Ομιλίες

- Lina Ben Mhenni

- Tarek Amr

- M.Malek Khadhraoui

- Άκης Γαβριηλίδης

Σάββατο 7 Μαϊου 2011

18:00-21:00

Μουσείο Μπενάκη, Πειραιώς 138


Οι συνεχιζόμενες εξεγέρσεις που εξαπλώνονται στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή συνδέονται άμεσα με την αυξανόμενη εμπλοκή των κοινωνικών μίντια, ή γενικότερα των ψηφιακών δικτύων, στην καθημερινή ζωή. Οι πολλαπλές χρήσεις των τεχνολογιών- κινητά τηλέφωνα, Facebook, Twitter και Ίντερνετ- από τοπικούς συμμετέχοντες και παγκόσμιους υποστηρικτές και παρατηρητές, όπως και τα αντίμετρα με την απαγόρευση πρόσβασης και το κλείσιμο των διαύλων επικοινωνίας από τις κυβερνήσεις που ανατράπηκαν ή που επιζούν ακόμη, βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής σε παγκόσμιο επίπεδο


Στόχος της εκδήλωσης είναι να συνεχίσει τη συζήτηση για τις μορφές, τις οργανωτικές δομές των εξεγέρσεων και τις νέες πολιτικές δυνατότητες που ανοίγουν.


Διοργάνωση: περιοδικά Κοντέινερ και Re-public

To Re-public αλλάζει τον κύκλο παραγωγής της ύλης του και σε λίγες μέρες και την αισθητική του. Το επόμενό μας αφιέρωμα με τίτλο «Προς μία κριτική του web 2.0» ξεκινά με μία συζήτηση μεταξύ του Trebor Scholz και του Paul Hartzog. που προσπαθεί να ερευνήσει τα πολιτικά ζητήματα που συχνά αγνοούνται μπροστά στην απατηλή λάμψη του web 2.0. Το αφιέρωμα θα ενημερώνεται συνεχώς, με ένα προσωρινό πρώτο τέλος στις 15 Ιανουαρίου 2008


Όπως το σαλιάρικο σκυλί του Παβλόφ, επιστρέφουμε ένα μήνα αργότερα στον αλγοριθμικό καθρέφτη για να διαπιστώσουμε τι συνέβη στη ζωή μας. Ποιος ακούει, ποιος διαβάζει, ποιος παρακολουθεί, ποιος αξιολογεί, ποιος επιτίθεται; Ποιος γνωρίζει και ποιος νοιάζεται; Απλώς τάισε με δεδομένα.


Σε μια κοινωνία εκούσιας έκθεσης, η πρακτική έχει υπερβεί την παιδαγωγική. Η ταχύτητα αθετεί τη διάδοση. Και κάποιος άλλος βγάζει λεφτά από το ξόδεμα της ενέργειάς σου. Η επιτυχία απαιτεί μια νέα διαχείριση του χρόνου. Στην ανταγωνιστική οικονομία της προσοχής και των δημιουργικών δικτύων, η πολιτιστική παραγωγή γίνεται η τέχνη της αργοπορίας και της αντήχησης. Τα μηδέν σχόλια αντιστοιχούν στο νεκρό σύνδεσμο.


Συνεχίζοντας την παράδοση των κοινωνικών δικτύων, τo Facebook και το MySpace συλλέγουν φίλους. Ποιοι είναι όμως οι εχθροί σου; Τι σημαίνουν οι φίλοι για μια συνεργατική δομή; Τι γίνεται με την δημιουργική λογική της δομικής έντασης όταν το μόνο που έχεις είναι ατέλειωτη επιβεβαίωση; Πηγαίνεις ίσως σε μια διαδήλωση για το απτό ρίγος της αντιπαράθεσης, αλλά πού βρίσκεται, αλήθεια, ο εχθρός σου; Παρακολουθεί, τρεις μέρες μετά, την επανάληψη εκατό εγγραφών CCTV τις οποίες πλήρωσε ο φόρος εισοδήματός σου. Είναι η αυτό-ερωτική παρόρμηση της αντίθεσης. Το φανταστικό κυριαρχεί πάνω απ’ όλα. Και πληρώνεις γι’ αυτό.


Ποιος είναι ο ρόλος της κριτικής σ’ αυτό το περιβάλλον; Με την άνοδο της easyjet τάξης, κάποιοι προτείνουν η κριτική να χρησιμεύει για να εξαλείφει τη δυνατότητα θερμοκηπίων δημιουργικότητας.[1] Όπως οι πολιτικοί και οι σύμβουλοι, οι κριτικοί συμβάλλουν στην πρόστυχη γοητεία των αναδυόμενων ‘δημιουργικών πόλεων’. Το Βερολίνο είναι ‘φτωχό αλλά σέξι’, υποστηρίζει ο δήμαρχος της πόλης. Τώρα που μπορεί να καυχηθεί ότι έρχεται πρώτο στον περιστρεφόμενο κατάλογο των τριών κριτηρίων της Φλόριντα-Ταλέντο, Τεχνολογία και Ανεκτικότητα- το Βερολίνο έχει εγγυημένη την ανάπτυξη μέσω της δημιουργικής οικονομίας του.[2] Ποιο είναι το μήνυμα; Μείνε Φτωχός και Πήγαινε Ανατολικά για να Γίνεις Γρήγορα Πλούσιος.


Και τι συμβαίνει τότε; Καλωσόρισες στην Έρημο της μη αγγλικής Πραγματικότητας. Τα δίκτυα σου αναπτύσσονται μέσα στο γκέττο της ευρω-αμερικανικής εξόδου. Αυτό-επιβεβαίωση, αλλά με μια διαφορά. Όλα πάνε γρήγορα, η σκόνη κολλάει, τα πνεμόνια καταρρέουν, αλλά η αξία προστίθεται με άυλους τρόπους. Όλοι περιμένουν το κάλεσμα του επαναπατρισμού. Είναι ένα στοίχημα ενάντια στο χρόνο, και οι ενημερωμένοι απόφοιτοι της θεσμοποιημένης δημιουργικότητας πληθαίνουν γρήγορα. Είναι σαν την οικονομία της εξέλιξης, πάλι απ’ την αρχή.


Τα τηλεοπτικά σόου ακινήτων κραυγάζουν το τροπάριο ‘Τοποθεσία, Τοποθεσία, Τοποθεσία’. Συντονίσου ή παράτα τα. Εάν δεν έχεις αρκετές οικονομίες, τότε κάνε μια υποθήκη για όλη σου τη ζωή. Απλώς θα σου στοιχίσει. Σοβαρά, όμως, πώς και πού τοποθετούμε τους εαυτούς μας σε μια εποχή όπου οι επιστροφές ολοένα λιγοστεύουν; Ξέρουμε πως κάθε πράξη κατανάλωσης ισοδυναμεί με οικολογική καταστροφή. Είναι η Αργή Κίνηση η μόνη απάντηση; Ακόμη κι αυτό έχει υποπέσει στην εξάρτηση της φιλότιμης κατανάλωσης των Φωτισμένων Μεσαίων Τάξεων. Φέρτε πίσω τα κοινά (commons), μας λένε. Αυτό όμως θα έφερνε τον ιδιοκτησιακό έλεγχο από την πίσω πόρτα της λατρείας του φιλελευθερισμού. Η ελευθερία είναι καλή στο βαθμό που έχεις στην άκρη μια Δεύτερη Ζωή όπου εξασφαλίζεις το εισόδημά σου.


Γράφοντας στα τελευταία παραγωγικά του χρόνια- στο τέλος της δεκαετίας του 1940 και στις αρχές της δεκαετίας του 1950- ο Καναδός θεωρητικός της πολιτικής οικονομίας και των επικοινωνιών Harold Innis διέκρινε μια ‘προκατάληψη επικοινωνίας’ διαμέσου των εποχών του πολιτισμού. Η νεωτεριστική διορατικότητά του ήταν ότι συνέδεσε την υλικότητα των μέσων επικοινωνίας με τον χρόνο και το χώρο. Εξετάζοντας τη σχέση ανάμεσα στη διάρκεια των αυτοκρατοριών στο χρόνο και την επέκτασή τους στο χώρο, ο Innis συμπέρανε, αρνητικά, ότι η ιστορία της ανθρώπινης ζωής δείχνει ότι ήταν πάντοτε ανισόρροπη. Τα ‘μονοπώλια της γνώσης’, υποστήριξε, διαμορφώνονται από τις ιδιότητες της τεχνολογίας που έχουν να κάνουν με το χώρο και το χρόνο.


Οι πλακέτες γραφής από άργιλο στην αρχαία Βαβυλωνία άντεξαν στο χρόνο, ενώ η εφεύρεση του πάπυρου από τους Αιγύπτιους έκανε δυνατή την εύκολη διάδοση στο χώρο. Η πτώση και των δυο αυτών αυτοκρατοριών ήταν αποτέλεσμα, υποστηρίζει, της προκατάληψης τους για την επικοινωνία. Χρόνος ή χώρος. Η κοσμική τεχνολογία του πάπυρου στην Αίγυπτο περιθωριοποίησε μια μοναρχία που ο έλεγχός της στο χρόνο επικεντρώθηκε στη χρήση της πέτρας και των ιερογλυφικών. Οι Ασσύριοι κατέλαβαν τη Βαβυλώνα λόγω των ανώτερων τεχνολογιών ταχύτητας: ο αναβολέας, το άρμα και οι πειραματισμοί στην εκτροφή αλόγων έκαναν δυνατή τη γρήγορη μεταφορά του ιππικού στο χώρο, κατακτώντας τη θρησκευτική διοίκηση της Βαβυλώνας. Χωρίς την κατάλληλη στρατιωτική εφεδρεία, η γραφειοκρατική μηχανή και η κυριαρχία μιας αλλουβιακής αυτοκρατορίας κατέρρεε.


Ποια διδάγματα μπορούμε να αντλήσουμε από την ιστορία της τεχνολογίας και του πολιτισμού; Στην αρχαιολογία του Innis είναι εμφανής η αναγνώριση της σχέσης μεταξύ μέσων επικοινωνίας, πολιτισμού και εχθρού. Ο εχθρός αποκαλύπτεται μέσω της προκατάληψης της επικοινωνίας. Πώς αναγνωρίζουμε όμως τον εχθρό στις τεχνολογίες των κοινωνικών δικτυώσεων που έχουν μόνο μια επιλογή: links με τους φίλους μας; Στις κοινωνικές δικτυακές ιστοσελίδες όπως το Facebook, ο εχθρός φορτώνεται στο χωροχρονικό συνεχές: απεικονίζεται συχνά αλλά δεν είναι ποτέ παρών. Οι φίλοι σου καθιστούν αδύνατον να αποφύγεις τους εχθρούς. Στην πραγματικότητα, μπορούν μόνο να είναι φίλοι σου. Ο εχθρός δεν είναι ποτέ ένας επισκέπτης μπλόγκερ. Μπορεί το ανώνυμο σχόλιο να καταγράψει τη φωνή του εχθρού ή τον φίλο που περνά ως εχθρός; Ποτέ δεν ξέρουμε. Τι είναι ένας εχθρός χωρίς πρόσωπο;


‘Δεν χάνω χρόνο περιφρονώντας τους ανθρώπους’, γράφει η Αμερικανίδα φιλόσοφος Martha Nussbaum στο ένθετο του Σαββατοκύριακου της Γκάρντιαν. ‘Ο θυμός είναι πολύ πιο εποικοδομητικός από την περιφρόνηση’.[3] Τα συναισθήματα είναι καλά στο μέτρο που μπορούν να γίνουν παραγωγικά. Η διαμαρτυρόμενη αποφασιστικότητα της παρόρμησης της Nussbaum παρουσιάζει ομοιότητες με το Facebook. Δεν υπάρχει τραγωδία. Δεν υπάρχει έκπληξη. Αυτές δεν είναι επιλογές. Τα όρια του Facebook αποκαλύπτονται μέσα από την αλληγορία της ειρωνείας. Ένας από τους ‘Πολύ Συντηρητικούς’ φίλους μου με ‘Σοβαρές’ θρησκευτικές απόψεις, που το πρόσωπό του στο Facebook μοιάζει σαφώς ψυχωτικό, γνωστοποιεί ένα αποτυχημένο ειδύλλιο που ποτέ δεν είχαμε. Αυτή η διπλή μορφή δημόσιας περιήγησης, ως συντηρητικού και γκέι, μέσα στο κλειστό κύκλωμα φίλων, μπορεί να λειτουργήσει ως ελάσσων αποδιοργανωτικός μηχανισμός. Δεν αποτελεί όμως περίπτωση συγκρουσιακής δομής. Αντίθετα, δείχνει προς την κατεύθυνση μιας ανομοιογενούς δικτυακής κοινωνικότητας γνώσης και συγκινησιακής εγγύτητας.


Τίποτα σημαντικό δεν διακυβεύεται. Η πιθανή διαμάχη εντάσσεται στον κώδικα ανεκτικότητας του Facebook. Οι τεχνικές δεν σου δίνουν άλλη επιλογή. Η λογική της ανεκτικότητας επαναβεβαιώνει μια ψύχραιμη, φιλελεύθερη κοσμοθεωρία. Ο Slavoj Zizek αποτελεί την υποδειγματική ενσάρκωση του Facebook. Η μη-ανεκτικότητα της ανεκτικότητας που διακηρύσσει είναι άλλη μια παραλλαγή της ειρωνικής αλληγορίας. Fightclub 2.0. Αυτή είναι η αιτία που οι απεχθείς ιστοσελίδες του μίσους είναι τόσο αναζωογονητικές: ο μη ειρωνικός τρόπος τους εκπέμπει αδιαλλαξία απ’ την αρχή.


Η ‘Ανεκτικότητα είναι Αυτοκτονία’, δηλώνει η W.A.R. – White Aryan Resistance (Αντίσταση Λευκών Αρίων).[4] Ωστόσο, από πολλές απόψεις, οι ιστοσελίδες μίσους δεν είναι τόσο διαφορετικές από τις αντίστοιχες φιλελεύθερες. Και στις δυο περιπτώσεις ο αποδέκτης είναι πάντοτε απών. Αυτοί δεν είναι ποτέ εκεί, μόνο εσύ και οι φίλοι σου. Με τον τρόπο τους, της έμμεσης προσφώνησης, η αποδιοργανωτική δυναμική του θορύβου δεν μπορεί να λειτουργήσει. Δεν υπάρχει θεσμοποιημένο έξω όταν ξερνάς μίσος ή επαληθεύεις τους φίλους σου. Δεν μιλάμε εδώ για κυβερνητική. Ούτε μιλάμε, στην πραγματικότητα, για δίκτυα. Μιλάμε για συνειρμικές επιθυμίες. Κι αν μεταναστεύεις στο Facebook από τις προλεταριακές παραμέτρους του MySpace, τότε επιδεικνύεις συμπτώματα παρόρμησης.


Εάν έχεις οποιαδήποτε αμφιβολία γι’ αυτούς τους ισχυρισμούς, πήγαινε να επισκεφτείς μια ιστοσελίδα που εκθειάζει τις αρετές του μίσους απέναντι στα ζώα. Το μπλογκ της Holy Shmoly! καταχωρεί μια εγγραφή για τους ‘8 λόγους να μισείς τις γάτες’. Με 355 σχόλια, έχει ασφαλώς την πρώτη θέση στη λίστα. Ο ΡΙΤΣΑΡΝΤ ΠΟΥ ΜΙΣΕΙ ΤΙΣ ΓΑΤΕΣ: ‘ΟΙ ΓΑΤΕΣ ΕΙΝΑΙ ΣΚΑΤΑ!!! ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΕΘΑΝΟΥΝ ΟΛΕΣ!!! ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΟΥΛΙΑ’. Κάποιος: ‘οι γάτες έχουν ημερομηνία λήξης, ακριβώς όπως οι τροφές’. Ο Τιμ: ‘Μισώ τις γαμημένες γάτες. Το μόνο που έχει πλάκα με τις γάτες είναι να τις ξεσκίσεις με μια καραμπίνα Νο 22. Όλες οι γαμημένες πρέπει να πεθάνουν. Ανεξάρτητα μικρά καθάρματα, γαμήστε τις όλες’. Η Τζάκι (έξυπνη Σκωτσέζα): Υ.Γ. Τρώμε γάτες στη Σκωτία’. Ο Ματ: ‘Πώς μπορείς να κάνεις μια γάτα να γαβγίσει; Βούτηξε την σε γκάζι κι άναψε ένα σπίρτο’.[5]


Ηλεκτρονικά, κανείς δεν ξέρει ότι το πρόσωπο που μισείς είναι στην πραγματικότητα ένας σκύλος. [6]


Εδώ είναι που εμφανίζονται οι χαρτογραφήσεις των ακτιβιστών για τον έλεγχο των μέσων επικοινωνίας. Οι τεχνογραφίες της βάσης δεδομένων του ‘They Rule’ και οι χάρτες του Bureau d’Etudes του στρατιωτικο-βιομηχανικού πλέγματος συνδυάζουν την πολιτική οικονομία με αισθητική ντιζάιν. Στην καλύτερη περίπτωση, παρουσιάζουν ένα πρόγραμμα συνεργατικής έρευνας που τέμνει ένα συγκεκριμένο κομμάτι χρόνου. Όπως οι παραγωγές του web 1.0, δεν πρόκειται για πολιτιστικές τεχνολογίες πραγματικού χρόνου. Και οι δυο μάς ενημερώνουν για τη σχέση μεταξύ θεσμικών και ατομικών συμφερόντων. Αποκαλύπτονται συνδυασμένα πλεονεκτήματα. Είναι όμως δύσκολο να μη γοητευθείς από την αισθητική της παρουσίασης και στα δυο αυτά έργα. Μέρος της επιτυχίας τους απορρέει από έναν παράγοντα αναγνώρισης. Το They Rule επιβεβαιώνει την αίσθησή μας για το πώς φαίνονται τα δίκτυα αλλά όχι για το πώς μπορούν να αλλάξουν. Και παρά την εκπληκτική έρευνά του, οι χαρτογραφίες του Bureau d’Etudes συγκεντρώνουν τα συστήματα του μετρό του Παρισιού, του Λονδίνου ή του Βερολίνου, αν και με σταλινική αισθητική.


Όπως σε πολλά οπτικά μέσα επικοινωνίας, και στα δυο αυτά παραδείγματα υπάρχει προκατάληψη έναντι του χώρου. Οι σχέσεις χαρτογραφούνται, αλλά οι αλλαγές στη διάρκεια του χρόνου δεν υπάρχουν πουθενά. Η έλευση ανοιχτών και αλληλένδετων βάσεων δεδομένων διορθώνει σ’ ένα βαθμό αυτή την ανισομέρεια. Ένα καλό παράδειγμα είναι η OpenStreetMap, στην οποία μου επέστησε την προσοχή η ακτιβίστρια για το ελεύθερο λογισμικό από τη Λουμπλιάνα, Luka Frelih, και που ενσωματώνει χαρτογραφικές τεχνολογίες με ένα μη-ιδιοκτησιακό σύστημα αξιών. Προτείνει μια συνεργατική πλατφόρμα για τους χρήστες, για να δημιουργήσουν μια ανοιχτή εκδοχή καθημερινού προσανατολισμού. Χρησιμοποιώντας χειροπιαστά δεδομένα GPS ως σύστημα ενημέρωσης αφηρημένου χώρου σε πραγματικό χρόνο, η openstreetmap παρουσιάζει το όνειρο κοινωνικο-τεχνολογικής ισορροπίας του Innis: μια τεχνική επικοινωνίας μη προδιατεθειμένη στο χρόνο ή στο χώρο, αλλά και στους δυο, ταυτόχρονα. Στο χρόνο, διαμέσου του χώρου.


Μολονότι δεν είναι πολύ ελκυστική οπτικά, η openstreetmap αποτελεί ένα σπουδαίο παράδειγμα τεχνο-κοινωνικότητας, όχι τόσο σε ό, τι αφορά στα αποτελέσματα-τη δημιουργία χαρτών- αλλά κυρίως ως προϋπόθεση δυνατότητας. Πρώτο και κύριο, η openstreetmap επικαλείται τη δυνητικότητα της επικοινωνίας ως τρόπο συνεργατικής δομής. Παρά τη χαρά και τη ναρκισσιστική ευχαρίστηση που φέρνουν τεχνολογίες κοινωνικής δικτύωσης όπως το MySpace, δεν παύουν να είναι πρώτα απ’ όλα τεχνολογίες μοναξιάς. Για να μην παρεξηγηθώ: δεν μου αρέσει πολύ να μπλέκομαι με τις μάζες. Παρά τις ολέθριες διαστάσεις της εξατομικευμένης κοινωνικότητας, λίγοι είναι αυτοί που δεν νιώθουν μεγάλη ανακούφιση όταν φεύγουν απ’ το γραφείο.


Αυτό που εννοώ, λοιπόν, είναι ότι η συνεργατική δομή είναι αναγκαστικά μια αβέβαιη, απρόβλεπτη προσπάθεια. Ανθίσταται στην εύκολη διατύπωση. Οι έννοιες σχετίζονται με το πλαίσιο. Ο πειραματισμός είναι κλειδί, και η εμπειρία είναι καίρια. Εκείνοι που επιμένουν για προκαθορισμένα αποτελέσματα και λίστες μεταφερόμενων απλώς θα απογοητευτούν. Αλλά τέτοιοι παράγοντες διοικητικής αγωνίας είναι βασικοί για την συνεργατική δομή της δημιουργικότητας. Δες αυτούς τους διαδικαστικούς τύπους ως δημιουργούς διαμάχης που θέλουν να ελέγχουν τα σύνορα της λογικής και την πράξη της δράσης. Μη σε απασχολεί η καταγραφή της άρνησης. Η αρνητική παρόρμηση θα αρπάξει την έρευνά σου και θα την προωθήσει σε μια κατεύθυνση ή σε πολλές.


Τι κάνουμε όμως με όλα αυτά; Μην απαντήσεις σ’ αυτό το Επείγον! Email. Πες στο αφεντικό να πάει μια βόλτα και στρέψου στον φιλαράκο σου. Ίσως τότε αποκτήσεις τον εχθρό σου. Η υπερβολή είναι εύκολη. Η ‘συγκεκριμένη έρευνα’ για τη δημιουργία μιας ‘στρατηγικής για το μέλλον’ (Μάριο Τρόντι) δεν είναι. Οι τεχνο-πολιτισμοί είναι ευαίσθητοι, αυτό είναι βέβαιο. Η ζωή, ακόμη περισσότερο. Κάτι πρέπει να πούμε και για τη θρησκεία. Θεωρείται ο πιο πετυχημένος θεσμός στην ιστορία. Αλλά, στην πραγματικότητα, οι πραγματικοί πιστοί βρίσκονται, κυριολεκτικά, εκτός. Η εποχή μας απαιτεί ουσιαστική αναπροσαρμογή. Αυτό τουλάχιστον είναι σαφές. Πού να στραφείς λοιπόν; Αυτό, ομολογώ, είναι μια ερώτηση σε σένα.

* Αυτή η εργασία παρουσιάστηκε στο συνέδριο New Cultural Networks:You Google My Second Space, Theater van’t Woord, Openbare Bibliotheek Amsterdam, Stifo@Sandberg Institute of Design, Amsterdam, 2 Νοεμβρίου 2007, http://www.all-media.info/page.php?id=99. Ευχαριστώ τον Mieke Gerritzen για την πρόσκληση και τον Julian Kücklich για τα σχόλιά του.

[1] Βλ. Steffen Böhm, ‘Re: [My-ci] Correction – Berlin Tops Germany for “Creative Class”’, mycreativity mailing list, 18 Οκτωβρίου 2007, http://www.networkcultures.org/mycreativity/. Βλ. ακόμα Matteo Pasquinelli, ‘Re: [My-ci] Berlin Tops Germany for “Creative Class”’, mycreativity mailing list, 15 Οκτωβρίου, 2007, http://idash.org/mailman/listinfo/my-ci.

[2] ‘Economic Prospects Report: Berlin Tops Germany for “Creative Class”’, Spiegel International, 10 Οκτωβρίου, 2007, http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,510609,00.html.

[3] Martha Nussbaum, ‘Q&A: Interview by Rosanna Greenstreet’, The Guardian, 27 Οκτωβρίου, 2007, http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,,2198680,00.html.

[4] http://www.resist.com/

[5] http://ocaoimh.ie/2005/03/15/8-reasons-to-hate-cats/

[6] Για εκείνους από εσάς που πραγματικά μισούν το Facebook, μπορείτε να δοκιμάσετε το Arsebook – ‘μια αντι-κοινωνική υπηρεσία που σε συνδέει με τους ανθρώπους ΠΟΥ ΜΙΣΕΙΣ’, http://www.arsebook.org/. Ευχαριστώ τον Els Silvrants για το link.


Όταν μιλάμε για το κοινωνικό web, πρέπει να προσέχουμε σε ποια πτυχή του αναφερόμαστε:

• Μιλάμε για τις τεχνολογικές του δυνατότητες: τα νέα επίπεδα συμμετοχής που επιτρέπει;
• Μιλάμε για το κοινωνικό web ως διαδικασία άμεσης δημιουργίας αξίας από κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών (produSers);
• Μιλάμε για τα συνδεόμενα επιχειρηματικά πρότυπα;



1.


Το κοινωνικό web διευκολύνει ένα επίπεδο κοινωνικού μοιράσματος χωρίς προηγούμενο, κυρίως μέσα από το όχημα των ιδιόκτητων πλατφορμών. Το θέμα είναι λοιπόν η σαφής διάκριση της αόρατης αρχιτεκτονικής, δηλαδή του ‘πρωτοκόλλου’ αυτής της τεχνολογίας, που πρέπει να διαχωριστεί από το θέμα της κυριότητας ως τέτοιας. Το πρωτόκολλο πρέπει να είναι αρκετά ανοιχτό ώστε να επιτρέπει να υφίσταται η διαδικασία του μοιράσματος, αλλά ταυτόχρονα ‘αρκετά κλειστό’ ώστε να δημιουργεί ανεπάρκειες που να μπορούν να εκμεταλλευθούν οι κάτοχοι πλατφορμών, κι αυτό αποτελεί ένα σαφές σημείο έντασης μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και της εταιρικής ιεραρχίας. Για τους κατόχους πλατφορμών, η ανοιχτή πρόσβαση θα είναι πάντα δίκοπο μαχαίρι. Από τη μια πλευρά, είναι ευεργετικό να ανοίγονται και να δημιουργούν ισχυρότερα και ευρύτερα κοινά αγαθά (commons), από όπου θα προκύψει περισσότερη αξία, από την άλλη πλευρά, όμως, η πλήρης ανοιχτή πρόσβαση ισοδυναμεί με πλήρη απώλεια ελέγχου και συνεπώς με δυσκολίες στην κατάκτηση αξίας για τους μετόχους τους. Αυτό σημαίνει ότι η ένταση μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και των κατόχων πλατφορμών είναι δομικής φύσης, όπως και ο αγωνιστικός ανταγωνισμός ανάμεσα στις διαφορετικές πλατφόρμες που ανταγωνίζονται για την προσέλκυση χρηστών.


Πιστεύουμε συνεπώς ότι το κοινωνικό web υπακούει σε ένα υποκείμενο, αλλά ασταθές κοινωνικό συμβόλαιο. Αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο ουσιαστικά λέει, απ’ την πλευρά των χρηστών: εκτιμούμε τη δυνατότητα των διαδικασιών μοιράσματος και καταλαβαίνουμε ότι η λειτουργία τέτοιων πλατφορμών συνοδεύεται από κόστος και την προσδοκία κέρδους. Κατά συνέπεια, επιτρέπουμε η συνεισφορά μας να εξαργυρώνεται μέσα απ’ τη διαφήμιση, στο μέτρο που δεν παρεμβαίνει στο μοίρασμα. Εάν η παρέμβαση υπερβεί το όριο αποδοχής μας, είτε θα επαναστατήσουμε είτε θα πάμε αλλού.


Ας σημειωθεί ότι το κοινωνικό web έχει ως βασικό προσανατολισμό τη σύγκλιση των ατομικών και συλλογικών συμφερόντων, ότι οργανώνεται γύρω απ’ το μοίρασμα της ατομικής έκφρασης και ότι, συνεπώς, σε η κοινότητα των χρηστών βασίζεται σε αδύναμους δεσμούς. Αυτοί οι αδύναμοι δεσμοί είναι ακριβώς η αιτία που οι κοινότητες χρηστών δεν μπορούν εύκολα να δημιουργήσουν τις δικές τους πλατφόρμες, γι’ αυτό και έχουν ανάγκη από τρίτα μέρη.


Το κοινωνικό web και η οικονομία του μοιράσματος δεν πρέπει να συγχέονται με την οικονομία των κοινών (commons), που έχει τη δική της υποδομή. Η οικονομία των κοινών υπάρχει όταν οι κοινότητες οργανώνονται προς την κατεύθυνση της παραγωγής κοινών τεχνημάτων (artefacts), που απαιτούν συντονισμό και εμπλοκή και συνεπώς δημιουργούν ισχυρότερους δεσμούς. Εξαιτίας αυτών των ισχυρών δεσμών, παρατηρούμε ότι τα προγράμματα που προσανατολίζονται στα σφαίρα των κοινών, σε αντίθεση με τις πλατφόρμες που προσανατολίζονται στο μοίρασμα, έχουν τις δικές τους υποδομές. Αντί για μια δυαδική δομή ανάμεσα στην κοινότητα των χρηστών και την ιδιόκτητη πλατφόρμα, η οικονομία των κοινών έχει μια τριαδική δομή, συνδυάζοντας τις αυτό-οργανωμένες κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών, τους δημοκρατικά διαχειριζόμενους θεσμούς με απολαβές, που διασφαλίζουν τις απαραίτητες υποδομές, και μια οικολογία επιχειρήσεων που δημιουργούν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες γύρω απ’ τα κοινά αγαθά.


2.

Το προηγούμενο σημείο είναι πολύ σημαντικό. Μολονότι είναι συμπλεκόμενες και μπορεί να υπάρχουν υβριδικές μορφές, είναι συνήθως βασικό να γίνεται η διάκριση ανάμεσα στη λογική του μοιράσματος και τη λογική της πώλησης επιμέλειας. Το πρώτο αποτελεί προϋπόθεση του δεύτερου, αλλά το πρώτο δεν μπορεί να συρρικνωθεί στο δεύτερο. Η πλατφόρμα είναι προϋπόθεση για το μοίρασμα, και το μοίρασμα προϋπόθεση για την οικονομία της επιμέλειας που θα ωφελήσει τους κατόχους πλατφορμών. Η συντριπτική πλειοψηφία αυτών που μοιράζονται δεν έχουν μπει στο παιχνίδι για προσωπικό οικονομικό κέρδος, αλλά για ανταλλαγή δημιουργικής έκφρασης, για την οποία αποκτούν διάφορα μη οικονομικά οφέλη, όπως κέρδη που έχουν να κάνουν με τη φήμη. Η έννοια του να αφήνεις απέξω σημαίνει ότι η λογική του μοιράσματος, ή η λογική της παραγωγής των κοινών γι’ αυτό το σκοπό, δεν μπορεί να επηρεάζεται από την ανταγωνιστική λογική του οικονομικού κέρδους. Η εισαγωγή οικονομικού κέρδους καταστρέφει τη λογική του μοιράσματος. Για να λειτουργήσει αυτή, πρέπει η εθελοντική εμπλοκή να συνδυάζεται με την οικουμενική δυνατότητα πρόσβασης, και να μην υπάρχει ορατή μεροληψία μεταξύ των εθελοντών. Αυτή είναι η αιτία που τα σχήματα μοιράσματος του εισοδήματος είναι συνήθως αντιπαραγωγικά. Συνεπώς, η έλλειψη μοιράσματος του εισοδήματος δεν σημαίνει αναγκαστικά εκμετάλλευση και οι εκκλήσεις για ‘δίκαιο μοίρασμα του εισοδήματος’ είναι στην πραγματικότητα αντιπαραγωγικές, καθώς δεν επανεισάγουν απλώς καπιταλιστικές και οικονομικές λογικές σε μια κοινότητα μοιράσματος, αλλά καταστρέφουν και μετατοπίζουν τις μετα-καπιταλιστικές πρακτικές του μοιράσματος.


Υπάρχει, βέβαια, ένα πρόσθετο ζήτημα. Καθώς οι χρήστες δημιουργούν κοινωνικό πλούτο, και ο κάτοχοι πλατφορμών τον εξαργυρώνουν, τι είδος επιστροφής μπορεί να δημιουργηθεί; Οι Google και YouTube δείχνουν σε ποια έκταση μπορεί να αποσπαστεί χρηματική αξία από τέτοιες κοινωνικές διαδικασίες, αλλά οι κοινότητες χρηστών συνήθως δεν λαμβάνουν άμεση επιστροφή χρημάτων.


Ο κατάλληλος τρόπος για τη δημιουργία επιστροφής των θετικών εξωτερικεύσεων του μοιράσματος ή των κοινών, δεν είναι μέσω της διανομής του εισοδήματος αλλά δια του μοιράσματος του οφέλους. Αυτή η διαδικασία χαρακτηρίζεται από τη γενικευμένη υποστήριξη της υποδομής που επιτρέπει το μοίρασμα και την δημιουργία κοινών, με τη συντήρηση της κοινότητας των χρηστών, και με τρόπο που να μην προκύπτει μεροληψία ή να μένει κάποιος απέξω.


Στην περίπτωση παραγωγής που προσανατολίζεται στη δημιουργία κοινών ή αν υποθέσουμε ότι κάποιες κοινότητες που μοιράζονται έχουν τις δικές τους πλατφόρμες, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Η περίπτωση ου ιδρύματος Wiτkimedia, που διαχειρίζεται την υποδομή της Wikipedia, αλλά όχι τις διαδικασίες της για δημιουργία αξίας, δείχνει ότι τα κερδοσκοπικά ιδρύματα δεν στοχεύουν αναγκαστικά στη συσσώρευση κεφαλαίου ή τη μεγιστοποίηση του κέρδους. Βλέπουμε τη Wikipedia να αρνείται τη διαφήμιση (όπως, άλλωστε, ισχύει και για την προσανατολισμένη στην ισχυρή κοινότητα λογική της Craigslist, και το blog του Ιδρύματος Mozilla έχει προγραμματίσει συζητήσεις για τη δυσκολία ανάθεσης οικονομικού εισοδήματος όταν κάποιοι μπορεί να μείνουν απέξω. Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την πρωτοβουλία, δεν μπορούμε απλώς να ευχόμαστε, εάν θεωρούμε ότι η εξαργύρωση είναι εκμετάλλευση, για μια ιδιοποίηση αυτού του εισοδήματος για να επιστραφεί απλώς στις κοινότητες που μοιράζονται. Αν γινόταν αυτό, η λογική του μοιράσματος θα καταστρεφόταν και η οικονομική λογική θα γινόταν κυρίαρχη, με αποτέλεσμα κάποιοι να μείνουν απέξω.


Υπάρχει μόνο μια εξαίρεση σ’ αυτόν τον κανόνα. Ορισμένες πλατφόρμες είναι ειδικά οργανωμένες προς την ανεξάρτητη δημιουργία ανταλλακτικής αξίας και, συνεπώς, σε αυτές τις περιπτώσεις, μπορεί να προκύψει θέμα μοιράσματος εισοδήματος και οικονομικής εκμετάλλευσης.


Εάν όλα τα παραπάνω είναι σωστά και κατανοητά, τότε αυτό συνεπάγεται ότι ορισμένα αριστερίζοντα επιχειρήματα που καταγγέλλουν την εκμετάλλευση της ελεύθερης εργασίας και την αποξένωση των κοινοτήτων χρηστών, είναι παραπλανητικά και πολιτικά αντιπαραγωγικά.


Το γεγονός ότι οι κοινότητες χρηστών, σ’ ένα πλαίσιο μοιράσματος ή κοινών, μοιάζουν να μην έχουν παράπονο με τους ιδιοκτήτες εταίρους τους, δεν σημαίνει ότι είναι αποξενωμένες αλλά ότι, αντίθετα, ερμηνεύουν σωστά τα ζωτικά συμφέροντά τους σε ό, τι αφορά στη διατήρηση του μοιράσματος και των κοινών ως θεμελιακής κοινωνικής προόδου με σαφή και άμεσα προσωπικά και συλλογικά οφέλη. Στην περίπτωση του μοιράσματος, χαίρονται αυτή τη δυνατότητα και κατανοούν την αναγκαιότητα ενός βιώσιμου επιχειρηματικού πρότυπου. Στην περίπτωση των κοινών, κατανοούν την μη αμοιβαιότητα της ομότιμης παραγωγής, από την οποία συνεπάγεται αναπόφευκτα ότι η εμπορική χρήση είναι αποδεκτή, καθώς η οικουμενική διαθεσιμότητα συνεπάγεται ελεύθερη χρήση ανάλογα με τις ανάγκες. Ορισμένες από αυτές τις χρήσεις μπορεί πράγματι να είναι εμπορικές. Δεν αποτελεί σύμπτωση που ριζοσπαστικές, προσανατολισμένες στα κοινά, άδειες, όπως η GPL, επιτρέπουν την εμπορική χρήση, ενώ οι πιο δημοφιλείς από τις μετριοπαθέστερες, προσανατολισμένες στο μοίρασμα, άδειες Creative Commons είναι αυτές που απαγορεύουν την εμπορική χρήση. Η αιτία είναι ότι η GPL δημιουργεί μια πραγματική σφαίρα κοινών με λογική μη αμοιβαιότητας, και η CC είναι απλώς μια άδεια που ρυθμίζει τις εντάσεις του μοιράσματος, υπό τον έλεγχο ατομικών κατόχων.


Τα πραγματικά κοινά δεν απαιτούν μοίρασμα εισοδήματος, αλλά μοίρασμα κέρδους έτσι ώστε τα κοινά να είναι βιώσιμα, πράγμα που είναι προς το συμφέρον των συμμετεχόντων εταιριών.


Η πολιτική έμφαση στην εκμετάλλευση είναι αντιπαραγωγική γιατί απαιτεί να πειστεί η μεγάλη πλειοψηφία εκείνων που μοιράζονται αλλά και παράγουν ομότιμα ότι η χαρά που τους δίνει το μοίρασμα είναι άστοχη και προκαλεί αποξένωση : είναι στην πραγματικότητα κάλεσμα για την εισαγωγή οικονομικών και καπιταλιστικών πρακτικών (μοιράσματος εισοδήματος) στη διαδικασία του μοιράσματος και της ομότιμης παραγωγής. Κανένας βιομηχανικός εργάτης δεν χρειάζεται να πειστεί ότι είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης, η συνείδηση αυτή έρχεται φυσικά, μπορεί να το νιώσει στο πετσί του (της). Εξίσου φυσικά έρχεται και η συνείδηση ότι ο προσανατολισμός στο μοίρασμα και τα κοινά αποτελούν θετικές κοινωνικές εξελίξεις.


Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορεί να γίνει τίποτα προς την πλευρά της εξαργύρωσης, σε όφελος των θεσμικών οχημάτων που αυξάνουν την ισότητα. Οι προσανατολισμένες στο μοίρασμα και τα κοινά κοινότητες μπορούν να ωφεληθούν από μορφές εξαργύρωσης που είναι όλο και πιο ηθικές και ευθυγραμμισμένες με τις αξίες του μοιράσματος. Συνεπώς, αντί η εξαργύρωση να γίνεται καθαρά υπέρ των εταιριών, μπορεί να υπάρξει μια ώθηση για διαφορετικές μορφές κεφαλαίου. Ένα παράδειγμα είναι η δημιουργία συνεταιρισμών όπως η OS Aliance στην Αυστρία.


Το σημείο-κλειδί είναι να θυμόμαστε ότι η μη αμοιβαιότητα είναι πιθανή μόνο στη σφαίρα της μη-ανταγωνιστικής άυλης παραγωγής, αλλά ότι η σφαίρα της φυσικής παραγωγής, όπου μπορεί να προκύψει εξαργύρωση, απαιτεί να επιστρέφεται το επενδυτικό κεφάλαιο για νέους κύκλους παραγωγής. Αυτό μπορεί να συμβεί μέσα από τις εμπορικές συναλλαγές ή μέσα από ανανεωμένες οικονομικές μορφές που βασίζονται στην αμοιβαιότητα.


3.

Ποιο είναι λοιπόν το πραγματικό κοινωνικό σχήμα ανταγωνιστικών συμφερόντων, και τα σημεία έντασης στα οποία πρέπει να επικεντρώσει κανείς την ενέργειά του;


Όχι μόνο οι εργάτες της γνώσης, αλλά στην πραγματικότητα όλοι οι παραγωγοί, αναδιαμορφώνουν τουλάχιστον ένα μέρος της ζωής τους στην άμεση κοινωνική παραγωγή χρηστικής αξίας μέσω του μοιράσματος ή των κοινών. Η ομότιμη παραγωγή δεν περιορίζεται στους πολύ εκπαιδευμένους εργάτες της γνώσης αλλά η αρχή της για ισοδυναμία και η ατομική επιλογή καθηκόντων σημαίνουν ότι είναι διαθέσιμη για όλους τους παραγωγούς. Επειδή η γνώση βρίσκεται στον πυρήνα της δικτυωμένης οικονομίας της πληροφορίας, τέτοιες πρακτικές βρίσκονται στον πυρήνα της κοινωνίας μας, όπως έχει εξηγήσει πολύ πειστικά ο Yochai Benkler. Επειδή η ομότιμη παραγωγή είναι οικονομικά πιο παραγωγική, και πολιτικά πιο συμμετοχική, και πιο διανεμητική ως μορφή κυριότητας, είναι επίσης ένας μετα-καπιταλιστικός τρόπος δημιουργίας αξίας που θα βρεθεί αναπόφευκτα στην κεντρική σκηνή.


Αλλά η ομότιμη παραγωγή αναδιαμορφώνει επίσης την τάξη των κατόχων. Οι δυο στύλοι του γνωστικού καπιταλισμού, δηλαδή η απόσπαση πλεονάζοντος εισοδήματος μέσω των μονοπωλίων πνευματικής ιδιοκτησίας, και το μονοπώλιο των μέσων διανομής, υποσκάπτονται συστηματικά από τα διανεμημένα δίκτυα (distributed networks). Τα περιθωριακά κόστη αναπαραγωγής διεθνών τεχνητών προϊόντων, η δυνατότητα αντιγραφής του ενημερωτικού πυρήνα φυσικών προϊόντων υψηλής αξίας, και το κοινωνικό web ως οικουμενική πλατφόρμα διανομής για ενημερωτικά τεχνητά προϊόντα και για ανοιχτό σχεδιασμό φυσικών προϊόντων, εκτοπίζουν αυτά τα μονοπώλια.


Είναι συνεπώς λογικό πως, για ιδιοτελείς λόγους, κάποιοι από τους κατόχους μετατρέπονται σε δικτυοκρατικούς καπιταλιστές, που διευκολύνουν και ενισχύουν τις κοινότητες μοιράσματος και διατηρούν συμφωνίες μοιράσματος των κερδών με τις προσανατολισμένες στα κοινά κοινότητες παραγωγής.


Ποια είναι η σχέση μεταξύ των κοινοτήτων καταναλωτών/παραγωγών και των κατόχων δικτυοκρατικής πλατφόρμας; Μια γρήγορη απάντηση είναι ότι έχουν συμφέροντα που συγκλίνουν και αποκλίνουν.


Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών διευκολύνουν το μοίρασμα, είναι σύμμαχοι των ομότιμων παραγωγών και μετόχων. Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών χρειάζονται περιφράξεις και ανεπάρκειες για να εισέλθουν σε μια ανταγωνιστική αγορά, τα συμφέροντα αποκλίνουν. Απαιτείται συνεπώς μια γνωστική συμμετοχή, που δεν αντιτίθεται στην αφηρημένη ‘εκμετάλλευσης της ελεύθερης εργασίας’, αλλά που οργανώνεται σε σχέση με τις αόρατες αρχιτεκτονικές του μοιράσματος (που πρέπει να είναι πραγματικά ανοιχτές, συμμετοχικές και προσανατολισμένες στα κοινά), και ενάντια στους περιορισμούς στην ελευθερία που απαιτεί η αποκλειστική ιδιοκτησία.


Στο μακρο-επίπεδο και πάλι οι δικτυοκρατικοί καπιταλιστές μπορούν να είναι σύμμαχοι, στο μέτρο που συμμετέχουν στην ατζέντα για κοινωνικές πολιτικές που κινούνται προς την κατεύθυνση της προώθησης του μοιράσματος και της παραγωγής κοινών αγαθών (βλέπε τη στάση του Google για το ανοιχτό πρίσμα ως θετικό παράδειγμα σύγκλισης πολιτικής). Στο μέτρο, όμως, που θέλουν να περιφράξουν την ανοιχτή πρόσβαση τα συμφέροντα αποκλίνουν.


4.

Για να ανθίσουν, τα μέλη των κοινοτήτων που μοιράζονται και οι υποστηρικτές της σφαίρας των κοινών χρειάζονται τρία πράγματα:

1) Ανοιχτό και ελεύθερο ακατέργαστο υλικό έτσι ώστε να μπορεί να προκύψει παραγωγή. Οι κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών θα ευνοήσουν προσεγγίσεις όπως ελεύθερο λογισμικό, ανοιχτό περιεχόμενο, ανοιχτή πρόσβαση κλπ.

2) Το χαμηλότερο δυνατό όριο συμμετοχής, έτσι ώστε κάθε κίνητρο, κάθε συμμετοχή, να μπορεί να γίνει δυνατή και παραγωγική.

3) Να προστατεύουν τα κοινά αγαθά που προκύπτουν από ιδιωτική ιδιοποίηση, πράγμα που απαιτεί προσοχή για τις συγκεκριμένες απαιτήσεις αδειών και εγρήγορση ενάντια στις στρατηγικές ιδιοποίησης, για παράδειγμα την a priori εκχώρηση δημιουργικών δικαιωμάτων στους κατόχους πλατφορμών.


Όλα αυτά απαιτούν μια γνωστική συμμετοχή, μια έξυπνη αντιμετώπιση για τα συγκλίνοντα και αποκλίνοντα συμφέροντα, και όχι μια αυτόματη αντίθεση στους κατόχους πλατφορμών.


Οι κάτοχοι πλατφορμών του κοινωνικού web ακολουθούν μια διπλή λογική. Από τη μια πλευρά, χρειάζονται ικανά επίπεδα ανοιχτής πρόσβασης για να προκύψει μοίρασμα, ενώ επιχειρούν επίσης μερικές περιφράξεις για να διαθέσουν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες. Αυτή η ανταγωνιστική λογική αποτελεί σημείο έντασης και οι κοινότητες συνειδητών χρηστών μπορούν να διασφαλίσουν ότι η ανοιχτή πρόσβαση είναι πρωταρχική και δεν επηρεάζεται από ιδιοκτησιακές λογικές.


Το κοινωνικό web μπορεί να είναι απλώς ένα μεταβατικό στάδιο. Είναι αποτέλεσμα της σχετικής αδυναμίας των κοινοτήτων μοιράσματος, αλλά καθώς οι ισχυρότερες, προσανατολισμένες στα κοινά, κοινότητες πολλαπλασιάζονται, μπορούν να δημιουργήσουν νέες διανεμημένες και ανοιχτές αρχιτεκτονικές που ενδέχεται τελικά να εκτοπίσουν τις ιδιόκτητες πλατφόρμες (παρόλο που αυτό δεν είναι βέβαιο). Αυτές οι δημιουργημένες από τα κοινά πλατφόρμες μπορούν/ ή θα μπορούσαν τότε να χρησιμοποιηθούν από τις κοινότητες μοιράσματος.


Η ανάγκη για κεφάλαιο που εκπροσωπούν αυτές οι πλατφόρμες δεν είναι μόνο μια αντικειμενική αναγκαιότητα, αλλά απορρέει από πολιτικές επιλογές που αφορούν τη σφαίρα των υποδομών, και από την έλλειψη εναλλακτικών λύσεων. Οι συγκεντρωτικοί διακομιστές, όπως αυτοί που χρησιμοποιεί η Google, μπορούν να αντικατασταθούν από πραγματικά διανεμημένα συστήματα μεταξύ ομότιμων, με κεφάλαιο που δημιουργείται από τους χρήστες, υποσκάπτοντας έτσι την αποκλειστική ανάγκη για ιδιόκτητες πλατφόρμες. Το κάλεσμα για ανοιχτά κοινωνικά γραφήματα, για ανοιχτές και διαλειτουργικές υποδομές, ενδέχεται να μειώσει σταδιακά τα κλειδώματα. Τότε, οι κάτοχοι πλατφορμών μπορεί να περάσουν από την εστίαση στη δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στη δημιουργία πραγματικά προστιθέμενων αξιών, όπως συμβαίνει τώρα με το Linux και κάποια άλλα λογισμικά προγράμματα ανοιχτού κώδικα. Και πάλι, η συνειδητοποίηση της ανάγκης τέτοιων διανεμημένων υποδομών είναι θέμα γνώσης.


5.

Μερικές ‘μακρο-κοινωφελείς’ παρατηρήσεις για να ολοκληρώσουμε την παρέμβασή μας.


Ο καπιταλισμός, μολονότι μοιάζει να είναι πολύ ζωντανός, είναι ταυτόχρονα ένα ψόφιο άλογο. Η μακροπρόθεσμη συνέχιση ενός συστήματος ατέλειωτης ανάπτυξης σε περιορισμένο περιβάλλον είναι φυσικά και λογικά αδύνατη. Πιστεύω επίσης ότι η έμφαση σε έναν αντικαπιταλιστικό λόγο, μετά από διακόσια χρόνια αποτυχίας, είναι κατά τα φαινόμενα αντιπαραγωγική.


Συνεπώς, θα ήταν πιο ενδιαφέρον να σκεφτούμε πώς η ομότιμη παραγωγή, που πιστεύουμε ότι θα είναι στον πυρήνα του κοινωνικού νεωτερισμού και τη δημιουργία αξίας, θα διασταυρωθεί με τον κόσμο της φυσικής παραγωγής των προϊόντων σε ανεπάρκεια. Ή, με άλλα λόγια, πώς μπορούν ή πώς θα μπορούσαν τα κοινά να σχετιστούν με την αγορά, από τη στιγμή που αυτή θα έχει διαχωριστεί από την καπιταλιστική λογική της ατέρμονης ανάπτυξης;


Αυτό που θεωρούμε πιθανό είναι ότι η παραγωγή μεταξύ ομότιμων θα γίνει η κυρίαρχη λογική δημιουργίας αξίας, κι ότι αυτή η δημιουργία αξίας στο πεδίο της άυλη παραγωγής θα λάβει τη μορφή άφθονων και αναπαραγόμενων κοινών αγαθών ανοιχτής γνώσης, δηλαδή θα υπάρξει με τη μορφή χρηστικής και όχι ανταλλάξιμης αξίας.


Καθώς αυτή η λογική της αφθονίας δεν μεταφράζεται σε επίδοση ανεπαρκών φυσικών αγαθών, θα χρειαστεί να συνδυαστεί με άλλες μορφές επίδοσης ,μεταξύ των οποίων η αγορά, σε αυτό που πιστεύουμε και ελπίζουμε ότι είναι μια πλουραλιστική οικονομία σχημάτων ενημερωμένων από ομότιμους.


Για να φτάσουμε εκεί χρειάζεται ένα ισχυρό κοινωνικό κίνημα που συνδυάζει παράνομες και ανταγωνιστικές τακτικές όταν είναι απαραίτητο- μια εποικοδομητική προσέγγιση προς τη δημιουργία νέων μορφών κοινωνικής ζωής μέσα από υποδομές που διευκολύνουν, δηλαδή τη δημιουργία του νέου κόσμου μέσα στον παλιό και την απαραίτητη εμπλοκή με υπάρχουσες θεσμικές μορφές ενόψει της προσαρμογής τους σε νέες κοινωνικές ανάγκες. Ο κύριος στόχος είναι η ανατροπή της λογικής της ψευδο-αφθονίας στον φυσικό κόσμο και η δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στον άυλο κόσμο. Σε αυτή τη φάση, πιστεύουμε ότι η έμφαση πρέπει να είναι στην κοσμο-κατασκευή, και σε αυτή την προσπάθεια εκείνοι που καθιστούν δυνατό τον κοινωνικό επιμερισμό και την παραγωγή κοινών αγαθών είναι σύμμαχοι των καταναλωτών/παραγωγών. Αυτό που χρειάζεται είναι μια συνεχής πίεση για ανοιχτή πρόσβαση, βασισμένη σε μια όλο και βαθύτερη γνώση συμμετοχής. Οι ανταγωνιστικές τακτικές είναι αναγκαίες όταν η δυνατότητα ελεύθερης συνεργασίας δέχεται επίθεση, ενώ η θεσμική εμπλοκή θα καταστεί δυνατή όταν το κοινωνικό κίνημα αγγίξει μια κρίσιμη μαζικότητα που δεν έχει ακόμη.


Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι ποτέ εύκολο πράγμα ούτε μια αυτόματη διαδικασία, αλλά η συστημική κρίση του σημερινού καθεστώτος, οι τεχνολογικές δυνατότητες του κοινωνικού web, και ο νέες δυνατότητες ύπαρξης και μάθησης για τις κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών είναι ευοίωνες. Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι εύκολο πράγμα επειδή απαιτεί συνήθως μεταβατικές φάσεις. Σχετικά μ’ αυτό πιστεύουμε το εξής: επειδή καμιά κυρίαρχη τάξη δεν είναι εντελώς αυτοκτονική, τα προχωρημένα τμήματα της ελίτ συνειδητοποιούν ήδη την αναγκαιότητα μιας μείζονος μεταρρύθμισης προς τον πράσινο καπιταλισμό. Ένας τέτοιος πράσινος καπιταλισμός -ένας ουσιαστικά αντιφατικός όρος- θα χρειαστεί περαιτέρω βήματα σε ό, τι αφορά την ανοιχτή πρόσβαση, τη συμμετοχή και τη δημιουργία κοινών αγαθών, που θα δημιουργήσουν περαιτέρω προϋποθέσεις για την προώθηση της λογικής μεταξύ ομότιμων προς τον πυρήνα της δημιουργίας αξίας και ως πρωταρχική κοινωνική λογική.


Εάν οι απόψεις μας είναι σωστές, απαιτούνται νέοι τρόποι σκέψης, που δεν θα αποτελούν απλώς μια επανάληψη των παραδοσιακών επιχειρημάτων έναντι της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, αλλά θα απαιτούν τη συνεχή ενδυνάμωση των κοινοτήτων που στηρίζουν και αναπαράγουν το μολιρασμα και τα κοινά ως βασικών παραγόντων αυτής της κοινωνικής αλλαγής.


Σημείωση



Χρησιμοποιούμε τον όρο καταναλωτές/παραγωγοί (produSers) όπως τον ορίζει ο Axel Bruns, στο επερχόμενο βιβλίο του για το prosusage: ως την λογική πίσω από την ομότιμη παραγωγή.


Ίσως αυτή η παράλειψη δεν αποτελεί έκπληξη – κατά τη διάρκεια της δεκαετίας ή των δύο τελευταίων δεκαετιών που πολλοί από μας χρησιμοποιούμε το διαδίκτυο, έχουμε εσωτερικεύσει την άποψη, ότι για κάθε κομμάτι περιεχομένου που δημιουργείται και αναγγέλλεται στο διαδίκτυο, ο Ιστός θα φροντίσει, χωρίς οποιαδήποτε αποτυχία, να το διανείμει σε οποιονδήποτε το θέλει, και, ακόμα, οι πρόσφατες συζητήσεις (στις ΗΠΑ) σχετικά με την ουδετερότητα του δικτύου έχουν συνεισφέρει ελάχιστα στο να μας ωθήσουν να αμφισβητήσουμε αυτή την άποψη. Ο περιφραγμένος κήπος της AOL ήταν το τελευταίο ισχυρό προπύργιο που αντιστεκόταν στις ισχυρές δυνάμεις της στιγμιαίας, παγκόσμιας διανομής, αλλά, τελευταία, καταρρέουν, ακόμα, και αυτοί οι τοίχοι.


Και ναι, για ένα διάστημα έμοιαζε έτσι – τα μοντέλα πρόσβασης επί πληρωμή εξαφανίστηκαν με το χρόνο, εκούσια ή με λίγη βοήθεια από την αδελφότητα των ομοϊδεατών, και νέα πιο εκλεπτυσμένα εργαλεία που επιτρέπουν σε ολοένα και περισσότερους από εμάς να ενεργοποιήσουμε και να δημοσιεύσουμε το δικό μας περιεχόμενο στον παγκόσμιο ιστό, να βρούμε και να ανταποκριθούμε στο αντίστοιχο των άλλων, ακόμα και να συνεργαστούμε με μεγάλες κοινότητες άλλων χρηστών με ελεύθερες και ανοιχτές διαδικασίες κοινοτικής δημιουργίας περιεχομένου. Ξανά, οι προφανώς απαρακώλυτες διανεμητικές δυνάμεις του Διαδικτύου σήμαιναν ότι η ιδιοκτησία και ο έλεγχος των μέσων διανομής φαινόταν ότι δεν ήταν κάτι για το οποίο έπρεπε να ανησυχούμε (εκτός εάν βρεθούμε σε χώρες όπου η διανομή συγκεκριμένου περιεχομένου δεν επιτρέπεται για πολιτικούς και άλλους λόγους).


Φυσικά η «διανομή» σε ένα δικτυωμένο κόσμο δεν σήμαινε πια ό,τι παλαιότερα, την εποχή της βιομηχανοποίησης, όταν είχαμε να κάνουμε, κυρίως, με αγαθά σε φυσική μορφή. Πείτε το πρόσβαση, πείτε το συναλλαγή, πείτε το αλληλεπίδραση: καθώς το σταθερό μοντέλο παραγωγού > διανομέα > καταναλωτή αντικαταστάθηκε, ιδίως στο πλαίσιο της κοινωνικής και συνεργατικής εμπλοκής με την πληροφορία, από ένα μοντέλο παραγωγής/κατανάλωσης στο οποίο είμαστε όλοι συνεχώς σε θέση να ενεργούμε και σαν χρήστες και σαν παραγωγοί περιεχομένου (δηλαδή, σαν παραγωγοί/καταναλωτές), ιδιοκτησίας αυτών των μέσων αλληλεπίδρασης – τα οποία δίνουν τη δυνατότητα στους χρήστες να ανακαλύψουν άλλους χρήστες και το περιεχόμενο που δημιουργούν, να έχουν πρόσβαση και να ανακτούν το εν λόγω περιεχόμενο και να ανταποκρίνονται σε αυτό πραγματοποιώντας τις δικές τους συνεισφορές και τροποποιήσεις – εξελίσσεται στο κεντρικό σημείο ελέγχου.


Στο δικό του άρθρο, ο Michel Bauwens το περιγράφει σαν ένα ζήτημα των πλατφόρμων, οι οποίες υποστηρίζουν το κοινωνικό Web και σχηματίζουν μια χρήσιμη διαφοροποίηση μεταξύ των πλατφόρμων που δημιουργούνται από ένα συμμετοχικό μοντέλο (όπου οι εμπορικοί ιδιοκτήτες προσφέρουν χώρο σε χρήστες για να συνεργαστούν) και των πλατφόρμων που βασίζονται σε ένα μοντέλο στήριξης των κοινών αγαθών (όπου διαχειρίζονται την πλατφόρμα κοινωνικού προσανατολισμού μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί και τα εμπορικά συμφέροντα παίζουν μόνο ένα συμπληρωματικό ρόλο). Έχει δίκιο, φυσικά – αν έχουμε στο μυαλό μας ότι ανάμεσα σε αυτά τα δύο μοντέλα κλειδιά μπορούν να υπάρχουν και άλλες υβριδικές διαφοροποιήσεις – και παρ’ όλα αυτά αυτός ο μάλλον παθητικός όρος «πλατφόρμα», ίσως να υποβαθμίζει τη σημασία του καθοριστικού ρόλου που μπορούν να διαδραματίσουν σήμερα αυτά τα εργαλεία στο αλληλοεπιδρούν, συνεργατικό κοινωνικό Web.


Έτσι, χωρίς να διαφωνήσουμε με τον Michel, ας αναλογιστούμε το ρόλο αυτών των εργαλείων ως μέσα αλληλεπίδρασης. Για να το κάνουμε αυτό δεν σημαίνει ότι ζητήματα που σχετίζονται με τα μέσα παραγωγής ή τα μέσα χρήσης δεν είναι πλέον σχετικά: είναι, ιδίως για κοινότητες που μειονεκτούν γεωγραφικά, κοινωνικά, οικονομικά και εκπαιδευτικά, αλλά η παραγωγή και η χρήση δεν είναι τίποτα, χωρίς την αλληλεπίδραση ως σημείο σύνδεσης μεταξύ των δύο αυτών πρακτικών. Εκεί είναι, λοιπόν, που παίζεται το παιχνίδι τώρα. Και η αυξανόμενη εκλέπτυνση των πρόσφατων μέσων αλληλεπίδρασης του Δικτύου – παραγωγής, κοινωνικής δικτύωσης, άλλων μορφών συνεργασίας και κοινωνικής εμπλοκής στο διαδίκτυο- και η, κατά τα άλλα, απλή φύση της βασικής υποδομής της αλληλεπίδρασης στο Web2.0 είναι, επίσης, ο λόγος για τον οποίο πρέπει πια να αναλογιστούμε εκ νέου ποιος ελέγχει αυτά τα μέσα αλληλεπίδρασης.


Ας μην περιορίσουμε τον ορισμό αυτών των μέσων μόνο στις πιο πρόσφατες εισόδους, αν και –ήταν η Google, όχι, όμως, η πρώτη, αλλά αυτή που σίγουρα είχε τον πρώτο θεμελιώδη μετασχηματιστικό αντίκτυπο εδώ: η κυρίαρχη μοντέρνα μηχανή αναζήτησης, κατέστησε δυνατό ένα τελείως νέο επίπεδο ανακάλυψης και πρόσβασης, χωρίς το οποίο η αλληλεπίδρασή μας με το περιεχόμενο των άλλων δεν θα ήταν δυνατόν να είναι τόσο αποτελεσματική και εκλεκτική, όπως τελικά κατέληξε να είναι. Η Google (η μηχανή αναζήτησης, όχι το πλήθος των επιπρόσθετων εργαλείων που έχουν κάνει τελευταία την εμφάνισή τους) κάνει λίγα περισσότερα από το να γεφυρώνει το κενό μεταξύ των παραγωγών και των χρηστών της πληροφορίας – διευκολύνει την αλληλεπίδραση, χωρίς να καθορίζει τη μορφή που θα πάρει η αλληλεπίδραση- και, εν τούτοις, είναι ουσιαστικά απολύτως απαραίτητη σε αυτή τη διαδικασία αλληλεπίδρασης. Οι περιστασιακές συζητήσεις μας για το ποιες μορφές πληροφορίας (και συνεπώς, η αλληλεπίδραση με την πληροφορία) πριμοδοτεί το σύστημα PageRank, πώς μπορούμε να παίξουμε με αυτά τα μέσα αλληλεπίδρασης μέσω του googlebombing και του linkfarming, και πώς η επιβολή ή η λογοκρισία των αποτελεσμάτων αναζήτησης της Google σε ορισμένες περιοχές επηρεάζει αυτούς που διαμένουν εκεί, κάθε ένα από αυτά δείχνει ότι το ποιος ελέγχει τη Google ως μέσο αλληλεπίδρασης έχει καταστεί σημαντικό ζήτημα της δικτυωμένης εποχής μας.


Και, παρ’ όλα αυτά, η Google ως μηχανή αναζήτησης κάνει λίγα περισσότερα από το να δουλεύει εντός των υπαρχόντων περιορισμών της τεχνολογίας του Web2.0, με την μη υποκείμενη σε αλλαγή, την εμφανώς ασταθή μορφή σύνδεσης, η οποία είναι πάντα μόνο ένα URL μακριά από το να καταρρεύσει. Η Google φροντίζει για το ένα μέρος της διασύνδεσής με άλλους στο Web2.0 – ανακαλύπτοντας τι και ποιος υπάρχει εκεί έξω (ή τι υπήρχε εκεί έξω την τελευταία φορά που πέρασε το Googlebot). Δεν παρακολουθεί το πού πήγε κάτι ή πού πήγαν κάποιοι και τι μπορεί από τότε να έχουν πει για εμένα, τους φίλους μου ή τους ανθρώπους και τα θέματα που μ’ ενδιαφέρουν. Έχουμε εισάγει ανοικτά και ιδιόκτητα εργαλεία και συστήματα να το κάνουν αυτό ως επιπρόσθετα μέσα αλληλεπίδρασης – από το υλικό του RSS, το permalinks και το καταργημένο πρωτόκολλο Trackback για χάρη των del.icio.us, Digg και του Google Analytics. Ή πράγματι, έχουμε αλλάξει σε εμπλουτισμένα δίκτυα εντός του Web2.0, από το Friendster και το LinkedIn στους απογόνους τους δεύτερης και τρίτης γενιάς: ιστοσελίδες που ακόμα μεταφέρουν το περιεχόμενό τους στο χρήστη σε HTML, αλλά που η εσωτερική ανακάλυψη πληροφοριών, αλληλεπίδρασης και οι διαδικασίες ανταπόκρισης λαμβάνουν χώρα σύμφωνα με τη λογική της ιδιόκτητης βάσης δεδομένων.


Από αυτή την οπτική, δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε ότι η εποικοδομητική ή (εξαρτάται από την άποψή σας) ύπουλη συνεισφορά των ιστότοπων του κοινωνικού Web από το Digg μέχρι το Facebook είναι να υπερ-ενισχύουν τη διαδικασία αλληλεπίδρασης του Web2.0 – και όσο περισσότερο το κάνουν, πολλές από αυτές τις πλατφόρμες εγκλωβίζουν τους χρήστες τους στο δικό τους ιδιοκτησιακό πλαίσιο δυνατοτήτων αλληλεπίδρασης και υπονομεύουν περαιτέρω την καθολικότητα βασικών πρωτοκόλλων του Web2.0. Γι’ αυτόν, αλλά και για άλλους λόγους, όπως έχω επισημαίνει ήδη και αλλού, δεν είμαι οπαδός του Facebook και άλλων τέτοιου είδους κλειστών ιστοτόπων: πιστεύω, σε τελευταία ανάλυση, ότι δημιουργούν αναίτια και άδικα έναν νέο περιφραγμένο κήπο, ξεχωριστό από το ευρύτερο Web2.0 – μία περίφραξη, η οποία για να αλληλεπιδράσει στους χρήστες ανταλλάσσει τη δυνατότητα διανομής των εμπειριών τους, ελεύθερα και εύκολα, με ένα ευρύτερο κοινό εκτός των πυλών του. Το Facebook, ενδεχομένως είναι ένας ιστότοπος κοινωνικής αλληλεπίδρασης, αλλά από μία άλλη ευρύτερη οπτική, πέρα από τα τείχη του, δεν συνεισφέρει στο κοινωνικό, αλλά στο αντικοινωνικό Web2.0.


Οι αφοσιωμένοι οπαδοί του Facebook μπορεί να μην βλέπουν το πρόβλημα, αλλά για όσους από εμάς ακόμα αντιστεκόμαστε στο συνεχές poking και prodding, η ανακοίνωση για ακόμα περισσότερες κλειστές κοινότητες και οι ειδοποιήσεις που μας υπόσχονται περιεχόμενο, το οποίο είναι διαθέσιμο μόνο εντός της ιδιόκτητης περίφραξης, αυτές οι καθημερινές υπενθυμίσεις δείχνουν μόνο ότι ολοένα και περισσότερη πληροφόρηση είναι πια διαθέσιμη μόνο με τη χρήση μέσων αλληλεπίδρασης που δεν έχουμε τη δύναμη να ελέγξουμε. Η πρόσβαση και η διαλειτουργικότητα για όλους θυσιάζονται με την υπόσχεση για πιο αποτελεσματική και πλούσια σε χαρακτηριστικά αλληλεπίδραση για ορισμένους, αλλά ταυτόχρονα, ο έλεγχος για τη μορφή και την έκταση αυτών των αλληλεπιδράσεων απομακρύνεται από το χρήστη προς όφελος του ιδιοκτήτη των μέσων αλληλεπίδρασης. (Με μια πολεμική διάθεση, αυτό που μου θυμίζει είναι η άνοδος του ειδεχθούς HTML email, το οποίο μέχρι τώρα έχει κάνει σχεδόν αδύνατον να διεξαχθούν εκτεταμένες δημιουργικές συζητήσεις μέσω email. Και εδώ η καθολική διαλειτουργικότητα δόθηκε ως αντάλλαγμα για κάποια ασήμαντη μορφή ιδιοκτησίας. Αλλά, ίσως, μόνον εγώ το βλέπω κατ’ αυτόν τον τρόπο.)


Φυσικά δεν χρειαζόταν να είναι έτσι τα πράγματα – είτε κερδοσκοπική είτε όχι, η κοινωνική δικτύωση με ανοιχτή πρόσβαση και τα εγχειρήματα παραγωγής/κατανάλωσης από το Blogger μέχρι τη Wikipedia και το Google Maps δύνανται να λειτουργούν μια χαρά, χωρίς να θέτουν αθέμιτους όρους στην αλληλεπίδραση των χρηστών, αν και οι συγκεκριμένοι ιστότοποι έχουν προσθέσει αρκετές νέες υπηρεσίες σε σχέση με τα καθιερωμένα μέσα αλληλεπίδρασης του διαδικτύου. Γι’ αυτό το λόγο, υποστηρίζω με θέρμη την πρόσκληση του Michel Bauwens να κατασκευάσουμε με μανία τα κοινά αγαθά: κοινά αγαθά, όχι μόνο για πληροφόρηση, γνώση, δημιουργική εργασία, τα οποία όλοι μας παράγουμε/ καταναλώνουμε, αλλά, επίσης, διανομής και αλληλεπίδρασης∙ Κοινά αγαθά, στα οποία η πρόσβαση στο περιεχόμενο και η εμπλοκή με αυτό δεν θα περιορίζεται από δαιδαλώδη τείχη –καθορισμένα από ασύμβατα σχήματα δεδομένων και πρωτόκολλα πρόσβασης που είναι αδύνατο να λειτουργήσουν σε άλλο περιβάλλον- τα οποία περικλείουν απομονωμένες κοινότητες χρηστών.


Εγχειρήματα που στοχεύουν στην ανάπτυξη μεταφερόμενων προφίλ χρηστών κινούνται προς την κατεύθυνση των κοινών αγαθών, αλλά ας βάλουμε σκοπό να προχωρήσουμε και ένα βήμα παραπάνω – ας γκρεμίσουμε τα εμπόδια στην αλληλεπίδραση πριν αυτά προκαλέσουν ανεπανόρθωτη ζημιά στο κοινωνικό Web, όπως το ξέρουμε. Το να το κάνουμε αυτό, δεν καθιστά αδύνατο για το MySpace, το Facebook και άλλους ιστότοπους κοινωνικής δικτύωσης να κρατήσουν τη δική τους μοναδική αίσθηση- αλλά εισάγει, επίσης, τη δυνατότητα στους χρήστες να δημιουργήσουν τους δικούς τους συνδυασμούς από τα χαρακτηριστικά και των δύο ιστοτόπων: ένα Spacebook ή ένα MyFace. (Ευχαριστώ την Ann για τον τελευταίο όρο.)


Αυτό, ίσως, είναι σημαντικό ειδικά όσο περαιτέρω εξελισσόμαστε σε μια ευρέως διαδεδομένη ανάπτυξη μοντέλων παραγωγής/κατανάλωσης για τη δημιουργία και τον επιμερισμό των πληροφοριών, της γνώσης και της δημιουργικής εργασίας. Η παραγωγή/κατανάλωση – η καθοδηγούμενη από το χρήστη συνεργατική, επαναλαμβανόμενη και συνεχής δημιουργία και ανάπτυξη περιεχομένου, οι οποίες μας είναι γνωστές π.χ. δημοσιογραφία των πολιτών ανοιχτού κώδικα ή η Wikipedia – δύναται να υπάρχει σε πλατφόρμες για αλληλεπίδραση, τις οποίες λειτουργούν μόνες τους κοινότητες παραγωγών/ καταναλωτών, μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί, ακόμα και εμπορικοί ιδιοκτήτες (επιπρόσθετα, και σε ένα μοντέλο, το οποίο στηρίζεται, όπως η μπλογκόσφαιρα, σε ένα κατανεμημένο δίκτυο ξεχωριστών ιστότοπων). Αν και αυτό το μοντέλο μπορεί να λειτουργήσει εντός περιφραγμένων κήπων, αν οι περιφράξεις είναι αρκετά μεγάλες ώστε να διατηρήσουν μία ζωντανή και εσωτερικά διαφοροποιημένη κοινότητα συμμετεχόντων – ευδοκιμεί μόνο σε ανοιχτό περιβάλλον που δεν θέτει περιορισμούς στη συμμετοχή. Μόνο σε αυτό είναι δυνατόν η διαδικασία παραγωγής/ κατανάλωσης να τιθασεύσει το όλο το πλήθος των πιθανών συνδρομητών. Μόνον εδώ είναι δυνατόν οι πιο περιστασιακοί συνδρομητές να πραγματοποιήσουν αυτές τις τυχαίες πράξεις συνεργασίας (για να παραφράσω την πασίγνωστη φράση του JD Lasica «τυχαίες πράξεις δημοσιογραφίας», οι οποίες έκαναν τη Wikipedia αυτό που είναι σήμερα.


Αν μία λογική παραγωγής/κατανάλωσης στη συνεργατική παραγωγή περιεχομένου, η οποία ήδη τοποθετεί τους χρήστες και ως πιθανούς παραγωγούς περιεχομένου – εν συντομία, ως παραγωγούς/καταναλωτές – πρόκειται να εξελιχθεί σε κατευθυντήρια γραμμή της δικτυωμένης εποχής, όπως και η λογική της παραγωγής, η οποία διαχώρισε παραγωγούς, διανομείς και καταναλωτές σε ξεχωριστούς ρόλους κυριάρχησε τη βιομηχανική εποχή, τότε πρέπει να λάβουν χώρα δύο σημαντικοί μετασχηματισμοί. Αρχικά, εμφανώς, τα αντικείμενα παραγωγής/κατανάλωσης πρέπει να θεωρηθούν ακριβώς τόσο χρήσιμα και αξιόπιστα όσο τα προϊόντα της βιομηχανικής διαδικασίας παραγωγής περιεχομένου. Αυτό γίνεται ολοένα και περισσότερο το ζήτημα των μάλλον τριών κύριων πεδίων της παραγωγής/κατανάλωσης – του λογισμικού ανοιχτού κώδικα, της δημοσιογραφίας των πολιτών και της Wikipedia, ως πηγής γνώσης.


Ο δεύτερος σημαντικός μετασχηματισμός είναι ότι αυτοί που (στο όνομα των πρώτων επιτυχιών του μοντέλου παραγωγής/κατανάλωσης) αναπτύσσουν εμπορικά μοντέλα για τη ρύθμιση των διαδικασιών παραγωγής/κατανάλωσης και την προστασία των κοινοτήτων παραγωγής/κατανάλωσης, αντιστέκονται στην έννοια της ιδιοκτησίας με το να περιορίζουν τεχνητά τα αντικείμενα και τους συμμετέχοντες στην παραγωγή/ κατανάλωση: ακολουθούν, δηλαδή, το μοντέλο του del.icio.us ή του Flickr και όχι του Facebook και επιδιώκουν (νόμιμη) εμπορική επιτυχία, χωρίς να εκμεταλλεύονται την κοινότητα κατά τη διαδικασία. Η Google το κάνει αυτό, στο μεγαλύτερο μέρος- και οι εμφανιζόμενοι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής/κατανάλωσης πρέπει να ενθαρρύνονται να ακολουθήσουν το σύνθημα της Google «ου βλάψεις» πολύ πιο πιστά από ό,τι η ίδια η Google καταλήγει να κάνει.


Ενόσω ζούμε την αργή αλλαγή παραδείγματος από τη βιομηχανική στη δικτυωμένη εποχή, ακόμα και αν ο πρώτος μετασχηματισμός έχει συντελεστεί μόνο σε ένα μικρό (παρ’ όλα αυτά σημαντικό) αριθμό τομέων και συναντά ενεργή αντίσταση αλλού από εγκατεστημένα συμφέροντα, πρέπει να προετοιμάζουμε ήδη το έδαφος για μια κριτική εξέταση αναφορικά με τον τόπο και το χρόνο του δεύτερου μετασχηματισμού. Αυτό απαιτεί να μην εφιστούμε, πια, την προσοχή μας, κυρίως, στο ποιος είναι ο ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής, αλλά να θέτουμε ένα νέο ερώτημα: ποιος ελέγχει τα μέσα παραγωγής/κατανάλωσης;


Θανάσης/Παύλος: Αλήθεια, γιατί το όνομα “τήλαφος”; Υπάρχει ένα κυρίαρχο κίνητρο του δημιουργού ή των συμμετεχόντων στο Τήλαφος-αναδασωτέα; Μπορείς να μας αναλύσεις σύντομα την ως τώρα συμμετοχή των πολιτών είτε μέσα από τις δημόσιες καταχωρήσεις τους είτε μέσα από την προσωπική επαφή τους μαζί σου;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Όταν κάποιος δημιουργεί κάτι καινούργιο, έχει την θαυμάσια ευκαιρία να το βαφτίσει. Το “Τήλαφος”, στα Αγγλικά “ti-la-phos”, είναι ένα ακρωνύμιο για το “Time Lapse Photographs”. Tilaphos είναι το όνομα μιας μικρής εφαρμογής ανοιχτού κώδικα, παραπαίδι μιας μεγαλύτερης εφαρμογής καταγραφής οδικών προβλημάτων και άλλων δεδομένων δημοσίου ενδιαφέροντος. Έμοιαζε η λέξη τόσο πολύ με ελληνική, που κάποιοι από την κοινότητα της TCL (γλώσσα προγραμματισμού στην οποία είναι γραμμένη η εφαρμογή) ρωτούσαν τί σημαίνει στα ελληνικά. Στα ελληνικά λοιπόν σημαίνει “Τηλεματική Απεικόνιση Οδικών Συμβάντων” – “Τηλ-απ-ος” όπου το “π” τρέπεται σε “φ” επειδή το “ο” του “Οδικών” δασύνεται (στα αρχαία). Έτσι, μαζί με το νέο ιστολόγιο, δημιουργήθηκε και ένα καινούριο όνομα.
Το θέμα της δημόσιας πληροφορίας με απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια. Είναι το βαθύτερο κίνητρό μου πίσω απ’ τη δημιουργία του Τήλαφου-αναδασωτέα. Τα γεγονότα του προηγούμενου καλοκαιριού με τις πυρκαϊές, με ώθησαν στην αρχική δημιουργία του Τήλαφου και στις καταγραφές των καμένων με GPS, σαν μια προσωπική διέξοδο στη θλίψη για το δάσος που είχα δίπλα στο σπίτι μου και που χάθηκε.


Η αποδοχή που είχε ο Τήλαφος με τις καταγραφές των καμένων με GPS με εξέπληξε. Έλαβα δεκάδες μηνύματα από ανθρώπους που έβρισκαν την προσπάθεια αξιόλογη, ίσως γιατί ταυτίζονταν με τη δική τους ανάγκη να βρουν μια διέξοδο στην γενική ανοργανωσιά και απραξία που επικρατεί στο θέμα αυτό απ’ την πλευρά της πολιτείας, που αδυνατεί να διοχετεύσει τις αγωνίες και τις ανάγκες των ανθρώπων που ενδιαφέρονται για το περιβάλλον σε δημιουργικές πράξεις.


Το ενδιαφέρον χιλιάδων Ελλήνων επισκεπτών, και τα πολλά μηνύματα συμπαράστασης, στο διάστημα των 2-3 πρώτων μηνών του Τήλαφου, ήταν σημαντικά για μένα, ιδίως επειδή το ιστολόγιο εξ αρχής την οργισμένη αλλά εύκολη διαμαρτυρία, που συνήθως ελκύει ομονοούντες δυσαρεστημένους και αυξάνει τις επισκέψεις, ενώ ίσως μακροχρόνια οδηγεί περισσότερο στον πεσιμισμό και στην ηττοπάθεια.


Ταυτόχρονα διαπίστωνα και δύο νέα πράγματα:


α. Ακόμα και οι θερμότεροι υποστηρικτές της προσπάθειας καταγραφής με GPS, απ’ τους οποίους κάποιοι είχαν και άμεση σχέση με το επιστημονικό αντικείμενο, είχαν μεγάλη δυσκολία πρακτικής συνδρομής με δικές τους καταγραφές με GPS. Για μένα ήταν πιο εύκολο, γιατί αντικατέστησα κάποιο χρόνο αθλητικής άσκησης με οδοιπορία στα καμένα, για άλλους όμως αυτό ήταν πολύ δύσκολο ή ακατόρθωτο.


Τελικά κατάλαβα ότι παρ’ όλες τις καλές προθέσεις, τις δικές μου και των άλλων, μαζικό πρακτικό αποτέλεσμα ήταν πολύ δύσκολο να επιτευχθεί και η προσπάθεια δεν θα κατάφερνε να αποδώσει χρήσιμους καρπούς, όχι γιατί συναντούσε αδιαφορία, αλλά γιατί οι μέθοδοι που πρότεινε ο Τήλαφος δεν μπορούσαν να ακολουθηθούν από το κοινό του.


β. Συζητήσεις με τον Ηλία Τζηρίτη της WWF και με δασικούς, οδήγησε γρήγορα στην διερεύνηση άλλων πηγών δεδομένων και στην “ανακάλυψη” της πηγής του Εθνικού Τυπογραφείου. Ο ιστότοπος του Ε.Τ. μου ήταν γνωστός από παλιά, όμως την πραγματική αξία ενός εργαλείου την ανακαλύπτει κανείς μόνον όταν το χρειάζεται. Τα ελλιπή έστω, όσον αφορά τις συντεταγμένες, δεδομένα που δημοσιεύονται στο ΦΕΚ από τα δασαρχεία έδωσαν την απάντηση για το πως θα μπορούσε να δοθεί δημιουργική διέξοδος στην ανάγκη φίλων του δάσους και επισκεπτών του Τήλαφου να προσφέρουν κάτι παραπάνω, χωρίς να μπουν στη δοκιμασία της οδοιπορίας στα καμένα.


Η εμπειρία του Τήλαφου-αναδασωτέα δείχνει πάντως ότι αυτοί που συμμετέχουν ενεργά είναι άνθρωποι που είχαν ήδη ένα προσωπικό ενδιαφέρον για περιβαλλοντικά θέματα, πριν ανακαλύψουν τον Τήλαφο. Το κοινό κίνητρο αυτών που συμμετέχουμε στην προσπάθεια είναι το ενδιαφέρον και η αγωνία για την διαφύλαξη του φυσικού και δασικού πλούτου. Δεν είναι τυχαίο ότι το μεγαλύτερο μέρος όσων καταχωρούν δεδομένα είναι φίλοι ή μέλη οικολογικών οργανώσεων ή ιστοτόπων.


Θανάσης/Παύλος: Τι περιμένεις εσύ και τι το κοινό του datablog από την προσπάθεια αυτή; Πώς οργανώνεται και αναδεικνύεται μια καταχώρηση;


Τήλαφος: Το datablog είναι ένα διαδικτυακό πείραμα συλλογικότητας: “Διαδικτυακό”, γιατί παρουσιάζεται, συλλέγει και διαχέει πληροφορίες αποκλειστικά μέσω του διαδικτύου. “Πείραμα” γιατί η προσπάθεια έχει μια αρχή μια διάρκεια και ένα τέλος (δεδομένου και του πεπερασμένου των κηρύξεων που υπάρχουν), στο οποίο προσπαθεί να φτάσει αποδεικνύοντας μια υπόθεση: ότι αυτά που φαίνονται δύσκολο να γίνουν από την πολιτεία, είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο εύκολα, και μπορούν να γίνουν από μια χούφτα εθελοντών με μηδενικό κόστος. “Συλλογικότητας”, γιατί η καταχώριση των δεδομένων είναι συλλογική, και τα δεδομένα ανήκουν σε όλους όσους τα χρειάζονται χωρίς κανέναν απολύτως όρο ή περιορισμό.


Το κοινό ζητούμενο είναι να διαχυθεί στο ελληνικό διαδίκτυο αξιόπιστη δημόσια πληροφορία σχετικά με τις δασικές εκτάσεις που χάνονται, ώστε να γίνει κατανοητό, με αποδείξεις, ότι η συρρίκνωση της δασικής γης του τόπου μας είναι μια υπόθεση που συμβαίνει δίπλα μας κάθε μέρα. Υπάρχει ανάγκη για λεπτομερή και αξιόπιστη πρωτογενή πληροφορία που να είναι αξιοποιήσιμη από επιστήμονες, αλλά και που να μπορεί να φανεί χρήσιμη ταυτόχρονα και στον απλό πολίτη και τους δημοσιογράφους. Το datablog δεν κάνει τίποτα άλλο από το να αναδεικνύει με σύγχρονα ηλεκτρονικά εργαλεία την πληροφορία που υπάρχει κρυμμένη στα ΦΕΚ. Για το λόγο αυτό, παρατίθεται πάντα μαζί με την πληροφορία και ο σύνδεσμος που οδηγεί στην σχετική σελίδα του ΦΕΚ, ώστε να επαληθεύονται άμεσα τα δεδομένα από όποιον το επιθυμεί.


Δεν θα έλεγα ότι οι καταχωρίσεις “οργανώνονται” με κάποιον τρόπο, αν και μερικές φορές υπάρχει κατεύθυνση για το που θα ήταν καλύτερο να εστιάσουμε. Το ερώτημα π.χ. “πρώτα χάρτες ή πρώτα στατιστικά;” Δεν έχει απαντηθεί ακόμα. Υπάρχουν οδηγίες χρήσης σε 3 βίντεο και 1 howto με εικόνες, και όποιος θέλει να συμμετάσχει χρησιμοποιεί ελεύθερα ένα εργαλείο online για να κάνει την καταχώριση.


Σε μία εξαιρετική περίπτωση συμμετοχής, αυτήν της Καλλιόπης Χαρκιανάκη, η οποία διέθεσε πάρα πολύ προσωπικό χρόνο για την καταχώριση δεδομένων και απέκτησε έτσι ιδιαίτερη εμπειρία, έγινε χρήση ενός πιο εξελιγμένου εργαλείου διαχείρισης που δεν είναι διαθέσιμο στους υπόλοιπους λόγω του κινδύνου εισαγωγής μαζικών σφαλμάτων, αλλά που βοηθάει στην μείωση του χρόνου καταχώρισης μεγάλου αριθμού δεδομένων, με δημιουργία ενός είδους “γραμμής παραγωγής”.


Η συμμετοχή και άλλων στην καταχώριση των δεδομένων, βοήθησε πάρα πολύ στη διόρθωση σφαλμάτων του κώδικα και στη βελτίωση της λειτουργίας του datablog και των εργαλείων του, γεγονός φυσικά ανεκτίμητο για κάθε εγχείρημα τέτοιου είδους.


Θανάσης/Παύλος: Πως επιτεύχθηκε η τεχνική υλοποίηση του datablog και πως σκεφτήκατε να αντιμετωπίσετε τη διαχείριση και τη διάθεση των δεδομένων που συγκεντρώνονται σε αυτό;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Με πολύ προσωπικό χρόνο και πολύ λιγότερο ύπνο!


Το πρώτο ζητούμενο στην τεχνική υλοποίηση ήταν το μηδενικό κόστος. Η ανάγκη να υπάρχουν διαθέσιμα τα δεδομένα για πολλά χρόνια, χωρίς να πρέπει κάποιος να πληρώνει από την τσέπη του το λογαριασμό για τη χωρητικότητα, τη συντήρηση του εξυπηρετητή, τα καθημερινά backup κλπ ήταν καθοριστική. Για τους δικούς τους λόγους, διάφορες μεγάλες εταιρείες προσφέρουν δωρεάν αποθηκευτική χωρητικότητα, τηλεπικοινωνιακή χωρητικότητα και τεχνολογικές διευκολύνσεις που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν κατάλληλα.


Το δεύτερο ζητούμενο ήταν να υπάρχει δυνατότητα δυναμικής αναζήτησης των δεδομένων με υπάρχοντα κοινά εργαλεία, ώστε να διευκολύνεται τα μέγιστα ο τελικός χρήστης. Σε αυτό περιλαμβάνονται και οι μηχανές αναζήτησης, που αποτελούν έναν από τους κυριότερους τρόπους ανεύρεσης της πληροφορίας μέσα στο θόρυβο του διαδικτύου. Η εφαρμογή αναζήτησης του Εθνικού Τυπογραφείου ήταν ένα παράδειγμα προς αποφυγή, γιατί ενώ είναι καλή για γενικές αναζητήσεις ΦΕΚ, δεν είναι προσαρμοσμένη στην αναζήτηση αναδασωτέων εκτάσεων, κάνοντας έτσι πολύ δύσκολη έως αδύνατη την ανάκτηση των δεδομένων. Επίσης το περιεχόμενο των ΦΕΚ δεν είναι προσπελάσιμο από τις μηχανές αναζήτησης.


Το τρίτο ζητούμενο ήταν να βρεθούν / δημιουργηθούν τα κατάλληλα εργαλεία που να αξιοποιούν τα δεδομένα για τον τελικό, πιθανώς μη ειδικό, χρήστη ώστε να έχει ενδιαφέρον να τα αναζητήσει ή να τα μελετήσει χωρίς άλλες διαμεσολαβήσεις.


Το τέταρτο και πολύ σημαντικό ζητούμενο ήταν να βρεθεί ένας τρόπος για να γίνεται η καταχώριση από τους χρήστες χωρίς να κρύβονται τα δεδομένα αλλά να αναδεικνύονται μαζί με το όνομα του καταχωρητή, επιτρέποντας την άμεση χρήση τους, ακόμα κι αν περιέχουν λάθη, επιβραβεύοντας έτσι την προσφορά. Αυτή η ονομαστική αναφορά στη συνεισφορά του καθενός (attribution of credit) είναι πολύ σημαντική συνθήκη για τη λειτουργία του Τήλαφου.


Αφού η εύρεση δωρητή για έναν εξυπηρετητή αποκλείστηκε για την ώρα, θα έπρεπε να εκμεταλλευτούμε τη δυνατότητα δωρεάν φιλοξενίας που προσφέρεται από εταιρείες, κυρίως με τη μορφή των ιστολογίων. Αυτό είχε το πλεονέκτημα ότι το feed θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν μια μορφή web service, ιδίως αν επέτρεπε αναζήτηση με παραμέτρους. Εξετάστηκαν διάφορες περιπτώσεις και επιλέχτηκε η πλατφόρμα που προσέφερε η Google με τον Blogger γιατί: α) επιτρέπει τον προγραμματισμό σελίδων με javascript, άρα διευκολύνει στον προγραμματισμό των εργαλείων β) έχει ανοιχτό API για το feed το οποίο είναι μάλιστα σε μορφή JSON+script που δίνει τη δυνατότητα χρήσης του από οποιαδήποτε σελίδα χωρίς περιορισμούς, γ) προσφέρει έναν συνδυασμό αποθηκευτικής χωρητικότητας που στο σύνολό της ξεπερνά τα 7GB, δ) δίνει τη δυνατότητα να καταχωρούνται δεδομένα με τη μορφή σχολίων σε άρθρα, τα οποία είναι εμφανή σε όλους μαζί με το όνομα του καταχωρητή και διαθέσιμα και αυτά στο feed.


Έχουμε δηλαδή ένα blog που το περιεχόμενό του είναι καθαρά πρωτογενή δεδομένα κι όχι ειδήσεις, την καταχώριση των οποίων κάνουν με εργαλεία γραμμένα σε javascript οι χρήστες του, που δίνει τη δυνατότητα παρουσίασης της πληροφορίας σε χάρτες ή σε λογιστικά φύλλα κλπ, ή τα προσφέρει σαν ένα είδος web service μέσω ενός feed. Τον συνδυασμό όλων αυτών σε ένα ιστολόγιο, που είναι και μια καινοτομία στον τρόπο χρήσης της τεχνολογίας των blog, τον ονόμασα datablog, αλλά ο όρος datablog δεν έιναι καινούριος. Φυσικά, μια τέτοια τεχνική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για οποιαδήποτε πληροφορία μπορεί να δομηθεί πάνω σε κάποια συγκεκριμένη φόρμα.


Ένα μεγάλο θέμα με την καταχώριση δεδομένων από ανεκπαίδευτους χρήστες είναι η διόρθωση των σφαλμάτων. Κάποιες κατηγορίες σφαλμάτων είναι εξ ίσου ή περισσότερο χρονοβόρες από την αρχική εισαγωγή των δεδομένων, γιατί απαιτούν περισσότερη αναζήτηση, και γίνονται πάντα εκτός “γραμμής παραγωγής”. Η ελπίδα, που μέχρι σήμερα ευτυχώς επιβεβαιώνεται, είναι να υπάρχουν όσο το δυνατόν λιγότερα σφάλματα, για να αποφεύγεται το χάσιμο χρόνου και η απογοήτευση που δημιουργούν τα λάθη σε όλους.


Ένας από τους στόχους της προσπάθειας, που θα αρχίσει να υλοποιείται τώρα επειδή χρειαζόταν να υπάρξουν δεδομένα για να αρχίσει, είναι η διάθεση μικρών εργαλείων, widget, που να μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε οποιαδήποτε σελίδα στο διαδίκτυο για προβολή στοιχείων του datablog χωρίς να χρειάζεται κανείς να το επισκεφτεί. Με τον τρόπο αυτό ελπίζουμε να κάνουμε ευκολότερη την διάχυση της πληροφορίας που θα υπάρχει διαθέσιμη.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει για σένα το web 2.0; Ποιες εφαρμογές microformating θα μπορούσαν να προκύψουν από ανάλογες προσπάθειες;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Η έννοια “web 2.0″ είναι νομίζω αρκετά ρευστή. Για μένα, αυτά που υποστηρίζει ο εφευρέτης του web Tim Burners Lee βρίσκονται πολύ κοντά στο νόημα μιας νέας φάσης του παγκόσμιου ιστού, χωρίς φυσικά να μπορεί κανείς να αποκλείσει τους απίθανους άλλους δρόμους που μπορεί να ακολουθήσει η ανθρώπινη φαντασία. Όμως στον τεράστιο διαδικτυακό ιστό που έχει δημιουργηθεί, υπάρχουν ήδη σχεδόν άπειρες πληροφορίες σε μορφή κειμένου, σε σχέση με το μέγεθος των ανθρωπίνων δυνατοτήτων αναζήτησης τους. Αυτό που δεν υπάρχει σε ικανοποιητικό βαθμό, είναι μια τυποποιημένη φόρμα, ένας σκελετός πάνω στον οποίο να χτίζονται οι πληροφορίες αυτές και ο οποίος να τις περιγράφει, έτσι ώστε να καθίστανται αυτόματα επεξεργάσιμες από τις μηχανές. Είναι αυτό που ο Tim Burners Lee ονομάζει σημασιολογικό ιστό (semantic web).


Οι περισσότεροι ιστότοποι, και αυτό ισχύει φυσικά και για την Ελλάδα, φαίνεται να είναι σχεδιασμένοι έτσι που απλώς να υποκαθιστούν κείμενο και γραφικά τυπωμένα σε χαρτί. Αυτό όμως δεν βοηθάει στη προσπέλαση της πληροφορίας που βρίσκεται “χύμα” σε εκατομμύρια σελίδες, γιατί χωρίς τα κατάλληλα εργαλεία, είναι αδύνατον να αξιοποιηθεί από τον άνθρωπο.


Κατά την άποψη του Tim Burners Lee, όπως τη διαβάζω στο βιβλίο του “Υφ@ινοντας τον Π@γκόσμιο Ιστό“, το επόμενο βήμα για την εξέλιξη του ιστού είναι η δημιουργία μηχανών που να μπορούν να προσθέτουν μια λογική διεργασία στις αναζητήσεις περιεχομένου, έτσι ώστε αντί να ψάχνουμε σελίδες που να περιέχουν λέξεις κλειδιά, να ψάχνουμε για πληροφορίες που απαντούν ερωτήσεις γενικού περιεχομένου, που στην περίπτωση των αναδασωτέων θα μπορούσε να είναι “Ποιός είναι ο δήμος που παρουσιάζει τον μεγαλύτερο αριθμό καταπατήσεων στην Ελλάδα, ανά κάτοικο ανά στρέμμα;” Μια μηχανή αναζήτησης στο Σημασιολογικό Ιστό θα επισκέπτονταν το datablog για τα αναδασωτέα και θα έβρισκε εκεί κάποιες απαντήσεις, χρησιμοποιώντας την εσωτερική σήμανση των δεδομένων.


Έναν τέτοιο ρόλο παίζει σε ικανοποιητικό βαθμό η τεχνολογία των microformats: χωρίς να αλλάξει η εμφάνιση των σελίδων ενός ιστοτόπου, με μόνη παρέμβαση στο περιεχόμενο των τυπικών κατηγορημάτων (attributes) της HTML, class και title, και κάποιες άλλες συμβάσεις κωδικοποίησης, είναι δυνατόν να κατασκευαστεί σε HTML η δομή που χρειάζεται ένας φυλλομετρητής για να βγάλει νόημα από την πληροφορία που παρουσιάζει. Τρέχουσες εφαρμογές των microformats υπάρχουν πολλές, και αν δεν κάνω λάθος, στο μέλλον οι νέες εκδόσεις του Firefox θα παρέχουν ενσωματωμένη τη δυνατότητα αξιοποίησης τους, που σήμερα υπάρχει σε plugins όπως Operator, Tails Export κ.ά. Mπορεί κανείς για παράδειγμα να στείλει με ένα κλικ μια πλήρη διεύθυνση με τηλέφωνα κατ’ ευθείαν στο κινητό του από τη σελίδα του ιστού όπου εμφανίζεται ανάμεσα στο κείμενο, χωρίς να χρειαστεί να αντιγράψει τίποτε. Μπορεί να δει χάρτες με πληροφορίες που υπάρχουν σε σελίδες χωρίς να ασχολείται με την ανεύρεση ή την εισαγωγή των συντεταγμένων. Σκεφτείτε τις σελίδες ΦΕΚ του Εθνικού Τυπογραφείου για τα αναδασωτέα σημασμένες σύμφωνα με την προδιαγραφή των microformats, και πόσο πιο εύκολη θα ήταν η ανάκτηση των πληροφοριών που περιέχουν.


Το datablog για τα αναδασωτέα, λειτουργεί ακριβώς έτσι: σημαίνει τα δεδομένα στο εργαλείο εισαγωγής από το ΦΕΚ έτσι ώστε, όταν επικολληθούν στο datablog, να περιέχουν την κατάλληλη δομή για αναγνώριση της πληροφορίας από τα εργαλεία παρουσίασης, ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει τα δεδομένα σε μορφή κατάλληλη και για ανάγνωση απευθείας από τους χρήστες. Λόγω περιορισμών στον κώδικα HTML που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα σχόλια του blogger, η μορφή της σήμανσης που υπάρχει στα δεδομένα/σχόλια είναι παρόμοια με τα microformats αλλά όχι ίδια, και χρειάζεται ένα ακόμα στάδιο για να γίνει απολύτως συμβατή. Η παραγωγή δομένων με την τελική αυτή μορφή, που χρησιμοποιεί τις προδιαγραφές των microformats adr και hCalendar θα αρχίσει σύντομα.


Η εφαρμογή των προδιαγραφών microformats μπορεί να γίνει σήμερα σε οποιαδήποτε σελίδα έχει κάποιος δυνατότητα να τροποποιήσει τον κώδικα HTML. Επίσης είναι δυνατή η δημιουργία νέων προδιαγραφών πάνω στις αρχές των microformats για δεδομένα που δεν καλύπτονται από τις υπάρχουσες προδιαγραφές. Κατά κανόνα προσφέρονται για τέτοια κωδικοποίηση ονόματα και διευθύνσεις, ημερολόγια και συμβάντα. Κάθε σελίδα που έχει έστω και ένα τέτοιο κομμάτι πληροφορίας μπορεί να το κωδικοποιήσει εύκολα σύμφωνα με κάποια απ’ τις προδιαγραφές των microformats, δίνοντας στους επισκέπτες της τη δυνατότητα της αξιοποίησης των εργαλείων του semantic web που ήδη υπάρχουν.


Υπάρχει φυσικά και η κοινωνική πλευρά του web 2.0, τα κοινωνικά μέσα, τα οποία προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες επικοινωνίας και σχηματισμού κοινωνικών δικτύων και ομάδων ενδιαφερόντων, και απολαμβάνουν ήδη τρομερή δημοτικότητα στο διαδίκτυο. Δεν αμφιβάλλω καθόλου για τον κοινωνικό ρόλο που παίζουν τα κοινωνικά μέσα, έχω όμως σοβαρές επιφυλάξεις κατά πόσο αυτή η ελευθερία έκφρασης αποτελεί μορφή “ηλεκτρονικής δημοκρατίας”. Η ελευθερία στην έκφραση είναι εξαιρετικά σημαντική, δεν είναι όμως η μόνη αξία της δημοκρατίας. Τα κοινωνικά μέσα ισορροπούν σε έναν βαθμό την έλλειψη ισηγορίας που υπάρχει στα σύγχρονα δυτικά κοινοβουλευτικά καθεστώτα, χωρίς φυσικά να αναπληρώνουν το θεσμικό κενό: αυτό που έχει νόημα είναι να ακούγονται οι απόψεις σε μια πολιτική αγορά, γεγονός που θα επιτρέπει στους πολιτες να συμμετέχουν ενημερωμένοι στις πολιτικές αποφάσεις. Στην πραγματικότητα, χωρίς την δυνατότητα συμμετοχής στις πολιτικές αποφάσεις, η ελευθερία στην έκφραση μοιάζει να είναι πολιτικά ένα κενό γράμμα, λειτουργώντας κυρίως εκτονωτικά ή σαν διαμαρτυρία, χωρίς όμως να αποδίδει σημαντικά πρακτικά αποτελέσματα στο πολιτικό επίπεδο, τουλάχιστον μέχρι τώρα.


Μ’ αυτή τη λογική κατά νου, ο Τήλαφος-αναδασωτέα προσπαθεί να αποκρυσταλλώσει τη συμμετοχή των φίλων του στο ιστολόγιο σε ένα απτό αποτέλεσμα χρήσιμο σε όλους τους πολίτες.


Θανάσης/Παύλος: Πότε μια πληροφορία μπορεί να θεωρείται ότι είναι ανοικτή (αδειοδότηση, internet web service); Ποιά είναι η εμπειρία σου απο την εγχώρια ή διεθνή δημόσια διοίκηση για την συλλογή δεδομένων;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Μια πληροφορία στο χαρτί στη σημερινή εποχή είναι πρακτικά μια κλειστή πληροφορία. Μπορεί να φανταστεί κανείς έναν μεταπτυχιακό φοιτητή δασολογίας να θέλει να γράψει ένα paper για την υποχώρηση των δασικών εκτάσεων στην Ελλάδα, και να πρέπει να καταχωρήσει ένα-ένα όλα τα δεδομένα που υπάρχουν δημοσιευμένα στο ΦΕΚ; Απλώς δεν θα γράψει ποτέ το paper, γιατί θα προτιμήσει ένα άλλο θέμα. Η πολιτεία μπορεί να απαντά, εθελοτυφλώντας, ότι η πληροφορία αυτή είναι ανοιχτή και διατίθεται ελεύθερα, όμως στην πραγματικότητα είναι σχεδόν κλειστή γιατί δεν μπορεί να αξιοποιηθεί με τα σημερινά μέσα και τους σημερινούς ρυθμούς παραγωγής περιεχομένου και γνώσης. Σκεφτείτε τι θα υπήρχε από τον Τήλαφο-αναδασωτέα αν το Εθνικό Τυπογραφείο δεν έδινε καν τη δυνατότητα να δει κανείς τα ΦΕΚ από το διαδίκτυο, όπως συνέβαινε πρίν μερικά χρόνια: θα υπήρχαν σήμερα 10 καταγραφές καμένων με GPS, αντί για τις 1830 καταχωρήσεις κηρύξεων αναδασωτέων που δημιουργήθηκαν σε έναν μήνα. Με λίγα λόγια, δεν αρκεί μόνον να υπάρχει δημοσιευμένη κάπου η πληροφορία, πρέπει και η αξιοποίησή της να μην κοστίζει μια περιουσία γιατί τότε δεν μπορεί να θεωρείται ανοιχτή και ελεύθερη για χρήση.


Η πρώτη ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί, είναι αν θέλουμε η πληροφορία να κυκλοφορήσει στο διαδίκτυο και για ποια χρήση. Εφ’ όσον η απάντηση είναι “ναί”, τότε υπάρχουν τρεις τρόποι παρουσίασης: για ανθρώπους αναγνώστες, για μηχανές ή και για τα δύο μαζί. Οι περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου έχουν απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα “ναι” και παρέχουν την πληροφορία τις περισσότερες φορές ελεύθερες για οποιαδήποτε χρήση (public domain). Αποτέλεσμα είναι να έχουν δημιουργηθεί πάρα πολλές υπηρεσίες δεδομένων μέσω διαδικτύου και πρότυπα μορφοποίησης των δεδομένων έτσι ώστε να είναι αξιοποιήσιμα και από μηχανές και από ενδιάμεσους ή τελικούς χρήστες. Οι πολίτες και οι οργανισμοί που έχουν ενδιαφέρον στη χρήση τους, παράγουν έτσι πολύ ευκολότερα πολύ καλύτερα ποιοτικά και ποσοτικά αποτελέσματα στην εργασία τους, ενώ οι υπόλοιποι πολίτες είναι πολύ καλύτερα ενημερωμένοι για το τί συμβαίνει. Η πρόβλεψη για πρόσβαση σε ελεύθερη δημόσια πληροφορία υπάρχει και στο Ελληνικό Σύνταγμα στο Αρθρο 5A -(Δικαίωμα στην πληροφόρηση) όπου ρητά αναφέρεται το δικάιωμα συμμετοχής του πολίτη στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Θεωρητικά λοιπόν η Ελληνική πολιτεία έχει απαντήσει στην ερώτηση ανεπιφύλακτα “ναί”.


Αναζήτησα πρόσφατα δεδομένα από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας. Η ΕΣΥΕ συγκεντρώνει εδώ και πάρα πολλές δεκαετίες τεράστιο αριθμό από αξιόπιστα δεδομένα για σημαντικά μεγέθη της ελληνικής κοινωνίας, και επικράτειας (μέχρι και σε επίπεδο οικισμού) και τα διαθέτει ελεύθερα χωρίς περιορισμούς στη χρήση, αναφέροντας μάλιστα στην παρουσίασή της ότι χρήστες των στοιχείων είναι “ο επιχειρηματικός κόσμος, επιστήμονες, μελετητές και αναλυτές, αλλά και απλοί πολίτες”. Τα περισσότερα από αυτά διατίθενται όμως μόνον σε μορφή PDF, ενώ μερικά σε μορφή XLS. Μια τέτοια αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης είναι απαραίτητο να είναι σε αυστηρά τυποποιημένη μορφή ώστε να αποφεύγονται λάθη και διπλοεγγραφές (ή παραλείψεις) της ίδιας πληροφορίας, και η αβεβαιότητα για την κωδικοποίηση της. Παραδείγματα διπλοεγγραφών ή παραλείψεων υπάρχουν στα δεδομένα της ΕΣΥΕ, ακόμα και στα αρχεία XLS και οφείλονται, απ’ όσο μπορώ να κρίνω, σε παρεμβάσεις με το χέρι στα τελικά έγγραφα.


Από όσα γνωρίζω, η δημόσια διοίκηση και πολλοί οργανισμοί δημόσιου χαρακτήρα (π.χ. πανεπιστήμια) παράγουν σημαντικό αριθμό πρωτογενών δεδομένων υψηλής ποιότητας. Το πρόβλημα που δεν έχει ακόμα λυθεί είναι ότι δεν έχουν πολιτική διάθεσης των δεδομένων αυτών στο κοινό. Η χειρότερη επιβεβαίωση της έλλειψης αυτής της πολιτικής κατεύθυνσης είναι τα κείμενα που αναρτούν κάποιοι απ’ αυτούς τους οργανισμούς ως στόχους τους στις ιστοσελίδες τους. Σχεδόν πουθενά δεν αναφέρεται η εξυπηρέτηση του πολίτη και του επαγγελματία με αξιόπιστα δεδομένα. Το ΥΠΕΧΩΔΕ είναι δυστυχώς ένα τέτοιο παράδειγμα, παρ’ όλο που είναι το υπουργείο των έργων και των μηχανικών. Ο Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) είναι άλλο ένα λυπηρό παράδειγμα τέτοιου οργανισμού: απευθύνεται στους Έλληνες υπηκόους αποκλειστικά στα …Αγγλικά.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει τελικά δημόσια πληροφορία; Πόσο δύσκολο είναι ας πούμε για τον Οργανισμό Κτηματολογίου και Χαρτογραφήσεων Ελλάδας (ΟΚΧΕ) να υλοποιήσει το Κτηματολόγιο μέσα από ένα ανάλογα ευέλικτο σχήμα; Μια τέτοια πρόταση θα ήταν ουτοπική;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Το σύνθημα “Η δημόσια πληροφορία ανήκει στον πολίτη” που έχει ο Τήλαφος για κεφαλίδα είναι μια ταυτολογία: Δημόσιο είναι εξ ορισμού κάτι που ανήκει από κοινού στους πολίτες. Όμως στην Ελλάδα είναι ακόμη το ζητούμενο, επειδή η δημόσια πληροφορία, που παράγεται με χρήματα του φορολογούμενου πολίτη, είναι κλεισμένη στα συρτάρια των υπαλλήλων της διοίκησης, σαν να ήταν ιδιοκτησία τους.


Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δεν ορίζεται σαν ιδιωτική: σχεδόν οτιδήποτε μπορεί να προσπελαστεί από το κοινό, ανήκει στη δημόσια σφαίρα: οι δρόμοι, τα πεζοδρόμια, τα οικοδομικά τετράγωνα, τα όρια των χωραφιών, των ποταμιών, των δασών, του αιγιαλού. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που συλλέγεται με δημόσιο χρήμα και δεν υφίσταται τους περιορισμούς των άρθρων 9, 9Α και 19 του Συντάγματος για προστασία των προσωπικών δεδομένων και του απορρήτου των επικοινωνιών. Έρευνες, πνευματικές ή καλλιτεχνικές δημιουργίες που που έγιναν κατά παραγγελία ή με χρήματα, ή κληροδοτήθηκαν στο δημόσιο το οποίο κατέχει και τα πνευματικά τους δικαιώματα, στατιστικά δεδομένα, εκλογικά αποτελέσματα. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δημοσιεύεται στο ΦΕΚ, οι υποχρεωτικές πληροφορίες που απαιτούνται στα δημόσια έγγραφα (όπως τα ονόματα των οδών, οι ταχυδρομικοί κώδικες, τα όρια της επικράτειας, των νομών, των δήμων κλπ) ή / και που ορίζονται με νόμους του κράτους.


Ο ΟΚΧΕ για παράδειγμα έχει συλλέξει τα χωρικά δεδομένα της επικράτειας είτε πρωτογενώς με χρηματοδότηση από την ετήσια επιχορήγηση του κράτους από τους προϋπολογισμούς του ΥΠΕΧΩΔΕ και των δημοσίων επενδύσεων , είτε με ανταποδοτικά τέλη από τους πολίτες, είτε δευτερογενώς από άλλους οργανισμούς του δημοσίου που υποχρεούνται από το νόμο να του τα παρέχουν. Δεν παρέχει όμως ΚΑΜΜΙΑ πληροφορία δωρεάν, ούτε καν τα “απλής ακρίβειας” όρια των δήμων και κοινοτήτων του Καποδίστρια, που κοστίζουν το εξωφρενικό ποσό των 1450€, και διατίθενται με όρους copyright που καθιστούν την χρήση τους στο διαδίκτυο παράνομη. Δεν μιλώ βέβαια για το σύνολο του Κτηματολογίου, αφού εκεί μπορεί ίσως να μπουν και ζητήματα προσωπικών δεδομένων για θέματα ιδιοκτησίας, αλλά για στοιχειώδη χωρικά δεδομένα για τη διοικητική δομή της χώρας. Η τεχνική δυσκολία υλοποίησης μιας πολιτικής απελευθέρωσης τέτοιας πληροφορίας στο διαδίκτυο είναι μηδενική, αφού η τεχνολογία διάθεσής της είναι ώριμη και μάλιστα ελεύθερη για χρήση και με τη μορφή λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Αν ο ΟΚΧΕ έδινε την άδεια για ελεύθερη χρήση αυτής της πληροφορίας, είμαι βέβαιος ότι θα βρισκόταν πολλοί να την προσφέρουν στο διαδίκτυο. Ο Τήλαφος θα μπορούσε να είναι ένας από αυτούς, χρησιμοποιώντας μάλιστα μια τεχνική προδιαγραφή στηριγμένη στις αρχές των microformats.


Τα αποτελέσματα της κοντόφθαλμης πολιτικής που ισχύει σήμερα μπορείτε να τα διαπιστώσει κανείς ψάχνοντας στο διαδίκτυο για τα όρια διοικητικών περιοχών που ανέφερα πριν ή για άλλα χωρικά δεδομένα της Ελλάδας. Τα μόνα που κυκλοφορούν ελεύθερα προέρχονται από αμερικανικά πανεπιστήμια, αφορούν το πολύ-πολύ όρια νομών, είναι ηλικίας πολλών δεκαετιών και ακρίβειας τελείως ακατάλληλης για πρακτική χρήση από κάποιον που ζει στην Ελλάδα. Υπάρχουν άλλες διεθνείς πηγές που έχουν μάλιστα και συμμετοχική βάση, όπως το geonames.org, οι οποίες ήδη παρέχουν μαζικά σημειακά δεδομένα και για την Ελλάδα μέσω web service, αλλά πουθενά δεν εμφανίζεται επίσημη ελληνική πηγή ελεύθερων χωρικών δεδομένων ή έστω και πανεπιστήμιο. Εντύπωση προκαλεί και το γεγονός ότι ακόμα και η ΕΣΥΕ που διαθέτει δωρεάν τα στατιστικά στοιχεία, τα τοπογραφικά δεδομένα που συλλέγει δεν τα διαθέτει δωρεάν.


Αν φθονεί κανείς την πρόοδο που έχουν πετύχει οι χώρες της υπόλοιπης δύσης ή οι εταιρείες που δραστηριοποιούνται εκεί, θα πρέπει ίσως να εστιάσει την προσοχή του στις συνθήκες που την εκκόλαψαν και που την διατηρούν. Ένα μεγάλο μέρος των χαρτών που χρησιμοποιεί π.χ. η Google ή η Yahoo ή η Microsoft, βασίζεται σε υπόβαθρο δορυφορικών εικόνων που παρέχεται δωρεάν από τη NASA. Διαβάζει κανείς π.χ. την εξής, καταπληκτική για τη λιτότητα και την περιεκτικότητά της, λεζάντα, στις φωτογραφίες που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο και προέρχονται από αμερικανικούς δημόσιους οργανισμούς (εδώ από την NOAA): “This image is in the public domain because it contains materials that originally came from the U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration, taken or made during the course of an employee’s official duties.”: Η εικόνα είναι ελεύθερη στη χρήση…επειδή είναι αποτέλεσμα της εργασίας ενός δημόσιου υπάλληλου στα πλαίσια των καθηκόντων του. Περισσότερες εξηγήσεις νομίζω ότι περιττεύουν.


Μια πολιτική ανοίγματος της δημόσιας πληροφορίας στην Ελλάδα δεν είναι ουτοπική γιατί αυτό που ισχύει εδώ είναι πολύ πίσω από ότι συμβαίνει διεθνώς. Μετρήστε τον αριθμό των web services που λειτουργεί το ελληνικό δημόσιο μαζί με τα πανεπιστήμια και όλους τους οργανισμούς του ευρύτερου δημοσίου. Αμφιβάλω αν θα βρείτε κάποιον που να προσφέρει ελεύθερα την πιο ευτελή υπηρεσία στην ελληνική κοινωνία. Μια πολιτική ανοίγματος είναι επιβεβλημένη, γιατί θα επιτρέψει στην ελληνική κοινωνία να ανέβει ένα επίπεδο ψηλότερα στην ικανότητά της να παράγει αξιόπιστο περιεχόμενο και γνώση. Αυτό το ποιοτικότερο και ποσοτικότερο περιεχόμενο και γνώση ανεβάζει σιγά-σιγά το επίπεδο του συνόλου των διεργασιών που συμβαίνουν σε μια κοινωνία και αυξάνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις δομές και τους ανθρώπους που τις διοικούν.


Άλλωστε το επιχείρημα ότι η μια τέτοια πρόταση είναι ουτοπική προϋποθέτει μάλλον και την αποδοχή της σημερινής αδιέξοδης και παρωχημένης αντίληψης περί κράτους-ειδικών και πολιτών-υπηκόων, που έχει όμως ήδη προ πολλού φτάσει στα όρια των δυνατοτήτων της να παράγει αποτέλεσμα και τώρα φαίνεται να παραπαίει ανάμεσα σε καταστροφές όπως οι πυρκαϊές του περυσινού καλοκαιριού και η μόλυνση των υδάτων από τοξικές ουσίες, και στην αδιαφορία και τον κυνισμό των πολιτών-υπηκόων.


Η διάρθρωση (dispositif) των Foucault/ Deleuze αποδεικνύεται μία χρήσιμη θεωρητική έννοια για την ανάλυση των σχέσεων εξουσίας-αντίστασης, στο πλαίσιο των νέων μέσων, θέτοντας σε αμφισβήτηση την πιο παραδοσιακή αντίληψη των «δημοκρατικών δυνάμεων», η οποία ευρέως αποδίδεται στα νέα «κοινωνικά» μέσα. Η διάρθρωση περιλαμβάνει τις νοηματικές «γραμμές» της έκφρασης, της ορατότητας, της δύναμης και της διαφυγής για να αποκαλύψει τους δημοκρατικούς θύλακες του ψηφιακού κόσμου. Και είναι σημαντικό ότι αυτές οι γραμμές μπορούν να αναγνωρίσουν πιο ριζοσπαστικές δημοκρατικές έννοιες, οι οποίες ξεφεύγουν από τη συζήτηση και το θεσμικό πλαίσιο, αλλά ωστόσο αποδέχονται διορθωτικούς ρόλους στο πλαίσιο της δημοκρατικής ανταλλαγής. Για να θέσουμε κάποιους όρους αναφοράς, το παρόν άρθρο στηρίζει την πλειονότητα των βασικών αναφορών του για την διάρθρωση στην εμπνευσμένη ανάλυση του Kessler για την έμπνευση του Deleuze. Η δημοκρατική έμπνευση του άρθρου αντλείται περισσότερο από το έργο του Bart Cammaerts.


Αν και το άρθρο εστιάζει στις δημοκρατικές γραμμές διαφυγής, όπως αυτές ενυπάρχουν στα «ριζοσπαστικά προγράμματα» των νέων μέσων, ο συγγραφέας δεν υποστηρίζει ότι από το ψηφιακό πηγάζουν μόνο ροές απελευθέρωσης. Ούτε ότι ο συμβιβαστικός διάλογος που βασίζεται στην πλειοψηφία και κάνει καλό στη δημοκρατία είναι απών από το διαδίκτυο. Αλλά, μάλλον, ότι εντός του πλαισίου της διαμεσολαβημένης παγκοσμιοποίησης, είναι, τουλάχιστον, το ίδιο σημαντικό, όπως η αντιπροσώπευση και η διαδικασία κατάληξης σε συμφωνία, ότι τα κοινωνικά μέσα μπορούν να διαθέτουν τη θετική δύναμη της αντίστασης και της αυτονομίας σε πιο ριζοσπαστικούς, ενδεχομένως, «ανεξέλεγκτους» δημοκρατικούς σκοπούς.


Δομικά, οι περιπτωσιολογικές μελέτες, οι οποίες θα εξεταστούν στη συνέχεια επιχειρούν να χαρτογραφήσουν τις συντεταγμένες για τις (πολιτικές) σπουδές των νέων μέσων σύμφωνα με τον Theo Röhle, συνεπικουρώντας στην προσπάθεια αποκρυστάλλωσης ενός πιο αποτελεσματικού επιστημονικού τομέα (δες π.χ. την ανάλυση του Thomas Kuhn στο Flyvbjerg, 2006). Κανονιστικά, ενδεχομένως, να φέρουν ουτοπικά όνειρα ψηφιακής δημοκρατίας, σε ένα ευτοπικό μέρος χειραφέτησης ψάχνοντας δημοκρατικούς θύλακες στο ψηφιακό κόσμο. Τρία διαφορετικά μεταξύ τους εγχειρήματα βασισμένα στα νέα μέσα (eDiscussions, G8TV and Wikileaks) έχουν επιλεγεί για να δηλώσουν ξεκάθαρα την ποικίλη και συνάμα σταθερή φύση που μπορεί να παρέχει η διάρθρωση καταδεικνύοντας πώς ξεδιπλώνονται οι σχέσεις εξουσίας και πώς κάνει την εμφάνισή της μια δημιουργική (δημοκρατική;) νέα κατάσταση. Οι περιπτώσεις επιλέχθηκαν, επίσης, και λόγω της πρόσβασης του συγγραφέα στην πρωτογενή μορφή του eDiscussions, χορηγός του οποίου ήταν η Καναδική κυβέρνηση, αλλά και στην ανάπτυξη του Wikileaks και στην «προνομιούχο θέση του κοινού» στο πρόγραμμα ειδήσεων διαμαρτυρίας G8TV που βασίζεται στο Διαδίκτυο. Οι τρεις περιπτώσεις, οι οποίες θα περιγραφούν λεπτομερώς στη συνέχεια, οπτικοποιούνται εδώ στον ισχύοντα πολυαξονικό χάρτη της δημοκρατίας (Cammaerts, 2007).


eDiscussions


Πρώτα θα ασχοληθούμε με το πρόγραμμα της Καναδικής κυβέρνησης στο Διαδίκτυο, το eDiscussions. Το Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων και Διεθνούς Εμπορίου (DFAIT) άρχισε να αναπτύσσει επικοινωνία με τους Καναδούς μέσω του Διαδικτύου το φθινόπωρο του 2002. Με την υποκίνηση του αιτήματος επικοινωνίας από τους πολίτες με το, συνήθως, απόμακρο τμήμα, ο τότε βοηθός υφυπουργός Πολιτικής ρώτησε «τι μπορούμε να κάνουμε για να κινητοποιήσουμε τους Καναδούς και πώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το διαδίκτυο για να πούμε τη δική μας ιστορία;» Μέρος της απάντησης ήταν ένας συμμετοχικός τόπος, το «eDiscussion», όπου οι «Καναδοί» θα απαντούσαν σε ερωτήσεις πολιτικής, τις οποίες θα έθετε το τμήμα. Οι υπεύθυνοι για την πολιτική του DFAIT παρατήρησαν ότι το eDiscussions προσεγγίστηκε ως εργαλείο για την άσκηση δημόσιας διπλωματίας, ως έκφραση κυβερνητικού περιεχομένου (πολιτικής, δηλαδή) και ως μορφή συμμετοχής.


Η ευκαιρία για «συμμετοχή» παρέχεται, σχεδόν, αποκλειστικά μέσω ηλεκτρονικών μηνυμάτων στα Καναδικά Ακαδημαϊκά Ιδρύματα και στους φοιτητές τους. Σύμφωνα μα στατιστικά του Google για το DFAIT, για τους Καναδούς που ανταποκρίθηκαν, γενικά 60 – 70% συμμετέχουν από διευθύνσεις IP, οι οποίες συνδέονται με ακαδημαϊκά ιδρύματα, 20% έχουν σχέση με την κοινότητα των ΜΚΟ και τέλος, μόνο το 10% είναι μεμονωμένοι ιδιώτες. Οι ιδέες για τα θέματα του eDiscussion προέρχονται από την ομάδα του eDiscussion, το γενικό διευθυντή της και το βοηθό υφυπουργό Εξωτερικών και εκφράζουν «τα σημαντικά θέματα της Καναδικής εξωτερικής πολιτικής». Κάθε eDiscussion ξεκινά με βοηθητικές ερωτήσεις που παρέχονται για να «οριοθετηθεί η συζήτηση» (DFAIT, 2007). Ο εν λόγω ιστότοπος παρέχει εκτεταμένο πληροφοριακό υλικό με τη μορφή ηλεκτρονικών συνεντεύξεων βίντεο σημαντικών ακαδημαϊκών και επαγγελματιών με εξειδίκευση στο θέμα της συζήτησης. Οι προηγούμενες συζητήσεις μπορούν να βρεθούν στο διαδίκτυο.


Οι συζητήσεις μετριάζονται, ώστε να αποφευχθεί η προσβλητική χρήση της γλώσσας και για να «παραμείνουν εντός των ορίων που έθεσαν οι ερωτήσεις που τέθηκαν». Το DFAIT αναφέρει μόνο μία περίπτωση, όπου μία «εγχώρια ομάδα πίεσης» επιχείρησε να σφετεριστεί μία συζήτηση για την εξάπλωση των ελαφρών όπλων και να την οδηγήσει σε μια συζήτηση για το δικαίωμα οπλοφορίας στη χώρα. Τα κείμενα της ομάδας πίεσης υπέρ της οπλοφορίας αφαιρέθηκαν προς έκπληξη των αποστολέων, οι οποίοι αισθάνθηκαν ότι αποκλείστηκαν από τη συζήτηση. Αν το ερμηνεύσουμε, μέσω της διάρθρωσης, σαν μια γραμμή πειθαρχίας στη συζήτηση, θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε ότι η αφαίρεση των συγκεκριμένων κειμένων δεν επέτρεψε στην επικοινωνιακή λογική να ερευνήσει μέσω της συζήτησης το τέλος όλων των δηλώσεων.


Εδώ θα εξετάσουμε την ενότητα Ηλεκτρονικές Συζητήσεις που Προωθούν τη Δημοκρατία (Democracy Promotion eDiscussion) που ενέγραψε 141 δημοσιεύσεις κειμένων σε διάστημα τριών μηνών. Παρατηρήθηκε ότι αναπτύσσονταν, κυρίως, δύο γραμμές σκέψεις μέσα από τη συζήτηση: Η ανάγκη προώθησης της δημοκρατίας μέσω των εργαλείων της κυβέρνησης και ένα απωθητικό αίτημα για την αναγκαιότητα διευθέτησης βασικών ανθρωπίνων αναγκών –συμπεριλαμβανομένων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων- προτού οι ελιτίστικοι σχεδιασμοί της δημοκρατίας καταστούν εφικτοί (κάντε κλικ εδώ για έναν οπτικό χάρτη του eDiscussion – ομαδοποίηση βάσει εγγύτητας για την οπτική απεικόνιση συζητήσεων ουσίας).


Στο μεταξύ, μέσω της συζήτησης, ένας συντονιστής του DFAIT όρισε τη δημοκρατία ως ένα σύστημα, το οποίο επιτρέπει στους πολίτες να «ασκούν επιρροή στις αποφάσεις, οι οποίες επηρεάζουν τη ζωή τους» και ενθάρρυνε τους συμμετέχοντες να πουν τη γνώμη τους για τα εργαλεία που θα μπορούσε να παρέχει ο Καναδάς υπέρ αυτού του σκοπού. Αυτή η γραμμή δύναμης ορίζει τα θέματα στο πλαίσιο της συζήτησης. Παρατηρήθηκε η καταβολή σημαντικής προσπάθειας για την επίτευξη συμφωνίας στην ομάδα των συμμετεχόντων, οι οποίοι ταυτίζονταν με και συνηγορούσαν υπέρ των δημοκρατικών εργαλείων, με πιο συχνή αποστολή κειμένων που συνέθεταν προτάσεις απευθείας από προηγούμενα κείμενα. Αν σκεφτούμε υπό το πρίσμα της διάρθρωσης, θα μπορούσαμε να ερμηνεύσουμε τις ορατές «γραμμές» της δημοκρατίας που συζητούνται, έτσι, ώστε να ανταποκρίνονται με τη σύλληψη του Habermas για την επικοινωνιακή λογική.


Αν αναλογιστούμε τα ιδιαίτερα τεχνολογικά γνωρίσματα, τα οποία μεσολαβούν για την εμπλοκή (κειμενο-κεντρικά, όχι ακριβώς σε πραγματικό χρόνο, μηνύματα), τη στόχευση των συμμετεχόντων, τη «ρύθμιση» των ορίων στην έκφραση των συμμετεχόντων και το αρχικό πλαίσιο των θεμάτων, δεν αποτελούν έκπληξη τα επακόλουθα φαινόμενα, τα οποία αποτυπώνουν πιστά μια διαλογική συζήτηση. Η ελεγχόμενη ανταλλαγή κειμένων φαινόταν ότι λειτουργεί ως συντονιστής της γνώμης και της σκέψης για την επίτευξη μιας ανταλλαγής ιδεών με εγκράτεια, η οποία σύμφωνα με μια ανάλυση κατά Habermas θα μπορούσε, σίγουρα, να θεωρηθεί ως επικοινωνιακός ορθολογισμός. Και άλλα στοιχεία, ακόμα, από παλαιότερες συζητήσεις στο eDiscussions ενισχύουν τη θέση του επικοινωνιακού ορθολογισμού: οι αξιωματούχοι του DFAIT αναγνωρίζουν ότι μετέβαλαν το δικό τους πλαίσιο πολιτικής προς την κατεύθυνση των αποτυχημένων κρατών με την υιοθέτηση της σύλληψης των «εύθραυστων πόλεων», έννοια που εμφανίστηκε στο προσκήνιο από παλαιότερη συζήτηση στο διαδίκτυο.


Μέθοδοι, πάντως, αντίληψης για τη διατήρηση του ελέγχου στο πλαίσιο της συζήτησης μέσω ενεργών «γραμμών» έκφρασης, επανάληψης και διόρθωσης, όπως παράγονται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες είναι ενδεικτικές μιας πιο λεπτής κατανόησης του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιήθηκε η εξουσία σε αυτά τα νέα κοινωνικά μέσα. Στο eDiscussion, το οποίο προωθεί τη δημοκρατία, ένας από τους συμμετέχοντες εξέφρασε το κανονιστικό ενδιαφέρον για την «προώθηση της δημοκρατίας», όταν αυτές οι λέξεις συνδυάζονται με τις καταστροφικές πολιτικές του «George Bush» και τις ενέργειες από τις οποίες απέχει πλέον ο υπόλοιπος κόσμος στην πλειονότητά του. Μετά το σχόλιο, πολλοί από τους συμμετέχοντες ανακάλεσαν το πλαίσιο, στο οποίο είχε εντάξει το θέμα από την αρχή ο συντονιστής της συζήτησης και πρότειναν στην ομάδα «να μην ενταχθεί ο Bush στη συγκεκριμένη συζήτηση». Η άρνηση συμπερίληψης ενός αμφιλεγόμενου προσώπου και της πορείας δράσης του για την «προώθηση της δημοκρατίας» και η άρνηση συμπερίληψης της αντίστασης γύρω από αυτό, μπορεί να ερμηνευτεί ως μια από τις πιο επιδέξιες γραμμές δύναμης που «ρυθμίζουν» τις σκόρπιες καμπύλες της δημοκρατικής έκφρασης. Μία «ριζοσπαστική γραμμή» διαφυγής κατά τον Deleuze μπορεί, ενδεχομένως, να αποκλειστεί για τη διατήρηση της συνεκτικότητας του όλου.


Η γνώση που δημιουργείται στο πλαίσιο της συζήτησης και εκφράζει αυτούς που συμμετέχουν μπορεί να θεωρηθεί ως αποτέλεσμα μιας «συγκεκριμένης δομής» κοινωνικής πρακτικής, τεχνολογίας και (επιδέξιας) εξαναγκαστικής δύναμης – με άλλα λόγια μια κοινωνική μηχανή, η οποία αναμειγνύει τη σχεσιακή πλευρά της τεχνολογίας, των μέσων και της δύναμης: η διάρθρωση. Είναι, επίσης, ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι το ανοικτό πλαίσιο και η επιδέξια χρήση των συντονιστών στη συζήτηση οδηγεί σε απολιτικές συζητήσεις. Αν και η εξάλειψη των σχολίων της εγχώριας ομάδας πίεσης υπέρ της οπλοφορίας μπορεί να φαίνεται δικαιολογημένη, οι επιδέξιες γραμμές δύναμης που «ορίζουν» τι θα συζητηθεί είναι παρούσες.


Αλλά δεν μπορούμε να πούμε και ότι ορισμένοι από τους συμμετέχοντες δεν θεωρούν ότι η συμμετοχή τους έχει δημοκρατική αξία και πιθανόν, είναι ένδειξη χειραφέτησης. Μια μειονότητα από τους συμμετέχοντες, μάλλον, αυτοί που έχουν στείλει τα περισσότερα ηλεκτρονικά μηνύματα (δες Price 2006), στα σχόλιά τους ότι αισθάνθηκαν πιο μορφωμένοι και ενεργοί ως πολίτες μέσω της συμμετοχής τους – ένας μάλιστα, υποστήριξε ότι ακόμα και αν δεν υπήρχε κάποιο διακριτό αποτέλεσμα στην πολιτική, η συζήτηση ήταν «καλή για τον Καναδά», γιατί «έκανε τους ανθρώπους να σκεφτούν για το ότι είναι Καναδοί». Η (αυτο) εκπαίδευση μέσω της συμμετοχής στο eDiscussion μπορεί να επηρεάζει τη διαδικασία χειραφέτησης (Freire, 2000), αν – αφήνοντας κατά μέρος τα ιδεολογικά επιχειρήματα του Μαρξ – αυτοί που συμμετέχουν συνδέονται με τα θέματα με τέτοιο τρόπο που να επιτρέπει κάποιου είδους «δράση» (π.χ. μέσω κάποιας μελλοντικής συμμετοχής σε μία ΜΚΟ).


Δεν αποτελεί έκπληξη ότι παρατηρήθηκε κάποια επίδραση από τον Habermas στο eDiscussion. Πάντως, η σκέψη πάνω στις δύο πορείες για την επίτευξη συμφωνίας όσον αφορά στη δημοκρατία (ανάγκες/δικαιώματα κατά εργαλείων) οι γραμμές της έκφρασης, της διόρθωσης και της ορατότητας μπορούν να προσφέρουν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τη διαφορετικότητα των απόψεων και τη δημιουργικότητα στο πλαίσιο αυτού του νέου φαινομένου των μέσων. Οι ομοιότητες του eDiscussion με τις αντιλήψεις του Habermas εμπεριέχουν έναν μεγάλο αριθμό παράλληλων γραμμών έκφρασης και ορατότητας με τις διορθωτικές γραμμές δύναμης αμφοτέρων του πλαισίου των συντονιστών και του συνεχούς ελέγχου της ατζέντας και των οργανικών ορίων, τα οποία θέτουν οι συμμετέχοντες έξω από τον κατασκευασμένο κοινωνικό χώρο και μέσο καθ’ εαυτό. Οι γραμμές της διόρθωσης, λοιπόν, που κάνουν παράλληλες τις διαλογικές γραμμές έκφρασης και της γραμμές της ορατότητας, οι οποίες αφενός συνθέτουν έννοιες, αφετέρου οδηγούν σε επίτευξη συμφωνίας, ενδεχομένως, εξηγούν καλύτερα το ψηφιακό, αποκεντρωμένο και δημοκρατικό πολιτικό φαινόμενο.


G8TV


Το δεύτερο εγχείρημα με το οποίο θα ασχοληθούμε είναι το G8TV, ένα είδος διαδικτυακού «ειδησεογραφικού περιοδικού», το οποίο καταλογογραφούσε κινήσεις αντίστασης και διαμαρτυρίες για τη συνάντηση των G8 το καλοκαίρι του 2007 στο Heiligendamm της Γερμανίας. Εκτός του πλαισίου της διαλογικής συζήτησης και των σχετικών μοντέλων δημοκρατίας (κατά Lippman ή Habermas, δηλαδή), το G8TV φαίνεται ότι παρέχει ένα σταθερό αντιθετικό σημείο αναφοράς στη φιλελεύθερη αντίληψη της δημοκρατίας. Η Chantal Mouffe, ίσως, παρ’ όλα αυτά, αντιλαμβανόταν το G8TV ως ριζοσπαστικά σημαντικό για τη δημοκρατία: σε αντίθεση με τον ξερό συμβιβασμό, εκπέμπεται μία ανταγωνιστική και πολιτική ζέση, η οποία δεν περιορίζεται από τεχνητά όρια (δες Hardt και Negri 2002) .


Χρησιμοποιώντας τον μηχανισμό για να αντιληφθούμε το μηχανισμό του G8TV, βλέπουμε τις γραμμές έκφρασης να υποκειμενοποιούν τη δική τους διαφορετικότητα και ως εκ τούτου να παράγουν μία δημιουργική δήλωση θετικής αντίστασης. Στη γλώσσα του Deleuze, η διαδικασία της αυτο- υποκειμενοποίησης δημιουργεί μια «υπεραξία» από τις καθιερωμένες μορφές γνώσης (Deleuze, 1992). Στον πυρήνα της, η διαδικασία κατά τον Deleuze γινόταν αντιληπτή σε κάποιο επίπεδο από τους διαμαρτυρόμενους του G8TV, οι οποίοι αναγνώριζαν τη δική τους στάση τους ως το «σύμβολο της όλης διαμαρτυρίας»: «κατευθείαν στην περίφραξη». Για να αποκτήσει το δικό του στίγμα το πρόγραμμα, κάθε εκπομπή ξεκινούσε με μια πανοραμική άποψη της περιμέτρου ασφαλείας, ένα συμβολικό εμπόδιο ανάμεσα στον κόσμο (ή το πλήθος) και τους ηγέτες. Η έμφαση που αποδιδόταν στην περίφραξη συμβόλιζε όχι μόνο ότι οι G8 δεν ήταν σύννομοι και γι’ αυτό το λόγο χρειάζονταν προστασία, αλλά και τον δικό τους αποκλεισμό από τη συζήτηση (υποκειμενοποιώντας τη δική τους διαφορετικότητα), τη διακυβέρνηση και την παγκοσμιοποίηση συνολικά.


Ενδιαφέρον, επίσης, έχει ότι ο τρόπος της εκπομπής ενισχύει περαιτέρω το εναλλακτικό και ανταγωνιστικό μήνυμα καταδεικνύοντας την ποικιλία και την ευπλαστότητα ή «τη διαμόρφωση της τεχνολογίας», η οποία ενυπάρχει δυναμικά στα νέα μέσα. Για να δηλώσουν την αισθητική αντίθεση στην κυρίαρχη τάση παρουσίασης των ειδήσεων στην τηλεόραση, αμφότεροι, παρουσιαστές και συνεντευξιαζόμενοι στο G8TV είναι ανώνυμοι. Οι παρουσιαστές των ειδήσεων αναγνωρίζονται από τη λέξη «ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΣ (PRESENTER)» που είναι τυπωμένη σε άσπρο χρώμα στα μαύρα μπλουζάκια τους. Κομμένα χαρτόνια πίσω τους περιγράφουν έξυπνα τα «αντικείμενα» στο στούντιο, τα οποία περιλαμβάνουν ένα «φορητό ηλεκτρονικό υπολογιστή», «καλώδια», «δημοκρατία», «μίξερ», «αντίσταση» και «μέσα». Παραγωγοί και τεχνικοί που είναι ορατοί κατά τη λήψη της εικόνας φορούν μάσκες, καθώς δουλεύουν πάνω στα διάφορα «αντικείμενα», τονίζοντας επιπλέον την αναρχική (πιθανότατα αντικοινωνική) ριζοσπαστική φύση της δικής τους παραγωγής μέσων. Καθώς αντιλαμβανόμαστε τις γραμμές των κοινωνικών σχέσεων κατά τη διαμαρτυρία, μπορεί να θεωρηθεί ότι δηλώνουν και επηρεάζουν τη χρήση της τεχνολογίας παρέχοντας μια αισθητική διαφορετικότητας και ανταγωνισμού του περιεχομένου.


Σημαντικό, επίσης, είναι ότι οι απόψεις των διαμαρτυρόμενων παρουσιάζονται ως ομοιόμορφες και στοιχειοθετούνται από «επιχειρήματα» που επαναλαμβάνονται συχνά. Η πιο συχνά επαναλαμβανόμενη κοινοτοπία ήταν η εξής: «πολλοί χαρούμενοι άνθρωποι… καταφτάνουν» για να κλείσουν δρόμους και να συμμετέχουν στον αγώνα με άλλους τρόπους – και με το να τους κυνηγούν γυμνούς στα χωράφια. Καμιά οργανική δημοκρατική αξία δεν μπορεί να βρεθεί στις ανώνυμες ενέργειες του G8TV ή στο περιεχόμενο που καλύπτει (δηλαδή, κανένας θεσμικός, αντιπροσωπευτικός και συμβιβαστικός δρόμος προς τη δημοκρατία). Κανονιστικά, πάντως, τα θέματα ουσίας, τα οποία εγείρει το G8TV είναι σημαντικά για τη δημοκρατία, όπως τα οραματίζονται αμφότεροι οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί και οι ριζοσπαστικοί διανοούμενοι: η ελευθερία (ή το δικαίωμα) στην επικοινωνία, ανεξάρτητα από το αν αυτό μετράται σε συμφέροντα, συζητήσεις ή διαμαρτυρίες.


Αν βάλουμε μαζί την αισθητική και το περιεχόμενο, ενδεχομένως, να επιτρέπουν μια γραμμή διαφυγής υποκειμενοποιώντας το μέσο και τη διαδικασία της αφήγησης σε σχέση με τα κυρίαρχα μέσα και με τη χρήση μεταφοράς, με την υπάρχουσα διακυβέρνηση. Όπως γίνεται αντιληπτό από το περιεχόμενο, η αισθητική του μέσου, καθώς και τελείως κυριολεκτικά, το περιβάλλον, οι κοινωνικές σχέσεις μέσα από το ανακάτεμα και την αλληλεπίδραση με το τεχνολογικό μέσο G8TV παρουσιάζονταν έτσι, ώστε να παράγουν μια συγκεκριμένη ιστορική δομή ή μηχανισμό αντίστασης. Η αλληλοσυσχέτιση του φυσικού και κοινωνικού χώρου των διαμαρτυρόμενων (εκτός της κυρίαρχης ή της κατά Habermas δημόσιας σφαίρας), ο τρόπος με τον οποίο απευθύνονταν (ανώνυμα, συμμετοχικά και μέσω της διήγησης) και η χρήση της διαθέσιμης τεχνολογίας (συνεργατική διασπορά μέσω του διαδικτύου και γρήγορη παραγωγή τεχνικών «επαγγελματία καταναλωτή») παράγουν έναν θεωρητικό μηχανισμό, ο οποίος όχι μόνο αποκαλύπτει σχέσεις δύναμης, αλλά και με τη σειρά του επηρεάζεται από αυτές τις σχέσεις. Ο εξωτερικός παρατηρητής είναι σε θέση, λοιπόν, να αναγνωρίσει το προϊόν αυτής της διάρθρωσης ως μία συγκεκριμένη ιστορική δομή «εναλλακτικού ηλεκτρονικού μέσου διαμαρτυρίας». Κατανοώντας το G8TV μέσω της διάρθρωσης, μας παρέχει στοιχεία χειραφέτησης και δημιουργεί μια «πολλαπλότητα, η οποία δρα», που την συναντάμε στη, χωρίς περιορισμούς, δημοκρατική κυριαρχία του Hardt και του Negri (2002, σελ. 329).


Ίσως, λοιπόν, ότι η γραμμή αντίστασης του G8TV «διαφεύγει» ως μια ριζοσπαστική ενσάρκωση της δημοκρατίας, αν και προτάσσεται από το πλήθος – χωρίς να επιβεβαιώνει την ανατροπή συγκεκριμένων σχέσεων εξουσίας και δύναμης – αλλά σχηματίζει και ενδιαφέρεται για το αυτόνομο άτομο και, μέσω θετικών ενεργειών σχηματισμού ταυτότητας, παρέχει έναν ιστότοπο από τον οποίο μπορεί να αναπτυχθεί αντίσταση. Αυτός ο δημιουργημένος χαρακτήρας δεν πρέπει να περιγράφεται ως ατομικιστικός και άκαμπτος (Bhabha, 1994), αλλά να προσφέρει την ανταγωνιστική «πολλαπλότητα που δρα». Η ρευστή, δυναμική φύση της διάρθρωσης κατέχει σχέσεις τεχνολογίας, κοινωνικές πρακτικές και ταυτότητα σε ετερογενείς γραμμές υβριδικότητας, ενόσω επιτρέπει στο άτομο να αναδειχθεί μέσω της δημιουργικότητας στο πλαίσιο των κοινωνικών μέσων. Κοινωνικά μέσα, τα οποία αυτή τη στιγμή είναι ανώνυμα, μεμονωμένα, ανταγωνιστικά, καθώς και ψηφιακά, αποκεντρωτικά και διασπαστικά.


Wikileaks


Η τελευταία περίπτωση με την οποία θα ασχοληθούμε είναι η εμφάνιση ενός συμμετοχικού εγχειρήματος με τίτλο Wikileaks. Χρησιμοποιώντας συμμετοχικά, αποκεντρωμένα και ανώνυμα εργαλεία του Διαδικτύου, το Wikileaks προσπαθεί να δημιουργήσει μία αποθήκη γνώσεων από έγγραφα που διαρρέουν ανώνυμα για να αποκαλύψει την ανήθικη συμπεριφορά των κυβερνήσεων και των επιχειρήσεων. Η δομή του Wikileaks περιλαμβάνει «αυτούς που αποκαλύπτουν την αλήθεια», τους συντάκτες, τους αναλυτές και τους επισκέπτες. Αυτοί που αποκαλύπτουν την αλήθεια (όπως ελπίζουμε) συνεισφέρουν ιστορίες που αξίζει να ειπωθούν μέσω της ανώνυμης δημοσίευσης κυβερνητικών και εταιρικών εγγράφων που πιο πριν δεν έφταναν στο φως της δημοσιότητας. Το Wikileaks βρίσκεται σε αναζήτηση συμμετεχόντων με εμπειρία στην κοινότητα των υπηρεσιών πληροφοριών, της ακαδημαϊκής έρευνας και της δημοσιογραφίας για να παρέχει αναλύσεις των εγγράφων που λαμβάνει. Τέλος, ο ιστότοπος έχει κατασκευαστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε οι δημοσιογράφοι να έχουν πρόσβαση στο υλικό και να μπορούν να αντλήσουν από αυτό ιστορίες που θα μπορούν και να δημοσιευτούν με τον παραδοσιακό τρόπο. Οι ετερογενείς ομάδες και οι ανάγκες εντός του Wikileaks το κάνουν να φαντάζει σαν ένας ιδανικός χώρος για την περιγραφή των σχέσεων από το μηχανισμό. Για παράδειγμα, σαν ένας «συγκεκριμένος ιστορικός σχηματισμός», ο οποίος παράγει δομές γνώσης και δύναμης, το Wikileaks θα μπορούσε εύκολα να νικήσει την «αγορά πληροφοριών» με τον ίδιο τρόπο που το νέο μέσο Wikipedia το έχει επιτύχει για τις πληροφορίες γνώσεως.


Η μελέτη του Wikileaks περιπλέκεται από δύο στοιχεία. Πρώτον, όταν διεξήχθη η έρευνα, το Wikileaks ήταν στο μέσο της ανάπτυξής του και η μορφή του φαινομένου μόλις άρχιζε να σχηματίζεται (ή να εκφράζεται, να γίνεται ορατή και να ορίζεται σύμφωνα με τον μηχανισμό του Deleuze). Δεύτερον, οι ιδρυτές του Wikileaks επιχειρούν να τρέξουν και να καθοδηγήσουν τον ιστότοπο τελείως ανώνυμα. Η παράξενη αυτή κατασκευή της διαφάνειας και της ανωνυμίας μπορεί να παρέχει μεμονωμένα δεδομένα και να αποκρύβει το ευρύτερο πλαίσιο, θέτοντας σε αμφισβήτηση τη χρησιμότητα της επιχειρούμενης ανάλυσης και του ίδιου του ιστότοπου.


Σε μια προσπάθεια να ξεπεράσουμε αυτούς τους μοναδικούς περιορισμούς, η αρχική έρευνα περιελάμβανε αυτό που θα μπορούσε να περιγραφεί ως μία όψη της «εθνογραφίας δικτύων». Φέρνοντας σαν παράδειγμα τα τέσσερα χρόνια μελέτης των πολιτικών εκστρατειών των νέων μέσων του Howard (2006), η εισαγωγική έρευνα που παρουσιάζεται εδώ, η οποία μπορεί να περιγραφεί ως μερικώς αυτοεθνογραφική, επιχειρεί να εξετάσει τις μεθόδους του χώρου της (ψηφιακής) εθνογραφίας στους ιστότοπους, οι οποίοι έχουν επιλεγεί ως σημαντικοί από την ανάλυση της κοινωνικής δικτύωσης. Πρέπει να σημειωθεί, όπως είναι αναμενόμενο από τα συμμετοχικά μέσα, οι γραμμές που χωρίζουν το υποκείμενο από το αντικείμενο, ή τον ερευνητή και τους συμμετέχοντες στο Wikileaks (Wikileakians) έχουν εξαφανιστεί και στο πλαίσιο της θεματικής της διάρθρωσης, η δομή των σχέσεων αναπτύχθηκε με την ηλεκτρονική επαφή από το Μάιο μέχρι τον Αύγουστο του 2007.


Η κοινωνική δομή (που μπορεί να εξακριβωθεί), όπως χαρτογραφείται μέσω e-mail υπαινίσσεται την ύπαρξη οργανικών μονάδων εθελοντών, οι οποίοι εργάζονται για το πρόγραμμα αρμονικά, αλλά χωρίς να έχουν γνώση του όλου, όπως ακριβώς και η χωρισμένη σε τμήματα πρόοδος (αναφορικά με ζητήματα τεχνολογίας, ή το ανέβασμα νέων εγγράφων) ήταν ελλιπώς και τυχαία διαθέσιμη σε άλλους επιλεγμένους χρήστες. Θα μπορούσε κάποιος να εξάγει το συμπέρασμα ότι η διαμόρφωση της χρήσης της τεχνολογίας και των κοινωνικών σχέσεων στο Wikileaks οδήγησε σε γραμμές δύναμης, οι οποίες δημιούργησαν την ανωνυμία και την απόσταση μεταξύ αυτών που εμπλέκονται οργανικά και κανονιστικά.


Ένα από τα κυριότερα κομβικά σημεία ανταγωνισμού που αποκαλύφθηκαν από την ανάλυση της κοινωνικής δικτύωσης είναι η συζήτηση της ιδεολογικής βάσης του Wikileaks. Μετά από μια σύντομη περίοδο φαινομενικής συμφωνίας συνεργασίας και την ανάπτυξη επαφών με τους οργανωτές του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (World Social Forum (WSF)), διευρύνθηκε η συζήτηση μεταξύ των συμμετεχόντων στο Wikileaks, οι οποίοι αισθάνθηκαν την ανάγκη να «κρατήσουν την προοδευτική/Κομουνιστική/ Σοσιαλιστική ιδεολογική ατζέντα και ρητορική» εκτός του εν λόγω εγχειρήματος (‘jbdigriz’ in Heemsbergen, 2007c). Σύμφωνα και με την πρόσκληση του Mouffe να ταυτιστεί πάνω από όλα με τη δημοκρατία, ένα σχόλιο του ιδίου πνεύματος τόνιζε ότι «το Wikileaks είναι, όπως η ίδια η δημοκρατία, μεγαλύτερο από τις ιδιαίτερες φιλοδοξίες και την ατζέντα σας, όσο υψηλές και αν είναι» (‘james’ in Heemsbergen, 2007c). Οι ιδρυτές του φαίνεται, λοιπόν, ότι συμφωνούν με τη θεσμοποίηση του Wikileaks δηλώνοντας ότι «Ο στόχος μας είναι να επιτύχουμε ευρεία υποστήριξη (όχι μόνο ανθρώπους της διαφάνειας, δηλαδή), ώστε να καταστεί αδύνατη η καταστολή του Wikileaks στο Δυτικό κόσμο.» (‘WL’ στο Heemsbergen, 2007b).


Ένας μαθητής της Mouffe θα μπορούσε να θεωρήσει την αμέριστη υποστήριξη ως ταύτιση με τις διαδικασίες της δημοκρατίας εκτός των φιλελεύθερων θεσμών, προϋπόθεση της οποίας είναι και η δράση χειραφέτησης. Σε φαινομενική συμφωνία με τον Mouffe, αναφερόταν στο διαδίκτυο ότι η ταύτιση (αφενός του εαυτού, αφετέρου των άλλων) με το Wikileaks θα πηγάζει από μία «αναλυτική αδιαφορία» για να καταστεί εφικτό ένα «σύνολο ενεργειών – μία ελευθερία! – την οποία δεν διέθεταν πριν τα άτομα» (διάφοροι στο Heemsbergen, 2007c). Οι εν λόγω ενέργειες ελευθερίας, ενδεχομένως, να κάνουν δυνατό έναν «αγνωστικιστικό ανταγωνισμό» μιας ριζοσπαστικής, βαθιάς δημοκρατίας. Επιπλέον, μελετώντας το Wikileaks υπό το πρίσμα της διάρθρωσης, διευκολύνεται η συγκέντρωση πολλαπλών γραμμών ριζοσπαστικής έκφρασης και ορατότητας για να διακλαδωθούν, να αποκλίνουν και να ξεφύγουν σαν γραμμές μιας διαδικασίας υποκειμενοποίησης. Η διαδικασία υποκειμενοποίησης συμβαίνει, όταν τα έγγραφα εκτίθενται και αναλύονται ανοιχτά από τους ανώνυμους συμμετέχοντες. Κάποιος θα μπορούσε να θεωρήσει ότι οι γραμμές που δηλώνουν την ανωνυμία (αμφότερες κοινωνικές και τεχνικές), οι οποίες διακλαδώνονται και αλληλεπιδρούν με νέες γραμμές ορατότητας (έγγραφα και αναλύσεις), να ρυθμίζονται –και την ίδια στιγμή υποκειμενοποιούνται για να ξεφύγουν – από τη φύση τους. Με πιο απλούς όρους, ό,τι έχει κάνει η Wikipedia για την αλήθεια στο εγκυκλοπαιδικό ρεπερτόριό της μέσω της αποκεντροποίησης της δύναμης, της έκφρασης και της ορατότητας, επιχειρεί να κάνει το Wikileaks ακόμα πιο συγκεκριμένο – παρέχει μια ριζοσπαστική διαφάνεια κατά την αποκάλυψη της αλήθειας.


Αν και το Wikileaks μόλις άρχισε να αναπτύσσεται, οι παρατηρήσεις από τη γέννησή του προτάσσουν τον μηχανισμό για την κατανόηση και την εξήγηση των wiki κοινωνικών μέσων και των δημοκρατικών δυνατοτήτων τους. Μια ανέκδοτη σημείωση, η σημαία του Wikileaks «ένα τόπος για δημοσιογράφους, ανθρώπους που λένε την αλήθεια και για όλους τους υπόλοιπους∙ παγκόσμια προστασία των πηγών και της ελευθερίας του τύπου, από τώρα», είναι ενδεικτική της σχεσιακής κατανόησης της τεχνολογίας από τους συμμετέχοντες, των κοινωνικών πρακτικών και της δυναμικής της χειραφέτησης σε ό,τι πρόκειται να κάνει την εμφάνισή του. Η χρήση του «από τώρα|» αντί του πιο επίσημου «από το 2007» έγινε εν μέρει για να «αποδοθεί έμφαση στην οργανική, αναπτυσσόμενη φύση του wiki – Web 2.0» (διάφοροι στο Heemsbergen, 2007a). Οι συμμετέχοντες στο Wikileaks φαίνεται ότι κατανοούν ότι προτάσσοντας τον προσανατολισμό τους, εμφανίζουν αυτό που αλλάζει, και καθιστούν την «αποκάλυψη της αλήθειας» μια θετική επίδειξη δύναμης ή αντίστασης. Έγγραφα που έχουν διαρρεύσει και αναλυθεί ανοιχτά και ανώνυμα, ενδεχομένως, να γίνουν το θέμα πολιτικών ειδήσεων και όχι απλώς αντικείμενο.


Δεν είναι, λοιπόν, το γράψιμο της ιστορίας αυτό που κάνει τα Wikis να ξεχωρίζουν, αλλά η ικανότητα, η διαδικασία και η ροή θετικών γραμμών δύναμης, έκφρασης και διαφυγής, οι οποίες αλληλεπιδρούν με την ιστορία. Κάτι περισσότερο από μια συζήτηση, σύμφωνα με τον Habermas, που φτάνει σε μια επικοινωνιακή λογική, οι ατέλειωτες προσθήκες στο Wikileaks (και τη Wikipedia) είναι ένας αγνωστικιστικός ανταγωνισμός «από τώρα». Πιο σημαντικό από το ποιος άλλαξε τι και γιατί, είναι ότι υπάρχει αλλαγή: υπάρχει υποκειμενοποίηση των αξιώσεων της γνώσης – οι οποίες καταλύονται από τα ψηφιακά, αποκεντρωμένα και διασπαστικά χαρακτηριστικά αυτών των κοινωνικών νέων μέσων.


Εν κατακλείδι


Τέσσερις συμπερασματικές παρατηρήσεις. Πρώτον, συγκεκριμένα για την αντίσταση, η διάρθρωση επιτρέπει στη δύναμη να είναι κάτι περισσότερο από συγκεκριμένα αντικείμενα και επιβολή περιορισμών. Αν ονομάσουμε τον ιστότοπο της αντίστασης ως εαυτό, ο Foucault υποδεικνύει τη δημιουργία ταυτότητας και έκφρασης -αυτονομία- ως μια πιθανώς απελευθερωτική και δυναμική διαδικασία. Εξερευνήσαμε τρεις ιστότοπους αυτού του είδους: το eDiscussions, το G8TV και το Wikileaks, τα οποία μπορούμε να θεωρήσουμε ως ευτοπικά: οντότητες χειραφέτησης που ζουν στον ψηφιακό κόσμο. Η αντίσταση, όπως εμφανίζεται και στις τρεις περιπτώσεις ήταν ανεξάρτητη από τις καθιερωμένες δομές δύναμης, αλλά αντίθετα ταυτιζόταν με ένα αυτόνομο (υβριδικό;) εαυτό: δημιουργώντας υποκειμενοποιημένες αναλύσεις στο Wikileaks, ενισχύοντας την ιδιότητα του πολίτη μέσω των ηλεκτρονικών συζητήσεων (eDiscussions), και στην περίπτωση του G8TV, απλά, ορθώνοντας το ανάστημα μπροστά «στην περίφραξη».


Δεύτερον, αν αναλύσουμε τα νέα μέσα μέσω της διάρθρωσης, προτάσσονται ριζοσπαστικοί δημοκρατικοί «θεσμοί» ως καλύτεροι διαιτητές της θετικής δημοκρατικής δύναμης από τις παραδοσιακές αντιλήψεις των σκέψεων του Habermas ή των «αδύναμων» θεσμικών διαδικασιών. Η διάρθρωση επιτρέπει στη ριζοσπαστική πολιτική να δράσει στο πλαίσιο της «δημοκρατίας» χρησιμοποιώντας τα μέσα, τα οποία εντός ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος, παρακάμπτουν αυτούς που προσπαθούν να περιορίσουν τη συμμετοχή (Flyvberg, 1998, σελ. 236). Σε διαφορετική έκταση, όπως παρουσιάστηκε στις περιπτωσιολογικές μελέτες, τα νέα μέσα παρακάμπτουν αυτούς που περιορίζουν τη συμμετοχή όχι μόνο μέσω πρακτικών αποτελεσμάτων (όπως εμφανίζονται στην πολιτική, στις διαμαρτυρίες και τη διαφάνεια), αλλά στον πληροφοριακό χώρο της δημιουργίας γνώσης.


Τρίτον, από την οπτική της διάρθρωσης, τα νέα ή κοινωνικά μέσα, σε ορισμένες περιπτώσεις, επιτρέπουν μέσω της «ηθικής της παράβασης» (δες Richter στο Rohle, 2005 ) την δημιουργία ενός αδέσμευτου δημοκρατικού πλήθους.


Τέλος, σημειώνουμε ότι ο διάρθρωση δημιουργείται και οραματίζεται μέσω ενεργειών, σχέσεων και ορίων, παρά ουσιωδών ζητημάτων. Αυτό επιτρέπει στον ευμετάβλητο θεωρητικό χάρτη να κατανοήσει εκ νέου, όχι μόνο τη μυωπική «δημόσια σφαίρα», αλλά και τα δημόσια «σφαιρίδια» στο πλαίσιο των γραμμών του διάρθρωσης, παρά ζητήματα που έχουν κορεστεί από τη μέχρι σήμερα βιβλιογραφία. (Δες Gitlin και Downey & Fenton στο Cammaerts, 2005α). Με άλλα λόγια, ο διάρθρωση σχετίζεται με την έννοια του σχηματισμού διαφορετικών δημοσίων «σφαιριδίων», τα οποία πρώτα βασίζονταν σε εκ των υστέρων κανονιστικές κρίσης ουσίας εντός του πλαισίου, εκτός ή και εναντίον του δημόσιου καλού.


Βιβλιογραφικές αναφορές


Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. London ; New York: Routledge.
Cammaerts, B. (2005a). “Alternative Communication and Information in the Information
Age’. Paper presented at the Civitas 2005: session ‘Informazione e società nella
società dell’informazione’
Cammaerts, B., & Carpentier, N. (Eds.). (2007). Reclaiming the media : communication
rights and democratic media roles. Bristol, UK ; Chicago, IL: Intellect Books.
Deleuze, G. (1992). “What is Dispositif”. In T. J. Armstrong (Ed.), Michel Foucalt:
Philosopher (pp. 159-167). Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf.
Flyvbjerg, B. (2006). Five Misunderstandings About Case Study Research. Qualitative
Freire, P. (2000). Pedagogy of the Oppressed (M. B. Ramos, Trans.): Continuum.
Hardt, M., & Negri, A. (2002). “Globalization and Democracy”. In O. Enwezor, C.
Basualdo & U. M. Bauer (Eds.), Democracy Unrealized – Platform 1 (pp. 323-
336): Hatje Cantz.
Heemsbergen, L. (2007a). Anonymous email chain with “Jay” a founder of WikiLeaks (pp. Personal Communication from August 2 2007).
Heemsbergen, L. (2007b). Anonymous email chain with “WL” the voice of the Founders of WIkiLeaks (pp. Personal Communication from June 9 2007).
Heemsbergen, L. (2007c). Anonymous email chain with participants of WikiLeaks (pp. Personal Communication from June 5 2007).
Heemsbergen, L. (2007e). Preliminary Interview Questions. [Email Interview Policy Officers]. 26 July 2008
Heemsbergen, L. (2007f). [Interview with Policy Officer 1]. 08 Aug 2008
Heemsbergen, L. (2007g). [Interview with Policy Officer 2]. 30 July 2007
Howard, P. N. (2006). New media campaigns and the managed citizen. Cambridge ; New
York: Cambridge University Press.
Rohle, T. (2005). “Power, reason, closure: critical perspectives on new media theory”. New
Media & Society, 7(3), 403-422.


Για αρχή, θα εστιάσω στους περιορισμούς της αλληλεπίδρασης στο διαδίκτυο και στο ποιος ακριβώς δημιουργεί αυτά τα όρια και στη συνέχεια στο ποιες είναι οι δυνατότητες του κοινωνικού web σε ατομικό επίπεδο δράσης. Θα συζητήσω, επίσης, σε ποιες σφαίρες χρησιμοποιούν τα άτομα, επί του παρόντος, μέσω της αλληλεπίδρασης αυτή τη δυναμική. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δεν εστιάζω στο πώς χρησιμοποιείται το κοινωνικό web για να παράγονται και να καταναλώνονται αγαθά, αλλά στον τρόπο με τον οποίο κινητοποιείται για να δημιουργήσει και να παράγει γνώση, πληροφορία και μια αίσθηση ατομικής μάθησης.


Στο πλαίσιο αυτού του αφιερώματος, ο Fred Stutzman υποστήριξε ότι τα κίνητρα για την παραγωγή της αλληλεπίδρασης (χρησιμοποιεί τον όρο φιλία) καθορίζονται χονδρικά εντός των χωρικών πραγματικοτήτων κάθε ιστοσελίδας. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, το διαδίκτυο είναι μια περιοχή, όπου ο παραγωγός προκαλείται να ‘εξακριβώσει το χώρο και να καταστήσει λειτουργικό έναν ορισμό της φιλίας, ο οποίος βασίζεται στην πρακτική του χώρου’. Εδώ, εξηγεί τη δομή της αλληλεπίδρασης και πως αυτές οι αλληλεπιδράσεις υπηρετούντους παραγωγικούς στόχους των αρχιτεκτόνων των ιστοσελίδων.


Ο Stutzman εξηγεί το κοινωνικό web σαν μια μάζα ανθρώπων, οι πρακτικές των οποίων προσκολλώνται στην αρχιτεκτονική δομή των σχεδιαστών του χώρου του διαδικτύου. Οι δυνατότητες δράσεις δεν είναι, λοιπόν, στα χέρια του ατόμου, αν και σχηματοποιείται στους διαδικτυακούς χώρους όπου η φιλία επιτελείται. Αυτός είναι ένας μεγάλος περιορισμός: ως ατομικός δρων, κάθε ένας ωθείται να δημιουργήσει και να αναδημιουργήσει λόγο από τον οποίο λείπει ένα αληθινό ατομικό νόημα. Αντί να αποκτήσει το άτομο δύναμη για να δημιουργήσει, γίνεται αδύναμο. Ο Stutzman, λοιπόν, προειδοποιεί ότι το κοινωνικό web μπορεί, ενδεχομένως, να περιορίζει την αλληλεπίδραση.


Στο πλαίσιο του ουτοπικού οράματος του κοινωνικού web, η αλληλεπίδραση δεν δημιουργείται από ειδικές δομές, αλλά από ατομικούς δρώντες, οι οποίοι έχουν δημιουργήσει το κοινωνικό web για να αποκτήσουν τον έλεγχο του δικού τους τρόπου παραγωγής. Για να κατανοήσουμε, πλήρως, αυτή την ουτοπία, θα μεταφέρω τη συζήτηση στη σφαίρα της κοινωνικής ψυχολογίας. Πιο συγκεκριμένα, θα ήταν χρήσιμο να ανατρέξουμε στις ιδέες του Erich Fromm την αυτόνομη δράση και την έννοια της αυτοαναπτυσσόμενης παραγωγικότητας για να εξηγήσουμε τι πηγαίνει, μάλλον, λάθος.


Ο Erich Fromm ήταν ένας νεοφροϋδικός ψυχαναλυτής και κοινωνικός θεωρητικός του 20ού αιώνα, ο οποίος έγραψε εκτενώς στα πεδία της ηθικής και της κοινωνιολογίας, αλλά και για τη φύση του ατόμου στην κοινωνία. Ο Fromm, στο έργο του Man For Himself (1949), εξήγησε ότι κάθε άνθρωπος δύναται να είναι παραγωγικός και ο δύσκολος αγώνας για πρόοδο και η απογοήτευση του ανθρώπου έχουν ως αιτία την έλλειψη παραγωγικότητας. ‘Η παραγωγικότητα είναι η ικανότητα του ανθρώπου να χρησιμοποιήσει τις δυνάμεις του για εκπληρώσει τις έμφυτες δυνατότητές του’.


Δεν πρέπει να παρανοήσουμε την έννοια της ‘παραγωγικότητας’ και να την θεωρήσουμε ως τη δυνατότητα παραγωγής αντικειμένων. Εδώ είναι, ακριβώς, που, όπως θα υποστήριζε ο Fromm, κάνει λάθος η ανθρωπότητα. Αντιθέτως, το αντικείμενο της παραγωγικότητας είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Πιο συγκεκριμένα, το άτομο ‘εργάζεται πάνω στον εαυτό του’ με το να συσχετίζει τον εξωτερικό κόσμο μέσω του εσωτερικού και το ανάποδο. Η αλληλεπίδραση είναι πολύ σημαντική στο να είναι ένα άτομο παραγωγικό, γιατί, όπως υποστηρίζει ο Fromm, ‘η παραγωγικότητα είναι κάτι, το οποίο πηγάζει από την αλληλεπίδραση’, – μία αλληλεπίδραση μεταξύ των άλλων και του ατόμου. Η αλληλεπίδραση, λοιπόν, αν βασίζεται σε ένα συγκεκριμένο τρόπο σύνδεσης με τον κόσμο, είναι παραγωγική. Συνεπώς, για να κατανοήσουμε πραγματικά το δυναμικό του κοινωνικού web, θα ήταν χρήσιμο, αν προσεγγίζαμε το διαδίκτυο ως μία νέα πλατφόρμα αυτού του είδους της παραγωγικότητας.


Ο λόγος που το κοινωνικό web κινείται προς αυτήν την κατεύθυνση είναι εξαιτίας των πολύ μεγάλων περιορισμών που υφίστανται για να γίνει το άτομο, πραγματικά, παραγωγικό, με την έννοια που προσδίδεται στη λέξη από τον Fromm. Κατά πρώτον, όπως υποστηρίζει ο Fromm, ένας περιορισμός της παραγωγικότητας του ατόμου θα ήταν η εξάρτησή του από κάποιον άλλο, ο οποίος ελέγχει τις δυνάμεις του. Άλλο ένα σημαντικό θέμα είναι ότι τα άτομα, συχνά, δεν έχουν την ικανότητα να αντιληφθούν ποιες πραγματικά είναι οι δυνάμεις τους (σημειώστε ότι για τον Fromm, «η εξουσία» υποδηλώνει ικανότητα, παρά κυριαρχία. Είναι η «εξουσία για να κάνω κάτι» και όχι «η εξουσία πάνω σε κάτι»). Το γεγονός ότι η ανθρωπότητα έχει, πράγματι, ορισμένους περιορισμούς για να ξεπεράσει τα δύο προαναφερθέντα εμπόδια πρέπει να μας απασχολεί ιδιαίτερα και είναι ένας λόγος για τη φθορά της έννοιας του νοήματος πίσω από το κοινωνικό web.


Στο παρόν άρθρο, υποστηρίζω ότι η σύγχρονη παραγωγή, η οποία βασίζεται στο διαδίκτυο δεν έχει, τελικά, κάποιο νόημα, εκτός, εάν οι χρήστες αποκτήσουν μία νέα ιδέα για το τι πραγματικά είναι η ‘παραγωγικότητα’. Όλα μοιάζουν εντάξει, όταν διατυπώνουμε την άποψη ότι ο χρήστης έχει πλέον τον έλεγχο των τρόπων παραγωγής, κανείς, εντούτοις, στην πραγματικότητα δεν ρωτά για ποιον, ακριβώς, λόγο παράγουν οι χρήστες αυτές τις πλατφόρμες. Μπορούμε όλοι να χειροκροτήσουμε και να επευφημήσουμε γιατί οι ‘ερασιτέχνες’ χρήστες έχουν υπό τον έλεγχό τους τον κινητήριο μοχλό του Διαδικτύου, αλλά πού ακριβώς, το οδηγούν;


Ένα παράδειγμα που αξίζει να αναφερθεί, βρίσκεται στο άρθρο του Henrik Ingo (σε αυτό το αφιέρωμα), όταν αναφέρει ότι οι χρήστες του Web 2.0 έχουν μια λογική αυτόνομης δράσης και δεν πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης, αλλά ‘στην πραγματικότητα, είναι σύμμαχοι στην προσπάθεια αναζήτησης ανοιχτής επικοινωνίας και/ ή όταν μοιράζονται περιεχόμενο, ακόμα και στη λιγότερο ευμενή εξήγηση παρέχουν μία υπηρεσία διασκέδασης (όπου το να μοιράζεσαι ένα βίντεο είναι, τουλάχιστον, τόσο διασκεδαστικό όσο το να βλέπεις ένα) και έτσι, λοιπόν, κανείς δεν πέφτει θύμα εκμετάλλευσης’. Εγώ υποστηρίζω ότι το να καταναλώνεις το κοινωνικό web και το να μοιράζεσαι αυτό το περιεχόμενο για να το καταναλώσουν άλλοι, δεν είναι χρήση ανάλογη των δυνατοτήτων του κοινωνικού web. Ακόμα και η δημιουργία περιεχομένου, αν δεν είναι πραγματικά αναστοχαστική, είναι μόνο μια μηχανική αναπαραγωγής ενός προϊόντος προς κατανάλωση.


Το web 2.0 έχει αυξήσει σημαντικά τη μάζα των χρηστών του, οι οποίοι είναι, τουλάχιστον, ενστικτωδώς πρόθυμοι να εκτιμήσουν τη χαρά του να μοιράζεσαι (Youtube), της επικοινωνίας (φόρα, πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης) ή της πρόσβασης στην πληροφορία (ιστολόγια, wikis). Αλλά, ενώ ο Ingo τόνισε τη σημασία του συστήματος αξιών της συνεισφοράς και της επικοινωνίας, το οποίο διεισδύει σε συνεχώς μεγαλύτερο πλήθος ατόμων στο κοινωνικό web, εγώ αναρωτιέμαι, τι μοιράζονται αυτά τα άτομα. Τι είναι αυτό που επικοινωνούν; Με ποιον τρόπο, τελικά, είναι τα αναρίθμητα κοινωνικά λειτουργικά συστήματα στο Facebook, όπως το ‘Τι είδους πόρνη είσαι’; παραγωγικά, με την έννοια που αποδίδεται στη λέξη από τον Fromm;


Ο κίνδυνος για το κοινωνικό web είναι το γεγονός ότι οι χρήστες δημιουργούν περιεχόμενο, το οποίο στην πραγματικότητα δεν δύναται να εξερευνηθεί και δεν είναι το αποτέλεσμα της έκφρασής τους, όπως παρατηρεί ο Fromm, των πραγματικών δυνάμεών τους. Ενώ ο Stutzman υπογράμμισε την ιδέα ότι η παραγωγή φιλίας καθοδηγείται από το συναφές περιεχόμενο, το κοινωνικό web φθείρεται, αν το περιεχόμενο της αλληλεπίδρασης παραμείνει η παραγωγή προϊόντων προς κατανάλωση.


Λέγοντας όλα αυτά, θεωρώ, τελικά, ότι η παραγωγή νοήματος είναι στα χέρια του χρήστη και ότι εμείς ως κοινωνιολόγοι και κριτικοί δεν πρέπει να είμαστε βιαστικοί και επιπόλαιοι, ώστε να υποθέσουμε ότι η αλληλεπίδραση στο πλαίσιο των πλατφόρμων κοινωνικής δικτύωσης, για να αναφέρω ένα παράδειγμα, είναι άνευ νοήματος. Σημειώνω ότι το νόημα είναι, πράγματι, παρόν, αν ο χρήστης σκέφτεται και εκφράζεται πάνω στη σημασία των πράξεων και των αλληλεπιδράσεών του. Αυτός είναι ο ορισμός της πραγματικής παραγωγικότητας. Συμβαίνει, όμως, αυτό; Για να επιστρέψουμε στον Stutzman, το κοινωνικό web διατρέχει τον κίνδυνο να παράγει και να αναπαράγει αλληλεπιδράσεις, οι οποίες θα βασίζονται στους ασήμαντους μηχανισμούς των υφιστάμενων δομών των ιστοσελιδών, τμήμα των οποίων είναι. Σύμφωνα με το επιχείρημά του, το διαδίκτυο αποτελείται από ένα ‘σύνολο κανονισμών, οι οποίοι επιβάλλουν μια συγκεκριμένη δομή στις αναμενόμενες δραστηριότητές μας’. Υπάρχει μια λεπτή χροιά στο εν λόγω επιχείρημα, τη οποία πρέπει να ξεκαθαρίσουμε – δεν είναι η υφιστάμενη δομή, η οποία θεωρεί αυτές τις αλληλεπιδράσεις ως μη παραγωγικές και χωρίς νόημα, αλλά, μάλλον, είναι οι δομές αυτές που εκπέμπουν ένα αίσθημα ικανοποίησης και αναπαράγουν μία αλυσίδα κατανάλωσης, η οποία είναι παρούσα σε αμφότερες τις κοινωνίες, τη διαδικτυακή και την εκτός διαδικτύου.


Σήμερα, υπάρχουν πλατφόρμες, στις οποίες οι χρήστες έχουν τη δυνατότητα να σκέφτονται τη σημασία των πράξεών τους και να εκφράζονται εκ νέου και να το πράττουν. Μπορούσε να συνδέσουμε αυτή την ενεργή ανταπόκριση σε πλατφόρμες και προγράμματα που επιχειρούν να ενεργοποιήσουν αυτή τη διαδικασία αναστοχασμού. Ένα δίκτυο φιλοξενίας, όπως το Couchsurfing.com είναι ένα παράδειγμα της εν λόγω προσωπικής διαδικασίας αναστοχασμού. Εκεί τα άτομα συναντούν άλλους χρήστες για να βρουν στέγη και αλληλεπίδραση με ‘νόημα’ με άλλους χρήστες, ανά την υφήλιο. Τα άτομα χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για να συναντήσουν, να αλληλεπιδράσουν και συχνά για να σκεφτούν, να εκφραστούν και να μάθουν ακόμα και εκτός του διαδικτύου. Η αλληλεπίδραση δεν έχει να κάνει μόνο με την ευχαρίστηση, αλλά με την ατομική και την κοινωνική πρόοδο. Οι κοινωνικοί ακτιβιστές και οι επιχειρηματίες χρησιμοποιούν το διαδίκτυο ως μέσο δημιουργίας, παραγωγής και ανταπόκρισης μέσω της αλληλεπίδρασης, όπως ακριβώς πράττουν και οι δημιουργοί των κοινών αγαθών (commons) και των wikis, στην προσπάθειά τους να παράγουν δημοκρατική γνώση και σε αντάλλαγμα, κριτική ανταπόκριση. Ας σημειωθεί ότι αυτοί που επιθυμούν να δώσουν στη ζωή τους και στην κοινωνία νόημα και να εμπλακούν στη διαδικασία της παραγωγικότητας, μπορούν να το κάνουν.


Βλέπω το κοινωνικό web σαν μια προέκταση της πλατφόρμας στην οποία οι χρήστες μπορούν να δρουν. Αλλά για να κατανοήσουμε τα όρια του υπάρχοντος web 2.0, πρέπει να δούμε το κοινωνικό web ως το ουτοπικό ιδανικό του. Παραδέχομαι ότι θα ήταν αφελές να πιστεύουμε ότι όλοι μπορούν πάντα να χρησιμοποιήσουν το κοινωνικό web για να δημιουργήσουν και να δράσουν με το σύνολο των δυνάμεών τους. Ακόμα και ο Fromm παραδέχεται ότι, σπάνια, συναντάς ένα άτομο που έχει σκοπό της ζωής του να παράγει. Για να το πούμε απλά, κάποιοι χρήστες δεν είναι διατεθειμένοι να το πράξουν. Η κριτική, λοιπόν, σε αυτό το σημείο είναι ότι το κοινωνικό web δεν είναι, ακόμα, ένας χώρος για την προώθηση της δράσης μεταξύ των χρηστών που δεν ξέρουν ούτε από να ξεκινήσουν ή δεν θέλουν να το πράξουν. Για αυτούς που είναι αφοσιωμένοι στην παραγωγικότητά τους, το κοινωνικό web είναι ένας παράδεισος. Τι γίνεται όμως με εκείνους που βιώνουν περιορισμούς στην παραγωγικότητά τους; Αυτούς, στους οποίους αναφέρθηκα στις εισαγωγικές παραγράφους – αυτούς που σύμφωνα με τον Fromm, εξαρτώνται από κ άλλο που ελέγχει την ‘εξουσία’ τους, ή αυτούς που δεν έχουν την ικανότητα να αντιληφθούν ποιες, πραγματικά, είναι οι δυνάμεις τους;


Η πρόκληση για το κοινωνικό web είναι να ενισχύσει τη δημιουργία πλατφόρμων, οι οποίες θα ωθήσουν τους χρήστες όχι στο να είναι παραγωγικοί με το να παράγουν απλά, αλλά να είναι παραγωγικοί με την έννοια που αποδίδει στη λέξη ο Fromm – όπου το άτομο χρησιμοποιεί τις ικανότητές του για να βελτιώσει τον εαυτό του μέσω της αλληλεπίδρασης. Μέχρι τότε, το κοινωνικό web θα χορεύει κολλημένο μεταξύ των ορίου ενός ενεργού χώρου κοινωνικής εμπλοκής και ενός παθητικού χώρου αναπαραγόμενης κατανάλωσης.


Πρόσφατα, το republic.gr με κάλεσε να λάβω μέρος σε μια συζήτηση με στόχο ‘μια κριτική στο κοινωνικό web εστιασμένη σε πέντε άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/ συλλογικότητα, πολιτιστική διαφορά, ακτιβισμός’, την οποία το re-public ξεκίνησε με έναν διάλογο μεταξύ του Trebor Scholz και του Paul Hartzog.


Το έργο αυτό ήταν για μένα αναπάντεχα δύσκολο στην κατανόησή του. Η προτεινόμενη ορολογία μου φαινόταν ξένη, παρόλο που υποτίθεται ότι είμαι ειδικός στο Ίντερνετ, την επικοινωνία, το μοίρασμα και όλα αυτά που το Web 2.0 υποτίθεται ότι είναι. Εννοώ, πώς γίνεται όταν πληρώνουμε 10 ευρώ για να πάμε στον κινηματογράφο να μιλάμε για ψυχαγωγία, ενώ όταν κάνουμε –δωρεάν!- κάτι στο Facebook να είναι εκμετάλλευση;


Καθώς έχω παρακολουθήσει μόνο τις βασικές σπουδές Οικονομίας και/ή Κοινωνικών Επιστημών, στην αρχή φοβήθηκα ότι επρόκειτο για κάποιο ακαδημαϊκό πλαίσιο που δεν μπορούσα να καταλάβω και επομένως δεν θα μπορούσα να συμμετάσχω σ’ αυτό. Διαβάζοντας όμως άλλους σχολιαστές πάνω στο το θέμα, ειδικότερα τη συμβολή του Michel Bauwens, μπορώ πλέον να αφήσω ένα στεναγμό ανακούφισης: Δεν είμαι εγώ που δεν μπορώ να καταλάβω, αλλά αυτοί! Η όλη πλαισίωση του θέματος είναι λάθος. Ακούστε παιδιά, οι χρήστες των Facebook, Flickr, YouTube και MySpace δεν αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης ή τουλάχιστον όχι με την έννοια που προτείνετε να χρησιμοποιείται η λέξη. Στην πραγματικότητα, είναι σύμμαχοι στην αναζήτηση ανοιχτής επικοινωνίας και/ή μοιράσματος περιεχομένου, ακόμη και με τη λιγότερο ευνοϊκή ερμηνεία παρέχουν μια υπηρεσία ψυχαγωγίας (όπου να μοιράζεσαι ή να παρακολουθείς ένα βίντεο είναι εξίσου ψυχαγωγικό) και επομένως δεν εκμεταλλεύονται κανέναν.


‘Το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα’, λένε. Ως μηχανικός –και χάκερ- είναι παρήγορο να σκέφτεσαι ότι οι τεχνικές καινοτομίες μπορούν να αλλάξουν ολόκληρους τρόπους ζωής, την οργάνωση ολόκληρων κοινωνιών. Ναι, έχει συμβεί στο παρελθόν. Η ατμομηχανή οδήγησε στη βιομηχανοποίηση και τον καπιταλισμό. Η εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου οδήγησε στην επανάσταση ενάντια στην κατεστημένη θρησκεία μιας ηπείρου. Και με την ευκαιρία, ξέρετε ότι η νομοθεσία για το κοπυράιτ θεσμοθετήθηκε μόνο μετά την εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου; Η εξήγηση είναι ότι πριν από αυτή την εφεύρεση, η ίδια η πράξη να παράγει κάποιος ένα χειροποίητο αντίγραφο ενός έργου σε ακριβό χαρτί, ή ακόμη καλύτερα σε δέρμα, αποτελούσε εξαιρετική τιμή, και σίγουρα δεν ήταν μια πράξη που κανείς θα ήθελε να περιορίσει τεχνητά μέσω της νομοθεσίας. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που ολόκληρο το καθεστώς του κοπυράιτ βρίσκεται σήμερα σε τέτοια κρίση με την έλευση μιας άλλης τεχνικής επανάστασης.


Για άλλη μια φορά: το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα. Και, επομένως, όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτό το φαινόμενο μέσα από πλαίσια και έννοιες της ψυχροπολεμικής εποχής, κινδυνεύουμε να παρασύρουμε τους πάντες σε λάθος κατεύθυνση.


Τι είναι όμως αυτό το νέο σύστημα ; Στην προσπάθειά μου για ένα πλαίσιο ακαδημαϊκής χρήσης, η καλύτερη εξήγηση που έχω ακούσει μέχρι στιγμής προέρχεται από τον Stefan Meretz και το εγχείρημα Oekonux, η έννοια της ‘εμβρυακής μορφής’ (germ form). Εν συντομία, η εμβρυακή μορφή είναι κάτι που αναπτύσσεται στο εσωτερικό και ως τμήμα του παλιού και κυρίαρχου συστήματος, και που ταυτόχρονα υποδεικνύει το νέο σύστημα που πρόκειται να αντικαταστήσει το παλιό.


Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίφαση με τον καπιταλιστικό/ σοσιαλιστικό δυϊσμό, όπου οι καπιταλιστές και το εργατικό δυναμικό θεωρούνται ότι βρίσκονται σε αμοιβαία ανταγωνιστική δυναμική. Αντίθετα, μια εμβρυακή μορφή δεν αντιτίθεται εντελώς στο κυρίαρχο σύστημα. Για παράδειγμα, μπορούμε να δούμε το λογισμικό Ανοιχτού Κώδικα ως μια εμβρυακή μορφή ενός νέου τρόπου παραγωγής λογισμικού, ή το Web 2.0 ως μια νέα μορφή ψυχαγωγίας. Από τη στιγμή που υπάρχουν εταιρίες που κερδίζουν από τοτις εφαρμογές Ανοιχτού Κώδικα (και οι εταιρίες αυτές είναι σύμμαχοι ή μέλη της κοινότητας του Ανοιχτού Κώδικα, όχι εχθροί του ή εκμεταλλευτές), σαφώς ο Ανοιχτός Κώδικας δεν είναι εναντίον του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα, είναι ένα πολύ διαφορετικό σύστημα από το παραδοσιακό καπιταλιστικό πρότυπο παραγωγής λογισμικού, το οποίο βασιζόταν στον αποκλεισμό.


Ένα άλλο παράδειγμα είναι η μετάβαση από τη φεουδαρχική στην καπιταλιστική κοινωνία. Η αστική τάξη αποτελούσε αρχικά μέρος του φεουδαρχικού συστήματος, θεωρείτο κατώτερη και ήταν υποτελής στην αριστοκρατία και τους κληρικούς, αν όχι στους ακτήμονες. Ταυτόχρονα-όπως γνωρίζουμε- αποτελούσε την εμβρυακή μορφή ενός νέου συστήματος που επρόκειτο να ανατρέψει ολόκληρο το φεουδαρχικό σύστημα που υπηρετούσε.


Συνεπώς, δεν μπορώ παρά να τονίσω όπως ο Bauwens: Το Ίντερνετ αλλάζει το σύστημα, και όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτή την αλλαγή σύμφωνα με τα οικονομικά πρότυπα του 20ού αιώνα κάνουμε μεγάλο λάθος, γιατί κάτι τέτοιο οδηγεί στην άρνηση κάθε αλλαγής που συμβαίνει σήμερα.


Τι συμβαίνει λοιπόν και ποιοι είναι οι συντελεστές του νέου συστήματος; Ποιος είναι ρόλος αυτών των εταιριών του Web 2.0;


Οι Scholz και Hartzog έχουν δίκιο που τονίζουν ότι το ίδιο το Web 2.0 δεν αποτελεί μια νέα επανάσταση. Είναι η συνέχεια ενός φαινόμενου που βιώνουμε μέσα από την εξέλιξη όλων των τεχνολογιών του Ίντερνετ και του Ανοιχτού Κώδικα (οι οποίες είναι στενά συνυφασμένες). Συνεπώς μπορούμε εύκολα να περιγράψουμε τους συντελεστές και τις διαχωριστικές γραμμές με βάση την προσωπική εμπειρία μας από αυτή την εξέλιξη, πιθανώς προσθέτοντας κάποιες μικρές λεπτομέρειες που χαρακτηρίζουν το Web 2.0.


Από τη στιγμή που το Web 2.0 αποτελεί συνέχεια των προηγούμενων σταδίων εξέλιξης του Ίντερνετ (όπως το ‘Web 1.0’), το σύστημα αξιών του είναι το ίδιο. Αφορά το μοίρασμα (πληροφορίας), την ανοιχτή πρόσβαση, την οικοδόμηση κοινών αγαθών (commons), την ηθική των χάκερ που αποτελεί το θεμέλιο όχι μόνο του κινήματος του Ανοιχτού Κώδικα αλλά, επίσης, του Ίντερνετ. Επομένως το φάσμα των πρωταγωνιστών του Web 2.0 εκτείνεται από τους ενεργούς πολιτικούς χρήστες, όπως οι υπέρμαχοι του Creative Commons, μέχρι εκείνους που χαίρονται την πράξη να μοιράζονται ένα βίντεο, να κάνουν blogging ή chatting. Οι πρωταρχικοί ανταγωνιστές είναι εκείνοι που μάχονται για να εμποδίσουν την αναπόφευκτη πρόοδο: Η Microsoft με τις ενεργές και αμφίσημες προσπάθειές της κατά του λογισμικού Ανοιχτού Κώδικα, οι μουσικές και κινηματογραφικές βιομηχανίες με τα πλοκάμια τους βαθιά χωμένα στην εθνική νομοθεσία και εκείνες που θέλουν να λογοκρίνουν την ελεύθερη ροή της πληροφορίας στο Ίντερνετ (για πολλαπλούς λόγους). Στη μέση βρίσκεται βέβαια η μεγάλη μάζα των χρηστών, που πραγματικά δεν έχουν ιδέα γι’ αυτό το σχίσμα- και αναμφίβολα πολλές από τις εταιρίες που εποφθαλμιούν το Ίντερνετ.


Το μεγάλο επίτευγμα του φαινόμενου του Web 2.0 είναι ότι έχει αυξήσει σημαντικά τη μάζα των χρηστών που, ενστικτωδώς τουλάχιστον, εκτιμούν τις χαρές του μοιράσματος (Youtube), της επικοινωνίας (forums, Facebook), της πρόσβασης στην πληροφορία(blogs). Δεν μπορεί (ακόμη) ο καθένας να είναι ενεργός χρήστης του Linux, αλλά μέσα από το Web 2.0 το ίδιο σύστημα αξιών διεισδύει σε ένα ευρύτερο πλήθος.


Μια εταιρία του Web 2.0 είναι συνήθως φτιαγμένη έτσι ώστε να διευκολύνει κάποια μορφή μοιράσματος –παρόλο που στην περίπτωση, για παράδειγμα, του Facebook, το μοίρασμα περιεχομένου, όταν υπάρχει, δε αποτελεί τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο ταξινόμησης, είναι ίσως καλύτερο να μιλάμε για πλούσια επικοινωνία (rich communication). Την ίδια στιγμή, οι εταιρίες του Web 2.0 αποκτούν την κυριότητα ενός κεντρικού κόμβου, όπως της ίδιας της (ιδιωτικής) τεχνολογίας μοιράσματος (εάν έχει κατασκευαστεί ως υπηρεσία web) ή τουλάχιστον το κοινό φόρουμ όπου λαμβάνει χώρα το μοίρασμα (εάν η τεχνολογία ή το πρωτόκολλο επικοινωνίας είναι ανοιχτό).


Ο Bauwens έχει δίκιο όταν υποστηρίζει ότι τα πρωταρχικά σημεία τριβής βρίσκονται εδώ, κι αυτό έχει να κάνει με το αν μια εταιρία θεωρείται ‘καλή’ ή ‘κακή’ από την κοινότητα. Μια εταιρία που αντιστέκεται επιτυχώς στην ανάγκη να ασκεί υπερβολικό έλεγχο, θεωρείται ως σύμμαχος που διευκολύνει το μοίρασμα και την επικοινωνία της κοινότητας, ενώ κάποια που δεν είναι σύμφωνη με τις αξίες της κοινότητας θα έχει πρόβλημα. Εκτός από την προσχώρηση σε αυτή την αξία των χάκερς για ένα commons μοιράσματος, άλλες αξίες μπορούν, επίσης, να παίξουν ρόλο. Ένα παράδειγμα είναι η εχεμύθεια, εάν μια εταιρία χαίρει εμπιστοσύνης σχετικά με τον χειρισμό πληροφοριών που αφορούν τους χρήστες της.


Μολονότι η καθαρά τεχνική (ντε φάκτο) ιδιότητα μιας υπηρεσίας να είναι ανοικτή αποτελεί καίριο παράγοντα για την ταξινόμηση της εταιρίας ως καλής ή κακής, το θέμα έχει, επίσης, να κάνει με την αντίληψη που έχει γι’ αυτή το κοινό (ή, για να είμαστε ειλικρινείς, με τις δημόσιες σχέσεις της). Ενδιαφέρον παράδειγμα αυτής της δυναμικής αποτελεί η Google. Παρόλο που η αποθήκευση όλου του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε διακομιστές της Google, και το σάρωμά του για διαφημιστικούς λόγους, δεν είναι καθόλου συμβατή με το σύστημα αξιών των χάκερς, εγώ και πολλοί φίλοι μου επιλέξαμε να χρησιμοποιούμε το Gmail για την καλύτερη πρόσβαση, τη φιλικότητα προς τον χρήστη, το καλό φιλτράρισμα των spam, ακόμη και την αξιοπιστία του. Εάν επρόκειτο, όμως, για τη Microsoft, ή ακόμη και τη Yahoo, κάποιοι θα επέλεγαν να μην χρησιμοποιήσουν μια ανάλογη υπηρεσία (εγώ ασφαλώς θα το έκανα).


Κατά συνέπεια, οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στο καλό και το κακό δεν είναι τόσο απόλυτες όσο θα νόμιζε κανείς, τράμπες γίνονται συχνά. (Αυτό ασφαλώς δεν αφορά τα εκατομμύρια των χρηστών του Gmail που χρησιμοποιούν τη Google, χωρίς να έχουν ιδέα γι’ αυτό το θέμα). Για παράδειγμα, για μένα είναι μια αποδεκτή λύση να αποθηκεύω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου στη Google, γιατί ξέρω ότι μπορώ να κατεβάσω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου έξω απ’ αυτούς τους διακομιστές (και το κάνω όταν πρόκειται για αντίγραφα) στην περίπτωση που θέλω να αλλάξω υπηρεσία ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Εάν δεν είχα αυτή την επιλογή, δεν θα επέλεγα να χρησιμοποιώ το Gmail. Εάν συγκρίνω αυτή την πλατφόρμα με μια άλλη, όπως το Facebook, δεν υπάρχει αντίστοιχη υπηρεσία για να κάνω ‘εξαγωγή’ των δεδομένων μου. Από την άλλη πλευρά, όμως, αυτά τα δεδομένα δεν είναι τόσο σημαντικά για μένα αυτή τη στιγμή, ούτως ή άλλως. Μπορώ λοιπόν να παίζω λίγο με το Facebook, έστω κι αν δεν είναι καθόλου συμβατό με τις αξίες των χάκερς, αφού η επικοινωνία που γίνεται εκεί δεν έχει αξία για μένα (ως δεδομένα).


Κατά συνέπεια, το κοινωνικό web δεν είναι απλώς ένα web μεταξύ φίλων, αλλά επίσης ένα web εμπιστοσύνης απέναντι στις εταιρίες που δρουν στην κοινότητα. Κι αφού μια τυπική υπηρεσία web 2.0 είναι έτσι κι αλλιώς δωρεάν, η εμπιστοσύνη αποτελεί κυρίαρχη αξία στο σύστημα και η ύπαρξη καλών πολιτών στο Ίντερνετ σημαντικό πλεονέκτημα για τις εταιρίες.


1


Σε αυτό το κείμενο, θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας στη φιλία, η οποία παρέχει τον τόπο για απόκτηση εμπειριών αναφορικά με το κοινωνικό web, καθώς και τα αντισταθμιστικά σύνολα ελεγχόμενων καταστάσεων, τα οποία λαμβάνουν, στο κοινωνικό διαδίκτυο, τη μορφή κοινωνικών προσδοκιών ή τεχνικών δομών. Το κοινωνικό web είναι ένας παραγώμενος χώρος και η αντίληψη μας για αυτό το χώρο αντλείται από προηγούμενες εμπειρίες και διαδράσεις με τους μηχανισμούς ελέγχου, οι οποίοι καθορίστηκαν από τους αρχιτέκτονές του.


Ο Lefebvre, στο βιβλίο του Η Παραγωγή του Χώρου, καθιερώνει μία αντίληψη της έννοιας του χώρου. Ο χώρος κατασκευάζεται από χωρικές πρακτικές, από αναπαραστάσεις του χώρου, και από χώρους όπως αυτοί αναπαρίστανται. Μπορούμε να φανταστούμε την πρακτική του χώρου π.χ. ως την ανάγνωση του χώρου, όπως την περιγράφει ο Lefebvre, ως «μία διαλεκτική διάδραση.»( σ. 38) Η αναπαράσταση του χώρου, από την άλλη πλευρά, αποτελείται από κυρίαρχες συζητήσεις, οι οποίες «προσδιορίζουν τι βιώνουμε, τι αντιλαμβανόμαστε και τι σκεφτόμαστε.» (σ. 38) Οι αναπαραστάσεις του χώρου είναι εκεί που βιώνεται η καθημερινότητα, εκεί που καταναλώνεται η συζήτηση του χώρου και εκεί που οι τελικοί χρήστες τοποθετούν τις εμπειρίες τους στο πλαίσιο του χώρου.


2


Για να κατανοήσουμε το χώρο του κοινωνικού web απαιτείται η εξέταση της φιλίας ως παραγωγής συμφραζομένων. Η φιλία στο διαδίκτυο έχει πολλαπλά νοήματα. Σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης ανακοινώνουμε τις φιλίες μας ρητά και δημόσια, μια σαφής κατάδειξη κοινωνικότητας. Στο ευρύτερο κοινωνικό web, μπορεί να υπάρχει φιλία μεταξύ των πλησιέστερων γειτόνων, με όσους συν-καταναλώνουμε ή συν-δηλώνουμε προτίμηση για την ύλη ή το αντικείμενο στο οποίο εστιάζει κάποια ιστοσελίδα. Ένα παράδειγμα της κοινωνικότητας του πλησιέστερου γείτονα είναι ο ιστότοπος del.icio.us, στον οποίο οι χρήστες κατευθύνουν την κοινωνικότητά τους προς ένα κοινό γνωστικό αντικείμενο.


Επομένως, η φιλία παράγεται στο κοινωνικό web με αδιάσπαστη αλληλουχία. Μπορούμε να εκλάβουμε την εν λόγω αλληλουχία ως άξονα όπου πολλές διαστάσεις της παραγωγής: ταυτότητα, γνώση, αποκλειστικότητα, ατομικότητα, κ.α., παρέχουν ένα αντιστάθμισμα των εκφάνσεων των κοινωνικών σχέσεων. Μέσω αυτής της συζήτησης η φιλία αξιολογείται και πραγματοποιείται. Όπως υποστηρίζει ο Lefebvre, «Οι κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες είναι συγκεκριμένες αφαιρέσεις, δεν έχουν καμιά πραγματική υπόσταση αποθηκευμένη στο χώρο ή μέσω αυτού.» (σ. 404) Οι σχέσεις δομούνται εντός και μεταξύ των χώρων του κοινωνικού web η παραγωγή της φιλίας προωθείται στο πλαίσιο του γενικότερου περιβάλλοντος.


3


Ακολουθώντας τον Lefebvre, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η παραγωγή φιλίας, ως αναπαράσταση του χώρου, είναι μια διαδικασία που συμβαίνει εξ’ολοκλήρου στο πεδίο του λόγου. Η συζήτηση διεξάγεται μεταξύ των ατόμων, των συστημάτων και των μεθόδων παραγωγής. Για να κατανοήσουμε τη διαδικασία πρέπει να εξερευνήσουμε τους μηχανισμούς της φιλίας στο κοινωνικό web και την κεντρική θέση της φιλίας στην εμπειρία ενός ιστότοπου. Μπορούμε να δούμε αυτό το πρώτο βήμα ως τη χαρτογράφηση της χωρικής πρακτικής, η πρώτη σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre. Η φιλία ως συμμετοχή σε δίκτυα, ενδεχομένως, να είναι ένας σημαντικός εμπειρικός παράγοντας στο κοινωνικό web. Ένα παράδειγμα είναι ο ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης Friendster, στον οποίο η δυνατότητα κάποιου να δει και να συμμετέχει στο δίκτυο εξαρτάται άμεσα από το μέγεθος του δικτύου επαφών του χρήστη. Λειτουργίες που επηρεάζουν την ατομικότητα, όπως οι ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης, τείνουν να εξάγουν και να απονέμουν αξία στη βάση της παραγωγής ενός δικτύου φιλίας.


Η φιλία στο κοινωνικό web μπορεί να θεωρηθεί ως κυκλική σχέση, στην οποία οι παραγωγοί σχηματίζουν δίκτυα που θα καταναλωθούν, θα διανείμουν ισχύ ή θα μετατραπούν σε κεφάλαιο από τους αρχιτέκτονες του ιστότοπου. Στη δημόσια άρθρωση της φιλίας, οι παραγωγοί σπάνια αντιλαμβάνονται την έννοια αυτών των ακούσιων διαστάσεων της κατανάλωσης, εστιάζοντας στις δυνατότητες που παρέχονται ως επιβράβευση για την άρθρωση της φιλίας. Οι αρχιτέκτονες των ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης, ειδικότερα, δημιουργούν κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες λειτουργούν σαν φρουροί, επιτρέποντας στο χρήστη που παράγει αυτές τις σχέσεις να έχει πρόσβαση σε υψηλότερα επίπεδα διάδρασης, δράσης και εμπειρίας, δελεάζοντάς τον, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να παράγει περισσότερες σχέσεις. Αυτή η παραγωγή, με τη σειρά της, μεγιστοποιεί την αξία του συστήματος.


4


Αναλογιζόμενοι τις αναπαραστάσεις του χώρου -η δεύτερη σύλληψη της έννοιας του Lefebvre- τα όρια του χώρου στο πεδίο του λόγου θεμελιώνονται μέσω των μηχανισμών παραγωγής του συστήματος. Δηλαδή, οι προγραμματιστές, οι διευθυντές παραγωγής και οι αρχιτέκτονες της ασφάλειας αναπαριστούν, καθώς οι αρχιτέκτονες του χώρου αναπτύσσουν ένα σύνολο κανόνων και στρατηγικών για τον έλεγχο της συζήτησης. Αυτοί οι κανονισμοί θεσπίζονται στον κώδικα προγραμματισμού, όπως περιγράφει ο Lessig:«Το ρυθμιστικό στοιχείο είναι ο κώδικας- ή πιο γενικά, το «δομημένο περιβάλλον» της κοινωνικής ζωής, η αρχιτεκτονική του.» (σ. 86) Η αντίληψή μας για το χώρο συνεπώς, διοχετεύεται μέσω μιας σειράς κανονισμών, οι οποίοι επιβάλλουν μια συγκεκριμένη δομή στις αναμενόμενες δραστηριότητές μας. Γενικότερα, αυτοί οι κανονισμοί δεν ασκούν χαμηλού επιπέδου ελέγχους (π.χ. στην ατομική ομιλία), αλλά, παρά ταύτα, δομούν με μεγάλη λεπτομέρεια τον τρόπο και τις προσδοκίες της διάδρασης.


5


Οι χώροι όπως αναπαρίστανται -η τελευταία σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre- ενυπάρχουν στη συζήτηση μεταξύ των χρηστών και των αρχιτεκτόνων του κοινωνικό web. Σε αυτό το πλαίσιο, η κατανόηση της φιλίας μπορεί να χαρτογραφηθεί από μια παραγωγική/καταναλωτική σε συν-παραγωγική συνεργασία, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τα σχέδια των αρχιτεκτόνων. Το γεγονός, το οποίο διευκρινίζει πιο ξεκάθαρα αυτήν την κατάσταση ήταν η ανταπόκριση στη δημιουργία του News Feeds από το Facebook. Το News Feeds, το οποίο εισήχθη χωρίς ελέγχους για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, επαναπροσδιόρισε την έννοια της φιλίας, τις προσδοκίες του κύκλου παραγωγής/κατανάλωσης και τις προσδοκίες των αρχιτεκτονικών ορίων.


Το News Feeds περιελάμβανε την προβολή των δραστηριοτήτων των πρόσφατων φίλων στη σελίδα του κάθε χρήστη στο Facebook. Η παραγωγή ταυτότητας, μια σημαντική δραστηριότητα φιλίας, αναδιαρθρώθηκε εξαιτίας αυτού, επιβάλλοντας τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας της χωρικής κατανόησης της φιλίας. Η φιλία δεν ήταν, πια απλά, η πρόσθεση ενός νέου φίλου στο δίκτυο, αλλά η πρόσκληση σε φίλους να παρακολουθήσουν όλες τις ανιαρές δραστηριότητες ενός ατόμου. Αυτό σήμανε έναν απότομο επαναπροσδιορισμό του χώρου, στον οποίο οι συγκεκριμένες αφαιρέσεις των κοινωνικών σχέσεων επαναπροσδιορίστηκαν. Η αντίληψη του Lefebvre περί συγκεκριμένης αφαίρεσης εξηγείται καλύτερα ως η υλοποίηση μιας χωρικής οντότητας μέσω διαδικασιών στο πεδίο του λόγου. Οι διαδικασίες που παρήγαγαν την αρχική έννοια της φιλίας δεν περιελάμβαναν τη συνεχή παρατήρηση, η οποία είναι αυτονόητη στο News Feeds.


Το σοκ που προκάλεσε το News Feeds εξαπλώθηκε γρήγορα μέσω των διαρθρωμένων δικτύων του Facebook. Αν και το News Feed προοριζόταν να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο επιτήρησης και ελέγχου, εξελίχθηκε σε ένα χώρο ανταγωνισμού και διαμαρτυρίας. Οι χρήστες δημιούργησαν ομάδες διαμαρτυρίας, για αυτήν τους τη δραστηριότητα ενημερώνονταν και οι φίλοι τους μέσω του News Feed και το γεγονός αυτό τροφοδότησε μία διαμαρτυρία που εξαπλωνόταν, όπως ακριβώς ένας ιός. Μέσα σε λίγες μέρες, εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες προσχώρησαν σε ομάδες διαμαρτυρίας, εξαναγκάζοντας το Facebook να αναγνωρίσει και να ασχοληθεί με τη διαμαρτυρία. Οι χρήστες και οι αρχιτέκτονες των ιστότοπων διαπραγματεύτηκαν εκ νέου τα όρια του News Feed στο πεδίο του λόγου, αλλά και του ίδιου του Facebook. Οι χρήστες συνέχισαν να μοχλεύουν το News Feed σαν ένα χώρο για συλλογική διαμαρτυρία ή για την προσωπική τους προβολή. Πολλές άλλες ομάδες, συχνά πολιτικού χαρακτήρα, συγκέντρωσαν εκατοντάδες χιλιάδες μέλη.


6


Στις συνεχείς διαπραγματεύσεις αναφορικά με τις σχέσεις παραγωγών και αρχιτεκτόνων, ο χώρος παράχθηκε και επαναπροσδιορίστηκε. Η φιλία παρέχει την πιο σημαντική διάσταση σε αυτόν το συνεχή επαναπροσδιορισμό, καθώς αποτελεί το συγκριτικό μέτρο αποτίμησης του κοινωνικού web. Δηλαδή, οι σχέσεις των παραγωγών με άλλους παραγωγούς και αρχιτέκτονες καθορίζει αμφότερα τα πρότυπα και τα όρια της διάδρασης. Η παραγωγή φίλων, αλλά και η συνεργατική παραγωγή μαζί με φίλους εμπεριέχουν μια διαπραγμάτευση της παρουσίας και της αναπαράστασης του χώρου, τα προϊόντα της κοινωνικότητας και τα όρια του πεδίου του λόγου.


Είναι φυσικό, θα υποστήριζα, να εξετάσουμε τα κίνητρα της παραγωγής φιλίας στο κοινωνικό web, αφού είναι ένα προσφάτως προσδιορισμένο προϊόν (το τσιμέντο του οποίου ακόμα στεγνώνει). Κοιτάζοντας το κοινωνικό web βλέπουμε πολλούς διαφορετικούς χώρους μέσω των οποίων παράγεται, άμεσα ή έμμεσα, φιλία. Στο πιο αρχικό επίπεδο, βρίσκουμε πολλές σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, όπου η ατομικότητα κατέχει προεξάρχουσα θέση και η διάρθρωση της φιλίας λειτουργεί ως σημάδι επαναβεβαίωσης της ατομικής ταυτότητας. Διευρύνοντας την οπτική μας, μπορούμε να βρούμε ιστοσελίδες που μοιράζονται μέσα (επικοινωνίας), μέσω των οποίων τα προϊόντα της ατομικότητας λειτουργούν ως όρια για την δημιουργία φιλίας. Τέλος, εμπλεκόμαστε με το πλήθος, σε χώρους, όπως ιστοσελίδες που μοιράζονται συνδέσμους ή νέα, όπου η ατομικότητα εξασθενεί και το κίνητρο του χρήστη για παραγωγή είναι η ανταπόκρισή του στις ανάγκες του πλήθους. Σε αυτό το πλαίσιο, η φιλία ενδέχεται να εκτείνεται από το πραγματικό μέχρι το καθαρά στρατηγικό, δημιουργώντας τελικά έναν μοναδικό χώρο.


7


Τα κίνητρα για την παραγωγή φιλίας προσδιορίζονται, εν πολλοίς, στο πλαίσιο της χωρικής πραγματικότητας κάθε ιστότοπου, όπου ο παραγωγός καλείται να ανιχνεύσει το χώρο και να ακολουθήσει έναν ορισμό της φιλίας που βασίζεται στις πρακτικές του συγκεκριμένου χώρου. Μια συνεπής προσδοκία φιλίας μεταξύ των ιστότοπων δεν μπορεί και δεν πρέπει να αναμένεται, ούτε δικτυώσεις του πραγματικού κόσμου πρέπει να εκβιάζονται. Η φιλία, βεβαίως, δεν είναι παρά ένα ρητορικό μέσο, το οποίο υποκινεί την παραγωγή επαφών ή πλησιέστερων γειτόνων στο πλαίσιο της υποτιθέμενης έννοιας της φιλίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποτιμήσουμε όλες τις φιλίες στο κοινωνικό web, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι αυτές είναι χωρικά καθορισμένες, καθώς και ότι τα σχέδια των αρχιτεκτόνων των ιστότοπων είνια καθοριστικά για τους τρόπους με τους οποίους δημιουργούνται.


Μια κριτική θεώρηση της φιλίας εξαρτάται από την ανάγνωση και τη διαπραγμάτευση των χώρων παραγωγής. Στο κοινωνικό web, οι μέθοδοι παραγωγής ελέγχονται αυστηρά από τους αρχιτέκτονες των ιστότοπων. Ενόσω αναζητούμε νέες ευκαιρίες για συζήτηση αναπτύσσοντας νέους χώρους αναπαράστασης, η φιλία έχει έναν παραγωγικό ρόλο πολύ χρήσιμο στους αρχιτέκτονες. Αν αναθεωρήσουμε την έννοια της φιλίας και την αντίληψή μας για το χώρο, ενδεχομένως, να είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε τη σχέση μας με τους αρχιτέκτονες και να επανεξετάσουμε τα κίνητρά μας για παραγωγή.

Δεν υπάρχει τέλος στους τρόπους με τους οποίους ένας πολιτισμός με νόημα έχει περισσότερο νόημα από την ανόητη παραγωγή, ανεξάρτητα πόσο συμμετοχική είναι αυτή, σημειώνει ο Peter Lunenfeld.


Όλα τα ζώα κατεβάζουν (download), λίγα όμως ανεβάζουν (upload) οτιδήποτε εκτός από περιττώματα και τα ίδια τους τα σώματα. Οι κάστορες κτίζουν φράγματα, τα πουλιά φτιάχνουν φωλιές και οι τερμίτες δημιουργούν αναχώματα, αλλά στο μεγαλύτερο μέρος του το ζωικό βασίλειο κινείται στον κόσμο κατεβάζοντας κι ύστερα μασουλώντας από λίγο κάθε φορά. Οι άνθρωποι είναι μοναδικοί στην ικανότητά τους όχι μόνο να φτιάχνουν εργαλεία αλλά να τα χρησιμοποιούν για να δημιουργούν περιττά υλικά αγαθά- ζωγραφική και γλυπτική- και περιττές εμπειρίες- μουσική, ιστορίες, θρησκεία, φιλοσοφία. Ασφαλώς, το περιττό είναι αυτό που έρχεται στη συνέχεια να καθορίσει τον ανθρώπινο πολιτισμό και τι είναι τελικά να είσαι άνθρωπος. Η κατανόηση και η κατανάλωση του πολιτισμού απαιτεί μεγάλες ικανότητες- ρωτήστε όποιον έχει διδάξει ανάγνωση σ’ ένα παιδί- αλλά η αδυναμία κίνησης πέραν του κατεβάσματος σημαίνει απογύμνωση από ένα καθοριστικό συστατικό της ανθρωπότητας.


Οι τρέχουσες τεχνολογίες του δικτύου, που χαρακτηρίζονται ως Web 2.0 τόσο συχνά που θα μπορούσαμε να υποκύψουμε, αποτελούν μεγάλα θαύματα, παρόλα αυτά όμως μια ιεραρχία πολιτιστικής παραγωγής παραμένει. Το Web 2.0 θεωρείται ο θρίαμβος του συμμετοχικού πολιτισμού, αλλά γεγονός είναι ότι μόνο το 1% των μελών μιας κοινότητας web ανεβάζει υλικό, το πολύ ένα 10% των χρηστών σχολιάζει ή τροποποιεί αυτό το περιεχόμενο, και γύρω στο 90% της κοινότητας είναι ικανοποιημένο με το να κατεβάζει χωρίς να ανεβάζει. Μια αιτία για την συνέχιση αυτής της πυραμίδας παραγωγής είναι ότι όπως οι χώρες ή οι λαοί, τα διάφορα μέσα επικοινωνίας έχουν το δικό τους μοναδικό πολιτισμό. Θα έλεγα ότι τον τελευταίο μισό αιώνα, πρώτα η Αμερική κι ύστερα ένα μεγάλο μέρος του πολιτισμού της Δύσης καθορίζεται από την τηλεόραση και ο πολιτισμός της τηλεόρασης καθορίζεται από το κατέβασμα.


Η τηλεόραση ως σύστημα μέσων επικοινωνίας καθορίζεται από το γεγονός ότι μαζεύει εικόνες και ήχους που παρήγαγαν άλλοι. Μέσω πομπού, καλωδίου ή δορυφόρου, ζωντανά ή όχι, μαγνητοσκοπημένα ή σε μεταβαλλόμενο χρόνο, γενικά κατεβάζει. Η πρόκληση που αποτέλεσε ο ηλεκτρονικός υπολογιστής για την τηλεόραση, την περασμένη δεκαετία, δεν έγκειται μόνο στο ότι ένα μηχάνημα αναβαθμίστηκε από ένα άλλο- όπως οι δίσκοι από βινύλιο αντικαταστάθηκαν από κασέτες ή τα βίντεο από DVD. Αντίθετα, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής είναι ένα μηχάνημα που μπορεί να ανεβάσει οτιδήποτε οι χρήστες του κάνουν και να τους το μοιράσει είτε ένα σε έναν είτε ένα σε πολλούς. Αυτή είναι μια ριζική αλλαγή από τον πολιτισμό της τηλεόρασης. Αλλά η ικανότητα του ηλεκτρονικού υπολογιστή να μιμείται πεισματικά οποιοδήποτε συσκευή μέσου επικοινωνίας θέτει σε κίνδυνο τις δυνατότητές του, γιατί ο ηλεκτρονικός υπολογιστής είναι επίσης ένα μηχάνημα που μπορεί να κατεβάζει πολύ καλύτερα από την τηλεόραση. Ο δυϊσμός αυτός είναι καθοριστικός για την εποχή μας και στήνει το σκηνικό για τον μυστικό πόλεμο μεταξύ κατεβάσματος και ανεβάσματος.


Η διαμάχη αυτή διεξάγεται σε όλο μας τον τεχνο-πολιτισμό και επιδρά στην παραγωγή και την κατανάλωση τεράστιων ζωνών μέσων επικοινωνίας και υλικών σε όλο τον κόσμο. Το κεντρικό ερώτημα είναι πώς μπορεί κάποιος να συμβάλει στην παραγωγή νοήματος και όχι μόνο στην κατανάλωσή του. Το νόημα είναι μια φορτισμένη λέξη. Στη συνείδησή μας, όλα έχουν ένα νόημα ή μπορούν να έχουν, συμπεριλαμβανομένης της δήλωσης ότι το νόημα δεν έχει νόημα.


Σ’ αυτό το πλαίσιο, δεν με ενδιαφέρει να συζητήσω γι’ αυτό που φιλόσοφοι σαν τον Martin Heidegger ονόμασαν θεμελιώδες ερώτημα του νοήματος –‘γιατί υπάρχει κάτι αντί για τίποτα;’ – αλλά, αντίθετα, θέλω να σκεφτώ το νόημα των έργων πολιτισμού. Αυτό μας οδηγεί στη δημιουργία μιας ιεραρχίας νοημάτων, κρίνοντας ότι κάποια πράγματα έχουν μεγαλύτερο ‘νόημα’ από άλλα και φτάνοντας μερικές φορές στο σημείο να τα κατατάξουμε ως ‘άνευ νοήματος’ (παρόλο που γνωρίζουμε πολύ καλά την αδυναμία κάθε πράγματος που στερείται νοήματος).


Η δημιουργία πολιτιστικών ιεραρχιών μπορεί να προκαλέσει νευρικότητα στους πολίτες μιας δημοκρατίας. Ποιος κριτής μπορεί να κρίνει το νόημα των εμπειριών στις ζωές των άλλων; Ας αφήσουμε αυτές τις εκτιμήσεις στο ατομικό επίπεδο ή στην αγορά κι ας επιτρέψουμε στον πλουραλισμό να κυριαρχήσει. Αλλά ο δικτυωμένος ηλεκτρονικός υπολογιστής, ή μηχανή του πολιτισμού όπως τον αποκαλώ, προπορεύεται σε μια εποχή αυξανόμενης πολιτιστικής παραγωγής, που κάνει πιο δημοκρατική την ικανότητα δημιουργίας την ίδια ώρα που μας παρακινεί να δημιουργήσουμε νέους τρόπους ιεράρχησης των όσων συναντούμε. Σε μια εποχή εκρηκτικής δημιουργικότητας, πρέπει να βλέπουμε στρατηγικά τους τρόπους ανταπόκρισης στα αιτήματα που έχουν να κάνουν με το χρόνο μας και την προσοχή μας. Στρατηγικές όπως η απόρριψη του κινηματογράφου, της τηλεόρασης, των χιουμοριστικών βιβλίων ή του web ως εγγενώς κακών είναι οπισθοδρομικές (παρόλο που κάθε μέσο δέχτηκε καταδικαστικές κριτικές). Μια τέτοια στρατηγική αγνοεί τον πλούτο και την ευχαρίστηση της σύγχρονης εργασίας προς όφελος μιας απαρχαιωμένης. Η αντίθετη στρατηγική, η συνθηκολόγηση σε ό, τι η αγορά και το δίκτυο μας πετάνε δεν είναι παρά μια ανόητη εμβύθιση. Η τεχνοκρατική αναζήτηση για ‘αποτελεσματική’ χρήση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας με διαμορφωτικά και διαδραστικά εργαλεία, έτσι ώστε να περιορίσεις αυτά που βλέπεις σε αυτά που ορίζεις ως ‘ανάγκες’ σου, καταλήγει σε προσαρμοσμένες ειδησεογραφικές αναφορές και σε μια μουδιασμένη ενδυνάμωση της ομοιομορφίας. Η δυνατότητα για τυχαίες συναντήσεις με καινοτομίες και προκλήσεις δεν μπορεί να εγκαταλειφθεί στην αναζήτηση της διαχείρισης χρόνου.


Τελικά, δεν είναι τόσο θέμα κριτικής όσο θεραπείας- ταξινόμηση του πολιτισμού, προσεκτική παράθεση ιδεών, εικόνων, ήχων και αλληλεπιδράσεων για να δημιουργηθεί κάτι παραπάνω από το σύνολο των μερών. Οποιοσδήποτε ορισμός για το τι έχει νόημα ενέχει τον κίνδυνο να πέσει στο κενό της φιλοσοφικής συζήτησης. Είμαι όμως πρόθυμος να ποντάρω στην ιδέα του σωρευτικού ως αφετηρία. Η εργασία που ‘ανεβαίνει’ στον κόσμο πρέπει να έχει την ικανότητα να συνδεθεί με άλλα στοιχεία του δικτύου ώστε να έρθει να προστεθεί στα ευρύτερα ζητήματα του νοήματος αντί να τρεμοφέγγει ως εξόγκωμα στις ψυχαγωγικές μηχανές. Όπως κανείς δεν κατεβάζει πάντα προσεκτικά, είναι αδύνατον να ζητάμε απ’ τους ανθρώπους να ανεβάζουν προσεκτικά. Θέτοντας όμως τον πήχη πολύ ψηλά είναι καλύτερα από το να μην τον θέτουμε καθόλου. Πριν από πενήντα χρόνια, η κατηγοριοποίηση του νοήματος θεωρείτο ένα, εάν όχι το κυριότερο, καθήκον του κριτικού. Ασφαλώς, η εμφάνιση κριτικών θεωριών όπως ο μετα-στρουκτουραλισμός και η αποδόμηση θέτουν πολλές απ’ αυτές τις θέσεις σε κίνδυνο. Αλλά, αναπτύσσοντας με τόση επιτυχία αυτό που αποκαλείται ‘ ερμηνευτικό της υποψίας’, αυτά τα κινήματα είχαν το παράδοξο αποτέλεσμα να εξαλείψουν αυτά που η θεωρία έβλεπε ως εχθρούς της, χωρίς να αντικαταστήσουν αναγκαστικά το καθεστώς που ανέτρεψαν με ένα πιο κοντινό στα συμφέροντά τους. Τελικά, αυτό επέτρεψε στον εμπορικό πολιτισμό να κυριαρχήσει θριαμβευτικά.


Αναγνωρίζοντας ότι υπάρχουν απώλειες που ακολουθούν κάθε όφελος στην τεχνολογική αλλαγή, δεν είναι σα να ακολουθούμε τυφλά τον αναφερόμενο κύκλο. Το καίριο ζήτημα είναι ότι οι δικτυωμένες ηλεκτρονικές μηχανές του 21ου αιώνα που αποκαλούμε ηλεκτρονικούς υπολογιστές οδηγούν σε ένα αδιανόητο στο παρελθόν επίπεδο πληροφοριών και πλούτου αντικειμένων στον κόσμο. Αυτό που η δικτυωμένη πολιτιστική μηχανή καθιστά δυνατό σήμερα είναι μια υβριδική διανοητικότητα. Το κείμενο μπορεί να συνδεθεί με γραφήματα, φωτογραφίες και κινούμενες εικόνες με ευέλικτους τρόπους που ήταν αδύνατοι μια γενιά πριν. Οι συνδυαστικές δυνατότητες αλφαριθμητικών κειμένων, ακίνητων και κινούμενων εικόνων, ακουστικών συστατικών από τη μουσική στην ειπωμένη λέξη, ακόμη και των συμφραζόμενων περιβαλλοντολογικών εμφυτευμάτων, όλα αυτά κι ακόμη περισσότερα προσφέρουν μια τεράστια σειρά δυνατοτήτων τόσο για τη δημιουργία όσο και για τη λήψη του μηνύματος. Η αμιγής πυκνότητα της πληροφορίας και η υλικότητα της σύγχρονης στιγμής είναι ασυναγώνιστες στην ιστορία.


Τι νόημα έχει η ανάπτυξη αυτών των μηχανών, των δικτύων και των δυνατοτήτων για τη διανομή και τη δημοσιοποίηση των μέσων επικοινωνίας αν δεν αναπτύξουμε, επίσης, μια αντίστοιχη βελτίωση στο περιεχόμενό τους και τη χρήση τους; Υπάρχουν όρια σ’ αυτά για τα οποία μπορεί να μιλήσει ο μαζικός πολιτισμός, επίπεδα λεπτών αποχρώσεων, γλώσσας, σκέψης και στοχασμού. Το θέμα της τεχνικής είναι πιο δύσκολο να παραμείνει καθηλωμένο, καθώς ο μαζικός πολιτισμός έχει τέτοια οικονομική ισχύ που τα πιο νέα και ισχυρά εργαλεία και τεχνικές είναι πάντα ανοιχτά σ’ αυτόν, αλλά οπωσδήποτε ο μαζικός πολιτισμός έχει την τάση να μετατρέπει αυτές τις τεχνικές σε στερεότυπα. Μπορούμε να φανταστούμε κάποιον άλλον από έναν ταλαντούχο καλλιτέχνη να χρησιμοποιεί τις μορφικές τεχνολογίες σ’ αυτό το σημείο και να μην προκαλεί στο κοινό δάκρυα, γέλιο ή πόνο;


Ο μακαρίτης Kingsley Amis συνόψισε σκληρά την κοσμοθεωρία του στις παρατηρήσεις του Lucky Jim ότι ‘δεν υπάρχει τέλος στους τρόπους με τους οποίους τα ωραία πράγματα είναι πιο ωραία από τα απεχθή’. Κατά τον ίδιο τρόπο, δεν υπάρχει τέλος στους τρόπους με τους οποίους ένας πολιτισμός με νόημα έχει περισσότερο νόημα από την ανόητη παραγωγή, ανεξάρτητα πόσο συμμετοχική είναι αυτή.


Το κείμενο είναι διασκευασμένο από τον τόμο The Secret War Between Downloading and Uploading: How the Computer Became Our Culture Machine, MIT Press, υπό έκδοση

Η συνεχώς αναπτυσσόμενη έρευνα για τις περίπλοκες όψεις της ψηφιακής ανισότητας, σημειώνει η Laura Robinson, αντικρούει την αξίωση των οπαδών του τεχνολογικού ντετερμινισμού ότι η εξάπλωση των τεχνολογιών της πληροφορίας μετριάζει αυτόματα τις επιπτώσεις του αποκλεισμού και της στέρησης.


Τα δύο αφιερώματα στα «Wiki Politics» χαιρετίζουν τις τεχνολογίες της πληροφορίας ως μείζονες δυνάμεις στη σύγχρονη κοινωνία και τον πολιτισμό μας. Είναι προς τιμήν τους ότι ορισμένοι από τους αρθρογράφους αναγνωρίζουν το δίλημμα της άνισης δύναμης και διαφοροποιούνται στην ανάλυσή τους για τις επαναστατικές πτυχές των νέων μέσων. Πάντως, σε ορισμένες από τα άρθρα, δεν είναι δυνατόν κάποιος να μην παρατηρήσει μια σειρά ουτοπικών συλλογισμών, οι οποίοι εξυμνούν τις τεχνολογίες της πληροφορίας σαν πανάκεια για τις περισσότερες από τις ασθένειες της κοινωνίας. Σε μερικές από αυτές διακρίνουμε τον απόηχο ενός ακραίου τεχνολογικού ντετερμινισμού που ιδεαλιστικά εξυμνεί τις νέες μορφές της πολιτικής, του εμπορίου και της κοινωνικοποίησης που προωθούν την ισότητα και τις οποίες οι τεχνολογίες της πληροφορίας κατέστησαν εφικτές, προβλέποντας ότι η κοινωνική αρένα δεν θα ευνοεί πλέον την ανώτερη κοινωνική τάξη, τους πλούσιους και τους πολιτισμικά ευνοημένους. Η διάχυση τέτοιου είδους τεχνολογιών στο σύνολο του πληθυσμό, όπως ορισμένοι υποστηρίζουν, θα οδηγήσει δίχως άλλο σε μια κοινωνία οριζόντια δομημένων ιεραρχιών.


Αν και δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι εξελίξεις, όπως το εμπόριο και ο πολιτικός ακτιβισμός μέσω του διαδικτύου και τα ιστολόγια έχουν μεταβάλει σημαντικά το περίγραμμα του κοινωνικού και πολιτικού τοπίου, για ορισμένους, αυτό, το οποίο έχει χαθεί στη διάχυση της τεχνολογικής ουτοπίας είναι η επίγνωση ότι όποια και αν είναι τα οφέλη που αποκομίζουν οι προνομιούχοι από τη χρήση των τεχνολογιών της πληροφορίας, τα οφέλη αυτά δεν διαχέονται εξ ίσου στο σύνολο της κοινωνίας. 


Και είναι ειρωνεία ότι τα τεύχη που είναι αφιερωμένα στα «Wiki Politics» παρέχουν ένα διαφωτιστικό παράδειγμα σύμφωνα με το οποίο η τεχνολογία παρέχει ένα καινούριο τόπο όπου η ανισότητα αναπαράγεται μάλλον παρά ανατρέπεται. Αν και σε μεγάλο βαθμό αναδεικνύουν την απελευθερωτική δυναμική των νέων τεχνολογιών, η σύνθεση των αρθρογράφων των εν λόγω αφιερωμάτων στα «Wiki Politics» υποβαθμίζει τα αιτήματα για γενίκευση της επανάστασης του διαδικτύου, ώστε να επωφελούνται όλοι. Ο κατάλογος των αρθρογράφων επαρκεί για να καταδείξει την κυριαρχία των ανδρών, οι οποίοι έχουν επιλεγεί να μιλήσουν ως παραγωγοί στην κοινωνία της τεχνολογίας της πληροφορίας. Μόνο ένα άρθρο από τα δεκαοχτώ προέρχεται από γυναίκα (δύο αν προσμετρηθεί μία γυναίκα συγγραφέας από επτά συνολικά σε ένα δεύτερο κομμάτι). Μια ματιά στον κατάλογο των συγγραφέων και των συνεργατών αποκαλύπτει, επίσης, την κυριαρχία των ατόμων που προέρχονται από οικονομικά προνομιούχες ομάδες, την επικράτηση όσων προέρχονται από πλουσιότερες χώρες, καθώς και την έλλειψη ατόμων διαφορετικής φυλής.


Τα αιτήματα χειραφέτησης που τέθηκαν από μερικούς από τους αρθρογράφους θα ήταν πολύ πιο πειστικά μάλλον, αν τα δοκίμια συμπεριελάμβαναν την οπτική των ανθρώπων που βρίσκονται στο περιθώριο της επανάστασης του διαδικτύου και όχι στον πυρήνα της. Η απουσία της πολυφωνίας και της ποικιλίας συγγραφικού έργου υποδηλώνει ότι πολλές από τις διακηρύξεις της επαναστατικής αλλαγής προέρχονται στην ουσία, κυρίως, από ανθρώπους που κατέχουν θέσεις εξουσίας και προνομίων. Η εν λόγω αντίφαση διασαφηνίζει ότι με πολλούς τρόπους οι κυρίαρχες μορφές εξουσίας εξακολουθούν να ανθίστανται στην υπόσχεση της ψηφιακής ισότητας, καθώς οι υπάρχουσες κοινωνικές ανισότητες επαναλαμβάνονται ομοίως και στο διαδίκτυο.


Οι ανισότητες που διαιρούν την κοινωνία εκτός του διαδικτύου συχνά μεταφράζονται σε εξ ίσου περίπλοκες ανισότητες όσον αφορά στην πρόσβαση και την παραγωγή νέων μέσων. Η άνιση διανομή των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών πόρων στο εσωτερικό των ανεπτυγμένων χωρών, αλλά και μεταξύ του αναπτυσσόμενου και του ανεπτυγμένου κόσμου σημαίνει ότι ένα μεγάλο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού στερείται βασικής και επαρκούς πρόσβασης στο διαδίκτυο, για να μην αναφέρουμε τους πόρους για να συμμετέχει ως παραγωγός. Ακόμα και στις ανεπτυγμένες χώρες, οι οποίες εμφανίζουν υψηλά ποσοστά χρήσης του διαδικτύου, η επανάσταση της τεχνολογίας της πληροφορίας έχει, σε μεγάλο βαθμό, παρακάμψει τους περιθωριοποιημένους, τους κοινωνικά αποκλεισμένους και τους περισσότερο οικονομικά αποστερημένους.


Αν και οι μελέτες για την ψηφιακή ανισότητα απομακρύνονται από το δυαδικό διαχωρισμό «έχω» – «δεν έχω» σε όρους καθαρής πρόσβασης στις τεχνολογίες της πληροφορίας , είναι πολύ δύσκολο να αποφύγουμε το συμπέρασμα ότι εξακολουθούν να υπάρχουν πολύ μεγάλες ανισότητες ακόμα και στις ανεπτυγμένες χώρες, οι οποίες εμφανίζουν υψηλά ποσοστά διείσδυσης του διαδικτύου, όπως π.χ. οι ΗΠΑ. Σύμφωνα με το πρόγραμμα «Internet and American Life» του ινστιτούτου Pew για τις τάσεις των χρηστών το 2007, υπάρχει ακόμα σημαντική διαφοροποίηση όσον αφορά στη βασική πρόσβαση στο διαδίκτυο. Μόνο το 55% των ατόμων που προέρχονται από νοικοκυριά με ετήσιο εισόδημα λιγότερο από $30Κ, το 60% του αγροτικού πληθυσμού, το 40% των ατόμων με κατώτατο επίπεδο εκπαίδευσης και το 32% όσων είναι άνω των 65 ετών χρησιμοποιούν το διαδίκτυο «τουλάχιστον περιστασιακά.» Όταν παρατηρούμε τα ποσοστά σύνδεσης στο διαδίκτυο σε παγκόσμιο επίπεδο, οι ανισότητες όσον αφορά στη βασική πρόσβαση διευρύνονται περαιτέρω υποδεικνύοντας την τεράστια διαβάθμιση της ανισότητας στην πληροφόρηση από περιφέρεια σε περιφέρεια και από ήπειρο σε ήπειρο.


Το ίδιο σημαντικό είναι ότι ενώ παλαιότερες διαγνώσεις του ψηφιακού χάσματος τόνιζαν τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ αυτών που είχαν και αυτών που δεν είχαν πρόσβαση, έχει πλέον γίνει εμφανές ότι η απόσταση που χωρίζει του προνομιούχους και τους μη προνομιούχους χρήστες έχει ακριβώς τις ίδιες συνέπειες με την απόσταση που χωρίζει τους χρήστες από τους μη χρήστες. Στο πλαίσιο του προγράμματος «Internet and American Life» του ινστιτούτου Pew έχει πρόσφατα εκπονηθεί μία έκθεση για τις τυπολογίες των χρηστών, η οποία χωρίζει τον πληθυσμό των ΗΠΑ σε διάφορες ομάδες ανάλογα με το βαθμό πρόσβασης ή σύνδεσης. Σύμφωνα με τη μελέτη, μόνο το 8% των Αμερικανών προκρίνεται στην ελίτ των συνδεδεμένων χρηστών ή «παμφάγων», άτομα, δηλαδή, που συμμετέχουν ενεργά στην πρόοδο των τεχνολογιών της πληροφορίας, γνωστές ως «Web 2.0.» Η έκθεση ομαδοποιεί το 49% των Αμερικανών στην ομάδα με τα λιγοστά τεχνολογικά πλεονεκτήματα, πληθυσμό, δηλαδή, που έχει μια πού πιο παθητική σχέση με τις τεχνολογίες της πληροφορίας, παρόμοια με την αντίστοιχη μεταξύ της τηλεόρασης και των τηλεθεατών.


Η πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι διαφορετικής ποιότητας, έντασης και διάρκειας. Σοβαρά εμπόδια στην πρόσβαση παρεμποδίζουν πολλούς από τους συμμετέχοντες στην τρέχουσα μελέτη μου για την επάρκεια στην πληροφόρηση των νέων στις ΗΠΑ μέρος της έρευνας «Digital Youth Research» που χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα «MacArthur». Από όσους ανταποκρίθηκαν, αυτοί που βασίζονται στη δημόσια πρόσβαση θεωρούν τους εαυτούς τους τυχερούς που έχουν τη δυνατότητα περιορισμένης χρήσης του διαδικτύου σε ένα δημόσιο τερματικό, αντί της άνετης χρήσης μέσω ενός προσωπικού φορητού υπολογιστή. Αυτό που οι οπαδοί του τεχνολογικού ντετερμινισμού δεν κατανοούν είναι ότι για τέτοιου είδους οικονομικά μη προνομιούχες ομάδες του πληθυσμού, κάθε ώρα στο διαδίκτυο είναι μια ώρα που πρέπει να θυσιαστεί από την κάλυψη πιεστικών αναγκών, όπως η προσοδοφόρος εργασία ή η εκπλήρωση των οικογενειακών υποχρεώσεων. Ενώ οι έφηβοι που μεγαλώνουν σε συνθήκες οικονομικής ασφάλειας, ενδεχομένως, να αναφέρουν ότι θεωρούν το διαδίκτυο ως δεδομένο, πολλοί από τους πιο φτωχούς συμμετέχοντες στην έρευνα θεωρούν το διαδίκτυο πολυτέλεια, η οποία τους κοστίζει χρόνο και άλλους πόρους που δεν έχουν τη δυνατότητα να διαθέσουν.


Παρά πολύ σημαντικό είναι ότι ένας αριθμός από τους πιο φτωχούς από όσους συμμετείχαν στην έρευνα προσπαθεί με δυσκολία να εξοικειωθεί με τις πιο βασικές λειτουργίες, οι οποίες είναι οικείες στους έμπειρους χρήστες του διαδικτύου. Η έρευνά μου καταδεικνύει ότι οι νέοι που στηρίζονται σε δημόσια τερματικά για να συνδεθούν στο διαδίκτυο βρίσκονται σε μειονεκτική θέση σε σχέση με τους συνομηλίκους τους που απολαμβάνουν, αφενός κατά βούληση αφετέρου υψηλής ποιότητας πρόσβαση στο διαδίκτυο στην άνεση του σπιτιού τους. Σύμφωνα με τα ευρήματά μου από τη σύγκριση διαφορετικών ομάδων, η διαφορετικής ποιότητας πρόσβαση στο διαδίκτυο έχει ως αποτέλεσμα σημαντικές διαφορές στην απόκτηση πιο πολύπλοκων πρακτικών και καλύτερων δεξιοτήτων όσον αφορά στο διαδίκτυο, οι οποίες με τη σειρά τους ενισχύουν την ποιότητα του χρόνου που αφιερώνουν οι χρήστες στη σύνδεση στο διαδίκτυο. Εν συντομία, υπάρχουν τεράστιες διαφορές όχι μόνο όσον αφορά στη βασική πρόσβαση στο διαδίκτυο, αλλά και στην ποιότητα της πρόσβασης και τα συνεπαγόμενα οφέλη που αποκομίζουν οι χρήστες από αυτή.


Αυτό που αποτυγχάνει να αναγνωρίζει ο τεχνολογικός ντετερμινισμός είναι ότι το διαδίκτυο συνεπάγεται ένα βασικό σύνολο συμβολικών ικανοτήτων, οι οποίες δεν είναι εξ ίσου κατανεμημένες σε όλο το εύρος της κοινωνίας. Η έρευνα, που έχει πραγματοποιηθεί για τους τρόπους οικειοποίησης της τεχνολογίας από άτομα διαφορετικής οικονομικής κατάστασης, καταδεικνύει ότι οι άνθρωποι διαφοροποιούνται πολύ όσον αφορά στην αποτελεσματικότητα με την οποία χρησιμοποιούν όσα τους προσφέρει η τεχνολογία της πληροφορίας και στα οφέλη που αποκομίζουν από τη χρήση των νέων μέσων (DiMaggio et al. 2004: 38,46). Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη μελέτη, οι πιο προνομιούχοι τείνουν να αποκομίζουν περισσότερα από τις δραστηριότητές τους στο διαδίκτυο, αφενός γιατί κινούνται πιο επιδέξια στο διαδίκτυο αφετέρου γιατί το χρησιμοποιούν με σκοπό την αύξηση κεφαλαίου πολύ περισσότερο από τους λιγότερο προνομιούχους χρήστες. Ενώ οι πιο εύποροι και οι περισσότερο πνευματικά καλλιεργημένοι χρήστες τείνουν να αφιερώνουν πολύ από το χρόνο τους σε δραστηριότητες του διαδικτύου, οι οποίες προωθούν την οικονομική ευμάρειά τους ως εργαζόμενους και καταναλωτές ή ενισχύουν την αποτελεσματικότητά τους ως πολίτες και μέλη της κοινότητας, οι λιγότερο προνομιούχοι αφιερώνουν περισσότερο χρόνο σε δραστηριότητες, οι οποίες δεν τους αποφέρουν τα ανάλογα οφέλη.


Η συνεχώς αναπτυσσόμενη έρευνα για τις περίπλοκες όψεις της ψηφιακής ανισότητας αντικρούει την αξίωση των οπαδών του τεχνολογικού ντετερμινισμού ότι η εξάπλωση των τεχνολογιών της πληροφορίας μετριάζει αυτόματα τις επιπτώσεις του αποκλεισμού και της στέρησης. Κατά κάποιον τρόπο, το διαδίκτυο όχι μόνο αναπαράγει τις κοινωνικές ανισότητες, αλλά στην πραγματικότητα, ενδεχομένως, οξύνει τις επιπτώσεις του μειονεκτήματος. Οι διαφοροποιήσεις ως προς την εξουσία αναπαράγονται στο διαδίκτυο• απέχοντας κατά πολύ από το να αποτελεί πανάκεια, η άνιση χρήση των νέων μέσων ενισχύεται και καταλήγει σε άλλες μορφές διαστρωμάτωσης. Οι νέες τεχνολογίες εισάγουν μία άλλη οδό μέσω της οποίας οι προνομιούχοι δύνανται να κερδίσουν περίοπτη θέση στον ανταγωνισμό για τους περιορισμένους πόρους της κοινωνίας.


Δεδομένων των προαναφερθέντων, η εικονική δομή σε αντίθεση με τη δράση στον ψηφιακό κόσμο δεν είναι ένα ζήτημα καθολικής επανάστασης ή καθολικής κυριαρχίας. Η διαστρωμάτωση στα περιβάλλοντα των νέων μεσών δεν είναι λιγότερο πολύπλοκη από ότι είναι στον «πραγματικό κόσμο.» Και στο διαδίκτυο και στην κοινωνία, ένα σύνολο παραγόντων παίζει ρόλο στον καθορισμό του τρόπου με τον οποίο η εξουσία διανέμεται, αναπαράγεται και διεκδικείται. Συχνά, δεν υπάρχει δυαδικός διαχωρισμός ανάμεσα, δηλαδή, στην απόλυτη δύναμη και στην ολοκληρωτική έλλειψή της, αλλά αντιθέτως υπάρχει πληθώρα αλληλεπικαλυπτόμενων δυνατοτήτων, όπως ακριβώς οι διάφορες εμπειρίες από την ίδια την κοινωνία και το διαδίκτυο προεκτείνονται και συνδυάζονται. Η δράση στον ψηφιακό κόσμο, ενδεχομένως να είναι έντονη, ακόμα και επαναστατική, ειδικά αν συνεπικουρείται από τα δυνατά εργαλεία που παρέχουν τα νέα μέσα. Πάντως, η υπόσχεση για ισότητα από τις τεχνολογίες της πληροφορίας μπορεί να πραγματοποιηθεί κατά έναν δίκαιο τρόπο, μόνο αν αντιμετωπίσουμε τις κοινωνικές και οικονομικές διαφορές, οι οποίες καθιστούν τον κόσμο μας τόσο άνισο.