Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Michel de Certeau εντόπισε ένα φαινόμενο που ονομάζεται la perruque –πρόκειται για τις διαδικασίες με τις οποίες οι εργαζόμενοι εξαπατούν τους εργοδότες τους, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι εργάζονται, ενώ στην πραγματικότητα κάνουν προσωπικές τους δουλειές, χρησιμοποιώντας τους πόρους του χώρου εργασίας. Δεν κλέβουν τίποτα, εκτός από χρόνο. Μια δημιουργική διαδικασία λαμβάνει χώρα, αλλά τίποτα δεν παράγεται από οικονομικής άποψης. Καθιερώνεται μια τακτική που χρησιμοποιεί τις χαραμάδες που συγκεκριμένες συγκυρίες ανοίγουν για την εποπτεία των ιδιοκτησιακών δυνάμεων. Δραστηριοποιείται σ’ αυτές. Δημιουργεί εκπλήξεις σ’ αυτές. (de Certeau, 37).


Σύμφωνα με μια περίεργη προκατάληψη που επικρατεί στη Βόρεια Ευρώπη, οι μεσογειακές χώρες χαρακτηρίζονται περισσότερο από αυτό το φαινόμενο από τους βόρειους γείτονές τους, με τη μη αναγνωρισμένη από οικονομικής άποψης εργασία στον τριτογενή τομέα και έναν νεποτισμό του τύπου “ξύσε μου την πλάτη να ξύσω τη δική σου”. Θα έλεγα όμως ότι πρόκειται για μια παραπλανητική διάκριση. Οι Σουηδοί, όπως και οι Βρετανοί, είναι επίσης ένθερμοι νεποτιστές με μηχανορραφίες φοροδιαφυγής και πολλές μη χαρτογραφημένες οικονομικές δραστηριότητες. Φυσικά, η επιθυμία της “επίσημης κοινωνίας” είναι να καταπνίξει αυτή τη σφύζουσα κόλαση των ανθρώπινων οικονομικών ανταλλαγής που ο Georges Bataille περιέγραψε τόσο εκφραστικά. Για παράδειγμα, στη Σουηδία, όπου η ψηφιακή πίστωση είναι πολύ διαδεδομένη, υπάρχει ένα ισχυρό και εντελώς νόμιμο πολιτικό κίνημα που ασκεί πίεση για την κατάργηση των μετρητών ως μέσου πληρωμής. Η αλλαγή αυτή έχει αρχίσει να γίνεται σε πολλούς τομείς. Σε ευρείες περιοχές της Ευρώπης, ακόμη και οι μικρότερες μηχανές στους δρόμους δέχονται πιστωτικές κάρτες.


Κατά μεγάλη ειρωνεία, σε μια εποχή που το άτομο θεωρείται κυρίαρχο, χωνόμαστε σε τεχνικά συστήματα, όλα με προβλέψεις για την περίπτωση μη συμμόρφωσης σχετικά με τις οποίες εμείς ως “τελικοί χρήστες” δεν έχουμε σχεδόν κανένα λόγο. Γι’ αυτό θα ήθελα να δώσω έμφαση στο περίπλοκο κουβάρι των δυνατοτήτων για να δράσουμε, του οποίου εμείς ως καταναλωτές-υποκείμενα της ύστερης νεωτερικότητας αποτελούμε αναπόφευκτα μέρος. Το άρθρο αυτό αφορά το υποκείμενο ακτιβιστής, το υποκείμενο πειρατής και τη φαινομενική αδυναμία για την καθαρότητα του υποκειμένου που δρα σε μια τέτοια εποχή.


Πειρατές, παρτιζάνοι και ο Pandeya


Το ελληνικό κράτος και ο ελληνικός λαός συνήργησαν σε ένα “έγκλημα” – έδειξαν πως η ομοσπονδιακή ευρωπαϊκή οικονομία δεν είναι παρά ένας χάρτινος πύργος και πώς εκατομμύρια μικρών βημάτων μυρμηγκιού που κρύβονται κάτω από τη la perruque μπορούν να υπονομεύσουν ολόκληρες εθνικές οικονομίες.


Την ίδια στιγμή, σε μια άλλη περιφερειακή ευρωπαϊκή χώρα, ο σουηδικός λαός συνήργησε στο “έγκλημα” του εναγκαλισμού μιας υποδομής που έδειξε ότι η κατεστημένη οικονομία πολιτιστικής κατανάλωσης δεν είναι παρά ένα χάρτινος πύργος. Ενώ φαινομενικά το σουηδικό νομικό σύστημα μάχεται εναντίον της μη ρυθμισμένης κοινής χρήσης αρχείων, πολλοί άλλοι θεσμικοί παράγοντες στη Σουηδία ευνοούν ενεργά αυτή τη δραστηριότητα: Μια υποδομή ευρείας ζώνης συχνοτήτων που χρηματοδοτείται από το κράτος, η τάση προς συλλογικές, οικουμενικές λύσεις και ένας ρατιοναλισμός Gesellschaftlich όπου η κεντρική μονάδα οργάνωσης είναι σε κρατικό επίπεδο και όχι στο επίπεδο των οικογενειών ή των τοπικών κοινοτήτων. Ένα όλο και πιο εξατομικευμένο, διορατικό και οξυδερκές κοινό των μίντια, μια εθνική περηφάνεια για τα λαμπερά καλώδια της ευρείας ζώνης συχνοτήτων που διαθέτουμε, εγχειρήματα και φίρμες όπως το Pirate Bay, το Spotify κι εκείνοι οι διαβόητοι σουηδικοί διακομιστές web που φιλοξενούν τον ιστότοπο WikiLeaks.


Κατά την άποψή μου, η “ελευθερία” είναι ένα ζώο με πολλά πρόσωπα. Είναι μια ελευθερία που διατυπώνεται με ισχυρές κρατικές ρυθμίσεις, οι οποίες φαινομενικά κάνουν το Βέλγιο και τη Σουηδία μέρη όπου μπορείς να τοποθετήσεις διακομιστές web, εάν διοικείς έναν ιστότοπο σαν το WikiLeaks- κάτι που μοιάζει παράξενο στους Αμερικανούς, δεδομένου ότι ασπάζονται τόσο πολύ την ελευθερία του λόγου. Η ισχυρή παρουσία μετρήσιμων, αυστηρά τυποποιημένων υποδομών πληροφορίας συντελεί στη φαινομενική αναρχία, βασισμένη στην κοινή χρήση αρχείων μεταξύ ομοτίμων. Και παρά τις φαινομενικές διαμάχες στην επιφάνεια, είναι ίσως η παρουσία της διαδεδομένης, κοινής έννοιας για την “καλή ζωή” που επέτρεψε στο ελληνικό κοινό να υπονομεύσει τη δημόσια οικονομία, οφθαλμόν αντί οφθαλμού, όπως το μυρμήγκι.


Για να επανέλθουμε όμως στο θέμα αυτού του άρθρου, πού ακριβώς τοποθετούμε τον “πειρατή” σε όλα αυτά; Πρώτα απ’ όλα, από τη δική μου έρευνα προκύπτει ότι οι χρήστες που ανταλλάσουν αρχεία κάνουν βασική διάκριση ανάμεσα στην “πειρατική αντιγραφή” και την “ιδιωτική αντιγραφή”. Διακρίνουν δηλαδή ανάμεσα σε διαφορετικούς τρόπους δράσης, με κάπως διαφορετικές προθέσεις. Ο “πειρατικός” τρόπος δράσης συνδέεται με την αξία ανταλλαγή/εμπόρευμα ενός αρχείου (παρά με την αξία χρήσης του), ενώ ο δεύτερος τρόπος έχει περισότερο να κάνει με την εξυπηρετικότητα και την αυτό-ικανοποίηση.


Επιπλέον, στον τόμο Efter The Pirate Bay (επ. Andersson & Snickars, 2010), ο Leif Dahlberg διακρίνει μεταξύ “πειρατών” και “παρτιζάνων”, καθώς οι πρώτοι δεν “παίρνουν θέση” με τον ίδιο τρόπο όπως οι δεύτεροι. Οι παρτιζάνοι δεν είναι κανονικοί στρατιώτες, αλλά κάτι ανάμεσα σε πολίτες και στρατιωτικούς, και υιοθετούν μερικές φορές μια πολιτική στάση, καθώς αλλάζουν ρόλους με γήινο τρόπο.


Αλλά με τι ακριβώς συντάσσονται; Σύμφωνα με τον Γερμανό μοντερνιστή φιλόσοφο Carl Schmidt, στόχος του παρτιζάνου δεν είναι να επεκτείνει το μέτωπο του πολέμου, αλλά να εγκαθιδρύσει μια νέα παγκόσμια τάξη. Και όταν η τάξη αυτή εγκαθιδρύεται, ο παρτιζάνος παραδίδεται και γίνεται κανονικό μέρος της. Ο παρτιζάνος εμφανίζεται σε μη τακτική και μη αναμενόμενη βάση και δρα για να υπερασπιστεί ένα συγκεκριμένο πολιτικό αντικείμενο. Ο προβληματισμός πολλών σημερινών ακτιβιστών είναι κατά κάποιο τρόπο συμβατικός, με την έννοια ότι η “καθαρή πολιτική” μοιάζει αρχικά να είναι ένα κίνημα ελευθερίας του δικτύου, που διατηρεί τις ανοιχτές υποδομές στις οποίες έχουμε συνηθίσει.


Με αυτή την έννοια, ο πειρατής είναι πολύ πιο τρομακτικός, καθώς αποφεύγει όλες αυτές τις διακρίσεις μεταξύ “φίλου” και “εχθρού”. Ο πειρατής είναι πολύ πιο ριζοσπαστικός απέναντι στις πιθανές συνέπειες των πράξεών του(της). Οι πραγματικοί πειρατές ορίζονται από μια ουδέτερη στάση σε σχέση με τις συνέπειες, που είναι περίπου μηδενιστική.


Όπως σημείωσα προηγουμένως (Andersson 2009), παρατηρούμε εδώ μια μετακίνηση- από την τακτική στή στρατηγική. Ο “ιδιωτικός” καταναλωτής ενεργεί μέσα στη la perruque, ενώ οι ευκαιριακές “πειρατικές” στάσεις που υιοθετούν τα υποκείμενα ανοίγουν τον δρόμο προς πιο διαρκείς, στρατηγικές παρεμβάσεις (ειδικά καθώς η τεράστια δυναμική που δίνεται στο άτομο προέρχεται από τις κοινές ψηφιακές υποδομές μας). Τελικά, με μια πλήρως “παρτιζάνικη” στάση, εγκαθιδρύεται ένας στρατηγικός τόπος.


Από τη στιγμή που ένα νεφελώδες κίνημα αποκτά αναγνωρίσιμους εκπροσώπους, επιτρέπει προσωπικά κουσούρια και εκστρατείες σπίλωσης να σπιλώνουν τη δραστηριότητά του, όπως είδαμε πρόσφατα στην υπόθεση του WikiLeaks. Αυτό εξηγεί επίσης τις περίεργες εξελίξεις στην υπόθεση Pirate Bay, όπου πολλοί online ακτιβιστές έφτασαν να αμφισβητούν την ηθική υπόσταση ανθρώπων της υπηρεσίας- Fredrik Neij, Gottfrid Svartholm Warg, Peter Sunde και Carl Lundström. Το 2003, το TPB αναπτύχθηκε από τη χαλαρή ακτιβιστική κολεκτίβα Piratbyran, που αποτελούσε μια διαλεκτική αντίδραση στη σουηδική ομάδα πίεσης υπέρ της βιομηχανίας κοπυράιτ, Antipiratbyran. Το TPB καθιέρωσε σύντομα ένα στυλ ανυπακοής και ανεξαρτησίας- ενώ ταυτόχρονα ήταν αυστηρά προσηλωμένο στην στήριξη της “ουδετερότητας του δικτύου” και σε μία τύπου Gesellschaftlich αποτελεσματικότητα. Το Pirate bay ήταν αφιερωμένο στη συλλογική κοινή χρήση πόρων- ενώ την ίδια στιγμή το μεγαλύτερο μέρος της κυκλοφορίας του οφειλόταν στην κοινή χρήση ενός εξαιρετικά συμβατικού και καθιερωμένου εμπορικού περιεχομένου. Όταν ξεκίνησε η δίκη του Pirate Bay σε ένα περιφερειακό Σουηδικό δικαστήριο, το 2009, πολλές από αυτές τις εμφανείς αντιφάσεις εκδηλώθηκαν, καθώς οι κατηγορούμενοι δεν εκφώνησαν τις φλογερές αντιστασιακές ομιλίες που πολλοί περίμεναν, αλλά μάλλον περιγέλασαν την όλη διαδικασία του δικαστηρίου με την κατεργαριά του καταστασιακού χάπενινγκ της“δίκης-θεάματος” (Spectrial).


Κι αμέσως μετά τη δίκη, κυκλοφόρησε η είδηση ότι η ονομασία της φίρμας και η διεύθυνση web ήταν προς πώληση, στον άγνωστο μέχρι τότε ένθερμο καπιταλιστή επιχειρηματία Hans Pandeya. Απογοήτευση εμφανίστηκε στους πίνακες μηνυμάτων του Pirate Bay: οι επαναστάτες είχαν τελικά ξεπουληθεί;


Ωστόσο, η πώληση δεν έγινε ποτέ. Αλλά τον επόμενο χρόνο, ως μέρος της εθνικής προεκλογικής εκστρατείας στη Σουηδία, ένας άλλος θεσμικός παίκτης έκανε μια προσφορά για να πάρει ένα άλλο στοιχείο από το περίπλοκο συνονθύλευμα Pirate Bay – και πιο συγκεκριμένα τους διακομιστές. Καθώς με δικαστική εντολή είχε απαγορευτεί στους ιδρυτές που αναφέραμε πιο πάνω να διευθύνουν τον ιστότοπο με οποιονδήποτε τρόπο, το Swedish Pirate Party (Σουηδικό Πειρατικό Κόμμα) ανέλαβε να δώσει bandwidth στον ιστότοπο. Σύντομα, η πρώτη σελίδα του Pirate Bay γέμισε με υλικό της εκστρατείας του Pirate Party, κάτι τελείως ξένο με εκείνους που δημιούργησαν την υπηρεσία, καθώς δεν είχαν ποτέ συνδεθεί με το συγκεκριμένο κόμμα.


Όλα αυτά δείχνουν πως μια υπηρεσία όπως το TPB είναι κολλώδης. Η πληθώρα διασυνδέσεων και συσχετισμένων πράξεων δρα ως κόλλα και προσδένει στη δίνη της καπιταλιστικές επιχειρήσεις, πολιτικές κομμάτων, παρτιζάνους, ακόμη και την ιδέα της επιστασίας μιας συνετής πολιτιστικής οικολογίας. Καθώς το TPB δεν ήταν ένα μόνο πράγμα, ξεγέλασε κάθε ιδέα καθαρότητας και αφιλοκέρδειας ήδη από τη γένεσή του.


Όφελος για την κοινωνία;


Σύμφωνα με την πρόσφατη δικαστική απόφαση για το Pirate Bay (από το Σουηδικό Εφετείο, 26.11.2010), το δικαστήριο κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα σύγκριση ανάμεσα στο The Pirate Bay και υπηρεσίες όπως το Google και το YouTube, που διανέμουν επίσης υλικό προσταταυμένο με κοπυράιτ:

“Εάν η φύση μιας υπηρεσίας αναζήτησης είναι τέτοια που είναι αρχικά ένα πολύτιμο εργαλείο για νόμιμες δραστηριότητες, και για το γενικό όφελος της κοινωνίας, εάν αυτή η νόμιμη χρήση επικρατεί, αλλά η διανομή ή μετάδοση παράνομου υλικού παρά τις προφυλάξεις δεν μπορεί να ρυθμιστεί, η λειτουργία μιας τέτοιας υπηρεσίας μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη”.


Αυτό εγείρει μια άποψη που θυμίζει τα γραπτά του Γάλλου ιστορικού Φερνάν Μπροντέλ, τα οποία εστιάζουν στις κυριότερες νοοτροπίες ορισμένων εποχών, αλλά και στα υλικά θεμέλια αυτών των νοοτροπιών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο έργο του Μπροντέλ παρουσιάζει η διάκριση ανάμεσα σε “αγορές” και “αντι-αγορές” και η εξάρτηση του από ποια σκοπιά βλέπουμε το όφελος που παρουσιάζουν διάφοροι παίκτες για την κοινωνία.


Με δυο λόγια, μπορούμε να ορίσουμε την κοινωνία με έννοιες ανταγωνιστικών αγορών- με παίκτες μικρής κλίμακας, ίσους σε μέγεθος και επιρροή- και ολιγοπωλιακές αγορές, όπου ορισμένοι παίκτες καταφέρνουν να κυριαρχήσουν και επομένως πνίγουν τον ανταγωνισμό. Μπορούμε επίσης να ορίσουμε την κοινωνία σύμφωνα με διάφορες απόψεις βασισμένες σε συντεχνιακά κριτήρια (οι Γάλλοι κοινωνιολόγοι Luc Boltanski & Laurent Thevenot χρησιμοποιούν τον όρο διαφοροποιημένοι τρόποι αιτιολόγησης), όπου το όφελος ενός συγκεκριμένου φαινόμενου εξαρτάται από το κατά πόσο θα υιοθετήσουμε την άποψη των μονοπωλιακών, καλλιτεχνών, συνδικαλιστών, εμπόρων λιανικής, καταναλωτών, πολιτών κ.α. Κατά μια έννοια, οι ακτιβιστές αποτελούν επίσης μια τέτοια μορφή “ειδικού συμφέροντος” ή μάλλον: ο ακτιβισμός πρέπει αναγκαστικά να ευθυγραμμιστεί με ένα ή πολλά τέτοια “ειδικά συμφέροντα”. Τελικά, η ιδέα για το γενικό όφελος για την κοινωνία εξαρτάται επίσης από αυτές τις μεθόδους. Θα έλεγα ότι σε μια δημοκρατική κοινωνία, πρωταρχική σκοπιά πρέπει να είναι η άποψη των πολιτών- όχι των καταναλωτών, όχι των “στοχευμένων ομάδων” κι ακόμη λιγότερο των εταιριών και/ή των κυρίαρχων βιομηχάνων.


Επιπλέον, έχει ζωτική σημασία να καταλάβουμε ότι ο ρόλος μας ως ανθρώπινα όντα στο ψηφιακό οικοσύστημα είναι να παίρνουμε προσωρινά πολλές διαφορετικές θέσεις ή ρόλους. Είναι ένα από τα μαθήματα που μπορούμε να διδαχτούμε από μια ανάλυση των ψηφιακών υποδομών στη βάση του διπόλου δρώνες-δίκτυα (actor-network analysis): Η μεγάλη πλειονότητα όσων ανταλλάσουν αρχεία μοιάζει να αλλάζει αρκετά αυθόρμητα διάφορους ρόλους, όπως αυτόν του “seeder” ή του “leecher”. Ο “ripper”, ο “seeder”, ο “moderator” ή ο “χρήστης κοινών αρχείων” δεν είναι ένας ανθρώπινος δρων (ένας “δρων” με την παραδοσιακή έννοια) αλλά ένας λειτουργικός χειριστής, μια συστεμική ιδιοκτησία, ένας ρόλος που τα ανθρώπινα όντα ενσαρκώνουν ευκαιριακά , αποκλειστικά και μόνο χάρη στις αυξανόμενες τεχνικές υπηρεσίες. Έτσι μπορεί να εκληφθεί και η ιδέα του ακτιβισμού στο Ίντερνετ. Μολονότι η “ανάληψη” αυτού του ρόλου απαιτεί ενεργή επιλογή, δεν είναι αναγκαστικά μια συνειδητή προσπάθεια- και καθώς ένας χρήστης υπολογιστή κατέχει πολλούς διαφορετικούς ρόλους όταν χρησιμοποιεί έναν διασυνδεδεμένο υπολογιστή, είναι συζητήσιμο αν όλοι οι ρόλοι που “παίζει” είναι προαιρετικοί. Καλούμαστε να είμαστε ευκαιριακοί ακτιβιστές (οργανωμένοι σε “smart mobs” ή “adhocracies” ) αλλά θα μπορούσαμε εξίσου να ενσαρκώσουμε έναν ρόλο ακτιβιστή, ο οποίος μας ανατίθεται από την ίδια τη συμμετοχή μας στην υποδομή- όταν η ίδια η υποδομή γίνεται αντιληπτή ως “απειλή στην κοινωνία”. Όχι επαναστάτες χωρίς αιτία, αλλά μάλλον επαναστάτες κατόπιν εξουσιοδότησης. Οι ιδρυτές του Pirate Bay καταδικάστηκαν μόνο επειδή βοήθησαν σε έγκλημα, ενώ το πραγματικό έγκλημα έγινε από τους εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες, μια ενέργεια που μπορούσε να συμβεί μόνο χάρη στο τυφλό, τυποποιημένο πρωτόκολλο που λέγεται BitTorrent. Το “λάθος” ποτέ δεν είναι ενός συγκεκριμένου παίκτη. Στην πραγματικότητα, ο/η παίκτης (τρια) υπάρχει μόνο μέσω του κοινού πρωτοκόλλου και ένα μεγάλο συνονθύλευμα μηχανών και διαθέσιμων ανθρώπων. Το τανγκό χρειάζεται δύο.


Στην περίπτωση του Pirate Bay, αυτό ανοίγει ένα κουτί εργαλείων με πολλές περαιτέρω ερμηνείες. Πρώτα απ’ όλα, μπορούμε να επαναλάβουμε την κριτική που ο ίδιος ο Peter Sunde ορθώς εξέφρασε το 2008, ότι ο ιστότοπος είχε, κατά μια έννοια, αναπτυχθεί υπερβολικά για τα μέτρα του. Η οικολογία της ανταλλαγής αρχείων θα μπορούσε να ωφεληθεί περισσότερο από μικρούς, πιο ισότιμους, λιγότερο κυρίαρχους κόμβους- ένα πιο αποκεντρωμένο παρά ένα μονολιθικό αρχιπέλαγος. Όπως με τον Assange και το WikiLeaks, αυτή είναι μια εξήγηση για τις επικρίσεις που δέχτηκε ο ιστότοπος: κατηγορίες για απληστία, κυριαρχία και εσφαλμένες αρχές. Θα μπορούσε ποτέ η κοινή χρήση αρχείων να μεταβληθεί σε αντι-αγορά; Πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι σε τέτοιες εξελίξεις, και το καλύτερο αντίδοτο θα ήταν να ξεκινήσετε το δικό σας torrent tracker, το δικό σας μπλογκ μουσικής, ταινιών, τέχνης ή παιχνιδιών, ή το δικό σας διανεμημένο αρχείο.


Επιπλέον, μπορούμε να θέσουμε στους εαυτούς μας το ακανθώδες ερώτημα σχετικά με το “όφελος για την κοινωνία” και να το κάνουμε με ανοιχτό μυαλό, καθώς κατά την άποψή μου η ανταλλαγή αρχείων έχει οδηγήσει σε κάποιες ατυχείς εξελίξεις σε σχέση με εκείνους τους συγκεκριμένους παίκτες που υποφέρουν από την αλλαγή της ατμόσφαιρας. Ναι- για τους στιχουργούς, τους παραγωγούς μουσικής και τους καλλιτέχνες είναι πολύ δύσκολο τώρα να βρουν οικονομική στήριξη για μάρκετινγκ και τη “χαμένη τέχνη” των A&R (Artists and Repertoir- Καλλιτέχνες και Ρεπερτόριο), που οι δισκογραφικές εταιρίες παρείχαν με μεγαλύτερη ευκολία στο παρελθόν. Από την άλλη πλευρά, οι πολιτιστικοί παραγωγοί, μικροί και μεγάλοι, διαθέτουν μια γκάμα νέων δυνατοτήτων για να παράγουν και να διανέμουν το υλικό τους με ψηφιακά εργαλεία. Το μάρκετινγκ, ωστόσο, είναι ακόμη ακριβό κι αυτό είναι πρόβλημα.


Αυτό που είναι καίριο, όμως, είναι να μην αφήνουμε τις απόψεις συγκεκριμένων ομάδων συμφερόντων να θολώνουν το τοπίο και να συγκαλύπτουν την έννοια του τι είναι πράγματι καλό για τη μεγάλη πλειονότητα των πολιτών.


Ας ξεκαθαρίσουμε μια για πάντα ότι η βασισμένη στο torrent διανομή είναι σε συγχρονισμό με το Ίντερνετ όπως το ξέρουμε, κι ότι αυτό το φαινόμενο δεν θα εξαφανιστεί- μολονότι τοπικοί κόμβοι, ιστότοποι και διακομιστές μπορούν να έρχονται και να φεύγουν Ας ξεκαθαρίσουμε επίσης ότι η ακουστική αγορά CD είναι πραγματικά η μόνη βιομηχανία που έχει πραγματικά “υποφέρει” λόγω της ανταλλαγής αρχείων. Η κινηματογραφική βιομηχανία και η αγορά των video games παραμένουν εξαιρετικά επικερδείς αγορές. Στην πραγματικότητα, η ανταλλαγή αρχείων είναι ένας θαυμάσιος μηχανισμός διανομής, που επιτρέπει στους πολίτες να δοκιμάζουν υλικό και να διευρύνουν τη γνώση τους για την προσφερόμενη γκάμα. Ας το ξεκαθαρίσουμε λοιπόν: Ιστότοποι όπως το Pirate Bay θα μπορούσαν να θεωρηθούν δίκαιες επιχειρήσεις, με την έννοια ότι προσφέρουν εναλλακτικές μορφές διανομής- επιχειρήσεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν όφελος για την κοινωνία, ως συμπληρώματα σε ήδη ακμάζουσες αγορές.


Με αυτή την έννοια, ο Pandeya είχε πιάσει το νόημα. Υπάρχει εμπορική δυνατότητα σε αυτό που θεωρείται σήμερα δραστηριότητα εκτός νόμου. Ωστόσο, εάν η διανομή torrent γίνει εμπορική και ευθυγραμμιστεί με τις υπάρχουσες μιντιακές εταιρίες, ο κίνδυνος θα είναι, βέβαια, ότι αυτό που θα δούμε θα είναι μια “νερωμένη” άποψη του γνήσιου προϊόντος. Το είδαμε στη Σουηδία με την υπηρεσία μουσικής ροής Spotify, που είναι ένα είδος μονόδρομου Ίντερνετ, όπου ο ρόλος του πολίτη μεταμορφώνεται σε ρόλο καταναλωτή, καθώς ο χρήστης απλώς λαμβάνει δεδομένα χωρίς να μπορεί να στέλνει, ενώ όλα γίνονται σε έναν “περιφραγμένο κήπο”, δομικά χωρισμένο από το υπόλοιπο Ίντενερτ, με μια πολύ πιο περιορισμένη ποικιλία περιεχομένου που μπορεί κανείς να φορτώσει.


Διαφορετικοί τρόποι, τοπικά Ίντερνετ


Κουβεντιάζοντας με ένα μέλος του σουηδικού Pirate Party, αναφέρθηκε σε μια συζήτηση σε έναν πανευρωπαϊκό χώρο ηλεκτρονικής συζήτησης των πειρατιών κομμάτων, όπου διάφορα μέλη από διάφορες χώρες είχαν εκφράσει ελαφρώς διαφοροποιημένες απόψεις για το όφελος της ανταλλαγής αρχείων για την κοινωνία. Ή μάλλον η διαφορά έγκειτο στον τρόπο ερμηνείας: τις λεπτές διαφορές στην έμφαση. Στο γερμανικό και σκανδιναβικό πλαίσιο, σημείωσε, το γενικό επιχείρημα κατά της αυστηρότερης ρύθμισης του Ίντερνετ βασιζόταν σε μια συγκεκριμένη μορφή τεχνικού ντετερμινισμού- ή ίσως και προοδευτισμού- όπου η ανταλλαγή αρχείων γίνεται αντιληπτή ως η κατάληξη της υπάρχουσας τεχνικής υποδομής του Ίντερνετ. Για καλό και για κακό, η ελευθερία του να μοιράζεσαι είναι κτισμένη στο σύστημα. Αυτό ισχύει για βιομηχανικές χώρες όπως η Σουηδία και η Γερμανία, που η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους είναι βασισμένη στον τεχνικό ρασιοναλισμό κι όπου τα επιχειρήματα που βασίζονται στον εν λόγω ρασιοναλισμό έχουν ευρεία απήχηση στον εθνικό διάλογο.


Η δημόσια συζήτηση στις αγγλοσαξωνικές χώρες, από την άλλη πλευρά, χαρακτηρίζεται από εκκλήσεις για το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα. Ο πολιτικός λόγος στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες μοιάζει να τοποθετεί τα δικαιώματα του πολίτη για την ελευθερία της πληροφορίας και την σχετική οικονομική ανεξαρτησία στο επίκεντρο. Το Electronic Frontier Foundation (EFF), για παράδειγμα, ζει και αναπνέει μέσα από αυτό το ερέθισμα κι αυτός ο τρόπος ερμηνείας βρίσκει ασφαλώς γερά ερείσματα και στον παγκόσμιο λόγο, λόγω και της επιρροής της αγγλικής γλώσσας.


Τέλος, η δημόσια συζήτηση στη μεσογειακή/λατινική περιοχή χαρακτηρίζεται από μια κάπως διαφορετική γεύση, με έμφαση στο γενικό συλλογικό όφελος. Η ανταλλαγή αρχείων θεωρείται εδώ ότι φέρει την υπόσχεση μιας πραγματικά κοινοτικής εμπειρίας, μιας δημόσιας ωφέλειας. Προφανώς, το επιχείρημα αυτό έχει ισχυρή απήχηση και στα (πρώην) σοσιαλδημοκρατικά έθνη του Βορρά. Η σουηδική αριστερά πηγαίνει μάλιστα τόσο μακριά ώστε να προτείνει στις βιβλιοθήκες να ενστερνιστούν και να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία της κοινής χρήσης αρχείων.


Ίσως, λοιπόν, ως συμπατριώτες Ευρωπαίοι να μην είμαστε τελικά τόσο διαφορετικοί. Το homebrewing, η φοροδιαφυγή, τα μαστορέματα DIY, όπως και η ανταλλαγή αρχείων, διαδίδονται ευρέως. Ωστόσο, όλα αυτά μπορούν να σταματήσουν στον ατομικό ατομισμό, ενώ ο “πειρατικός” τρόπος δράσης μπορεί εύκολα να γείρει προς τον μηδενισμό. Όπως ανακάλυψα κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου, δεν είναι περίεργο που η Gesellschaftich ανταλλαγή αρχείων μεταξύ ξένων, έχει διαδοθεί τόσο πολύ στη Σουηδία. Υπάρχει κάτι στο σκανδιναβικό κοινωνικό συμβόλαιο που ταιριάζει με τις δομές όπου ο ριζοσπαστικός ατομικισμός είναι δυνατός χάρη σε ευρείες, βουβές, όχι πολύ ορατές κολεκτίβες, σε κρατικό ή υπερτοπικό επίπεδο. Αλλά όταν ο ακτιβισμός προσδένεται σε τέτοιες διευθετήσεις, αυτές προσδένονται σε εκείνο που ο Certeau αποκαλεί “‘univocity’ (με μια φωνή) ή σταθερότητα ενός ‘κατάλληλου'” (σ. 117) . Επομένως, εκπρόσωποι, μανιφέστα και θέματα καθιερώνονται -και ίσως κάτι που θυμίζει περισσότερο ένα Gemeinschaft δύναται να δημιουργηθεί.


Ο ακτιβισμός δεν μπορεί να απαλλαγεί από όλες αυτές τις περιπλοκές. Ο στόχος και το πεδίο δράσης του ακτιβισμού στην ψηφιακή σφαίρα δεν μπορεί να είναι η καθαρότητα, αλλά μάλλον η πρόσδεση όλων μαζί των, εξατομικευμένων κατά τα άλλα, υποκειμένων. Ο ακτιβισμός στην ψηφιακή σφαίρα έχει να κάνει με τη δημιουργία και τη συντήρηση συσχετισμών. Διαφορετικά, οι διασυνδέσεις ανάμεσα σε παίκτες και φαινόμενα ξεχειλίζουν, δημιουργώντας περισσότερες συνέπειες από τις προβλεπόμενες. Αυτές τις μέρες, ο πρωταρχικός ρόλος ενός ακτιβιστή είναι αυτός του παράγοντα διευκόλυνσης για ανθρώπους και πράγματα, ένα είδος κοινωνικού παράγοντα σύνδεσης – αλλά ξαφνικά η προοπτική μεταβάλλεται και στα μάτια ενός διαφορετικού παρατηρητή η ίδια πράξη θεωρείται αίφνης ανταρσία, απειλή στο στάτους κβο, κάτι που αγγίζει την τρομοκρατία! Ύστερα, με μια περιστροφή, η εικόνα ξαφνικά τρεμοσβήνει και ο ίδιος τρόπος δράσης θεωρείται επιχειρηματικός. Η σύγχυση συνεχίζεται: το κατεστημένο την ασπάζεται και η επιχείρηση αρχίζει να παίρνει μια απόχρωση παρτιζάνικη και τα λοιπά. Η άποψη υφίσταται περίθλαση, για να δανειστούμε μια φράση της Donna Haraway. Δεν είναι περίεργο που η σύγχυση δεσπόζει.


Αναφορές

- Andersson, Jonas (2009) “For the Good of the Net: The Pirate Bay as a Strategic Sovereign”, in Culture Machine, vol. 10 “Pirate Philosophy”

- Andersson, Jonas & Snickars, Pelle (eds.) (2010) Efter The Pirate Bay. Stockholm: Mediehistoriskt arkiv

- Boltanski, Luc and Thévenot, Laurent (2006, trans. by Catherine Porter) On Justification: Economies of Worth. Princeton, NJ and Oxford: Princeton University Press

- Dahlberg, Leif (2011) “Pirates, partisans and politico-juridical space”, Law and Literature, Vol 23, No. 1

- de Certeau, Michel (1984; trans. by Steven Rendall) The Practice of Everyday Life. Berkeley, CA, Los Angeles, CA, and London: University of California Press

- Haraway, Donna J. (1997) Modest_Witness@Second_Millennium .FemaleMan©_Meets_OncoMouse™. London and New York, NY: Routledge

Από τα αρχαία χρόνια η συγκρότηση των κρατών συνεπαγόταν σχεδόν πάντοτε την μέριμνα από τους ασκούντες την εξουσία προς ορισμένες ομάδες του πληθυσμού που θεωρούσαν ότι έχριζαν της κρατικής συνδρομής, ανεξάρτητα εάν επρόκειτο για πόλεις-κράτη, για προσωπικές αυτοκρατορίες ή φυλές βαρβάρων.


Η χορήγηση συντάξεων στους τραυματίες μαχητές και στους άπορους χωρίς συγγενείς στην Αρχαία Αθήνα, η δωρεάν διανομή από το δημόσιο του άρτου στους άπορους στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε συνδυασμό με τα θεάματα που δεν παρέλειπαν να εκθειάζουν τον εκάστοτε Καίσαρα καθώς και οι προνοιακές επιταγές της Παλαιάς Διαθήκης στο αρχαίο Ισραήλ αποτελούν μερικά εύκολα παραδείγματα. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι η άμετρη οικονομική επέκταση και το δημοσιονομικό χάος συνέβαλλαν καθοριστικά στην πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Bartlett, 1994).


Ο ρόλος της Εκκλησίας (σε Ανατολή και κυρίως στην Δύση) στον χριστιανικό κόσμο ως προς την παροχή δικτύων κοινωνικής προστασίας δεν είναι αποκομμένος από την πολιτική ισχύ και επιρροή που ασκούσε κατά το Μεσαίωνα, παράλληλα με τον εκάστοτε ηγεμόνα. Η Εκκλησία κατά την περίοδο αυτή διαχειρίζεται και εφαρμόζει σχεδόν εξολοκλήρου την πολιτική υγείας στον Ευρωπαϊκό χώρο και καταπολεμά με ζήλο κάθε πιθανό αντίπαλο, όπως ήταν οι μάγοι και οι «αιρέσεις». Η εδραιωμένη καθολική Εκκλησία και η φιλανθρωπία μονοπωλούν την άσκηση κοινωνικής πολιτικής πέρα από την οικογένεια αυτή την περίοδο, ενώ οι άτυπες μορφές παροχής πρόνοιας, υποστηριζόμενες από την Εκκλησία, ανθούν (Clark, 1994).


Με την Αναγέννηση παρουσιάστηκε μια σχετική μετατόπιση του κέντρου βάρους μιας αποσπασματικής κοινωνικής προστασίας στο επίπεδο της κεντρικής διοίκησης των μεταμεσαιωνικών απολυταρχιών και αργότερα των εθνικών κρατών που προέκυψαν από τον 17ο αιώνα και ύστερα. Κάτω από την επίδραση των αρχών της Γαλλικής Επανάστασης για κοινωνική ισότητα και αδελφοσύνη, σε συνδυασμό με την κοινωνική σκέψη στην περίοδο του Διαφωτισμού, εδραιώνεται η αντίληψη για τη φτώχεια σαν κοινωνικό φαινόμενο αλλά και σαν κοινωνική ευθύνη γενικότερα.


Η ανάπτυξη των πρώιμων χαρακτηριστικών του κράτους πρόνοιας συμπίπτει με την διόγκωση του βιομηχανικού τομέα στις κοινωνίες της Δυτικής Ευρώπης στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα που συνέβαλλε στην αύξηση του αριθμού αλλά και της δύναμης των εργατικών στρωμάτων που ακολουθείται από την διεύρυνση του εκλογικού σώματος που ξεκίνησε από το 1832 στη Βρετανία, υπό την επιρροή της ωφελιμιστικής θεωρίας (utilitarianism). Στην Γερμανία ο καγκελάριος Otto von Bismarck, με μια σειρά νόμων, θεσπίζει μέσα στα 1880 το πρώτο οργανωμένο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, βασισμένο στην αρχή της κοινής ευθύνης εργατών και εργοδοτών. Ακολουθούν άλλες χώρες, όπως η Αυστρία, η Ουγγαρία, η Νορβηγία, η Ρουμανία και η Πολωνία.


Στις αρχές του 20ου αιώνα στις ΗΠΑ και αργότερα σε ολόκληρη τη Δυτική Ημισφαίριο αναπτύχθηκε το λεγόμενο «φορντικό» (όρος που χρησιμοποιήθηκε αρχικά από μαρξιστές κυρίως) παραγωγικό πρότυπο το οποίο στηρίχθηκε στην θεωρία της επιστημονικής διαχείρισης (scientific management) του F. Taylor (1911) για την οργάνωση της εργασίας.


Σε αυτό το κλίμα οι συνδικαλιστικές οργανώσεις των εργαζομένων βρίσκουν πρόσφορο έδαφος ανάπτυξης, κυρίως σε επίπεδο κλάδου και η εκπροσώπηση των εργαζομένων μεταβάλλεται από επαγγελματική σε κλαδική. Η εντυπωσιακή ενδυνάμωση των εργατικών συνδικάτων οδηγούν στην ίδρυση του Labor Party στη Βρετανία του 1920 που σύντομα αναδείχθηκε σε κόμμα εξουσίας. Σε αρκετά ευρωπαϊκά κράτη, όπως στην Ιταλία του Μουσολίνι, στην Ισπανία και τη Γερμανία μεσοπολεμικά, ακόμη και στην Ελλάδα, επικρατεί ο κορπορατισμός με αποτέλεσμα η εκπροσώπηση των εργαζομένων να γίνεται σε κεντρικό επίπεδο.


Στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Ευρώπη βρέθηκε κατεστραμμένη από άποψη υλικής υποδομής, αποδυναμωμένη σε ανθρώπινο δυναμικό λόγω των τεράστιων απωλειών του πολέμου, διαιρεμένη σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα καθώς το σιδηρούν παραπέτασμα (iron curtain) απλωνόταν σε ολόκληρη την ήπειρο, όπως και στρατιωτικοποιημένη καθώς η δημόσια πολεμική μηχανή είχε καταλάβει σχεδόν ολόκληρο το χώρο της ιδιωτικής οικονομίας). Η ευκαιρία ήταν ακριβώς η ανασυγκρότηση των οικονομιών της Ευρώπης, την οποία ανέλαβε το κράτος και λιγότερο στους ιδιωτικούς φορείς. Ακόμα και στις ΗΠΑ οι παραδοσιακοί ιδιωτικοί φορείς τύγχαναν βαθειάς κριτικής (βλ. Meyer, 1945).


Σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες, όπως στη Γερμανία, συνεχίστηκε η μεσοπολεμική γραφειοκρατική παράδοση. Σε κάποιες άλλες, όπως στις Σκανδιναβικές χώρες, επικράτησε ένας ιδιάζοντας μηχανισμός διαχείρισης και αποφυγής πολιτικών και οικονομικών κρίσεων (Esping-Andersen, 1996, p. 80) το οποίο βασιζόταν στην τριμερή συνεργασία εργατικών συνδικάτων, εργοδοσίας και κράτους και ο οποίος έχει περιγραφεί και ως νεοκορπορατιστικό πρότυπο.


Η αρχή της προσπάθειας του συνειδητού περιορισμού της κοινωνικής προστασίας που προσφέρει το κράτους έγινε από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 με την επικράτηση της νεοφιλελεύθερης (ή νεοσυντηρητικής) πολιτικής και οικονομικής σκέψης με αιχμή του δόρατος τον μονεταρισμό στις ΗΠΑ και την Βρετανία. Εφαρμόστηκαν μεγάλα προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων ακόμα και στις κοινωνικές υπηρεσίες, ενισχύθηκε η λειτουργία της αγοράς και έγιναν μεγάλες περικοπές στις κρατικές κοινωνικές δαπάνες.


Η οικονομική ανάκαμψη στις χώρες που επικράτησαν οι νεοφιλελεύθερες ιδέες και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ενίσχυσαν τις περιοριστικές αντιλήψεις για την κοινωνική λειτουργία του κράτους σε ολόκληρη την Ευρώπη. Από την άλλη πλευρά, το μεταπολεμικό εγχείρημα ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είχε αντίκτυπο και στην οροθέτηση της ευρωπαϊκής κοινωνικής πρόνοιας καθώς από την δεκαετία του 1980 εισήχθη η έννοια του «ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου» (ή «μοντέλων» ή «ταυτότητας» σύμφωνα με ορισμένους θεωρητικούς) στο κοινοτικό λεξιλόγιο. Τις περισσότερες φορές η σχετικά ασαφής έννοια περιγράφει την ταυτόχρονη επιδίωξη της προώθησης της οικονομικής ανάπτυξης και της κοινωνικής συνοχής από τα ευρωπαϊκά κράτη. Παράλληλα, εκφράζει τη διαφοροποίηση των κρατών της Δ. Ευρώπης από τον τέως υπαρκτό σοσιαλισμό και τον φιλελευθερισμό όπως και την κυριαρχία της αγοράς στις ΗΠΑ ως προς την επιδίωξη δημιουργίας μιας κοινωνίας (Jepsen 2005:231).


Η ανάπτυξη των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνίας (ΤΠΕ) και η διάχυση τους στο ευρύ κοινό έχουν ως αποτέλεσμα να δημιουργούνται νέοι ορίζοντες και δυνατότητες στην πρόνοια, τόσο την κρατική, όσο και την μη κρατική. Η δυνατότητα διάχυσης της πληροφορίας σε σχεδόν πραγματικό χρόνο σε συνδυασμό με την αυξανόμενη διείσδυση ομότιμων πρακτικών μπορούν να μεταβάλλουν τον χάρτη τόσο του φάσματος των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας που προσφέρονται, όσο και να αγγίξουν την ουσία των δικαιωμάτων των πολιτών.


Ένα παράδειγμα αποτελεί η εισαγωγή “έξυπνων” ταυτοτήτων για πολίτες ή ομάδες πολιτών ενός κράτους όπου την παροχή τουλάχιστον βασικών υπηρεσιών υγείας εγγυάται το δημόσιο και η δημόσια κοινωνική ασφάλιση είναι υποχρεωτική. Η ορθή διαχείριση των δεδομένων μπορεί να δημιουργήσει νέες δυνατότητες διαχείρισης των αναγκών και εξυπηρέτησης των πολιτών.


Με τις κάρτες αυτές όπου πέρα από τα αστυνομικά στοιχεία ταυτότητας θα μπορούν να αποθηκεύονται τα στοιχεία ασφαλιστικής ιστορίας και το προσωπικό ιατρικό αρχείο, εκτός από την απλοποίηση διαδικασιών και τις δυνατότητες μετρησιμότητας, η βέλτιστη δυνατή παροχή υπηρεσιών μπορεί να επιτευχθεί εξατομικευμένα στον κάθε πολίτη. Επιπλέον, δίνεται η δυνατότητα ακριβούς προϋπολογισμού κόστους για την προσφορά νέων υπηρεσιών πρόνοιας μελλοντικά.


Η αλματώδης ανάπτυξη των ιστοθέσεων κοινωνικής δικτύωσης σε συνδυασμό με τις πρακτικές μεταξύ ομότιμων παρουσιάζονται ως καινοτόμα και ελκυστικά εργαλεία επικοινωνίας της πρόνοιας, τόσο της κρατικής όσο και της μη κρατικής. Η ελκυστικότητα των εφαρμογών αυτών ενισχύεται από το σχετικά περιορισμένο οικονομικό κόστος ανάπτυξης τους αλλά και την «δωρεάν» παροχή υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης από τον ιδιωτικό τομέα.


Η δυνατότητα ανταλλαγής εμπειριών και γνώσεων μεταξύ των μελών της κοινότητας των εργαζομένων στην φροντίδα του παιδιού στις Ηνωμένες Πολιτείες δίνει η πλατφόρμα “CONNECT” που στεγάζεται στο πανεπιστήμιο Nebraska-Lincoln, ενώ στα δημοφιλέστερα εμπορικά sites κοινωνικής δικτύωσης όπως το facebook.com εκατομμύρια δολάρια συγκεντρώθηκαν σε εράνους για τον σεισμό της Αιτής. Η ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών μέσα από τα δίκτυα ομότιμων προσφέρεται ως ένα ενδιαφέρον εργαλείο και στην περίπτωση της κατάρτισης και επανακατάρτισης εργαζομένων και ανέργων. Βέβαια, η επιτυχία τους εξαρτάται τόσο από το βαθμό συμμετοχής των τελικών χρηστών σε αυτά, όσο και από τις δυνατότητες χρήσης της σχετικής ηλεκτρονικής πλατφόρμας.


Οι πρακτικές μεταξύ ομότιμων που στοχεύουν στην ανταλλαγή εμπειριών και γνώσης δεν αποτελούν αυτές καθαυτές καινοτομία. Για παράδειγμα, εδώ και αρκετά χρόνια, στο πλαίσιο της Ανοικτής Μεθόδου Συντονισμού που εγκαινιάστηκε στην Λισσαβώνα προ δεκαετίας, περιλαμβάνεται και η «αλληλοδιδακτική» μέθοδος (peer review) μεταξύ των ειδικών – εκπροσώπων κρατών σε θέματα κοινωνικής προστασίας. Ούτε η κοινωνική δικτύωση (social networking) είναι καινοφανής αυτή υπάρχει εδώ και χιλιετίες. Ωστόσο, το καινοτόμο στοιχείο αποτελεί ακριβώς η μεσολάβηση μιας ηλεκτρονικής πλατφόρμας η οποία αυξάνει τις δυνατότητες επικοινωνίας από απόσταση σε επίπεδα άγνωστα μέχρι σήμερα.


Τα εργαλεία που προσφέρονται από τις νέες τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνίας παρουσιάζουν, μια σειρά από κινδύνους και περιορισμούς που ξεκινούν από την εφαρμογή μιας αξιόπιστης πολιτικής προστασίας των προσωπικών δεδομένων των πολιτών και καταλήγουν στην διασύνδεση πραγματικών και εικονικών στοιχείων που παρουσιάζονται από τους χρήστες όσον αφορά την ηλεκτρονική κοινωνική δικτύωση.


Πράγματι, η απειλή ενός παντοδύναμου και παντογνώστη Μεγάλου Αδελφού που έχει πρόσβαση στα πλέον ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα πλανάται ως χίμαιρα πάνω από τις συνειδήσεις των πολιτών. Από την άλλη, τα δεδομένα αυτά που ούτως ή άλλως υπάρχουν και διατηρούνται σε νοσοκομεία, ταμεία και άλλους φορείς δίχως να είναι ευχερής η χρήση τους για την βελτιστοποίηση των υπηρεσιών προς τους πολίτες, μπορούν να χρησιμοποιηθούν (και έχουν χρησιμοποιηθεί) στα χέρια κακόβουλων και κακόπιστων με ολέθρια αποτελέσματα όπως στην περίπτωση της χρήσης δεδομένων για τον διωγμό συνανθρώπων με βάση το θρήσκευμα ή την φυλετική καταγωγή στο Ολοκαύτωμα.


Πέρα από τα παραπάνω ενδιαφέροντα εργαλεία, σημασία έχει σήμερα – όπως και παλαιότερα άλλωστε – ποιο μείγμα πολιτικής κοινωνικής πρόνοιας θέλει και μπορεί να προσφέρει μια κοινωνία. Οι βασικοί δρώντες σε ένα απλοποιημένο σχήμα παροχής πρόνοιας είναι το κράτος, η οικογένεια, και οι υπηρεσίες τρίτων (ιδιωτικός τομέας, εκκλησία, κοινωνία των πολιτών).

Εικόνα 1: Κοινωνική Πρόνοια


Στην περίπτωση που ένα κράτος, (όπως η Ελληνική Δημοκρατία), πιέζεται για περιστολή δαπάνης πόρων στην πρόνοια, οι άλλοι δρώντες στο μέτρο των δυνατοτήτων τους αποκτούν σχετικά αναβαθμισμένο ρόλο. Τα εργαλεία των ΤΠΕ σε αυτή την περίπτωση καλούνται να συμβάλλουν στην δημοσιονομική πειθαρχία και στην βελτιστοποίηση των παροχών πρόνοιας προς τους πολίτες.


Θα μπορούσαν όμως να επιχειρήσουν πολλά περισσότερα. Η επέκταση των δικτύων ομοτίμων με αλληλοδιδακτικές μεθόδους (βλ. απλοποιημένο σχήμα παρακάτω), όπως και των κοινωνικών δικτύων που συντηρούνται από τις ΤΠΕ πέρα από τα εθνικά σύνορα σε μια γεωγραφική περιφέρεια όπως η Ευρώπη μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα επιτυχούς ολοκλήρωσης σύμφωνα τη θεωρία των συναλλαγών (Deutsch, 1957 σ. 154).

Εικόνα 2: Παραδοσιακές μορφές ανταλλαγής γνώσης





Εικόνα 3: Αλληλοδιδακτική μεταξύ ομοτίμων μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας


Σε μια πολιτεία όπως η ελληνική το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών της – όπως και οι περισσότεροι ευρωπαίοι – φαίνεται να θεωρεί την δημιουργία ενός εναρμονισμένου ευρωπαϊκού συστήματος πρόνοιας ως το κυριότερο στοιχείο που ενισχύει την Ευρωπαϊκή ιθαγένεια (βλ. Ευρωβαρόμετρο αρ. 73). Τότε η ενίσχυση των αλληλοδιδακτικών και ομότιμων πρακτικών δεν μπορεί να αντιβαίνει το κοινό αίσθημα.


Μερικές πηγές

- Bartlett, B. (1994) How excessive government killed ancient Rome, The CATO Journal, Volume 14, Number 2.

- Clark, E. (1994) Social Welfare and Mutual Aid in the Medieval Countryside, The Journal of British Studies, Vol. 33, No. 4, University of Chicago Press.

- Deutsch, K. W. (1957). Political Community and the North Atlantic Area: International Organization in the Light of Historical Experience. New Jersey: Princeton University Press.

- Esping-Andersen, G. (1996). Welfare States in Transition. London: Sage.

- European Commission (2010) Standard EB 73, Spring 2010, Brussels.

- Jepsen, M. a. (2005). The European Social Model: an exercise in deconstruction. Journal of European Social Policy, 231-245.

- Meyer, E. (1945) Judgment Day for the Private Welfare Agency, The Public Opinion Quarterly, Vol. 9, No. 3, Oxford University Press.


Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο Bios, Πειραιώς 84 (χάρτης)


Καθώς τα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά συστήματα μεταμορφώνονται σε κατανεμημένα δίκτυα, μια νέα ανθρώπινη δυναμική αναδύεται που βασίζεται στις σχέσεις ομότιμων (peer to peer (P2P)). Πρόκειται για ένα νεό τρόπο παραγωγής, μία νεά μορφή διακυβέρνησης και μια νέα μορφή κοινής ιδιοκτησίας, διαφορετική από την ατομική ή την κρατική. Τα ομότιμα δίκτυα παράγουν αξία χρήσης μέσω της ελεύθερης συνεργασίας και διευθύνονται από την ίδια την κοινότητα των συμμετεχόντων – παραγωγών και όχι από κάποια εταιρική ιεραρχία. Την εποχή κατά την οποία ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής βάζει σε κίνδυνο τη βιόσφαιρα, η εμφάνιση μιας τέτοιας εναλλακτικής προοπτικής είναι ιδιαίτερα ελκυστική και ανταποκρίνεται στις πολιτιστικές ανάγκες μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Η επέκταση των P2P συνοδεύεται από μια νέα ηθική εργασίας (ηθική των “χάκερ”), νέες πολιτιστικές πρακτικές και ένα νέο πολιτικό και κοινωνικό κίνημα που περιλαμβάνει διαφορετικά αλλά συγγενικά μεταξύ τους κινήματα όπως αυτά του Ελεύθερου λογισμικού, του ελεύθερου η/μ φάσματος, της ανοικτής πρόσβασης, τα κινήματα ενάντια στο copyright και άλλα. Τα ομότιμα δίκτυα προβάλλουν σαν μια νέα εναλλακτική επιλογή παραγωγής και ιδιοκτήσιας και ταυτόχρονα σαν μία νέα μορφή κοινωνικής δύναμης, αυτή των “εργατών της γνώσης”.


Ο Michel Bauwens είναι ένας από τους βασικούς εκφραστές της θεωρίας των ομότιμων δικτύων. Είναι συγγραφέας, ερευνητής και αναλυτής σε θέματα τεχνολογίας, πολιτισμού και επιχειρησιακής καινοτομίας. Είναι ιδρυτής του Foundation for Peer-to-Peer Alternatives και εργάζεται με μία παγκόσμια ομάδα ερευνητών για θέματα ομότιμης παραγωγής, διαχείρισης και ιδιοκτησίας. Είναι συμπαραγώγος του τρίωρου ντοκιμαντέρ Technocalyps με τον Frank Theys, και έχει επιμεληθεί με τον Salvino Salvaggio μία δίτομη έκδοση για την Ανθρωπολογία της Ψηφιακής Κοινωνίας. Είναι συνεργάτης ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Amsterdam και εξωτερικός ειδικός σύμβουλος στην Pontifical Academy of Social Sciences (2008). Αυτό το διάστημα ζει και εργάζεται στην Ταϊλάνδη.


Η ομιλία θα γίνει στα Αγγλικά και θα ακολουθήσει συζήτηση.

Kατά τη συγγραφή του καλέσματος για άρθρα, ο κύριος στόχος μας ήταν η συγκέντρωση κειμένων σχετικά με μια κριτική προσέγγιση των μορφών ομότιμης παραγωγής και διανομής ενέργειας. Ωστόσο ένα τέτοιο κάλεσμα αποτελεί τις περισσότερες φορές μια ανοικτή πρόκληση, καθώς το που θα οδηγηθείς είναι αβέβαιο. Eν τέλει, αντιληφθήκαμε πως πριν κάποιος εξετάσει από μια κριτική σκοπιά το συζητούμενο θέμα, η διατύπωση ενός αξιόπιστου θεωρητικού πλαισίου είναι αναγκαία.

Eπομένως, τα άρθρα και οι συνεντεύξεις που περιλαμβάνονται στο παρόν τεύχος προσπαθούν να περιγράψουν το πλαίσιο, μέσα στο οποίο οι συζητήσεις και οι πειραματισμοί, με τις εξεταζόμενες εναλλακτικές μορφές παραγωγής και διανομής ενέργειας, λαμβάνουν χώρα. Eπιπλέον, αυτό το αφιέρωμα φωτίζει κάποιες πλευρές των απαραίτητων υποδομών, καταπιάνεται με την ελληνική περίπτωση, περιλαμβάνει υποθέσεις για το μέλλον, και αναλύει την αναδυόμενη πολιτική οικονομία της ομότιμης παραγωγής ενέργειας.


Eυελπιστούμε, λοιπόν, πως πέρα από τη γνώση και τις πρωτότυπες αναλύσεις και ιδέες που ενδεχομένως διατυπώνονται, αυτό το τεύχος θα αποτελέσει μια αφορμή και ένα εργαλείο για την επέκταση και τον εμπλουτισμό των συζητήσεων σχετικά με την ομότιμη προοπτική.



Bασίλης Kωστάκης, ΤUT, Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης / P2P Foundation
Eπιμελητής αφιερώματος

Εξαιτίας της αύξησης στην κατανάλωση ενέργειας, γίνονται απαραίτητες μεγάλες επενδύσεις στην επέκταση των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών, λέει ο José Morales Barroso. Στην κοινωνία μας, η μόνη πραγματική δυνατότητα εξοικονόμησης ενέργειας και προστασίας του περιβάλλοντος είναι να υποκατασταθούν κυριολεκτικά οι ‘Λεωφόροι της Ασφάλτου’ από ‘Λεωφόρους της Πληροφορίας’. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το σημερινό μοντέλο που βασίζεται στην ανάπτυξη και την κατανάλωση δεν θα είναι βιώσιμο, ακόμη κι αν ανακαλυφθούν πηγές ελεύθερης και ανεξάντλητης ενέργειας.


Η κοινή υποδομή ηλεκτρικής ενέργειας και τηλεπικοινωνίας


Η σύγκλιση των υποδομών θα παίξει κεντρικό ρόλο στην ικανοποίηση της αυξανόμενης παγκόσμιας ζήτησης σε ηλεκτρική ενέργεια, ενεργειακή αποτελεσματικότητα και κατανεμημένη παραγωγή. Με την επέκταση των οπτικών ινών σε έξυπνους μετρητές ηλεκτρικής κατανάλωσης, οι τελευταίοι θα γίνουν συσκευές τηλεπικοινωνιακής πρόσβασης- ο ‘Πραγματικός Μετρητής’ που απεικονίζεται στην Εικόνα 1. Η τηλεπικοινωνία θα γίνει κοινή ωφέλεια όπως η ηλεκτρική ενέργεια, το νερό ή το φυσικό αέριο, επιτρέποντας τη διαμόρφωση ενός κατανεμημένου και ελεγμένου ενεργειακού συστήματος που θα διασφαλίσει το δίκτυο του μέλλοντος, μοιράζοντας τα κόστη και λύνοντας το πρόβλημα της παροχής ηλεκτρικής ενέργειας στους δικτυακούς κόμβους. Οι χρήστες θα απολαύσουν πιο οικονομικές υπηρεσίες, εύκολες στη χρήση και με πλούσιο περιεχόμενο. Έτσι θα υπάρξει δραστική μείωση στα κόστη των υπηρεσιών της ηλεκτρικής ενέργειας και των τηλεπικοινωνιών. Αναλογικά, φανταστείτε να καταναλώναμε το νερό από το μπουκάλι και να έπρεπε τώρα να εγκαταστήσουμε στα σπίτια μας βρύσες. Πόσο θα εξοικονομούσαμε αν συγκρίνουμε τα κόστη μισού λίτρου νερού από μπουκάλι και μισού λίτρου νερού της βρύσης;


Οι τιμές της ενέργειας εξακολουθούν να ανεβαίνουν και το δίκτυο διανομής ηλεκτρικής ενέργειας είναι υπερφορτωμένο. Κατά συνέπεια, οι γενικές ή μερικές διακοπές ηλεκτρικού, σε συνδυασμό με τα αυξημένα κόστη σε κιλοβατώρες είναι αναπόφευκτες. Την ίδια στιγμή, η υποδομή ηλεκτρικής ενέργειας είναι σχεδιασμένη για να ανταποκρίνεται στην υψηλότερη αναμενόμενη ζήτηση σε ενέργεια και, ως αποτέλεσμα, το μεγαλύτερο διάστημα υπολειτουργεί. Ο έλεγχος της ενέργειας και άλλες εξελιγμένες τεχνικές της νέας τεχνολογίας μπορούν να ενταχθούν σε μια μελλοντική στρατηγική εξοικονόμησης ενέργειας, με τη δημιουργία μιας μόνο υποδομής που θα παρέχει ενέργεια και πληροφορία. Είναι ένα θαύμα, μια παραδειγματική αλλαγή του 21ου αιώνα στο ενεργειακό σύστημα, που υποστηρίζεται από μια παραδειγματική αλλαγή στο σύστημα των τηλεπικοινωνιών.



Εικόνα 1- Μετρητής ηλεκτρικής ενέργειας και συσκευή πρόσβασης στις τηλεπικοινωνίες


Στις αρχές του 21ου αιώνα, οι ενεργειακές και πληροφορικές υποδομές μας λειτουργούν με υψηλό βαθμό αναποτελεσματικότητας και προβλημάτων. Δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις δυναμικές ανάγκες σε ενέργεια και πληροφορία των επόμενων χρόνων. Οι έξυπνες τεχνολογίες ενέργειας μπορούν να προσφέρουν εξαιρετικά κέρδη σε ενεργειακή αποτελεσματικότητα, επιτρέποντας επικοινωνίες διπλής κατεύθυνσης ανάμεσα στην παροχή ενέργειας και τους πελάτες, ανοίγοντας το δρόμο για την προσαρμογή της ενέργειας σε συνθήκες δικτύου και ενεργειακές τιμές σε πραγματικό χρόνο. Αυτή η ‘ανταπόκριση στη ζήτηση’ έρχεται σε αντίθεση με το παραδοσιακό σύστημα κοινής ωφέλειας, στο οποίο η παροχή είναι σχεδιασμένη για να ανταποκρίνεται σε όλες τις ανάγκες.



Εικόνα 2. Το ‘Έξυπνο Δίκτυο’


Το ‘Έξυπνο Δίκτυο’ βασίζεται στη χρήση έξυπνων τεχνολογιών ενέργειας, στην εφαρμογή ελέγχου της ενέργειας μέσω ψηφιακών πληροφορικών συστημάτων (έξυπνοι μετρητές και έξυπνες συσκευές) που επικοινωνούν μέσω Ίντερνετ με παροχή ηλεκτρικής ενέργειας, με στόχο τη μεγιστοποίηση της παραγωγής του συστήματος ηλεκτρικής ενέργειας, της παράδοσης και των ενεργειακών απαιτήσεων του τελικού χρήστη. Το μοντέλο αυτό συνεπάγεται τη χρήση δυο ανεξάρτητων και ξεχωριστών υποδομών: του ‘Έξυπνου Δικτύου’ και του Ίντερνετ. Βλέπε εικόνα 2.


Αυτό το όραμα για μια κοινή υποδομή Ενέργειας και Επικοινωνιών θα αποφέρει κέρδος, αλλά το ‘Έξυπνο Δίκτυο’ βρίσκεται στα μισά του δρόμου. Αυτό που μένει να γίνει είναι να δημιουργηθεί μια κοινή υποδομή που θα παρέχει, αποτελεσματικά και οικονομικά, δεδομένα σε πραγματικό χρόνο για την κάλυψη των αναγκών μιας δυναμικής αγοράς ενέργειας, και θα αποτελεί τη βάση για τις επιχειρήσεις και τους καταναλωτές, για να κάνουν επιλογές χρήσης ενέργειας με βάση το κόστος και τη διαμόρφωση των τιμών.

Εικόνα 3. Το ‘Έυφυές Δίκτυο’


Το ‘Έυφυές Δίκτυο’ είναι μια μεγάλη λεωφόρος για την κοινή ενέργεια και πληροφορία, που κάνει το όραμα πραγματικότητα. Βλέπε εικόνα 3. Αυτή η υποδομή μπορεί να προσφέρει μια ‘γενική υπηρεσία’ που εγγυάται την πρόσβαση στην ηλεκτρική ενέργεια και τις επικοινωνίες σε όλους τους πολίτες, ακόμη κι αν ζουν σε μέρη που δεν είναι κερδοφόρα για τις επιχειρήσεις τηλεπικοινωνιών. Έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιηθεί, από δω και στο εξής, στον αναπτυσσόμενο κόσμο, όπου οι ανάγκες σε επικοινωνίες και ενέργεια μπορούν να συσσωματωθούν/ενσωματωθούν από την πρώτη μέρα. Με την ενσωμάτωση, μέσω του ‘Πραγματικού μετρητή’ εξελιγμένων αυτόνομων μονάδων μέτρησης για το φυσικό αέριο και το νερό, προκειμένου να γίνεται η διαχείριση της παροχής ενέργειας και της ζήτησης σε πραγματικό χρόνο, θα μειωθεί ο φόρτος αιχμής, επιτρέποντας στη νέα αγορά ενέργειας να λειτουργήσει με πιο αξιόπιστο, αποτελεσματικό και οικονομικό τρόπο.


Ο συνδυασμός συστήματος μέτρησης ηλεκτρικής ενέργειας και συσκευής πρόσβασης στις τηλεπικοινωνίες θα χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή ενός ομότιμου δικτύου, έτσι ώστε να γίνεται ανταλλαγή ανάμεσα σε χρήστες και κοινές ωφέλειες, καθώς και διαχείριση της ενέργειας. Οι ενεργειακές ανάγκες προσαρμόζονται δυναμικά στη διαθεσιμότητα και την άμεση ανάγκη ενέργειας. Η διαχείριση των ενεργειακών φορτίων θα μειώσει σημαντικά την ανάγκη για ακριβές γεννήτριες μεγάλης ισχύος και καλωδιακή υποδομή. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί έτσι ώστε να αποτραπούν οι διακοπές ηλεκτρικού. Η σύνδεση ανανεώσιμων και καθαρότερων γεννητριών μικρής και τοπικής κλίμακας, κατανεμημένων στο δίκτυο, θα γίνει πιο οικονομική, θα ανακουφίσει το δίκτυο, θα βελτιώσει την ενεργειακή αποτελεσματικότητα, θα μειώσει την ανάγκη ικανότητας μετάδοσης και θα παράσχει ασφαλή περιφερειακά ενεργειακά αποθέματα.


Το νέο παράδειγμα: εξοικονόμηση ενέργειας και προστασία του περιβάλλοντος


Οι περισσότεροι από τους κατοίκους των χωρών που απολαμβάνουν ένα υψηλό επίπεδο ζωής, οι οποίοι αποτελούν ένα μικρό μέρος του συνόλου των κατοίκων της γης, δεν έχουν συνείδηση γιατί ζουν τόσο καλά. Πολλοί λίγοι καταλαβαίνουν ότι το στάτους μας έχει να κάνει με την κατανάλωση, ή μάλλον με τη σπατάλη ορυκτών καυσίμων και, ειδικότερα, πετρελαίου. Ζούμε σε ένα είδος ψευδαίσθησης, μιλάμε για διάφορα ‘επιτεύγματα’ (κοινωνικά, τεχνολογικά, πολιτικά…) όταν η ωμή πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική: καταναλώνουμε, με σκανδαλώδη και αδικαιολόγητο τρόπο, τους πόρους του πλανήτη, καταστρέφοντας, την ίδια στιγμή, το περιβάλλον μας. Δεν μπορούμε να έχουμε απεριόριστη ανάπτυξη βασισμένη στην κατανάλωση, στον πλούτο, στα αγαθά όλων των ειδών, σε ένα περιορισμένο σύστημα όπως είναι ο πλανήτης γη: δεν είναι βιώσιμο.


Όλα, σε τελική ανάλυση, έχουν να κάνουν με την ενέργεια. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι είναι βασικό να κάνουμε κάτι σε σχέση με την εξοικονόμηση και τη διατήρηση ενέργειας, γιατί χωρίς ενέργεια, ο σημερινός κόσμος δεν μπορεί να λειτουργήσει. Και ακόμη, δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να σπαταλάμε ανεξέλεγκτα, να είμαστε πλούσιοι σήμερα και φτωχοί αύριο, πρέπει να είμαστε ανταγωνιστικοί στον τρόπο που χρησιμοποιούμε την ενέργεια και την πληροφορία. Ο κύριος στόχος είναι να μην αναπτύξουμε τη χρήση ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά αντίθετα να έχουμε καλύτερα αγαθά και υπηρεσίες με βάση την εξοικονόμηση και την αποτελεσματικότητα. Το ενεργειακό σύστημα του μέλλοντος πρέπει να είναι πιο κατανεμημένο, αποκεντρωμένο, αποτελεσματικό, καθαρό, υπόλογο και κοντά στην κατανάλωση. Πρέπει να μας επιτρέπει να είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι για να χειριστούμε τα ζητήματα της ενεργειακής αποτελεσματικότητας και ασφάλειας, της ανανεώσιμης ενέργειας, της κλιματικής αλλαγής και της ανταγωνιστικότητας. Αυτό συνεπάγεται μια αλλαγή στο ενεργειακό παράδειγμα. Πρέπει, ωστόσο, να τονιστεί ότι αυτό εύκολα λέγεται και δύσκολα γίνεται κατανοητό: οι ειδικοί στην ενέργεια ξέρουν τι πρέπει να γίνει, αλλά δεν ξέρουν πώς μπορεί να γίνει και οι ειδικοί στις τηλεπικοινωνίες δεν είναι εξοικειωμένοι με την ενέργεια ούτε με τη λειτουργία των δικτύων.


Πού πρέπει να δράσουμε; Η παραγωγή ηλεκτρισμού, τα κτίρια και οι μεταφορές είναι οι μεγαλύτεροι καταναλωτές ενέργειας και αιτίες παραγωγής ρύπανσης: σε αυτούς πρέπει λοιπόν να εστιαστεί η δράση για εξοικονόμηση ενέργειας και διαφύλαξη του περιβάλλοντος. Η εφαρμογή των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών είναι βασική για την επίτευξη αυτών των στόχων. Σήμερα, το δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας αντιμετωπίζει την ανάγκη εξοικονόμησης ενέργειας και την εισροή ανανεώσιμης ενέργειας και οι τηλεπικοινωνίες εξελίσσονται σε νέες υπηρεσίες, βασισμένες στο Ίντερνετ και τη φιλοσοφία των ‘πολλαπλών δράσεων’ ( δεδομένα, φωνή, βίντεο και κινητικότητα).


Μολονότι η τεχνολογία UETS προέκυψε από το στόχο της εξοικονόμησης ενέργειας, τα περιβαλλοντολογικά πλεονεκτήματα αυτής της νέας τεχνολογίας δεν είναι ακόμη γνωστά. Δεν υπάρχει καμιά τεχνολογία ικανή να λύσει όλα τα ενεργειακά προβλήματα, αλλά η τεχνολογία UETS συμβάλει σε διάφορες πτυχές που έχουν να κάνουν με την εξοικονόμηση ενέργειας και την προστασία του περιβάλλοντος. Πρώτον, έλεγχος ενέργειας για επεξεργασία πληροφοριών και εξοπλισμό δικτύου. Δεύτερον, τηλεχειριστήριο μέσω του δικτύου για ηλεκτρικές συσκευές, για αποτελεσματική χρήση του μίγματος παραδοσιακής και ανανεώσιμης ενέργειας, με προσαρμογή στη ζήτηση/παροχή, που αποτρέπει τις μεγάλες επενδύσεις σε νέους σταθμούς ενέργειας και τον κίνδυνο μπλακάουτ. Τέλος, προσφέρει εξελιγμένες υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών, επιτρέποντας τη μετακίνηση της πληροφορίας, αντί των ανθρώπων ή πραγμάτων και μειώνοντας δραστικά τη μεταφορά τους.


Η διαχείριση της ζήτησης


Μια από τις πιο σημαντικές πτυχές των συστημάτων παραγωγής που βασίζονται στην ανανεώσιμη ενέργεια είναι η χρονική συσχέτιση μεταξύ ζήτησης και παραγωγής, επειδή αλλάζουν τις βασικές έννοιες των παραδοσιακών συστημάτων παραγωγής. Το κλειδί για τα πλεονεκτήματα αυτών των πόρων είναι η προσαρμογή της ζήτησης στην παροχή (διαχείριση ζήτησης) και όχι το αντίθετο. Εδώ έγκειται η μεγάλη δυνατότητα της ενσωματωμένης ή συγκλίνουσας προσέγγισης στα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας και τηλεπικοινωνιών, σε συμφωνία με τις στρατηγικές που ορίζονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση: ‘εφαρμογή έξυπνων ενεργειακών δικτύων, εξοικονόμηση ενέργειας και ανάπτυξη της γνώσης για την αυξητική ή ριζοσπαστική διαμόρφωση ενεργειακών πολιτικών και τεχνολογικών καινοτομιών’.


Η εξοικονόμηση ενέργειας στην τελική κατανάλωση είναι πολύ πιο αποτελεσματική απ’ ό,τι σε οποιοδήποτε άλλο μέρος του συστήματος και ανοίγει την πόρτα στο ενσωματωμένο τηλεχειριστήριο για αυτοματοποίηση του σπιτιού από το δίκτυο. Για τη διαχείριση της ενεργειακής ζήτησης, οι νέοι έξυπνοι μετρητές δίνουν αναφορά στην επιχείρηση κοινής ωφέλειας για τη χρήση ενέργειας, ψηφιακά, λεπτό προς λεπτό, μέσω του δικτύου UETS και ανακυκλώνουν τις συσκευές ανταποκρινόμενοι στις ανάγκες του δικτύου και τις σχετικές ενδείξεις. Αυτό επιτρέπει ποικιλία στη διαμόρφωση των τιμών, παρέχοντας οικονομικά κίνητρα για αλλαγή της ενεργειακής χρήσης σε περιόδους υψηλής και χαμηλής ζήτησης.


Οι έξυπνες οικιακές συσκευές μειώνουν τη ζήτηση όταν λαμβάνουν σήμα ότι το δίκτυο είναι φορτωμένο ή ενεργοποιούνται όταν τα επίπεδα ενέργειας είναι χαμηλότερα. Αυτό μπορεί να αποσυμπιέσει την υπερφορτωμένη υποδομή του δικτύου και τα ενεργειακά κόστη και να επιταχύνει την ανάπτυξη καθαρότερης παραγωγής ενέργειας. Όταν η ζήτηση είναι χαμηλότερη, χρειάζεται λιγότερους πόλους, καλώδια και απομακρυσμένα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.


Για την επίτευξη αυτού του στόχου, είναι επιτακτικό οι επιχειρήσεις τηλεπικοινωνιών και ηλεκτρικής ωφέλειας να τυποποιούν και να πιστοποιούν την ενέργεια των έξυπνων συσκευών ενέργειας και των διασυνδετικών επιφανειών των επικοινωνιών, για να γίνεται διαχείριση της χρήσης ενέργειας και να μειώνονται τα κόστη.


Υβριδικά ηλεκτρικά οχήματα


Μια πολύ ενδιαφέρουσα εφαρμογή είναι η σύνδεση υβριδικών ηλεκτρικών αυτοκινήτων στο ηλεκτρικό δίκτυο, μια έννοια γνωστή ως Plug-in Hybrid Electric Vehicles (PHEVs) και η ενσωμάτωσή τους στο δίκτυο, μια έννοια γνωστή ως Vehicle-to Grid (V2G). Το PHEV είναι μια ηλεκτρική συσκευή, που ενεργοποιείται από ένα έξυπνο σύστημα διαχείρισης φορτιστή μπαταρίας. Η μπαταρία φορτίζεται στις ώρες μη αιχμής ή όταν υπάρχει πλεόνασμα ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Ο εξοπλισμός, η χρήση καλωδίων ενέργειας ( PLC/BPL) ή ασύρματων επικοινωνιών (Wifi/WiMAX), σε σύνδεση με τον ‘πραγματικό μετρητή’, μπορούν να προσαρμόσουν, αμέσως και στο μέγιστο βαθμό, τη φόρτιση σε συνθήκες πραγματικού χρόνου του ηλεκτρικού δικτύου.


Τα έξυπνα συστήματα διαχείρισης μπορούν να παράσχουν πρόσθετη αξιοπιστία, χρησιμοποιώντας την ικανότητα αποθήκευσης του PHEV για αντιστροφή της ροής ενέργειας από τη μπαταρία προς το δίκτυο, σε περιόδους αιχμής και χρησιμοποιώντας την αποθηκευμένη ενέργεια της μπαταρίας για την παροχή ενέργειας πίσω στο δίκτυο προκειμένου να ανταποκριθούν στη ζήτηση αιχμής, παρά για να προσθέσουν νέα παραγωγική ικανότητα. Είναι μάλιστα δυνατό να μπει μπροστά ο κινητήρας καύσης ‘σε σταματημένο αυτοκίνητο’ σε κρίσιμες στιγμές κατανάλωσης, προκειμένου να γίνει παροχή ενέργειας κατά τη διάρκεια διακοπών ρεύματος ή ως συμπλήρωμα της παραδοσιακής παραγωγής.

Εικόνα 4. Ένα αυτάρκες σύστημα


Τα υβριδικά ηλεκτρικά αυτοκίνητα πρέπει να έχουν το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειάς τους καλυμμένο με ηλιακούς φωτοβολταϊκούς πίνακες για να φορτίζονται οι μπαταρίες ή να παρέχεται ηλεκτρική ενέργεια στο δίκτυο. Λαμβάνοντας υπόψη την ποσότητα αυτοκινήτων στον κόσμο, η περιοχή που θα καλύπτεται με ηλιακούς πίνακες θα είναι εντυπωσιακή και δεν θα χρειάζεται πρόσθετος χώρος. Ένα σπίτι με μικροδίκτυο DC που ελέγχεται από UETS, ηλιακούς φωτοβολταϊκούς πίνακες, ανεμογεννήτριες και ένα PHEV συνδεδεμένο με το οικιακό κύκλωμα ως συμπληρωματική πηγή ενέργειας αποτελεί το τέλειο πρότυπο ενός συστήματος που είναι αυτάρκες. Βλέπε εικόνα 4.


Μετακίνηση της πληροφορίας αντί των ανθρώπων ή πραγμάτων


Εξαιτίας της αύξησης στην κατανάλωση ενέργειας, συνιστώνται μεγάλες επενδύσεις στην επέκταση των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών. Στην κοινωνία μας, η μόνη πραγματική δυνατότητα εξοικονόμησης ενέργειας και προστασίας του περιβάλλοντος είναι να υποκατασταθούν κυριολεκτικά οι ‘Λεωφόροι της Ασφάλτου’ από ‘Λεωφόρους της Πληροφορίας’. Η υπερβολική κινητικότητα είναι βασική αιτία της αύξησης στην κατανάλωση ενέργειας και της αντίστοιχης περιβαλλοντολογικής ρύπανσης ανθρώπινης προέλευσης. Καθώς οι τιμές των καυσίμων αυξάνονται, είναι πιο λογικό να μετακινείται η πληροφόρηση προς τους ανθρώπους και να αποφεύγεται, όσο δυνατόν, η μετακίνηση ανθρώπων. Το σύστημα UETS μπορεί να προσφέρει την απαιτούμενη δικτυακή ικανότητα εξέλιξης από την ‘Καταναλωτική Κοινωνία’ σε μια ‘Κοινωνία Γνώσης’.


Οι προσπάθειες που γίνονται για να μεταμορφωθεί ό,τι είναι υλικό σε εικονικό, συνεπάγονται αναγκαστικά βελτίωση στην αποτελεσματικότητα των διαδικασιών. Η ηλεκτρονική παροχή είναι πολύ πιο αποτελεσματική από τη φυσική μετακίνηση ανθρώπων σε μια τοποθεσία, καθώς εξοικονομεί χρόνο και μειώνει τα κόστη (μεταφοράς, ξενοδοχείων και εστιατορίων). Το σύστημα οπτικών ινών του Έξυπνου Δικτύου θα παράσχει ταχύτητες της τάξης των Gbps στη διασυνδετική διάταξη, φέρνοντας ‘ τηλεδιασκέψεις εικονικής πραγματικότητας’, υψηλής ακρίβειας, στο σπίτι και το γραφείο. Είναι μια διαδραστική τεχνολογία που συνδέει τους ανθρώπους δυναμικά και διαδραστικά σε πολλαπλές τοποθεσίες, μια αποτελεσματική εναλλακτική λύση για τη δραστική μείωση ταξιδιωτικών εξόδων, που παρέχει έναν οικονομικό τρόπο για τις μακρινές συναντήσεις και την εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Οι αγροτικές περιοχές επωφελούνται ιδιαίτερα από αυτό το είδος τηλεδιάσκεψης, που κάνει κάθε χωριό ένα ‘κέντρο γνώσης’.


Η τηλε-εργασία σημαίνει το τέλος της απόστασης. Η εργασία δεν είναι τόπος, οι τηλε-εργαζόμενοι οδηγούν πληροφορίες και όχι αυτοκίνητα στη δουλειά, γλυτώνοντας από τροχαία δυστυχήματα, μετακινούμενοι στην ταχύτητα φωτός, μειώνοντας τις μεταφορές, τα καύσιμα και τη ρύπανση, βελτιώνοντας την ισορροπία ζωής ανάμεσα στην εργασία και το σπίτι και ελαττώνοντας το άγχος. Δεν σημαίνει ‘εργασία στο σπίτι’ αλλά αποκέντρωση του γραφείου και χρήση των τηλεπικοινωνιών για να έρχεται η εργασία στους εργαζόμενους. Η καλύτερη λύση δεν είναι ‘το γραφείο στο σπίτι’ αλλά το ‘γραφείο κοντά στο σπίτι’, σε μέρος προσβάσιμο με τα πόδια. Η τηλε-εργασία είναι πολύ σημαντική για την οικονομία και το περιβάλλον και τα πλεονεκτήματά της πρέπει να τονίζονται, γιατί επιτρέπει στους ανθρώπους να εργάζονται χωρίς να πηγαίνουν στις μεγάλες πόλεις και αποτρέπει την εγκατάλειψη του αγροτικού περιβάλλοντος. Για τον αγροτικό κόσμο αποτελεί μια ευκαιρία με θετικό περιβαλλοντολογικό αντίκτυπο, που συμβάλλει στην αποτροπή των πυρκαγιών στα δάση και στη βελτίωση της διατήρησης και της βιοποικιλίας. Κάθε τηλε-εργαζόμενος μπορεί να εξοικονομήσει το χρόνο περίπου 1.400 κιλά εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, 500 λίτρα καυσίμων, 4.000 χιλιόμετρα οδήγησης σε αυτοκινητόδρομους και δρόμους, και 200 ώρες ελεύθερου χρόνου, που μπορεί να αφιερώσει στην οικογένειά του ή στην ψυχαγωγία.


Συμπεράσματα


Το σύστημα UETS δίνει τέλος στην τάση προς μια αυξανόμενη πολυπλοκότητα και αναποτελεσματικότητα, επιτρέποντας, με την απλότητά του, τη σύγκλιση των δικτύων Ηλεκτρισμού και Τηλεπικοινωνιών σε ένα ‘Έξυπνο Δίκτυο’, μια καθαρή ενεργειακή τεχνολογία για εξοικονόμηση ενέργειας και βιωσιμότητα. Μπορεί να αποτελέσει το σπόρο για νέες εφαρμογές και υπηρεσίες, τη βάση για τη μετάβαση από την ‘Κοινωνία της Κατανάλωσης’ στην ‘Κοινωνία της Γνώσης’. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το σημερινό μοντέλο που βασίζεται στην ανάπτυξη και την κατανάλωση δεν θα είναι βιώσιμο, ακόμη κι αν ανακαλυφθούν πηγές ελεύθερης και ανεξάντλητης ενέργειας, λόγω της παρακμής του περιβάλλοντος που προκαλεί. Αυτό το άρθρο προτείνει ένα νέο μοντέλο, τεχνολογικά εφικτό, για βιώσιμη ανάπτυξη, βασισμένη στο συνδυασμό των Δικτύων Εξελιγμένων Επικοινωνιών, Ανανεώσιμης Ενέργειας και Εξοικονόμησης Ενέργειας (NEGAWATS). Με δυο λόγια, να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για να κάνουμε τη Γη κατοικήσιμη.


Στο μέλλον


Μια μεγάλη ποσότητα χρημάτων θα επενδυθεί στη χρήση νέων τεχνολογιών στο δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας, που θα απαιτήσουν εντατική ανίχνευση του εδάφους πριν από την ενσωμάτωση σε ευρεία κλίμακα. Η σημερινή κρίση είναι πράγματι μια ευκαιρία επένδυσης στη νέα τεχνολογία για εξοικονόμηση ενέργειας και αξιοπιστία, με την ευκαιρία της ανάπτυξης του ‘Έξυπνου Δικτύου’. Αυτή η λευκή βίβλος αποτελεί μια αρχή και προετοιμάζει το έδαφος για πολλά αντικείμενα έρευνας που θα μας επιτρέψουν να ενεργοποιήσουμε τη δύναμη της πληροφορίας στην υποδομή παροχής ενέργειας. Το αποτέλεσμα θα είναι μια προσιτή, ασφαλής και αξιόπιστη παροχή ενέργειας και πληροφορίας, βασική για την οικονομία της γνώσης του 21ου αιώνα.

Οι εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα καταδεικνύουν μια τάση διαφοροποίησης μετά από μια περίοδο μονοπωλιακής σταθερότητας και σταδιακής επέκτασης του ηλεκτρισμού σε ολόκληρη την επικράτεια που κράτησε μισό, περίπου, αιώνα. Το αίτημα για «καθαρή» ηλεκτρική ενέργεια, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες που προσφέρει η ομότιμη ενέργεια, παρουσιάζουν πολύ ελκυστικές προοπτικές, ωστόσο δεν απουσιάζουν και οι πολύπλευρες προκλήσεις, υποστηρίζει ο Ανδριανός Τέσας.


Ο ανταγωνισμός στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως έντονος. Η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας αποτελείται από ένα σχετικά μικρό αριθμό μεγάλων εταιρειών. Είναι ενδεικτικό ότι το 43,4% της αγοράς κυριαρχείται από τέσσερις εταιρείες (Datamonitor a, 2009). Η απελευθέρωση της αγοράς ενέργειας της τελευταίας δεκαετίας που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην κοινοτική νομοθεσία, έχει οδηγήσει στην εμφάνιση μικρών παικτών, οι οποίοι μπορούν να επιλέξουν είτε να λειτουργήσουν ως «μεταπωλητές» ηλεκτρισμού προς τους τελικούς καταναλωτές, είτε να συστήσουν ίδιες μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτή είναι η εικόνα της «παραδοσιακής» και κυρίαρχης σήμερα αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη, που απαιτεί παραγωγή σε μεγάλη κλίμακα με βάση κυρίως τις «ρυπογόνες» πηγές και κεντρική διανομή ηλεκτρισμού (βλ Σχήμα Ι).

Σχήμα Ι


Ο σχετικά πρόσφατος προβληματισμός για την κλιματική αλλαγή σε συνδυασμό με την πορεία των τιμών του πετρελαίου έχουν αναδείξει μια συζήτηση για την ομότιμή (peer to peer) παραγωγή και διανομή ηλεκτρικής ενέργειας. Η ομότιμη ηλεκτρική ενέργεια αναφέρεται σε μια λογική που βρίσκεται πολύ κοντά σε εκείνη της κοινής χρήσης αρχείων στο διαδίκτυο. Οι τελικοί καταναλωτές γίνονται ταυτόχρονα και μικροπαραγωγοί ηλεκτρισμού, με τη χρήση ανεμογεννητριών, ηλιακών κυψελών, γεωθερμικής ενέργειας ή και άλλων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ). Με τον τρόπο αυτό, μπορούν να λαμβάνουν ηλεκτρική ενέργεια από το καθιερωμένο εθνικό δίκτυο εφόσον χρειαστεί αλλά και να έχουν τη δυνατότητα να πωλούν προς αυτό τις πλεονάζουσες ποσότητες (βλ. Σχήμα ΙΙ). Η ομότιμη παραγωγή και διανομή ενέργειας, εκτός από τα πλεονεκτήματα της αύξησης της ενεργειακής αποδοτικότητας διαμέσου της συμπαραγωγής και της βελτιστοποίησης των ενεργειακών πηγών σε τοπικό επίπεδο, θα μπορούσε να συμβάλλει στην αύξηση της συμμετοχής και την ενεργοποίηση των παθητικών χρηστών ενέργειας, με κίνητρο τη μεταπώληση ηλεκτρισμού αντί της σπατάλης.

Σχήμα ΙΙ


Οι προτάσεις για την υλοποίηση ομότιμης ενέργειας δίνουν, όπως είναι φυσικό άλλωστε, ιδιαίτερο βάρος στην τεχνολογία πληροφορικής και περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων:



– Την λογική της καθολικής κάλυψης που προτείνεται από τα πορίσματα του έργου CRISP (Distributed Intelligence in Critical Infrastructures for Sustainable Power) με την αυτόματη ρύθμιση της προσφοράς και της ζήτησης

– Στον αντίποδα βρίσκεται η περίπτωση ενός αποκεντρωμένου πλέγματος με επικοινωνία μεταξύ των διαφόρων παραγωγών για τη ρύθμιση της προσφοράς – ζήτησης μέσω του διαδικτύου.

– Μια αρκετά δημοφιλής περίπτωση είναι εκείνη των μικρό-δικτύων (micro -grids) χαμηλής τάσης που περιλαμβάνουν σε τοπικό ή ατομικό επίπεδο την παραγωγή ηλεκτρισμού, θερμότητας και την δυνατότητα αποθήκευσης σε συσσωρευτές ενώ υπάρχει μια μόνο διασύνδεση με το κεντρικό δίκτυο.


Στην Ελλάδα κυριαρχούν οι θερμοηλεκτρικοί σταθμοί παραγωγής με βάση το λιγνίτη και ακολουθούν οι υδροηλεκτρικοί σταθμοί. Το ηλεκτρικό σύστημα διακρίνεται στο Εθνικό Διασυνδεδεμένο Σύστημα (Ε.Δ.Σ.) και στο Νησιωτικό Σύστημα. Η ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας (Βλ. Σχήμα IIΙ) είναι πλέον τυπικά απελευθερωμένη και επιτρέπεται η παραγωγή και η πώληση ηλεκτρικής ενέργειας και από τρίτους, εκτός της ΔΕΗ Α.Ε., η οποία ωστόσο κατέχει μερίδιο άνω του 95% της παραγωγής. Η νομοθεσία προβλέπει την υποχρέωση όλων των παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου των ΑΠΕ, να συνδέονται στο κεντρικό δίκτυο και να πωλούν εκεί το ρεύμα που παράγουν, και όχι απευθείας σε ιδιώτες. Με τον τρόπο αυτό, αποκλείεται η περίπτωση διμερών συμβάσεων/συνεννοήσεων μεταξύ παραγωγών ή μεταξύ παραγωγών – προμηθευτών, χωρίς τη μεσολάβηση του κεντρικού Συστήματος Συναλλαγών.

Σχήμα ΙΙΙ


Επιτρέπονται μικρές μονάδες παραγωγής (μέχρι 50.000 MWh/έτος) οι οποίες μπορούν να πωλούν μέχρι το 20% της παραγωγής τους στο κεντρικό δίκτυο σε καθορισμένη τιμή. Από την άλλη πλευρά, επιβάλλεται ένα μικρό τέλος (για τη στήριξη των ΑΠΕ) σε ολόκληρη την ποσότητα ρεύματος που παράγουν οι μονάδες αυτές.


Αξίζει να αναφερθεί ότι με το Ν. 3468/2006 δημιουργήθηκαν κίνητρα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από τους ιδιώτες σε μικρούς σταθμούς φωτοβολταϊκών, καθώς δεν απαιτείται λήψη άδειας παραγωγής, εγκατάστασης, λειτουργίας για τις περιπτώσεις με ισχύ μέχρι 150KWh. Το παραγόμενο αυτό ρεύμα στη συνέχεια πωλείται στην ΔΕΣΜΗΕ Α.Ε. (ή στη ΔΕΗ Α.Ε. στα μη διασυνδεδεμένα νησιά) μέσω του δικτύου της ΔΕΗ, ενώ ενθαρρύνεται και η συμμετοχή αυτοπαραγωγών.


Έχει ασκηθεί κριτική στην Ελλάδα για την έλλειψη ρυθμίσεων ως προς την εξισορρόπηση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας σε πραγματικό χρόνο. Η συζήτηση αυτή την περίοδο στην Αθήνα, στο Παγκόσμιο Φόρουμ Ενεργειακής Ρύθμισης περιστρέφεται, μεταξύ άλλων, γύρω από την εγκατάσταση των λεγόμενων «έξυπνων μετρητών» (smart meters) ως ένα πρώτο βήμα για την δημιουργία των λεγόμενων «έξυπνων δικτύων» (smart grids) με αποτέλεσμα την δυνατότητα ανταπόκρισης σε πραγματικό χρόνο των παρόχων ηλεκτρικής ενέργειας στη ζήτηση της αγοράς.


Οι εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα καταδεικνύουν μια τάση διαφοροποίησης μετά από μια περίοδο μονοπωλιακής σταθερότητας και σταδιακής επέκτασης του ηλεκτρισμού σε ολόκληρη την επικράτεια που κράτησε μισό, περίπου, αιώνα. Το αίτημα για «καθαρή» ηλεκτρική ενέργεια, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες που προσφέρει η ομότιμη ενέργεια, παρουσιάζουν πολύ ελκυστικές προοπτικές, ωστόσο δεν απουσιάζουν και οι πολύπλευρες προκλήσεις.


Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την πολύ πιθανή περίπτωση της υιοθέτησης των έξυπνων μετρητών. Σε αρκετές χώρες του κόσμου έχει δρομολογηθεί η σχεδόν καθολική εγκατάσταση αυτών των μετρητών, όπως στην Ιταλία από την κυρίαρχη εταιρεία παραγωγής και παροχής ηλεκτρικού ρεύματος, την Enel SpA. Οι έξυπνοι μετρητές δίνουν τη δυνατότητα διαφοροποιημένης χρέωσης – υψηλότερη χρέωση στις ώρες αιχμής και χαμηλότερη τις υπόλοιπες- ενώ η παράνομη χρήση ηλεκτρισμού (λ.χ. από αυθαίρετα κτίσματα) εντοπίζεται με ευκολία. Ωστόσο δεν λείπουν οι φωνές εκείνων που διαβλέπουν ένα καθαρό όφελος μόνο για τις εταιρείες που πωλούν ηλεκτρικό ρεύμα στους καταναλωτές και όχι για τους τελευταίους.


Στη Ν. Ζηλανδία, λ.χ. το Κοινοβούλιο εξέδωσε πρόσφατα μια μελέτη με την οποία ασκήθηκε κριτική στην έλλειψη πραγματικής «εξυπνάδας» από τους έξυπνους μετρητές, τουλάχιστον σύμφωνα με τα συμφέροντα των καταναλωτών. Πιο συγκεκριμένα, οι εν λόγω έξυπνοι μετρητές αδυνατούσαν να αντεπεξέλθουν στην λειτουργία των «έξυπνων» οικιακών συσκευών και των οικιακών δικτύων, βοηθώντας στη μείωση – ως οφείλουν -της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας. Επιπλέον, προτάθηκε η δυνατότητα οι έξυπνοι μετρητές να δίνουν τη δυνατότητα αλλαγής παρόχου για διασφάλιση του δίκαιου ανταγωνισμού (όπως στην περίπτωση της φορητότητας των αριθμών κινητών τηλεφώνων) και η νομοθετική εξασφάλιση της δίκαιης χρέωσης των καταναλωτών με γνώμονα το κόστος στην διαφοροποιημένη χρέωση και όχι μόνο το κέρδος των παρόχων.


Η προώθηση των έξυπνων δικτύων, με τους έξυπνους μετρητές ως πρώτο βήμα, παρουσιάζει μια σειρά από τεχνολογικές προκλήσεις, όπως λ.χ. η χρήση ενσύρματων ή ασύρματων μέσων επικοινωνίας των μετρητών, η δυνατότητα τους να επικουρούν την παραγωγή ηλεκτρισμού από τους καταναλωτές μέσω της σύνδεσης με μικρό-δίκτυα και η ασφάλεια των δεδομένων που μεταδίδουν αμφίδρομα οι έξυπνοι μετρητές.


Η προτυποποίηση τόσο των συσκευών, όσο και των μεθόδων επικοινωνίας καταναλωτών, παραγωγών και καταναλωτών-παραγωγών με το με το κεντρικό δίκτυο διανομής, λαμβάνει με τον τρόπο αυτό ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της σημασίας που δίνεται στην ανάπτυξη των έξυπνων δικτύων αποτελεί ο 13ος Τίτλος (sec. 1301) του αμερικάνικου νομοθετήματος για την Ενεργειακή Ανεξαρτησία και Ασφάλεια (Energy Independence and Security Act – 2007) όπου γίνεται ιδιαίτερη μνεία για την διασφάλιση της διαλειτουργικότητας των έξυπνων δικτύων. Αξίζει να σημειωθεί ότι το νομοθέτημα αυτό τελικά δεν μείωσε τις φορολογικές ελαφρύνσεις των πετρελαϊκών εταιριών.


Από την άλλη πλευρά υπάρχουν μια σειρά από παράγοντες που όπως είναι φυσικό, επηρεάζουν την δυνατότητα της ομότιμης ενέργειας να αναπτυχθεί περαιτέρω. Εκτός από την αναμενόμενη αντίδραση των παραδοσιακών παραγωγών ηλεκτρισμού, για τους οποίους η ομότιμη παραγωγή αποτελεί απειλή (Datamonitor, 2009), η οικονομική πλευρά σαφώς παρουσιάζεται πολύ σημαντική παράμετρος, σε μια περίοδο κατά την οποία σημειώνονται αρνητικοί ρυθμοί ανάπτυξης σε πολλές χώρες, ενώ διατυπώνονται προβληματισμοί ως προς την χρηματοοικονομική πολιτική. Η ομότιμη ενέργεια αυτή την εποχή δεν είναι άμεσα φθηνότερη από την συμβατική, γεγονός που αποθαρρύνει τόσο καταναλωτές όσο και διαμορφωτές πολιτικής από την υιοθέτησή της. Επιπλέον, η βιωσιμότητα της χρησιμοποιούμενης τεχνολογίας στην ομότιμη ενέργεια σαφώς επηρεάζει την παρούσα απόφαση για επένδυση. Η βιωσιμότητα της ομότιμης ενέργειας σε συνδυασμό με τη μείωση του πραγματικού χρηματικού κόστους υιοθέτησης της αποτελούν κλειδιά για την οικονομικά ασφαλή μετάβαση σε μια κοινωνία καταναλωτών-παραγωγών.


Για τους διαμορφωτές πολιτικής, μεγάλη σημασία αποκτούν πέρα από την οικονομική παράμετρο και οι υπόλοιπες εξωτερικές επιδράσεις της ομότιμης ενέργειας. Ένα παράδειγμα αποτελεί η απασχόληση και η κατάρτιση όπου αφενός δημιουργούνται δυνατότητες αυξημένης απασχόλησης στην περίπτωση που προωθηθεί η παραγωγή των σχετικών τεχνολογιών εγχώρια, αφετέρου δημιουργούνται οι προκλήσεις της κατάρτισης ανθρωπίνου δυναμικού στις νέες αυτές τεχνολογίες. Ένα άλλο παράδειγμα αποτελεί η επίδραση στα δημόσια έσοδα μακροπρόθεσμα, με την μείωση των εσόδων από τον φόρο προστιθέμενης αξίας στο ρεύμα που καταναλώνεται σε περίπτωση μεγαλύτερης διείσδυσης της ομότιμης ενέργειας.


Στην Ελλάδα, όπου το καθεστώς μετάβασης της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας σε πραγματικό ανταγωνισμό βρίσκεται ακόμα σε αρχικό στάδιο, η πολιτική βούληση, αντλώντας και τα παραδείγματα στη διεθνή σκηνή, έχει τη δυνατότητα διαμόρφωσης των συνθηκών εκείνων για την καλύτερη αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών στην περίπτωση της ηλεκτρικής ενέργειας προς όφελος των δρώντων / παικτών και με τελικό αποδέκτη την μείωση της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος.


Σε κάθε περίπτωση οι αποφάσεις αυτές, είτε με την εισαγωγή των έξυπνων μετρητών ως πρώτου βήματος για την υιοθέτηση των έξυπνων δικτύων, είτε με την κεντρική προώθηση αυτόνομων δικτύων ομότιμης ενέργειας (λ.χ. σε νησιά), είτε και τα δύο καθώς και η τυχόν προώθηση άλλων μορφών παραγωγής και διανομής της ηλεκτρικής ενέργειας, θα ήταν σκόπιμο να ληφθούν με επιστημονικά κριτήρια τεκμηριωμένα σε όσο το δυνατόν πιο ακριβείς μελέτες και λαμβάνοντας υπόψη τα συμφέροντα όλων των ενδιαφερόμενων μερών. Άλλωστε, οι νέες τάσεις στην ηλεκτρική ενέργεια ευνοούν την αμφίδρομη επικοινωνία, ενώ οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν την δημόσια διαβούλευση χωρίς μεγάλο οικονομικό κόστος. Οι όποιες ρυθμίσεις δεν πρέπει να θέσουν σε κίνδυνο ούτε την επάρκεια ηλεκτρικού ρεύματος, ούτε όμως και την τσέπη των περισσότερων καταναλωτών-πολιτών αυτής της χώρας για να τελεσφορήσουν.

Βιβλιογραφία

- Datamonitor a (2009) Electricity in Europe – Industry Profile, October 2009, Ref. Code 0201-0663.

- Datamonitor b (2009) The UK’s latest proposal for a FIT system is ambitious, but misguided, 28 of April 2009, Expert View.

- J. Ikäheimo, K. Purchala, E. Fuchs, R. Drozdowski (2008) Management tools for Distributed Energy Resources integration into energy markets, 3rd International Conference on Integration of Renewable and Distributed Energy Resources, December 10-12th, 2008.

- S.Kärkkäinen (2004) Local Trading Strategies, First International Conference on the Integration of Renewable Energy Sources and Distributed Energy Resources, December 1 – 3 /2004, Brussels.

- P. Koponen, (2004) Integration of metering with DER management? Metering Europe, 29.09.2004”.

- Office of the National Coordinator for Smart Grid Interoperability (2009) NIST Framework and Roadmap for Smart Grid Interoperability Standards, Release 1.0 (Draft), National Institute of Standards and Technology, U.S. Department of Commerce, Washington.

- Parliamentary Commissioner for the Environment (2009) Smart electricity meters: How households and the environment can benefit, Wellington, New Zealand.

Σχετικές ιστοσελίδες

- http://www.eu-deep.com/

- http://www.house.gov/

- http://www.rae.gr/

- http://www.worldforumiv.info/

Η βιωσιμότητα της μετάβασης από τα ορυκτά καύσιμα σε πηγές ανανεώσιμης ενέργειας κυρίως με την οικονομική βοήθεια του κράτους, πρόσφατα, ανέτρεψε τις απαισιόδοξες προβλέψεις και τις υπερβολικές ανησυχίες σχετικά με τις δαπάνες και την αυτάρκεια τους. Ωστόσο, η μετάβαση πραγματοποιείται σε συνθήκες υψηλών ποσοστών ανεργίας και οι δαπανηρές και πιθανώς δύσκολες στη συντήρηση μεγάλες εγκαταστάσεις που κληρονομήθηκαν από τη νοοτροπία υποδομών εργοστασίων μεγάλου μεγέθους θέτουν επιπρόσθετες προκλήσεις.


Σε ένα ανανεώσιμο περιβάλλον στο μέλλον, τα μεγάλα εργοστάσια μάλλον θα χρησιμοποιηθούν για την διαχείριση αποβλήτων. Για να αντιμετωπίσουμε πιθανά κοινωνικά προβλήματα που πηγάζουν από τη φύση της μετάβασης, καθώς και να μειώσουμε περισσότερο τις περιβαλλοντικές ζημιές, η μετάβαση θα πρέπει να ενισχυθεί και επιταχυνθεί από την ανάδειξη των ομότιμων ενεργειακών κοινοτήτων. Θα εστιάσουμε επιλεκτικά σε ζητήματα γύρω από νεογέννητες ομότιμες υποδομές σε σχέση με τη δημόσια πολιτική και σε μια γρήγορη ανασκόπηση της αυτόνομης μονάδας, που συνιστά ένας κόμβος σε ένα ομότιμο ενεργειακό δίκτυο, σαν μια σύντομη εισαγωγή για τους μη ειδικούς.


Η προέλευση της έννοιας του ομότιμου [peer-to-peer (P2P)] είναι το Διαδίκτυο, ένα δίκτυο κόμβων επεξεργασίας πληροφοριών, ισοδύναμων σε σχέση με τη διαθεσιμότητα πόρων, με κατανεμημένο έλεγχο, με βάση κυρίως το ελεύθερο λογισμικό και με πρωτόκολλα επικοινωνίας βασισμένα σε ανοικτά πρότυπα. Εν ολίγοις, μια τεχνολογική ανακάλυψη που ωθεί την κοινωνική αλλαγή. Μια ομότιμη κοινότητα είναι πρωταρχικά μια μη-ιεραρχική κοινότητα ανθρώπων που ενδιαφέρονται για έναν τομέα κι εξειδικεύονται μοιράζοντας τη γνώση τους, δουλεύοντας σε έργα που παράγουν αποτελέσματα που επιλύουν ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πρόβλημα προς όφελος ολόκληρης της κοινωνίας. Το ελεύθερο λογισμικό είναι ένα καλούπι από το οποίο προκύπτουν ιδέες για να επιδείξουν πως οι ομότιμες ενεργειακές κοινότητες μπορούν να γίνουν λειτουργικές. Μια σύντομη σκιαγράφηση ενός προτύπου κοινότητας παρουσιάζεται εδώ.


Ενώ το ελεύθερο λογισμικό αποτελεί λύση στο κοινωνικό πρόβλημα της αποκλειστικής ιδιοποίησης της γνώσης, η ομότιμη προοπτική προτείνει κατανεμημένες, διαδικτυακές οργανωτικές δομές ως ανώτερες από τις συγκεντρωτικές ιεραρχίες. Το ελεύθερο λογισμικό ευδοκιμεί σήμερα, πιθανώς επειδή όταν ξεκίνησε, όπως εξηγεί ο ιδρυτής του, οι εχθροί του αντιλήφθηκαν την απήχηση που θα μπορούσε να έχει όταν ήταν ήδη πολύ αργά. Αντίθετα, η ομότιμη διαδικασία, ή τουλάχιστον κάποιες από τις μορφές της όπως η ανταλλαγή αρχείων, έχουν ποινικοποιηθεί βαριά από μια συμμαχία μεταξύ κυβερνήσεων και μονοπωλίων, που αυτοαποκαλούνται κάτοχοι πνευματικής ιδιοκτησίας και πατεντών. Το παράδοξο, προς το οποίο μας οδηγεί η αδυναμία του νόμου, επιβεβαιώνεται από μελέτες που αποκαλύπτουν πως οι κάτοχοι πνευματικών δικαιωμάτων γίνονται παρασιτικά δαιμόνια που θερίζουν κέρδη από την υποτιθέμενα παράνομη ανταλλαγή δεδομένων. Με άλλα λόγια, το ζήτημα δεν είναι η ρύθμιση των τεχνολογιών, αλλά οι παράνομες συμπεριφορές και αυτού του τύπου οι συμπεριφορές βρίσκονται συχνά πιο κοντά στην πηγή των δεδομένων από οπουδήποτε αλλού. Σύμφωνα με μια πρόσφατη τάση, οι οργανισμοί δημόσιων υπηρεσιών όπως οι τηλεπικοινωνίες ή το ταχυδρομείο ενώ απαγορεύουν την πρόσβαση στα δεδομένα τους από εφαρμογές ιστού, τους επιτρέπεται να εμπορεύονται τα δεδομένα τους με ιδιωτικές εταιρείες, που με τη σειρά τους πουλούν αυτά τα δεδομένα στο κοινό. Δηλαδή, αντίγραφα κάποιων κατά τα άλλα πανομοιότυπων δημοσίων και/ή προσωπικών δεδομένων πωλούνται κατ’ επανάληψη εκτός δικτύου σε αυθαίρετες τιμές. Αυτές οι εταιρείες κι οργανισμοί δεν έχουν τη δικαιοδοσία να το κάνουν αυτό. Σε σχέση μ’ αυτό, για αρκετούς μήνες η ηλεκτρονική βάση δεδομένων των ταχυδρομικών κωδικών των Ελληνικών Ταχυδρομείων φαίνεται να καταστρατηγεί την αρχή της ακεραιότητας της βάσης δεδομένων κι ως εκ τούτου είναι αναξιόπιστη. Αυτή η κατάσταση έχει επίπτωση σε άλλες ηλεκτρονικές υπηρεσίες και πίσω από αυτή την αλυσίδα γεγονότων εύκολα μπορεί να διακρίνει κανείς μια πολιτική ώθησης διεργασιών στην αγορά που είναι εξ ορισμού έξω από τη φύση της αγοράς και την ικανότητά της να τις χειριστεί. Παρόμοιες ανησυχίες μπορούν να βρεθούν στην καμπάνια 4Δ. Αυτό είναι μονάχα ένα παράδειγμα για το πώς η τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να υποβαθμίσει την ποιότητα των υπηρεσιών ή να περιορίσει την πρόσβαση σε ανθρώπους κι εδώ βρίσκεται ακόμη ένα, αναστημένο κατάλοιπο από την εποχή του ψυχρού πολέμου. Αυτά είναι παραδείγματα αρνητικών πολιτικών ενάντια στο δημόσιο συμφέρον και θα πρέπει ολοφάνερα να απορριφθούν.


Τα κράτη της ΕΕ έχουν δείξει σταθερή αφοσίωση σε προσχεδιασμένους στόχους και, μέσα σε λίγα χρόνια, καλά πρακτικά αποτελέσματα που διατηρούν μια υψηλή ποιότητα διαβίωσης, ενώ μεταμορφώνουν το περιβάλλον για να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή. Μια συνέργεια εφαρμοσμένων, καλοσχεδιασμένων πολιτικών δεν μπορούν παρά να γίνουν ευρέως αποδεκτές. Στη Δανία η υποδειγματική ενσωμάτωση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην καθημερινή ζωή και οι σχετικές πολιτικές αποτελούν ένα μάθημα. Στη Σουηδία η φορολόγηση του Διοξειδίου του Άνθρακα εισήχθη το 1991. Αν και η προηγούμενη εμπειρία δείχνει πως τα φορολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για να βελτιωθούν οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι μάλλον περιορισμένα, αυτό το μέτρο αποδείχτηκε επιτυχημένο. Μια πτώση του 9% κατά κεφαλήν μέσα σε 2 δεκαετίες είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντική και τα ετήσιο έσοδα, που είναι σχεδόν 2 δις €, υποδεικνύει πως η πτώση των εκπομπών αερίων θα επιταχυνόταν αν το εισόδημα αυτό χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει οικονομικά βιομηχανικές μονάδες που θέλουν να πραγματοποιήσουν τη μετάβαση, μειώνοντας έτσι το συνολικό προσδόκιμο ζωής του φόρου. Σήμερα, ο φόρος για τον άνθρακα εισάγεται επίσης στη Φινλανδία, στην Ολλανδία, τη Νορβηγία και την Ιταλία. Του χρόνου θα ακολουθήσει η Γαλλία. Αυτά είναι παραδείγματα θετικών πολιτικών που θα έπρεπε να συμπληρωθούν με τον ομότιμο μετασχηματισμό του ενεργειακού τομέα.


Για έναν ομότιμο τομέα ενέργειας


Η αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων με ανανεώσιμες πηγές και δεδομένου ότι ο διαθέσιμος χρόνος για την αντικατάσταση πριν εξαντληθεί το πετρέλαιο είναι περιορισμένος, φαίνεται ότι η μετάβαση σε ένα πρώτο στάδιο, αν είναι επιτυχής, θα ολοκληρωθεί πριν τα αποτελέσματα της έρευνας δώσουν το πράσινο φως για την ευρεία χρήση των μεταφορέων υδρογόνου. Αναπόφευκτα πέφτουμε σε ένα χαμηλότερο επίπεδο ενέργειας γιατί η ίδια ποσότητα ενεργειακής εισροής δίνει ενέργεια λιγότερη απ’ αυτή που παράγουν τα ορυκτά καύσιμα σήμερα. Για να αμβλύνουμε τις ανησυχίες, αξίζει να σημειώσουμε ότι σήμερα η καθημερινή κατανάλωση ενέργειας ενισχύεται από κάποιες πολιτικές που πριμοδοτούν επιχειρήσεις αντί για ιδιώτες σε τεχνητά υψηλά επίπεδα, μιας και οι ενδείξεις των τιμών σ’ αυτή την περίπτωση είναι παραπλανητικές και τα χαμηλά κόστη δεν αφήνουν περιθώριο για τεχνολογική καινοτομία, η οποία είναι κρίσιμη για τη βελτίωση της απόδοσης και την αντιμετώπιση του περιβαλλοντικού κόστους. Αν η κατανάλωση ενέργειας που βασίζεται σε ορυκτά καύσιμα μειώνεται κατά 0.5% κάθε χρόνο αρχίζοντας από σήμερα και για τα επόμενα 50 χρόνια -με στόχο να παράσχει επιπλέον ενέργεια για τη μεταβατική περίοδο ώστε να χαμηλώσει το επίπεδο ενέργειας με το οποίο και να μπορέσουν οι ανανεώσιμες πηγές να κατορθώσουν την αυτάρκεια έγκαιρα- η τρέχουσα οικονομία δεν θα αντιμετώπιζε σοβαρές διακυμάνσεις. Η μείωση είναι δυνατή πρώτα και κύρια με την εγκατάλειψη των βιομηχανικών μεθόδων στην γεωργική παραγωγή, και ακολουθώντας κινήματα σαν τα De-growth, Permaculture και Transition Towns τα οποία, τουλάχιστον για την Ευρώπη, μπορεί να αναζωογονήσουν τις ερημωμένες αγροτικές εκτάσεις και να εξορθολογίσουν το σχεδιασμό του αστικού περιβάλλοντος.


Σε μια ανανεώσιμη στρατηγική, ένας ομότιμος ενεργειακός κόμβος ορίζεται σαν μια αυτόνομη καταναλωτική μονάδα, που δεν αντιστοιχεί αναγκαστικά με μια μοναδική ιδιοκτησία. Η σημερινή τεχνολογία αναμιγνύει την πλευρά του παραγωγού και του καταναλωτή, παρέχοντας μικρές γεννήτριες για κάθε είδους ιδιοκτησία, ανοίγει ευκαιρίες για την απομάκρυνση από ζημιογόνα επιχειρηματικά μοντέλα και μπορεί να διαμορφώσει, αντίθετα, κοινότητες ενέργειας που θα κατασκευάσουν και θα αναπτύξουν καινοτόμες λύσεις χαμηλού κόστους για το περιβάλλον. Δίνει τη δυνατότητα για την έκδοση αδειών για υλικά ανοικτού σχεδιασμού που στοχεύουν να χακέψουν τους νόμους για τις πατέντες [με έναν αντίστοιχο τρόπο με αυτό που η Γενική Άδεια Δημόσιας Χρήσης (GPL) χάκεψε το νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων]. Υπάρχουν ήδη γεννήτριες ανοιχτού σχεδιασμού που χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, και που έχουν εγκατασταθεί σύμφωνα μ’ αυτές τις άδειες, αποδεικνύοντας το πόσο εφικτή είναι μία τέτοια ιδέα. Επίσης, η πτώση των τιμών των φωτοβολταϊκών κυψελών τα έχει ήδη οδηγήσει σε μία ισοτιμία με τον άνθρακα στην Καλιφόρνια, τη Χαβάη και την Ιαπωνία. Υπάρχει, λοιπόν, γόνιμο έδαφος για νέες επιχειρήσεις.


Τα ενδιαφερόμενα μέρη θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν διαδικασίες με δημόσια διαθέσιμη τεκμηρίωση, όπως το εγχείρημα SHPEGS με στόχο την προτυποποίηση των διεπαφών, να κατασκευάζουν ή να παραγγέλνουν τα αναγκαία εξαρτήματα και να φτιάχνουν τα συστήματά τους σε τοπικό επίπεδο. Η προτυποποίηση εργαλείων για το Physical Computing μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δημιουργηθούν αισθητήρες κι ελεγκτές, ώστε να καταστήσουν μεγαλύτερα συστήματα ικανά να αλληλεπιδρούν με τον φυσικό κόσμο.


Η ύπαρξη μιας πληθώρας κοινωνικών κινημάτων -πολύ περισσότερων από αυτά που αναφέρθηκαν πιο πάνω- τα οποία αναδύονται με μία ταχύτητα που είναι δύσκολο για τις κατεστημένες εξουσίες να την παρακολουθήσουν, είναι μία ένδειξη ότι είμαστε μπροστά σε μία επανάσταση με ρίζες στην διάχυση της γνώσης απ’τον κόσμο των ειδικών στους πολίτες, μια διαδικασία που επιβάλλεται από την τεχνολογία παρά από κάποια πολιτικά ή οικονομικά υποκείμενα που επιθυμούν να κρατήσουν την εξειδικευμένη γνώση κρυμμένη πίσω από κλειστές πόρτες. Πρόκειται για μια αργή μετάβαση από απλές σε σύνθετες διαδικασίες που προκύπτουν μέσα από την ανταλλαγή ιδεών μεταξύ ενός πολύ μεγάλου αριθμού ανθρώπων. Η σημερινή άνθιση των locavolts στον ενεργειακό τομέα και η κατά το παρελθόν άνθιση των locavores στη γεωργία είναι άλλη μια ένδειξη της εξάπλωσης των αντιγράφων του μιμιδίου της αυτο-οργάνωσης. Αυτά τα οργανικά ή κινήματα βάσης (grassroots), όπως συχνά ονομάζονται, είναι πολύ πιθανόν να γίνουν η αιτία για το σύνδρομο τείχους του Βερολίνου: την εσωτερική κατάρρευση των παραδοσιακών αυταρχικών μηχανισμών, επιχειρηματικών μοντέλων και θεσμών, που ενώ συνεχίζουν να λειτουργούν απορροφώντας πόρους, είναι ανίκανοι να εκπληρώσουν την αποστολή τους και καταλήγουν να μην είναι χρήσιμοι για τίποτα και για κανέναν. Μία περίπτωση μοντελοποίησης του μέλλοντος της ενέργειας είναι ο υπολογισμός της επιφάνειας εγκατάστασης ενός φωτοβολταϊκού που απαιτείται από έναν αυτόνομο ενεργειακό κόμβο που τροφοδοτείται αποκλειστικά με ηλιακή ενέργεια. Αυτό είναι και το σημείο εκίννησης για το σχεδιασμό και την κατασκευή των οικιακών φωτοβολταϊκών.


Η ακτινοβολία του ηλίου έχει υπολογιστεί κατά μέσο όρο για διάστημα τριών χρόνων από το 1991 ως το 1993 στη Νότια Ευρώπη παρέχει ισχύ 200W/m² σύμφωνα με αυτή την εγγραφή. Η τιμή αυτή είναι χαμηλή σε σύγκριση με τα δεδομένα γεωγραφικής τοποθέτησης που βρέθηκαν στο PVGIS Solar Irradiation Data για την ίδια περιοχή σε κλίση 25 μοιρών. Αν και η πλειοψηφία των ηλιακών πινάκων έχει αποδοτικότητα 20%, δηλαδή 40W/m2 ηλιακού συλλέκτη, η νανοτεχνολογία μπορεί να ανεβάσει αυτό το ποσοστό. Το στρογγυλό συνολικό άθροισμα της εκτίμησης της οικιακής κατανάλωσης ενέργειας είναι Ε_c = 20000kWh το χρόνο για εύκρατα κλίματα, πιθανώς για μια κατοικία 100-120 m² και τριών – τεσσάρων ενοίκων.


Ένας ηλιακός συλλέκτης που λαμβάνει 1 Watt ηλιακής ισχύος μπορεί να παράξει ενέργεια,


το οποίο σημαίνει ότι 11.4kW ηλιακής ισχύος ή 285 m² επιφάνειας εγκατάστασης ηλιακών πινάκων απαιτείται για να καλύψει τις ετήσιες ενεργειακές ανάγκες του υποθετικού Ευρωπαϊκού νοικοκυριού, μια προσέγγιση του ελάχιστου της περιοχής εγκατάστασης ενός υποθετικού κόμβου ομότιμης ηλιακής ενέργειας. Μια μείωση 25% σε Ε_c και διπλασιάζοντας της αποδοτικότητα του ηλιακού κυττάρου, συρρικνώνει την απαιτούμενη περιοχή εγκατάστασης σε 53.5 m². Προσθέτοντας ανεμογεννήτριες κι εκμεταλλευόμενοι τη γεωθερμική ενέργεια, όπου αυτό είναι εφικτό, αυτή η τιμή μπορεί να μειωθεί κι άλλο. Ο γενικός τύπος για τον υπολογισμό της περιοχής εγκατάστασης φωτοβολταϊκών κυττάρων είναι:


(m²)


Αν όμως χρησιμοποιηθεί ισχύς,


(m²)

ή


(m²)


όπου


: η συνολική οικιακή κατανάλωση ενέργειας (Wh)


,: η εικονική και πραγματική ηλιακή ισχύς που απαιτείται για την ικανοποίηση της οικιακής κατανάλωσης ενέργειας (W)

: η απόδοση του ηλιακού πίνακα


: η τιμή μέσης ηλιακής ακτινοβολίας σε σχέση με τη γεωγραφική θέση (W/m²)


Παρόλο που οι νομικές, οικονομικές και τεχνικές συνθήκες για την εγκατάσταση ομότιμων ενεργειακών δικτύων οδεύουν προς την ωριμότητα, η δημόσια πολιτική καθυστερεί κι αυτές οι κοινότητες δεν μπορούν να αναπτυχθούν αν μονίμως τις τιμωρούν ή τις αγνοούν. Για να ελαχιστοποιηθούν οι επιπλοκές, ενώ θα αντικαθίστανται οι πηγές ενέργειας, είναι αναγκαία η άμεση δράση σε διάφορα επίπεδα.

Καθώς η άμεση διαδικασία της παραγωγής είναι αυτή που καθορίζει τη διανομή, το σημαντικότερο εγγενές πλεονέκτημα της ομότιμης παραγωγής ενέργειας είναι ότι εξασφαλίζει σε μακροπρόθεσμη και σταθερή βάση δικαιότερη και περισσότερο ισοδύναμη κατανομή του πλούτου. Στην κατανεμημένη παραγωγή, υποστηρίζει ο Γιώργος Παπανικολάου, το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που παράγεται προορίζεται για ατομική κατανάλωση, περιορίζοντας το πεδίο της αγοράς στις ενεργειακές ανταλλαγές. Ένα δίκτυο που επιτρέπει, χωρίς την υποχρεωτική διαμεσολάβηση τρίτου, τον αντιλογισμό των ενεργειακών ροών μεταξύ ομότιμων, περιορίζει ακόμα περισσότερο τη σφαίρα της αγοράς και την επίσημη νομισματική κυκλοφορία.


Ομότιμη παραγωγή και παραγωγή ενέργειας


Στην καρδιά των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών οικονομιών, την άυλη σφαίρα της παραγωγής, γινόμαστε μάρτυρες ενός βαθύτατου μετασχηματισμού που χαρακτηρίζεται από την ανάδυση μιας νέας μορφής παραγωγής. Η ομότιμη παραγωγή ανατρέπει την εδραιωμένη αντίληψη της οικονομικής σκέψης, ότι οι άνθρωποι διευθετούν τις παραγωγικές τους διαδικασίες είτε σαν εργαζόμενοι, ακολουθώντας τις προσταγές των προϊσταμένων τους, είτε σαν ατομικοί παραγωγοί στις αγορές. Στην ομότιμη παραγωγή οι παραγωγικές διαδικασίες διενεργούνται οργανωμένες, συνήθως από κάτω προς τα πάνω, και στηρίζονται στην ελεύθερη επιλογή των ατόμων-συντελεστών της παραγωγής να συνεργαστούν, χωρίς βασικό κίνητρο τη χρηματική αμοιβή, με τη βοήθεια κατανεμημένων δικτύων για την επίτευξη κοινών στόχων ή έργων. Καθώς το προϊόν της εργασίας τους δεν έχει ανταλλακτική αξία, αλλά αξία χρήσης για μια κοινότητα χρηστών, χαρακτηρίζεται από την παραγωγή και διανομή του προϊόντος της εργασίας έξω από τη σφαίρα της αγοράς (μια μετακαπιταλστική μορφή οργάνωσης της παραγωγής).


Αν η απόσπαση των μέσων παραγωγής και η συγκέντρωσή τους σε μια τάξη ιδιοκτητών υπήρξε η αναγκαία προϋπόθεση για τη δημιουργία της αγοράς εργασίας και την ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων εκμετάλλευσης, η επανένωσή των μέσων παραγωγής με τους ατομικούς παραγωγούς αποτελεί τη βασικότερη προϋπόθεση γέννεσης της ομότιμης παραγωγής. Εκτός από την πρόσβαση σε κατανεμημένο σταθερό κεφάλαιο, απαραίτητη είναι η δημιουργία μιας άμεσα προσβάσιμης υποδομής που επιτρέπει την εθελούσια και αυτόνομη (χωρίς την ανάγκη να αποσπάσουν την άδεια ενός εντεταλμένου διαμεσολαβητή) συνεργασία των παραγωγών. Στην άυλη σφαίρα της παραγωγής η αλλαγή αυτή συντελέστηκε κυρίως με την μείωση του κόστους των ηλεκτρονικών υπολογιστών και την ανάπτυξη του διαδικτύου.


Η φύση της σημερινής τεχνολογικής υποδομής, που καθιστά εφικτή την παραγωγή και διανομή ενέργειας, δεν επιτρέπει να μιλήσουμε για ομότιμη παραγωγή με τον ίδιο τρόπο όπως στην παραγωγή άυλων αγαθών. Τεχνολογικοί περιορισμοί όπως η περιορισμένη σμίκρυνση σε σχέση με την απόδοση, το σχετικά υψηλό κόστος κτήσης του εξοπλισμού παραγωγής ενέργειας, αλλά και το δίκτυο διανομής που οργανώνεται ιεραρχικά με μονόδρομες ενεργειακές ροές από μεγάλους παραγωγούς προς μικρούς ή μεγαλύτερους καταναλωτές, δημιουργούν φραγμούς που αν και ο ορίζοντας υπέρβασής τους αρχίζει σήμερα να γίνεται ορατός, θα απαιτήσει μια ικανή ιστορική περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας είναι απαραίτητο να σχεδιάσουμε και να υλοποιήσουμε μεταβατικές και εφαρμόσιμες λύσεις. Έτσι, με τους σημερινούς περιορισμούς, σαν ομότιμη παραγωγή ενέργειας μπορεί να περιγραφεί η οργάνωση κατανεμημένων συστημάτων παραγωγής
που διασυνδέονται με ένα δίκτυο:


-που επιτρέπει ενεργειακές ροές από πολλούς προς πολλούς
-που βασίζεται στην εθελοντική συμμετοχή ανεξάρτητων ατομικών παραγωγών-νοικοκυριών ή κοινοτήτων
-που ιδανικά χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές εξασφαλίζοντας μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα και οικολογική ισορροπία.


Η κατανεμημένη παραγωγή ενέργειας χαρακτηρίζεται από πολλαπλά πλεονεκτήματα. Από στρατηγικής άποψης, εξασφαλίζει αμυντική ασφάλεια (η καταστροφή ή η δυσλειτουργία των συγκεντρωτικών υποδομών παραλύει την οικονομική δραστηριότητα) αλλά και αποτελεσματικότερη στην αντιμετώπιση των στρατηγικών κινδύνων της κλιματικής αλλαγής. Πρώτα γιατί δημιουργεί μια κατανεμημένη γεωγραφικά ραχοκοκαλιά παραγωγικής δραστηριότητας που αποτρέπει την ερήμωση της υπαίθρου και έπειτα γιατί είναι περιβαλλοντικά φιλικότερη. Η κατανεμημένη αρχιτεκτονική γεννά πολλαπλάσιες και γεωγραφικά διεσπαρμένες θέσεις εξαρτημένης εργασίας και αυτοαπασχόλησης από τη συγκεντρωτική. Οι ατομικοί παραγωγοί και οι κοινότητες παραγωγών υιοθετούν περιβαλλοντικά υπευθυνότερη συμπεριφορά ενεργειακής κατανάλωσης / εξοικονόμησης όταν είναι αυτοπαραγωγοί και συμμέτοχοι διαχειριστές των ενεργειακών τους πόρων · έχουν συμφέρον να υιοθετούν ηπιότερες από πλευράς περιβαλλοντικών επιπτώσεων τεχνολογίες, καθώς υφίστανται άμεσα τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των επιλογών τους.


Η ομότιμη παραγωγή μπορεί να υπερβεί το πρόβλημα της έλλειψης κοινωνικής αποδοχής των ενεργειακών επενδύσεων από τις τοπικές κοινωνίες, αποτέλεσμα της δικαιολογημένης καχυποψίας με την οποία αντιμετωπίζονται τα σχέδια των επίδοξων “πράσινων” ενεργειακών νεοτσιφλικάδων. Στην κατανεμημένη παραγωγών ο κύριος όγκος των ενεργειακών ροών επιτελείται στο εσωτερικό των τοπικών δικτύων εξοικονομώντας την ενέργεια που χάνεται στη μεταφορά και μειώνοντας τις ανάγκες για επενδύσεις αναβάθμισης της χωρητικότητας των δικτύων. Αρκετές, άλλωστε, επενδύσεις μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων ματαιώθηκαν στη χώρα μας από την έλλειψη πρόσβασης σε δίκτυο επαρκούς χωρητικότητας. Η διασύνδεση του ηλεκτρικού δικτύου με το διαδίκτυο επιτρέπει τη διαμόρφωση έξυπνων τοπικών δικτύων, των οποίων η ενεργειακή ζήτηση μπορεί να προσαρμόζεται στην παραγωγή, ελαχιστοποιώντας τις ανάγκες χρησιμοποίησης μεθόδων αποθήκευσης που μειώνουν την ενεργειακή απόδοση.


Οι υπερασπιστές της σημερινής αρχιτεκτονικής επικαλούνται οικονομοτεχνικά επιχειρήματα όπως η υψηλότερη (σήμερα) οικονομική απόδοση των συγκεντρωτικών συστημάτων ηλεκτροπαραγωγής. Στους υπολογισμούς αυτούς το πραγματικό κόστος συσκοτίζεται, καθώς οι αρνητικές επιπτώσεις για την κοινωνία, το περιβάλλον και τις μελλοντικές γενιές δεν συνυπολογίζονται και παραμένουν “εξωτερικές” προς την κεφαλαιακή απόδοση. Πρέπει λοιπόν να επινοήσουμε νέους δείκτες μέτρησης που θα ενσωματώνουν τα πραγματικά κόστη για την κοινωνία και το περιβάλλον. Για τα επόμενα χρόνια η παραγωγή ενέργειας θα παραμείνει σημαντικό πεδίο οικονομικής δραστηριότητας στα πλαίσια της αγοράς, γι’ αυτό και τα ζητήματα κόστους θα συνεχίσουν να έχουν βαρύνουσα επιρροή στις στρατηγικές μετάβασης. Μεσοπρόθεσμα οι δύο αρχιτεκτονικές θα αναπτύσσονται ταυτόχρονα αντιπαλεύοντας και συνάμα συμπληρώνοντας η μια την άλλη.


Οι προϋποθέσεις μετάβασης


Αν και η γέννεση των ομότιμων παραγωγικών σχέσεων στο ελεύθερο λογισμικό και στην παραγωγή προϊόντων πολιτισμού ξεκίνησε από τα κάτω και εγκαθιδρύθηκε με νομικές μορφές καθολικής ιδιοκτησίας όπως η Creative Commons κ.α.), αυτό έγινε εφικτό επειδή είχε ήδη συντελεστεί η βασική προϋπόθεση της ύπαρξης κατανεμημένου σταθερού κεφαλαίου (ηλεκτρονικών υπολογιστών) και ενός μέσου (διαδικτύου) δια του οποίου, με χαμηλό κατώφλι κόστους, μπορεί να οργανωθεί η συνεργασία των παραγωγών. Αντίθετα, το σημερινό κόστος του μηχανολογικού εξοπλισμού, οι τεχνικές δεξιότητες και η ανάγκη της ύπαρξης, στις περισσότερες περιπτώσεις, κάποιας μικροϊδιοκτησίας, κάνουν την υπόθεση της ομότιμης παραγωγής ενέργειας κυρίως υπόθεση της μεσαίας τάξης. Η σημερινή αρχιτεκτονική του ηλεκτρικού δικτύου εμποδίζει μια παρόμοια από “τα κάτω” ανάδυση της ομότιμης παραγωγής ενέργειας. Αν και η αργή, από τα κάτω, ανάπτυξη δεν μπορεί ν’ αποκλεισθεί, πιθανότερο είναι ότι αυτή θ’ αποτελέσει μια ταυτόχρονη από τα “κάτω” και από τα “πάνω” διαδικασία.


Οι σημαντικότερες τεχνολογίες που θα δεσπόζουν στη μεταβατική εποχή (χωρίς να εξαντλούν το σύνολο του παζλ) είναι αυτές της παραγωγής ενέργειας από φωτοβολταϊκά, αιολικά και συστήματα συμπαραγωγής ηλεκτρισμού θερμότητας. Οι δύο πρώτες χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ενώ η τελευταία απαιτεί πρώτη ύλη που μπορεί να διαφοροποιείται (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, βιομάζα κ.α.). Η απόδοση των τεχνολογιών αυτών εξαρτάται σημαντικά από τον γεωγραφικό χώρο προκειμένου να βελτιστοποιείται η αποτελεσματικότητά τους. Καθώς η πρόσβαση σε ανανεώσιμες πηγές αλλά και η χωροταξική κατανομή της ανθρώπινης δραστηριότητας υπόκειται σε γεωγραφικές διαφοροποιήσεις, θα πρέπει να είμαστε ανοικτοί σε οποιαδήποτε τεχνολογία ή μείγμα τους που αξιοποιεί αποτελεσματικά τις τοπικές πλουτοπαραγωγικές και κοινωνικές συνθήκες. Για παράδειγμα, η συμπαραγωγή είναι προσφορότερη στο οικιστικά πυκνό αστικό περιβάλλον όπου η τοποθέτηση ανεμογεννητριών είναι πρακτικά αδύνατη και η χρησιμοποίηση φωτοβολταϊκών προσκρούει στην πολυπλοκότητα των διοικητικών πράξεων που απαιτούνται, ειδικά όταν υπάρχουν πολλαπλές κάθετες μικροϊδιοκτησίες.


Η χρήση φωτοβολταϊκών ευνοείται από τον κατάλληλο αρχιτεκτονικό σχεδιασμό μεμονωμένων κατοικιών σε περιοχές με μεγάλη ηλιοφάνεια, ενώ το αιολικό δυναμικό είναι πλουσιότερο στις νησιωτικές περιοχές της χώρας. Η διαπίστωση φαντάζει αυτονόητη, ωστόσο οι πολιτικές συνέπειες δεν είναι: οι πολιτικές μετασχηματισμού θα πρέπει να αφήνουν το μεγαλύτερο δυνατό πλαίσιο ελευθερίας στους παραγωγούς να επιλέγουν μόνοι τους τους τρόπους παραγωγής και τη θεσμική μορφή που θα λαμβάνει η συνεργασία, ενώ ο συγκεντρωτικός σχεδιασμός μπορεί να αποδεικνύεται καταστροφικός. Στην πραγματικότητα, ο κεντρικός σχεδιασμός θα πρέπει να περιορίζεται στη διαμόρφωση ενός χαλαρού ρυθμιστικού πλαισίου συμμετοχής που θα αποσκοπεί κυρίως στην εξασφάλιση της οικολογικής βιωσιμότητας. Οι παραγωγικές δυνατότητες των ατόμων και των τοπικών κοινωνιών θα πρέπει να αφεθούν ελεύθερες ώστε να οργανώσουν, με την επινοητικότητα που χαρακτηρίζει τη συλλογική συμμετοχή, τα τοπικά δίκτυα ενεργειακής παραγωγής και διανομής.


Μέτρα όπως αυτό της επιδότησης της κιλοβατόρας είναι απλά στην εφαρμογή και αποτελεσματικά σε μια περίοδο μετάβασης, βοηθώντας τις επενδύσεις να αποσβένονται συντομότερα· επομένως ενισχύοντας τη διασπορά του απαραίτητου σταθερού κεφαλαίου. Ωστόσο, πρέπει να μας κάνουν προσεκτικούς καθώς μπορεί να επιβαρύνουν δυσανάλογα τους οικονομικά ασθενέστερους, διαρρηγνύοντας τις απαραίτητες πολιτικές και οικονομικές συμμαχίες της μεσαίας τάξης. Στις περιπτώσεις μεσαίου μεγέθους εγκαταστάσεων που εξυπηρετούν κατ’ αρχήν τις ανάγκες μιας γεωγραφικής κοινότητας, μπορούν να υλοποιηθούν ποικίλα σχήματα σύμπραξης των παραγωγών. Η δημιουργία μετοχικών εταιρειών με μεταβιβάσιμα μερίδια δεν θα πρέπει να επιδοτείται και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, τα οποία θα πρέπει να αφορούν αυστηρά κατοίκους της τοπικής κοινωνίας, να είναι καθολικά και μη μεταβιβάσιμα.


Το ιδιοκτησιακό καθεστώς, η διαχείριση, κοντολογίς η αρχιτεκτονική των σχέσεων που ορίζει το δίκτυο διανομής, αποτελούν το σημείο συνάντησης και σύγκρουσης των διαφορετικών κοινωνικών συμφερόντων. Γίνεται, έτσι, το κεντρικό σημείο άσκησης πολιτικής. Θα πρέπει να εξασφαλιστεί ο δημόσιος (και όχι απαραίτητα κρατικός) χαρακτήρας του, η απόλυτη ανεξαρτησία του από τις κρατικές και μεγάλες επιχειρήσεις, καθώς και η προτεραιότητα χρήσης του από τους μικρούς παραγωγούς έναντι των μεγάλων. Οι τοπικές κοινωνίες θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα να εγκαθιστούν και να διαχειρίζονται τα δικά τους δίκτυα. Ο τεχνολογικός εξοπλισμός των συσκευών διασύνδεσης με τους παραγωγούς-καταναλωτές θα πρέπει να είναι ανοικτού σχεδιασμού και τα πρωτόκολλα επικοινωνίας με ανοικτά πρότυπα. Με τον τρόπο αυτό, θα μπορεί να αποτρέπεται η εγκαθίδρυση στρατηγικού μονοπωλιακού ελέγχου στις λειτουργίες του δικτύου από το κράτος και τις επιχειρήσεις (κατά το σημερινό πρότυπο του επαίσχυντου καθεστώτος στις τηλεπικοινωνιακές υποδομές), και θα μπορέσει να ενισχυθεί η καινοτομία. Ταυτόχρονα, θα δοθεί η δυνατότητα ανάπτυξης πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων εντάσεως γνώσης με μικρές ανάγκες σε αρχικό κεφάλαιο. Η συλλογική συμμετοχή των χρηστών (παραγωγών–καταναλωτών) μέσα από τις ανοικτές αρχιτεκτονικές θα επιταχύνει την ωρίμανση των υπηρεσιών του.


Ο ανοικτός σχεδιασμός μπορεί να στηριχθεί από τις ερευνητικές συμπράξεις πανεπιστημίων, ερευνητικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων. Τα ερευνητικά τους αποτελέσματα, τουλάχιστον στο βαθμό που χρησιμοποιείται χρήμα των φορολογουμένων, πρέπει υποχρεωτικά και άμεσα να υπάγονται στη δημόσια σφαίρα με τη μορφή αδειών μη αποκλειστικής ιδιοκτησίας. Με τον τρόπο αυτό, θα μπορούν τα παραπάνω να διαχέονται άμεσα και να αξιοποιούνται από μικρές επιχειρήσεις που δεν έχουν την δυνατότητα αυτόνομης χρηματοδότησης έρευνας και ανάπτυξης.


Η σημερινή οργάνωση του δικτύου κατατείνει στην εγκαθίδρυση ενός υποχρεωτικού μεσάζοντα, ο οποίος θα μεσολαβεί στις ανταλλαγές. Όσο ευνοϊκή και να φαντάζει αυτή η μεταχείριση (κυρίως εξαιτίας των προσωρινά υψηλών και εγγυημένων αποζημιώσεων για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας) η παρεμβολή ενός υποχρεωτικού μεσάζοντα στις ενεργειακές ροές εισάγει ένα ιεραρχικό στοιχείο που εγκυμονεί κινδύνους αυθαιρεσίας. Οι τιμές πώλησης των μικροπαραγωγών θα πρέπει τελικά να διαμορφώνονται ελεύθερα και άμεσοι αγοραστές να είναι οι ίδιοι οι καταναλωτές σε μια έξυπνη, απελευθερωμένη και ομότιμα ενημερωμένη αγορά ενέργειας. Ένα τέτοιο δίκτυο πρέπει να επιτρέπει την άμεση διασύνδεση και διαπραγμάτευση πολλών με πολλούς, γεγονός που προϋποθέτει μια διαφοροποιημένη τοπολογία και τεχνολογία διασύνδεσης απ’ αυτή που σήμερα επιβάλλεται.


Η ομότιμη παραγωγή και οι πολιτικές συγκρούσεις στην εποχή της “πράσινης” ανάπτυξης


Οι τεχνολογικές επιλογές δεν είναι κοινωνικά ουδέτερες. Ο κυρίαρχος δημόσιος λόγος έχει την τάση να υποβαθμίζει αυτή τους την πτυχή και μετατοπίζει τον διάλογο σε φαινομενικά τεχνοκρατικές αντιπαραθέσεις. Πίσω από τις ενεργειακές επιλογές και την επιχειρηματολογία που επικαλούνται οι υποστηρικτές τους, πρέπει να διακρίνουμε τον διαπλεκόμενο ιστό εταιρικών συμφερόντων, κοινωνικών τάξεων, ομάδων και εκφράσεων της πολιτικής εξουσίας. Βρισκόμαστε σ’ ένα ιστορικό σταυροδρόμι επαναδιαπραγμάτευσης σχεδόν όλων των μέχρι σήμερα “σταθερών” του κοινωνικοπολιτικού μας συστήματος, κάτω από το βάρος μιας συστημικής κρίσης και την πρωτόγνωρη απειλή της οικολογικής καταστροφής. Οι πολιτικές δυνάμεις που φιλοδοξούν να ηγεμονεύσουν σ’ αυτή την ιστορική περίοδο πρέπει να αποδείξουν ότι μπορούν ν’ ανταποκριθούν και να διαχειριστούν, στο όνομα του συνόλου της κοινωνίας, το πρόβλημα της βιώσιμης ανάπτυξης. Έτσι, η λεγόμενη “πράσινη ανάπτυξη” θα αποτελεί κοινή επίκληση ολόκληρου του πολιτικού φάσματος. Το κεντρικότερο σημείο της αποτελεί η αρχιτεκτονική της διαδικασίας παραγωγής ενέργειας – ηλεκτρισμού. Εκεί συναντιούνται και συγκρούονται τα κοινωνικά και ταξικά συμφέροντα και ξεδιπλώνονται οι διαφορετικές στρατηγικές.


Η πρώτη στρατηγική έχει ήδη τεθεί σε εφαρμογή και εκφράζεται με τον καλύτερο τρόπο στο νεοκεϋνσιανό σχέδιο του προέδρου Ομπάμα. Οι επιχειρήσεις, στηριζόμενες στην κρατική δαπάνη (δηλαδή τα χρήματα των φορολογουμένων), θα αναλάβουν να αναδιαρθρώσουν το ενεργειακό μείγμα σε βιωσιμότερη κατεύθυνση, ανοίγοντας μια νέα αγορά τεραστίου μεγέθους, ικανή -όπως ελπίζουν- να επαναφέρει την καπιταλιστική οικονομία σε τροχιά ανάπτυξης. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να παρατηρεί κανείς το πως οι μέχρι πρόσφατα υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς “κάνουν την ανάγκη φιλοτιμία”. Ο κύριος όγκος της ρευστότητας θα απορροφηθεί από μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα που θα κατασκευάσουν “πράσινες” υποδομές παραγωγής ενέργειας, ενώ με την εισαγωγή νέων ρυθμιστικών πλαισίων θα απαιτηθεί από τους καταναλωτές να ανανεώσουν τον οικιακό τους εξοπλισμό με έξυπνες και περιβαλλοντικά φιλικές συσκευές. Οι φτωχότεροι πολίτες θα επιδοτήσουν την αναδιάρθρωση και την κερδοφορία των επιχειρηματικών ομίλων, των οποίων στη συνέχεια θα καταναλώνουν υποχρεωτικά τα προϊόντα. Η λογική προέκταση του εγχειρήματος οδηγεί σε μια κοινωνία μοιρασμένη σε ολιγοπωλιακούς παραγωγούς που θα συγκεντρώνουν την οικονομική και πολιτική ισχύ και σε ενεργειακούς δουλοπάροικους – καταναλωτές ενέργειας. Οι ΗΠΑ πιστεύουν ότι η υπεροχή τους σε τεχνογνωσία θα διασφαλίσει τη συνέχεια της οικονομικής τους πρωτοκαθεδρίας. Το φιλόδοξο σχέδιο επιχειρεί να διασώσει το υπάρχων σύστημα, συντηρώντας ταυτόχρονα τις κοινωνικές ανισότητες που αναπαράγει. Άσχετα από την τελική έκβαση, δεν μπορεί κανείς να παραγνωρίσει τις θετικές σε παγκόσμιο επίπεδο επενέργειες: την ενίσχυση του παραγωγικού κεφαλαίου έναντι του παρασιτικού χρηματοπιστωτικού, την ανάδυση της βιώσιμης ανάπτυξης στην κορυφή των παγκόσμιων πολιτικών προτεραιοτήτων και την ώθηση στην ανάπτυξη νέων, φιλικών προς το περιβάλλον, τεχνολογιών. Μέρος των καινοτομιών θα ενισχύσει τις δυνατότητες παραγωγής σε μικρή κλίμακα, προάγοντας αναπόφευκτα την ανάπτυξη της κατανεμημένης παραγωγής.


Καθώς η άμεση διαδικασία της παραγωγής είναι αυτή που καθορίζει τη διανομή, το σημαντικότερο εγγενές πλεονέκτημα της ομότιμης παραγωγής ενέργειας είναι ότι εξασφαλίζει σε μακροπρόθεσμη και σταθερή βάση δικαιότερη και περισσότερο ισοδύναμη κατανομή του πλούτου. Στην κατανεμημένη παραγωγή το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που παράγεται προορίζεται για ατομική κατανάλωση, περιορίζοντας το πεδίο της αγοράς στις ενεργειακές ανταλλαγές. Ένα δίκτυο που επιτρέπει, χωρίς την υποχρεωτική διαμεσολάβηση τρίτου, τον αντιλογισμό των ενεργειακών ροών μεταξύ ομότιμων, περιορίζει ακόμα περισσότερο τη σφαίρα της αγοράς και την επίσημη νομισματική κυκλοφορία. Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής της ομότιμης παραγωγής ενέργειας οικοδομούν μια νέα οικονομία αυτονομίας και αλληλεγγύης που αναπτύσσεται στους κόλπους του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Στο σύνολο της κοινωνίας η ομότιμη παραγωγή ενέργειας προάγει μια τριπλή αναδιανομή: αναδιανομή από τους λίγους και μεγάλους προς τους μικρούς και πολλούς, από την πόλη προς την ύπαιθρο και από τις παλιότερες γενιές στους νεότερους. Το τελευταίο όχι μόνο γιατί οι νέοι σαν φυσικοί φορείς της νέας τεχνολογίας θα εξασφαλίσουν περισσότερες δουλειές και επιχειρηματικές ευκαιρίες, αλλά και γιατί αυξάνει το δικό τους περιβαλλοντικό μέρισμα.


Σε μια ασταθή ιστορική περίοδο, βυθισμένη στην οικονομική αβεβαιότητα, η μεσαία τάξη διαισθάνεται την ευκαιρία που προσφέρει η ομότιμη παραγωγή ενέργειας. Η επένδυση σ’ αυτή εξασφαλίζει την ενεργειακή ασφάλεια των νοικοκυριών, δημιουργεί δουλειές, αποφέρει σταθερό εισόδημα και ωφελεί το περιβάλλον. Σε κάθε περίπτωση αποτελεί ένα ελκυστικό καταφύγιο για το οικονομικό της απόθεμα, τουλάχιστον έναντι της εναλλακτικής του παρασιτικού, απειλούμενου με κατάρρευση, χρηματοπιστωτικού συστήματος. Σε συνθήκες οικονομικής στενότητας, οι φορολογούμενοι πολίτες αντιμετωπίζουν εχθρικά την ιδέα να επιδοτούν στο όνομα του περιβάλλοντος τη δημιουργία ιδιωτικών επενδύσεων των οποίων το προϊόν θα καλούνται στη συνέχεια να αγοράζουν. Πολύ περισσότερο όταν μπορούν να γίνουν οι ίδιοι παραγωγοί του αγαθού. Το γεγονός αυτό φέρνει τις πολιτικές διεκδικήσεις για κατανεμημένη πρόσβαση σε σταθερό κεφάλαιο (μέσα παραγωγής ενέργειας) πολύ κοντύτερα απ’ όσο φανταζόμαστε σήμερα.


Οι διαθέσεις αυτές οργανώνονται προς το παρόν αποσπασματικά μέσα από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, και κινήματα πολιτικής διεκδίκησης που εκδηλώνονται συχνότερα με αντιστάσεις στις πολιτικές και οικονομικές επιλογές των οργανωμένων εταιρικών συμφερόντων και ενός κράτους που λειτουργεί υπό την επιρροή τους. Η αναπόφευκτη σταδιακή συνειδητοποίηση θα οξύνει τους πολιτικούς αγώνες προσδίδοντάς τους ένα αυξανόμενα θετικό αντικείμενο διεκδίκησης. Η ευόδωση ενός γρήγορου ομότιμου μετασχηματισμού στην παραγωγή ενέργειας θα προϋπέθετε ένα κράτος “συνέταιρο” (αυτό που ο Michel Bauwens αποκαλεί partner state), δηλαδή ένα μετασχηματισμένο κράτος που από προστάτης των εταιρικών συμφερόντων μεταβάλλεται σε υποστηρικτή και οργανωτή της παραγωγικής δραστηριότητας των δικτύων.


Η Ελληνική επιλογή


Στην καρδιά των γρήγορων μετασχηματισμών και της πολιτικής αστάθειας, που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη ιστορική κατάσταση, βρίσκεται η όξυνση της βασικής αντίθεσης του καπιταλιστικού οικοδομήματος ανάμεσα στον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής και την ατομική ιδιοποίηση του προϊόντος της εργασίας. Η ανάδυση της ομότιμης παραγωγής οξύνει την αντίθεση γιατί υποδεικνύει μια θετική, εφικτή κατεύθυνση πάλης που διεμβολίζει και τους δυο παραδοσιακούς πόλους της βιομηχανικής κοινωνίας, την Αριστερά και τη Δεξιά. Όσο η διαδικασία αυτή παραμένει στη σφαίρα του πολιτικού ασυνείδητου, οι δυνάμεις της προόδου -αν και όχι ομοιόμορφα- θα κατανέμονται σε όλο το πολιτικό φάσμα. Αυτή είναι και η αιτία που τα κόμματα σπαράσσονται από εμφύλιες συρράξεις και διατηρούν ρευστή ιδεολογική ταυτότητα, δημιουργώντας την εντύπωση μιας εποχής ιδεολογικής σύγχυσης. Έτσι και η πολιτική τους στην παραγωγή ενέργειας χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις. Για παράδειγμα η Δεξιά υλοποίηση του νομοσχεδίου για τα φωτοβολταϊκά που προέβλεπε τη δυνατότητα επιδότησης από τον αναπτυξιακό νόμο μεσαίας και μεγάλης κλίμακας επενδύσεων με εξασφαλισμένη -κρατικά εγγυημένη- αγορά ηλεκτρισμού για δεκαετίες, οδήγησε στο γνωστό φιάσκο που παγίδευσε επενδυτές στα γρανάζια της διεφθαρμένης διοίκησης και του κόμματος. Από την άλλη, εκφράζοντας τις αντιφάσεις της πολυσυλλεκτικής εκπροσώπησης, θεσμοθέτησε λίγο πριν την πολιτική της κατάρρευση ευνοϊκές ρυθμίσεις για την παραγωγή σε μικρή κλίμακα.


Η νέα διακυβέρνηση εκλέχθηκε επικαλούμενη την “πράσινη ανάπτυξη” χωρίς να αποσαφηνίζει το συγκεκριμένο κοινωνικοοικονομικό της περιεχόμενό . Οι πρακτικές επιλογές της αναπόφευκτα σύντομα θα αποσαφηνίσουν τον πραγματικό χαρακτήρα της εξαγγελίας. Αν υιοθετήσει σαν στρατηγική της επιλογή την ομότιμη παραγωγή και περιορίσει τα μεγάλα συμφέροντα σε επενδύσεις εγχώριας παραγωγής του απαραίτητου μηχανολογικού εξοπλισμού, θα έχει κάνει ένα σημαντικό βήμα που θα αποδώσει μεσοπρόθεσμα πλούσιους και δικαιότερα κατανεμημένους οικονομικούς καρπούς. Αν παραδώσει τη δημόσια γη και το κρατικό χρήμα των επιδοτήσεων στους μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους που προετοιμάζονται για τις χρυσοφόρες business της ηλεκτροπαραγωγής, η πολιτική της κινδυνεύει να συνθλιβεί από την ανάδυση ενός διπλού κινήματος της βυθιζόμενης μεσαίας τάξης, που από τη μια θα προβάλει αντιστάσεις στα επενδυτικά σχέδια ενώ από την άλλη θα οργανώνεται σε μια θετική κατεύθυνση διεκδίκησης.


Οποιαδήποτε πολιτική η μείγμα πολιτικής και να επιλεγεί σήμερα, η ομότιμη παραγωγή αποτελεί το αναπόδραστο μέλλον της παραγωγής ενέργειας και οι κοινωνίες που θα την υιοθετήσουν γρηγορότερα θα βρεθούν ενισχυμένες και ευημερούσες.

Ο Eric Hunting προτείνει ότι μια υποδομή ανανεώσιμης ενέργειας πρέπει να ενσωματώνει μια ευρεία ποικιλία τεχνολογιών και να χρησιμοποιεί ένα νέο είδος ‘δικτύου’ συναφές με το δίκτυο ηλεκτρονικού υπολογιστή – διπλή κατεύθυνση, ποικίλο φορτίο, βραχυπρόθεσμη προσωρινή μνήμη και μακροπρόθεσμη εποχιακή αποθήκευση. Προτρέπει, επίσης, την διερεύνηση του πώς μπορεί να εναρμονιστεί η ενέργεια και η αρχιτεκτονική, υπό την έννοια των παθητικών ενεργειακών χαρακτηριστικών της αρχιτεκτονικής προς όφελος της ενεργειακής αποτελεσματικότητας, αλλά και την ενσωμάτωση ενεργών ενεργειακών συστημάτων στους ήδη κατασκευασμένους οικισμούς μας.


Η ιστορία της ενέργειας


Μια σημαντική αλλά συχνά παραγνωρισμένη πτυχή του ρόλου της ενέργειας στον πολιτισμό μας έχει να κάνει με τον τρόπο που η φυσική αρχιτεκτονική των συλλογικών οικισμών μας συνδέεται με την οργάνωση των ενεργειακών πηγών μας. Το πώς και πού ζούμε, και επομένως η σφραγίδα και ο χαρακτήρας του πολιτισμού μας καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό –περισσότερο παρά με οποιονδήποτε άλλο πόρο- από τις κυρίαρχες μορφές ενέργειας, τη γεωγραφική κατανομή τους, τη σχετική σπανιότητά τους, την πυκνότητα της ενέργειας, τα φυσικά χαρακτηριστικά της, τη φύση και τη δυνατότητα μεταφοράς της, όπως και τις αναγκαίες ειδικές τεχνολογίες μεταφοράς. Τα χαρακτηριστικά αυτά παράγουν στρατηγικά σημεία έλξης στο χώρο, ενθαρρύνοντας τη συγκέντρωση ανθρώπινης δραστηριότητας σε ορισμένες τοποθεσίες και περιορίζοντας τη γκάμα κατάλληλων και πρακτικών ταξιδιωτικών οδών. Αυτό, με τη σειρά του, υπαγορεύει τις σχετικές αξίες της γης και τη ροή οικονομικής και πολιτικής δύναμης που σχετίζεται με αυτές. Επομένως η φύση των μορφών ενέργειας επιδρά σε μεγάλο βαθμό στη φυσική μορφή και το υπόστρωμα της δομής του πολιτισμού μας.


Μπορούμε να δούμε πώς λειτουργεί αυτό στα φυσικά χνάρια του πολιτισμού, όπως αυτά εξελίσσονται, και την εξελισσόμενη σημασία ορισμένων γεωγραφικών τοποθεσιών και περασμάτων. Όταν η ζωϊκή δύναμη και η φωτιά ήταν οι κυρίαρχες μορφές ενέργειας, οι φυσικοί πόροι της τροφής, το πόσιμο νερό και η κατανομή των δασών καθόριζαν τις πιθανές τοποθεσίες της ανθρώπινης κατοικίας. Η Γη ήταν σχετικά καλή απ’ αυτή την άποψη, με μια δίκαιη στην ομοιογένειά της κατανομή των πόρων, αν και όχι σε ιδιαίτερα μεγάλες συγκεντρώσεις. Είχαμε την τάση να ευνοούμε τους μεταβατικούς οικισμούς, σε μέρη που βρίσκονταν στα σύνορα δασών και πεδιάδων ή κοντά στις ακτές, όπου η πορεία με τα πόδια ήταν εύκολη, όπως και η πρόσβαση στο κυνήγι και τη συγκομιδή. Οι άνθρωποι απλώθηκαν παντού με τα πόδια, τα τοπικά περάσματα υπαγορεύτηκαν από την εποχή και τη γεωγραφία, συχνά σύμφωνα με τις μεταναστευτικές διαδρομές των θηραμάτων, με έναν πολύ αργό ρυθμό εξάπλωσης, που καθοδηγείτο συχνά από τις μεγάλες περιβαλλοντολογικές αλλαγές.


Με την αγροτική επανάσταση, την ίδρυση μόνιμων οικισμών, την εξημέρωση των ζώων και την ανάπτυξη των πρώτων βιομηχανιών, όπως η αγγειοπλαστική, η κεραμική, η υαλουργία, η κατασκευή τούβλων και η επεξεργασία του μετάλλου, η ενεργειακή ζήτηση αυξήθηκε ριζικά. Έπρεπε να τρέφουμε τόσο εμάς τους ίδιους όσο και τα εξημερωμένα ζώα μας, πράγμα που απαιτούσε μια όλο και πιο εντατική γεωργία και τη διαχείριση όλο και μεγαλύτερων εκτάσεων. Καθώς αυτός ο στατικός τρόπος ζωής και η νέα ενεργειακή βιομηχανία αντικατέστησαν γρήγορα τοπικούς πόρους όπως τα καυσόξυλα, έπρεπε να συγκεντρώνουμε τους πόρους όλο και πιο μακριά προκειμένου να ανταποκριθούμε στη ζήτηση. Μια αυξανόμενη ποικιλία νέων ενεργειακών πηγών έκανε την εμφάνισή της: λιθάνθρακας, κοπριά, τύρφη (ίσως το πρώτο ‘ορυκτό καύσιμο’) ζωικά και φυτικά έλαια και κερί. Αλλά τα περισσότερα από αυτά τα νέα καύσιμα είχαν εξειδικευμένη χρήση, ενώ τα καυσόξυλα, που προέρχονταν όλο και περισσότερο από κομμένα δέντρα, όπως και το κάρβουνο από τα καυσόξυλα, παρέμειναν τα κυρίαρχα καύσιμα. Τα καυσόξυλα είναι ογκώδες καύσιμο με χαμηλή ενεργειακή πυκνότητα και επομένως χαμηλή δυνητικά ενέργεια ανά μονάδα μάζας. Το κάρβουνο ήταν καλύτερο –με μειωμένη μάζα κατά 75% – αλλά η παραγωγή του ήταν αναποτελεσματική. Η παραγωγή κάρβουνου για τις πρώτες βιομηχανικές χρήσεις προκάλεσε μεγάλη αποψίλωση των δασών στην Ευρώπη, ακόμη και πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση. Αυτά τα καύσιμα ήταν γενικά αναποτελεσματικά, καθώς μεταφέρονταν αποκλειστικά με ζώα. Με τις σχεδίες και τα πλοία, που βοήθησαν στη μεταφορά ογκωδών αντικειμένων, και την εμφάνιση των υδροτροχών και των ανεμόμυλων ως μια ακόμη νέα, αλλά σταθερή, πηγή ενέργειας, η διάδοση και τα χνάρια του πολιτισμού άρχισαν να υπαγορεύονται από την κατανομή των φυσικών πλωτών διαύλων και των θαλάσσιων κόλπων. Ήταν ένας κυρίαρχος παράγοντας σε ό, τι αφορά στα πρότυπα ανάπτυξης του πολιτισμού, ακόμη και μετά την έναρξη της Βιομηχανικής Εποχής, ενώ το καράβι ή η μαούνα παραμένουν τα μέσα μεταφοράς με την υψηλότερη αποτελεσματικότητα ακόμη και σήμερα.


Όταν άρχισε η κατασκευή καναλιών, οι πλωτοί δίαυλοι για τη μεταφορά ογκωδών φορτίων κατασκευάζονταν ανάλογα με τη ζήτηση για να παρέχουν πρόσβαση σε τοποθεσίες που βρίσκονταν μακριά από τους φυσικούς πλωτούς διαύλους- αν και αυτά ήταν τα μεγαλύτερα και πιο κοπιαστικά μηχανικά έργα της εποχής. Παρόλο που ήταν κυρίως ευρωπαϊκό φαινόμενο, ακόμη και η Αποικιοκρατική και Μετα-αποικιοκρατική Αμερική χρησιμοποίησε την τεχνολογία αυτή στις παλιότερες ανατολικές πολιτείες της, μολονότι γρήγορα υποκαταστάθηκε από το σιδηρόδρομο. Η ανάπτυξη των καναλιών έγινε περισσότερο λόγω της επιθυμίας πρόσβασης στους πόρους της ενδοχώρας- και ειδικότερα στο λιθάνθρακα, καθώς η χρήση του ως βιομηχανικού καυσίμου έγινε σημαντικότερη. Υπήρχε κυρίως ανάγκη να καλυφθεί η ζήτηση των υπαρχουσών κοινοτήτων παρά επέκτασης των οικισμών, πράγμα που έγινε έτσι κι αλλιώς καθώς δημιουργήθηκαν νέες αμαξιτές οδοί , άνοιξαν νέες εκτάσεις για καλλιέργεια και έγιναν νέοι στρατηγικοί κόμβοι για τη μεταφορά της κυκλοφορίας. Αλλά η μαζική κλίμακα, ο χρόνος κατασκευής των καναλιών και οι περιορισμοί τους λόγω γεωγραφικών παραγόντων, περιόρισαν πολύ αυτό το πρότυπο και το ρυθμό ανάπτυξης- παρόλο που ήταν πολύ πιο γρήγορος από ό, τι στα προηγούμενα πρότυπα.


Η Εποχή του Ατμού, όπου υπήρχε ενεργειακή εξάρτηση από τον λιθάνθρακα, έφερε αυξανόμενη ζήτηση για ενέργεια και άλλους πόρους μαζί με την τεχνολογία των αμαξιτών οδών και των ατμόπλοιων για την κάλυψη μακρινών αποστάσεων και οδήγησε στην αναζήτηση περισσότερης ενδοχώρας ανά τον πλανήτη. Τα χνάρια του πολιτισμού απλώθηκαν περισσότερο και ευρύτερα στο χώρο, όχι όμως ομοιογενώς. Η κατασκευή αμαξιτών οδών στοίχιζε πολύ λιγότερο από τα κανάλια, γινόταν πιο ελεύθερα από γεωγραφικής πλευράς και προσέφερε πολύ γρηγορότερα μέσα μεταφοράς. Καθιστούσε έτσι παλιά την προηγούμενη τεχνολογία, εκτός από τους μεγαλύτερους πλωτούς διαύλους όπου οι μαούνες μπορούσαν να γίνουν μεγαλύτερες και μηχανοποιημένες. Εκτός σιδηροδρομικών γραμμών, όμως, οι άνθρωποι εξαρτώντο ακόμη από τα πόδια τους και τη μεταφορά με άλογο, κυρίως επειδή ο λιθάνθρακας είναι ογκώδες καύσιμο με χαμηλή ενεργειακή πυκνότητα. Οι ατμομηχανές – μολονότι μπορούσαν να είναι αρκετά μικρές– δεν παρείχαν την απαιτούμενη αναλογία μεταξύ ενέργειας και μάζας που θα έκανε ένα πρακτικό μέσο μεταφοράς, σε ατομική κλίμακα, ανταγωνιστικό στο σιδηρόδρομο που χρησιμοποιούσε αυτό το είδος καύσιμου. Παρότι, κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου , ελαφρά ατμοκίνητα αυτοκίνητα που χρησιμοποιούσαν υγρά καύσιμα (με πολύ μεγαλύτερη ενεργειακή πυκνότητα και πολύ λιγότερο όγκο) γνώρισαν μια σύντομη περίοδο ακμής, το αργό και βαρύ ατμοκίνητο τρακτέρ αποδείχτηκε η πιο πρακτική εφαρμογή ατμού σε οχήματα εκτός σιδηροδρομικών γραμμών. Δεν γινόταν να υπάρχουν σταθμοί σε κάθε σημείο κατά μήκος των αμαξιτών οδών. Κατασκευάζονταν μόνο εκεί που υπήρχε δυνατότητα για τοπικό εμπόριο και βιομηχανία – όπως υπαγόρευαν οι περιφερειακοί φυσικοί πόροι – και εκεί η επέκταση των οικισμών περιοριζόταν από την κίνηση των πεζών και των ζώων, με αποτέλεσμα να συγκεντρώνονται οι οικισμοί κοντά στους σταθμούς, ακόμη κι όταν αυτοί ήταν μικροί. Αυτό ήταν που καθόρισε την αρχιτεκτονική και τον χαρακτήρα της λεγόμενης παραδοσιακής αμερικανικής ‘κεντρικής οδού’, που αποτελεί φαινόμενο των αγροτικών πόλεων, σε σιδηροδρομικούς κόμβους. Η ανάπτυξη του σιδηρόδρομου ακολούθησε πρότυπα που συνέδεαν ευρύτερες περιοχές εκμετάλλευσης φυσικών πόρων με αυτοτελή αστικά κέντρα και πολύ απομακρυσμένους, αλλά εξίσου αυτοτελείς αστικούς δορυφόρους των ‘πόλεων’.


Η τελευταία και πιο ριζική επέκταση στα χνάρια του πολιτισμού ήρθε με την εμφάνιση του αυτοκινήτου και των καυσίμων που ήταν παράγωγα του αργού πετρελαίου. Αυτές οι δυο τεχνολογίες απέκτησαν αλληλεξάρτηση, παράλληλα με τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές των αρχών του 20ου αιώνα. Τα υγρά καύσιμα προσέφεραν πολύ υψηλές πυκνότητες ενέργειας σε σύγκριση με τα προηγούμενα καύσιμα, έτσι ώστε με μια σχετικά μικρή και εύκολα μεταφερόμενη ποσότητα, σε συνδυασμό με τον κινητήρα εσωτερικής καύσης, ένα σχετικά ελαφρύ όχημα να μπορεί να διανύει μεγάλες αποστάσεις. Ωστόσο, τα προερχόμενα από το πετρέλαιο καύσιμα δεν ήταν αρχικά διαδεδομένα, ήταν πιο ακριβά από τον λιθάνθρακα και η ανάπτυξή τους ήταν, από τεχνικής πλευράς, περίπλοκη (ακούγεται σαν τα σημερινά παράπονα για το υδρογόνο!). Ο ανταγωνισμός με την ενέργεια από λιθάνθρακα θα ήταν δύσκολος, αν το αυτοκίνητο δεν είχε τόση ζήτηση. Απ’ την αρχή, η βενζίνη πουλιόταν σε δοχεία από τους εμπόρους αυτοκινήτων και τα καταστήματα γενικού εμπορίου! Δεν υπήρχε ειδική διανομή βενζίνης όπως σήμερα. Λένε ότι εξαιτίας της απουσίας υποδομής στην παραγωγή βενζίνης, ο Χένρυ Φορντ κινούσε αρχικά τα αυτοκίνητά του με καύσιμο από κάνναβη- γεγονός που είχε την εξήγησή του, αφού μπορούσε να παραχθεί οπουδήποτε, και ειδικά στις αγροτικές κοινότητες που αποδείχτηκαν κρίσιμη αγορά για τα αυτοκίνητα με κινητήρα καύσης.


Από την αρχή της ιστορίας του αυτοκινήτου, το ηλεκτρικό αυτοκίνητο έγινε γρήγορα κυρίαρχη μορφή αυτής της νέας τεχνολογίας (προηγήθηκε μάλιστα του αυτοκίνητου που κινείτο με ατμό) γιατί η ηλεκτρική ενέργεια ήταν, για ένα διάστημα, πιο διαθέσιμη από τη βενζίνη. Οι πλούσιοι άνθρωποι που υιοθέτησαν πρώτοι το αυτοκίνητο, στις αρχές του 20ου αιώνα, ζούσαν κυρίως στις μεγαλύτερες πόλεις που απέκτησαν γρηγορότερα ηλεκτρική ενέργεια και επέλεξαν να υιοθετήσουν αυτοκίνητα για τη βολή τους, την ασφάλεια, την ησυχία και την καθαριότητά τους σε σχέση με τα άλογα. Τα χρησιμοποιούσαν κυρίως για κοντινές μετακινήσεις και όχι για την ταχύτητα, που διέθετε, έτσι κι αλλιώς, ο σιδηρόδρομος. Εκείνη την εποχή τα προβλήματα υγείας και υγιεινής του αστικού περιβάλλοντος προκαλούσαν μεγάλη πολιτισμική ανησυχία (αν λάβουμε υπόψη τον τυφώδη πυρετό και την επιδημία γρίπης στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα) και όλες οι μεγάλες πόλεις απέκτησαν εμμονή με τον καθαριότητα του περιβάλλοντος για λόγους δημόσιας υγείας. Αυτό οδήγησε εν μέρει στην ανάπτυξη όλων των μορφών ηλεκτρικής μεταφοράς, συμπεριλαμβανομένων των τρένων, των τρόλεϊ, των λεωφορείων και των αυτοκινήτων. Σωστά. Ένα ισχυρό κίνητρο για την υιοθέτηση των πρώτων αυτοκινήτων ήταν ότι ήταν πιο φιλικά προς το περιβάλλον από τα άλογα! Και οι πρώτες δημοφιλείς επιλογές μας ήταν ηλεκτρικές.


Αλλά οι περιορισμοί στην ταχύτητα και την εμβέλεια του πρώτου ηλεκτρικού αυτοκινήτου – ή, πιο σημαντικό, η απουσία δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας έξω από τις πόλεις – περιόρισε την επέκταση της αγοράς αυτοκινήτων. Τα οχήματα με κινητήρα καύσης έγιναν απαραίτητα για τις πιο χρηστικές εφαρμογές της τεχνολογίας και τη χρήση της στις αγροτικές περιοχές. Και η καλλιέργεια των ‘αγώνων αυτοκινήτων’ και του ‘κάμπινγκ’ έκανε τα πλεονεκτήματα ταχύτητας και εμβέλειας που είχε ο κινητήρας εσωτερικής καύσης να φανούν πιο σημαντικά. Οι έμποροι αυτοκινήτων συνειδητοποίησαν, όμως, ότι εάν ήθελαν πράγματι να κερδίσουν χρήματα, έπρεπε να στοχεύσουν στην αγορά της αυξανόμενης μεσαίας τάξης. Δεν μπορείς να αναπτύξεις μια νέα μεγάλη βιομηχανία σε μια αγορά πλουσίων. Δεν υπάρχουν ποτέ αρκετοί. Όμως, η μεσαία τάξη της εποχής ζούσε κυρίως στις πόλεις, και εξαρτιόταν από τις δημόσιες μεταφορές. Έτσι, η ανάπτυξη της βιομηχανίας της παραγωγής αυτοκινήτων έγινε το κλειδί για να ενθαρρυνθεί η μεσαία τάξη να βγει από την πόλη και να πηγαινοέρχεται στη δουλειά οδικά και όχι σιδηροδρομικά, πράγμα που σήμαινε ότι οι τεχνολογικοί περιορισμοί της μπαταρίας και η σταθερή αύξηση των καθημερινών αποστάσεων θα καθιστούσαν τους κινητήρες καύσης απαραίτητους. Τα προάστια και η ιδέα της προσωπικής ιδιοκτησίας – ακόμη και με δανεισμό για όλη τη ζωή– ως βάση του στάτους της μεσαίας τάξης, ήρθαν να επηρεάσουν αυτή την εξέλιξη.


Ένας άλλος σημαντικός παράγων ήταν οι δυο παγκόσμιοι πόλεμοι, που οδήγησαν σε μια μεταστροφή προς τον μηχανοκίνητο πόλεμο και επομένως σε μεγάλη επιτάχυνση των τεχνολογιών κινητήρων καύσης και παραγωγής πετρελαίου ως καύσιμο για την υποστήριξή του, καθώς και τη δημιουργία εκτεταμένων υποδομών που υποστήριζαν την ανάπτυξή του σε καιρό ειρήνης. Στην πραγματικότητα, μέσα από τον πόλεμο, επιχορηγήσαμε την καλλιέργεια μιας περιεκτικής υποδομής πετρελαϊκής ενέργειας που, σε καιρό ειρήνης, μείωσε ριζικά τα κόστη τους. Όμως, το πετρέλαιο άρχισε να υποκαθιστά τον λιθάνθρακα ακόμη και σε δημοτικές/μόνιμες ενεργειακές εφαρμογές και σε συστήματα ευρύτερης κλίμακας όπως πλοία και λέμβοι, μολονότι κατά τη διάρκεια των πολέμων οι ελλείψεις καυσίμων οδήγησαν σε μια σύντομη έκρηξη στην ανάπτυξη οχημάτων με εναλλακτικά καύσιμα και τη δημιουργία παράξενων αυτοκινήτων και καμιονιών που τροφοδοτούνταν με ξύλο και λιθάνθρακα.


Βλέπουμε λοιπόν αυτή την αμοιβαία ενισχυτική δυναμική ανάμεσα στην άνοδο της μεσαίας τάξης τον 20 αιώνα, τις πολιτισμικές αντιλήψεις της για την ιδιοκτησία και μια αναδυόμενη καταναλωτική κουλτούρα – τα προάστια, οι βιομηχανίες ακινήτων και ενυπόθηκων δανείων, η τεχνολογία και βιομηχανία του αυτοκινήτου , η πετρελαϊκή βιομηχανία και οι παρενέργειες του πολέμου οδήγησαν στην κυριαρχία της πετρελαϊκής ενέργειας στις αρχές του 20 ου αιώνα, η οποία είχε ως αποτέλεσμα τη μεταμόρφωση της πόλης από τόπο κατοικίας σε εμπορικό κόμβο και μια ριζική ομοιογενή διάδοση του πολιτισμού, που διευκολύνθηκε από το αυτοκίνητο και την ανάπτυξη των προαστίων.


Έτσι ο πολιτισμός μας απέκτησε τη μορφή που έχει σήμερα. Η ειρωνεία είναι ότι, όπως αποδείχτηκε, το περιβαλλοντολογικό κίνημα ευνόησε αυτή την εξέλιξη με τη συμβολή του στη δαιμονοποίηση της πόλης και την ευλάβεια του για τις αγροτικές περιφέρειες, ενθαρρύνοντας έτσι την επέκταση των προαστίων και αυξάνοντας τη ζήτηση για αυτοκίνητα και πετρέλαιο. Είναι το μεγαλύτερο σφάλμα αυτού του κινήματος και συνεχίζεται μέχρι σήμερα ( αναρωτιέται κανείς τι γινόταν σε εκείνες τις διάσημες εκδρομές με το αυτοκίνητο που έκαναν οι ‘αλήτες’, ο Τόμας Έντισον, ο Χένρυ Φορντ, ο Χάρβει Φάιρστον και ο Τζον Μπάροους – μια ομάδα που δεν ταίριαζε στον Μπάροους, αλλά σύμφωνα με όσα έλεγαν και έγραφαν εκείνοι οι καπετάνιοι της βιομηχανίας, οι οποίοι είναι κατεξοχήν υπεύθυνοι για τον πολιτισμό που έχουμε τώρα, στη διάρκεια αυτών των ταξιδιών, ήταν σα να είχαν πάθος με το περιβάλλον! Κι ύστερα πήγαιναν σπίτι και συνέχιζαν τη συστηματική προαστικοποίηση του πλανήτη…)


Όταν κανείς αντιληφθεί τη σχέση μεταξύ ενέργειας και οικισμών, γίνεται γρήγορα εμφανές γιατί, προς το τέλος του 20ου αιώνα, η ανανεώσιμη ενέργεια αντιμετώπισε τόσο δύσκολα εμπόδια στην ανάπτυξή της. Τα χαρακτηριστικά της ανανεώσιμης ενέργειας είναι πιο σταθερά σε μια αρχιτεκτονική οικισμών όπως εκείνη της Εποχής του Ατμού παρά της Εποχής του Πετρελαίου, όπου το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι αστικό, οι αστικοί οικισμοί συμπαγείς, οι τοπικές ή πολύ μακρινές μεταφορές περισσότερες, ενώ οι μακρινές μεταφορές γίνονται κυρίως σιδηροδρομικώς και ακτοπλοϊκώς και η μεταφορά ενέργειας εκτός δικτύου αφορά σχετικά ογκώδεις μορφές, όπως το υδρογόνο που μεταφέρεται με μεγάλα μέσα όπως τα πλοία. Αν ανατρέξει κανείς σ’ αυτόν τον κόσμο μέχρι σήμερα βλέπει ότι μοιάζει ακριβώς με εκείνον που οραματίστηκε ο φουτουριστής αρχιτέκτονας Paulo Soleri. Στην πραγματικότητα, τα χαρακτηριστικά της ανανεώσιμης ενέργειας μοιάζουν πολύ με εκείνα του λιθάνθρακα. Το μεγαλύτερο μέρος της λεγόμενης ‘μοντέρνας’ τεχνολογίας της ανανεώσιμης ενέργειας χρονολογείται από το τέλος της Εποχής του Ατμού και τις αρχές του 20ου αιώνα. Ακόμη και οι πιο κερδοσκοπικές, εξωτικές τεχνολογίες ανανεώσιμης ενέργειας, που θυμίζουν σχεδόν επιστημονική φαντασία, όπως η μαγνητουδροδυναμική εκμετάλλευση των ρευμάτων του ωκεανού, ανάγονται σε εκείνη την περίοδο. Δυστυχώς, η Εποχή του Ατμού τοποθέτησε ήδη τα περισσότερα από τα μεγάλα αστικά κέντρα σε λάθος γεωγραφικές θέσεις ώστε οι τεχνολογίες αυτές να βρουν γόνιμο έδαφος. Και οι τεχνολογίες ηλεκτρικής ενέργειας, σε μορφές όπως υγρό υδρογόνο, διαλύματα οξειδοαναγωγών και υβρίδια, βρίσκονται πολύ πίσω από την κλασματική απόσταξη κι επομένως τα σημαντικά μέσα για μεταφορές ογκωδών αντικειμένων με ηλεκτρική ενέργεια σε μακρές αποστάσεις άργησαν να έρθουν (το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας διακινείται ανά τον κόσμο με πλοία και τρένα). Η ανανεώσιμη ενέργεια μπορεί να μοιάζει με τον λιθάνθρακα, αλλά έχει ένα εντελώς διαφορετικό γεωγραφικό πλαίσιο που βασίζεται σε διαφορετικές τοποθεσίες παραγωγής (πιο νότιο γεωγραφικό πλάτος) και περιορισμούς στην καλωδιακή διανομή/μεταφορά, με αποτέλεσμα οι καλύτερες τοποθεσίες και οι μορφές οικισμών που εξαρτώνται από την ανανεώσιμη ενέργεια να είναι πολύ διαφορετικές από εκείνες που δέχονται ενέργεια από λιθάνθρακα και πετρέλαιο. Αυτό ήταν πάντα το μοναδικό μεγάλο εμπόδιο για την ανάπτυξη της ανανεώσιμης ενέργειας. Δεν φταίει η τεχνολογία. Είναι το πως η παλιά οργάνωση της ενέργειας υπαγόρευσε πού θα ζούμε τώρα και πόσο δύσκολο είναι να μετακινήσουμε την ηλεκτρική ενέργεια σε μεγάλες αποστάσεις.


Έχουμε οδηγηθεί, εδώ και πολύ καιρό, να πιστεύουμε ότι υπήρχε ένα είδος τεχνολογικής ανεπάρκειας στην ανανεώσιμη ενέργεια. Πρέπει πάντα να φτάσει σε ένα ορισμένο επίπεδο ικανότητας, εκεί, στον ορίζοντα του μέλλοντος, πριν γίνει ‘πρακτική’. Η ηλιακή ενέργεια δεν μπορεί να λειτουργήσει αν δεν φτάσει σ’ αυτό το σημείο κόστους. Τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα δεν μπορούν να λειτουργήσουν αν δεν ταξιδέψουν 1000 μίλια με χρέωση ανά 5 λεπτά. Και τα λοιπά, και τα λοιπά. Το πρόβλημα όμως δεν ήταν ποτέ αυτό. Είναι το πώς και πού ζούμε και η εσωτερική απροθυμία μας να το αλλάξουμε. Αυτό μπορεί να καταργήσει την ανάγκη για αυτοκίνητο και να μεταβάλει την ενέργειά μας, μέσα από τον προσεκτικό σχεδιασμό των οικισμών, όπως υποστηρίζουν αναρίθμητοι αρχιτέκτονες. Η οροφή για ένα επίπεδο και μια ποιότητα ζωής δεν ήταν χαμηλότερη πριν από την εφεύρεση των αυτοκινήτων και της πετρελαϊκής ενέργειας. Όπως βλέπουμε, μερικά ελάσσονα σημεία καμπής στην προηγούμενη περιβαλλοντολογική και ενεργειακή ιστορία μας, θα έκαναν την Εποχή του Ατμού να εξελιχθεί σε Ηλεκτρική Εποχή και μετά σε Εποχή Ανανεώσιμης Ενέργειας και όχι σε Πετρελαϊκή Εποχή. Ίσως αυτό που χρειαζόταν ήταν μια πιο αργή ανάπτυξη της κλασματικής απόσταξης του αργού πετρελαίου, μια πιο γρήγορη ανάπτυξη των τεχνολογιών ψύξης και μια λίγο καλύτερη μεταχείριση ανθρώπων όπως ο Nikola Tesla, που θα μας έδινε μια τεχνολογία μεταφοράς ενέργειας σε μακρινές αποστάσεις πιο γρήγορα. Ή ίσως αυτό που χρειαζόταν ήταν να αποφύγουμε τον έναν ή και τους δυο παγκόσμιους πολέμους. Αλλά κανείς δεν είδε ποτέ τη Μεγάλη Εικόνα (εκτός ίσως από τύπους όπως οι ‘αλήτες’……..)


Ορίζοντας την ομότιμη ενέργεια (p2p energy)


Τι μας διδάσκει, λοιπόν, αυτή η εξερεύνηση της ιστορίας της ενέργειας για το μέλλον της ανανεώσιμης ενέργειας και τι σημαίνει αυτό για την ιδέα της ομότιμης ενέργειας; Το βασικό μήνυμα είναι ότι δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την ανάπτυξη μιας εναλλακτικής τεχνολογίας ενέργειας και συστημάτων ανεξάρτητων από τα φυσικά χαρακτηριστικά των οικισμών μας και ότι η μετάβαση στην εξάρτηση από τα ανανεώσιμα (ή τη βάση για ένα νέο ξεκίνημα) σημαίνει εξέλιξη των οικισμών μας μαζί με αυτήν. Πρέπει να καταλάβουμε την οργάνωση που βρίσκεται πίσω από οποιαδήποτε τεχνολογία και να συνειδητοποιήσουμε ότι για να λειτουργήσει πρακτικά, οι οικισμοί μας και οι τρόποι ζωής που συνεπάγονται πρέπει να είναι συμβατοί με τους περιορισμούς και τα χαρακτηριστικά τους. Αυτή μπορεί να είναι μια ‘λεπτή’ πρόταση γιατί συχνά καταλήγει σε μια αλλαγή στην αξία της ιδιοκτησίας – και τις πολιτισμικές προοπτικές μας σε σχέση μ’ αυτή την αξία – καθώς φέρει μαζί της αλλαγές στα στρατηγικά γεωγραφικά σημεία έλξης που επιδρούν στο πού οι άνθρωποι μπορούν να ζουν πιο πρακτικά και επομένως ωθεί τους ανθρώπους να μετακομίσουν, ή να αντισταθούν σ’ αυτή την ώθηση μέσω της πολιτισμικής άρνησης. Ήταν εύκολο από την Εποχή του Ατμού να προκύψει η Εποχή του Πετρελαίου, επειδή η επέκταση προς πιο ομοιογενείς οικισμούς με χαμηλή αστική πυκνότητα ταίριαζε με τις τάσεις που εκδηλώνονταν στον δυτικό πολιτισμό της βιομηχανικής εποχής εκείνη την περίοδο. Βρισκόμαστε εδώ και πολύ καιρό στην κατάσταση όπου το αυτοκίνητο ανεβάζει παντού στην αξία της γης, γιατί καθιστά εφικτό ένα υψηλό επίπεδο ζωής σχεδόν παντού. Την ίδια στιγμή, η πολιτική κακοδιαχείριση που καταλήγει στην αστική παρακμή, συνδυασμένη με την υπερβολική ευλάβεια του δυτικού πολιτισμού για ανεξαρτησία, ατομικότητα και ιδιοκτησία, η κοινωνική αποξένωση της Βιομηχανικής Εποχής, η συστηματική καταστροφή των παραδοσιακών κοινοτικών και οικογενειακών δεσμών, η ατροφία των κοινωνικών δεξιοτήτων και η ταυτόχρονη δαιμονοποίηση της πόλης από το περιβαλλοντολογικό κίνημα και η εμπορευματοποίηση της φύσης ( ως ακούσια συνέπεια της περιβαλλοντικής συνείδησης-όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να εκτιμούν κάτι, θέλουν να είναι δικό τους…), όλα αυτά δημιουργούν μια τάση διασποράς των οικισμών. Αυτές είναι οι δυνάμεις που οδηγούν στην εξάπλωση των προαστίων.


Σε οικισμούς που βασίζονται στην ανανεώσιμη ενέργεια (οικισμούς της Πράσινης Εποχής; ) οι ιεραρχίες στη χρήση της γης επανεμφανίζονται σα να υπαγορεύονται από τους περιορισμούς στην αποθήκευση και την κατανομή ηλεκτρικής ενέργειας, όπως και σαν εκούσιος περιορισμός στην προσωπική κινητικότητα που κάποτε προσέφερε το αυτοκίνητο με κινητήρα καύσης, με την υιοθέτηση ηλεκτρικών οχημάτων παρά τα γνωστά όριά τους. Αυτό απαιτεί να επανεκτιμήσουμε τα στοιχεία του επιπέδου ζωής και της ποιότητας ζωής και να κατασκευάσουμε εναλλακτικές που θα ταιριάζουν με τους νέους περιορισμούς αυτού που μπορούμε να ονομάσουμε ‘ανανεώσιμο ηλεκτρικό τρόπο ζωής ‘ ή ‘ηλιακό τρόπο ζωής’. Όσο η παλιά τεχνολογία διαρκεί και παραμένει διαθέσιμη και οι κυβερνήσεις αρνούνται να επιβάλουν περιεκτικό περιορισμό και έλεγχο στη χρήση της γης για να κατασκευάσουν έναν ηλιακό τρόπο ζωής, δεν μπορούμε να υποχρεώσουμε τους ανθρώπους να υιοθετήσουν αυτό το διαφορετικό είδος οικισμού. Μάλλον θα πρέπει να δούμε πώς μπορεί να προσφέρει πραγματικά οφέλη στο επίπεδο ζωής που μπορούν να αμβλύνουν αυτόν τον καταναγκαστικό διασκορπισμό. Η παλαίωση είναι πιο αποτελεσματική από την απαγόρευση. Η παροχή κινήτρων είναι πιο αποτελεσματική από την ανιδιοτελή αυτοθυσία.


Για παράδειγμα, ας δούμε το αυτοκίνητο με νέα ματιά, για να εξετάσουμε τη βασική χρησιμότητα και μη χρησιμότητα του και τα ανθρώπινα κίνητρα που συνδέονται με τη χρήση του. Ένα αυτοκίνητο με κινητήρα εσωτερικής καύσης και ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο είναι δυο διαφορετικά πράγματα από την άποψη λειτουργικών χαρακτηριστικών. Είναι λάθος να υποθέσουμε ότι λειτουργούν ακριβώς το ίδιο, με δεδομένες τις διαφορές στις μορφές ενέργειας που χρησιμοποιούν, ωστόσο για πολύ καιρό επενδύθηκε μαζική κατασκευαστική προσπάθεια για να γίνει το ηλεκτρικό αυτοκίνητο ‘ανταγωνιστικό ’ σε σχέση με το αυτοκίνητο με κινητήρα καύσης, προκειμένου να ‘αποδειχτεί’ η πρακτικότητα της εναλλακτικής ενέργειας. Με δεδομένες όμως τις εξελίξεις στην τεχνολογία της μπαταρίας, που είναι αναγκαίες για να επιτευχθεί η ίδια πυκνότητα ενέργειας/μάζας όπως στη βενζίνη, αυτό είναι ανόητο (μολονότι προσπαθούμε από το τέλος του 19ου αιώνα και ενδέχεται, επιτέλους, να είμαστε κοντά σ’ αυτή την εξέλιξη). Αυτό που είναι πιο λογικό είναι να θέσει κανείς το ερώτημα γιατί και πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούν αυτοκίνητα και πώς μπορούμε να αλλάξουμε αυτές τις ανάγκες- ή, πιο σημαντικό, τις προσδοκίες των ανθρώπων για το τι ‘υποτίθεται’ ότι κάνει ένα αυτοκίνητο- με αλλαγές στους οικισμούς μας που να ταιριάζουν στους λειτουργικούς περιορισμούς του ηλεκτροκίνητου οχήματος. Κάποτε- μόλις μερικές γενιές πριν- οι περισσότεροι άνθρωποι ζούσαν καλά χωρίς αυτοκίνητα. Σήμερα υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στις Ηνωμένες Πολιτείες που θα πέθαιναν κυριολεκτικά από την πείνα για να μην τους λείψει το αυτοκίνητο. Ακόμη και σε ένα πυκνό αστικό περιβάλλον όπου οι ανάγκες των ανθρώπων για αυτοκίνητα είναι μειωμένες κατά 10-20% σε σχέση με τα προάστια, οι άνθρωποι ακόμη αγοράζουν και κατέχουν αυτοκίνητα. Αυτό που έχει λοιπόν σημασία δεν είναι η σύγκριση ανάμεσα στο ηλεκτρικό αυτοκίνητο και σε εκείνο με τον κινητήρα καύσης, αλλά τα χαρακτηριστικά της μεταφοράς στον τρόπο ζωής μας και πώς μπορούμε να τα αλλάξουμε προς όφελος μια εναλλακτικής λύσης με ανανεώσιμη ενέργεια, χωρίς συμβιβασμό στο επίπεδο ζωής. Πού βασίζεται η ανάγκη μας για προσωπική μεταφορά και ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτής της ανάγκης, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε συγκεκριμένη μορφή οχήματος; Ίσως η απάντηση να μην έχει να κάνει με κάποιο είδος αυτοκινήτου, αλλά με την αρχιτεκτονική και μια σειρά δημόσιων υπηρεσιών και επιχειρήσεων κοινής ωφελείας που λαμβάνουν υπόψη την ανάγκη προσωπικής μεταφοράς και κάνουν τα πράγματα πιο βολικά για το άτομο. Ίσως η εναλλακτική λύση στο αυτοκίνητο με κινητήρα καύσης να είναι απλώς μια αλλαγή στο σχεδιασμό και την τοποθεσία της παραγωγής αγαθών! Σε ποιο βαθμό πρέπει να καταργήσουμε τη χρήση αυτοκινήτου στο αστικό περιβάλλον, με κάτι απλό όπως πακέτα διέλευσης ( γιατί το μετρό δεν μεταφέρει φορτία;) Αυτό είναι το είδος της στρατηγικής που έχει λείψει από την προάσπιση της ανανεώσιμης ενέργειας.


Προσπαθώντας να ορίσουμε την έννοια της ομότιμης ενέργειας αντιμετωπίζουμε αυτά ακριβώς τα ζητήματα και ερωτήματα. Η βασική έννοια της ομότιμης ενέργειας, που έχει πολύ χαλαρό ορισμό, αφορά ένα σύστημα αμοιβαίας τοπικής παραγωγής ενέργειας που επιδιώκει το crowdsourcing μιας κοινοτικής ενεργειακής υποδομής, η οποία μπορεί να είναι βιώσιμη – μέσω της τεχνολογίας της ανανεώσιμης ενέργειας– και παράλληλα προσιτή, με την έννοια της προσωπικής επένδυσης κεφαλαίου/εργασίας, σε προσωπικό και κοινοτικό επίπεδο. Είναι μια μεγάλη πρόκληση επειδή η φυσική δεν είναι με το μέρος μας σε ένα τέτοιο εγχείρημα. Οι περισσότερες μορφές παραγωγής ενέργειας τείνουν να είναι πιο αποτελεσματικές σε ευρύτερες κλίμακες– κι αυτός είναι ένας από τους λόγους για τον συγκεντρωτισμό στην παραγωγή ενέργειας που παρατηρούμε σήμερα. Μερικές τεχνολογίες ανανεώσιμης ενέργειας είναι εντελώς άχρηστες σε μικρά μεγέθη- όπως οι ανεμογεννήτριες. Εάν η βιομηχανία στέγης στα προάστια μπορούσε να μετατρέψει κάθε σπίτι σε αυτάρκες νησί, θα το είχε κάνει, γιατί θα είχε επιταχύνει τον ρυθμό ανάπτυξης της γης (αργότερα στη ζωή του ο Buckminster Fuller, μιλώντας για την αποτυχία του να πραγματοποιήσει το ιδανικό του για το Dymaxion House δήλωσε ότι δεν ήταν απογοητευμένος. Εάν το Dymaxion House είχε υλοποιηθεί, η αυτάρκεια του θα είχε οδηγήσει στη ραγδαία προαστιοποίηση όλου του κόσμου. Αυτή είναι η σκοτεινή πλευρά της πράσινης τεχνολογίας, η ικανότητά της να διευκολύνει την προαστιοποίηση καθιστώντας την εκτός δικτύου αυτάρκεια βολική και επιτρέποντας στους ανθρώπους να ζουν εκεί που δεν πρέπει και να καταναλώνουν παρθένους αγριότοπους. Ας είμαστε ευγνώμονες που το ιπτάμενο αυτοκίνητο δεν έγινε ποτέ… ). Ακόμη χειρότερα, η εφαρμογή της τεχνολογίας της ανανεώσιμης ενέργειας τείνει να είναι γεωγραφικά εξαρτώμενη. Υπάρχουν ελάχιστα μέρη όπου λειτουργεί καλά και πολλά όπου δεν λειτουργεί καθόλου.


Παρόλα αυτά, έχουμε ισχυρούς λόγους να επιδιώκουμε τον εντοπισμό της παραγωγής ενέργειας όσο περισσότερο γίνεται– το ένα τρίτο όλης της ενέργειας που μεταδίδεται σε μεγάλες αποστάσεις από γραμμές ηλεκτρικής ενέργειας χάνεται, δεν έχουμε ακόμη καλή υποδομή για τη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας με ολοκληρωμένα μέσα, όπως το υγρό υδρογόνο. Επίσης, το ‘κατεστημένο’ που διαχειρίζεται την παραδοσιακή ενεργειακή υποδομή έχει αποδείξει ότι δεν δρα πλέον προς το συμφέρον μας – εάν ποτέ δρούσε – και δεν μπορούμε να το εμπιστευθούμε για συγκεντρωτικό έλεγχο σε κάτι που είναι τόσο σημαντικό για τη ζωή μας. Μια ενεργειακή ομότιμη στρατηγική πρέπει λοιπόν να επιδιώκει μια ισορροπία ανάμεσα στην αποτελεσματικότητα των συστημάτων και την οικονομία κλίμακας σε κοινοτικό πλαίσιο. Λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς οποιασδήποτε τεχνολογίας σε οποιαδήποτε τοποθεσία, ένα υβριδικό μείγμα συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας είναι στις περισσότερες περιπτώσεις κατάλληλο. Σε τελική ανάλυση, μια υποδομή ανανεώσιμης ενέργειας πρέπει να ενσωματώνει μια ευρεία ποικιλία τεχνολογιών και να χρησιμοποιεί ένα νέο είδος ‘δικτύου’ συναφές με το δίκτυο ηλεκτρονικού υπολογιστή– διπλή κατεύθυνση, ποικίλο φορτίο, βραχυπρόθεσμη προσωρινή μνήμη και μακροπρόθεσμη εποχιακή αποθήκευση. Η χρήση μιας τέτοιας αποθήκευσης απαιτεί την ανάπτυξη παλιάς τεχνολογίας, όπως δεξαμενές αποθήκευσης υδροηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και εκκολαπτόμενων τεχνολογιών όπως τράπεζες αποθήκευσης θερμότητας, ηλεκτρικοί πυκνωτές μεγάλης κλίμακας, αποθήκευση συμπιεσμένου αέρα, οξειδοαναγωγή βαναδίου, υδροβοριούχα και ενθυλακωμένα υδρίδια.


Πρέπει επίσης να εξετάσουμε την ενσωμάτωση ενέργειας και αρχιτεκτονικής, υπό την έννοια των παθητικών ενεργειακών χαρακτηριστικών της αρχιτεκτονικής προς όφελος της ενεργειακής αποτελεσματικότητας, αλλά επίσης την ενσωμάτωση ενεργών ενεργειακών συστημάτων στους ήδη κατασκευασμένους οικισμούς μας. Τα ενεργειακά συστήματα της Βιομηχανικής Εποχής επεδίωκαν οικονομίες μιας κλίμακας που υποχρέωνε τις ενεργειακές εγκαταστάσεις να έχουν αυτάρκεια και να βρίσκονται σε απόσταση από τις κατοικίες. Μια από τις παρενέργειες είναι ότι η φύση της ενεργειακής υποδομής μας παρέμεινε άγνωστη στην κοινωνία, οδηγώντας σε γενικευμένη άγνοια για το τι γίνεται πίσω από το πέπλο της βιομηχανίας ενέργειας, παρά τη σημασία της για τη βασική επιβίωσή μας. Εάν όμως η παραγωγή ενέργειας είναι εντοπισμένη, θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτό τον βαρύ εξοπλισμό. Αυτό απαιτεί μια πολύ μεγαλύτερη ενεργειακή συνείδηση στους οικισμούς μας, αλλά δεδομένου ότι ένα μεγάλο μέρος αυτής της τεχνολογίας είναι σε εκκολαπτόμενη μορφή, μπορούμε να κάνουμε αισθητικούς συμβιβασμούς που, στις κοινότητες της ανώτερης τάξης, αποτελούν μήλο της έριδος (κατά τα άλλα, οι πλούσιοι που ‘σκέφτονται πράσινα’ ξεσηκώνονται αμέσως όταν οι ανεμόμυλοι αρχίζουν να χαλάνε τη θέα των εκατομμυρίων δολαρίων που βλέπουν απ’ τα παράθυρά τους). Μέρος αυτού θα πρέπει να αγκαλιάσει την αισθητική αυτής της τεχνολογίας όπως και να προσπαθήσει να την αμβλύνει.


Ένας καίριος παράγοντας για τη φυσική ενσωμάτωση των συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας στον οικισμό είναι η σχέση ενέργειας -περιοχής . Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε αυτά τα συστήματα με την έννοια του κόστους ανά κιλοβατώρα, που δεν είναι ασήμαντο αλλά είναι λιγότερο κρίσιμο για την ενσωμάτωση αυτών των συστημάτων στους οικισμούς μας. Αυτό που πρέπει να εξετάσουμε είναι τη φυσική περιοχή που τα ενεργειακά συστήματα χρειάζονται για να ανταποκριθούν στην ενέργεια που αναφέρεται σε έναν δεδομένο τρόπο ζωής. Τα κινήματα για ενέργεια εκτός δικτύου και για ‘πράσινο σπίτι’, όσο ωφέλιμα κι αν ήταν για την ανάπτυξη της ανανεώσιμης ενέργειας, έχουν δημιουργήσει παρανοήσεις για τη δυνητική αυτάρκεια της ατομικής κατοικίας. Δημιουργούν την εντύπωση ότι μπορεί να επιτευχθεί ένα υψηλότερο επίπεδο αυτάρκειας με σχετικά μικρότερα συστήματα ενέργειας από εκείνα που είναι απαραίτητα. Για τα περισσότερα εκτός δικτύου σπίτια αυτό δεν ισχύει. Η αποσύνδεση από το δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας δεν σημαίνει πραγματική αποσύνδεση από την υποδομή του, εάν ένα μεγάλο μέρος του τρόπου ζωής σου που βασίζεται σ’ αυτό προκύπτει, με τον ένα τρόπο ή τον άλλο, από το ‘δίκτυο ορυκτών καυσίμων’. Και το καθαρά περιβαλλοντικό κέρδος, να φτιάξεις ένα σπίτι στις παρυφές των παρθένων αγριότοπων απλώς για να έχεις την επιλογή να είσαι εκτός δικτύου και να χρησιμοποιείς την πράσινη αρχιτεκτονική, είναι αμφίβολο. Στο κοντινό μέλλον θα δούμε ριζική αλλαγή σε αυτό που ονομάζουμε ‘πράσινη’ στέγη. Αντιμετωπίζουμε, λοιπόν, ένα απλό αλλά συχνά παραγνωρισμένο ερώτημα: έχει η ιδιοκτησία μας αρκετή διαθέσιμη επιφάνεια για συστήματα ανανεώσιμης ενέργειας, προκειμένου να καλύψει την καθαρή ενέργεια που αναφέρεται στους κατόχους της; Ποιο είναι το κόστος, από άποψη χώρου, για την παραγωγή ενέργειας ανά άτομο, που βασίζεται σε ανανεώσιμα; Πρόκειται πιθανώς για ένα πολύ μεγάλο νούμερο κι ακόμη μεγαλύτερο όσο πιο βορινό είναι το γεωγραφικό πλάτος. Πώς βρίσκουμε, λοιπόν, χώρο γι’ στις κατοικίες μας είναι ένα καίριο σημείο – θα χρειαστούμε μάλλον τόσο πολύ χώρο που θα ήταν καλύτερα να σχεδιάσουμε τις κοινότητές μας σαν συστήματα ενσωματωμένα στην ενέργεια. Επειδή στο παρελθόν η πράσινη αρχιτεκτονική εφαρμόστηκε στους αγριότοπους, όπου ο χώρος δεν αποτελεί πρόβλημα, η ενσωμάτωση των συστημάτων ενέργειας στην αρχιτεκτονική δεν εξετάστηκε αρκετά. Υπάρχουν λίγα παραδείγματα και τα διαθέσιμα προϊόντα είναι σπάνια και αμφίβολης εφαρμογής. Οι πιο απλές λύσεις είναι και οι πιο ριζοσπαστικές από αρχιτεκτονική/αισθητική άποψη– για παράδειγμα, ολόκληρες κοινότητες κτισμένες κάτω από έναν διαφανή θόλο με ηλιακούς συλλέκτες και ανεμογεννήτριες – κι αυτή δεν είναι κακή στρατηγική στο πλαίσιο της αρχιτεκτονικής P2P και εξερευνάται ήδη σε προγράμματα όπως αυτό του Masdar City στο Άμπου Ντάμπι, αλλά απαιτεί από τους ανθρώπους να δεχτούν να ζουν μόνιμα κάτω από έναν ‘ενεργειακό θόλο’. Ορισμένες από τις αρνητικές πλευρές ενός τέτοιου ηλιακού θόλου μπορούν να αμβλυνθούν με τον κατάλληλο σχεδιασμό. Για παράδειγμα, η αντίληψη της σειράς ‘ηλιακών δασών’ του σχεδιαστή Neville Mars όπου σχήματα που θυμίζουν δέντρα με μεγάλα οργανικά διαμορφωμένα φύλλα ηλιακών συλλεκτών υποκαθιστούν το παραδοσιακό σκληρό ευθύγραμμο δίκτυο- μολονότι είναι ασαφές πόσο αποτελεσματικό μπορεί να είναι αυτό στην πράξη.


Ένας άλλος παράγοντας που πρέπει κανείς να λάβει υπόψη είναι η ανεξάρτητη βιομηχανική δυνατότητα της ανανεώσιμης ενέργειας που, για τα φωτοβολταϊκά για παράδειγμα, εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση. Ακριβώς όπως το τυπικό εκτός δικτύου σπίτι δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά εκτός δικτύου, όταν το μεγαλύτερο μέρος της σύστασής του και του τρόπου ζωής σε αυτό εξαρτάται ακόμη από την εξ αποστάσεως βιομηχανική παραγωγή, έτσι και η έννοια της ομότιμης ενέργειας πρέπει να εξετάσει την κατασκευή των ενεργειακών συστημάτων στο πλαίσιο της βιομηχανικής δυνατότητας μιας κοινότητας μεταξύ ομότιμων. Εάν από την παραγωγή των συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας αφαιρούσαμε το κέρδος, μέσω μιας τοπικής παραγωγής σε τιμή κόστους, θα υπήρχε μεγάλη βελτίωση στον συσχετισμό κόστος-αποτελεσματικότητα. Οι κατασκευαστές μεγάλων απομακρυσμένων εργοστασίων ηλιακής ενέργειας το έχουν ήδη αντιληφθεί. Ένα από τα πρώτα, μεγαλύτερα εργοστάσια φωτοβολταϊκής ενέργειας στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Carrizzo Plains Solar Plant, χτίστηκε με τις δικές του ευκολίες παραγωγής ηλιακών συλλεκτών προκειμένου να εξοικονομηθεί το κόστος της διατήρησης μιας πολύ μεγάλης γκάμας ενέργειας, καταργώντας τους μεσάζοντες στην παραγωγή σε βαρύ εξοπλισμό. Ως παράπλευρο όφελος, ανακάλυψαν ότι υπήρχε μια αγορά για τους περισσευούμενους ηλιακούς συλλέκτες που μπορούσαν να είναι χρήσιμοι για οικιακά ενεργειακά συστήματα. Κι εδώ αντιμετωπίζουμε μεγάλες προκλήσεις εξαιτίας της σχετικά πολύπλοκης κατασκευής πολλών συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας και των εξωτικών υλικών που χρησιμοποιούν, και του γεγονότος ότι όσο λιγότερο πολύπλοκο είναι το ενεργειακό σύστημα τόσο πιο δύσκολη είναι η λειτουργικότητά του και η αισθητική ενσωμάτωσή του στο οικιστικό περιβάλλον. Τι είδους ενεργειακά συστήματα μπορεί να παράγει μια κοινότητα περιορισμένης κλίμακας; Ποιες είναι οι οικονομίες στην κλίμακα παραγωγή διαφόρων ενεργειακών τεχνολογιών; Σε ορισμένες καταστάσεις, η συνολική στρατηγική της ενέργειας εξαρτάται από την τοπική βιομηχανική και κατασκευαστική δυνατότητα της κοινότητας. Για παράδειγμα, μια πολύ μικρή κοινότητα σήμερα – με τη δυτική κοινωνία μας να αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από βιομηχανικά αναλφάβητους ανθρώπους με μικρές λειτουργικές ικανότητες πέραν της εργασίας σε δημόσιες υπηρεσίες και εταιρίες– μπορεί να μη διαθέτει μεγάλη βιομηχανική δυνατότητα και να πρέπει να εστιαστεί στην παθητική αποτελεσματικότητα της αρχιτεκτονικής για να εξισορροπήσει το υψηλό κόστος των συστημάτων που αγοράζει από αλλού. Μια μεγαλύτερη, όμως, βιομηχανικά πιο εξελιγμένη κοινότητα, με μια πιο εξελιγμένη τεχνικά κοινωνία μπορεί να έχει δυνατότητα για μια ευρεία ποικιλία τοπικών συστημάτων ανάπτυξης και παραγωγής. Για παράδειγμα, μια εξελιγμένη παράκτια κοινότητα, που διαθέτει τα μέσα για την κατασκευή μεγάλων ποντοπόρων πλοίων σε τιμή κόστους, μπορεί να εξετάσει μια στρατηγική για την κατασκευή και ανάπτυξη των δικών της εργοστασίων μετατροπής θερμικής ενέργειας στον Ισημερινό, που θα συνδεθούν με την κοινότητα με πλοία που λειτουργούν με υδρογόνο και οξειδοαναγωγή, πράγμα που θα αποτελούσε την καλύτερη εναλλακτική λύση για να μετατραπούν οι πόλεις της σε έναν γιγάντιο ηλιακό συλλέκτη.


Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η πρόταση για ομότιμης ενέργεια πρέπει να εξεταστεί στο συνδυασμένο πλαίσιο της ομότιμης αρχιτεκτονικής και της ομότιμης βιομηχανίας. Πρέπει να εξετάσουμε την κοινότητα στο σύνολό της –και όχι μόνο τις ιδιωτικές κατοικίες ως ενσωματωμένο σύστημα εστιασμένο – με εμμονή στην έννοια της αποτελεσματικότητας, τη λειτουργία, τη θερμοδυναμική, την ενέργεια και τη χρήση του χώρου. Η ιδανική πράσινη κοινότητα είναι ένα μέρος σχεδιασμένο όπως ένα ογκομετρικό ενσωματωμένο κύκλωμα, συντονισμένο συνεχώς έτσι ώστε να με τη βοήθεια των προσαρμοστικών δομών του, να είναι αποτελεσματικό. Κανένας χώρος δεν μπορεί να έχει μόνο μια λειτουργία ή μια μόνιμη λειτουργία. Εάν τοποθετήσετε ένα κτίριο σε ένα χώρο, πρέπει να εξετάσετε αν μπορείτε να κάνετε κηπουρική ή να καλλιεργείτε στην οροφή. Εάν κάνετε κηπουρική ή καλλιεργείτε σε ένα χώρο, πρέπει να εξετάσετε αν συστήματα ανανεώσιμης ενέργειας μπορούν να μπουν εκεί. Κατά συνέπεια, η λογική προσέγγιση είναι να υπάρχει κάθετη διαστρωμάτωση του οικισμού ανάλογα με τις λειτουργίες– οι χώροι κοινής ωφέλειας και βιομηχανίας κάτω, εμπορίου από πάνω, κατοικιών πιο πάνω, χώρος πρασίνου πιο πάνω και ηλιακός/ άνεμος στην κορφή. Παρόμοιες ογκομετρικές οργανώσεις εμφανίζονται ήδη στους περισσότερους νεωτεριστικούς σχεδιασμούς οικοχωριών.


Στρατηγικές και Τεχνολογίες


Πώς μπορούμε, λοιπόν, να ξεκινήσουμε την ανάπτυξη μιας ομότιμης ενεργειακής υποδομής σε μια νέα κοινότητα; Σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε από τα παραπάνω, η διαδικασία θα συνδέεται άμεσα με εκείνη του ομότιμου αρχιτεκτονικού σχεδίου και την οργάνωση πολύ συγκεκριμένων συστημάτων ανανεώσιμης ενέργειας που θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε, λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο ενσωμάτωσής τους σε ένα συγκεκριμένο κατασκευαστικό σύστημα, καθώς και τις βιομηχανικές δυνατότητες μεταξύ ομότιμων ενός δημογραφικού στόχου. Προς χάρη της απεικόνισης, ας φανταστούμε ένα πολύ απλό μοντέλο. Θα υποθέσουμε ότι η κοινότητά μας χρησιμοποιεί μια ενοποιημένη κοινοτική δομή ως μέσο μεγιστοποίησης του παθητικού πόρου και της ενεργειακής αποτελεσματικότητας της αρχιτεκτονικής της. Είναι μια κοινότητα βασισμένη στην ομότιμη αρχιτεκτονική, όπου οι προσαρμοστικές κατασκευαστικές μέθοδοι – plug-in αρχιτεκτονική – χρησιμοποιούνται με τρόπο που επιτρέπει μεγαλύτερη εξελικτική ελευθερία της κοινοτικής αρχιτεκτονικής, έτσι ώστε να ικανοποιεί τις εξελισσόμενες ανάγκες των κατοίκων της και μια διαδικασία ‘δομικής μάθησης’ για την εναρμόνιση του συστήματος των κατοικιών με το ευρύτερο περιβάλλον. Τίποτα δεν θεωρείται μόνιμο. Ακόμη και οι διάδρομοι και οι δρόμοι μπορούν να μετακινηθούν– και να κατασκευαστούν– κατόπιν αιτήματος. Για να ανταποκριθεί σ’ αυτή την εξελικτική ελευθερία, η κοινότητα χρησιμοποιεί ένα πολύ διαφορετικό ιδιοκτησιακό μοντέλο. Κάτι συναφές με την Kelsonian Community Investment Corporations κατέχει όλη την ιδιοκτησία. Ανήκει με μετοχές σε όλους τους κατοίκους και επιτρέπει στην προσαρμοστική αρχιτεκτονική να χρησιμοποιείται προς ένα νέο είδος ελευθερίας. Όλος ο χώρος στην κοινότητα είναι ‘ελεύθερος’ για χρήση από ‘εξουσιοδοτημένους κατοίκους’, ξεκινώντας από τους παλιότερους, σε αναλογία με τις μετοχές τους, σύμφωνα με τη συλλογική διακριτική ευχέρεια της κοινότητας και στο πλαίσιο των περιορισμών της συγκεκριμένης χρήσης του χώρου, όπως καθιερώθηκε με το ομότιμο μοντέλο από την κοινότητα. Μπορείτε λοιπόν να πάτε σε οποιοδήποτε μέρος στην κοινότητα που δεν έχει ορισμένη χρήση και να χτίσετε ό,τι θέλετε, αλλά πάντα σε διαπραγμάτευση με την υπόλοιπη κοινότητα που μπορεί, ως ομάδα (με σας ως μέρος της συζήτησης), να αποφασίσει ότι πρέπει να μετακομίσετε κάπου αλλού επειδή υπάρχει άλλη λειτουργική ανάγκη γι’ αυτό το χώρο. Έχετε εξασφαλισμένο το δικαίωμα σε ένα χώρο στην κοινότητα, αλλά δεν έχετε δικαίωμα σε άλλο συγκεκριμένο χώρο, εκτός αν αποφασίσει αλλιώς η κοινότητα. Kι αν αυτό δεν σας βολεύει μπορείτε πάντα να πουλήσετε τις μετοχές σας και να πάτε σε άλλη κοινότητα. Σήμερα, με δεδομένη την πρωτόγονη τεχνολογία κτιρίων, μια τέτοια αντίληψη θα αποτελούσε εφιάλτη. Αλλά με την plug-in αρχιτεκτονική αυτό γίνεται πρακτικό γιατί μπορείτε πάντα να πάρετε το σπίτι σας και να το ξαναχτίσετε κάπου αλλού, γρήγορα, εύκολα και συχνά μόνος σας. Για να χειριστεί αυτή την προσέγγιση, η κοινότητα μπορεί να έχει μια διττή ιεραρχία δομικών συστημάτων, ένα μικροδομικό σύστημα που υποστηρίζει τα πράγματα σε προσωπική κλίμακα και ένα μακροδομικό σύστημα που τα υποστηρίζει σε κοινοτική κλίμακα, φιλοξενεί μικροδομή που αλλάζει ελεύθερα και συνδέεται με τις υπηρεσίες κοινής ωφελείας, χρησιμοποιεί βαρύτερα στοιχεία και εξελίσσεται σε πιο αργούς ρυθμούς. Ο συγγραφέας έχει συζητήσει αυτές τις αντιλήψεις της ομότιμης αρχιτεκτονικής σε πολλά άρθρα του αλλού.


Ας υποθέσουμε ότι αυτή η κοινότητα αποτελείται δημογραφικά από σχετικά πιο εξελιγμένους, από τεχνική άποψη, ανθρώπους που μπορούν να κατασκευάσουν σε μικρή κλίμακα πιο εξελιγμένο βαρύ εξοπλισμό για τις κατοικίες τους και που θα επιδιώξουν να βασιστούν πρωταρχικά στην ηλιακή και αιολική ενέργεια, κι έτσι η ενσωμάτωση ανάλογων συστημάτων σε αυτό το αρχιτεκτονικό σύστημα αποτελεί κλειδί.


Προηγουμένως, αναφερθήκαμε σε μια κοινότητα που καλύπτεται εντελώς από ένα διάφανο ηλιακό θόλο με ένα δίκτυο υποστηρικτικών πόλων, καθώς το σύστημα έχει το διπλό καθήκον της υποστήριξης κτιρίων αλλά και των δομών των οικισμών.


Αναφερθήκαμε επίσης στην ογκομετρική οργάνωση της λειτουργίας μέσα από τη διαστρωμάτωση. Σε μια σχετικά μικρή κοινότητα (περίπου δυο χιλιάδων ατόμων) μπορούμε να εφαρμόσουμε αυτή την προσέγγιση στο θεωρητικό μοντέλο μας με απλό τρόπο. Η πρωταρχική ‘μακροδομή’ της κοινότητας θα ορίζεται από τους πόλους του ηλιακού θόλου, συνδεδεμένους με ένα σύστημα ωφελειών έναν όροφο πάνω από το έδαφος. Δρόμοι, αυτοκινητόδρομοι και ταράτσες κρέμονται ανάμεσα στους πόλους του θόλου. Ο χώρος κάτω από το ‘επίπεδο του δρόμου’ χρησιμοποιείται για αποθήκευση, ο χώρος στάθμευσης για τα όποια οχήματα χρησιμοποιεί η κοινότητα, προσωπικά πακέτα διέλευσης και προσαρμοστικά συστήματα ωφελειών, βασισμένα σε συναρτησιακά στοιχεία. Πάνω από το επίπεδο του δρόμου, τα πάντα– συμπεριλαμβανομένων των δρόμων/αυτοκινητόδρομων– μπορούν να αλλάζουν ελεύθερα από τους κατοίκους, κατόπιν αιτήματος, σε ένα χώρο που καταλαμβάνει από ένα έως πολλά πατώματα κάτω από τον ηλιακό θόλο. Επειδή η κοινότητα δεν χρειάζεται πολύ βαριά οχήματα, οι δρόμοι και οι λεωφόροι της θα χρησιμοποιούν σχετικά ελαφρά συστήματα συλλεκτών, παρόμοια με εκείνα που χρησιμοποιούνται σε σπίτια και κτίρια και που μπορούν να αποσυντεθούν ανάλογα με τις ανάγκες. Διαθέτοντας πολλά πατώματα κάτω από τον ηλιακό θόλο, ο οικισμός θα προσφέρει μεγάλη ελευθερία δομικής ποικιλίας. Ο περισσότερος χώρος στην οροφή θα χρησιμεύει ως ταράτσα και κήπος και θα γίνεται ανάκτηση του νερού για νέα χρήση. Οι κυριότερες κατοικήσιμες περιοχές θα χρησιμοποιούν το θόλο με τα ηλιακά δέντρα –μαζί με πιο αθόρυβες αλλά λιγότερο αποτελεσματικές κάθετες ανεμογεννήτριες– για λόγους αισθητικής, ενώ περιοχές εντατικής γεωργίας θα χρησιμοποιούν τον απλούστερο και πιο αποτελεσματικό ευθύγραμμο ηλιακό θόλο με συλλέκτες και οι μεγάλοι ανοιχτοί χώροι θα χρησιμοποιούν τον θόλο οροφής. Στην περιφέρεια θα υπάρχει χώρος για ζώα, πάντα κάτω από τον ηλιακό θόλο. Ελαφρές βιομηχανικές ευκολίες θα βρίσκονται επίσης εκεί- ακριβώς κάτω από την άκρη του επιπέδου του δρόμου του κυρίως οικισμού.


Στους κυρίως χώρους της κοινότητας δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται αυτοκίνητα, ηλεκτρικά ή άλλα. Ωστόσο, ελαφρά ηλεκτρικά οχήματα, όπως ηλεκτρικά ποδήλατα, αμαξάκια του γκολφ, segways και τα παρόμοια (όπως ο τύπος Foomobile OScar που προτείνει ο συγγραφέας) μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Ιδανικά, η κοινότητα θα συνδέεται με σιδηροδρομικές ή άλλες αρτηρίες χωρίς τις παραδοσιακές δευτερεύουσες οδούς. Αυτό θα της επιτρέψει να αναπτύξει τους δικούς της κυκλοφοριακούς κόμβους με βάση τη χρήση της δικής της ενεργειακής υποδομής. Με το δικό της εσωτερικό προσωπικό σύστημα πακέτων διέλευσης, η κοινότητα μπορεί να δημιουργήσει ένα ηλεκτρονικό κατάστημα για τις αγορές όλων των αγαθών που δεν παράγονται τοπικά, συνδεδεμένο με υπηρεσίες παράδοσης.


Η κοινοτική δομή θα είναι περιβαλλοντικά κατάλληλη μέσω ενός δικτύου ΙΡ συστημάτων ανίχνευσης που θα ελέγχουν τη θερμοκρασία, την υγρασία, την ταχύτητα των ανέμων, την έκθεση στις ηλιακές ακτίνες, τα δομικά φορτία, τη χρήση ενέργειας και ύδατος, την κυκλοφορία και λοιπά. Αυτό θα επιτρέπει σε ένα πρότυπο οικισμού, βασισμένο σε λογισμικό, να αναλύει συνεχώς την περιβαλλοντική απόδοση, έτσι ώστε οι κάτοικοι να μπορούν να δουν πώς οι αλλαγές επιδρούν στην κοινότητα, επιτρέποντας της να εξελίσσεται μαζί με τις ανάγκες των κατοίκων της και να εναρμονίζεται με τον καλύτερο τρόπο με τις περιφερειακές περιβαλλοντικές συνθήκες. Πριν από την κατασκευή αυτής της δομής, μπορεί να γίνει ένα προκαταρκτικό σχέδιο με προσομοίωση του λογισμικού πρότυπου.


Αυτό είναι απλώς ένα παράδειγμα για το πώς μπορεί να είναι η ομότιμη ενεργειακή υποδομή συνδυασμένη με μια ομότιμη αρχιτεκτονική. Υπάρχουν αναρίθμητοι άλλοι τρόποι ώστε αυτές οι βασικές λειτουργικές αρχές ενσωμάτωσης των συστημάτων να εφαρμοστούν σε μια ενοποιημένη δομή κοινότητας. Και ασφαλώς μπορεί να υιοθετηθεί μια διαφορετική προσέγγιση για τη μετατροπή των υπαρχουσών κοινοτήτων σε αυτό το πρότυπο ενεργειακής διαχείρισης. Σε περιορισμένη κλίμακα, μπορεί μάλιστα να χρησιμεύσει ως βάση σχεδιασμού κατασκευαστικών πειραμάτων για την εξερεύνηση και επίδειξη αυτών των αρχών και των διάφορων τεχνολογιών που χρησιμοποιήθηκαν.

με τη συμβολή των Franz Nahrada και Gleb Tyurin



Η νέα οικονομία θα είναι μια οικονομία ανανεώσιμων πόρων, γι’ αυτό και η πρόσβαση στη γη και το έδαφος θα γίνει ξανά μια από τις κυριότερες πηγές αφθονίας εάν συνδυαστεί με πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες της πληροφορίας και της ανταλλαγής πληροφοριών, υποστηρίζει ο Michel Bauwens. Οι χώρες με μεγάλη έκθεση στην ηλιακή εισροή και μεγάλες ρεζέρβες γης και βιομάζας θα βρίσκονται σε ιδιαίτερα καλή θέση σε αυτή τη μετάβαση.


Εισαγωγή


Η οικονομική κρίση, που επιδρά σιγά-σιγά σε όλες τις δραστηριότητες σε παγκόσμιο επίπεδο, ξεκινώντας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν είναι ούτε ‘κανονική’ κρίση ούτε ‘τελική’ κρίση. Είναι μια περίοδος θεμελιακών αλλαγών που επιδρούν σε όλα, από την οικονομία μέχρι την πολιτική. Γι’ αυτό και θα ήθελα να μιλήσω πιο λεπτομερώς για τη φύση της σημερινής κρίσης και πώς μπορούμε ρεαλιστικά να προσδοκούμε μια ανανεωμένη περίοδο ανάπτυξης (και ποιο είδος ανάπτυξης). Η αντίληψή μου για την παρούσα κρίση εμπνέεται από τα έργα του διάσημου Ρώσου οικονομολόγου Nikolay Kondratieff, του οποίου τις ιδέες αναπτύσσουν και εκσυγχρονίζουν σήμερα οι Carlota Perez, Lucy Badalian και Viktor Krivotorov. Η βασική αντίληψη στις προσεγγίσεις αυτές είναι ότι η οικονομική ιστορία μπορεί να γίνει κατανοητή ως μια σειρά μακρών κυμάτων τεχνολογικής ανάπτυξης, μέσα σε ένα συγκεκριμένο υποστηρικτικό θεσμικό πλαίσιο. Αυτά τα μακρά κύματα καταλήγουν αναπόφευκτα σε κρίση, σε ένα Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος, σημάδι ότι το παλιό πλαίσιο δεν είναι πλέον λειτουργικό.


Γιατί συμβαίνει αυτό;


Τα κύματα αυτά έχουν μια συγκεκριμένη εσωτερική λογική. Αρχίζουν με μια περίοδο κύησης όπου η νέα τεχνολογία εγκαθίσταται, δημιουργεί ενθουσιασμό και φυσαλίδες, αλλά δεν μπορεί πραγματικά να αναδυθεί επειδή το θεσμικό πλαίσιο αντανακλά ακόμη τις παλιές πραγματικότητες. Ακολουθεί μια περίοδος ωρίμανσης, που χαρακτηρίζεται από θεσμική προσαρμογή, μαζική επένδυση από το κράτος και παραγωγικές επενδύσεις από τις επιχειρήσεις, οδηγώντας σε έναν κύκλο ανάπτυξης. Τέλος, μια περίοδος παρακμής και κορεσμού, με υποχώρηση του κράτους και παρασιτικές επιχειρηματικές επενδύσεις, που οδηγούν σε έναν κύκλο συστολής, με κερδοσκοπικές, χρηματοοικονομικές φούσκες, ο οποίος καταλήγει σε ένα Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος (1797, 1847, 1893, 1929 ή 2008).


Ποια είναι τα στοιχεία σε ένα μακρύ κύμα;


Ιστορικά, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι σε κάθε κύκλο μακρών κυμάτων υπάρχει αλληλεπίδραση διαφόρων παραγόντων:


1) Μια νέα μορφή ενέργειας: η κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου βασιζόταν στον άνθρακα, η κυριαρχία των Ηνωμένων Πολιτειών βασιζόταν στο πετρέλαιο.


2) Ορισμένες ριζικές τεχνολογικές καινοτομίες (όχι περισσότερες από τρεις, σύμφωνα με τους προαναφερόμενους συγγραφείς). Οι τρεις τελευταίες:

• 1830: Ατμός και σιδηρόδρομοι
• 1870: Βαριά μηχανική
• 1920: Αυτοκίνητα και μαζική παραγωγή


3) Ένας νέος ‘υπερ-παραγωγικός’ τρόπος ‘εξερεύνησης του εδάφους’ κι εδώ είναι που υπεισέρχεται η χρήση της γης. Την τελευταία περίοδο: η βιομηχανική γεωργία και η ‘Πράσινη Επανάσταση’ ευθύνονταν για την υπερ-παραγωγική γεωργία. (Ωστόσο, υπάρχουν σοβαρά προβλήματα βιωσιμότητας σε αυτό το μοντέλο, που πρέπει να λυθούν για το επόμενο κύμα).


4) Ένα κατάλληλο χρηματοικοινομικό σύστημα: από τις νέες δημόσιες εταιρίες, τις επενδύσεις τύπου Νιου Ντηλ (όπως το Σχέδιο Μάρσαλ), στη φάση ανάπτυξης του κύκλου, στις παρασιτικές επενδύσεις ενός καπιταλισμού-καζίνο στη δεύτερη φάση. Σε αυτή την τελευταία φάση, το χρηματοοικονομικό σύστημα υπερβαίνει τις δυνατότητες της παραγωγικής οικονομίας, διαχωρίζεται από αυτήν και αρχίζει να επενδύει σε παρασιτικές επενδύσεις. Στο σημείο αυτό, το χρηματοικοινομικό κεφάλαιο τείνει να λειτουργεί διασπαστικά στην παραγωγή, για να διατηρήσει την κεφαλαιοποίηση.


5) Ένα συγκεκριμένο κοινωνικό συμβόλαιο. Εδώ, επίσης, μπορούμε να δούμε κύματα πιο εντατικής ‘κοινωνικοποίησης’ . Για παράδειγμα, το κοινωνικό συμβόλαιο του Φορντ δημιούργησε, σε πρώτη φάση, τον μαζικό καταναλωτή και βασιζόταν στην κοινωνική ειρήνη με τους εργαζόμενους, ενώ στη δεύτερη παρασιτική φάση το μέρος που πήγαινε στον εργαζόμενο μειώθηκε δραστικά και υποκαταστάθηκε από την υπερχρέωση, που οδήγησε στο σημερινό Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος.


6) Όπως ήδη αναφέραμε, κάθε κύμα κυριαρχείται από μια συγκεκριμένη μεγάλη πολιτική δύναμη και στη δεύτερη φάση επέκτασης μια νέα περιφέρεια αφυπνίζεται, δημιουργώντας τους σπόρους για ένα μελλοντικό κύμα ενδεχόμενης ηγεμονίας νέων παικτών.


Οι ρίζες της τρέχουσας κρίσης


Είναι σημαντικό να μην ξεχνάμε τα βασικά χαρακτηριστικά του κύκλου συστολής: αυτό που επιτρέπει την ανάπτυξη σε πρώτη φάση, μετατρέπεται σε αντιπαραγωγικό φορτίο στη δεύτερη, παρακμιακή φάση του κύματος.


Εάν εξετάσουμε τους έξι παράγοντες, είναι εύκολο να εντοπίσουμε τα προβλήματα:


- Η εποχή των φτηνών και άφθονων ορυκτών καυσίμων πλησιάζει στο τέλος της. Θα υποκαθίστανται όλο και περισσότερο από ανανεώσιμες ενέργειες, ενώ οι χώρες που έχουν αποθέματα όλο και σπανιότερων ειδών, θα παίξουν βασικό ρόλο στη μεταβατική περίοδο και έχουν ειδικές επιλογές για να διαχειριστούν τη μετάβαση.


- Η εποχή της μαζικής παραγωγής, που βασίζεται στο αυτοκίνητο, επιβαρύνει υπερβολικά το περιβάλλον, για να είναι βιώσιμη.


- Ο σημερινός τρόπος χρήσης της γης και του εδάφους (που είναι κυρίως βιομηχανικός) μακροπρόθεσμα δεν είναι βιώσιμος γιατί εξαντλεί το έδαφος και βασίζεται σε παράγωγα του πετρελαίου. Πρόκειται για μια πολύ εντατική εκμετάλλευση που αφήνει εκατομμύρια εκτάρια αχρησιμοποίητα. Θα χρειαστεί να ενισχυθεί με έξυπνες γεωργικές τεχνικές μεγαλύτερης ακρίβειας που χρησιμοποιούν την τεχνολογία της πληροφορίας, την παγκόσμια συλλογική γνώση. Αυτές οι νέες τεχνικές θα επιτρέψουν την εκμετάλλευση νέων εδαφών, που δεν ήταν μέχρι τώρα παραγωγικά, όπως συνέβη στα προηγούμενα μακρά κύματα.


- Το χρηματοοικονομικό σύστημα έχει διαλυθεί και η εξαγορά χρεών των 10 τρις δολαρίων που πραγματοποιήθηκε στις δυτικές χώρες αποδυναμώνει τις παραγωγικές επενδύσεις έναντι των μη παραγωγικών, παρασιτικών επενδύσεων. Όπως συμβαίνει με έναν παίκτη που χάνει στο καζίνο, οι υπάρχοντες παίκτες θα έχουν την τάση να στοιχηματίζουν όλο και μεγαλύτερα ποσά, ελπίζοντας να αντιστρέψουν την αναπόφευκτη ήττα τους, καταστρέφοντας στο μεταξύ πολύτιμα μέσα που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγική οικονομία. Ένα καλό παράδειγμα είναι η ‘διάσωση της αυτοκινητοβιομηχανίας’, που είναι δομικά συντηρητική.


- Το κοινωνικό συμβόλαιο του Φορντ, που έσπασε στη δεκαετία του 1980, οδηγώντας σε μια αυξημένη αποδυνάμωση της δυτικής μεσαίας τάξης και σε γενικευμένη αβεβαιότητα, δεν λειτουργεί πλέον μετά το Αιφνίδιο Σοκ του Συστήματος και ενδέχεται να οδηγήσει σε μια νέα περίοδο πολιτικής αναταραχής.


- Η παλιά κυρίαρχη δύναμη, οι Ηνωμένες Πολιτείες, δεν έχουν πλέον τα μέσα να διατηρήσουν την κυριαρχία τους και η περιφέρεια έχει αφυπνιστεί. Οι δυνάμεις που βλέπουν μια ευκαιρία για ανταγωνισμό, ψάχνουν για νέες κοινωνικές δομές που θα τις βοηθήσουν να αναδυθούν. Δεν μπορούν να βασιστούν στις στρατηγικές και τους φθίνοντες πόρους του ετοιμοθάνατου κύματος για να πετύχουν αυτούς τους σκοπούς, αλλά πρέπει να εφεύρουν νέους.


Οι σπόροι του καινούριου


Η έξυπνη χρήση ενέργειας μεγαλύτερης ακρίβειας θα αυξήσει τη χρήση ανανεώσιμης ενέργειας, η οποία θα υποκαταστήσει το απόθεμα των ορυκτών καυσίμων που σιγά-σιγά εξαντλείται. Η ηλιακή ενέργεια θα είναι η ραχοκοκαλιά των ανανεώσιμων αλλά μπορεί να υποκατασταθεί από άλλες μορφές. Οι χώρες με μεγάλη έκθεση στην ηλιακή εισροή και μεγάλες ρεζέρβες γης και βιομάζας θα βρίσκονται σε ιδιαίτερα καλή θέση σε αυτή τη μετάβαση.


Την εποχή της μαζικής παραγωγής θα αντικαταστήσει μια μεγαλύτερη τοπική παραγωγή σε μικρές σειρές, βασισμένη σε εξελίξεις όπως η ευέλικτη και γρήγορη βιομηχανία που βασίζεται σε πρωτότυπα, η μαζική προσαρμογή στα γούστα του πελάτη, η προσωπική και προσθετική κατασκευή, ο μηχανικός εξοπλισμός πολλαπλών χρήσεων. Αυτό το ευέλικτο βιομηχανικό σύστημα είναι πιο γρήγορο, πιο φτηνό, πιο προσαρμόσιμο και συμβατό με την ηλιακή και ανανεώσιμη ενέργεια και μπορεί να ευδοκιμήσει μόνο με βαθιά συμμετοχική δέσμευση. Κατά συνέπεια απαιτεί την εκ νέου αφύπνιση της έξυπνης παραγωγής και της ατομικής πρωτοβουλίας, που είχαν αποθαρρυνθεί από διάφορες μορφές του βιομηχανικού συστήματος, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων που βασίζονται στον κεντρικό σχεδιασμό.


Η νέα οικονομία θα είναι μια οικονομία ανανεώσιμων πόρων, γι’ αυτό και η πρόσβαση στη γη και το έδαφος θα γίνει ξανά μια από τις κυριότερες πηγές αφθονίας εάν συνδυαστεί με πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες της πληροφορίας και της ανταλλαγής πληροφοριών. Προσεγγίσεις στη γεωργία που εμπνέονται από την κυβερνητική όπως η permaculture (μόνιμες καλλιέργειες, που βασίζονται στην οργανική παραγωγή), έχουν ως βάση την ποικιλία, εργάζονται με τους πιο πολύπλοκους κύκλους ανάδρασης της φύσης και βασίζονται περισσότερο στην ειδική γνώση των τοπικών αγροτικών κοινοτήτων. Ο συνδυασμός της παγκόσμιας διαδικτυακής γνώσης αυτών των αγροτικών κοινοτήτων με τη συνετή χρήση των υποδομών της τεχνολογίας της πληροφορίας, καθώς και η αυξημένη χρήση του διανεμημένου γεωργικού μηχανικού εξοπλισμού (με χαμηλότερο όριο πρόσβασης) θα επιτρέψει την εκμετάλλευση νέων γαιών. Κάθε προηγούμενο μακρύ κύμα χαρακτηρίσθηκε από την εκμετάλλευση γης που προηγουμένως ήταν αντιπαραγωγική. Η έξυπνη γεωργία θα επιτρέψει μια πιο εντατική χρήση της υπάρχουσας γης και μια πιο επεκτατική ανάπτυξη νέων γαιών.


Η αφύπνιση της περιφέρειας των πρόσφατα αναδυόμενων χωρών θα οδηγήσει, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, στην κυριαρχία της περιοχής της Ανατολικής Ασίας. Ωστόσο, υπάρχουν πάντα ευκαιρίες για άλλους αναδυόμενους παίκτες, υπό την προϋπόθεση ότι θα βρουν τον τρόπο να ενσωματώσουν, σε τοπικό επίπεδο, τους άφθονους παραγωγικούς πόρους στο νέο μακρύ κύμα. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορούμε να τοποθετήσουμε την αναδυόμενη επιτυχία της Βραζιλίας, ενώ η Ρωσία, με τις τεράστιες μάζες γης, έχει ακόμη ανεκμετάλλευτους παραγωγικούς πόρους.


Ομότιμα δίκτυα και το νέο κοινωνικό συμβόλαιο


Μια νέα μακρά φάση συνδέεται ιστορικά με μια αύξηση του ρόλου του κράτους και του δημόσιου τομέα, που μπορεί μόνος του να κάνει τις απαραίτητες επενδύσεις που η ιδιωτική επένδυση δεν μπορεί στις πρώτες φάσεις να αναλάβει.


Ο παγκόσμιος νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός που άρχισε τη δεκαετία του 1980, υπό δυτική κυριαρχία, έχει πράγματι καταρρεύσει. Πολλοί σημαντικοί τομείς των επιχειρήσεων δεν μπορούν να επιβιώσουν χωρίς ουσιαστική κρατική στήριξη. Ακόμη και το σύμβολο της αμερικανικής οικονομίας της ελεύθερης αγοράς από το προηγούμενο μακρύ κύμα, η General Motors, έγινε σε μεγάλο βαθμό κρατική ιδιοκτησία. Βλέπουμε την επιστροφή του ρυθμιστικού κράτους και όπως λένε, ‘είμαστε όλοι Κεϋνσιανοί τώρα’. Αλλά το κράτος, μόνο του, δεν θα μπορέσει να σηκώσει ολόκληρο το φορτίο και να βρει λύσεις στα υπάρχοντα προβλήματα. Ένα νέο συμβόλαιο ( ένα ‘νέο’ Νιου Ντηλ) του κράτους με τις επιχειρήσεις και την κοινωνία είναι απαραίτητο. Το μεγαλύτερο συμφέρον και το μεγαλύτερο όφελος αυτού του νέου κράτους είναι η ικανότητά του να κάνει την κοινωνία πιο ενεργή και πιο αυτάρκη.


Πρέπει λοιπόν να έχουμε συνείδηση ενός από τα βασικότερα χαρακτηριστικά της νέας περιόδου, που είναι η αναβίωση του ρόλου των τοπικών κοινοτήτων, όπως και των κοινοτήτων με κοινά χαρακτηριστικά. Το Ίντερνετ επιτρέπει την αυτό- συσσωμάτωση των κοινοτήτων σε ό, τι αφορά τη δημιουργία κοινής αξίας – μέσω της ομότιμης παραγωγής, του crowdsourcing, του κοινού σχεδιασμού και άλλων μορφών ‘ανοιχτής καινοτομίας’. Οι παγκόσμιες κοινότητες έχουν αποδειχτεί ικανές να είναι υπερ-παραγωγικές σε ό, τι αφορά τη δημιουργία πολύπλοκων προϊόντων γνώσης, λογισμικού με ελεύθερο και ανοιχτό κώδικα και, ολοένα περισσότερο, με ανοιχτό σχεδιασμό που συνδέεται με τη διανεμημένη κατασκευή.


Αυτό σημαίνει ότι έχει αναδυθεί μια υβριδική μορφή παραγωγής, που συνδυάζει την ύπαρξη παγκόσμιων αυτό-διαχειριζόμενων κοινοτήτων ανοιχτού σχεδιασμού, οργανώσεις με τη μορφή ιδρυμάτων που διαχειρίζονται την υποδομή της συνεργασίας και μια οικολογία ενωμένων επιχειρήσεων που ωφελούνται και συμβάλλουν στην ομότιμη παραγωγή που βασίζεται στα Κοινά (Commons). Ανεξάρτητα πόσο ισχυρό είναι το ινστιτούτο έρευνας μιας εταιρίας ή ενός κράτους, δεν μπορεί να συναγωνιστεί τα παγκόσμια δίκτυα καινοτομίας- και επομένως όλο και περισσότερες εταιρίες ανά τον κόσμο θα στρέφονται σε αυτό το μοντέλο της ‘ανοιχτής καινοτομίας’.


Καθώς ο συγκεντρωτικός σχεδιασμός και οι νεοφιλελεύθερες αγορές χαμηλής ρύθμισης δείχνουν τα όριά τους, το κράτος αποκτά ένα νέο ρόλο που είναι να διευκολύνει αυτές τις ενσωματωμένες μορφές παραγωγής που απαιτούν πολύπλοκη ενσωμάτωση. Κανένα κράτος δεν μπορεί να είναι ανταγωνιστικό σε παγκόσμια κλίμακα εάν δεν διευκολύνει την κοινωνική καινοτομία και δεν επεκτείνει τη στήριξή του, όχι μόνο στις ιδιωτικές εταιρίες αλλά και στα δίκτυα καινοτομίας που τις υποστηρίζουν. Αυτά τα δίκτυα καινοτομίας είναι παγκόσμια, αλλά ταυτόχρονα επιτρέπουν τον εκ νέου εντοπισμό της παραγωγικής οικονομίας, με πολλές μικρές εταιρίες να παράγουν περισσότερο για τοπικές αγορές και για την τόνωση της εγχώριας οικονομίας.


Η μεταφορά γνώσης με αυτό το μέσο απαιτεί μια υποδομή και μια παιδεία που πρέπει να κτιστούν διαχρονικά, με τη συνεργασία μεταξύ κοινοτήτων διασυνδεδεμένων με τα παγκόσμια δίκτυα, αλλά επίσης με την υποστήριξη μιας υποβοηθητικής υποδομής, εκπαίδευσης και εξάσκησης, που είναι ανάμεσα στις λειτουργίες των δημόσιων αρχών.


Απαιτεί ειδικές υπηρεσίες που μπορούν να εργαστούν με καινοτομίες, να παράσχουν εξάσκηση, να διευκολύνουν την ανταλλαγή πληροφοριών και αυτό που αποκαλείται κοινωνικός σχεδιασμός (να βοηθούν στη δημιουργία νέων θεσμών, δομών), να υιοθετήσουν και να διευκολύνουν νέες πρακτικές. Οι υπηρεσίες αυτές ενεργούν ως κόμβοι και είναι καίρια στοιχεία ανάπτυξης. Είναι παρόμοιες με εκείνες των Franz Nahrada και Gleb Tyurin στη Ρωσία.


Ο ηγετικός ρόλος που η Ρωσία έχει ήδη αναλάβει σε ό, τι αφορά την ανάπτυξη λογισμικού ελεύθερου και ανοιχτού κώδικα δείχνει ότι μπορεί να έχει καταλυτικό ρόλο απ’ αυτή την άποψη. Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι το πρότυπο για την προώθηση της ανάπτυξης λογισμικού μπορεί να γενικευτεί στην προώθηση της ανάπτυξης ανοιχτού σχεδιασμού, συμπεριλαμβανομένων των εφαρμογών στο πεδίο της καλλιέργειας και της χρήσης γης.


Στις δυτικές χώρες, και ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, ένα νέο είδος εταιριών που διευκολύνουν και ενισχύουν την κοινωνική παραγωγή αξίας, έχει γίνει ο σπόρος για τις κυρίαρχες εταιρίες του μέλλοντος (Google, eBay κλπ). Οι εταιρίες θα χρειαστεί να ανοιχτούν στον κοινό σχεδιασμό και την κοινή δημιουργία, ενώ η διανομή (σμίκρυνση) των μέσων φυσικής παραγωγής αυξάνει τις πιθανότητες για μικρότερες και πιο εντοπισμένες μονάδες παραγωγής που θα παίξουν πιο σημαντικούς ρόλους.


Υπάρχουν αυξανόμενα σημάδια ότι ο ρόλος του καθαρού κέρδους που κινούσε τις πολυεθνικές εταιρίες, οι οποίες δεν είχαν καθόλου ρίζες στις τοπικές κοινότητες, πλησιάζει στο ιστορικό τέλος του και θα υποκαθίσταται όλο και περισσότερο από νέα πρότυπα οντοτήτων, που συνδυάζουν το κέρδος με την υλοποίηση κοινωνικών και δημόσιων αγαθών. Η αποκλειστική εστίαση στο εισόδημα και τη μεγιστοποίηση του κέρδους πρέπει να υποκατασταθεί από την εστίαση στα αποτελέσματα και το σκοπό, που αποτελεί προϋπόθεση για την αναγκαία μαζική συμμετοχή στην ανοιχτή καινοτομία.


Το αναδυόμενο μοντέλο είναι ότι οι κοινότητες, τα ιδρύματα ή οι δημόσιοι θεσμοί ανοιχτής καινοτομίας θέτουν το πλαίσιο για αποτελέσματα που καθοδηγούνται από το σκοπό (για παράδειγμα, η επιτυχής πολύπλοκη εξέλιξη της ανάπτυξης της Linux), που μεταφέρονται μετά στην αγορά από τις επιχειρήσεις. Οι επενδύσεις με κοινωνική συνείδηση, τα κρατικά επενδυτικά κεφάλαια, η μικροοικονομία, η κοινωνική επιχειρηματικότητα, το θεμιτό εμπόριο και η ανάδυση κοινωφελών οντοτήτων στρέφονται σε αυτό το νέο θεσμικό μέλλον της επιχειρηματικότητας. Για την κρατική μορφή, αυτό σημαίνει να περάσει από τα πρότυπα του κράτους πρόνοιας ή του νεοφιλελεύθερου κράτους σε εκείνο του κράτους συνέταιρου, που διευκολύνει και ενισχύει την κοινωνική παραγωγή. Στο πρότυπο του κράτους συνέταιρου, το κράτος κατευθύνει, υποστηρίζει και διευκολύνει τις τοπικές κοινότητες και τις επιχειρηματικές οικολογίες και τη διασταύρωσή τους με τα παγκόσμια δίκτυα ανταλλαγής πληροφοριών, μέσα από υποστηρικτικές υπηρεσίες ανάπτυξης.


Σε αυτό το σενάριο, συνδυάζουμε την αναγκαιότητα ενός ισχυρού κράτους, το οποίο ενδυναμώνεται από την ύπαρξη οριζόντιων ανταγωνιστικών δικτύων καινοτομίας ( ορισμένων υπερεθνικών από τη φύση τους). Αυτό με τη σειρά του δημιουργεί μια ισχυρότερη, τοπική εγχώρια οικονομία που βασίζεται στη διανεμημένη παραγωγή, που τώρα φτάνει στις αγροτικές περιοχές και οδηγεί σε μια ανάπτυξη χωρίς προηγούμενο. Η διοχέτευση γνώσης και τεχνολογίας της πληροφορίας στις τοπικές κοινότητες σπάει την πολιτισμική και επιστημονική απομόνωσή τους και τις κάνει ελκυστικούς τόπους για να ζει κανείς, ενώ παράλληλα είναι συνδεδεμένες με τα αστικά κέντρα για τη διάδοση του πολιτισμού.


Στην αρχή αυτού του άρθρου τονίσαμε ότι κάθε μακρύ κύμα χαρακτηρίζεται, επίσης, από ένα νέο πιο περιεκτικό κοινωνικό συμβόλαιο.


Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο, επομένως, θα σημαίνει:


- Την επέκταση της επιχειρηματικότητας στις τοπικές κοινωνίες και τη βάση της πυραμίδας. Αυτή μπορεί να βασιστεί στις οριζόντιες διασυνδέσεις και την ‘κάθετη’ υποστήριξη των δημόσιων αρχών.


- Νέους θεσμούς που πετυχαίνουν κάνοντας καλό (καθοδηγούνται από ένα σκοπό ), δηλαδή το εισόδημα και το κέρδος χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της παροχής κοινωνικών αγαθών.


- Μηχανισμούς κοινωνικής χρηματοδότησης βασισμένους σε μια συσσωμάτωση μεταξύ ομότιμων που μπορούν να αποκτούν και να διανέμουν τη χρηματοδότηση σε ένα καλύτερα επεξεργασμένο επίπεδο.


- Μηχανισμούς που υποστηρίζουν την κοινωνική καινοτομία (από κοινού σχεδιασμό και δημιουργία) και την ομότιμη παραγωγή, οργανωμένων από τις δημόσιες αρχές.


- Εστίαση σε μια πιο εντοπισμένη, φυσική παραγωγή ακρίβειας, σε μικρές σειρές, συνδεδεμένης με παγκόσμιες κοινότητες ανοιχτού σχεδιασμού.


- Λιγότερο γνωστή αλλά επίσης σημαντική είναι η πνευματική διάσταση. Επειδή η μετα-βιομηχανική ανάπτυξη είναι συναφής με την προ-βιομηχανική ανάπτυξη σε ό, τι αφορά τις ‘άϋλες’ πτυχές της ανάπτυξης (όπως τον εντοπισμό και την έμφαση στη χρήση γης), παραπέμπει στα προ-μοντέρνα συστήματα αξιών, που είναι ακόμη πολύ ζωντανά σε ευρείες περιοχές του κόσμου. Η επιτυχής βιωσιμότητα των νέων οικονομικών μορφών εξαρτάται από την ηθική και πνευματική μεταρρύθμιση, που μπορεί να εμπνευστεί από την αυτάρκεια των παραδοσιακών πνευματικών μορφών.

• Μια υποδομή για ισότιμη, ελεύθερη επικοινωνία και ανοικτό συντονισμό χρησιμοποιώντας εργαλεία για διαφανή διακυβέρνηση.
• Μια χρηματοοικονομική υποδομή ανοικτού χαρακτήρα που δε θα αντιλαμβάνεται το χρήμα σαν χρέος.
• Υποδομές για τον αγροτικό και κατασκευαστικό τομέα, σαν αυτές που αναδύονται από τις κοινότητες ανοικτού σχεδιασμού.
• Και τέλος, υποδομές για την ομότιμη, βιώσιμη παραγωγή και διανομή ενέργειας σε υπερτοπική κλίμακα.


Αυτό το τεύχος σκοπεύει να ρίξει φως στο δυναμικά εξελισσόμενο θέμα της ομότιμα παραγόμενης ενέργειας και να εντοπίσει τα πλεονεκτήματα, τις απειλές και τις προκλήσεις ενός τέτοιου νέου, εναλλακτικού ενεργειακού μοντέλου. Επομένως, ενδιαφερόμαστε για άρθρα που θα αναλύουν τη δυναμική, τις προκλήσεις καθώς και τις εφαρμογές ομότιμων τρόπων παραγωγής ενέργειας.


Στείλε τα άρθρα σας (περίπου 1500 λέξεις) σε odt ή doc μορφή στoν υπεύθυνo του αφιερώματος Βασίλη Κωστάκη, στην ηλεκτρονική διέυθυνση

kostakis.b στο gmail.com


Προθεσμία αποστολής άρθρων: 1 Νοέμβρη 2009

Εκεί που εγώ βλέπω ανθρώπους να ανακαλύπτουν πράγματα και να χρησιμοποιούν τις ανακαλύψεις τους για την επίλυση κοινών προβλημάτων (δημιουργώντας συνήθως νέα προβλήματα), ορισμένοι αυτοαποκαλούμενοι ‘μελλοντολόγοι’ βλέπουν, αντίθετα, ένα ξεδίπλωμα ‘τάσεων’. Κι ανάμεσά τους υπάρχουν ορισμένες υποκουλτούρες μελλοντολογικού χαρακτήρα, που πηγαίνουν ακόμη πιο μακριά, και βλέπουν σε αυτές τις τάσεις φωτεινά μονοπάτια που οδηγούν σε εξιδανικευμένα τεχνοαναπτυξιακά αποτελέσματα στα οποία επένδυσαν ελπίδες προσωπικής υπέρβασης.


Ανάμεσά τους υπάρχουν άνθρωποι που περιγράφονται ως μετανθρωπιστές, singulitarians, extropians, και άνθρωποι με αισιόδοξες προσδοκίες για βιοϊατρική σε νανοκλίμακα και επιστήμη υλικών, τους οποίους μπορεί κανείς δικαίως να αποκαλέσει nano-cornucopiasts. .Άνθρωποι που αυτό-προσδιορίζονται ως ‘μετανθρωπιστές’ τα συγκεντρώνουν όλα αυτά, αλλά οι μερικές επικαλύψεις τους και οι σεχταριστικές διαμάχες τους μαρτυρούν τις συνήθεις πολυπλοκότητες των αμυντικών περιθωριακών υποκουλτούρων, ιδίως εκείνων που τα μέλη τους νομίζουν ότι κρατούν τα Κλειδιά της Ανθρώπινης Ιστορίας. Υποθέτω, λοιπόν, ότι το πρώτο που μπορεί να πει κανείς είναι ότι οι άνθρωποι εννοούν διαφορετικά πράγματα με τον ‘μετανθρωπισμό’, τόσο εκείνοι που διάκεινται ευνοϊκά ή ταυτίζονται μαζί του, όσο κι εκείνοι που αποδοκιμάζουν ή γελοιοποιούν τα όσα γίνονται στο όνομά του.


Προσωπικά, χρησιμοποιώ τον όρο ‘μετανθρωπισμός’ για να ασκήσω κριτικές που απευθύνονται σε ένα σύνολο μερικώς επικαλυπτόμενων τεχνοουτοπιστικών, τεχνοαναπτυξιακών στάσεων και προγραμμάτων, που όλα τους μοιάζουν να είναι ανησυχητικά αντιδημοκρατικά σε ό,τι αφορά την πρωταρχική επίδρασή τους. Κατά την άποψή μου:


1) Ο μετανθρωπισμός παρουσιάζεται, γενικά, μέσα από τη γνώριμη τάση της σκέψης του Διαφωτισμού, ενισχυμένος από τη βιομηχανοποίηση και, στη συνέχεια, τη μιντιοποίηση, που τείνει σε μια διαστρεβλωμένη, μηχανιστική υπεραπλούστευση, ειδικά σε θέματα ηθικής και κουλτούρας. Τείνει επίσης σ’ έναν συνεχή α-κριτικό τεχνολογικό ντετερμινισμό και τεχνοφιλία, μια τάση σκέψης που δέχτηκε κριτική από την πρώτη στιγμή που εμφανίστηκε, από τους Ρομαντικούς (και άλλους) κριτικούς του Διαφωτισμού όπως επίσης κι από υπέρμαχους του Διαφωτισμού.


2) Ενεργοποιεί και υπερβάλει τα γνώριμα, παράλογα πάθη του εργαλειακού ορθολογισμού ( συγκκριμένα, τον φόβο ανικανότητας και τον πόθο παντοδυναμίας) ειδικά σε στιγμές διασπαστικής τεχνοεπιστημονικής αλλαγής όπως η σημερινή.


3) Υποκαθιστά τον πραγματισμό ενός κοσμικού δημοκρατικού οράματος για τη συνεργατική επίλυση προβλημάτων (μέσω συναίνεσης) και το συναινετικό αυτό-προσδιορισμό ( μέσω της πρόνοιας για το γενικό καλό και της διατήρησης της κυριαρχίας του νόμου), με μια πρωτοβουλία βασισμένη στην πίστη. Μια πίστη όπου η τεχνο-επιστήμη συνδέεται με υπερ-εξατομικευμένες φαντασιώσεις προσωπικής ‘υπέρβασης’, ένα όραμα εξιδανικευμένων αποτελεσμάτων και προσωπικών προσδοκιών για υπερμακροβιότητα, υπερνοημοσύνη και υπεραφθονία- ένα όραμα που νομίζω ότι είναι εννοιολογικά συγκεχυμένο και διαταράσσει τη συνετή τεχνοαναπτυξιακή διαβούλευση, στη χειρότερη δυνατή ιστορική στιγμή.


4) Επιβεβαιώνει μια πολιτική βιοϊατρικής ‘βελτίωσης’ που, ευνοώντας ένα τοπικιστικό όραμα ‘περφεξιονισμού’ έναντι μιας συναινετικής ποικιλίας επιθυμητών τρόπων ζωής, καταλήγει πολύ συχνά σε καθαρό ευγονισμό.


5) Επιβεβαιώνει την παράκαμψη, από πλευράς της τεχνοκρατικής ελίτ, της διαβούλευσης με τους πολίτες γύρω από θέματα τεχνοεπιστημονικής αλλαγής ( εξόχως ανησυχητικό αν ληφθεί υπόψη η τάση προς την ευγονική), την οποία αιτιολογεί συνήθως με τη γνώριμη αντιδημοκρατική λογική, ότι η ‘επιτάχυνση της αλλαγής’ δεν γίνεται κατανοητή από τους καθημερινούς ανθρώπους στους οποίους επιδρά ( φυσικά, οποιοσδήποτε χαρακτηρισμός για μονολιθική επιτάχυνση της τεχνοανάπτυξης είναι λανθασμένος και, πιστεύω, ότι συχνά είναι κάτι παραπάνω από μια περιγραφή της καταστροφικής κοινωνικής αστάθειας που προκαλείται από τη φιλελεύθερη χρηματοποίηση της παγκόσμιας εταιρικο-μιλιταριστικής οικονομίας, όπως τη βιώνουν εκείνοι που ωφελούνται από αυτήν, δηλαδή κυρίως οι λευκοί, οι άντρες, οι εύποροι, και μορφωμένοι καταναλωτές στον Βόρειο Ατλαντικό που θεωρούν ότι είναι ‘μετανθρωπιστές’.


6) Βασίζεται, όλο και πιο επιδεικτικά, σε συζητήσεις για έναν Υπαρξιακό Κίνδυνο (κατά την άποψή μου ανάλογες και χειρότερες από τις εξαιρετικά γνώριμες, αντιδραστικές συζητήσεις για τον ‘πόλεμο κατά της τρομοκρατίας’) και σε γεω-μηχανικές αντιδράσεις που ευνοούν την επιβολή έναντι της δημοκρατίας, το εταιρικο-στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα έναντι των αναδυόμενων ομότιμων δικτύων (p2p networks) που επαναστατούν.


7) Υποκαθιστά την πολιτική για τον εκδημοκρατισμό του κοινωνικού αγώνα για τα θέματα των νέων αναδυόμενων τεχνοεπιστημονικών αλλαγών, με μια επικίνδυνη πολιτική υποκουλτούρας, ένα πολιτικό κίνημα που κινητοποιεί την προσωπική και ομαδική ταύτιση με εξιδανικευμένα (συχνά ασυνάρτητα) τεχνοαναπτυξιακά αποτελέσματα, που ορίζονται ως ‘Το Μέλλον’, αλλά στηρίζονται ταυτόχρονα στην από-ταύτιση του μετανθρωπιστικού κινήματος από τους πραγματικούς ζώντες κατοίκους του πλανήτη.



8 ) Αποτελείται στην οργανωτική του δομή από ένα αρχιπέλαγος διασυνδεδεμένων δεξαμενών σκέψης (think-tanks) και οργανώσεις μελών που υποστηρίζονται από ενθουσιώδεις οπαδούς, που ορισμένοι απ’ ταυτούς θυμίζουν ενοχλητικά πιστούς, με ό, τι αυτό σημαίνει για την κοινωνική αποξένωση, τις μανιώδεις δημόσιες σχέσεις και την υπερβάλλουσα ρητορική και που έχουν να κάνουν μάλλον με την προσέλκυση της προσοχής παρά με τη λογική. Κριτικές παρεξηγημένες, που θεωρούνται συκοφαντικές, από τους κοινότυπους μεσαιωνικούς ζωοκεντρικούς μύθους της αυταρχικής ιεραρχίας των Αληθινά Πιστών, μέχρι τους υποτιθέμενους γκουρού, που πλασάρουν την ψευδο-επιστήμη.


Οι κριτικές αυτές είναι μερικώς επικαλυπτόμενες και συγκεκριμένοι μετανθρωπιστές στοχαστές αποτελούν μερικές φορές τον καλύτερο και άλλες τον χειρότερο στόχο τους. Έχω ασκήσει αυτού του είδους τις κριτικές της ‘υπέρτατης μελλοντολογίας’ -επιχειρηματολογώντας και με ορισμένους από τους πλέον πιστούς και ζωηρούς εκπροσώπους των μετανθρωπιστών, των singularitarians και των techno-immortalists, εδω και αρκετά χρόνια. Για μια χρονολογική καταγραφή ορισμένων από αυτές τις αψιμαχίες, συστήνω στους ενδιαφερόμενους να απευθυνθούν στην ανθολόγησή τους στα κείμενα Superlative Summary [Μια υπερθετική περίληψη] και Condensed Critique of Transhumanism [Μια συμπυκνωμένη κριτική του μετανθρωπισμού]


Είναι ένα μεγάλο δίλημμα για την υπέρτατη μελλοντολογία, και τον μετανθρωπισμό ειδικότερα, ότι οι υποστηρικτές τους πιστεύουν ότι το σχέδιο αυτό είναι εξόχως επιστημονικό, τη στιγμή που κανένα από τα αιτήματα που θεωρούν ότι προέρχονται αποκλειστικά απ’ αυτούς δεν έχει συγκεντρώσει επιστημονική συναίνεση, τη στιγμή που κανείς δεν χρειάζεται να γίνει ‘μετανθρωπιστής, ούτε υπάρχει οποιοσδήποτε λόγος να αποδώσει τον όρο ‘μετανθρωπιστική’ σε κάποια από τις κυρίαρχες τεχνοεπιστημονικές προσπάθειες και θέματα, στα οποία οι διανθρωπιστές στρέφονται όταν επιδιώκουν να αποδείξουν τη νομιμότητά τους.


Πολλοί άνθρωποι ανησυχούν για τις τεχνικές δυνατότητες και τα βιοηθικά διλήμματα των αναδυόμενων μορφών γενετικής, προσθετικής και γνωστικής ιατρικής, αλλά είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε πώς μπορούν ειδικά οι μετανθρωπιστές να συμβάλουν σ’ αυτές τις συζητήσεις, εκτός κι αν η συζήτηση στραφεί για κάποιους λόγους στις γενετικές θεραπείες του υπερεξανθρωπισμού και της υπερμακροβιότητας, θέματα για τα οποία δεν υπάρχει επείγουσα ανάγκη ή ενδιαφέρον ή συμφωνία για την αληθοφάνεια τους.


Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που ανησυχούν για προβλήματα ασφάλειας, και φιλικότητας προς το χρήστη του λογισμικού και των δικτύων, αλλά είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε πώς οι μετανθρωπιστές ειδικά μπορούν να συμβάλουν σ’ αυτές τις προσπάθειες, εκτός κι αν η συζήτηση στραφεί για κάποιους λόγους στο μονίμως μετατιθέμενο όνειρο της παλαιομοδίτικης τεχνητής νοημοσύνης ή τις προοπτικές για τη μετα-βιολογική υπερνοημοσύνη, θέματα για τα οποία δεν υπάρχει επείγουσα ανάγκη ή ενδιαφέρον ή συμφωνία για την αληθοφάνεια τους. Υπάρχουν πολλοί επιστήμονες που εργάζονται στη νανοκλίμακα, γεμάτοι έξαψη και προσδοκίες, αλλά είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε πώς θα μπορούσαν ειδικά οι μετανθρωπιστές να συμβάλουν στο έργο τους, εκτός κι αν η συζήτηση στραφεί για κάποιους λόγους στην έλευση των ‘νανοεργοστασίων’, προγραμματισμένες πολύ-συσκευές που αναπαράγονται σε θερμοκρασία δωματίου και μεταμορφώνουν φτηνή πρώτη ύλη σε περίπου οποιοδήποτε επιθυμητό αγαθό με μέθοδο λογισμικού, θέματα για τα οποία δεν υπάρχει επείγουσα ανάγκη ή ενδιαφέρον ή συμφωνία για την αληθοφάνεια τους.


Μολονότι οι υπέρμαχοι της υπέρτατης μελλοντολογίας δηλώνουν ότι οι συζητήσεις τους είναι εντελώς επιστημονικές, κανείς μπορεί να δει ότι καθώς προχωρά η κουβέντα μπερδεύονται μεταξύ επιστήμης και επιστημονικής φαντασίας, σε μια υπερβολική, διαφημιστική συζήτηση (δεν είναι τυχαίο ότι οι επενδυτές μιλούν επίσης για τα ‘μέλλοντα’). Ενώ προσπαθούν να αποσπάσουν το ενδιαφέρον και τον προβληματισμό των πολιτών για τις σημερινές ανακαλύψεις και τεχνικές στη νανοκλίμακα, οι συζητήσεις αυτών των nano-cornucopiasts κατακλύζονται από υπέρτατες αναφορές που θυμίζουν κατά πολύ τον ψηφιακό ουτοπισμό και τις συζητήσεις για εικονικότητα της τελευταίας δεκαετίας, ή τις ενεργοποιημένες συζητήσεις για αυτοματοποίηση και πλαστική ύλη στη μεταπολεμική περίοδο, πριν απ’ αυτό, ή το αλχημικό σχέδιο μετατροπής του γραφίτη σε χρυσό, ολόκληρους αιώνες πριν απ’ αυτό.


Η προσδοκία της υπεραφθονίας θυμίζει την πολύ οικεία εισβολή της παιδιάστικης φαντασίωσης στην παράκαμψη της μάχης για τα αναγκαία: σε ψυχαναλυτικούς όρους, είναι ο πόθος για επιστροφή στην πληρότητα που εκπροσωπείται από την Αρχή της Ηδονής (Pleasure Principle) και την απάρνηση όσων εκπροσωπούνται από την Αρχή της Πραγματικότητας (Reality Principle). Ή, με άλλους όρους, είναι μια αντι-πολιτική φαντασίωση για την παράκαμψη της μάχης για συμφιλίωση της βαθιάς ριζωμένης ποικιλίας των προσδοκιών των ομότιμων μας με τους οποίους μοιραζόμαστε τον κόσμο (από την ώρα που όλοι είναι ικανοποιημένοι, μια ενοχλητική, σε προσωπικό επίπεδο, συμφιλίωση δεν είναι αναγκαία). Σε ό, τι αφορά και τις δυο αυτές πτυχές, μου φαίνεται ότι αυτή η υπέρτατη προσδοκία αποτελεί μια παράλογη αποπομπή του πυρήνα που ο Διαφωτισμός θεωρεί ουσία του- της μάχης για αυτόνομη ενηλικιότητα ( αντί για εξάρτηση από γονείς, ιερείς ή άλλες αρχές), και, εννοιολογικά, μέσω της γενικής ευημερίας και της κυριαρχίας του νόμου, για τη διαφιλονικούμενη δημόσια σφαίρα. Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλοί υπέρμαχοι της υπέρτατης μελλοντολογίας διαφημίζουν τους εαυτούς τους ως υποδείγματα του ‘Διαφωτισμού’, την ώρα που βρίσκονται σε κατάσταση παιδισμού, αντι-πολιτικότητας και παραλογισμού.


Ούτε προτίθεμαι να περιγράψω ως ιδιαίτερα επιστημονικές τις συζητήσεις για την Υπέρτατη ‘Μοναδικότητα’, που ενθαρρύνουν τη φαντασίωση της προσωπικής επίτευξης ή της μαρτυρίας σχετικά με την έλευση της μεταβιολογικής υπερνοημοσύνης, τον Θεό Ρομπότ που, εάν είναι ‘Φιλικός’, θα μας λύνει όλα τα προβλήματα ή που εάν είναι ‘Μη Φιλικός’ σηματοδοτεί το τέλος του κόσμου, σε κάθε περίπτωση μια Μοναδικότητα που σφραγίζει το τέλος της ιστορίας. Ούτε τις συζητήσεις για τους υπέρτατους techno- immortalist που ενθαρρύνουν τη φαντασίωση της προσωπικής αθανασίας, μέσω της ‘μετανάστευσης’ μυαλών μετουσιωμένων σε εγκεφάλους, στην τελείως διαφορετική υλικότητα των ψηφιακών δικτύων ή των σωμάτων-ρομπότ.


Κοινή σε όλες αυτές τις συζητήσεις είναι η απογύμνωση ενός οικείου φαινόμενου (όπως η προσωπική ιδιότητα, η εξυπνάδα, η απελευθέρωση ή η ζωή) της σημερινής οργανικής, κοινωνικής, ιστορικής και βιολογικής ουσίας και ενός πλαισίου το οποίο, μέχρι στιγμής, ήταν πάντα κατανοητό, πιθανώς ως τελικό κόστος της συνοχής τους ως ιδέες, αλλά που δίνει μια αποζημίωση για την απογύμνωση της ουσίας με μια επένδυση ενισχυμένης μεσολάβησης. Αυτές οι υπερβολικές προσδοκίες μοιάζουν να λειτουργούν λίγο-πολύ ως ψευδοεπιστημονικοί συσχετισμοί στις συμβατικές διαβεβαιώσεις της θεολογίας- παντογνωσία, παντοδυναμία, ευεργεσία- που ερμηνεύονται από το σχέδιο σύλληψης της υπερφυσικής θεότητας του Θεού σε σχέδιο θεώρησης της προσωπικής υπερβατικότητας ως υπερφυσικής ημι-θεότητας, μέσω της τεχνοεπιστήμης. Αρκεί να πω ότι, κατά την άποψή μου, η επιστήμη δεν συλλαμβάνει τις υπέρτατες προσδοκίες, αλλά δίνει το πρόσχημα και την εκλογίκευση για την ανοχή πρωτοβουλιών που είναι βασισμένες στην πίστη.


Αυτός ο εξαιρετικός ισχυρισμός πίστης απαιτεί εξαιρετικά στοιχεία και υπομονετικές λεπτομέρειες. Οι μελλοντολόγοι έχουν να κάνουν με μια ολόκληρη πλειάδα προσδοκιών για εκπληκτικές διεκδικήσεις- προσδοκίες για υπερ-εξανθρωπισμό, ημι- αθανασία και παραδείσια πληρότητα- και παρόλα αυτά οι διανθρωπιστές ζητούν, με τις συζητήσεις τους, ως τίμημα της σκεπτικιστικής δέσμευσης, να εξοικειωθούν οι κριτικοί με στιγμιαίες ‘τεχνικές’ διαμάχες, που η καταλληλότητά τους εξαρτάται από την προηγούμενη αποδοχή της συνολικής περιθωριακής συζήτησης στην οποία έχουν εγκλωβιστεί. Στο μεταξύ, η δημόσια ζωή που υπερασπίζονται, ανεξάρτητα από τις ‘τεχνικές’ λεπτομέρειες που επιμένουν να κατοχυρώσουν, εξακολουθεί να προχωρεί σε ένα επίπεδο γενικότητας και υπερβολής, που είναι κυρίως φτιαγμένο από μεταφορές, αναφορές μύθων, ενεργοποιήσεις παιδιάστικων φαντασιώσεων και που υποστηρίζεται, ως επί το πλείστον, από αόριστες ικεσίες και αναπόφευκτη πρόοδο, θριαμβευτική υπερ-απλούστευση και κάποιες ‘αποδείξεις ύπαρξης’, συνήθως δανεισμένες από τη βιολογία. Αυτές δεν είναι ανάλογες με τα εξιδανικευμένα αποτελέσματα που καθοδηγούν την υπέρτατη μελλοντολογία, τουλάχιστον όχι στο βασανιστικό επίπεδο της λεπτομέρειας που αφορά τους συναινετικούς επιστήμονες και τους υπεύθυνους διαμορφωτές πολιτικής και όχι ιδιαίτερα τους ιδεολόγους, τους ιερείς και τους υποτιθέμενους καλλιτέχνες.


Η υπέρτατη μελλοντολογία δεν είναι, συνεπώς, επιστήμη. Αποτελεί μέρος μιας συζήτησης, που καιροσκοπικά παίρνει μια εξαιρετικά επιλεκτική σειρά επιστημονικών αποτελεσμάτων και ιδεών και τα διοχετεύει σε ένα πλήθος ευσεβών, πολύ παλιών και γνώριμων φαντασιώσεων, ως όνειρα περί αφθαρσίας, βεβαιότητας, αθανασίας και αφθονίας που καταφέρονται εναντίον των ορίων της ανθρώπινης κατάστασης.


Οι συζητήσεις για την υπέρτατη μελλοντολογία αποτελούν παραφορά και διαταραχή εκείνων των πτυχών του διαφωτισμού που μπορούν να κινητοποιήσουν τη συλλογική εξυπνάδα, την ικανότητα συναίνεσης, τη διαφοροποίηση της δημόσιας ζωής και την πρακτική λύση των κοινών προβλημάτων. Η πρόοδος δεν είναι υπερβατικότητα, ούτε ο διαφωτισμός είναι άρνηση των ανθρώπινων ορίων. Υπάρχει ήδη αρκετή επιδίωξη εντυπωσιασμού και αρκετός παραλογισμός, που διαστρέφουν την απολύτως αναγκαία δημόσια διαβούλευση για, παραδείγματος χάριν, τα περιβαλλοντολογικά και βιοηθικά διλήμματα της διασπαστικής τεχνοεπιστημονικής αλλαγής.


Όταν μιλάμε για το κοινωνικό web, πρέπει να προσέχουμε σε ποια πτυχή του αναφερόμαστε:

• Μιλάμε για τις τεχνολογικές του δυνατότητες: τα νέα επίπεδα συμμετοχής που επιτρέπει;
• Μιλάμε για το κοινωνικό web ως διαδικασία άμεσης δημιουργίας αξίας από κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών (produSers);
• Μιλάμε για τα συνδεόμενα επιχειρηματικά πρότυπα;



1.


Το κοινωνικό web διευκολύνει ένα επίπεδο κοινωνικού μοιράσματος χωρίς προηγούμενο, κυρίως μέσα από το όχημα των ιδιόκτητων πλατφορμών. Το θέμα είναι λοιπόν η σαφής διάκριση της αόρατης αρχιτεκτονικής, δηλαδή του ‘πρωτοκόλλου’ αυτής της τεχνολογίας, που πρέπει να διαχωριστεί από το θέμα της κυριότητας ως τέτοιας. Το πρωτόκολλο πρέπει να είναι αρκετά ανοιχτό ώστε να επιτρέπει να υφίσταται η διαδικασία του μοιράσματος, αλλά ταυτόχρονα ‘αρκετά κλειστό’ ώστε να δημιουργεί ανεπάρκειες που να μπορούν να εκμεταλλευθούν οι κάτοχοι πλατφορμών, κι αυτό αποτελεί ένα σαφές σημείο έντασης μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και της εταιρικής ιεραρχίας. Για τους κατόχους πλατφορμών, η ανοιχτή πρόσβαση θα είναι πάντα δίκοπο μαχαίρι. Από τη μια πλευρά, είναι ευεργετικό να ανοίγονται και να δημιουργούν ισχυρότερα και ευρύτερα κοινά αγαθά (commons), από όπου θα προκύψει περισσότερη αξία, από την άλλη πλευρά, όμως, η πλήρης ανοιχτή πρόσβαση ισοδυναμεί με πλήρη απώλεια ελέγχου και συνεπώς με δυσκολίες στην κατάκτηση αξίας για τους μετόχους τους. Αυτό σημαίνει ότι η ένταση μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και των κατόχων πλατφορμών είναι δομικής φύσης, όπως και ο αγωνιστικός ανταγωνισμός ανάμεσα στις διαφορετικές πλατφόρμες που ανταγωνίζονται για την προσέλκυση χρηστών.


Πιστεύουμε συνεπώς ότι το κοινωνικό web υπακούει σε ένα υποκείμενο, αλλά ασταθές κοινωνικό συμβόλαιο. Αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο ουσιαστικά λέει, απ’ την πλευρά των χρηστών: εκτιμούμε τη δυνατότητα των διαδικασιών μοιράσματος και καταλαβαίνουμε ότι η λειτουργία τέτοιων πλατφορμών συνοδεύεται από κόστος και την προσδοκία κέρδους. Κατά συνέπεια, επιτρέπουμε η συνεισφορά μας να εξαργυρώνεται μέσα απ’ τη διαφήμιση, στο μέτρο που δεν παρεμβαίνει στο μοίρασμα. Εάν η παρέμβαση υπερβεί το όριο αποδοχής μας, είτε θα επαναστατήσουμε είτε θα πάμε αλλού.


Ας σημειωθεί ότι το κοινωνικό web έχει ως βασικό προσανατολισμό τη σύγκλιση των ατομικών και συλλογικών συμφερόντων, ότι οργανώνεται γύρω απ’ το μοίρασμα της ατομικής έκφρασης και ότι, συνεπώς, σε η κοινότητα των χρηστών βασίζεται σε αδύναμους δεσμούς. Αυτοί οι αδύναμοι δεσμοί είναι ακριβώς η αιτία που οι κοινότητες χρηστών δεν μπορούν εύκολα να δημιουργήσουν τις δικές τους πλατφόρμες, γι’ αυτό και έχουν ανάγκη από τρίτα μέρη.


Το κοινωνικό web και η οικονομία του μοιράσματος δεν πρέπει να συγχέονται με την οικονομία των κοινών (commons), που έχει τη δική της υποδομή. Η οικονομία των κοινών υπάρχει όταν οι κοινότητες οργανώνονται προς την κατεύθυνση της παραγωγής κοινών τεχνημάτων (artefacts), που απαιτούν συντονισμό και εμπλοκή και συνεπώς δημιουργούν ισχυρότερους δεσμούς. Εξαιτίας αυτών των ισχυρών δεσμών, παρατηρούμε ότι τα προγράμματα που προσανατολίζονται στα σφαίρα των κοινών, σε αντίθεση με τις πλατφόρμες που προσανατολίζονται στο μοίρασμα, έχουν τις δικές τους υποδομές. Αντί για μια δυαδική δομή ανάμεσα στην κοινότητα των χρηστών και την ιδιόκτητη πλατφόρμα, η οικονομία των κοινών έχει μια τριαδική δομή, συνδυάζοντας τις αυτό-οργανωμένες κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών, τους δημοκρατικά διαχειριζόμενους θεσμούς με απολαβές, που διασφαλίζουν τις απαραίτητες υποδομές, και μια οικολογία επιχειρήσεων που δημιουργούν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες γύρω απ’ τα κοινά αγαθά.


2.

Το προηγούμενο σημείο είναι πολύ σημαντικό. Μολονότι είναι συμπλεκόμενες και μπορεί να υπάρχουν υβριδικές μορφές, είναι συνήθως βασικό να γίνεται η διάκριση ανάμεσα στη λογική του μοιράσματος και τη λογική της πώλησης επιμέλειας. Το πρώτο αποτελεί προϋπόθεση του δεύτερου, αλλά το πρώτο δεν μπορεί να συρρικνωθεί στο δεύτερο. Η πλατφόρμα είναι προϋπόθεση για το μοίρασμα, και το μοίρασμα προϋπόθεση για την οικονομία της επιμέλειας που θα ωφελήσει τους κατόχους πλατφορμών. Η συντριπτική πλειοψηφία αυτών που μοιράζονται δεν έχουν μπει στο παιχνίδι για προσωπικό οικονομικό κέρδος, αλλά για ανταλλαγή δημιουργικής έκφρασης, για την οποία αποκτούν διάφορα μη οικονομικά οφέλη, όπως κέρδη που έχουν να κάνουν με τη φήμη. Η έννοια του να αφήνεις απέξω σημαίνει ότι η λογική του μοιράσματος, ή η λογική της παραγωγής των κοινών γι’ αυτό το σκοπό, δεν μπορεί να επηρεάζεται από την ανταγωνιστική λογική του οικονομικού κέρδους. Η εισαγωγή οικονομικού κέρδους καταστρέφει τη λογική του μοιράσματος. Για να λειτουργήσει αυτή, πρέπει η εθελοντική εμπλοκή να συνδυάζεται με την οικουμενική δυνατότητα πρόσβασης, και να μην υπάρχει ορατή μεροληψία μεταξύ των εθελοντών. Αυτή είναι η αιτία που τα σχήματα μοιράσματος του εισοδήματος είναι συνήθως αντιπαραγωγικά. Συνεπώς, η έλλειψη μοιράσματος του εισοδήματος δεν σημαίνει αναγκαστικά εκμετάλλευση και οι εκκλήσεις για ‘δίκαιο μοίρασμα του εισοδήματος’ είναι στην πραγματικότητα αντιπαραγωγικές, καθώς δεν επανεισάγουν απλώς καπιταλιστικές και οικονομικές λογικές σε μια κοινότητα μοιράσματος, αλλά καταστρέφουν και μετατοπίζουν τις μετα-καπιταλιστικές πρακτικές του μοιράσματος.


Υπάρχει, βέβαια, ένα πρόσθετο ζήτημα. Καθώς οι χρήστες δημιουργούν κοινωνικό πλούτο, και ο κάτοχοι πλατφορμών τον εξαργυρώνουν, τι είδος επιστροφής μπορεί να δημιουργηθεί; Οι Google και YouTube δείχνουν σε ποια έκταση μπορεί να αποσπαστεί χρηματική αξία από τέτοιες κοινωνικές διαδικασίες, αλλά οι κοινότητες χρηστών συνήθως δεν λαμβάνουν άμεση επιστροφή χρημάτων.


Ο κατάλληλος τρόπος για τη δημιουργία επιστροφής των θετικών εξωτερικεύσεων του μοιράσματος ή των κοινών, δεν είναι μέσω της διανομής του εισοδήματος αλλά δια του μοιράσματος του οφέλους. Αυτή η διαδικασία χαρακτηρίζεται από τη γενικευμένη υποστήριξη της υποδομής που επιτρέπει το μοίρασμα και την δημιουργία κοινών, με τη συντήρηση της κοινότητας των χρηστών, και με τρόπο που να μην προκύπτει μεροληψία ή να μένει κάποιος απέξω.


Στην περίπτωση παραγωγής που προσανατολίζεται στη δημιουργία κοινών ή αν υποθέσουμε ότι κάποιες κοινότητες που μοιράζονται έχουν τις δικές τους πλατφόρμες, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Η περίπτωση ου ιδρύματος Wiτkimedia, που διαχειρίζεται την υποδομή της Wikipedia, αλλά όχι τις διαδικασίες της για δημιουργία αξίας, δείχνει ότι τα κερδοσκοπικά ιδρύματα δεν στοχεύουν αναγκαστικά στη συσσώρευση κεφαλαίου ή τη μεγιστοποίηση του κέρδους. Βλέπουμε τη Wikipedia να αρνείται τη διαφήμιση (όπως, άλλωστε, ισχύει και για την προσανατολισμένη στην ισχυρή κοινότητα λογική της Craigslist, και το blog του Ιδρύματος Mozilla έχει προγραμματίσει συζητήσεις για τη δυσκολία ανάθεσης οικονομικού εισοδήματος όταν κάποιοι μπορεί να μείνουν απέξω. Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την πρωτοβουλία, δεν μπορούμε απλώς να ευχόμαστε, εάν θεωρούμε ότι η εξαργύρωση είναι εκμετάλλευση, για μια ιδιοποίηση αυτού του εισοδήματος για να επιστραφεί απλώς στις κοινότητες που μοιράζονται. Αν γινόταν αυτό, η λογική του μοιράσματος θα καταστρεφόταν και η οικονομική λογική θα γινόταν κυρίαρχη, με αποτέλεσμα κάποιοι να μείνουν απέξω.


Υπάρχει μόνο μια εξαίρεση σ’ αυτόν τον κανόνα. Ορισμένες πλατφόρμες είναι ειδικά οργανωμένες προς την ανεξάρτητη δημιουργία ανταλλακτικής αξίας και, συνεπώς, σε αυτές τις περιπτώσεις, μπορεί να προκύψει θέμα μοιράσματος εισοδήματος και οικονομικής εκμετάλλευσης.


Εάν όλα τα παραπάνω είναι σωστά και κατανοητά, τότε αυτό συνεπάγεται ότι ορισμένα αριστερίζοντα επιχειρήματα που καταγγέλλουν την εκμετάλλευση της ελεύθερης εργασίας και την αποξένωση των κοινοτήτων χρηστών, είναι παραπλανητικά και πολιτικά αντιπαραγωγικά.


Το γεγονός ότι οι κοινότητες χρηστών, σ’ ένα πλαίσιο μοιράσματος ή κοινών, μοιάζουν να μην έχουν παράπονο με τους ιδιοκτήτες εταίρους τους, δεν σημαίνει ότι είναι αποξενωμένες αλλά ότι, αντίθετα, ερμηνεύουν σωστά τα ζωτικά συμφέροντά τους σε ό, τι αφορά στη διατήρηση του μοιράσματος και των κοινών ως θεμελιακής κοινωνικής προόδου με σαφή και άμεσα προσωπικά και συλλογικά οφέλη. Στην περίπτωση του μοιράσματος, χαίρονται αυτή τη δυνατότητα και κατανοούν την αναγκαιότητα ενός βιώσιμου επιχειρηματικού πρότυπου. Στην περίπτωση των κοινών, κατανοούν την μη αμοιβαιότητα της ομότιμης παραγωγής, από την οποία συνεπάγεται αναπόφευκτα ότι η εμπορική χρήση είναι αποδεκτή, καθώς η οικουμενική διαθεσιμότητα συνεπάγεται ελεύθερη χρήση ανάλογα με τις ανάγκες. Ορισμένες από αυτές τις χρήσεις μπορεί πράγματι να είναι εμπορικές. Δεν αποτελεί σύμπτωση που ριζοσπαστικές, προσανατολισμένες στα κοινά, άδειες, όπως η GPL, επιτρέπουν την εμπορική χρήση, ενώ οι πιο δημοφιλείς από τις μετριοπαθέστερες, προσανατολισμένες στο μοίρασμα, άδειες Creative Commons είναι αυτές που απαγορεύουν την εμπορική χρήση. Η αιτία είναι ότι η GPL δημιουργεί μια πραγματική σφαίρα κοινών με λογική μη αμοιβαιότητας, και η CC είναι απλώς μια άδεια που ρυθμίζει τις εντάσεις του μοιράσματος, υπό τον έλεγχο ατομικών κατόχων.


Τα πραγματικά κοινά δεν απαιτούν μοίρασμα εισοδήματος, αλλά μοίρασμα κέρδους έτσι ώστε τα κοινά να είναι βιώσιμα, πράγμα που είναι προς το συμφέρον των συμμετεχόντων εταιριών.


Η πολιτική έμφαση στην εκμετάλλευση είναι αντιπαραγωγική γιατί απαιτεί να πειστεί η μεγάλη πλειοψηφία εκείνων που μοιράζονται αλλά και παράγουν ομότιμα ότι η χαρά που τους δίνει το μοίρασμα είναι άστοχη και προκαλεί αποξένωση : είναι στην πραγματικότητα κάλεσμα για την εισαγωγή οικονομικών και καπιταλιστικών πρακτικών (μοιράσματος εισοδήματος) στη διαδικασία του μοιράσματος και της ομότιμης παραγωγής. Κανένας βιομηχανικός εργάτης δεν χρειάζεται να πειστεί ότι είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης, η συνείδηση αυτή έρχεται φυσικά, μπορεί να το νιώσει στο πετσί του (της). Εξίσου φυσικά έρχεται και η συνείδηση ότι ο προσανατολισμός στο μοίρασμα και τα κοινά αποτελούν θετικές κοινωνικές εξελίξεις.


Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορεί να γίνει τίποτα προς την πλευρά της εξαργύρωσης, σε όφελος των θεσμικών οχημάτων που αυξάνουν την ισότητα. Οι προσανατολισμένες στο μοίρασμα και τα κοινά κοινότητες μπορούν να ωφεληθούν από μορφές εξαργύρωσης που είναι όλο και πιο ηθικές και ευθυγραμμισμένες με τις αξίες του μοιράσματος. Συνεπώς, αντί η εξαργύρωση να γίνεται καθαρά υπέρ των εταιριών, μπορεί να υπάρξει μια ώθηση για διαφορετικές μορφές κεφαλαίου. Ένα παράδειγμα είναι η δημιουργία συνεταιρισμών όπως η OS Aliance στην Αυστρία.


Το σημείο-κλειδί είναι να θυμόμαστε ότι η μη αμοιβαιότητα είναι πιθανή μόνο στη σφαίρα της μη-ανταγωνιστικής άυλης παραγωγής, αλλά ότι η σφαίρα της φυσικής παραγωγής, όπου μπορεί να προκύψει εξαργύρωση, απαιτεί να επιστρέφεται το επενδυτικό κεφάλαιο για νέους κύκλους παραγωγής. Αυτό μπορεί να συμβεί μέσα από τις εμπορικές συναλλαγές ή μέσα από ανανεωμένες οικονομικές μορφές που βασίζονται στην αμοιβαιότητα.


3.

Ποιο είναι λοιπόν το πραγματικό κοινωνικό σχήμα ανταγωνιστικών συμφερόντων, και τα σημεία έντασης στα οποία πρέπει να επικεντρώσει κανείς την ενέργειά του;


Όχι μόνο οι εργάτες της γνώσης, αλλά στην πραγματικότητα όλοι οι παραγωγοί, αναδιαμορφώνουν τουλάχιστον ένα μέρος της ζωής τους στην άμεση κοινωνική παραγωγή χρηστικής αξίας μέσω του μοιράσματος ή των κοινών. Η ομότιμη παραγωγή δεν περιορίζεται στους πολύ εκπαιδευμένους εργάτες της γνώσης αλλά η αρχή της για ισοδυναμία και η ατομική επιλογή καθηκόντων σημαίνουν ότι είναι διαθέσιμη για όλους τους παραγωγούς. Επειδή η γνώση βρίσκεται στον πυρήνα της δικτυωμένης οικονομίας της πληροφορίας, τέτοιες πρακτικές βρίσκονται στον πυρήνα της κοινωνίας μας, όπως έχει εξηγήσει πολύ πειστικά ο Yochai Benkler. Επειδή η ομότιμη παραγωγή είναι οικονομικά πιο παραγωγική, και πολιτικά πιο συμμετοχική, και πιο διανεμητική ως μορφή κυριότητας, είναι επίσης ένας μετα-καπιταλιστικός τρόπος δημιουργίας αξίας που θα βρεθεί αναπόφευκτα στην κεντρική σκηνή.


Αλλά η ομότιμη παραγωγή αναδιαμορφώνει επίσης την τάξη των κατόχων. Οι δυο στύλοι του γνωστικού καπιταλισμού, δηλαδή η απόσπαση πλεονάζοντος εισοδήματος μέσω των μονοπωλίων πνευματικής ιδιοκτησίας, και το μονοπώλιο των μέσων διανομής, υποσκάπτονται συστηματικά από τα διανεμημένα δίκτυα (distributed networks). Τα περιθωριακά κόστη αναπαραγωγής διεθνών τεχνητών προϊόντων, η δυνατότητα αντιγραφής του ενημερωτικού πυρήνα φυσικών προϊόντων υψηλής αξίας, και το κοινωνικό web ως οικουμενική πλατφόρμα διανομής για ενημερωτικά τεχνητά προϊόντα και για ανοιχτό σχεδιασμό φυσικών προϊόντων, εκτοπίζουν αυτά τα μονοπώλια.


Είναι συνεπώς λογικό πως, για ιδιοτελείς λόγους, κάποιοι από τους κατόχους μετατρέπονται σε δικτυοκρατικούς καπιταλιστές, που διευκολύνουν και ενισχύουν τις κοινότητες μοιράσματος και διατηρούν συμφωνίες μοιράσματος των κερδών με τις προσανατολισμένες στα κοινά κοινότητες παραγωγής.


Ποια είναι η σχέση μεταξύ των κοινοτήτων καταναλωτών/παραγωγών και των κατόχων δικτυοκρατικής πλατφόρμας; Μια γρήγορη απάντηση είναι ότι έχουν συμφέροντα που συγκλίνουν και αποκλίνουν.


Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών διευκολύνουν το μοίρασμα, είναι σύμμαχοι των ομότιμων παραγωγών και μετόχων. Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών χρειάζονται περιφράξεις και ανεπάρκειες για να εισέλθουν σε μια ανταγωνιστική αγορά, τα συμφέροντα αποκλίνουν. Απαιτείται συνεπώς μια γνωστική συμμετοχή, που δεν αντιτίθεται στην αφηρημένη ‘εκμετάλλευσης της ελεύθερης εργασίας’, αλλά που οργανώνεται σε σχέση με τις αόρατες αρχιτεκτονικές του μοιράσματος (που πρέπει να είναι πραγματικά ανοιχτές, συμμετοχικές και προσανατολισμένες στα κοινά), και ενάντια στους περιορισμούς στην ελευθερία που απαιτεί η αποκλειστική ιδιοκτησία.


Στο μακρο-επίπεδο και πάλι οι δικτυοκρατικοί καπιταλιστές μπορούν να είναι σύμμαχοι, στο μέτρο που συμμετέχουν στην ατζέντα για κοινωνικές πολιτικές που κινούνται προς την κατεύθυνση της προώθησης του μοιράσματος και της παραγωγής κοινών αγαθών (βλέπε τη στάση του Google για το ανοιχτό πρίσμα ως θετικό παράδειγμα σύγκλισης πολιτικής). Στο μέτρο, όμως, που θέλουν να περιφράξουν την ανοιχτή πρόσβαση τα συμφέροντα αποκλίνουν.


4.

Για να ανθίσουν, τα μέλη των κοινοτήτων που μοιράζονται και οι υποστηρικτές της σφαίρας των κοινών χρειάζονται τρία πράγματα:

1) Ανοιχτό και ελεύθερο ακατέργαστο υλικό έτσι ώστε να μπορεί να προκύψει παραγωγή. Οι κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών θα ευνοήσουν προσεγγίσεις όπως ελεύθερο λογισμικό, ανοιχτό περιεχόμενο, ανοιχτή πρόσβαση κλπ.

2) Το χαμηλότερο δυνατό όριο συμμετοχής, έτσι ώστε κάθε κίνητρο, κάθε συμμετοχή, να μπορεί να γίνει δυνατή και παραγωγική.

3) Να προστατεύουν τα κοινά αγαθά που προκύπτουν από ιδιωτική ιδιοποίηση, πράγμα που απαιτεί προσοχή για τις συγκεκριμένες απαιτήσεις αδειών και εγρήγορση ενάντια στις στρατηγικές ιδιοποίησης, για παράδειγμα την a priori εκχώρηση δημιουργικών δικαιωμάτων στους κατόχους πλατφορμών.


Όλα αυτά απαιτούν μια γνωστική συμμετοχή, μια έξυπνη αντιμετώπιση για τα συγκλίνοντα και αποκλίνοντα συμφέροντα, και όχι μια αυτόματη αντίθεση στους κατόχους πλατφορμών.


Οι κάτοχοι πλατφορμών του κοινωνικού web ακολουθούν μια διπλή λογική. Από τη μια πλευρά, χρειάζονται ικανά επίπεδα ανοιχτής πρόσβασης για να προκύψει μοίρασμα, ενώ επιχειρούν επίσης μερικές περιφράξεις για να διαθέσουν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες. Αυτή η ανταγωνιστική λογική αποτελεί σημείο έντασης και οι κοινότητες συνειδητών χρηστών μπορούν να διασφαλίσουν ότι η ανοιχτή πρόσβαση είναι πρωταρχική και δεν επηρεάζεται από ιδιοκτησιακές λογικές.


Το κοινωνικό web μπορεί να είναι απλώς ένα μεταβατικό στάδιο. Είναι αποτέλεσμα της σχετικής αδυναμίας των κοινοτήτων μοιράσματος, αλλά καθώς οι ισχυρότερες, προσανατολισμένες στα κοινά, κοινότητες πολλαπλασιάζονται, μπορούν να δημιουργήσουν νέες διανεμημένες και ανοιχτές αρχιτεκτονικές που ενδέχεται τελικά να εκτοπίσουν τις ιδιόκτητες πλατφόρμες (παρόλο που αυτό δεν είναι βέβαιο). Αυτές οι δημιουργημένες από τα κοινά πλατφόρμες μπορούν/ ή θα μπορούσαν τότε να χρησιμοποιηθούν από τις κοινότητες μοιράσματος.


Η ανάγκη για κεφάλαιο που εκπροσωπούν αυτές οι πλατφόρμες δεν είναι μόνο μια αντικειμενική αναγκαιότητα, αλλά απορρέει από πολιτικές επιλογές που αφορούν τη σφαίρα των υποδομών, και από την έλλειψη εναλλακτικών λύσεων. Οι συγκεντρωτικοί διακομιστές, όπως αυτοί που χρησιμοποιεί η Google, μπορούν να αντικατασταθούν από πραγματικά διανεμημένα συστήματα μεταξύ ομότιμων, με κεφάλαιο που δημιουργείται από τους χρήστες, υποσκάπτοντας έτσι την αποκλειστική ανάγκη για ιδιόκτητες πλατφόρμες. Το κάλεσμα για ανοιχτά κοινωνικά γραφήματα, για ανοιχτές και διαλειτουργικές υποδομές, ενδέχεται να μειώσει σταδιακά τα κλειδώματα. Τότε, οι κάτοχοι πλατφορμών μπορεί να περάσουν από την εστίαση στη δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στη δημιουργία πραγματικά προστιθέμενων αξιών, όπως συμβαίνει τώρα με το Linux και κάποια άλλα λογισμικά προγράμματα ανοιχτού κώδικα. Και πάλι, η συνειδητοποίηση της ανάγκης τέτοιων διανεμημένων υποδομών είναι θέμα γνώσης.


5.

Μερικές ‘μακρο-κοινωφελείς’ παρατηρήσεις για να ολοκληρώσουμε την παρέμβασή μας.


Ο καπιταλισμός, μολονότι μοιάζει να είναι πολύ ζωντανός, είναι ταυτόχρονα ένα ψόφιο άλογο. Η μακροπρόθεσμη συνέχιση ενός συστήματος ατέλειωτης ανάπτυξης σε περιορισμένο περιβάλλον είναι φυσικά και λογικά αδύνατη. Πιστεύω επίσης ότι η έμφαση σε έναν αντικαπιταλιστικό λόγο, μετά από διακόσια χρόνια αποτυχίας, είναι κατά τα φαινόμενα αντιπαραγωγική.


Συνεπώς, θα ήταν πιο ενδιαφέρον να σκεφτούμε πώς η ομότιμη παραγωγή, που πιστεύουμε ότι θα είναι στον πυρήνα του κοινωνικού νεωτερισμού και τη δημιουργία αξίας, θα διασταυρωθεί με τον κόσμο της φυσικής παραγωγής των προϊόντων σε ανεπάρκεια. Ή, με άλλα λόγια, πώς μπορούν ή πώς θα μπορούσαν τα κοινά να σχετιστούν με την αγορά, από τη στιγμή που αυτή θα έχει διαχωριστεί από την καπιταλιστική λογική της ατέρμονης ανάπτυξης;


Αυτό που θεωρούμε πιθανό είναι ότι η παραγωγή μεταξύ ομότιμων θα γίνει η κυρίαρχη λογική δημιουργίας αξίας, κι ότι αυτή η δημιουργία αξίας στο πεδίο της άυλη παραγωγής θα λάβει τη μορφή άφθονων και αναπαραγόμενων κοινών αγαθών ανοιχτής γνώσης, δηλαδή θα υπάρξει με τη μορφή χρηστικής και όχι ανταλλάξιμης αξίας.


Καθώς αυτή η λογική της αφθονίας δεν μεταφράζεται σε επίδοση ανεπαρκών φυσικών αγαθών, θα χρειαστεί να συνδυαστεί με άλλες μορφές επίδοσης ,μεταξύ των οποίων η αγορά, σε αυτό που πιστεύουμε και ελπίζουμε ότι είναι μια πλουραλιστική οικονομία σχημάτων ενημερωμένων από ομότιμους.


Για να φτάσουμε εκεί χρειάζεται ένα ισχυρό κοινωνικό κίνημα που συνδυάζει παράνομες και ανταγωνιστικές τακτικές όταν είναι απαραίτητο- μια εποικοδομητική προσέγγιση προς τη δημιουργία νέων μορφών κοινωνικής ζωής μέσα από υποδομές που διευκολύνουν, δηλαδή τη δημιουργία του νέου κόσμου μέσα στον παλιό και την απαραίτητη εμπλοκή με υπάρχουσες θεσμικές μορφές ενόψει της προσαρμογής τους σε νέες κοινωνικές ανάγκες. Ο κύριος στόχος είναι η ανατροπή της λογικής της ψευδο-αφθονίας στον φυσικό κόσμο και η δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στον άυλο κόσμο. Σε αυτή τη φάση, πιστεύουμε ότι η έμφαση πρέπει να είναι στην κοσμο-κατασκευή, και σε αυτή την προσπάθεια εκείνοι που καθιστούν δυνατό τον κοινωνικό επιμερισμό και την παραγωγή κοινών αγαθών είναι σύμμαχοι των καταναλωτών/παραγωγών. Αυτό που χρειάζεται είναι μια συνεχής πίεση για ανοιχτή πρόσβαση, βασισμένη σε μια όλο και βαθύτερη γνώση συμμετοχής. Οι ανταγωνιστικές τακτικές είναι αναγκαίες όταν η δυνατότητα ελεύθερης συνεργασίας δέχεται επίθεση, ενώ η θεσμική εμπλοκή θα καταστεί δυνατή όταν το κοινωνικό κίνημα αγγίξει μια κρίσιμη μαζικότητα που δεν έχει ακόμη.


Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι ποτέ εύκολο πράγμα ούτε μια αυτόματη διαδικασία, αλλά η συστημική κρίση του σημερινού καθεστώτος, οι τεχνολογικές δυνατότητες του κοινωνικού web, και ο νέες δυνατότητες ύπαρξης και μάθησης για τις κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών είναι ευοίωνες. Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι εύκολο πράγμα επειδή απαιτεί συνήθως μεταβατικές φάσεις. Σχετικά μ’ αυτό πιστεύουμε το εξής: επειδή καμιά κυρίαρχη τάξη δεν είναι εντελώς αυτοκτονική, τα προχωρημένα τμήματα της ελίτ συνειδητοποιούν ήδη την αναγκαιότητα μιας μείζονος μεταρρύθμισης προς τον πράσινο καπιταλισμό. Ένας τέτοιος πράσινος καπιταλισμός -ένας ουσιαστικά αντιφατικός όρος- θα χρειαστεί περαιτέρω βήματα σε ό, τι αφορά την ανοιχτή πρόσβαση, τη συμμετοχή και τη δημιουργία κοινών αγαθών, που θα δημιουργήσουν περαιτέρω προϋποθέσεις για την προώθηση της λογικής μεταξύ ομότιμων προς τον πυρήνα της δημιουργίας αξίας και ως πρωταρχική κοινωνική λογική.


Εάν οι απόψεις μας είναι σωστές, απαιτούνται νέοι τρόποι σκέψης, που δεν θα αποτελούν απλώς μια επανάληψη των παραδοσιακών επιχειρημάτων έναντι της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, αλλά θα απαιτούν τη συνεχή ενδυνάμωση των κοινοτήτων που στηρίζουν και αναπαράγουν το μολιρασμα και τα κοινά ως βασικών παραγόντων αυτής της κοινωνικής αλλαγής.


Σημείωση



Χρησιμοποιούμε τον όρο καταναλωτές/παραγωγοί (produSers) όπως τον ορίζει ο Axel Bruns, στο επερχόμενο βιβλίο του για το prosusage: ως την λογική πίσω από την ομότιμη παραγωγή.


Η κοινωνία και ο καπιταλισμός δεν έχουν ούτε κοινή καταγωγή, ούτε κοινό προορισμό. Η κοινωνία σχετίζεται με το κοινό συμφέρον ενώ ο καπιταλισμός με το ατομικό, μεταφρασμένο συνήθως σε χρηματικές μονάδες. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η επικράτηση του ατομικού συμφέροντος έναντι του κοινού οδηγεί στη φτώχεια. Γιατί σίγουρα η φτώχεια δεν είναι μέρος του κοινού μας συμφέροντος. Ακόμη και το φαινομενικά καπιταλιστικής προέλευσης, διάσημο, επιτραπέζιο παιχνίδι Μονόπολη, σε κάθε γύρο δίνει στους παίχτες ένα ποσό για να συνεχίσουν να υπάρχουν στο παιχνίδι. Βέβαια στη Μονόπολη δεν υπάρχει φυσικό περιβάλλον να βλάψει κανείς. Τι σχέση όμως μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στη Μονόπολη, στη φτώχεια και στο φυσικό περιβάλλον;


Το περιβάλλον είναι μέρος της κοινής μας περιουσίας, των «Κοινών».[1] Πιο συγκεκριμένα, ο Barnes στο βιβλίο του Capitalism 3.0 ταξινομεί τη σφαίρα των Κοινών χωρίζοντάς την σε τρεις κύριες κατηγορίες: τα φυσικά Κοινά (δηλαδή ο αέρας, το νερό, οι λίμνες, οι φυσικοί πόροι κ.τ.λ.), τα δημόσια Κοινά (οι δρόμοι, τα πανεπιστήμια, τα μουσεία κ.τ.λ.) και τα πολιτισμικά Κοινά (οι γλώσσες, οι επιστήμες, το διαδίκτυο, το ανοικτό και ελεύθερο λογισμικό κ.τ.λ.). Αντίθετα με τα περισσότερα πράγματα στη σύγχρονη καπιταλιστική εποχή, τα Κοινά δεν είναι ούτε ιδιωτικά, ούτε κρατικά: χαρακτηρίζονται από μια σχεσιακή προσέγγιση, καθώς περιέχουν κοινωνικές σχέσεις βασισμένες σε ένα ήθος συνεργασίας κι αλληλεξάρτησης, μακριά από κάθε είδος εμπορευματοποίησης.[2] Ο Bauwens διαχωρίζει τα Κοινά σε αυτά που είναι ανθρώπινα δημιουργήματα (σύμφωνα με τη προαναφερόμενη κατηγοριοποίηση του Barnes πρόκειται για τα δημόσια και πολιτισμικά Κοινά) και σε αυτά που αποτελούν φυσικούς πόρους (τα φυσικά Κοινά). Ύστερα πηγαίνει δύο βήματα παρακάτω ονομάζοντας πρώτα ως «Κοινά» και τα συγκεκριμένα θεσμικά/νομικά πλαίσια τα οποία χρησιμοποιούνται για τη διαχείριση των κοινών πόρων, και έπειτα αντιλαμβανόμενος ως «Κοινά» τα κοινωνικοπολιτικά κινήματα που προωθούν τις δύο προηγούμενες τάξεις Κοινών.


Σε αυτό το άρθρο, εμπνευσμένος από τις ιδέες του Barnes, υποστηρίζω ότι η θεσμοθέτηση και η ενδυνάμωση της σφαίρας των Κοινών αποτελεί ελπίδα για την καταπολέμηση της παγκόσμιας φτώχειας. Τα φυσικά Κοινά ανήκουν σε όλους. Ο καθένας και η καθεμία έχει δικαίωμα ιδιοκτησίας στο φυσικό πλούτο, στα οικοσυστήματα, στον αέρα κ.τ.λ. Όπως επισημαίνει ο Barnes ο κοινός μας πλούτος παραμένει ένα σκοτεινό θέμα του «οικονομικού σύμπαντος»: υπάρχει παντού, αλλά δεν τον βλέπουμε. Αγνοούμε τα Κοινά γιατί δεν έχουν τιμή, γιατί δεν έχουν ετικέτα, γιατί βρίσκονται σε πλασματική αφθονία, γιατί δεν μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε την έννοια της ομότιμης ιδιοκτησίας: ούτε ιδιωτική, ούτε κρατική αλλά ομότιμη. Ανήκει σε όλους ανεξαιρέτως. Αν δεν ανήκει έστω και σε έναν, τότε δεν είναι ομότιμη. Τα φυσικά Κοινά δεν ανήκουν στο σύστημα (είτε αυτό είναι καπιταλιστικό, είτε σοσιαλιστικό, είτε υβριδικό, είτε κάτι άλλο) αλλά στους ανθρώπους. Σε όλους τους ανθρώπους ανεξαιρέτως. Η αξία των Κοινών είναι άπειρη και δεν μπορεί να αποτυπωθεί εύκολα και αξιόπιστα σε οικονομικούς όρους, καθώς ο φυσικός πλούτος δεν εξυπηρετεί μόνο κάποιες συγκεκριμένες ανάγκες, αλλά είναι προϋπόθεσή της ύπαρξής μας σαν βιολογικά όντα. Επιπροσθέτως, στην ιδιοκτησία των Κοινών δεν έχουν ίσο μερίδιο μόνο οι σημερινοί άνθρωποι αλλά και οι μελλοντικές γενιές. Αυτοί που θα κληρονομήσουν από εμάς ένα φυσικό πλούτο που περιλαμβάνει το νερό που θα πίνουν, τον αέρα που θα αναπνέουν, τη γη που θα καλλιεργούν. Η επιβίωσή τους καθώς και η ποιότητα της ζωής τους καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τις σημερινές μας ενέργειες.



Η ανάγκη υιοθέτησης μιας νέας περιβαλλοντικής πολιτικής είναι επιτακτική, όμως είναι κοινή αντίληψη πως ό,τι και να γίνει η μόλυνση δεν μπορεί να μηδενιστεί. Είναι μέρος της εντροπίας του συστήματος, που δυστυχώς ή ευτυχώς πάντα θα υπάρχει. Ευθύνη μας είναι η μείωση του βαθμού μόλυνσης του περιβάλλοντος σε βιώσιμα πλαίσια. Επίσης, είτε μολύνουν το περιβάλλον είτε όχι, πολλές οικονομικές δραστηριότητες χρησιμοποιούν το κοινό μας πλούτο για τη προσφορά υπηρεσιών ή τη παραγωγή αγαθών και τη δημιουργία κέρδους (το οποίο, αν και για τη δημιουργία του χρησιμοποιήθηκε σα μέσο παραγωγής μέρος της σφαίρα των Κοινών, δεν διαμοιράζεται πίσω στην κοινωνία – έστω ένα μέρος αυτού – αλλά συσσωρεύεται στους λίγους). Ο ραδιοφωνικός σταθμός χρησιμοποιεί τις συχνότητες στον αέρα για τη λειτουργία του, ενώ οι υδροηλεκτρικές εταιρίες χρησιμοποιούν τον υδάτινο πλούτο για τη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, την οποία μετά θα πωλήσουν στους καταναλωτές. Επανερχόμενος σε ένα από τα ερωτήματα αυτού του αφιερώματος, θα προσπαθήσω να απαντήσω ανιχνευτικά με ποιο τρόπο μπορεί η περιβαλλοντική πολιτική να συνδεθεί με την καταπολέμηση της παγκόσμιας φτώχειας.


Βασιζόμενος σε όλες τις παραπάνω υποθέσεις, υποστηρίζω ότι μια νέα περιβαλλοντική πολιτική, που θα περιλαμβάνει τη θεσμοθέτηση της σφαίρας των Κοινών, μπορεί να συνεισφέρει στην καταπολέμηση της τοπικής και παγκόσμιας φτώχειας μέσω της θέσπισης ενός καθολικού εισοδήματος. Για παράδειγμα, οι επιχειρήσεις, τα κράτη, ακόμη και οι ιδιώτες που μολύνουν το περιβάλλον με ποικίλους τρόπους (απόβλητα, πυρηνικές δοκιμές κ.α.) ή οι τηλεοπτικοί σταθμοί και οι εταιρίες τηλεφωνίας που χρησιμοποιούν τον αέρα (γι’ αυτούς ο αέρας είναι μέσο παραγωγής) για τη μετάδοση των σημάτων τους, θα πληρώνουν ένα σημαντικό ποσό στο ταμείο των Κοινών, καθώς χρησιμοποιούν ή επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα μέρος του κοινού μας πλούτου. Τα χρήματα που θα συγκεντρώνονται στο παραπάνω ταμείο θα δημιουργούν ένα αποθεματικό, από το οποίο θα προέρχεται το βασικό καθολικό εισόδημα, που θα λαμβάνουν οι οικονομικά ασθενέστερες κοινωνικές ομάδες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, μέσω κατάλληλων μηχανισμών πετυχαίνεται και η προστασία του περιβάλλοντος και η ενίσχυση των οικονομικά ασθενέστερων ομάδων. Ένα παράδειγμα προστασίας του περιβάλλοντος (πρόκειται για τη μείωση εκπομπών CO2 στην ατμόσφαιρα) και παράλληλα συγκέντρωσης χρημάτων για ένα καθολικό εισόδημα αποτελεί το σύστημα cap and dividend που αναπτύσσεται από την οργάνωση Onthecommons. Η ιδέα πίσω από αυτή τη μέθοδο είναι σχετικά απλή: εκδίδονται περιορισμένες άδειες μόλυνσης (ανάλογα με τους επίσημους στόχους μείωσης) οι οποίες μέσα από δημοπρασία πωλούνται στους μολυντές, ενώ τα χρήματα δεν πηγαίνουν στις κυβερνήσεις αλλά διαμοιράζονται ισομερώς σε όλους τους πολίτες. Καθώς οι οικονομικά ασθενέστερες ομάδες είναι αυτές που μολύνουν λιγότερο, αυτές επωφελούνται περισσότερο από ένα τέτοια μέτρο σύμφωνα με τον Barnes. Με λίγα λόγια το cap and dividend είναι ένας τρόπος μείωσης των εκπομπών CO2 ενώ προστατεύει το εισόδημα των νοικοκυριών. Ο πυλώνας αυτού του συστήματος είναι ένα ίδρυμα (trust) το οποίο μπορεί να διευθύνεται είτε από τη κυβέρνηση, είτε από μια μη κερδοσκοπική εταιρία. Το ίδρυμα αυτό θα εκδίδει τις άδειες μόλυνσης και θα διαμοιράζει τα χρήματα που εισπράττει από τη δημοπρασία αυτών στους πολίτες.


Η μορφή θεσμοθέτησης των Κοινών απαιτεί ενδελεχή συζήτηση και έρευνα. Κατά πρώτον, θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να διασφαλιστεί η ακεραιότητα και η ανεξαρτησία του θεσμού. Ποιοι θα διοικούν το κοινό ταμείο και πώς θα εκλέγονται; Επίσης εξετάζοντας την πρόταση αυτή μακροοικονομικά, θα πρέπει να ελέγχεται κατά πόσο τα μισθώματα αυτά που θα είναι υποχρεωμένες οι εταιρίες, οι επιχειρήσεις, οι δήμοι, τα κράτη κ.λ.π. να πληρώνουν στο κοινό ταμείο, δε θα δημιουργούν πληθωριστικές τάσεις μεταφέροντας το κόστος στον καταναλωτή. Επιπλέον, ένα επιχείρημα ενάντια στην πρόταση που διατυπώνεται σ’ αυτό το άρθρο, θα μπορούσε να είναι ότι ο αριθμός των χρημάτων, που θα εισρέουν στο κοινό ταμείο, φαίνεται να εξαρτάται κατ’ ανάλογο τρόπο από την έκταση της μόλυνσης που θα λαμβάνει χώρα. Είναι γεγονός ότι όσο μεγαλύτερο θα είναι το μέγεθος της μόλυνσης, τόσο περισσότερο θα πληρώνει ο «μολυσματικός παράγοντας». Αυτό βέβαια, θεωρητικά, αναγκάζει το «μολυσματικό παράγοντα» να μολύνει λιγότερο, καθώς περισσότερη μόλυνση συνιστά υψηλότερο μίσθωμα. Όταν όμως μειώνεται η μόλυνση πώς θα εξασφαλίζεται το καθολικό εισόδημα; Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα δίνεται από την παρακάτω πρόταση: αν υποθέσουμε ότι για μόλυνση μεγέθους Α, η αξία του αποθεματικού του κοινού ταμείου είναι 100 χρηματικές μονάδες, 50 χρ.μ. θα διατίθενται σε 25 μερίσματα, σε 25 ανθρώπους, με αξία 2 χρ.μ./μέρισμα. Στη περίπτωση που το μέγεθος της μόλυνσης μειώνεται κατά το ήμισυ (δηλαδή Α/2), το αποθεματικό θα μειωθεί κατά το ήμισυ (δηλαδή 50 χρ.μ.) και πλέον θα διατίθεται ολόκληρο σε 25 μερίσματα ίδιας αξίας. Αν και το παραπάνω παράδειγμα είναι εξαιρετικά απλοϊκό, δείχνει τη σημασία του κατάλληλου προγραμματισμού για την εύρυθμη λειτουργία ενός κοινού ταμείου.


Βέβαια όταν μιλάμε για ενδυνάμωση και θεσμοθέτηση της σφαίρας των Κοινών δεν περιοριζόμαστε στα φυσικά Κοινά. Η γνώση και η τεχνολογία, κτήμα των Κοινών, αποτελεί μέσο παραγωγής και μέσο πολιτισμού. Η ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση και τη πληροφορία και η υιοθέτηση αδειών ομότιμης ιδιοκτησίας για προϊόντα πνευματικής παραγωγής, συνεισφέρουν στην οικονομική ενίσχυση της σφαίρας των Κοινών, αλλά αυτό είναι άλλο θέμα συζήτησης. Επίσης, το κοινό ταμείο θα μπορούσε να εξασφαλίσει πόρους και από άλλους τομείς, αλλά πάλι αυτό είναι έξω από τα όρια αυτού του κειμένου. Το παρόν άρθρου ήθελε να αναδείξει ένα νέο, ή μάλλον ακριβέστερα ένα ξεχασμένο, στόχο ενός εναλλακτικού πολιτικού αγώνα. Του αγώνα για τη θεσμοθέτηση και την ενδυνάμωση της σφαίρας των Κοινών. Η ιδέα του καθολικού εισοδήματος δεν πρόκειται για φιλανθρωπία. Πρόκειται απλά για τη διεκδίκηση αυτών που μας ανήκουν.


Αναφορές

[1] Επιλεγώ να μεταφράσω στα Ελληνικά τον όρο Commons ως «Κοινά», καθώς αυτός είναι ο όρος που χρησιμοποιούμε στα κείμενά του ιδρύματος για τις ομότιμες εναλλακτικές. Όσο γνωρίζω δεν υπάρχει σχετική βιβλιογραφία στην Ελληνική γλώσσα, πέρα από δύο αφιερώματα του πολιτικού περιοδικού Re-public στα οποία ο όρος που χρησιμοποιείται είναι «κοινά αγαθά». Παρόλ’ αυτά προτιμώ τον όρο «Κοινά» χάριν συντομίας.

[2] Thompson. Ε.P, (1968). The Making of the English Working Class, New York: The New Press; Thompson. Ε.P, (1968). (1993), Customs in Common, New York: The New Press; και Neeson, J.M., (1993), Commoners: Common right, Enclosure and Social Change in England, 1700-1820, Cambridge: Cambridge University Press.


Ο Rifkin, ερευνητής στο University of Pennsylvania και ιδρυτής του Foundation of Economic Trends, διατυπώνει μια τετραπλή πρόταση, απαντώντας στις προκλήσεις της άντλησης, της δέσμευσης, της αποθήκευσης και της διανομής της ενέργειας.


Ο ομιλητής πρότεινε οι σύγχρονες οικονομίες να στραφούν σε ενεργειακές τεχνολογίες μεταγενέστερες του άνθρακα για ένα αυτοσυντηρούμενο περιβάλλον, εν αντιθέσει με τις τεχνολογίες χαμηλής παραγωγής (διοξειδίου του) άνθρακα, οι οποίες επιμηκύνουν το χρόνο ζωής μας στη γη, αλλά δεν επιλύουν τα περιβαλλοντολογικά προβλήματα. Ο πρώτος πυλώνας της πρότασης του Rifkin είναι η «καθαρή» ενέργεια, όπως η αιολική, η ηλιακή, η γεωθερμική και τα απορρίμματα.


Η άντληση της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν είναι κάτι καινούριο για τους μηχανικούς ενεργειακών συστημάτων. Ωστόσο, η δέσμευση της καθαρής ενέργειας από αυτές τις πηγές ενέργειας αποτελεί ακόμα πρόκληση. Η παραδοσιακή συγκεντρωτική παραγωγή ενέργειας φαίνεται να έχει κάποια μειονεκτήματα: το κόστος εξαρτάται από τις τιμές ορυκτού καυσίμου και η διαθεσιμότητα στηρίζεται στις γεωπολιτικές συνθήκες. Η καθαρή ενέργεια υπάρχει παντού (αέρας, ήλιος, απορρίμματα), συνεπώς η διανεμημένη παραγωγή ενέργειας θα μπορούσε να ανταποκριθεί στην πρόκληση για δέσμευση ενέργειας. «Η ενέργεια στα χέρια των ανθρώπων», είπε ο Rifkin, «σημαίνει ότι κάθε μεμονωμένο κτίριο, γραφείο, σχολείο και κάθε κατασκευή πάνω στη γη μπορεί να μετατραπεί σε ένα μικρό σταθμό παραγωγής ενέργειας, φιλικό προς το περιβάλλον, που αιχμαλωτίζει την καθαρή ενέργεια».


Το πρόβλημα με πηγές ενέργειας, όπως η αιολική και η ηλιακή είναι ότι δεν είναι πάντα διαθέσιμες ή δεν υπάρχουν αρκετά αποθέματα, ώστε να καλυφθούν οι διάφορες ανάγκες. Η διακοπτόμενη φύση της αιολικής και της ηλιακής ενέργειας γεννά μια πρόκληση, αυτή της αποθήκευσης της ενέργειας με ένα φιλικό προς το περιβάλλον τρόπο. Ο καθηγητής Rifkin εξήγησε ότι η πιο καθαρή τεχνολογία αποθήκευσης ενέργειας, σήμερα, είναι το υδρογόνο. Το πλεόνασμα της ενέργειας που παράγεται από τους εσωτερικούς μας σταθμούς παραγωγής ενέργειας θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την πραγματοποίηση ηλεκτρόλυσης του νερού και συνεπώς για την παραγωγή υδρογόνου, το οποίο μπορεί να αποθηκευτεί σε ενεργειακές κυψέλες.


Με επαρκείς εγκαταστάσεις άντλησης, δέσμευσης και αποθήκευσης ενέργειας, ο Rifkin προχώρησε την πρότασή του ένα βήμα παραπέρα κάνοντας λόγο για τη δυνατότητα δημιουργίας ομότιμων ενεργειακών δικτύων (peer-to-peer power grids). Κάτι τέτοιο αντιστοιχεί στις πλατφόρμες διαμοιρασμού αρχείων (file sharing platforms) σε δίκτυα υπολογιστών, που χρησιμοποιούνται από όλους για την εύρεση ενός μουσικού κομματιού ή για την μεταφόρτωση μιας ταινίας. Κάθε συσκευή που καταναλώνει ενέργεια περιλαμβάνει μια κάποιας μορφής ψηφιακή επικοινωνία με τις υπόλοιπες συσκευές του δικτύου και συνεπώς τις κρατάει ενημερωμένες σχετικά με τις ενεργειακές της ανάγκες. Ομοίως με ένα χρήστη ηλεκτρονικού υπολογιστή, ο οποίος ζητά ένα μουσικό κομμάτι από άλλους χρήστες στα πλαίσια ενός δικτύου διαμοιρασμού αρχείων, κάθε συσκευή μπορεί να απαιτήσει ενέργεια προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες της.


Ο καθηγητής Rifkin ζήτησε από τους Σοσιαλιστές αρχηγούς να αναλάβουν άμεση δράση προκειμένου να ενδυναμώσουν τους ανθρώπους δίνοντάς τους την ευκαιρία να παράξουν ενέργεια. Κάλεσε πολιτικούς να απελευθερώσουν τους ανθρώπους από την εξάρτησή τους από την παραγωγή και εμπορία της ελίτ ενέργειας.


«Σήμερα, πρέπει να αναγνωριστεί ένα νέο Ανθρώπινο Δικαίωμα σε όλους τους ανθρώπους του πλανήτη, μηδενός εξαιρουμένου ˙ το δικαίωμα σε μια δίκαιη κατανομή ενέργειας», τόνισε ο Rifkin.


Με την ομιλία του ο Jeremy Riffkin έθεσε μια καινούρια διάσταση στοχασμού για τους Σοσιαλιστές, αναφορικά με ζητήματα ενέργειας. «Ο καθηγητής Riffkin εισήγαγε την αντίληψη για συλλογική παραγωγή και κατανομή της ενέργειας που αγγίζει τις καρδιές μας», σχολίασε ο Πρόεδρος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, Γεώργιος Α. Παπανδρέου.


Πράξη 1η, σκηνή 1η:Η απόφαση ενός γαλλικού δικαστηρίου δίνει την αφορμή ή αλλιώς το Κίνημα του Ανοικτού και η σχέση του με τον Νεοφιλελευθερισμό:


Η απόφαση ενός γαλλικού δικαστηρίου για την αποζημίωση αγοραστών υπολογιστών Acer επειδή αυτή είχαν προεγκατεστημένο λειτουργικό MS Windows έκανε τον Παύλο να αναρωτηθεί, σε ανύποπτο χρόνο:



“έχει πάντως ενδιαφέρον από πολιτικής πλευράς ότι αυτή η νομοθεσία υποστηρίζεται και από τη νεο-φιλελεύθερη θέση. Εντάξει, λίγο κοινοτυπία είναι αυτό…αλλά υπάρχει ένα γενικότερο θέμα με τη σχέση του Ελεύθερου και Ανοικτού Λογισμικού (FLOSS) και νεο-φιλελευθερισμού που τουλάχιστον στα ελληνικά δεν έχω δει κάποιο καλό κείμενο να το αντιμετωπίζει…υπάρχει;”


και τον Θανάση να “καλέσει” μερικούς γνωστούς – αγνώστους να συνεισφέρουν στον προβληματισμό αραδιάζοντας, παράλληλα, μερικούς “χρήσιμους” συνδέσμους:


Capitorgs and Free/Libre And Open Source Software (FLOSS):Toward Critical Technological Literacy and Free/Libre And Open Source Society (FLOSS)

THE CONTESTATION OF CODE: A preliminary investigation into the discourse of the free/libre and open source movements

The Benkler/Lessig Bauwens/Kleiner debate, part four


Πράξη 1η, σκηνή 2η: Η άβολη θέση του κράτους


Ο Στάθης ξεκινά έναν εντυπωσιακό μονόλογο, κάτι που αργότερα θα συνηθίσετε και πιθανόν θα εκτιμήσετε, το ίδιο, όσο και εμείς:


Ο φιλελευθερισμός (και κατ επέκταση και ο νεοφιλελευθερισμός) είναι μια ουτοπική ιδεολογία που έχει σχετικά μια περιορισμένη (και άβολη) σχέση συμβίωσης με την πρακτική του καπιταλισμού όπως τον έχουμε βιώσει ιστορικά από τον 16ο αιώνα μέχρι σήμερα. Έτσι είναι σημαντικό για τη συνέχεια να διαχωρίσουμε τον φιλελευθερισμό ως ιδεολογικό πρόγραμμα και τον “φιλελευθερισμό” ως πολιτική πρακτική.


Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντινομίας είναι η θέση του κράτους μέσα στην φιλελεύθερη ουτοπία. Σύμφωνα με αυτή λοιπόν, το κράτος ως θεσμική μορφή άσκησης βίας, είναι από τη φύση του δαιμονικό και περιοριστικό της φυσικής ελευθερίας των ανθρώπων. Έτσι υιοθετείται μια χομπσική light ιδέα πως αφού το κράτος είναι αναγκαίο κακό, ας εφαρμόζει αυτή τη βία στο ελάχιστο δυνατό σημείο. Η λειτουργία του θα πρέπει να περιορίζεται στη θέσπιση μερικών βασικών κανόνων προκειμένου να λειτουργήσει η αγορά (η οποία και θεωρείται “φυσική” κατάσταση του ανθρώπου) και ιδανικά όποια διαδικασία μπορεί να υποκατασταθεί από την αγορά, καλό είναι αυτό να συμβαίνει, φτάνει να μην παραχωρηθεί αυτό το ελάχιστο μονοπώλιο βίας το οποίο θα προφυλάσσει τον κάθε παίκτη από τους υπόλοιπους (συνεχίζουμε στο μοτίβο χόμπς light).


Πουθενά στην ιστορία του καπιταλισμού δεν έχουμε δει αυτό το μοντέλο να εφαρμόζεται. Οι συσσωρευτές κεφαλαίου που ταυτόχρονα είναι και ιδεολογικοί υπέρμαχοι του φιλελευθερισμού, όχι μόνο αποζητούν το κράτος, αλλά προσπαθούν με κάθε τρόπο να το πάρουν με το μέρος τους. Ας μην ξεχνάμε πως πουθενά στα αστικά πολιτεύματα (λιγότερο ή περισσότερο δημοκρατικοφανή) που κυριάρχησαν στην Ευρώπη από τις αρχές του 19ου αιώνα δεν έχει υλοποιηθεί το πρόγραμμα του ελάχιστου κράτους. Κι αυτό όχι μόνο λόγω του χομπσικού φόβου της αναρχίας και της δολοφονικής μανίας των άβουλων μαζών. Αλλά κυρίως διότι οι συσσωρευτές κεφαλαίου κατανοούσαν πως το κράτος με το μονοπώλιο της βίας που κατέχει μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος τους προκειμένου να προωθήσει το “φυσικό” πρόγραμμά τους:


α) Εισάγοντας τα μέτρα που επιτρέπουν την ακόμα μεγαλύτερη συσσώρευση (όπως η εμμονή στην υπεράσπιση της προστασίας της ιδιοκτησίας) .

β) δημιουργώντας τους κανόνες εκείνους που θα ωθήσουν τα άτομα να “προοδεύσουν”. Οι αγγλικοί νόμοι του 19ου αιώνα είναι γεμάτοι παραδείγματα συνετισμού και εξαναγκασμού των αμόρφωτων και ακαμάτηδων χωρικών (Χομπς Heavy) προκειμένου να μετατραπούν και οι ίδιοι σε συσσωρευτές κεφαλαίου, ενώ εντελώς “κοντόφθαλμα” οι ίδιοι δούλευαν μόνο όσο χρειάζονταν για να ζήσουν. Σε ακόμα πιο αφηρημένο επίπεδο κανόνων, ο εκχρηματισμός της οικονομίας μέσω των φόρων, ωθεί στην εμπορευματοποίηση όλο και περισσότερων αγαθών και άρα στην εξάπλωση του κοσμο-καπιταλισμού.

γ) Μια από τις βασικές λειτουργίες του κράτους τις οποίες ο ιστορικός καπιταλισμός μας μαθαίνει, είναι η αναδιανομή. Αλλά όχι από τους λίγους στους πολλούς. Η βασική λειτουργία των φόρων, όσο αναλογικοί κι αν είναι αυτοί, είναι να πάρεις τα χρήματα από τους πολλούς και μετά να τα κάνεις δημόσιες επενδύσεις, δηλαδή δρόμους, γέφυρες, νοσοκομεία. Αλλά αυτή η λειτουργία τελικά βοηθά στην ακόμα μεγαλύτερη συσσώρευση του χρήματος καθώς την ανάληψη των έργων την κάνουν μεγάλοι συσσωρευτές κεφαλαίου.


Πράξη 1η, σκηνή 3η: Η φαντασίωση του ανταγωνισμού και η φαινομενική σύμπτωση απόψεων


Ο Στάθης συνεχίζει:



Μία κεντρική ουτοπική ιδέα που εμπεριέχεται στο φιλελεύθερο πρόγραμμα είναι η ιδέα του ελεύθερου ανταγωνισμού η οποία μάλιστα ορίζεται και ως φυσική κατάσταση. Εάν δούμε τον ορισμό του ελεύθερου ανταγωνισμού στενά, όπως ορίζεται στα εγχειρίδια πολιτικής οικονομίας, κατανοούμε πως πρόκειται για μια νοητική κατασκευή καθώς οι προϋποθέσεις που θέτει (όπως μια αγορά που είναι ένα στιγμιαία και σημειακή καθώς οι αποστάσεις νοθεύουν τον ανταγωνισμό) είναι αδύνατες να υπάρξουν στην πραγματική ζωή. Αυτό δεν το λέω για να αποκηρύξω ολοκληρωτικά τον ελεύθερο ανταγωνισμό ως ιδέα, αλλά για να δείξω την ουτοπική και αρκετά σαθρή βάση του. Ξεκινώντας από ένα τόσο αδύναμο ιδεολογικό και ανεφάρμοστο κατασκεύασμα είναι πολύ λογικό πως οι “εκπτώσεις” που θα κάνουμε προκειμένου να προσαρμοστεί αυτή η κατασκευή στην “πραγματικότητα” δεν θα βοηθήσουν πολύ στην σταθερότητα του οικοδομήματος μας.


Και πράγματι η ιδέα του ελεύθερου ανταγωνισμού στην ιστορική εμπειρία που έχουμε από τον καπιταλισμό, μας δείχνει πως όχι μόνο δεν είναι η βασική μορφή συναλλαγής στις αγορές, αλλά αντιθέτως πρόκειται για μια πολύ εύθραυστη, φιλάσθενη και σύντομη παρένθεση πριν μεταμορφωθεί σε κάποια άλλη μορφή συναλλαγής (κυρίως τον μονοπωλιακό ανταγωνισμό ή το ολιγοπώλιο). Και κάθε φορά που αναφέρουμε ένα παράδειγμα “ελεύθερου ανταγωνισμού” είμαστε αναγκασμένοι να κάνουμε διαφορετικές “εκπτώσεις” από την βασική ουτοπική ιδέα, πράγμα που δείχνει πως δεν υφίσταται ούτε ένας σταθερός τύπος ελεύθερου ανταγωνισμού light. Δηλαδή ο σχετικός ελεύθερος ανταγωνισμός στην λαϊκή αγορά (αγαπημένο παράδειγμα των οικονομολόγων) δεν είναι καθόλου ίδιος με τον σχετικό ελεύθερο ανταγωνισμό στο χρηματιστήριο συναλλάγματος ή FOREX.


Παρά λοιπόν την σχεδόν φαντασιακή βάση του ελεύθερου ανταγωνισμού στην οικονομική μας εμπειρία, το φιλελεύθερο πρόγραμμα συνεχίζει να τον θεωρεί θεμελιώδη λίθο όχι μόνο της ουτοπίας αλλά και της πρακτικά εφαρμοσμένης ιδεολογίας. Και μέσα σε αυτά τα πλαίσια, είναι λογικό η προ-εγκατάσταση των μονοπωλιακών Windows στα PC να μην κάθεται καλά με το ιδεολογικό προφίλ των think tank που ασπάζονται τον φιλελευθερισμό. Τα οποία αντιθέτως θα προτιμούσαν δεκάδες μικρές εταιρίες να μπορούν να προτείνουν το δικό τους λειτουργικό στους χρήστες.


Όπως άλλωστε έκανε η IBM πολύ παλιά με το πρώτο PC που το έδινε με 3 διαφορετικές επιλογές λειτουργικού. Oι φιλελεύθεροι βέβαια θα νιώσουν πάλι άβολα καθώς τότε στο software υπήρχε σχετικός ανταγωνισμός, όχι βέβαια ελεύθερος αλλά αυστηρά οροθετημένος από την ίδια την IBM (που είχε άλλωστε ένα 20-30% μερίδιο στη Microsoft) στο hardware πάλι όχι, διότι για να παραφράσω τον Ford μπορούσες να αγοράσεις ό,τι PC ήθελες φτάνει να ήταν IBM. Και η ειρωνεία είναι πως το τέλος του μονοπωλίου του PC από την IBM ήρθε λόγω της αποδοχής του MSDOS ως μονοπωλιακού καθολικού λειτουργικού και της Intel ως defacto μονοπωλιακής προμηθεύτριας x86 επεξεργαστών. Άλλα όπως είπαμε τα ιστορικά παραδείγματα πολύ σπάνια είναι ευγενικά με τις φιλελεύθερες ιδέες. Αντίστοιχα σε εξίσου φιλελεύθερο στυλ θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως η “σοφή” αγορά τιμωρεί τη SONY κάθε φορά που τα τελευταία χρόνια προσπαθεί να πλασάρει ένα δικό της κλειστό πρότυπο (και έχει προσπαθήσει πολλές φορές) και άρα η “σοφή” αγορά “προτιμά” τα οικουμενικά (όχι απαραίτητα ανοιχτά) πρότυπα (MiniDV αντί MicroMV, MiniDVD αντί UMD, CDRW αντί MiniDisc κλπ).


Καθώς τα κλασσικά φιλελεύθερα επιχειρήματα περί της ανωτερότητας των μεσαίων “ευπρεπών” τάξεων, έναντι των τεμπέληδων, ακαμάτηδων φτωχών που τους ταϊζουμε δεν έδειχναν να κερδίζουν πολύ έδαφος εκτός της Αγγλίας, οι φιλελεύθεροι προσπαθούν να βρουν καινούργια επιχειρήματα προκειμένου να κερδίσουν τη συμπάθεια των πολιτών. Προσπαθούν να βρουν διάφορα θεωρητικά πλεονεκτήματα του φιλελευθερισμού χωρίς φυσικά να μπαίνουν στις βρώμικες λεπτομέρειες. Όμως αυτή η μικρή σύμπλευση είναι εντελώς συμπτωματική, πρόσκαιρη και το κυριότερο, περιορίζεται μόνο σε ένα λεκτικό/ιδεολογικό επίπεδο διότι υπάρχει η πρακτική αδυναμία – απροθυμία τους να διορθώσουν την τάση των αγορών προς τη συγκέντρωση και το ολιγοπώλιο ή το de facto μονοπώλιο (Microsoft, Intel, Nescafe, κλπ). Άλλωστε ο κρατικός αντιμονοπωλιακός παρεμβατισμός είναι αρκετά δυσάρεστο χάπι για τους φιλελεύθερους καθώς υπερ-ρυθμίζει “αφύσικα” κάτι που θα έπρεπε να λειτουργεί “φυσικά”. Όπως έγινε με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις μειώσεις των τιμών περιαγωγής των εταιριών κινητής τηλεφωνίας (κινητάδων), έναν τομέα όπου υποτίθεται πως λειτουργεί ο ανταγωνισμός (ενώ φυσικά μιλάμε για ξεκάθαρα ολιγοπώλια που έχουν σχεδόν απόλυτη συνεννόηση τιμών). Η αντινομία μεταξύ της φαντασίωσης του ελεύθερου ανταγωνισμού και της “φυσικής” τάσης σχεδόν κάθε αγοράς να οδηγείται σε συγκέντρωση και ολιγοπώλιο, είναι τα σκ…τά που τα κάνεις πίσω από την κλειστή πόρτα της τουαλέτας, δεν νιώθεις περήφανος γι’ αυτά και θέλεις να τα εξαφανίσεις όσο πιο γρήγορα γίνεται τραβώντας το καζανάκι. Όταν πια η λεκάνη είναι καθαρή, μπορείς να βγεις έξω νιώθοντας ξανά πόσο ανώτερο και πνευματικό ον είσαι. Αλλά καίτοι τα σκ…τά εξαφανίζονται από μπροστά σου, δεν παύουν να υπάρχουν.


Πράξη 1η, σκηνή 4η: το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός


Ο Στάθης συνδέει την κριτική στον φιλελευθερισμό με το FLOSS:



Αν όμως θέλουμε να χαράξουμε μια στρατηγική για το FLOSS και τη θέση που κατέχει ο φιλελευθερισμός απέναντι σε αυτό, θα πρέπει να λάβουμε περισσότερο υπόψη μας όχι μόνο την ουτοπική ρητορεία, αλλά και την πολιτική πρακτική του που όπως φαντάζεστε από τα παραπάνω παραδείγματα, θεωρώ πως είναι δύο εκ διαμέτρου αντίθετες καταστάσεις ύπαρξης.


Το ιδεολογικό κομμάτι είναι σχετικά εύκολο και αρκούντως μαοϊκό. Αφήστε 1000 λουλούδια να ανθίσουν, αφήστε τον κόσμο να έχει επιλογή, διότι ο ανταγωνισμός θα βοηθήσει στην “πρόοδο” και ας νικήσει ο ικανότερος όπως δαρβινικά μεταφράζουν την πάλη των ειδών. Αυτό είναι μια ουτοπική πρόταση που συνδέεται με ανεκπλήρωτα ευχολόγια και θεωρεί πως υπάρχει μια αρχική ουδετερότητα στην πάλη, πράγμα όχι μόνο αδύνατο, αλλά ούτε καν αρεστό από τον πρακτικό/μπακαλίστικο/πολιτικό φιλελευθερισμό. Δεν νομίζω πως έχει πρακτική σημασία ούτε καν ως κομμάτι ιδεολογικής αντιπαράθεσης, καθώς οι αδυναμίες και η τεράστια ευρύτητα του φιλελευθέρου προγράμματος έχουν κάνει τους φιλελεύθερους εντυπωσιακά ελαστικούς και ανθεκτικούς σε τέτοιου είδους αντινομίες. Και η βολονταριστική λύση της βουτιάς προς το μέλλον, διότι ακόμα -500χρόνια τώρα- εφαρμόζουμε κάποιο κατώτερο είδους καπιταλισμού, είναι πάντα μια εύκολη και ανακουφιστική απάντηση στα πρακτικά αδιέξοδα.


Ένα άλλο σημείο που αξίζει να σημειώσουμε στην ιδεολογική σχέση FLOSS-φιλελευθερισμού είναι η ιδέα της φιλανθρωπίας. Οι φιλελεύθεροι ξεκινάνε πάντα ορμώμενοι από την πασίγνωστη φράση του Adam Smith πως δεν είναι η φιλευσπλαχνία του φούρναρη που μας προσφέρει το ψωμί αλλά το προσωπικό του συμφέρον. Και οι πιο διαβασμένοι θα οπλιστούν με ιδεολογικά επιχειρήματα που ή θέλουν τα οικονομικά υποκείμενα κάτι ελάχιστα περισσότερο από α-ηθικές υπολογιστικές μηχανές (πχ το παιχνίδι των φυλακισμένων στη θεωρία των παιγνίων), ή βασίζονται σε υποτιθέμενες γενετικά προκαθορισμένες ιδιότητες της ανθρώπινης φύσης (το πασίγνωστο εγωιστικό γονίδιο του Dawkins). Είναι φανερό πως για τους φιλελεύθερους ο κοινοτικός χαρακτήρας του FLOSS και η ανάγκη προσφοράς που νιώθουν πολλοί άνθρωποι, είναι terra Australis. Μάλιστα τείνουν να απορρίπτουν οποιαδήποτε τέτοια ανάγκη ως ά-λογη και δείγμα οικονομικού επαρχιωτισμού που είναι καταδικασμένο να εκλείψει δαρβινικά καθώς είναι πιο αποτυχημένο από τον άπληστο εγωιστή homo economicus που ευαγγελίζονται. Είναι εντυπωσιακά δύσπιστοι σε οτιδήποτε δεν μπορεί να εξηγηθεί με οικονομικούς όρους για να φτάσουμε στον επίσης γνωστό αφορισμό της Θάτσερ πως δεν υπάρχει κοινωνία.


Θα μπορούσαμε να βρούμε διάφορα εγωιστικά επιχειρήματα που να εξηγούν γιατί οι άνθρωποι ασχολούνται με το FLOSS (όπως ας πούμε για να βελτιώσουν τις γνώσεις τους στον προγραμματισμό, ή να κερδίσουν φήμη που θα οδηγήσει σε καλύτερες πιθανότητες εύρεσης εργασίας), αυτά από μόνα τους δεν είναι αρκετά για να εξηγήσουν την ενασχόληση τους με κάτι -που πλην εξαιρέσεων- ελάχιστα τους προσφέρει ως οικονομικό αντάλλαγμα, σήμερα ή στο μέλλον. Οπότε όλη η ιδέα του FLOSS προκαλεί σαφέστατα κύματα δυσπιστίας γιατί δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς με οικονομικούς όρους απόλυτα εγωιστικών και υπολογιστικών ανθρώπων.


Φυσικά δεν πρέπει να ξεχνάμε τα διδάγματα του Dawkins, ή της θεωρίας των παιγνίων, αλλά θα ήταν πολύ καλύτερα να χρησιμοποιήσουμε οι ίδιοι τα όπλα τους για να βγάλουμε τα δικά μας (λιγότερο ανθρωποφοβικά και χομπσικά ελπίζω) συμπεράσματα. Διότι το συμπέρασμα του Ντώκινς δεν είναι πως οι άνθρωποι είναι κάτι άβουλες μηχανές που άγονται και φέρονται από των εγωισμό των γονιδίων τους. Αυτή είναι η απλοϊκή μετάφραση που του έδωσαν αγράμματοι φιλελεύθεροι για να ταιριάζει με το ήδη προκαθορισμένο ιδεολογικό τους υπόβαθρο.


Όπως επίσης, και δυστυχώς για την κα Θάτσερ και τους συνοδοιπόρους της, οι άνθρωποι τείνουν να σχηματίζουν κοινωνίες και κοινότητες πολύ πριν την αρχή του πολιτισμού (οι κοινωνίες των πιθήκων είναι χαρακτηριστικές) και παρά τα όποια συμπεράσματα των οικονομολόγων, συνεχίζουν να νιώθουν την ανάγκη να το κάνουν. Εάν ίσχυε πως ο Απόλυτα Εγωιστής Μοναχικός Άνθρωπος είναι πιο ικανός από τους ανθρώπους που επιλέγουν τις κοινωνίες, τότε οι κοινωνίες θα είχαν διαλυθεί χιλιάδες χρόνια πριν γιατί εξελικτικά ο ΑΕΜΑ θα είχε υπερισχύσει αιώνες πριν. Ή εάν οι γονείς που δίδασκαν τον απόλυτο εγωισμό έβγαζαν ικανότερους απογόνους, τότε κανείς δεν θα δίδασκε την αγάπη προς τον πλησίον και την φιλανθρωπία διότι όλα τα κορόιδα θα είχαν πεθάνει.


Η πλάκα είναι πως η απάντηση που δίνει ο φιλελευθερισμός σε αυτή την αντίθεση, είναι τυπικά μεταφυσική. Δεν φταίει λέει η θεωρία τους που δεν εφαρμόζεται, φταίνε οι άνθρωποι που δεν είναι αρκετά “ορθολογιστές”. Φυσικά το γεγονός ότι φτιάξαμε μερικά ανθρωποφοβικά και απαισιόδοξα μοντέλα όπως το δίλημμα του φυλακισμένου στη θεωρία των παιγνίων (και η προδοσία στο αρχικό παιχνίδι είναι μαθηματικά αποδεδειγμένη από την ισορροπία του Nash) , και οι άνθρωποι δεν ταιριάζουν μέσα σε αυτά, θα έπρεπε κανονικά να μας κάνει καχύποπτους για τα μοντέλα και όχι για τους ανθρώπους. Και πράγματι εάν στο ίδιο απαισιόδοξο παιχνίδι δώσεις μια πιο ρεαλιστική διάσταση (όπως αυτή της συνέχειας), τότε αυτόματα το ίδιο παιχνίδι μετατρέπεται σε έναν ύμνο υπέρ της συνεργασίας των ανθρώπων (Ματ Ρίντλεϋ, Οι ρίζες της αρετής).


Δεν νομίζω πως αμφισβητεί κανείς εύκολα την τάση που έχουν οι άνθρωποι να είναι εγωιστές και άπληστοι. Αυτό που τίθεται σε κριτική είναι η ο ολοκληρωτισμός και η καθολικότητα αυτής της τάσης καθώς και η αντιμετώπισή τους ως “φυσική”, και “φυσιολογική” συμπεριφορά από τους φιλελεύθερους. Το FLOSS αποτελεί μια ανωμαλία στην ιδεολογία της μη κοινωνίας και της εγωιστικής μονάδας του homo economicus, και είναι λογικό να προκαλέσει τη δυσπιστία και την αμηχανία των φιλελεύθερων ως προς τους σκοπούς του.


Ας αφήσουμε όμως κατά μέρους τις ιδεολογικές διαφορές, διότι ο φιλελευθερισμός έχει και ένα πρακτικό σκέλος πολύ άμεσο, σάρκινο, καθημερινό και εξίσου μαοϊκό. Αφήστε τα λουλούδια να ανθίσουν αρκεί να είναι κόκκινα. Η καπιταλιστική πρακτική ως θεμελιώδες κομμάτι της φιλελεύθερης ιδεολογίας εκφράζει σύμφωνα με αυτή τη “φυσική” κατάσταση των ανθρώπων όπως διαμορφώθηκε, αρχικά, με τη φυσική φιλοσοφία του 18ου αιώνα. Μάλιστα η απάντηση του φιλελεύθερου δόγματος στις περισσότερες αντινομίες και προβλήματα που ο καπιταλισμός δημιουργεί είναι μεταφυσικά επιθετική. Τα δεινά που έχουμε οφείλονται στον πολύ λίγο και περιορισμένο καπιταλισμό. Καθώς η συσσώρευση κεφαλαίου είναι από τις κεντρικές ιδέες και πρακτικές του ιστορικού καπιταλισμού θα δείξουμε πως το FLOSS είναι αντίθετο με την έννοια της μεγαλύτερης συσσώρευσης και γενικότερα με την έννοια της εμπορευματοποίησης, σένα κρίσιμο πια για τον δυτικό κόσμο κομμάτι της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας (αυτό των άυλων αγαθών).


Ένα από τα πολύ βασικά οχήματα της εξάπλωσης της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας είναι ο εκχρηματισμός των ανθρώπινων δραστηριοτήτων (τη συμβολή του κράτους σε αυτόν την αναφέραμε ήδη), προκειμένου να εμπορευματοποιηθούν όλο και περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες. Το όνειρο του Τζέφερσον για μια κοινωνία πολιτών που θα είναι ελεύθεροι διότι θα είναι αυτόνομοι, αυτάρκεις και αυτεξούσιοι (the right to bear arms) ήταν ακριβώς η παλιά μη εκχρηματισμένη / εμπορευματοποιημένη ζωή. Δυστυχώς όμως το όνειρο αυτό ήταν εκτός της πραγματικότητας του αγγλοσαξονικού εμπορικού πνεύματος των πιο δραστήριων αποίκων της νεαρής δημοκρατίας. Η ιδέα πως σε αυτή την αχανή νεαρή δημοκρατία, οι άνθρωποι θα είχαν αρκετή γη προκειμένου να ζήσουν και να βγάλουν ένα μικρό πλεόνασμα που θα το αντάλλασσαν με τους συμπολίτες τους εντελώς αποκομμένοι από την εγχρήματη “σκλαβιά”, όπως είδαμε δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Κι αυτό διότι είναι θεμελιακά αντίθετη με την ιδέα της “προόδου”, όπως την αντιλαμβανόταν ο εμπορικός και φιλελεύθερος βορράς. Το όχημα για την κατάκτηση των επαρχιωτών ήταν φυσικά τι άλλο από το μισητό κράτος όπως έγινε και στον παλιό κόσμο. Οι φόροι που θα έπρεπε να πληρωθούν με χρήμα ανάγκασαν τους αγρότες να βρουν και μια εγχρήματη απασχόληση μόνο και μόνο για να πληρώσουν αυτούς τους φόρους. Η κατάργηση των κοινοτικών γαιών και η θέσπιση αυστηρών κανόνων προστασίας της ιδιοκτησίας βοήθησαν την συγκέντρωση των κτημάτων σε λίγους γαιοκτήμονες (συσσώρευση κεφαλαίου) που εμπορευματοποίησαν την αγροτική παραγωγή (και άρα πωλούσαν την παραγωγή έναντι χρημάτων). Ταυτόχρονα ανάγκασαν τους ακτήμονες πια γεωργούς να πάνε στις πόλεις και να εμπορευματοποιήσουν την εργασία τους προκειμένου να βγάλουν τα απαραίτητα χρήματα για να αγοράσουν εγχρήματα πια τα τρόφιμα που είχαν ανάγκη και που στην εποχή των γονιών τους ήταν ακόμα “ελεύθερα” αγαθά.


Όλα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά παραδείγματα της οικονομίας της στενότητας, όπου η διαδικασία είναι να εμπορευματοποιούμε όλο και περισσότερα “ελεύθερα” αγαθά. Αυτή η διαδικασία συνεχίζεται τόσο οριζόντια (οι μάζες των κ


Κινέζων εργατών που πηγαίνουν στις πόλεις να βρουν εγχρήματη απασχόληση), όσο και κάθετα, (όλο και περισσότερα “ελεύθερα” αγαθά εμπορευματοποιούνται) . Και το κάθετο κομμάτι στον δυτικό μας κόσμο έχει μεγάλη σημασία. Διότι καθώς τα ελεύθερα αγαθά τείνουν να εκλείψουν (ακόμα και το νερό έχει εν πολλοίς εμπορευματοποιηθεί), η αδυναμία του καπιταλισμού να μείνει στάσιμος (καθώς οι ομοιότητες με τις γνωστές πυραμίδες είναι απολαυστικές) μας αναγκάζει να επεκτείνουμε την έννοια της εμπορευματοποίησης σε όσο το δυνατόν περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες. Και νομίζω εδώ πως η διαστροφή της ιδέας των πνευματικών δικαιωμάτων (από παραχώρηση προς τους καλλιτέχνες/επιστήμονες για να βγάζουν το παντεσπάνι τους) και πρακτικά η εμπορευματοποίηση των ιδεών και της σκέψης κατέχει θεμελιώδη σημασία στην παραπέρα προώθηση αυτής της διαδικασίας. Μην ξεχνάμε πως πια ολόκληρες φράσεις ή σλόγκαν προστατεύονται εμπορικά από τους νέους νόμους. Η όλο και μεγαλύτερη νομολογία υπέρ της “προστασίας” των πνευματικών δικαιωμάτων καθώς και η μεγάλη ζέση με την οποία αυτά προωθούνται θυμίζουν πολύ την διαδικασία εκμοντερνισμού των αγροτών του 19ου αιώνα στις “φυσικές” αλήθειες της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας (ο max weber εδώ προσφέρει υπέροχα παραδείγματα για την ανάγκη μιας νέας καπιταλιστικής ηθικής σε έναν κόσμο που κοινωνικά δεν ήταν έτοιμος ακόμα να δεχθεί τις νέες “φυσικές” καπιταλιστικές αλήθειες). Και όλη αυτή η υπερ-νομολογία χαιρέκακα θα τονίσω πως δεν ταιριάζει στη φιλελεύθερη φαντασίωση, όσο κι εάν είναι απαραίτητη για την συνέχιση της πορείας του ιστορικού παραδείγματος του καπιταλισμού. Άρα βαφτίζεται λίγο άβολα ως “απαραίτητο πλαίσιο για τη λειτουργία της αγοράς” (εδώ μπορούμε να δείξουμε πως αυτό το πλαίσιο δημιουργείται και τελικά η φιλελεύθερη ιδέα περί “φυσικής” εγχρήματης αγοράς είναι τουλάχιστον αστεία, αλλά θα ξεφύγουμε από το θέμα μας).


Καθώς λίγο πολύ γνωρίζουμε τις ιδεολογικές αδυναμίες της πνευματικής ιδιοκτησίας και τα παράδοξα που αυτή η ιδέα γεννά, δεν θα επεκταθώ περισσότερο όσο κι εάν αυτό μας στερεί μερικές στιγμές γνήσιας χαράς και γέλιου.


Πράξη 1η, σκηνή 5η: Ελάχιστος κοινός παρονομαστής


Ο Στάθης κλείνει την 1η Πράξη:



Η ιδέα του FLOSS καίτοι μας φαίνεται απολύτως φυσική και έλλογη, είναι άκρως αντίθετη με την περιχαράκωση που προτείνει η πνευματική ιδιοκτησία και η περαιτέρω εμπορευματοποιηση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Φαντάζομαι δεν είμαι ο πρώτος που κάνω τον παραλληλισμό της μετατροπής των ελεύθερων γαιών σε περίφρακτες ιδιοκτησίες με την μετατροπή των ελεύθερων ιδεών σε περίφρακτες πνευματικές ιδιοκτησίες. Αν και δεν μπορώ αυτή τη στιγμή να σκεφτώ κάποιον, το γεγονός πως σίγουρα υπάρχουν αρκετοί με κάνει υπόλογο έναντι της πνευματικής ιδιοκτησίας τους. Άρα το FLOSS είναι μια αντίθετη δύναμη στην πορεία του ιστορικού καπιταλισμού και είναι αδύνατο να υιοθετηθεί καθώς υπενθυμίζει στους ανθρώπους την επικίνδυνη ιδέα πως τελικά μπορεί να υπάρχουν (επανα-ανακαλυφθούν) πολλών ειδών “ελεύθερα” αγαθά.


Τώρα θα μπορούσε η φιλελεύθερη ιδεολογία να ασπαστεί την ιδέα του Free software (as in beer, δηλαδή δωρεάν αλλά όχι ελεύθερο); Φυσικά, καθώς ο Bill Gates εφάρμοσε πρώτος και ευρηματικά την ιδέα του μάρκετινγκ περί δείγματος δωρεάν. Διότι το software σε αντίθεση με τα υλικά αγαθά δεν έχει επιπλέον κόστος παραγωγής για κάθε αντίτυπο που δίνεις δωρεάν και αυτό κάνει την εφαρμογή του δείγματος δωρεάν προνομιακή (στα εγχειρίδια μάρκετινγκ το δείγμα δωρεάν θεωρείται κοστολογικά από τις πιο ακριβές ενέργειες). Άλλωστε το DRM (Digital Rights Management) πια μπορεί να βάλει αυτό το δωρεάν σε ένα πλαίσιο χρονικά καθορισμένο που ήταν πάντα ένα μεγάλο όνειρο των στελεχών του hollywood -αυτών των πιονέρων της εμπορευματοποίησης της πνευματικής ιδιοκτησίας- από την εποχή του VHS.


Τότε προσπαθούσαν να σκεφτούν πως μπορούν να ελέγξουν α) πόσες φορές θα δεις τη νοικιασμένη ταινία, β) πόσα άτομα θα την δουν μαζι την ίδια φορά, διότι αυτά τα δύο μεταφράζονταν σε διαφυγόντα κέρδη εισιτηρίων κινηματογράφου. Και απάντηση βρήκαν αρχικά μόνο στο πρώτο, καθώς οι πρώτες νοικιασμένες VHS κλείδωναν μόλις η ταινία έφτανε στο τέλος της, μέτρο που εγκαταλείφθηκε αργότερα. Σήμερα το DRM δίνει ακόμα μεγαλύτερο έλεγχο. Στην πραγματικότητα όλη η τάση του software να πουλάει συνδρομές, εμπορευματοποιεί όχι μόνο το ίδιο το software αλλά τελικά και τον χρόνο, κάνοντας το software ή τη μουσική ή την ταινία αγαθό με ημερομηνία λήξης (άρα και επαναγοράς, ανανέωση της συνδρομής). Ένα τέτοιο αγαθό είναι η νούμερο δύο καπιταλιστική φαντασίωση από τον 19ο αιώνα. Η νούμερο ένα ήταν η κατάκτηση της Κίνας (με το γνωστό τι θα γινόταν αν ο κάθε Κινέζος έπινε μια κόκα-κόλα). Τολμώ να πω πως ο συνδυασμός των δύο αυτών ονειρώξεων ήταν οι πόλεμοι του οπίου (πόλεμοι που έγιναν υπό την σκέπη του φιλελευθερισμού και του laisser faire).


Το free (as in beer) λοιπόν είναι μια καθ’ όλα έλλογη πρακτική μάρκετινγκ, πολύ συμβατή με τις πρακτικές πεπατημένες του φιλελευθερισμού. Αντίθετα η ανακύκλωση του κώδικα που χρησιμοποιείται ευρύτατα στο FLOSS καταστρέφει την αξία του κώδικα καθώς τον απο-εμπορευματοποιεί κάνοντας τον πρακτικά “ελεύθερο” αγαθό.


Πράξη 2η, σκηνή 1η: Μια βουτιά στον ωκεανό του ελεύθερου και ανοικτού λογισμικού


Ο Θανάσης προσπαθεί να πει κάτι, ας το ονομάσουμε, πρακτικά πολιτικό:



“Το free (as in beer) λοιπόν είναι μια καθ’ όλα έλλογη πρακτική μάρκετινγκ, πολύ συμβατή με τις πρακτικές πεπατημένες του φιλελευθερισμού. Αντίθετα η ανακύκλωση του κώδικα που χρησιμοποιείται ευρύτατα στο FLOSS καταστρέφει την αξία του κώδικα καθώς τον απο-εμπορευματοποιεί κάνοντας τον πρακτικά “ελεύθερο” αγαθό.”


Τι έγινε, λοιπόν, και δημιουργήθηκε ένα οικοσύστημα – μια αγορά (λογισμικού) που απέκτησε σε πολλά της επίπεδα (servers, browsers κτλ) κάποια χαρακτηριστικά “πραγματικού” ανταγωνισμού;


Κατά γενική ομολογία, τρία πράγματα, τα παραθέτω με συμβολικούς χαρακτηρισμούς:



τα bytes (ψηφιακό – άυλο προϊόν), το Internet (αποκεντρωμένο, ανοικτό δίκτυο δικτύων) και η copyleft άδεια παροχής λογισμικού “GPL” (εναλλακτικοί τρόποι διάθεσης των προϊόντων που κρατά ελεύθερο το λογισμικό ακόμα και αν χρησιμοποιείται εμπορικά). Τα τρία αυτά στοιχεία, συνδυαστικά, επαναπροσδιορίζουν για την αγορά λογισμικού, σε ένα βαθμό, τα όσα ξέραμε για την παραγωγή, την διάθεση και την επικοινωνία των προϊόντων της. Δημιούργησαν τις προϋποθέσεις (υποδομές, χρήστες, τεχνογνωσία) για να εμφανιστούν εταιρείες – πλατφόρμες όπως το ebay, η google, τα facebookia, η wikipedia κοκ αλλά και για να “αναγκαστεί” ο ΟΟΣΑ να μετρήσει το περιεχόμενο που δημιουργείται απο χρήστες (user generated content) καθώς και για αρκετά άλλα φαινόμενα (ηλεκτρονική κυβέρνηση, δημοκρατία και δεν συμμαζεύεται)


Ανοικτό λογισμικό (OSS, κάνω ότι θέλω με τον κώδικα μπορώ και να τον κλείσω) = Ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS, κάνω ότι θέλω με τον κώδικα φτάνει να επιστρέφω τις αλλαγές και να μην τον κλείνω) ;


Σύμφωνα με την ανάλυση των παραπάνω, όχι. Η ύπαρξη της GPL και άλλων copyleft αδειών είναι κλειδί για την απο-εμπορευματοποίηση του κώδικα. Μπορούμε να πούμε πολλά πάνω σε αυτό αλλά το γεγονός ότι υπήρχε και υπάρχει μεγάλος αριθμός ελεύθερων και ανοικτών project λειτούργησε και λειτουργεί θετικά και για τα δυο κινήματα.


Και μετά ήρθε η Google: Αναζήτηση, μεταδεδομένα και υπηρεσίες όλα σε μια ανοικτή (ως προς το opt out – output σκέλος) πλατφόρμα… Βέβαια δεν πρέπει να επικεντρωνόμαστε στην google, το περιεχόμενο που δημιουργείται απο όλους μας (κυρίως p2p εφαρμογές, communication data κοκ) είναι πολύ πιο ευρύ απο την πλατφόρμα αυτή. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν τελικά, αχρηστεύεται, η GPL και η επίδρασή της; Και ΝΑΙ και ΟΧΙ, ανάλογα με το είδος και το πλήθος των χρηστών στο οποίο απευθύνεται η εκάστοτε εφαρμογή – περιεχόμενο.


Ο ελάχιστος κοινός παρανομαστής είναι τα ανοικτά πρότυπα: ανοικτά πρότυπα χωρίς πολλά project GPL – like δεν θα δούμε ΠΟΤΕ. Πέρα απο ανοικτά, ελεύθερα και κλειστά προϊόντα λογισμικού είναι ελάχιστη απαίτηση αφενός να μιλούν μεταξύ τους μέσα απο ανοικτούς κανόνες (πχ. XML, ODF) αφετέρου να μπορεί ο χρήστης να επαναχρησιμοποιήσει τα δεδομένα που επιθυμεί.


Και το δημόσιο χρήμα – περιεχόμενο (έργα, μελέτες κοκ) ; Για μένα εδώ είναι η ουσία. Που επενδύεις το δημόσιο χρήμα και πόσο ανοίγεις το δημόσιο περιεχόμενο. Πολύ στεγνά, και το συζητάμε, σε ανοικτά δίκτυα οπτικών ινών και project GPL like, χύμα, να υπάρχουν. Και οι ομότιμες (p2p) υπηρεσίες, θέμα το οποίο πρέπει να δούμε πιο αναλυτικά, στην συνέχεια.


Πράξη 2η, σκηνή 2η: το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός (συνέχεια)


Ο Στάθης προσθέτει αρκετά ενδιαφέροντα:



Η αρχική ερώτηση εάν την κατανόησα σωστά ήταν ποια η σχέση φιλελευθερισμού και FLOSS με αφορμή την απόφαση του γαλλικού δικαστηρίου υπερ της ACER. Φυσικά δεν ζούμε σε έναν φιλελεύθερο κόσμο και υπάρχουν δυνάμεις έξω από αυτόν αρα και δυνάμεις που τον αμφισβητούν/υπερβαίνουν. Συνεχίζω να πιστεύω πως για το φιλελεύθερο πρόγραμμα η ιδέα του FLOSS είναι ασύμβατη και οι (αποτυχημένες μέχρι στιγμής) προσπάθειες για τις πατέντες στο λογισμικό στην ΕΕ αυτό ακριβώς δείχνουν. Αρα στρατηγικά πιστεύω (και αυτή είναι η κύρια θέση μου) πως θα τους βρίσκουμε αντιμέτωπους κι όχι σύμμαχους.


Τώρα στο δια ταύτα έχω μια μικρή δυσπιστία για τη συμμαχία Google-FLOSS. Το ebay, η google και οι υπόλοιποι λειτουργούν με τον τρόπο που λειτούργησε η microsoft για να υποσκάψει την παντοκρατορία της IBM. Επειδή δεν μπορούσε να χτυπήσει την IBM στο γήπεδό της, άλλαξε το γήπεδο και έκανε το hardware αδιάφορο και generic, as long as ο χ86 επεξεργαστής ήταν INTEL. Έτσι η microsoft κατάφερε να γίνει μονοπώλιο παρά τις καλές προθέσεις της IBM να την περιορίσει, γιατί η IBM πια δεν ήταν ο κατασκευαστής PC, αλλά ένας κατασκευαστής PC.


Ανάλογα η Google προσπαθεί να χτυπήσει την Microsft αλλάζοντας γήπεδο και κάνοντας το λειτουργικό αυτή τη φορά αδιάφορο. Το μόνο που χρειάζεται είναι ένας browser. Κι αυτόν χρηματοδοτεί (firefox), ως hedging (εξασφάλιση) απέναντι στην παντοκρατορία του IE. Αν και πρόσκαιρα μπορούμε να δούμε τη Google ως σύμμαχο και χρηματοδότη σε GPL projects, το όνειρο της google δεν διαφέρει από της Microsoft. Θέλει να μπορει πχ να πουλά η ίδια χρονο-υπηρεσίες οι οποίες θα έχουν ανοικτά πρότυπα μεν αλλά τόσο ο κώδικας όσο και ο έλεγχος θα είναι συγκεντρωμένος στους server της. Στην πραγματικότητα η google μεταφέρει το αγαθό προς πώληση από το software στον χρονο (συνδρομες κλπ). Ο έλεγχος της Google πανω στον κώδικα είναι ακόμα πιο απόλυτος, όπως φυσικά και πάνω στους χρήστες. Αρα ακόμα και μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου για εμένα η google είναι η επόμενη microsoft αλλά σε ένα νέο γήπεδο πολύ πιο περιοριστικό για τους πολίτες και επικίνδυνο συστημικά για τις ελευθερίες μας.


Πράξη 2η, σκηνή 3η: Δημόσιο χρήμα, δημόσιες υποδομές


απο τον Στάθη:



Τα δίκτυα οπτικών ινών ανήκουν στις υποδομές και σύμφωνα με τον φιλελευθερισμό (φαντασιακό και πρακτικό) θεωρούνται υποχρέωση του κράτους. Διότι τις περισσότερες φορές που ιδιώτες προσπάθησαν να φτιάξουν ιδιωτικές υποδομές καταστράφηκαν (τα δίκτυα καναλιών στις ΗΠΑ, οι σιδηρόδρομοι κλπ), καθώς όπως είπαμε οι επενδυτές δεν μπορούν να κοιτάξουν παρά το κοντόφθαλμο συμφέρον τους και γρήγορα απογοητεύονταν απο την αργή απόδοση των κεφαλαίων τους.


Ο προβληματισμός μου πάνω στις δημόσιες υποδομές που ανοικτά θα χρησιμοποιούν οι ιδιωτικές εταιρίες (μέθοδος που χρησιμοποιείται πολύ στις ΗΠΑ) είναι. Γιατί να προσφέρεις ένα τόσο σημαντικό κεφάλαιο απο το δημόσιο χρήμα στην εκμετάλλευση των ιδιωτών; Οι δύο λογικές απαντήσεις που μπορώ να βρω είναι


α) Διοτί οι ιδιώτες θα περιμένουν πρώτα την αγορά να δημιουργηθεί για να επενδύσουν σ’ ένα γνωστό κυνήγι κότας και αυγού, κι αυτό θα σημαίνει καθυστέρηση για την κοινωνία.

β) για να κάνει το entry cost σε έναν νέο παίκτη στην αγορά μικρότερο και έτσι να προσπαθήσεις να δημιουργήσεις ανταγωνισμό. Αλλά το entry cost για μια εταιρία τηλεπικοινωνιών είναι πραγματικά μεγάλο για να αποτρέψεις τη συγκέντρωση στην αγορά, το equilibrium τιμων και τελικά το ολιγοπώλιο όπως συμβαίνει με τις εταιρίες κινητής. Άρα εσύ ξόδεψες ένα τεράστιο ποσό σε επενδύσεις δημοσίου χρήματος για να παραχωρήσεις το δικαίωμα της εκμετάλλευσης και κερδών σε μια μικρή ομάδα ανθρώπων. Έδωσες με λίγα λόγια δύναμη από τους πολλούς στους λίγους. Με τα γνωστά προβλήματα που αυτό θα δημιουργήσει (οι λίγοι θα θέλουν μερίδιο στην εξουσία για να κάνουν κι άλλα δώρα υποδομών στους εαυτούς τους κλπ κλπ, όπως γίνεται με τις κατασκευαστικές και τους εκδότες πχ).


Ο κοινωνικός έλεγχος επίσης, όσο η συγκέντρωση θα συνεχίζεται θα είναι ακόμα μικρότερος. Κι αυτό θα σου δημιουργήσει συστημικούς κίνδυνους. Όπως έγινε με τα δίκτυα μεταφοράς ρεύματος στις ΗΠΑ ή τις γραμμές των τρένων στην Αγγλία που κανείς δεν ήθελε να συντηρήσει. Ή όπως αν θέλεις έγινε τον Αύγουστο με το liquidity crunch στις αγορες, που ο συστημικός κίνδυνος της κατάρρευσης του χρηματοοικονομικού συστήματος από την “άλογη” συμπεριφορά των τραπεζών ανάγκασε την ECB να εισάγει χρήμα στην αγορα και να αυξήσει την προσφορά χρήματος σύμφωνα με τον Triche κατά 17% φέτος. Κάτι που βιώνουμε ως κοινωνικό σύνολο ήδη ως αύξηση των τιμών και πληθωρισμό (που φυσικά κανένα επίσημο όργανο δεν θα καταγράψει).


Για να παραφράσω λίγο το ζήτημα με τα πνευματικά δικαιώματα, το άνοιγμα του LLU σε ιδιώτες είναι ένα κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ ιδιωτών και κοινωνίας προκειμένου να αναπτυχθούν οι τηλεπικοινωνίες. Καταστρέφεις την αξία από ένα μονοπωλιακό, διεφθαρμένο, αντιπαραγωγικό ΟΤΕ και την νομενκλατούρα των εργαζομένων του, ξαναμοιράζοντας την πίτα. Κάποιο κομμάτι από αυτή την αξία θα περάσει στους καταναλωτές ως φθηνότερες τιμές και κάποιο κομμάτι αξίας θα περάσει σε κάποιους λίγους ιδιώτες. Η ισορροπία όμως είναι πολύ λεπτή και σύντομα θα ξεπεράσουμε το σημείο που αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο θα λειτουργεί υπέρ της κοινωνίας. Τόσο ως αύξηση του συστημικού κινδύνου που κανείς δεν υπολογίζει αλλά όλοι πληρώνουμε στο τέλος (όπως είδαμε να συμβαίνει με τις τράπεζες πριν δυο μήνες), όσο και μέσω της δημιουργίας ολιγοπωλίου όταν η συγκέντρωση της αγοράς ολοκληρωθεί. Και τότε στους 3 νέους διεφθαρμένους, αντιπαραγωγικούς ιδιωτικούς ΟΤΕ που θα έχεις δημιουργήσει θα μπορείς πολύ δύσκολα να επέμβεις, γιατί αυτοί οι 3 θα έχουν προσπαθήσει να ελέγξουν την εξουσία για λογαριασμό τους.


Παράδειγμα, μπορεί η ΕΕΤΤ να κάνει το λιοντάρι απέναντι στον ΟΤΕ αλλά δεν έχει ανοίξει το LLU των κινητάδων στον ανταγωνισμό. Κι όταν ή εάν το κάνει σε λίγα χρόνια αυτό θα είναι σχετικά αδιάφορο καθώς η συγκέντρωση θα έχει ήδη επιτευχθεί έτσι ώστε να είναι πολύ δύσκολο να μπουν νέοι παίκτες στην αγορά και να δημιουργηθεί ανταγωνισμός.


Από την άλλη στην χρηματοδότηση GPL projects είμαι πραγματικά υπέρ, φτάνει να μπορέσουμε να περάσουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη υπεραξία και γνώση στους πολίτες/developers και στους πολίτες καταναλωτές και όχι στις εταιρίες που θα το διαχειριστούν. Με λίγα λόγια τα projects θα πρέπει να είναι ανοιχτά σε όλους όσο μικροί κι αν είναι και να μην ακολουθήσουμε τη γνωστή τεμπέλικη μέθοδο των κυβερνήσεων τα τελευταία χρόνια που δίνει τα χρήματα σε 3 μεγάλους ιδιώτες κι αυτοί αναλαμβάνουν το micrοmangment του έργου (μειώνοντας κατά πολύ την υπεραξία που θα αποκτήσουν οι developers στο ενδιάμεσο). Διότι τότε πολύ φοβάμαι πως θα έχουμε ένα ακόμα κτηματολόγιο στα σκαριά.

vΠράξη 3η : το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός



Γνωρίστε τον Παύλο:



Η βάση της συζήτησης ως τώρα είναι περιορισμένη. Το μοντέλο βρείτε τις ομοιότητες ή τις διαφορές μεταξύ FLOSS και φιλελευθερισμού δεν αρκεί. Είναι μια κλασσική προσέγγιση ιστορίας ιδεών και κάπως φιλελεύθερη. Το κύριο ζήτημα είναι η ιστορική συγκρότηση αυτών των κινημάτων. Το FLOSS γεννήθηκε και έχει αναπτυχθεί στο πλαίσιο της κυριαρχίας μιας φιλελεύθερης εκδοχής του καπιταλισμού. Και σήμερα έχει μια πολύπλοκη σχέση με αυτό το σύστημα, που οπωσδήποτε δεν είναι πλήρως ανταγωνιστική. Σε μερικές περιπτώσεις το FLOSS κυνηγιέται από το κυρίαρχο σύστημα, σε άλλες αντιμετωπίζεται με ανοχή, σε άλλες χρηματοδοτείται. Η σχέση FLOSS και φιλελευθερισμού δεν είναι πάντως εξωτερική. Γιατί;


Μία απάντηση μπορεί να είναι γιατί ο καλός σύγχρονος καπιταλισμός όλα τα αλέθει και όλα τα συγχωρεί. Το οτιδήποτε μπορεί να ενσωματωθεί στο σύστημα, ακόμα και οι ποικίλες αμφισβητήσεις του, πχ adbusters. Ο σημερινός φιλελεύθερος καπιταλισμός δεν έχει έξω. Ο Hardt και ο Negri το είπαν Αυτοκρατορία.


Σε αυτή την περίπτωση το δίπολο εμπορευματοποίηση/απο-εμπορευματοποίηση δεν αντικατοπτρίζει πλέον την πάλη κακού-καλού. Παράδειγμα η google που λέει και ο Θανάσης. Η google πιάνει ταυτόχρονα και τις δύο πλευρές του δίπολου. Αυτό που λέει ο Στάθης ότι “η Google μεταφέρει το αγαθό προς πώληση” είναι κατά τη γνώμη μου ακριβώς αυτό. Ο σημερινός καπιταλισμός μπορεί πολύ άνετα να απο-εμπορευματοποιήσει ένα αγαθό, μόνο εφόσον όμως εμπορευματοποιήσει κάποιο άλλο που σχετίζεται με αυτό. Αυτό τίνει να γίνει ένα γενικότερο φαινόμενο που δεν θα περιορίζεται στο πεδίο του net economy. Αν όμως αυτό είναι σωστό -που μπορεί και να μην είναι- τα πράγματα όσον αφορά το FLOSS γίνονται περίπλοκα. Γιατί, στη χειρότερη περίπτωση ακόμα και η ουτοπική -ή όχι και τόσο ουτοπική- παγκόσμια επικράτηση του FLOSS μπορεί να είναι κατά κάποιο τρόπο μια τρύπα στο νερό. Να συμβεί στο πλαίσιο μια πλήρους εμπορευματοποιημένης οικονομίας με τα όλα της, τα ολιγοπώλιά της, την εκμετάλλευση της, κτλ – μάλλον, όχι απλώς ‘να συμβεί’ αλλά να υποστηριχθεί από αυτά.


Μια άλλη απάντηση – σε αντίθεση με το πρώτο κείμενο του Στάθη – είναι ότι το φιλοσοφικό-πολιτικό υπόβαθρο του FLOSS, όπου υπάρχει, αλλά κυρίως εκεί όπου δεν υπάρχει, είναι κάθε άλλο παρά απρόσβλητο σε μία τέτοιου είδους ιδιοποίηση. Αυτό κυρίως βγάζω από την ανάλυση του Berry: Ο Stallman και το FSF είναι ομόλογα σε μεγάλο βαθμό με έναν καντιανό φιλελευθερισμό, ο Raymond, όσο και αν δεν είναι αντιστοίχως ο πάπας του opensource, είναι δαρβινιστής, κτλ.


Ακόμα και αν έχει δίκιο ο Berry δεν έγινε και τίποτα – σημασία έχει τι δημιουργείται στην πράξη από ένα κίνημα και τι δρόμους ανοίγει, πολλές φορές και χωρίς τη συγκατάβαση ή την προηγούμενη γνώση αυτών που το δημιούργησαν. Αλλά, τι νόημα έχουν όλα αυτά; Δεν έχω ιδέα. Μάλλον για να είμαι συνεπής με τα προηγούμενα θα έπρεπε να πω ότι η δυνατότητα αμφισβήτησης του FLOSS είναι να ακολουθήσει μια πολιτική κοινωνικής ανυπακοής απέναντι σε οτιδήποτε προωθεί την εμπορευματοποίηση. Μη αναγνώριση, μη συνεργασία – αλλά αυτό ίσως παραείναι αναρχικό, ακυρώνει το ερώτημα του Θανάση για το που πρέπει να επενδυθούν κρατικά φράγκα, και τελικά θα οδηγούσε το FLOSS να είναι μια διαρκής μειονότητα. Δεν το εννοώ ως ηθική στάση. Μπορεί ένας FLOSS προγραμματιστής μια χαρά να δουλεύει όπου να ναι, αλλά ο ανατρεπτικός χαρακτήρας αυτών που πιθανόν κάνει σχετίζεται μόνο με τις αυτόνομα εναλλακτικές δομές που δημιουργεί.


Τον οποίο “συμπληρώνει” ο Στάθης:


Μου άρεσε πολύ αυτό που είπες για τους προγραμματιστές. Γιατί αυτό κάνουμε όλοι λίγο πολύ. Εγώ είμαι ένας τεχνικός υπολογιστών που πουλάω επ’ αμοιβή τις υπηρεσίες μου στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία και αποδέχομαι τις συμβάσεις αυτής. Επιπρόσθετα στον ελεύθερο χρόνο μου ασχολούμαι με το πως θα καταστρέψω το καλό μαγαζί που με πληρώνει. Κι επειδή με το να συζητώ μαζί σας δεν πληρώνομαι, η δράση μας αυτή είναι απο-εμπορευματοποιημένη μέχρι ενός επιπέδου. Μέχρι δηλαδή το επίπεδο που ο Θανάσης θα γίνει Υπουργός και θα παίρνει μίζες απο την google Ελλάς ΑΕ.


Άρα ενώ ως τεχνικός υπολογιστών βρίσκομαι μέσα στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία, Ως καφενόβιος βρίσκομαι έξω. Φανταστείτε τώρα οριζόντια πόσα εκατομμύρια ανθρώπων βρίσκονται εκτός της καπιταλιστικής διαδικασίας. Ο μεγάλος αποπληθωρισμός στην εργασία τα τελευταία χρόνια συνέβη ακριβώς διότι εκατομμύρια Κινέζοι εισήλθαν στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία (και πάλι δεν έχουν εισέλθει ούτε οι μισοί). Άρα υπάρχουν πολλά κομμάτια ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκονται εκτός καπιταλιστικής διαδικασίας, και ακόμα περισσότερα που βρίσκονται εντός/εκτός.


Ναι ο εφαρμοσμένος φιλελευθερισμός ενσωματώνει πολλά στοιχεία από παντού (εδώ ενσωμάτωσε τον κενσιανισμό για να μη πεθάνει το 1930). Αλλά όχι δεν πιστεύω ότι δεν υπάρχει εκτός. Υπάρχει και αποτελεί ακόμα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης δραστηριότητας. Βέβαια αυτό το λέω χωρίς να έχω διαβάσει το Empire που μόλις κατέβασα (klopyrighter), όποτε διατηρώ μια επιφύλαξη.


Έχεις δίκιο πως τα πράγματα δεν είναι ξεκάθαρα, αλλά δεν χρειάζεται και να είναι. Δηλαδή μπορεί από τη μία η Google να χρηματοδοτεί το firefox γιατί ψάχνει έναν εναλλακτικό browser και γιατί, προσπαθώντας να αλλάξει το γήπεδο, δεν την πειράζει να καταστρέψει λίγη αξία (από το software). Αυτό όμως δεν κάνει την google αγαπημένη μας φίλη. Όπως ο Gates που αφηνε τα windows σχεδόν ελεύθερα δεν ήταν ακριβώς φίλος μας. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως μείωσε δραματικά το κόστος απόκτησης υπολογιστή σε εκατομμύρια ανθρώπους (think Mac της ίδιας εποχής), αλλά δημιούργησε μια έξη στα windows και το office που ακόμα πληρώνουμε (και θα πληρώνουμε). Δεν προσπαθώ να γίνω ρεβιζιονιστής και να ισχυριστώ πως η Microsoft ήταν ο κακός της παρέας (ή Sony και η Apple ήταν πιο κακοί), αλλά πως δεν μπορούμε να αγκαλιάζουμε εταιρίες με αυτοκρατορικές βλέψεις, ακόμα κι όταν σε κάποια πράγματα για κάποιο χρονικό διάστημα συμπλέουμε.


Αντίθετα η κίνηση της IBM να υποστηρίξει το FLOSS ως εναλλακτική πρόταση τη βρίσκω πιο ειλικρινή και κοντινή. Η IBM είναι μια εταιρία hardware που κάποιος (Microsoft,Intel) της έφαγε την αγορά. Τώρα και παλιότερα (beOS) προσπαθεί να δημιουργήσει εναλλακτικές λύσεις και το FLOSS για την IBM είναι μια Win-Win κατάσταση. Να μην ξεχνάμε βέβαια πως χρειάστηκε να φτάσουμε στα τέλη της δεκαετίας του 90 για να αποδεχθεί η IBM πως δεν θα ελέγχει το software. Το όνειρο των πατέρων της αμερικάνικης επανάστασης για Power to the People θα γίνει ακόμα πιο μακρινό σε ένα μέλλον όπου ο γούγλης θα ελέγχει όχι μόνο την πληροφορία αλλά και τις εφαρμογές, έχοντας εμπορευματοποιήσει τον χρόνο και έχοντας μεταφέρει όλο τον κώδικα στους server του. Διότι καθώς μια κερδοσκοπική επιχείρηση πρέπει να βγάζει κέρδη, η καπιταλιστική διαδικασία την αναγκάζει να θέλει να βγάζει παραπάνω κέρδη κάθε χρόνο. Και αυτό αναγκαστικά θα την ωθήσει να εμπορευματοποιήσει όλο και μεγαλύτερο μέρος της διαδικασίας ή /και να δημιουργήσει συνθήκες στην αγορά που θα τη βολεύουν (μονοπώλιο).


Ένα πολύ χαρακτηριστικό κομμάτι της δημιουργίας ψεύτικης στενότητας πόρων (scarcity), είναι οι τηλεφωνάδες. Σε χρεώνουν περισσότερο, όσο περισσότερο μιλάς, τη στιγμή που η υποδομή είναι λίγο πολύ σταθερή και αποσβεσμένη. Αυτη η ιδέα της χρονοχρέωσης νομίζω είναι και βάση του μοντέλου που έχουν αρχίσει να ακολουθούν όλοι οι softwareαδες εδω και μερικά χρόνια.


Τα κρατικά χρήματα από την άλλη δεν χρειάζεται να επενδύονται σε μεγαλους FLOSS εργολαβους, αν και το FLOSS απο τη φύση του θα βοηθήσει αρκετά να μην υπάρχουν μεγάλοι FLOSS εργολάβοι διότι το κεφάλαιο που μπορεί να συσσωρευθεί πάνω στο αντικείμενο (καθώς ο κώδικας δεν ανήκει στον εργολάβο) έχει να κάνει κυρίως με τους υπαλλήλους/προγραμματιστές που εάν δεν δεθούν με σχέσεις δουλοπαροικίας δεν βλέπω να μένουν εκτός της υπεραξίας. Επίσης τα χρήματα μπορούν να δίνονται σε μορφές που δεν βοηθούν τη συγκέντρωση-συσσώρευση (ας πούμε ως επίδομα παντεσπανιού για να τρώει καλά ο developer). Το FLOSS είναι τόσο αποκεντρωμένο που δεν χρειάζεσαι καν την τεράστια διοικητική δομή που δημιουργεί μαύρες τρύπες κόστους (η γραφειοκρατία δεν είναι προνόμιο μόνο του δημοσίου). Όποτε το δημόσιο ως ο μεγαλύτερος συσσωρευτής κεφαλαίου μπορεί να αποφασίσει το ίδιο τη μορφή που θα δώσει και την εξουσία που θα δώσει στα projects, πόσο αναρχικά ή περιθωριακές θα είναι οι σχέσεις τους. Μπορεί να ψηφίζουν μεταξύ τους οι developers ενός project για το ποιος θα πάρει πόσα χρήματα, υπάρχουν πολλά παιχνίδια που μπορείς να κάνεις για να φτιάξεις ενα δίκαιο γήπεδο αλλά ταυτόχρονα να αποτρέψεις την υπερβολική συσσώρευση/συγκέντρωση.


Σου υπόσχομαι να διαβάσω την ανάλυση του berry και να επανέλθω. Αν και ο φιλελευθερισμός ως κίνημα είναι ευρύτατος και δεν αφορά μόνο την οικονομία. Σε πολλά σημεία μας είμαστε όλοι φιλελεύθεροι γιατί όλοι είμαστε παιδιά της νεωτερικότητας (διαφωτισμού). Και φαντάζομαι πως είμαστε όλοι δαρβινιστές πάνω στην ιδέα της εξέλιξης των ειδών όχι επειδή (όπως λέει ο ντώκινς) είναι μια τέλεια θεωρία, αλλά επειδή δεν έχουμε κάποια καλύτερη μέχρι στιγμής. Τώρα το να μεταφέρουμε τον δαρβινισμό από μια θεωρία εξέλιξης των ειδών, σε αναπόδραστη κοινωνική αλήθεια και μέτρο των πάντων είναι τουλάχιστον προβληματικό και αυτό πρέπει να πολεμήσουμε. Γιατί ο ντώκινς ποτέ δεν είπε πως τα γονίδια είναι οι οδηγοί της συμπεριφοράς μας, όπως η αναπαραγωγή δεν είναι ο οδηγός της σεξουαλικής συμπεριφοράς μας.


Ο Στάθης διάβασε τον Berry (ο Παύλος τον είχε φέρει στην κουβέντα) και συνεχίζει:


Τελειώνοντας το διάβασμα του berry νομίζω θα μείνω στην παραπάνω θέση. Ο stallman χρησιμοποιεί ακριβώς την φιλελεύθερη παράδοση για να υποστηρίξει τις θέσεις του και μάλιστα στην κάπως πιο αναρχική (ή εάν θέλουμε καλύτερα αρχο-φοβική) εκδοχή των πατέρων της αμερικάνικης ανεξαρτησίας. Διαφωνώ μαζί του σε κάποιες ερμηνείες (κύριως ηθικές), αλλά στη γενική βάση νομίζω πως όλοι ως παιδιά της νεωτερικότητας θα συμφωνούμε. Ιδιαίτερα στο γεγονός πως όλα αυτά που συζητάμε δεν αφορούν σε καμία περίπτωση έναν απλό κώδικα, αλλά μια ολόκληρη κοινωνική συμπεριφορά. Είναι οι διαστροφές του εφαρμοσμένου φιλελευθερισμού που πρέπει να πολεμήσουμε, και κυρίως την παραφουσκωμένη ιδέα της ιδιοκτησίας. (που από ένα σημείο και περα δημιουργεί άχρηστη κοινωνικά συσσώρευση , διότι στο κάτω κάτω δεν θα τα πάρουμε και μαζί μας λολ.)


Τώρα για τον Raymond απο αυτά που διάβασα είναι αυτό που αποκαλώ πως οι φιλελεύθεροι δεν πιάνονται από πουθενά γιατί είναι ρευστοί κι αόριστοι. Ακολουθεί πολλές “εμμονές” του νεο-φιλελευθερισμού που είναι εντελώς ντετερμινιστικές και θεολογικές στη φύση τους. Ας πούμε αυτή η απέχθεια προς τον αλτρουισμό ή τελοσπάντων προς το μη οικονομικά μετρήσιμο συμφέρον, έχει καταντήσει βαρετή, ειδικά όταν γύρω μας βλέπουμε συνεχώς αντίθετα παραδείγματα. Οι άνθρωποι δεν συνεργάζονται κατά λάθος, ούτε πάντα από το βέλτιστο συμφέρον τους. Το κατασκεύασμα του είναι γεμάτο τρύπες. Προσπαθεί πάρα πολύ να θέσει το ζήτημα του FLOSS απολιτικά και ανιστόρητα λες και η σημερινή καπιταλιστική αγορά είναι μια αναπόδραστη κοσμική αλήθεια και όχι μία ακόμα ιστορική κατάσταση. Λες και η ιδιοκτησία είχε πάντα τη σημερινή μορφή. Αυτά είναι μπούρδες της τάξης το τέλος της ιστορίας. Πραγματικά όταν έρθουμε στα πράγματα θα τους φυλακίσουμε όλους αυτούς και για βασανιστήριο θα τους βάλουμε να διαβάζουν από το πρωί μέχρι το βράδυ χέγκελ, μήπως και καταλάβουν κάποια στιγμή πως όλοι είμαστε παιδιά της εποχής μας.


Για να ξεφύγω λίγο από το παραλήρημα μου και να επιστρέψω στη γη, τίποτα δεν είναι απρόσβλητο. Μήπως ο “ανθρωπισμός” είναι απρόσβλητος από τον ιμπεριαλισμό και τις βόμβες? Μήπως η “δημοκρατία” είναι απρόσβλητη από τις μονοκομματικές ελίτ? Αλλά είμαστε εμείς που θα δώσουμε περιεχόμενο στο FLOSS. Αν αφήνουμε τον Raymond να θέτει το περιεχόμενο του τι είναι FLOSS, τότε το FLOSS θα γίνει αυτό που περιγράφεις στο μια τρύπα στο νερό. Όπως αφήσαμε στον Cheney και τον Couchner να ορίσουν το τι είναι ανθρωπισμός. Εμείς φτιάχνουμε το γήπεδο που παίζουμε. Ούτε η αγορά είναι μια αναπόδραστη ανιστόρητη κατάσταση, ούτε τα γονίδιά μας κάποιοι μικροσκοπικοί αόρατοι δικτάτορες που μας κατευθύνουν τυφλά. Νομίζω αυτό το μάθημα του μάρκετινγκ μάνατζμεντ (πως να αλλάξεις γήπεδο) είναι από τα μεγαλύτερα μαθήματα που πρέπει να πάρουμε.


Σημείωση: Ο raymond εκφράζει όλη τη δυσπιστία των φιλελεύθερων απέναντι στο FLOSS και απλά ψάχνει έναν τρόπο να το χωρέσει στην ήδη διαμορφωμένη ιδεολογία του. Πρακτικά όμως (όπως το έχουμε δει ιστορικά να επαναλαμβάνεται) ενώ θα εκθειάζεις του μικρούς ιδιώτες παραγωγούς, η μη παρέμβαση στο αόρατο χέρι θα σημαίνει πως θα αφήσεις τον ροκεφέλερ να τους φάει όλους. Αυτή είναι η αντιδιαστολή μεταξύ ιδεολογικού και πρακτικού φιλελευθερισμού. Κι αυτός είναι ο δρόμος για την κόλαση μεταξύ των όμορφων φιλελεύθερων ιδεών και του κόσμου που ζούμε.


Πράξη 4η, σκηνή 1η: αριστερά αδιέξοδα (p2p πολιτικές, υπηρεσίες, υποδομές, δημόσιες επενδύσεις)


Ο Θανάσης πετά ιδέες για έναν χώρο που νόμιζε πως ήξερε κάπως καλύτερα:


Λιγότερη ανάπτυξη (και σίγουρα περισσότερο ποιοτική), επαναπροσδιορισμός δημοσίων και κοινών αγαθών (άλλο το ένα άλλο το άλλο), διαφάνεια (κοινωνικός έλεγχος, μέσα απο το διαδίκτυο, εφαρμογές p2p) και δικαιώματα (ανθρώπινα και άλλα)


Οι αυτόνομες εναλλακτικές δομές με έχουν βάλει σε σκέψεις. Τι χαρακτηριστικά έχουν; Πόσο περιθωριακές είναι; Ποιά επιρροή μπορούν να έχουν σε αυτό που λέμε “νεοφιλελευθερισμό”; Μιλάμε για καταλήψεις χώρων, για single taxers, για “blixers“, για κάτι άλλο ή για όλα μαζί; Ακούγοντας και τον Lessig να χαροπαλεύει με την διαφθορά σκέφθηκα πόσο μακριά είμαστε από το να αποδομήσουμε τον φιλελευθερισμό, να οριοθετήσουμε και να δομήσουμε το μέτα – φιλελεύθερο κίνημα. Γι’ αυτό και θα πρότεινα τα παραπάνω ως βασικές αρχές μιας σχετικής συζήτησης (γι’ αυτό και με ξενέρωσε λίγο ο Lessig)


Η κριτική στις δημόσιες υποδομές αλλά και στο άνοιγμά τους έχει ενδιαφέρον. Εδώ προσπάθησα με λίγα λόγια να πω ότι οι δημόσιες υποδομές δεν ήταν ποτέ ανοικτές και ότι ποτέ δεν είχαμε να κάνουμε μια υποδομή με τα χαρακτηριστικά του διαδικτύου. Συμφωνώ ότι το θέμα δεν είναι το άνοιγμα του LLU, το θέμα είναι να έχεις την δημόσια – ανοικτή οπτική ίνα κοντά στο σπίτι και να αποφασίζει ο χρήστης πως θα συνδεθεί. Δηλαδή, ρίχνεις οπτική ίνα ως δημόσια υποδομή, κοστολογείς στο κόστος συντήρησης (συντήρηση, όχι κέρδος) και ζητάς απο τους χρήστες να αποφασίσουν πως θα συνδεθούν: αν είμαι πολυκατοικία και θέλω να έχουμε οπτική ίνα βρίσκω μια λύση με τον Χ πάροχο ή τον Ψ εργολάβο, αν είμαι εταιρεία αλλιώς, αν είμαι μόνος μου πχ. με ασύρματο κοκ Το θέμα δεν είναι να μπορεί να συνδεθεί ο Χ πάροχος, το θέμα είναι να μπορώ να επιλέξω εγώ πως θα συνδεθώ ή πως θα εξυπηρετηθώ. Αυτό σημαίνει διαφάνεια, όταν μπαίνει σαν προϋπόθεση στον σχεδιασμό μια υπηρεσίας απο την αρχή μέχρι το τέλος. Δεν μου αρέσει ο όρος p2p, τον χρησιμοποιώ για να συνεννοηθούμε κάπως.


Όταν θα γίνω Υπουργός θα σχεδιάσω το FLOSS Social Venture Capital με τον Στάθη :-)))


Δεν κάνω πλάκα, η πρόταση υπάρχει, (όχι για να γίνω Υπουργός) αλλά δεν υπάρχει ανάλογο “έδαφος”. Μόνο θάλασσα και βροχή.


“Οπότε το δημόσιο ως ο μεγαλύτερος συσσωρευτής κεφαλαίου να μη μπορεί να αποφασίσει το ίδιο τη μορφή που θα δώσει και την εξουσία που θα δώσει στα projects, πόσο αναρχικά ή περιθωριακές θα είναι οι σχέσεις τους. Μπορεί να ψηφίζουν μεταξύ τους οι developers ενος project για το ποιος θα πάρει πόσα χρήματα, υπάρχουν πολλά παιχνίδια που μπορείς να κάνεις για να φτιάξεις ένα δίκαιο γήπεδο άλλα ταυτόχρονα να αποτρέψεις την υπερβολική συσσώρευση/συγκέντρωση.”


ΑΚΡΙΒΩΣ ! Σκεφτόμουν και απλή χρηματοδότηση με απλούς κανόνες: για να ξεκινήσεις, για να συνεργαστείς, για να βγάλεις το project σου στον αέρα κτλ. Ελπίζω μόνο να μην χρειαστεί να γίνει κάποιος απο εμάς Υπουργός για να πραγματοποιηθεί κάτι τέτοιο… Προτείνω να συμφωνήσουμε – διαφωνήσουμε σε μερικά σημεία:


Ο Στάθης λέει “ότι είμαστε όλοι φιλελεύθεροι γιατί όλοι είμαστε παιδιά της νεωτερικότητας (διαφωτισμού), ότι υπάρχουν πολλά κομμάτια ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκονται εκτός καπιταλιστικής διαδικασίας, και ακόμα περισσότερα που βρίσκονται εντός/εκτός”. Και ότι η καπιταλιστική διαδικασία καθορίζεται και απο την καθημερινή μας δράση (δική μου ελεύθερη απόδοση). Ξεκινάμε απο εδώ;


Η κεντροαριστερά (σε ευρωπαϊκό πλαίσιο) προσπαθεί να διαμορφώσει μια επιχειρηματολογία του στυλ: η, εναλλακτική πρόταση στον καπιταλισμό, είναι άνθρωποι με γνώση, έφεση στην καινοτομία και ευελιξία με κάποια κοινωνική προστασία. Αποτυγχάνει όμως να την εμβαθύνει για αυτό και δεν καταλαβαίνουμε την διαφορετική της, απο την κεντροδεξιά, πρόταση. Είμαι απο αυτούς που πιστεύουν ότι υπάρχουν διαφορές και μάλιστα σημαντικές (πολλά απο αυτά που γράψαμε προηγουμένως δείχνουν κάποιες απο τις διαφορές).


Ένα απο τα πολλά προβλήματα της κεντροαριστεράς είναι ότι, σημαντικό μέρος της, δεν καταλαβαίνει την ίδια της την πρόταση. Θεωρεί, μάλλον, ότι η νέα αυτή πρόταση μπορεί να “περάσει” όπως οι προηγούμενες με λίγο λαϊκισμό, λίγο lobbying και, πρόσφατα, λίγο συμμετοχή. Αδιέξοδο. Αν χρησιμοποιούμε την GPL και τις p2p δομές ως βασικά νέα παραδείγματα είναι ακριβώς γιατί η “συμμετοχή” έχει γίνει πλέον μια διεργασία που απαιτεί συνολική αλλαγή του τρόπου που λειτουργεί ένα σύστημα για να την υποδεχτεί. Μάλλον, είναι αμφίβολο αν η κεντροαριστερά μπορεί να υποδεχτεί τέτοιου είδους δομική αλλαγή και το ερώτημα είναι που είναι η δική της προστιθέμενη αξία στην “κοινωνική καινοτομία” η οποία συμβαίνει γύρω μας…


Το ερώτημα γίνεται περισσότερο πολύπλοκο για όλους μας λόγο του ρόλου του Κράτους. Τί θέλουμε να κάνει; Τι μπορεί απο την ίδια του την σύσταση να κάνει; O Στάθης το έθιξε, αυτή είναι η “τραγωδία” μας ως πολίτες. Πληρώνουμε φόρους, απαιτούμε “διάφορα” απο το Κράτος και τελικά το μεγεθύνουμε συνεχώς. Το πρόβλημα είναι ότι το Κράτος έχει δείξει πολύ περιορισμένη ικανότητα να εξυπηρετήσει το “κοινό καλό”. Άλλο όμως Κράτος, άλλο ρύθμιση της αγοράς. Μήπως θέλουμε ρύθμιση της αγοράς όχι, όμως, αποκλειστικά απο το Κράτος; Και πως μπορούν εκλεγμένοι πολιτικοί – δημόσιοι υπάλληλοι να απεμπολήσουν μέρος της “ελευθερίας” για συναλλαγή με την αγορά;


Συνεργασία, συμμετοχή και έλεγχος παντού απο τους πολίτες, είναι η μοναδική στάση – απάντηση που καταλαβαίνω αφού υπάρχει το μέσο που διευκολύνει (διαδίκτυο) και ενισχύει την αίσθηση ότι πρέπει να προκύψουν νέες δομές πέρα του Κράτους και της Αγοράς και δεν αναφέρομαι, μόνο, σε ΜΚΟ. Αν η αριστερά δεν θέλει να “αυτο ακυρωθεί” και οι πολίτες δεν ενδιαφέρονται για τα “κοινά” τότε μάλλον πρέπει να αντιστρέψουμε και τα δυο


Καλά, το κλείνω γιατί είμαι αλλού, το άτομο, πρέπει να δω αυτή η αντιβίωση τι στο διάολο περιέχει …


Πράξη 4η, σκηνή 2η: τα αριστερά αδιέξοδα γίνονται ακόμα πιο έντονα


Ο Στάθης εντείνει τα αδιέξοδα:



Εγώ πάλι αυτή τη βδομάδα είχα μερικές πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις με έναν υπο-φορητό γεμάτο πορτοκαλάδα, μια μετακόμιση ολόκληρου γραφείου σε άλλο όροφο και δύο διακοπές ίντερνετ λόγω εξυγίανσης καλωδίων.


Η κεντροαριστερά έτσι όπως την αναφέρεις (και όπως αυτοαναφέρεται) δεν μας λέει τίποτα για την κουτάλα. Διότι πέρα από τις περίπλοκες αναλύσεις, η οικονομία είναι μια κοινωνική επιστήμη που ασχολείται με την κατανομή των αγαθών ανάμεσα στους πολίτες. Και οι “…άνθρωποι με γνώση, έφεση στην καινοτομία και ευελιξία με κάποια κοινωνική προστασία.” είναι μία αμήχανη πρόταση που δεν μας εξηγεί τίποτα για την κατανομή. Δεν φταίει ο Θανάσης σε αυτό, φταίει όλη η κεντροαριστερή πρόταση. Σε αυτό το σημείο οι νεοφιλελεύθεροι είναι σαφέστατα πιο καθαροί. Μπορεί να λένε ψέματα και να δείχνουν το ποτήρι μισογεμάτο, αλλά το πρόγραμμά τους είναι πολύ πιο καθαρό όσον αφορά την κατανομή των αγαθών. Ή όπως είπε πριν 3-4 χρόνια και ο Γουόρεν Μπάφετ ειρωνικά “δεν ξέρω εάν υπάρχει πια πάλη των τάξεων, αλλά γνωρίζω με σαφήνεια πως εάν υπάρχει, η τάξη μου είναι αυτή που κερδίζει” Διότι ξέρετε και οι δεξιοί φιλελεύθεροι τα ίδια πράγματα λένε . Γνώση, καινοτομία, ευελιξία κάποια κοινωνική προστασία (μη βγει και στον δρόμο ο κόσμος).


Αυτή την μη-πρόταση της κεντροαριστεράς οι πολίτες την καταλαβαίνουν. Και νιώθω πως όχι μόνο επειδή διοχετεύεται με λάθος τρόπους όπως αναφέρει ο Θανάσης, αλλά και γιατί στη βάση της δεν έχει περιεχόμενο. Ας γίνω λίγο κουραστικός κι εας ρωτήσω:


Έφεση στην καινοτομία : Αυτή η καινοτομία από που θα έρθει? Και ποιος θα επωφεληθεί από αυτή? Και μην ακούσω όλοι ε γιατί θα τραβήξω το πιστόλι μου. Διότι πχ το να πληρώσουμε ως κράτος τη βασική ερεύνα για το γονιδίωμα για να γίνουν πλούσιοι μετά 15000 βιολόγοι/γενετιστές που θα πουλάνε τις πατέντες τους για να ζούνε περισσότερο και καλύτερα οι ίδιοι και άλλοι συσσωρευτές κεφαλαίου δεν ακούγεται ιδιαίτερα διαφορετικό από τη δεξιά φιλελεύθερη πρόταση για τον τρίτο κόσμο μέσα στον πρώτο. Μπορούμε να απαγορεύσουμε τις πατέντες ή να τις περιορίσουμε στα 2-3 έτη? Και τότε δεν θα αναγκάσουμε τους επιστήμονες να στραφούν προς συγκεκριμένα πεδία έρευνας που θα είναι προσοδοφόρα μέσα σε 2-3 έτη?


Ευελιξία: Αυτό εγώ το λέω φάουλ. Όταν χρησιμοποιείς ως κεντρο-αριστερά μια λέξη που της έχει δοθεί πολύ συγκεκριμένη ουσία από την εξουσία (και τη δική σου εξουσία) τα τελευταία 15 χρόνια και δεν είσαι διατεθειμένος να γράψεις κάτι ανάλογο του κεφαλαίου για να ανασκευάσεις, τότε είσαι ειλικρινά άξιος της μοίρας σου. Βγείτε στον δρόμο και ρωτήστε τι σημαίνει ευελιξία για τους ανθρώπους. Σημαίνει λιγότερες ώρες δουλειάς με ακόμα λιγότερα χρήματα, σημαίνει ανασφάλιστη εργασία, σημαίνει ανασφάλεια, σημαίνει εισοδήματα που δεν φτάνουν για να ζήσεις αν δεν χρησιμοποιείς κάποιο άλλο συσσωρευμένο κεφάλαιο, σημαίνει 12ωρα απλήρωτα, σημαίνει Κυριακές απλήρωτες, σημαίνει χαμηλότερη ποιότητα ζωής. Προτείνω λοιπόν να μην ξαναχρησιμοποιήσουμε τη λέξη μέχρι να γράψουμε ένα τετράτομο έργο που θα ονομάσουμε ευελιξία και θα της δώσουμε μια νέα ερμηνεία


Και να καταλήξω τρίζοντας τα δοντάκια μου στη μητέρα όλων των ζητημάτων.


Συμμετοχή: Για να ξεκαθαρίσω τη θέση μου πάνω στο θέμα της εξουσίας, εξουσία είναι βία. Και για να θυμηθούμε τον χάτινγκτον, η δυτική ανωτερότητα βασίστηκε στην δυνατότητα άσκησης οργανωμένης βίας. Τελεία και παύλα. Μπορούμε να παίξουμε όποιο παιχνίδι θέλετε, όπου εγω θα έχω την βία και εσείς οποιαδήποτε εξουσία θέλετε. Και βάζω στοίχημα πως θα σας κερδίζω. Χωρίς να σηκώσω ούτε ένα γκλόμπ. Όποτε όταν μιλάμε για συμμετέχοντες πολίτες μιλάμε για άτομα χωρίς δικαίωμα βίας μεμωνομένα και με κάποιο μικρό δικαίωμα βίας οργανωμένα. Το να μιλάμε για πρωτόλεια p2p δίκτυα που θα καταφέρουν να υπερισχύσουν, είναι σαν να μιλάμε για τη μάχη μεταξύ poum και των μούρων του Φράνκο. Ναι ίσως εάν είχαν 10 χρόνια μπροστά τους να κατάφερναν να οργανωθούν και να φτιάξουν κάτι για το οποίο θα είμασταν πραγματικά περήφανοι ως είδος, αλλά το ζήτημα είναι πως δεν θα κατάφερναν να επιβιώσουν τόσο πολύ.


Όταν το κράτος ελέγχεται όλο και περισσότερο από τους συσσωρευτές κεφαλαίου, τοπικούς ή υπερεθνικούς, το να ισχυρίζεσαι πως θα αντιταχθείς σε αυτό με κάτι που ακόμα δεν δουλεύει και δεν ξέρεις πότε και αν και με ποιον τρόπο θα δουλέψει είναι τουλάχιστον προβληματικό για ένα κόμμα εξουσίας. Διότι στο ενδιάμεσο των προσπαθειών σου εσύ πρέπει



α) να κυβερνήσεις με το υπάρχον καθεστώς (που ξέρουμε πόσο μικρό είναι το κράτος απέναντι στους συσσωρευτές κεφαλαίου). Άρα ποια θα είναι η πολιτική σου μέχρι να φτάσουμε στον “σοσιαλισμό”?

β) να φροντίσεις έτσι ώστε οι “αντίπαλοί” σου (που είναι πιο δυνατοί από εσένα) να μην αλλάξουν τους κανόνες ώστε να πεθάνει το σχέδιο σου στη θερμοκοιτίδα. Ας θυμηθούμε πως όταν οι φτωχοί αγράμματοι αγρότες βρήκαν πως (λόγω της θέσης της βρετανικής κλωστο-υφαντουργίας στον κόσμο) μπορούσαν να εργάζονται 2 μέρες την εβδομάδα και τις υπόλοιπες να κάθονται, οι προοδευτικοί άνθρωποι της εποχής τους φρόντισαν να αυξήσουν τις τιμές του ψωμιού για να τους αναγκάσουν να εργάζονται κάθε μέρα και να καρπωθούν τη διαφορά οι μεγάλοι γεωκτήμονες. Για να το θέσω ως πιο μοντέρνο παράδειγμα, για όσους πιστεύουν πως οι αγρότες της Αγγλίας του 1830 δεν αφορούν το σήμερα: όταν θέλεις να “βοηθήσεις” τους ανθρώπους να δουλέψουν περισσότερο, ακριβαίνεις τις υπηρεσίες που τους είναι απαραίτητες. Μειώνεις την εξασφάλιση της σύνταξης και αυξάνεις το κόστος των υπηρεσιών υγείας ιδιωτικοποιώντας το. Με αυτόν τον τρόπο έχεις δύο παρόμοια κέρδη με το 1830. Βάζεις τον κόσμο να δουλεύει περισσότερο για να ζήσει και ταυτόχρονα το παραπάνω κόστος το αναδιανέμεις ως κέρδος στους συσσωρευτές κεφαλαίου με τους οποίους είσαι συνδεδεμένος.


Η πιο δοκιμασμένη και πετυχημένη μέθοδος άσκησης βίας από τους πολίτες, είναι όταν κάποιοι που τους υπερασπίζονται πάρουν το κράτος στα χέρια τους. Αν και τα προβλήματα αυτής της προσέγγισης είναι γνωστά και καταγεγραμμένα, μέχρι στιγμής δεν ξέρουμε άλλο τρόπο. Γιαυτό και δεν έχω πεισθεί ακόμα για το μικρό κράτος. Διότι όταν το κράτος γίνει μικρό, κάποιος άλλος πρέπει να πάρει τη θέση του. Κι αυτός ο άλλος είναι συνήθως αυτός που έχει τη δυνατότητα άσκησης οργανωμένης βίας. Εάν αυτό θα έχει την αδρή μορφή μιας blackwater hellas, ή θα έχει την πιο εκλεπτυσμένη μορφή του Υγεία ΑΕ, δεν έχει μεγάλη σημασία. Όταν λοιπόν ζητάμε από το κράτος να καταστραφεί πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας κάποιον να το διαδεχθεί. Σε αυτό το σημείο οι δεξιοί φιλελεύθεροι είναι πολύ ασαφείς γιατί ξέρουν ποιον έχουν στο μυαλό τους να το διαδεχθεί αλλά συνήθως διστάζουν να το πουν. Μια περισσότερο ανεύθυνη μορφή εξουσίας που θα ελέγχεται πιο άμεσα και πιο νόμιμα από τους συσσωρευτές κεφαλαίου. Κι αυτή δεν είναι άλλη από την επιχείρηση (Corporation). Ή αν το θέλετε με τους όρους του 19ου αιώνα, δημοκρατία βάση εισοδήματος (ή μετοχών).


Εμείς λοιπόν ως αριστεροί φιλελεύθεροι (συνεχίζω καταχρηστικά τον διαχωρισμό των χεγκελικών σε αριστερούς/δεξιούς), όταν μιλάμε για μικρό κράτος, ποιον έχουμε στο μυαλό μας να πάρει τη θέση του? Εάν πούμε οι πολίτες, δεν μας πιστεύει κανείς και καλά κάνουν. Εάν πούμε οι πολίτες με γνώση, τότε θα μας υποπτευτούν όλοι και καλά θα κάνουν εξίσου. Διότι οι πολίτες με γνώση είναι κι αυτοί μια ελίτ. Με λίγα λόγια κάτι κρύβουμε. Είναι σαν το τέχνασμα του υπουργού τεχνοκράτη (που διαψεύστε με αλλά πρώτο στην Ελλάδα το εισήγαγε το ίδιο το ΠΑΣΟΚ). Λες και οι τεχνοκράτες δεν έχουν αντιλήψεις ή νευρώσεις, ή φαντασιώσεις. Λες και η επιστημονική διακυβέρνηση είναι, μία, αδιαίρετη, ορθή και αλάνθαστη. Οπότε λοιπόν όταν λες στον κόσμο πως ο υπουργός οικονομίας θα πρέπει να είναι τεχνοκράτης από το lse, τότε απλά βρίσκεις ένα καλό σπιν για να πεις πως ο Υπ. Οικονομίας θα είναι ένας νεο-φιλελεύθερος ελαφρά αγράμματος μπακάλης που θα σας αλλάξει τα ράμματα με βίβλο τη θεολογία της αγοράς (και συγνώμη από του λίγους φωτισμένους απόφοιτους του lse)..


Η ρύθμιση της αγοράς είναι για να το θέσω πιο μοντέρνα μία μορφή μετα-βίας και ισχύει, ό,τι ισχύει με τη βία του κράτους. Επιμένω πως δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να μας ορίσει μία φυσική αγορά ή ένα μοντέλο τέλειας ρεαλιστικής αγοράς για να μπορέσουμε να ρυθμιστούμε προς αυτόν τον παράδεισο. Άρα κάθε ρύθμιση της αγοράς είναι η θέσπιση των σχετικά αυθαίρετων κανόνων που θα παίζεται το παιχνίδι από τους παίκτες. Το ποιον θα ωφελήσουν οι κανόνες το ορίζει η βία ή εάν το θέλετε με το γνωστό αστείο του χρυσού κανόνα: He who has the gold, makes the rules..


Καταλαβαίνω πως ακούγομαι λίγο παραδοσιακός αλλά η ενασχόληση μου με τον κόσμο των αγορών μου έμαθε πως η πιο απατηλή και ακριβή φράση στην ιστορία της κερδοσκοπίας είναι : Its different this time. Και μπορεί οι σημερινές καταστάσεις να διαφέρουν σε κάποια πράγματα, δεν πιστεύω όμως πως αντιμετωπίζουμε μια απόλυτα πρωτότυπη κατάσταση. Μάλλον το αντίθετο. Αντιμετωπίζουμε μια κοινότοπη κατάσταση με κάποιες πρωτότυπες διαφορές. Μπορούμε να αλλάξουμε πολλά πράγματα με τα νέα δεδομένα, φτάνει να μην ξεχνάμε τα βασικά. Ή για να το θέσω πιο ποιητικά, νικημένο μου αστέρι δεν αλλάζουν οι καιροί, με φωτιά και με μαχαίρι πάντα ο κόσμος προχωρεί.


Για να μη γίνομαι χαοτικός ως συνήθως, ας ορίσουμε πρώτα στο μοντέλο μας ποιος θα έχει τη βία και με ποιον τρόπο θα τη διατηρεί/ανανεώνει και μετά θα μπορέσουμε να βρούμε επιμέρους λεπτομέρειες για το πως θα λειτουργεί αυτό το μοντέλο, αν θα έχει πατέντες ή θα είναι ανοιχτό ή θα λειτουργεί p2p. Ποιους θα ωφελεί και ποιούς θα δυσαρεστήσει. Οι δεξιοί φιλελεύθεροι έχουν μια απάντηση γιαυτό πίσω από τα ευχολόγιά τους. Οι αριστεροί όχι.


Ο Παύλος συνεισφέρει, προσπαθώντας (ανεπιτυχώς) να κλείσει τη συζήτηση:



Με την χορηγία της otenet που έριξε το δίκτυο του γραφείου (αλλά και όλης της χώρας) και μου έδωσε χρόνο να σκοτώσω…


Ένας καλός άνθρωπος που τον έλεγαν Ντελέζ έγραψε ένα κείμενο με τίτλο Postscript on the societies of control πριν από καμιά 20 χρόνια. Και ένας άλλος καλός άνθρωπο –εγώ- θα προσπαθήσω με βάση αυτό το κείμενο να πω κάτι για όλα όσα έχουμε γράψει ως τώρα. Βία-εξουσία -βία στη βία της εξουσίας- καταστολή της βίας στη βία της εξουσίας, κοκ.


Η εξουσία είναι κάτι πολύ ευρύτερο και οικονομικότερο από τη βία. Έχει να κάνει περισσότερο με το ερώτημα του γιατί ζούμε σαν κοινωνία και σαν άτομα όπως ζούμε και όχι κάπως αλλιώς. Η απάντηση δεν είναι πάντα και για όλες τις εποχές: γιατί αν δεν το κάνουμε θα μας μπουζουριάσουνε. Πχ., Αν ήσουν δουλοπάροικος στο χωράφι κάποιου φεουδάρχη το 1002 στη Γαλλία μάλλον αυτό ίσχυε – αν προσπαθούσες να την κοπανήσεις και σε έπιαναν θα σου έκαναν κάτι παραπάνω από ένα απλό μπουζούριασμα. Αν ήσουν όμως κλωστοϋφαντουργός σε ένα εργοστάσιο του Μάντσεστερ το 1823 δεν θα συνέβαινε το ίδιο. Το να έφευγες από το εργοστάσιο στη μέση της δουλειάς δεν θα είχε το ίδιο αποτέλεσμα. Αλλά, πιθανόν, αν το έκανες να ανακάλυπτες ότι δεν έχεις στον ήλιο μοίρα. Γιατί δεν θα μπορούσες να γίνεις πάλι κτηνοτρόφος που ήσουν πριν αφού οι κοινές εκτάσεις που χρησιμοποιούσαν τα ζώα σου δεν υπήρχαν πια, γιατί δεν υπήρχε ταμείο ανεργίας, αλλά και γιατί ίσως πίστευες ότι κάτι θα κερδίσεις σαν εργάτης –και όντως κάτι κέρδιζες- φράγκα για να τα πιεις το βράδυ στη παμπ, σκεφτόσουν ότι θα προαχθείς και να γίνεις επιστάτης, κτλ. Συνήθως, λοιπόν, έμενες στο εργοστάσιο, αλλά έπρεπε να πειθαρχείς στους κανόνες του – αυστηρό ωράριο, υπακοή στον επιστάτη, κτλ. Η εξουσία είχε γίνει οικονομικότερη, δεν μπουζούριαζε τόσο πολύ αλλά κατά κάποιο τρόπο έπειθε (κυρίως γιατί απέκλειε τις εναλλακτικές επιλογές).


Ερχόμαστε τώρα στα χρόνια τα δικά μας και στον τιμημένο προγραμματιστή της Google. Στην περίπτωση του, η εξουσία έχει γίνει ακόμα οικονομικότερη: κυρίως τον έχει πείσει ότι γαμάει και δέρνει και κατά κάποιο τρόπο το κάνει κιόλας. Ούτε μπουζούριασμα ούτε τίποτα. Ο προγραμματιστής είναι περήφανος που μπορεί να πηγαίνει πάνω-κάτω όποτε γουστάρει στο γραφείο του στη Google, την ίδια στιγμή όμως «είναι επιτρεπτό» να τον ειδοποιήσει στις 11 το βράδυ ο project manager και να του ζητήσει να τεστάρει ένα application ως το άλλο πρωί, ή ακόμα και αν ο project manager δεν τον ειδοποιήσει, μπορεί ο προγραμματιστής να είναι τόσο πωρωμένος που να κάτσει να το κάνει από μόνος του. Του δίνεται η δυνατότητα να δουλεύει σε δικά του project δυο φορές την εβδομάδα, αλλά η Google φαντάζομαι ότι παρακολουθεί ποια είναι αυτά και αν δει ότι βγάζουν κάποια άκρη κάνει μια συμφωνία που δεν μπορεί να αρνηθεί ο προγραμματιστής μας και αγοράζει αυτά τα project. Μπορεί αν δεν προλαβαίνει να τους βλέπει διαφορετικά να φέρνει την οικογένειά του να παίζει στα παράπλευρα Googloχώραφα και να βγαίνει από το γραφείο του και να παίζει μαζί τους, τελικά όμως καταλήγει το σύνολο της κοινωνικής του ζωής να καθορίζεται και άρα να ελέγχεται από την εταιρία στην οποία είναι υπάλληλος.


Ο Ντελέζ όλη αυτή την ιστορία την λέει μετάβαση της μορφής εξουσίας από την Κυριαρχία, στην Πειθαρχία, και τελικά στον Έλεγχο. Εγώ το είπα έτσι γιατί έχω απωθημένο να αφηγούμαι ιστορίες αλλά οι γονείς μου μού το έκοψαν να σπουδάσω σινεμά και κρίνοντας εκ των υστέρων μάλλον καλά έκαναν.


Και τι με όλα αυτά; Βλ. το τέλος, «αντίσταση»


Κράτος, κρατικό χρήμα, FLOSS projects με τον Θανάση υπουργό και το Στάθη σύμβουλό του: Με μια λέξη τζίφος. Πρώτον γιατί θα τσακωνόσασταν. Δεύτερον γιατί το κράτος αντανακλά ως ένα σημείο το τι συμβαίνει στην κοινωνία και τους συσχετισμούς δυνάμεων που επικρατούν εκεί οπότε δεν μπορεί να αλλάξει κάτι ριζικά αν δεν υπάρχουν κοινωνικές δυνάμεις που το στηρίζουν. Άρα εύκολα το ξεπετάω αυτό και πάω στην επόμενη ενότητα που είναι:


Πράξη 4η, σκηνή 3η: Σοσιαλ-οτιδήποτε



Παύλου συνέχεια:



Συμφωνώ περίπου με το Στάθη, αλλά μάλλον για τους λάθος λόγους. Ναι, η σοσιαλ-οτιδήποτε τα έχει κάνει σκατά. Το πρόβλημα με την σοσιαλ-οτιδήποτε παγκοσμίως δεν είναι ότι δεν αντιλαμβάνεται ότι η πλειοψηφία των μη-προνομιούχων, αδυνάμων, αποκλεισμένων, εργατικών τάξεων όπως θέλετε πες τε το, ζει σήμερα μακριά ή και αισθάνεται ότι απειλείται από μοδάτους όρους τύπου καινοτομία, ευελιξία, αλλά αντίθετα ότι δεν τους προωθεί αρκετά ή ίσως καλύτερα ότι τους προωθεί μόνο σε ένα συντηρητικό πλαίσιο. Δηλαδή επειδή με την ευελιξία της εργασίας υπονοείται σήμερα η ευελιξία του εργοδότη να απολύει, να μην πληρώνει ασφαλιστικές εισφορές, να κάνει ότι είδους συμβόλαια θέλει, δεν σημαίνει ότι η σοσιαλ-οτιδήποτε θα πρέπει να στηρίζει τη μονιμότητα. Η ευελιξία μπορεί να έχει και άλλο περιεχόμενο, πχ η ευελιξία αυτού που παράγει να διαλέγει που και τι θα παράγει (σε ένα συλλογικό πλαίσιο) και με την εξασφάλιση ότι και να τα σκατώσει το κράτος θα του δίνει ένα βασικό μισθό. Λέμε τώρα…αλλά το ότι κάτι τέτοιο φαίνεται ακόμα απίθανο να συμβεί είναι αποτέλεσμα του πόσο διστακτικά είναι τα σοσιαλ-οτιδήποτε κόμματα να απορρίψουν το νέο-φιλελεύθερο μοντέλο.


Στο κάτω-κάτω η σοσιαλ-οτιδήποτε έχει παραδοσιακά στόχο να αλλάξει μερικούς από τους βασικούς όρους που παίζεται το παιχνίδι του καπιταλισμού χωρίς βέβαια να τον καταργήσει. Αυτό ήταν ο κευνσιανισμός – αυτό αντιστοίχως μπορεί να γίνει το p2p κοινωνικό μοντέλο. Τα γεγονός ότι είναι σήμερα περιθωριακό δεν λέει τίποτα. Ένας από τους λόγος είναι ότι και κανένας πολιτικός οργανισμός δεν το έχει αξιοποιήσει πολιτικά. Και για να το συνδέσω με τα προηγούμενα, η σοσιαλ-οτιδήποτε δεν έχει καταλάβει σε ποια μορφή εξουσίας βρισκόμαστε. Ταλαντεύεται μεταξύ του να συνεχίζει να υποστηρίζει τα μέτρα που είχε υιοθετήσει στο πλαίσιο της κοινωνίας του ελέγχου: εργασία για όλους, κοινωνική ασφάλιση, κτλ, και να υποδέχεται χαρμόσυνα τη νέα εποχή της κοινωνίας του ελέγχου, ευελιξία, δια βίου εκπαίδευση, συνεχής αξιολόγηση, χωρίς όμως να έχει μια κριτική στάση απέναντί της.


Ξεκινήσαμε από τη σχέση φιλελευθερισμού και FLOSS και για μείνουμε πιστοί στο σημείο εκκίνησης αν το ερώτημα γίνει «είναι το FLOSS κίνημα αντίστασης στο υπάρχων σύστημα εξουσίας;», εγώ θα απαντούσα εξαρτάται. Αν το δούμε σε ένα εφήμερο πλαίσιο τότε θα έλεγα σίγουρα ναι – δηλαδή το FLOSS καθιέρωσε έναν άλλο τρόπο παραγωγής αγαθών αντέχοντας στην επίθεση των εταιριών που παρήγαγαν παρόμοια αγαθά με αντίθετο τρόπο. Αλλά, λιγότερο εφήμερα, το FLOSS μπορεί σχετικά εύκολα να εγγραφεί, σε κάποια του μορφή έστω, στο υπάρχων σύστημα. Νομίζω ότι αυτό το είπα και την προηγούμενη φορά…


Και πως κάτι μπορεί μην εγγραφεί στον υπάρχων σύστημα; Δεν ξέρω. Μια ιδέα που έχουν ρίξει κάποιοι Ιταλοί αυτονομιστές είναι αυτή της εξόδου – όχι με την έννοια της παραίτησης ή του να την κάνεις για ένα έρημο νησί, αλλά κατά κάποιο τρόπο με την άρνηση συμμετοχής. Πάλι αυτό πάει για το ίδιο το δίκτυο όχι για την προσωπική στάση απαραίτητα. Για το FLOSS αυτό θα σήμαινε το τέλος του interoperability. Δεν θέλουμε split discs, δεν θέλουμε να παίζουμε και με Microsoft applications, δεν θέλουμε πιθανόν να παίζουμε και στο Facebook ούτε και στο Google. Αρνούμαστε δηλαδή να συμπράξουμε με οτιδήποτε μπορεί να έχει στόχο να μας ελέγξει. Το δίκτυο στο οποίο παίζουμε είναι μόνο το δικό μας, συνδεόμαστε μόνο με πλατφόρμες που έχουν τις ίδιες αρχές.


Πράξη 5η : επίλογος: βία, τεχνολογία και … δημοσίευση



Απο τον Στάθη:



Δεν νομίζω πως διαφωνεί κανείς στην οικονομία της βίας και τον μετασχηματισμό της σε πιο ήπιες μορφές. Όσο λιγότερη βία αναγκάζεται να χρησιμοποιεί η εξουσία, όσο πιο οικειοθελής είναι η “εκούσια δουλεία” τόσο πιο οικονομική είναι η διακυβέρνηση. Η απειλή χρήσης βίας, σε σχέση με τη βία είναι το πρώτο βήμα στην μικρότερη σπατάλη δυνάμεων για την διατήρηση της εξουσίας. Αλλά δεν πιστεύω πως αυτή η “προοδευτική” πορεία είναι μονόδρομος. Πιστεύω μάλιστα πως πολλές φορές επιστρέφουμε σε μορφές πιο απροκάλυπτης βίας και μια στο τόσο επιστρέφουμε και στην καθαρή βία. Φυσικά οι ερυθρές ταξιαρχίες είχαν λάθος να προσπαθούν να επιβάλουν με τη βία μια κατάσταση που κανείς δεν ήθελε, αυτό όμως δεν αποκλύει τη βία για πάντα. Άλλωστε όσο πιο οικονομικό είναι ένα καθεστώς στη βία του, τόσο πιο εύκολα ανατρέπεται από μικρές ομάδες ή μικρά γεγονότα.


Κατά πόσο δηλαδή πηγαίνουμε από ένα μοντέλο με υψηλές περιεκτικότητες σε βία σε ένα χαμηλότερο. Νιώθω πως στην καθοδική κοντράτιεφ που διανύουμε ας πούμε χοντρικά με τον θατσερισμό και το νεοσυντηρητικό ρεύμα στις ΗΠΑ (τέλη 70), αυτή η διαδικασία της ελάχιστης δυνατής βίας απέναντι στους πολίτες γύρισε. Άλλωστε η βία δεν χρειάζεται να εξασκηθεί με μπουζούριασμα, αλλά με απλή διοικητική απόφαση ή και μόνο ολιγωρία ως προς την εφαρμογή των κανόνων. Δηλαδή δεν νιώθω πως οι συμφοιτητές μου που δουλεύουν 10-12 ώρες την ημέρα για 1200ευρώ το μηνα το κάνουν επειδή νιώθουν πως έχουν επιλογή. Και το θεσμοθετημένο 12ωρο των στελεχών είναι μια πράξη που εδραιώθηκε με βία σε σχέση με τη γενιά των γονιών μας. Δεν είναι πια θέμα επιλογής. Όπως και η βραδινή βάρδια που πληρώνεται ως κανονική. Όπως και το προσδόκιμο ζωής ανάλογα με το εισόδημα και τα φάρμακα και τους γιατρούς που μπορείς να αγοράσεις. Όλα αυτά είναι πολύ βίαια πράγματα χωρίς απαραίτητα να έχουν αίμα, ή βούρδουλα.


Πήδηξα πολύ γρήγορα αυτές τις διαδικασίες για να φτάσω στο ζουμί πως πρέπει να έχουμε (απειλή) βία(ς) στα χέρια μας για να εδραιώσουμε οτιδήποτε σε σχέση με τις ομάδες που προωθούν άλλα πράγματα και ήταν λάθος μου. Φυσικά δεν πρόκειται να βγουν ελεύθεροι σκοπευτές για να σταματήσουν τις κινητοποιήσεις για το ασφαλιστικό, όμως σε τελική ανάλυση η κυβέρνηση μπορεί να περάσει ό,τι εκείνη επιθυμεί και η ΓΣΕΕ το ξέρει. Το πρόβλημα με τις κινήσεις πολιτών είναι πως έχουν πολύ μικρή δυνατότητα επιβολής οργανωμένης βίας (ακόμα κι εάν αυτή η βία είναι συμβολική ή φτωχή σε “αίμα”). Χαρακτηριστικό παράδειγμα η συγκέντρωση στο σύνταγμα για τη φωτιά στην Πάρνηθα (και η ιστορία στο γουάκο του τέξας).


Και σταματώ εδώ διότι θα νομίσετε πως τρέφομαι με αίμα καθημερινά και διατηρώ συλλογή με κονσερβοκούτια στο ντουλάπι μου. Θα κλίνω το γόνυ για το γρήγορο ξεπέταγμα με τον υπουργό Θανάση και τον Στάθη πίσω από την κουρτίνα (φοράω και 46 νούμερο παπούτσι και θα φαίνομαι). Φυσικά οι κοινωνίες έχουν τις κυβερνήσεις που τους αξίζουν και προσωπικά βαριέμαι να αποδείξω οτιδήποτε σε οποιονδήποτε δεν είναι διατεθειμένος να συζητήσει ειλικρινά, άρα δεν κάνω για avant garde (θέλω να πεθάνω ένα ευτυχισμένο τίποτα). Αλλά όλη η δομή των κομμάτων και της εξουσίας τουλάχιστον στη Δύση βασίζεται στο λενινιστικό μοντέλο της μικρής avant garde που θα φέρει τη φώτιση στον λαό. Το ΠΑΣΟΚ, η ΝΔ, το μπααθ, ακόμα και η Αλ Κάιντα ακολουθούν το ίδιο νεωτερικό ιδεολογικό υπόβαθρο. Με τα χιλιάδες προβλήματα που όλοι ξέρουμε.


Από την άλλη δυστυχώς το μοντέλο του μέσου όρου και της ισορρόπησης προσωπικών συμφερόντων των πολιτών, όχι μόνο δεν είναι ειλικρινές στις προθέσεις του, αλλά καταλήγει πολύ γρήγορα στην εφαρμογή του ελάχιστου κοινού παρονομαστή και την υπηρέτηση των συμφερόντων μιας μικρής ομάδας. Γι αυτό και βρισκόμαστε όλοι σε μια αμηχανία. Δηλαδή ωραία το κράτος το μισούμε. Κάτω ο βασιλιάς. απορύθμιση παντού. Αλλά ξεχνάμε για ποιο λόγο δημιουργήθηκε η ανάγκη του βασιλιά στην Ευρώπη. Για να περιορίσει την αυθαιρεσία των βαρώνων. Θα μου πεις να θέσουμε κανόνες, αλλά όπως είδαμε πολύ πρόσφατα με την αν.αρ.πρ (προσωπικών δεδομένων) οι κανόνες χωρίς (απειλή) βίας είναι για κλάματα. (άλλα παραδείγματα Vodaphone, καρτέλ γάλακτος που πήραν και δημόσιες αποφάσεις αύξησης της ισχύς του καρτέλ -περιορισμός μετακίνησης των παραγωγών από εταιρία σε εταιρία).


Ναι η σοσιαλ-οτιδηποτε έχει χάσει την μπάλα εδώ και πολλά χρόνια. Πολύ πιο πριν την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Και συνεχίζει να παίζει αμυντικό μονότερμα. Ο θατσερισμός και η δεξιά αντεπίθεση είναι ένα φαντασιακό ιδεολογικό κατασκεύασμα αλλά είναι ριζοσπαστικό. Υπήρχε ένα πρόβλημα το 70 και αυτοι πρότειναν μια λύση. Με λίγα λόγια το κατεξοχήν πεδίο της αριστεράς, η ουτοπία και οι ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις σταμάτησε να είναι όπλο της και έγινε όπλο της δεξιάς. Ο κέινς και ο Γκαλμπράιθ είναι η τελευταία φορά που ακούσαμε κάτι “αριστερό” στην οικονομία και το εφαρμόσαμε. Όσο και να τους κατηγορούν, είναι τόσες πολλές οι φαντασιακές μπούρδες που έχουμε εφαρμόσει από τους “δεξιούς” οικονομολόγους που μπροστά τους οι μεγαλύτερες πατάτες του Τσάβεζ φαντάζουν αθώα λάθη (για να μείνουμε στον μικρό ναπολέοντα και να μην πιάσουμε πιο σοβαρούς τύπους σαν τον Κίρχνερ της αργεντινής).


Οπότε ναι συμφωνώ μαζί σου Παύλο, ας προτείνουμε κάτι ριζοσπαστικό αλλά όταν στην τηλεοπτική μας δημοκρατία των τριών φράσεων, το κάνουμε με τη φρασεολογία της δεξιάς (ευελιξία), τότε η πρόταση μας είναι καταδικασμένη (ειδικά όταν δεν έχουμε ξεκάθαρη φαντασίωση για την ουτοπία μας). Η ιδέα των Ιταλών αυτονομιστών (οι Ιταλοί έχουν παράδοση στην αυτονομία), έχει όλα τα προβλήματα του wacko του Texas. Ακόμα κι εάν εσύ ζεις χαρούμενος στη σαπουνόφουσκα σου, κάποιος με ένα μακρύ παλούκι θα έρθει να στη σπάσει. Για παράδειγμα θα θέσει απαγορευτικά κόστη στο εναλλακτικό δίκτυό σου (για να μη νομίζετε πως όταν λέω βία εννοώ πάντα αίμα).


Το κομμάτι με τον βασικό μισθό (να το επεκτείνω και στη βασική στεγή) είναι αδύνατο να γίνει καθώς δεν βολεύει τον σημερινό τρόπο παραγωγής. Αν σου δώσω σπίτι (είναι πάμφθηνο να φτιάξουμε σπίτια για όλους), βασικό μισθό και περίθαλψη τότε εσύ γιατί να δουλέψεις; Θα φτιάξουμε πολλούς ενδιαφέροντες καλλιτέχνες και ακόμα περισσότερους ευτυχείς ανθρώπους, αλλά θα καταστρέψουμε αυτό το παραπάνω κάθε χρόνο που πρέπει να παράγουμε και που κάνει τον καπιταλισμό να δουλεύει (ποιος είπε πως ο πληθωρισμός είναι κακό πράγμα;). Η ανασφάλεια σε κάνει πιο παραγωγικό (όχι ποιοτικά αλλά ποσοτικά). Το να δημιουργείς έναν τρίτο κόσμο μέσα στον πρώτο σου προσφέρει εκτός απο φθηνή εργασία και ένα στόχο για τη μεσαία τάξη να μην ξεπέσει που είχε χαθεί στα πρώτα πλούσια χρόνια μετά τον πόλεμο. Στο Παρίσι του 1860 είχες να αγωνιστείς για να μην καταλήξεις φτωχός. Στο Παρίσι του 1960 αυτή η διάκριση είχε χαθεί. Τώρα ξαναδημιουργείται…

————————————————————


Για αρχή: Η ευπλαστότητα της κοινωνίας της πληροφορίας


Η Ντελεζιανή/Καστελσιανή ιδέα ότι η κοινωνία της πληροφορίας είναι κάπως περισσότερο ‘φασματική’, ‘εύπλαστη’ ή ‘εικονική’ από τις προηγούμενες ανεπεξέργαστες κοινωνίες της οικονομίας κρύβει το ερώτημα του τι είδους πλουραλισμούς και τοπικές κοινότητες αυτή ευνοεί. Υπάρχουν ελάχιστα ή και καθόλου στοιχεία, για παράδειγμα, για την πιθανότητα να επιταχύνει η κοινωνία της πληροφορίας το θάνατο διαφόρων γλωσσών και πολιτισμών. Την ίδια στιγμή, το εικονικό- φασματικό επίπεδο των δικτύων ξεχνά το ζήτημα των ανθρώπων. Όπως σημειώνει ο Ted Honderich, όταν παρατηρούμε τα στοιχεία για το προσδόκιμο ζωής ανά τη υφήλιο, ‘οι δύο διαφορετικοί μέσοι όροι ζωής, 78 και 40, θα έκανε κάποιον που τυχαία άκουγε τη συζήτηση για το προσδόκιμο ζωής, χωρίς να ξέρει ακριβώς περί τίνος πρόκειται, να σκεφτεί ότι ασχολούμαστε με δύο διαφορετικά είδη ζώων’ (σ. 6). Η ομάδα των ατόμων, τα ανθρώπινα δικαιώματα των οποίων είναι ‘εικονικά’, είναι, χονδρικά, η ίδια, η οποία ζει μία πραγματική μισή ζωή, για να χρησιμοποιήσω τον όρο του Honderich, σε σύγκριση με τους πλούσιους ανθρώπους του Δυτικού κόσμου.


Η κατάσταση είναι απλή: η Δυτική κοινωνία της αφθονίας πρέπει να προστατευτεί, απλά, γιατί η πρόσφατη καπιταλιστική ευτυχία μέσω των αγαθών δεν μπορεί να γίνει καθολική. Κάθε γωνιά του πλανήτη δεν μπορεί να γίνει η Καλιφόρνια, Αυτός είναι ο λόγος που η ‘κοινωνία της πληροφορίας’ δεν είναι απλά μία έννοια της ίδιας κατηγορίας όπως η ‘φεουδαρχία’ ή ο ‘καπιταλισμός’ (σ. 193): προτού οι κομουνιστές του κυβερνοχώρου και οι εργάτες της άυλης παραγωγής γίνουν τελείως φασματικές οντότητες, θα πρέπει να λαμβάνουν τροφή και να πεθαίνουν. Η ψηφιακή τεχνολογία δίνει τη δυνατότητα άρσης της σπανιότητας των αγαθών της πληροφορίας, αλλά αυτή η λογική δεν επεκτείνεται εύκολα στον κόσμο των υλικών αγαθών.


Η ελπίδα που γεννήθηκε από τα κοινωνικά μέσα στηρίζεται σε μια υποσχόμενη κοινωνία μετα- σπανιότητας και ενός μη-αποξενωμένου τρόπου εργασίας. Ακόμα και αν η ουτοπία του κομουνιστικού κυβερνοχώρου είναι ακόμα πολύ μακριά, μία αλλαγή είναι ήδη αισθητή στο εσωτερικό των ηγεμονικών τρόπων παραγωγής. Με μία μερική, επιλεκτική υιοθέτηση των κοινωνικών μέσων, η ηγεμονία επιχειρεί να παρουσιαστεί με ένα ‘ανθρώπινο πρόσωπο’. Αυτή η μίμηση γίνεται αισθητή σε πολλά μέτωπα: τα σχολεία και τα πανεπιστήμια θέλουν να επεκτείνουν την εμβέλειά τους μέσω της παροχής πρόσβασης σε ανεπίσημη μάθηση με τη χρήση εργαλείων που προσφέρουν τα κοινωνικά μέσα, και αυτοπαρουσιάζονται ως κόμβοι κοινωνικής αλληλεπίδρασης και όχι ως επίσημοι θεσμοί εξουσίας. Τα έθνη κράτη θέλουν να στρέψουν την προσοχή από τις παραδοσιακές βιομηχανίες στον ανταγωνισμό σε όρους σχεδιασμού και υψηλής ποιότητας εμπειριών∙και οι εταιρίες προσκαλούν τους πελάτες τους να συν-δημιουργήσουν από κοινού τα προϊόντα του μέλλοντος σε μια διαδικασία στην οποία η ίδια η καινοτομία υποθετικά διαχέεται και εξισώνεται (για την καινοτομία»’ σε αυτό το νέο περιβάλλον, βλ. Nigel Thrift, ‘Re-inventing invention: new tendencies in capitalist commodification’).


Ο Žižek μπαίνει στην καρδιά του θέματος, όταν μιλά για μία νέα μορφή επιχειρηματικής δραστηριότητας, όπου ‘κανείς δεν πρέπει να είναι ποταπός’. Βρίσκεται ένα σημαντικό βήμα μακριά από την ουτοπία του κομουνιστικού κυβερνοχώρου και ο Žižek αποκαλεί αυτό το νέο ιδανικό του καπιταλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο, ‘φιλελεύθερο κομουνισμό’:


Αυτοί είναι οι κανόνες του νέου νομαδικού, χωρίς προστριβές καπιταλισμού που ρυθμίζονται, ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της πολιτισμικής βιομηχανίας:



1. Θα τα προσφέρεις όλα δωρεάν (ελεύθερη πρόσβαση, χωρίς δικαιώματα δημιουργού), χρέωσε μόνο τις επιπλέον υπηρεσίες, οι οποίες θα σε κάνουν πλούσιο.

2. Θα αλλάξεις τον κόσμο, δεν θα πουλάς, απλώς, πράγματα.

3. Θα μοιράζεσαι αντιλαμβανόμενος την κοινωνική ευθύνη.

4. Θα είσαι δημιουργικός: εστίασε στο σχεδιασμό, τις νέες τεχνολογίες και την επιστήμη.

5. Θα τα λες όλα: δεν θα έχεις μυστικά, υποστήριξε και εφάρμοσε την πίστη στη διαφάνεια και την ελεύθερη ροή της πληροφορίας.∙Ολόκληρη η ανθρωπότητα πρέπει να συνεργάζεται και να αλληλεπιδρά. ¨

6. Δεν θα εργάζεσαι: δεν θα έχεις μια ανελαστική δουλειά από τις 9 έως τις 5, αλλά θα ασχολείσαι με την έξυπνη, δυναμική και ευέλικτη επικοινωνία.

7. Θα επιστρέψεις στο σχολείο: να εμπλακείς στη διαδικασία της μόνιμης εκπαίδευσης.

8. Θα δρας σαν ένζυμο: να εργάζεσαι όχι μόνο για την αγορά, αλλά να προκαλείς τη δημιουργία νέων μορφών κοινωνικής συνεργασίας.

9. Θα πεθάνεις φτωχός: επέστρεψε τον πλούτο σου σε αυτούς που τον έχουν ανάγκη, αφού έχεις περισσότερα από όσα θα μπορούσες ποτέ να ξοδέψεις.

10. Θα είσαι το κράτος: οι εταιρίες πρέπει να συνεταιρίζονται με το κράτος.


Μέχρι εδώ όλα καλά. Αλλά η φιλελεύθερη κομουνιστική οικονομία βολεύεται να ξεχνά τους βασικούς δομικούς όρους της ίδιας της τής ύπαρξης. Για τον Bill Gates το να δώσει τεράστια ποσά από την περιουσία του σε φιλανθρωπίες, σημαίνει ότι πρώτα έπρεπε να τα συλλέξει χρησιμοποιώντας ανηλεείς μονοπωλιακές πρακτικές. Ο φιλελεύθερος κομουνισμός μπορεί να λειτουργήσει μόνο καλύπτοντας τη δομική (οικονομική, κοινωνική και πολιτική) βία στην οποία βασίζονται οι εξωτερικευμένες πρακτικές του.


Ας προχωρήσουμε επιχειρώντας την εξής υπόθεση: οι παραδειγματικές περιπτώσεις του ‘φιλελεύθερου κομουνισμού’, όπως το ‘κοινωνικό web’ είναι ακριβώς οι τόποι, όπου μπορούν να διακριθούν οι δομικές προκαταλήψεις. Καθώς το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού / λογισμικού ανοιχτού κώδικα, συχνά, παρουσιάζεται ως το ιδανικό των νέων μορφών πνευματικής εργασίας, ας αναλογιστούμε το κόσμημα του στέμματος αυτού του κινήματος, το λειτουργικό σύστημα GNU/Linux. Το Linux διατίθεται δωρεάν για όποιον θέλει να το χρησιμοποιήσει, να το τροποποιήσει και να το αναδιανείμει στο δίκτυο. Οι δομές της ανισότητας, όμως, κάνουν σύντομα την επανεμφάνισή τους. Η πλειονότητα, όσων αναπτύσσουν τον πυρήνα του Linux (Linux- kernel) είναι άνδρες και σχετικά μικρής ηλικίας. Επιπλέον, οι περισσότεροι από αυτούς κατάγονται από τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη. Για παράδειγμα, στην περίπτωση του Debian, αυτοί που το ανέπτυξαν είχαν, τυπικά, ακαδημαϊκή εκπαίδευση και ο αριθμός των διδακτορικών διπλωμάτων ήταν υψηλός, πάνω από 10%. Οι γεωπολιτικές προκαταλήψεις δεν είναι, απλά, ένα απολίθωμα, το οποίο δημιουργήθηκε από την έναρξη των εγχειρημάτων. Κατά τη διάρκεια αυτών των περίπου 15 ετών που τα εγχειρήματα βρίσκονται σε εξέλιξη, έχουν συντελεστεί μικρές μόνο αλλαγές. Πράγματι, υπάρχουν τόσοι λόγοι να θεωρούμε ότι οι οικονομικοί διαχωρισμοί του πραγματικό κόσμο γίνονται μεγαλύτεροι στον ψηφιακό κόσμο, όσοι να θεωρούμε ότι η ψηφιακή τεχνολογία θα μπορούσε, ενδεχομένως, να γεφυρώσει αυτά τα κενά. Αν αναλογιστούμε το γεγονός ότι, κατά τη διάρκεια του διαστήματος από το καλοκαίρι του 2005 μέχρι το καλοκαίρι του 2006, ο πυρήνας του Linux (Linux- kernel) έλαβε περισσότερο κώδικα από τα ονόματα χώρου με κατάληξη ‘.mil’ (του Αμερικανικού στρατού) από ότι από την πλειονότητα των χωρών του τρίτου κόσμου, έχουμε, αμέσως, την αίσθηση μιας παλιάς αποικιοκρατίας που συνεχίζει να υφίσταται με άλλες μορφές.


Ας κοιτάξουμε και τη Wikipedia. Αν μας αρέσει η επικοινωνιακή ορθολογικότητα (communicative rationality) του Habermas, η αρχή της Ουδετερότητας είναι καλή, αλλά είναι διαβρωτική όσον αφορά σε συγκεκριμένου τύπου κοινότητες (π.χ. θρησκευτικές κοινότητες). Για να λειτουργήσει η Wikipedia, χρειάζεται μια κάποια κρίσιμη μάζα ανθρώπων. Όσο μικρότερη είναι μία (γλωσσική) κοινότητα ή η ομάδα με μία κοινή αντίληψη του ορθού λόγου, τόσο λιγότερες είναι οι πιθανότητες μίας δυναμικής Wikipedia. Επιπλέον, μια κρίσιμη μάζα ανθρώπων σημαίνει κανονικοποίηση, η οποία από μόνη της δουλεύει εναντίον συγκεκριμένων τύπων κοινοτικών ταυτοτήτων. Από την οπτική του χρήστη, το γεγονός ότι η Αγγλική Wikipedia είναι τόσο πολύ καλύτερη από π.χ. τη Φινλανδική, παρέχει μία επιπλέον ώθηση στην ηγεμονική γλώσσα και τις αξίες της.


Αυτά τα δύο μικρά παραδείγματα εξυπηρετούν καταδεικνύοντας ότι η φιλελεύθερη κομουνιστική ουτοπία δεν είναι με κανέναν τρόπο ουδέτερη όσον αφορά στις τοπικές ταυτότητες. Οι δυνατότητες για μικρές γλωσσικές και πολιτισμικές περιοχές, όπως είναι η Φινλανδία, είναι αποθαρρυντικές, παρ’ όλες τις υποτιθέμενες ψηφιακές ευκαιρίες που τις δίνονται. Τι είναι ‘Φινλανδικό’ στα κινητά τηλέφωνα Nokia; Πολύ λίγα πράγματα. Ακόμα και ο σχεδιασμός των τηλεφώνων ανακυκλώνεται σε παγκόσμιο επίπεδο, με ελάχιστες βελτιώσεις και η παραγωγή μεταφέρεται στο σημείο, όπου κανείς δεν θέλει να ξέρει για τα τοξικά ίχνη που οδηγούν σε παράνομα ορυχεία στη Νιγηρία. Αν η υπόσχεση του ‘φιλελεύθερου κομουνισμού’ είναι τόσο κενή, όπως στην περίπτωση της Φινλανδίας, πώς θα είναι σε άλλες, το ίδιο μικρές, αλλά λιγότερο πλούσιες πολιτισμικά περιοχές;


Αυτό σημαίνει, επίσης, ότι οι απόπειρες κατανόησης της πνευματικής εργασίας ή του κοινωνικού web δεν δύναται να βασίζονται αποκλειστικά σε εργαλεία, τα οποία έχουν δημιουργηθεί στην καρδιά της Ευρώπης. Οι μετα-μετα- ισμοί που πηγάζουν από την Ιταλία ή τη Γαλλία έχουν μόνο τόση αγοραστική δύναμη σε ένα τοπίο που, μόλις τώρα, εισέρχεται στη φάση, την οποία ορισμένοι κριτικοί στοχαστές, όπως ο Adorno, περιέγραψαν στο κλασικό μεταπολεμικό τους έργο. Στη Φινλανδία, η πρώτη γενιά, στην οποία αρέσουν τα ψώνια και που ποτέ δεν ανησύχησε, πραγματικά, για τη σπατάλη των χρημάτων και τη μη αποταμίευσή τους, μόλις κάνει την εμφάνισή της. Ομοίως, η μαζική προτίμηση στις σαπουνόπερες είναι ένα πολύ πρόσφατο φαινόμενο. Κατά συνέπεια, η κριτική ανάλυση της μαζικής κοινωνίας εξελίσσεται σε ζήτημα τοπικής σπουδαιότητας την ίδια στιγμή που σε άλλες περιπτώσεις έχει ξεπεραστεί. Αν αυτή η έλλειψη συγχρονισμού συμβαίνει σε μια ψευδο- ευρωπαϊκή περιοχή, όπως είναι η Φινλανδία, τι θα συμβαίνει σε άλλες μη Ευρωπαϊκές ή μη Δυτικές περιοχές; Αν υπάρχουν ιστορίες του κόσμου, οι οποίες δεν είναι η ιστορία της Ευρώπης, τότε χρειαζόμαστε, επίσης, πολλαπλές θεωρίες για την κοινωνία της πληροφορίας.


Κοινωνικά, κοινωνικοποιημένα, σοσιαλιστικά μέσα¨


Ό όρος ‘κοινωνικά μέσα’ μπορεί να θεωρηθεί ότι υποδηλώνει τις πλατφόρμες του διαδικτύου και τα λογισμικά προγράμματα, τα οποία χρησιμοποιούμε για να συνεργαστούμε, να μοιραστούμε εμπειρίες, απόψεις κ.ο.κ., αλλά και να δημιουργήσουμε την κοινωνική ταυτότητά μας. Αντιστοίχως, τα ‘κοινωνικοποιημένα μέσα’ θα σημαίνουν, σε αυτό το πλαίσιο, τα ίδια εργαλεία, όταν αυτά ανήκουν, συντηρούνται και διαχειρίζονται από την ίδια την κοινότητα των χρηστών. Μπορούμε να αντλήσουμε πολλά παραδείγματα αυτού του είδους της αυτο-διαχείρισης από την κοινότητα των χάκερς. Υπάρχουν, ακόμα, και περιπτώσεις ενεργής κοινωνικοποίησης μέσων, τα οποία, πρώτα, ήταν ιδιωτικά, όπως το λογισμικό πρόγραμμα 3D κινούμενων σχεδίων Blender.


Αλλά αρκούν αυτά τα μέτρα για να ικανοποιήσουν τις ικανότητες των ανθρώπων και τις ευκαιρίες να συμμετέχουν στον ψηφιοποιημένο κόσμο, να έχουν διάλογο μεταξύ τους χρησιμοποιώντας τα κοινωνικά μέσα; Και ακόμα πιο κρίσιμα, είναι τα μέσα αυτά ψηφιακά; Δεν είναι δύσκολο να πιστεύουμε την άποψη ότι ο διάλογος και στις παραδοσιακές μορφές του και με την μορφή των κοινωνικών μέσων μας οδηγεί μόνο στις πύλες της αληθινής δημοκρατίας. Ίσως, πρέπει να αρχίσουμε να οργανώνουμε στρατηγικές για κατευθύνουμε την ιδεολογία των χάκερς του ελεύθερου λογισμικού / λογισμικού ανοιχτού κώδικα (FLOSS) στο επόμενο λογικό βήμα της, αυτό των ‘σοσιαλιστικών μέσων’, όπου το επίθετο ‘σοσιαλιστικό’ αναφέρεται στην κοινή ιδιοκτησία, χρήση και διαχείριση ενός μέσου. Όπως το διατυπώνει ο Žižek στην θέση του για τον ‘κομουνισμό του κυβερνοχώρου’:

Δεν υπάρχει, επίσης, μια εκρηκτική δυναμική για τον ίδιο τον καπιταλισμό στον παγκόσμιο ιστό; Δεν είναι το δίδαγμα του μονοπωλίου της Microsoft ένα, ακριβώς, λενινιστικό δίδαγμα: αντί να αντιταχθούμε στο μονοπώλιό της μέσω του κρατικού μηχανισμού (θυμηθείτε τη δικαστική απόφαση για τη διάσπαση της Microsoft), δεν θα ήταν πιο ‘λογικό’, απλά να την κοινωνικοποιήσουμε, καθιστώντας την ελεύθερα προσβάσιμη; Στις μέρες μας, μπαίνουμε στον πειρασμό να παραφράσουμε ένα γνωστό απόφθεγμα του Λένιν, ‘Σοσιαλισμός = εξηλεκτρισμός + η εξουσία στα σοβιέτ': ‘Σοσιαλισμός = ελεύθερη πρόσβαση στο διαδίκτυο + η εξουσία στα σοβιέτ’.


Πώς θα ήταν ο κόσμος, αν υπήρχαν υποδείγματα σοσιαλιστικών μέσων; Και πώς θα ήταν αυτά τα παραδείγματα; Μπορούμε να θεωρήσουμε τη wikipedia σαν ένα παράδειγμα σοσιαλιστικού μέσου; Έχουμε άλλα παραδείγματα; Για να απαντήσουμε σε αυτήν την ερώτηση, πρέπει να απαντήσουμε πρώτα στην ακόλουθη: Ποιες είναι οι καθοριστικές ενδείξεις και τα χαρακτηριστικά ενός σοσιαλιστικού μέσου;


Εκτός από την προφανή τεχνολογική υποδομή (διακομιστές, ηλεκτρονικοί υπολογιστές και άλλες συσκευές), η οποία είναι απαραίτητη για την οργάνωση και τη χρήση κοινωνικών μέσων, απαιτείται στοιχειώδης ενέργεια (ηλεκτρισμός, τροφή). Αλλά η κρίσιμη ερώτηση είναι, σε ποιον ανήκει η ενέργεια και ποιος την παρέχει. Το λυπηρό γεγονός είναι ότι η πλειονότητα των ενεργειακών αποθεμάτων ανήκει σε πολυεθνικές ιδιωτικές εταιρίες. Υπάρχουν, με πολλούς τρόπους, παίκτες κλειδιά στο στίβο της διεθνούς πολιτικής που κατευθύνουν την εξωτερική πολιτική και λαμβάνουν αποφάσεις για ζητήματα πολέμου και ειρήνης. Με αυτή την έννοια, το ‘κοινωνικό’ και το ‘πολιτικό’ εξακολουθούν να κυβερνούν το ‘ψηφιακό’, για να μιμηθούμε τη φόρμουλα του Λένιν όπως την παραφράζει ο Žižek, η ελεύθερη πρόσβαση στο Διαδίκτυο απαιτεί παροχή ηλεκτρικής ενέργειας.


Χωρίς το λογικό βήμα της αυτάρκειας, σε ό,τι έχει σχέση να κάνει με την ηλεκτρική ενέργεια, όλες οι προσπάθειες και η δραστηριότητα για την ανοιχτή πρόσβαση μιλούν για ελευθερία, χωρίς ελευθερία. Γιατί, χωρίς το ύστατο βήμα για την παράκαμψη της ιδιωτικής ιδιοκτησίας των υλικών πόρων, η ιδεολογία του FLOSS παραμένει ένα ακόμα μονοθεματικό κοινωνικό κίνημα, χωρίς πολιτικές συνέπειες (όπως, συχνά, τονίζει ο Torvalds).


Η φυσική ενέργεια –ηλεκτρισμός- που απαιτείται για τη λειτουργία των ιστοσελίδων των κοινωνικών μέσων είναι μία προϋπόθεση. Άλλη είναι η λιγότερο απτή ενέργεια και ο ελεύθερος χρόνος που χρειάζεται να διαθέτουν τα άτομα για να συνεισφέρουν. Η βόρεια και δυτική προκατάληψη στα περισσότερα κοινωνικά μέσα πρέπει να κατευθύνουν την προσοχή μας στις διαφορετικές δυνατότητες που δίνονται στα άτομα που ζουν σε διαφορετικά κοινωνικά και οικονομικά περιβάλλοντα. Επίσης, το γεγονός ότι περιπτώσεις, όπως το Blender και η Wikipedia χρειάζονται σημαντικές δωρεές τονίζει τη σημασία της σχετικής αφθονίας. Ο Linus Torvalds ήταν την εποχή της έναρξης του Linux φοιτητής στο πανεπιστήμιο του Ελσίνκι και συνεπώς απολάμβανε τα κοινά οφέλη του Φινλανδικού κοινωνικού κράτους, συμπεριλαμβανομένης της δωρεάν πρόσβασης στο πανεπιστήμιο, τις εγκαταστάσεις και το εξοπλισμό του. Επιπρόσθετα, ο κώδικας Linux, αρχικά εξυπηρετείτο από το Φινλανδικό Πανεπιστημιακό Δίκτυο (FUNET). Όλα αυτά καταδεικνύουν το γεγονός ότι η μη-αλλοτριωμένη πνευματική εργασία στο Διαδίκτυο φαίνεται να χρειάζεται μια συγκεκριμένη βάση αφθονίας προτού απογειωθεί. Πάντως, φαίνεται ότι οι ικανότητες που δημιουργούνται στα ελεύθερα και δημόσια εκπαιδευτικά συστήματα, συχνά, θα χρησιμοποιηθούν, κυρίως, από εταιρίες, όπως η Nokia.


Αυτό που χρειάζεται, λοιπόν, είναι μια κίνηση αντεπίθεσης για την απελευθέρωση του μυαλού των ανθρώπων και των πνευματικών πηγών από τη δουλεία της μισθωτής εργασίας. Πράγματι, το βήμα από ένα μέσο που περιορίζεται από το φιλελεύθερο κομουνισμό σε ένα σοσιαλιστικό μέσο χρειάζεται, όχι μόνο στοιχειώδη κοινωνική πρόνοια, αλλά πραγματικό έλεγχο των στόχων ζωής και των μη φυσικών αναγκών. Παράδοξο ή όχι, ο δρόμος για τις τελευταίες περνά από το συλλογικό ή κοινό έλεγχο της παραγωγής βασικών στοιχείων κοινωνικής πρόνοιας (συμπεριλαμβανομένων παροχών, όπως η ηλεκτρική ενέργεια). Στρατηγικές κοινωνικής πρόνοιας, όπως ένας κοινωνικός μισθός ή ένα βασικό εισόδημα άνευ όρων και για όλους θα διευκόλυναν την πορεία προς τα σοσιαλιστικά μέσα.


Η έμφαση σε μία θεώρηση ‘από τα κάτω’ μας υπενθυμίζει ένα από τα ανέκδοτα του Μαρξ για κάποιον δυστυχισμένο κ. Peel, ο οποίος μετακόμισε από την Αγγλία στην Αυστραλία με 50.000 σε χρήματα και 3.000 εργάτες. Δυστυχώς, ο κ. Peel δεν έλαβε υπόψη του το γεγονός ότι αυτά που θα μπορούσε να έφερνε μαζί του στις Αποικίες ήταν ‘ιδιοκτησία σε χρήμα, μέσα επιβίωσης, μηχανές και άλλα μέσα παραγωγής’, αλλά όχι τον μισθωτό εργάτη, ο οποίος είναι έτοιμος να πουλήσει τον εαυτό του/ της ανάλογα με την ελεύθερη βούλησή του/ της. Σύμφωνα με τα λεγόμενα του Μαρξ, ο κ. Peel δεν αντιλήφθηκε ότι ‘το κεφάλαιο δεν είναι ένα αντικείμενο, αλλά μία κοινωνική σχέση μεταξύ των ανθρώπων’. Όπως οι μισθωτοί εργάτες, οι οποίοι ανακάλυψαν την ελευθερία τους στη φαινομενικά απέραντη έκταση της Δυτικής Αυστραλίας, γινόμαστε και εμείς τώρα μάρτυρες ολοένα και περισσότερων ανθρώπων που ανακαλύπτουν την ελευθερία τους στον ασαφή χώρο των τεχνολογιών της πληροφορίας.


Συγκεφαλαιώνοντας, φτάνουμε στην εξίσωση ‘σοσιαλιστικά μέσα = βασική κοινωνική πρόνοια + η εξουσία στα σοβιέτ’. Φυσικά, η σειρά των περιεχομένων ή των συστατικών της φόρμουλας μπορεί να διαφέρει, με άλλα λόγια, μπορεί να υπάρχουν διαφορετικά συστήματα στον ελεύθερο και ανοιχτό κόσμο, χωρίς έλλειψη των αναγκαίων (δηλαδή, βασική κοινωνική πρόνοια = ηλεκτρική ενέργεια + η εξουσία στα σοβιέτ + σοσιαλιστικά μέσα).




Ένας εναλλακτικός τρόπος να θεωρήσουμε τη μετάβαση από τα κοινωνικοποιημένα στα σοσιαλιστικά μέσα είναι να σκεφτούμε πως εμπλέκεται η έννοια της ελευθερίας (βλ. το πρωτοποριακό έργο πάνω στην ‘εμβρυακή μορφή’ από το εγχείρημα Oekonux και τον Stefan Merten). Η κουλτούρα της ανάγνωσης που συνάδει με τους υπερ-εμπορευματοποιημένους και μηχανοποιημένους τρόπους ζωής μπορεί να αναλυθεί και από την πλευρά των μέσων και από αυτή της εκπαίδευσης. Στο ένα άκρο, ένα ολοκληρωτικό κράτος παρόμοιο με την ουτοπική Πολιτεία του Πλάτωνα θα ήθελε να ελέγχει την εκπαίδευση, κατοχυρώνοντας την πραγματική γνώση ως προνόμιο των φιλόσοφων-βασιλιάδων και προσφέροντας ένα ‘βασιλικό ψέμα’ στην εργατική τάξη για να την κρατήσει στη θέση της. Ο Πλάτωνας θα καταλάβαινε ακριβώς γιατί το κόμμα υπέρ της κατάργησης της πνευματικής ιδιοκτησίας ονομάζεται το Πειρατικό Κόμμα (ένα παράδειγμα είναι το Piratpartiet στη Σουηδία). Αυτή η κλειστή προσέγγιση είναι ομόλογη με την αντίληψη των μέσων σαν μία επιχείρηση που παράγει κέρδη και όπου η πληροφορία αποκτά μια ανταλλακτική αξία. Όπως προχωράμε προς πιο ελεύθερους τύπους μέσων και εκπαίδευσης, συναντούμε αρχικά τα κοινωνικά μέσα και την εκπαίδευση ως τομέα επιχειρηματικότητας, όπου τα υποκείμενα ενδυναμώνονται μέσω της ενεργούς συμμετοχής τους γύρω από δραστηριότητες που περιορίζονται από τις οικονομικές συνθήκες. Αυτή είναι η πρώτη τάξη ελευθερίας, όπου επικρατεί η ελεύθερη έκφραση εντός του περιοριστικού πλαισίου της τυπικής ελευθερίας: είσαι ελεύθερος αρκεί να μην ταράξεις τα νερά. Περιέργως, ο δρόμος προς την κατάκτηση περισσότερης ελευθερίας περνά μέσα από την αναγνώριση ότι τα οικονομικά όρια του φιλελεύθερου, πολυπολιτισμικού καπιταλισμού δεν είναι αρκετά αυστηρά. Μόνον όταν το φάντασμα της ανταλλακτικής αξίας αρχίζει να εξανεμίζεται, η επίμονη και μη-συμβολική χρηστική αξία ή η αξία καθ’ αυτής αποκαλύπτεται. Όσον αφορά στα μέσα, αυτό σημαίνει ένα Linux η μία Wikipedia που δεν θα έχουν ανταλλακτική αξία, αλλά μια τεράστια χρηστικότητα. Αλλά ακόμα και αυτό δεν θα ήταν αρκετό για να πάρουμε στα σοβαρά το οικονομικό πεδίο: ο οίκος που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα είναι ολόκληρος ο πλανήτης.


Έτσι, οι δύο τελευταίοι τρόποι λειτουργίας της ελευθερίας συνδέονται με την ανάδυση μεταμορφώσεων στους τρόπους παραγωγής, διακυβέρνησης, και ιδιοκτησίας. Αυτοί οι τρόποι παραγωγής θα ‘παράγουν χρηστική αξία μέσα από την ελεύθερη συνεργασία των παραγωγών που έχουν πρόσβαση στο διανεμημένο κεφάλαιο: αυτή η διαδικασία ονομάζεται ‘ομότιμος (p2p) τρόπος παραγωγής’, που διαφοροποιείται από την καπιταλιστική αρχή του ‘όλα για το κέρδος’ , ή από την δημόσια παραγωγή από επιχειρήσεις κρατικής ιδιοκτησίας, ένα κοινό γνώρισμα του κράτους πρόνοιας. Το προϊόν και ο στόχος του ομότιμου τρόπου παραγωγής δεν είναι να παράγει άχρηστα αγαθά ή ‘ανταλλακτική αξία για την αγορά, αλλά χρηστική αξία για την κοινότητα των χρηστών’. Οι μετασχηματισμοί θα καθορίζονται επίσης ‘από την κοινότητα των παραγωγών και όχι από τις ανάγκες της αγοράς ή την εταιρική ιεραρχία: αυτός είναι ο τρόπος ομότιμης διακυβέρνησης, ή ο τρίτος δρόμος διακυβέρνησης. Ακόμα, οι παραγωγοί ‘προσφέρουν την χρηστική αξία ως ελεύθερα προσβάσιμη σε καθολική βάση μέσα από ένα νέο καθεστώς κοινής ιδιοκτησίας. Αυτή είναι και η μέθοδος διανομής, “ο τρόπος ομότιμης ιδιοκτησίας”: ένας “τρίτος τρόπος ιδιοκτησίας”, διαφορετικός από το καθεστώς ατομικής ιδιοκτησίας η δημόσιας (κρατικής) ιδιοκτησίας’.


Κυρίως οι δύο τελευταίοι τρόποι λειτουργίας της ελευθερίας μας φέρνουν μπροστά σε μια θεμελιώδη επιστημολογική στροφή. Ο πρώτος έχει να κάνει με την ριζική ανοικτότητα για τα μέσα που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι. Επιτρέπει ή ακόμα και απαιτεί από τους χρήστες να συμμετέχουν και να συνεργάζονται. Τους επιτρέπει ακόμα να βλέπουν πως πραγματικά κατασκευάζεται η γνώση -όπως κάνει η Wikipedia και άλλα wikis- όπου η δημιουργική και η διαπραγματευτική διαδικασία μπορούν να ανιχνευθούν πατώντας τα κουμπιά ‘ιστορικό’ και ‘συζήτηση’. Ο δεύτερος -που έχει να κάνει με την αναστοχαστική αβεβαιότητα- συνδέεται με την παρακάτω διαδικασία: η ικανότητα να ανιχνευτούν αυτές οι αλλαγές οδηγεί σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι αρχίζουν να παίρνουν ως δεδομένο ότι πολλές περιοχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς και γνώσης βασίζονται σε διαδικασίες διαπραγμάτευσης τόσο στους εικονικούς όσο και σε άλλου τύπου χώρους (ένα αστείο παράδειγμα του πως η γνώση του wiki μεταπηδά σε άλλες περιοχές είναι οι ετικέτες ‘απαιτείται παράθεση’. Η ιδέα της αναστοχαστικής αβεβαιότητας έχει μια οικογενειακή ομοιότητα με την μεταφορά της ‘μάθησης μέσω της συμμετοχής’ η οποία δίνει έμφαση στη συμμετοχή σε διάφορες πολιτισμικές πρακτικές και συνεργατικές διαδικασίες μάθησης. Σε αυτή τη μεταφορά, η γνώση και η μάθηση εντοπίζονται και δημιουργούνται στο πεδίο της καθημερινής ζωής, και γίνονται αναπόσπαστο κομμάτι του κοινωνικο-πολιτισμικού πλαισίου το οποίο περιλαμβάνει τα υλικά μέσα επιβίωσης και παραγωγής



2…Σύμφωνα με τον Paul Graham υπάρχουν, γενικά, τρεις ρόλοι που δύναται να έχει κάποιος στο κόσμο του Web: ο επαγγελματίας, ο ερασιτέχνης και ο τελικός χρήστης. Θα πρόσθετα επίσης και μια τέταρτη κατηγορία, αυτή του χάκερ που έχει κάποια χαρακτηριστικά του επαγγελματία (π.χ. βαθιά και εξειδικευμένη γνώση) και κάποια του ερασιτέχνη (π.χ. το ρομαντισμό). Με άλλα λόγια ένας χάκερ είναι ένας «επαγγελματίας ερασιτέχνης».


3…Στο Web 1.0 δεν υπήρχε συγκεκριμένος χώρος για τον ερασιτέχνη, ενώ για τον επαγγελματία, τον χάκερ και τον τελικό χρήστη οι ρόλοι ήταν πιο καθορισμένοι. Ο εφεδρικός στρατός του Web 1.0 αποτελούταν από τους ερασιτέχνες. Ο ερασιτέχνης [αρχ. ἐρασι- (εραστής) + -τέχνης)] λοιπόν δημιουργεί για να ικανοποιήσει ιεραρχικά ανώτερες ανάγκες, χωρίς να στοχεύει στο χρηματικό κέρδος -τις περισσότερες φορές δεν αμείβεται καθόλου- και η γνώση του δεν είναι τόσο εξειδικευμένη όσο του χάκερ ή του επαγγελματία. Ο ερασιτέχνης, όπως και ο χάκερ, δημιουργεί χωρίς να κατέχει αποκλειστικά: και οι δυο είναι υπέρμαχοι της συλλογικότητας, της καινοτομίας και της ελευθερίας.


4…Το Web 2.0 δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εκμετάλλευση του εφεδρικού στρατού των ερασιτεχνών. Τα flickr, MySpace, del.icio.us, και YouTube είναι αντιπροσωπευτικά κομμάτια της νέας αυτής πλατφόρμας του Web, που ενεργοποιώντας τις ικανότητες του ερασιτέχνη καθώς και την επιθυμία του για δημιουργία, τον αιχμαλωτίζει, κάνοντας έτσι ένα στρατηγικής σημασίας βήμα προς την έναρξη αμιγών επιχειρηματικών πρακτικών. Η εκούσια συμμετοχή του ερασιτέχνη μετατρέπεται επομένως σε (υπερ)αξία για τους διαχειριστές των παραπάνω κοινωνικών δικτύων και υπηρεσιών.


5. Tα μέσα παραγωγής έγιναν διαθέσιμα με την έλευση του Web 2.0 στους ερασιτέχνες και η εκμετάλλευση της συλλογικής νοημοσύνης και δημιουργίας αναγεννήθηκε. Ωστόσο οι πλατφόρμες, όπως τονίζει ο Trebor Scholtz, εξακολουθούν να ανήκουν στις εταιρίες. Ουσιαστικά πρόκειται για μια νέα έκφραση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής: στη βιομηχανική παραγωγή ο εργάτης -ο «επαγγελματίας» σύμφωνα με τη προηγούμενη κατηγοριοποίηση- πουλάει το χρόνο και την εργασία του έναντι μιας χρηματικής αμοιβής χωρίς πολλές φορές να απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της αυτοεκτιμήσης και αυτοεκπληρώσης, ενώ παράλληλα η εταιρία πλουτίζει. Κατά παρόμοιο τρόπο στη πνευματική παραγωγή του Web 2.0 ο ερασιτέχνης απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της κοινωνικότητας και της αυτοεκτίμησης (λαμβάνοντας κάποιες φορές μια χρηματική αμοιβή) καθώς οι εταιρίες αποκομίζουν μεγάλα κέρδη από αυτή την ανταλλαγή.


6…Είναι φανερό ότι στη παραγωγή του κοινωνικού Web αναδύεται μια νέα μορφή ενός κοινωνικού συμβολαίου (κατά Web ορολογία θα μπορούσε να αποκαλεσθεί «Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0»). Το Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0 περικλύει νέες έννοιες και τρόπους παραγωγής, διακυβέρνησης και ιδιοκτησίας αποτελώντας μια αφηρημένη πράξη δέσμευσης απέναντι στη δημιουργία αληθινής σφαίρας των Κοινών.


7…Όπως παρατηρεί ο Bauwens, oι νεταρχιστές ή δικτυοκράτες, δηλαδή αυτοί που κατέχουν τις πλατφόρμες και προωθούν τη συμμετοχή, λόγω της κερδοσκοπικής φύσης τους είναι επικίνδυνοι ως θεματοφύλακες των διαφόρων σχεδίων για την ενίσχυση της σφαίρας των Κοινών. Είναι στο χέρι του ερασιτέχνη να καταργήσει τις νεοκαπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής -την εκμετάλλευση από τον καπιταλιστή της πλατφόρμας- στο όνομα της δημιουργίας και ενδυνάμωσης της σφαίρας των Κοινών. Η ανεξαρτοποίηση και αυτονόμηση της πλατφόρμας με κάθε τρόπο οφείλει να αποτελέσει τακτικό στόχο του πολιτικού του αγώνα.


8…Το σύντομο μανιφέστο του ερασιτέχνη γράφτηκε από έναν ερασιτέχνη κουβαλώντας όλες τις αδυναμίες που έχουν οι δημιουργίες των ερασιτεχνών. Ωστόσο ο κώδικάς του παραμένει ανοιχτός προς κάθε τροποποίηση, επέκταση και βελτίωση της παρούσας ρητορικής και ανάλυσης.


Δείτε ακόμα:


P2P foundation


Το ελληνικό blog της P2P foundation

Η wiki σελίδα της P2P foundation στα Ελληνικά

Ο Paul Hartzog εισάγει τον όρο ‘παναρχία’, ένα κοινωνικο-πολιτικό πεδίο που αναδύεται όταν οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και εξουσίας.


Η παναρχία είναι το αναδυόμενο σύστημα της κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας στο οποίο μπορούμε να αναφερόμαστε ως τη wiki-οποίηση της κοινωνίας. Με τη χρήση του όρου wiki-οποίηση αναφέρομαι στην άνοδο των συστημάτων μαζικής συμμετοχής, τα οποία περιλαμβάνουν: 1) παραγωγή λογισμικών προγραμμάτων ή είναι αποδέκτες υλικού με τη χρήση της μεθόδου του Ανοικτού Κώδικα (Open Source), 2) παραγωγή γνώσης, όπως π.χ. η wikipedia, ή 3) παραγωγή ομάδων/ ταυτότητας, δηλαδή, κοινοτήτων. Η μαζική συμμετοχή καθίσταται δυνατή και ενδυναμώνεται από την πρόσφατη εξάπλωση της τεχνολογίας συνδετικών δικτύων (από τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας μέχρι το Διαδίκτυο, δηλαδή ). Η παναρχία αναδύεται, όταν αυτού του είδους οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και δύναμης.


Οι δικτυακές τεχνολογίες, επειδή διευρύνουν την ανθρώπινη διασύνδεση, αυξάνουν αμφότερες την ταχύτητα και τη συχνότητα της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης. Περισσότερη διασύνδεση, ωστόσο, σημαίνει περισσότερη πολυπλοκότητα και συνεπώς, περιορισμένη δυνατότητα πρόβλεψης. Καθώς, γεγονότα μικρής σημασίας καταλήγουν να αποκτούν μεγαλύτερη, η εξουσία διαχέεται μέσω του συστήματος, ταυτόχρονα παντού και πουθενά. Το αποτέλεσμα όλων αυτών δεν είναι τίποτα λιγότερο από το μετασχηματισμό του πολιτισμού μας. Εκεί που το τρέχον σύστημα είναι ιεραρχικό, συγκεντρωτικό και διαφοροποιημένο, το νέο σύστημα είναι αναρχικό, αποκεντρωτικό και μερικώς επικαλυπτόμενο. Το τρέχον σύστημα περιθωριοποιεί και καταπιέζει τη διαφορετικότητα, το νέο σύστημα, εντούτοις, εξαίρει τη διαφορετικότητα αποσκοπώντας στη δημιουργία, την ανακάλυψη και την προσαρμογή όσον αφορά στις δυνατότητες και αβεβαιότητες του μέλλοντος. Το τρέχον σύστημα περιορίζει την εργασία στην αποκλειστική οικονομική παραγωγή, ενώ το νέο σύστημα προσφέρει πολλούς τρόπους εργασίας και την παραγωγή αγαθών ελεύθερης προσπέλασης. Και τελικώς, το τρέχον σύστημα θεσμοποιεί στατικές δομές, το νέο σύστημα, σε αντίθεση, επιδεικνύει πολύπλοκη δυναμική- αποτελεί ένα πεδίο, τα στοιχεία και οι σχέσεις του οποίου συνεχώς συνδυάζονται και μεταβάλλονται, το πεδίο, λοιπόν, αυτό αποκαλείται παναρχία.


Εξουσία, γνώση και δημοκρατία


Βασική αρχή της Δημοκρατίας είναι η συμμετοχή. Οι θεωρητικοί της Δημοκρατίας έχουν από μακρού συνειδητοποιήσει την πολυπλοκότητα που συνεπάγεται η συμμετοχή. Ποιος θα πρέπει να συμμετέχει; Πότε; Πώς; Οι δικτυακές τεχνολογίες έκαναν την εμφάνισή τους σε κοινότητες συμμετεχόντων, οι οποίοι ήταν σαφώς αφοσιωμένοι στα δημοκρατικά ιδεώδη της κοινοκτημοσύνης και της ελεύθερης πρόσβασης, κυρίως, δηλαδή, σε κοινότητες χάκερς και χίπις . Οι χάκερς και οι χίπις μοιράζονται τα πάντα από κωδικούς μέχρι αγαθά. Ο Michel Foucault έχοντας, σαφώς, συνειδητοποιήσει τη σχέση μεταξύ εξουσίας και γνώσης κατέδειξε μέσα από το έργο του την εν λόγω στάση της ελεύθερης διαμοίρασης.



«Αν ένα ή δύο από αυτά τα «εργαλεία» προσέγγισης ή τις μεθόδους που έχουν επιχειρήσει να συνδεθούν με την ψυχιατρική, τον ποινικό κώδικα ή τη φυσική ιστορία μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμα σε σας, τότε θα ήμουν ευχαριστημένος. Αν θεωρήσετε ανάγκη να μετατρέψετε τα εργαλεία μου ή να χρησιμοποιήσετε άλλα, τότε δείξτε μου ποια είναι, γιατί, ενδεχομένως, να αποβούν προς όφελός μου.» (σ. 65)


Αν και θα ήταν παράδοξο, να θεωρήσουμε ότι ο Foucault ήταν χάκερ, εντούτοις, οι προθέσεις του σχετίζονται με το ήθος του χάκερ, το οποίο πλέον διαποτίζει τη διαδικτυακή κουλτούρα. Ο Yochai Benkler αναφέρεται σε αυτά τα διανεμημένα συστήματα ως «ομότιμη παραγωγή που βασίζεται στα commons». Οι δικτυακές τεχνολογίες- TCP/IP, DNS, το Διαδίκτυο, το Usenet, τα wikis, τα ιστολόγια (blogs), τα φόρα, οι κατάλογοι αλληλογραφίας, τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), οι φορητοί υπολογιστές, οι τεχνολογίες σταθερής αναφοράς και άλλες μορφές κοινωνικών λογισμικών προγραμμάτων- συνεισφέρουν από κοινού στη βελτίωση της διασύνδεσης και της συμμετοχής στην παραγωγή. Συνεπώς, είναι ορατή η ανάκαμψη των θεωριών για τα commons (κοινά αγαθά). Ενδεικτικά αναφέρονται η ενασχόληση του Lawrence Lessig με την «τύχη των commons», η ιστοσελίδα του David Bollier, Onthecommons όπως και το νέο βιβλίο των Ostrom και Hess για την “κοινοκτημοσύνη της γνώσης” (knowledge as commons).


Τα συγκεκριμένα δίκτυα προκαλούν τη δομή της ιεραρχικής εξουσίας σε φυσικό και ψηφιακό επίπεδο. Η Saskia Sassen θεωρεί τις παγκόσμιες πόλεις ως πεδία ανάλυσης, όπου αναδύονται άτυπα, φαινομενικώς απολιτικά, κινήματα ως φαινόμενα που χρίζουν περαιτέρω διερεύνησης. Τα «Έξυπνα Πλήθη» (Smart Mobs) του Howard Rheingold, επίσης, εξετάζουν την ευκολία και την ταχύτητα της συλλογικής δράσης, η οποία διευκολύνεται από αυτό που αποκαλεί «συνεργατικές τεχνολογίες.» Η παναρχία στο σύνολό της, ενδεχομένως, να είναι άμορφη και πολυκεντρική, αλλά ορισμένες ζώνες της μπορεί να είναι πιο συγκεντρωτικές και πυκνότερες από άλλες. Αυτές είναι οι ζώνες από τις οποίες αναδύονται νέες μορφές εξουσίας, οι οποίες συναγωνίζονται την ήδη υπάρχουσα εξουσία. Σύμφωνα με τη Hannah Arendt, η άσκηση εξουσίας ενυπάρχει σε κάθε απόπειρα συγκέντρωσης ανθρώπων για την ανάληψη κοινής δράσης, όπως άλλωστε είναι εμφανές και στις εν λόγω νέες ζώνες παραγωγής, όπως η wikipedia.


Υπέρ, κατά ή μακριά;


Τελικά, λοιπόν, τι περισσότερο μπορούμε να κάνουμε για να κατανοήσουμε πλήρως την παναρχία με την οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι; Μπορούμε, λοιπόν, να ξεκινήσουμε ανατρέχοντας στην προγενέστερη τεχνολογία, η οποία μετέβαλε την κοινωνική και πολιτική δομή. Η τυπογραφία και αργότερα η δαγκεροτυπία προκάλεσαν μεγάλη επιστημονική ανησυχία. Το ότι η wikipedia επωφελείται από την ευρεία συνεργασία δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Η Elizabeth Eisenstein αναφέρει τη σημαντική βελτίωση στη σχεδίαση χαρτών που προήρθαν από πρακτικές μοιράσματος της πληροφορίας και την ανάπτυξη ανοιχτών διαδικασιών παραγωγής. Η πρόοδος καθεαυτής της επιστήμης εκμεταλλεύεται το ίδιο πνεύμα (αν όχι το γράμμα) της ανοιχτής πρόσβασης.


Ωστόσο, οι παραδοσιακές διαδικασίες της εξακρίβωσης και νομιμοποίησης της αλήθειας, ξαφνικά, αμφισβητήθηκαν από την απλή παρουσία εναλλακτικών μεθόδων. Αυτό που συμβαίνει στη wikipedia και στη wiki-πολιτική είναι, ουσιαστικά, η διάσπαση της λειτουργίας του συγγραφέα. Η παραγωγή γνώσης και πολιτικής διαχέεται, αποκεντρώνεται και διανέμεται μέσα από το σύστημα διαρρηγνύοντας προγενέστερες χωρικές και χρονικές συνέχειες. Και καθώς η δομική αντίδραση στην τυπογραφία ήταν η εμφάνιση του κατάλογου των απαγορευμένων βιβλίων, έτσι, λοιπόν, και η δομική αντίδραση στη wikipedia είναι η δυσφήμιση και οι μηνύσεις. Ο Foucault μας προειδοποίησε για τα προβλήματα που θα προέκυπταν υπ’ αυτές τις συνθήκες.



«Διεξάγεται μια μάχη «για την αλήθεια» ή τουλάχιστον «γύρω από την αλήθεια»- γίνεται άλλη μια φορά κατανοητό ότι με τον όρο αλήθεια δεν εννοώ «το σύνολο των αληθειών, οι οποίες δεν έχουν ακόμη αποκαλυφθεί και δεν έχουν γίνει αποδεκτές», αλλά «το σύνολο των κανόνων σύμφωνα με τους οποίους διαχωρίζονται τα αληθινά από τα ψευδή γεγονότα, καθώς και συγκεκριμένες συνέπειες της εξουσίας, οι οποίες είναι προσκολλημένες στην αλήθεια». Γίνεται αντιληπτό, λοιπόν, ότι δεν είναι θέμα διαμάχης «στο όνομα» της αλήθειας, αλλά για μια διαμάχη για το κύρος της υπάρχουσας αλήθειας και τον οικονομικό και πολιτικό ρόλο που αυτή διαδραματίζει.» (σ. 132)


Ο Ernesto Laclau μας βοηθά να κατανοήσουμε την ομοιογένεια της συστημικής απάντησης, όταν εξηγεί ότι το σύστημα του κράτους δεν δύναται να διακρίνει μεταξύ δυνητικά αντισυστημικών κοινωνικών κινημάτων, τα οποία κάνουν την εμφάνισή τους για συγκεκριμένουςς σκοπούς (π.χ. ομότιμη παραγωγή) και κοινωνικών κινημάτων που είναι αντισυστημικά στις προθέσεις τους. (π.χ. επαναστατικά).


Η ουσία των αναδυόμενων σχηματισμών στο πλαίσιο της παναρχίας είναι ότι λαμβάνουν μία από τις παρακάτω τρεις μορφές. Πρώτον, οι ομάδες είναι σε θέση να κινούνται για λογαριασμό των υπαρχουσών δομών. Δεύτερον, μπορούν να κινούνται σε αντίθεση με τις υπάρχουσες δομές. Αλλά, κυρίως, μπορούν να δραστηριοποιούνται ως εναλλακτικά κινήματα του «τρίτου δρόμου», που απορρίπτουν αμφότερες τις κυρίαρχες και τις αντιτιθέμενες δομές, λειτουργώντας στην ουσία παράλληλα με τις υπάρχουσες δομές.


Αν και πολλοί από όσους ασχολούνται με τα παγκόσμια δίκτυα αναφέρουν τις αντι-συστημικές τους ρίζες, είναι εντούτοις αλήθεια ότι κινήματα, όπως αυτά που υποστηρίζουν το ανοιχτό λογισμικό και η wikipedia δεν είναι πρωταρχικώς αντι-συστημικά, αφενός στο σχηματισμό και αφετέρου στα κίνητρά τους, παρά την προφανή δυνατότητα των καινοτόμων μεθόδων παραγωγής τους να μεταβάλουν το σύστημα. Για πολλούς λόγους, οι συνέπειες των νέων σχηματισμών θα πρέπει να αναλυθούν ξεχωριστά από τις επιδιώξεις τους, αφού οι νέες εναλλακτικές δομές λειτουργούν παράλληλα με τις υπάρχουσες μεθόδους, συχνά δε, οι συνέπειές τους είναι λιγότερο προφανείς και ίσως, να μην ενδιαφέρουν ιδιαίτερα τους πραγματικούς συμμετέχοντες.


Η παναρχία


Για να μιλήσουμε θεωρητικά -όπως αρμόζει- για την παναρχία, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε σε βάθος, αφενός τις νέες τεχνολογίες και τους παράγωγους σχηματισμούς τους, όπως τα δίκτυα και άλλα πολύπλοκα συστήματα, αφετέρου την πολιτική φιλοσοφία και την κοινωνική θεωρία. Κατέχοντας μόνο την τεχνική γνώση, διακινδυνεύουμε να προσεγγίσουμε τα αποτελέσματα των νέων τεχνολογιών καθαρά επιφανειακά, απλώς μέσα από την οπτική της παραδοσιακής οικονομικής θεωρίας ή αυτή του έθνους-κράτους, χωρίς να εκτιμήσουμε πλήρως τις ενδεχόμενες βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες αυτών των τεχνολογιών. Αντιστρόφως, από μόνη της η φιλοσοφία ενέχει τον κίνδυνο της επικέντρωσης μόνο σε ό,τι αναγνωρίζουμε στο πλαίσιο της παραδοσιακής οπτικής μας- τα έθνη-κράτη, την οργανωμένη εργασία κτλ-, ενώ λείπει τελείως το πεδίο της πραγματικής δράσης, ακόμα και όταν συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, γιατί απλά δεν είμαστε εκπαιδευμένοι για να το δούμε.


Οι κοινωνικοί σχηματισμοί, ενδυναμωμένοι από τις τεχνολογίες διασύνδεσης, αποτελούν, επί του παρόντος, τουλάχιστον, το σημαντικότερο αντικείμενο μελέτης στην κοινωνική και την πολιτική φιλοσοφία. Επιπλέον, αυτοί οι σχηματισμοί δεν αποκτούν ενδιαφέρον μόνο όταν διασταυρώνονται με τις παραδοσιακές δομές των εθνών-κρατών και της οικονομίας. Η παναρχία δημιουργεί και αναπαράγει ένα νέο κοινωνικό και οικονομικό πολιτικό χώρο (που συχνά, αναφέρεται ως παγκόσμια κοινωνία πολιτών) και τα κινήματά του είτε ανθίστανται είτε αμφιταλατεύονται έναντι των παραδοσιακών ιεραρχικών θεσμών. Ως εκ τούτου, η παναρχία αναφαίνεται μέσω μηχανισμών κοινωνικής διακυβέρνησης, οι οποίοι λειτουργούν ανεξαρτήτως και εκ παραλλήλου με την κρατική διακυβέρνηση. Όπως υποστηρίζει ο Paul Wapner:



Αυτό που είναι απολύτως απαραίτητο να αναγνωρίσουμε, πάντως, είναι ότι δεν είναι η περιπλοκότητα και η επικάλυψη με τα κράτη και το κρατικό σύστημα που καθιστούν τις προσπάθειες στο πλαίσιο της παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών «πολιτικές». Ο υπερεθνικός ακτιβισμός δεν πολιτικοποιείται έτσι απλά, όταν διασταυρώνεται με την κρατική συμπεριφορά… Στη συγκεκριμένη ανάλυση αυτό που διακυβεύεται, λοιπόν, είναι η αρχή της παγκόσμιας πολιτικής.» (σ. 339)


Αυτό που απειλεί να μας υπερβεί ως θεωρητικούς είναι η προφανής πολυπλοκότητα του χώρου. Είτε αποκαλείται «ετεροκρατία» (heterarchy) ή «πολυμερισμός» (plurilateralism) ή «κοσμοπολιτισμός» (cosmopolitanism) ή «πολυτμηματοποίηση» (polycontexturality) ή «νεο-μεσαιωνισμός» (neomedievalism) ή «ευέλικτη διαδικτυακή διακυβέρνηση» (mobius web governance) ή «ομότιμη κοινωνία» (p2p society), αυτό που είναι σημαντικό από την εν λόγω πολυπλοκότητα και διαφοροποίηση είναι ότι δεν δύναται να αποτυπωθεί σε έναν άξονα που θα μας παρουσιάζει ένα ενοποιημένο επιστημολογικά και πολτικά «εμείς». Αυτό υιοθετείται, για παράδειγμα, στο βιβλίο των Hardt και Negri “Το Πλήθος” «(Multitude)» και στην κριτική του Danilo Zolo με τίτλο «Cosmopolis». Γινόμαστε αποδέκτες μιας ετερόκλητης και ακαθόριστης ροής, γεγονός το οποίο δεν είναι υποχρεωτικά αρνητικό. Αντιθέτως, είναι απαραίτητο: η προσαρμοστικότητα των πολύπλοκων συστηματων αποτελεί μία εκ των λειτουργιών της ποικιλομορφίας τους. Αν και ο φιλόσοφος Mark Taylor μιλά για το Foucault, τον Derrida και για τους μεταμοντερνιστές γενικότερα, μπορεί εξίσου να αναφέρεται σε σύγχρονους κοσμοπολιτιστές, όταν υποστηρίζει ότι «δεν δύνανται να φανταστούν ένα μη ολιστικό σύστημα ή μία δομή που παρ’όλα αυτά να δρα ως σύνολο.» Αυτό που τα πολύπλοκα συστήματα αυτο-οργάνωσης επιτυγχάνουν είναι μια ισορροπία ανάμεσα στην υπερβολική ευελιξία –συνεπώς απουσία ενότητας και ταυτότητας- και την υπερβολική ακαμψία –συνεπώς απουσία προσαρμοστικότητας, η οποία καθιστά αναπόφευκτη την κατάρρευση. Η βιβλιογραφία για τα πολύπλοκα συστήματα και την αυτο-οργάνωση παρέχει άλλον έναν αναλυτικό φακό θέασης της παναρχίας.


Ο Ron Deibert στα συμπεράσματα του έργου του «Parchment, Printing, and Hypermedia» υποστηρίζει ότι:



«Η ετερογενής φύση της μεταμοντέρνας κοινωνικής επιστημολογίας και τα αλληλοκαλυπτόμενα στρώματα της πολιτικής εξουσίας, για να μην αναφερθώ στα διάσπαρτα κέντρα παρακολούθησης, θα δρούσαν ως δυνατές αντιστάσεις κατά της ανάδειξης μιας ενιαίας μαζικής ταυτότητας. Είναι πιο πιθανό ότι αυτή η αίσθηση μιας φανταστικής παγκόσμιας κοινότητας θα συνυπάρχει σε ένα πολύπλοκο ετερογενές μείγμα αλληλοεπικαλυπτόμενων και ρευστών πολλαπλών ταυτοτήτων.»


Σε αυτό το σημείο, έχουμε ορισμένα πράγματα να φοβόμαστε – π.χ. την άνοδο εγκληματικών δικτύων και του «πολέμου στο διαδίκτυο» -, αλλά και πολλά για να πανηγυρίζουμε. Δεν περιφερόμαστε άσκοπα, «κανένα κέντρο» δεν είναι το ίδιο με τα «πολλά κέντρα.» Με την κινητικότητα έρχεται και η απελευθέρωση και με την απελευθέρωση οι ευθύνες. Συνεπώς, ενόσω μερικοί, ενδεχομένως, θεωρούν τα πολύπλοκα δίκτυα απρόβλεπτα, διαρκώς μεταβαλλόμενα, συγκεχυμένα ή ακόμα και επικίνδυνα, η παναρχία προσφέρει, εντούτοις, και τις πιο συναρπαστικές προκλήσεις και θεωρητικές ευκαιρίες για το μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Συνέντευξη του Paul Hartzog για την παναρχία


Διάλεξη του Paul Hartzog για τη συλλογική δράση

Ο Michel Bauwens εξετάζει τις δυνατότητες που ανοίγουν οι ομότιμες σχέσεις για τις προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να προσφέρουν μία εναλλακτική οδό ως προς τη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και σε σχέση με την εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Ομότιμη διακυβέρνηση και δημοκρατία


Καθώς οι ομότιμες τεχνικές και κοινωνικές υποδομές όπως τα διανεμημένα μέσα επικοινωνίας και οι αυτοδιοικούμενες ομάδες γίνονται ένα σημαντικό αν όχι κυρίαρχο σχήμα για τις αλλαγές που επιφέρει ο γνωστικός καπιταλισμός, η ομότιμη δυναμική των σχέσεων θα έχει όλο και περισσότερο πολιτικές επιδράσεις.


Υπενθυμίζουμε ότι η ομότιμη δυναμική των σχέσεων προκύπτει όπου υπάρχουν διανεμημένα δίκτυα, δηλαδή όπου υπάρχει ελευθερία για ανάληψη δράσεων και σχέσεων και όπου δεν υπάρχει απροκάλυπτος καταναγκασμός έτσι ώστε οι τρόποι διακυβέρνησης να κατευθύνονται από κάτω προς τα πάνω. Δημιουργεί διαδικασίες όπως ομότιμη παραγωγή, κοινή παραγωγή αξίας, ομότιμη διακυβέρνηση, δηλαδή αυτο-διακυβέρνηση τέτοιων προγραμμάτων και ομότιμη ιδιοκτησία, ένα αυτο-ανοσοποιητικό σύστημα που αποτρέπει την ιδιοποίηση των commons από ιδιώτες.


Είναι σημαντικό να διακρίνουμε την ομότιμη διακυβέρνηση πολλών μικρών αλλά συντονισμένων σε παγκόσμιο επίπεδο ομάδων που επιλέγουν μη αντιπροσωπευτικές διαδικασίες στις οποίες οι συμμετέχοντες συναποφασίζουν για τα προγράμματα, από την αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Η τελευταία είναι μια αποκεντρωμένη μορφή της από κοινού εξουσίας, που βασίζεται σε εκλογές και αντιπροσώπους. Απ’ τη στιγμή που η κοινωνία δεν είναι μια ομότιμη ομάδα με a priori συναίνεση, αλλά μάλλον μια αποκεντρωμένη δομή ανταγωνιστικών ομάδων, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν μπορεί να αντικατασταθεί από την ομότιμη διακυβέρνηση.


Ωστόσο, και οι δυο τρόποι θα επηρεάσουν και θα προσαρμοστούν ο ένας στον άλλον. Τα ομότιμα προγράμματα που εξελίσσονται πέραν μιας συγκεκριμένης κλίμακας και αρχίζουν να αντιμετωπίζουν θέματα που έχουν να κάνουν με αποφάσεις για ανεπαρκείς πόρους, θα υιοθετήσουν πολύ πιθανά κάποιους αντιπροσωπευτικούς μηχανισμούς. Η αντιπροσωπευτική και γραφειοκρατική λήψη αποφάσεων μπορεί και πρόκειται να αντικατασταθεί σε ορισμένες περιπτώσεις από παγκόσμια δίκτυα διακυβέρνησης, σε μεγάλο βαθμό αυτοδιοικούμενα και που, σε κάθε περίπτωση, θα ενσωματώνουν όλο και περισσότερα πρότυπα θεματοφυλάκων, που προσπαθούν να συμπεριλάβουν ως συμμετέχοντες στη λήψη αποφάσεων όλες τις ομάδες στις οποίες οι δράσεις αυτές μπορούν να επιδράσουν. Αυτό το συνεταιριστικό πρότυπο που βασίζεται στην ομάδα είναι διαφορετικό, αλλά σχετικό σε ό, τι αφορά στο πνεύμα από την ομότιμη διακυβέρνηση που βασίζεται στο άτομο, γιατί μοιράζονται ένα ήθος συμμετοχής.


Ωστόσο, υπάρχει η ακόλουθη θεμελιώδης αλλαγή. Η μοντέρνα αντίληψη θεωρεί ότι τα άτομα χρειάζονται ένα κοινωνικό συμβόλαιο που μεταβιβάζει την εξουσία σε έναν κυρίαρχο προκειμένου να δημιουργηθεί η κοινωνία και ότι χρειάζονται κοινωνικοποίηση μέσω θεσμών που απευθύνονται σ’ αυτά όπως σε μια αδιάκριτη μάζα. Κατά τη νέα άποψη, όμως, τα άτομα είναι ήδη και πάντα συνδεδεμένα με τους ομότιμούς τους και βλέπουν τους θεσμούς ομότιμα. Κατά συνέπεια, οι θεσμοί θα πρέπει να εξελιχθούν για να γίνουν υποστηρικτικές οικολογίες, επινοητικοί τρόποι για τη δημιουργία υποδομών υποστήριξης.


Οι πολιτικοί γίνονται διερμηνείς και εμπειρογνώμονες, ο οποίοι μπορούν να κατευθύνουν τα θέματα που ανακύπτουν από δίκτυα που βασίζονται στην κοινωνία των πολιτών, στο θεσμικό πεδίο.


Το κράτος γίνεται τουλάχιστον ουδέτερος (ή ακόμη καλύτερα ευνοϊκός προς τα commons) διαιτητής, δηλαδή μετα-ρυθμιστής για τις τρεις σφαίρες και περνάει από το δυαδικό δίλημμα κράτους/ιδιωτικοποίησης στην τριαδική επιλογή για μια καλύτερη δυνατή μίξη ανάμεσα στην κυβερνητική ρύθμιση, την ελευθερία της ιδιωτικής αγοράς και τα αυτόνομα προγράμματα της κοινωνίας των πολιτών. Ειδικότερα, μπορεί να εξελιχθεί έτσι ώστε να έχει τις ακόλουθες δραστηριότητες. Αναγνωρίζοντας την άμεση αξία της δημιουργίας κοινωνικού πεδίου μπορεί να βρει τρόπους υποστήριξης τέτοιων δραστηριοτήτων.


Ένα παράδειγμα που συνάντησα πρόσφατα είναι το έργο της δημοτικής αρχής της Βρέστης, στη γαλλική Βρετάνη. Εκεί, το τμήμα ‘Τοπική Δημοκρατία’ της πόλης έχει διαθέσιμες ηλεκτρονικές υποδομές, εκπαιδευτικά πρότυπα και κοινή φυσική υποδομή (κάμερες, ηχητικό εξοπλισμό κλπ) έτσι ώστε οι ντόπιοι, άτομα και ομάδες, να μπορούν να δημιουργούν πολιτιστικά και κοινωνικά προγράμματα μόνοι τους. Για παράδειγμα, με το πρόγραμμα Territoires Sonores το κοινό μπορεί να δημιουργήσει αρχεία ήχου και βίντεο για να εμπλουτίσει τα έθιμά του, τα οποία δεν παράγονται κατά συνέπεια από ιδιωτική εταιρία ούτε από την ίδια την πόλη.


Η δυναμική μεταξύ ομότιμων δικτύων, όπως και η σκέψη και η ανάγκη πειραματισμού που εμπνέει, δεν αποτελεί απλώς μια τρίτη μορφή για την παραγωγή κοινωνικής αξίας, αλλά παράγει επίσης νέες μορφές θεσμοθέτησης και ρύθμισης, που θα μπορούσαν να ερευνηθούν ή/και να εφαρμοστούν εποικοδομητικά.


Πράγματι, μέσα από την κοινωνία των πολιτών εμφανίζεται ένας νέος θεσμός, τα commons, που αποτελούν μια νέα ξεχωριστή μορφή ρύθμισης και ιδιοκτησίας. Σε αντίθεση με την ιδιωτική ιδιοκτησία, που αποκλείει, και την κρατική ιδιοκτησία, όπου το συλλογικό ‘ιδιοποιείται’ το ατομικό, στα commons το ατομικό διατηρεί την κυριαρχία του, αλλά τη μοιράζεται εκούσια. Η διαφορά ανάμεσα στην ηθική των Creative Commons και της General Public Licence είναι, ότι στην πρώτη περίπτωση το άτομο έρχεται πρώτο και τα commons είναι ένα παράγωγο του ατομικού συμφέροντος. Στις άδειες GPL, αντίθετα, η κατασκεύη του κοινού είναι πρωταρχική (ακόμα και αν κάποιος συνεργάζεται οδηγούμενος από το προσωπικό του συμφέρον, το έργο του είναι αναπόσπαστο κομμάτι των commons, κάτι που είναι ασαφές σε πολλές εκδοχές των αδειών Creative Commons). Κοινός πάντως και στις δύο άδειες είναι ο εθελοντικός χαρακτήρας του να μοιραστεί κάποιος το έργο του.


Για παράδειγμα, ο Peter Barnes, στο σημαντικό βιβλίο του ‘Capitalism 3.0’, εξηγεί πώς τα εθνικά πάρκα και τα περιβαλλοντικά commons (όπως το προτεινόμενο Skytrust)μπορούν να διοικούνται από τραστ, που έχουν την υποχρέωση να κρατούν όλο το (φυσικό) κεφάλαιο άθικτο και μέσα από το ‘ένας άνθρωπος/μία ψήφος’ να αναλαμβάνουν τη διατήρηση των κοινών φυσικών πόρων. Αυτό μπορεί να γίνει μια αποδεκτή εναλλακτική λύση τόσο στην εθνικοποίηση όσο και στην απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση.


Προς έναν προσανατολισμό των commons σε μια ανανεωμένη προοδευτική πολιτική


Τι σημαίνει αυτό για τις απελευθερωτικές παραδόσεις που προέκυψαν από την βιομηχανική εποχή;


Πιστεύω πως μπορεί να έχει 2 θετικές επιδράσεις:


1) Διαχωρισμό της αυτόματης σύνδεσης με τις γραφειοκρατικές κυβερνητικές ιδιότητες (πράγμα που δεν σημαίνει πως δεν είναι κατάλληλο σε ορισμένες συνθήκες). Μπορούν να διατυπωθούν προτάσεις που υποστηρίζουν άμεσα την ανάπτυξη των Commons.


2) Διαχωρισμό από την εναλλακτική του: απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση. Υποστήριξη για τα Commons και την ομότιμη παραγωγή σημαίνει πως υπάρχει εναλλακτική στη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και στη μπλερική εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Τα προοδευτικά κινήματα μπορούν έτσι να γίνουν περισσότερο πληροφοριακή παρά να μείνουν αγκιστρωμένα στην βιομηχανικής κοινωνίας. Αντί να προασπίζονται το βιομηχανικό στάτους κβο, γίνονται ξανά μια επιθετική δύναμη (δηλαδή: να παλέψουν για μια κοινωνία της πληροφορίας βασισμένη στην ισότητα), συνδεδεμένη πιο στενά με τις ανοιχτές/ελεύθερες, συμμετοχικές, προσανατολισμένες στα commons δυνάμεις και κινήματα. Αυτά τα τρία κοινωνικά κινήματα δημιουργήθηκαν από την ανάγκη για μια αποτελεσματική κοινωνική αναπαραγωγή της ομότιμης παραγωγής και του common.


Τα ανοιχτά και ελεύθερα κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι υπάρχει ακατέργαστο υλικό για ελεύθερη πολιτιστική παραγωγή και να αγωνιστούν κατά των μονοπωλιακών μισθωμάτων του κεφαλαίου, που περιορίζει τώρα τους νεωτερισμούς. Εργάζονται για εκείνη την πλευρά της εξίσωσης που επιτρέπει την είσοδο. Τα συμμετοχικά κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι ο καθένας μπορεί να χρησιμοποιήσει τον ειδικό συνδυασμό ικανοτήτων του για να συμβάλει στο κοινό πρόγραμμα και να δουλέψει για να κάνει πιο προσιτά τα τεχνικά, κοινωνικά και πολιτικά σημεία εκκίνησης. Τέλος, το κίνημα των Commons εργάζεται για να προφυλάξει το common από την ιδιωτική ιδιοποίηση, έτσι ώστε η κοινωνική αναπαραγωγή να διασφαλιστεί και η κυκλοφορία του common να συνεχιστεί απρόσκοπτα, καθώς τα Commons με τη σειρά τους δημιουργούν νέα επίπεδα ανοιχτού και ελεύθερου ακατέργαστου υλικού.


Υπάρχει επίσης μια διασύνδεση με το περιβαλλοντολογικό κίνημα. Ενώ τα προσανατολισμένα στον πολιτισμό κινήματα μάχονται κατά των τεχνητών ελλείψεων, το περιβαλλοντολογικό κίνημα μάχεται κατά της τεχνητής αφθονίας που δημιουργεί η χωρίς περιορισμούς λογική των αγορών. Η κατάργηση της ψευδο-αφθονίας και της ψευδο-έλλειψης είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να συμβεί για να γίνει ο ανθρώπινος πολιτισμός μας βιώσιμος σε αυτό το στάδιο. Όπως έχει τονίσει ο Richard Stallman [1] και άλλοι, το νομοθετικό πλαίσιο για τα πνευματικά δικαιώματα και τις πατέντες έχει σαν στόχο τον περιορισμό της ελεύθερης συνεργασίας και των πολιτισμικών ανταλλαγών ανάμεσα στους δημιουργικούς ανθρώπους, και είναι το ίδιο ολέθρια για την ανθρώπινη εξέλιξη όσο και η καταστροφή της βιοσφαίρας.


Υπάρχει, επομένως, τεράστια δυναμική ώστε η ανανεωμένη αριστερά να ευθυγραμμιστεί με τις αξίες της νέας γενιάς και να επιτύχει το μακροπρόθεσμο πλεονέκτημα που οι Ρεπουμπλικάνοι πέτυχαν από τη δεκαετία του ’80.


Τι πρέπει να γίνει;


Προτεραιότητα είναι η δημιουργία νομικών και ρυθμιστικών πλαισίων που:


1) μειώνουν τις τεχνητές ελλείψεις στον τομέα της πληροφορίας έτσι ώστε να δημιουργηθεί μια τεράστια κοινωνική αξία και μια μη υλική ευχάριστη ατμόσφαιρα να αντικαταστήσει την θανάσιμη λογική της υλικής συσσώρευσης.


2) εισάγουν το πραγματικό κόστος στο υλικό πεδίο έτσι ώστε η αγορά να μη δημιουργεί πια αρνητικές εξωτερικεύσεις στο φυσικό περιβάλλον.


3) δημιουργούν μια πιο διανεμημένη πρόσβαση στα μέσα παραγωγής (χρηματοδότηση σε ομότιμη βάση, διανεμημένη παραγωγή ενέργειας κλπ) έτσι ώστε η ομότιμη δυναμική να μπορεί να εισαχθεί και στη σφαίρα της υλικής παραγωγής.

——————————————————————————–

[1] Ο Richard Stallman αντιτίθεται στη χρήση του όρου πνευματική ιδιοκτησία γιατί ‘Είναι λάθος να μιλάς “για καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας” εδώ, αφού μόνο μερικοί, όχι όλοι, οι νόμοι πνευματικής ιδιοκτησίας δημιουργούν έλλειψη ενός αγαθού με εγγενή αξία. Για παράδειγμα, οi νόμοι για τα εμπορικά σήματα δεν προκαλούν την έλλειψη κάποιου αγαθού με πραγματική αξία. Η χρήση ενός όρου που περιλαμβάνει τον νόμο για τα εμπορικά σήματα είναι ένα αχρείαστο λάθος’.

(προσωπικό email, 25 Φεβρουαρίου 2007)


Διαβάστε ακόμα


Το ίδρυμα P2P


Ομότιμη πολιτική ορολογία (στα αγγλικά)

Η τρέχουσα πολιτική οικονομία βασίζεται σε ένα θεμελιώδες λάθος, σημειώνει ο Michel Bauwens. Βασίζεται στην υπόθεση ότι οι φυσικοί πόροι είναι απεριόριστοι και ότι υπάρχει ένα ατέλειωτο βούλιαγμα. Σε μια κοινωνία βασισμένη στη θεωρία Ρ2Ρ (δίκτυα ομότιμων), η κατάσταση αντιστρέφεται: τα όρια των φυσικών πόρων αναγνωρίζονται και η αφθονία άυλων πόρων γίνεται κεντρική αρχή.


1. Γενική εισαγωγή


Οι κοινωνικές διαδικασίες μεταξύ ομότιμων δικτύων είναι διαδικασίας ακολουθιακής επαγωγικής επεξεργασίας, όπου αυτοί που κινούνται σε ένα διανεμημένο διαδίκτυο μπορούν να ασχολούνται ελεύθερα με κοινές επιδιώξεις, χωρίς εξωτερικό εξαναγκασμό. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε πως τα διανεμημένα συστήματα διαφέρουν από τα αποκεντρωμένα συστήματα, κυρίως επειδή στα τελευταία οι κόμβοι είναι υποχρεωτικοί, ενώ στα προηγούμενα είναι αποτέλεσμα συνειδητών επιλογών. Τα διανεμημένα δίκτυα έχουν περιορισμούς, εσωτερικό εξαναγκασμό, που αποτελούν προϋποθέσεις για να λειτουργεί μια ομάδα, και μπορεί να είναι ενσωματωμένα στην τεχνική υποδομή, τις κοινωνικές νόρμες ή τους νομικούς κανόνες.


Πιο συγκεκριμένα, οι κοινωνικές διαδικασίες μεταξύ ομότιμων δικτύων (Ρ2Ρ) δημιουργούν:


1) Ομότιμη παραγωγή: κάθε φορά που μια ομάδα ομότιμων δικτύων αποφασίζει να αναλάβει την παραγωγή ενός κοινού πόρου


2) Ομότιμη διακυβέρνηση: τα μέσα με τα οποία επιλέγουν να αυτοδιοικούνται όταν ασχολούνται με μια τέτοια επιδίωξη


3) Ομότιμη ιδιοκτησία: το θεσμικό και νομικό πλαίσιο που επιλέγουν να διαφυλάξουν έναντι της ιδιωτικής ιδιοποίησης αυτού του κοινού έργου- συνήθως με μορφές μη αποκλειστικής εκμετάλλευσης σε ό, τι αφορά στην οικουμενική κοινή ιδιοκτησία, όπως αυτή ορίζεται από την General Public License (Άδεια Γενικής Χρήσης), ορισμένες μορφές των αδειών Creative Commons, η παρόμοιων παράγωγων.


Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η ομότιμη παραγωγή αποτελεί μια μορφή ‘γενικευμένης’ ή μη-αμοιβαίας ανταλλαγής. Δεν πρόκειται για μια οικονομία βασισμένη στην άμεση ανταλλαγή ή υποχρέωση. Επομένως, η ομότιμη παραγωγή δεν εξομοιώνεται με την συνεταιριστική παραγωγή για την αγορά: η συμμετοχή πρέπει να είναι εθελοντική, δεν υπάρχει άμεση ανταμοιβή (αλλά πολλές έμμεσες ανταμοιβές) με τη μορφή χρηματικής αποζημίωσης. Η ίδια η διαδικασία είναι συμμετοχική. Και το αποτέλεσμα είναι παρομοίως ελεύθερο, με την έννοια ότι οποιοσδήποτε μπορεί να έχει πρόσβαση και να χρησιμοποιεί τον κοινό πόρο. Στην πραγματικότητα, τα περισσότερα από τα προγράμματα της ομότιμης παραγωγής διασυνδέονται με έναν μικρότερο πυρήνα ανθρώπων που μπορούν να πληρώνονται και να χρησιμοποιούν τα κονδύλια για τη δημιουργία μιας υποδομής που θα επιτρέψει την ομότιμη παραγωγή.


Οι προϋποθέσεις για να υπάρξει ομότιμη παραγωγή είναι κυρίως: ο πλούτος και η διανομή. Ο πλούτος έχει να κάνει με τον πνευματικό πλούτο ή το πλεόνασμα δημιουργικότητας, με την ικανότητα κατοχής μέσων παραγωγής με ανάλογη ικανότητα πλεονάσματος. Η διανομή είναι η προσβασιμότητα αυτών των άφθονων πόρων σε καλά επεξεργασμένα εργαλεία, που ο Yochai Benkler αποκάλεσε λειτουργικά και επεκτάσιμα τμήματα. Μιλάμε πάλι για διανομή πνεύματος, για υποδομή παραγωγής, για χρηματοοικονομικό κεφάλαιο.


Η ισότιμη παραγωγή, παρ’ όλο που είναι ενσωματωμένη στην τρέχουσα πολιτική οικονομία και βασική για την επιβίωση των γνωστικών μορφών του καπιταλισμού, είναι μετα-καπιταλιστική. Κυρίως επειδή δεν εξαρτάται από τις αμοιβές, ούτε από τον έλεγχο μιας εταιρικής ιεραρχίας και δεν κατανέμει πόρους σύμφωνα με οποιονδήποτε μηχανισμό τιμών ή αγοράς.


Η ισότιμη διακυβέρνηση είναι μετα-δημοκρατική, επειδή είναι μια μορφή διακυβέρνησης που δεν βασίζεται στην αντιπροσώπευση, αλλά όπου οι συμμετέχοντες συναποφασίζουν άμεσα, και επειδή δεν περιορίζεται στο πολιτικό πεδίο, αλλά μπορεί να εφαρμοστεί σε οποιοδήποτε κοινωνικό πεδίο.


Η ισότιμη ιδιοκτησία είναι μια μετα-καπιταλιστική μορφή ιδιοκτησίας επειδή είναι μη αποκλειστικής εκμετάλλευσης και δημιουργεί ένα commons με οριακά κόστη αναπαραγωγής.


2. Οι προϋποθέσεις για την επέκταση της ομότιμης παραγωγής


Η ομότιμη παραγωγή εμφανίζεται στη σφαίρα της άυλης παραγωγής. Σ’ αυτή τη σφαίρα, η πρόσβαση σε διανεμημένους πόρους είναι σχετικά εύκολη. Μεγάλα τμήματα του πληθυσμού στις δυτικές χώρες διαθέτουν μόρφωση και μπορούν να έχουν έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή στη διάθεσή τους. Και τα κόστη αναπαραγωγής είναι οριακά.


Η επέκταση της ομότιμης παραγωγής εξαρτάται από τις πολιτιστικές/νομικές συνθήκες. Απαιτεί τη χρήση ανοιχτού και ελεύθερου, ακατέργαστου πολιτιστικού υλικού, συμμετοχικές δομές για την επεξεργασία του και μορφές ιδιοκτησίες βασισμένες στα commons για να προστατεύσουν τα αποτελέσματα από ιδιωτική ιδιοποίηση. Ως εκ τούτου, επιτυγχάνεται η κυκλοφορία του common (η έννοια είναι του Nick Dyer-Whiteford), μέσω της οποίας η ομότιμη παραγωγή επεκτείνεται.


Ωστόσο, η ομότιμη παραγωγή δεν περιορίζεται στη σφαίρα της άυλης παραγωγής.


Οι φυσικοί πόροι μπορούν να μοιραστούν, εάν είναι διαθέσιμοι σε διανεμημένο σχήμα. Για παράδειγμα: οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και τα αρχεία τους και η ικανότητα επεξεργασίας. Τα αυτοκίνητα μπορούν να συγκεντρωθούν όλα μαζί. Τα χρήματα μπορούν να συγκεντρωθούν, για παράδειγμα σε οικονομικές συναλλαγές του Ρ2Ρ όπως στην περίπτωση της Zopa ή της Prosper.Η κατασκευή μικρών ηλεκτρονικών υπολογιστών και προσωπικών κατασκευών μπορούν να κατεβάσουν το όριο συμμετοχής, δημιουργώντας περισσότερα λειτουργικά και επεκτάσιμα τμήματα σε νεότερα πεδία.


Για διαδικασίες όπου η φυσική παραγωγή απαιτεί πρόσβαση σε συγκεντρωτικό οικονομικό κεφάλαιο, για παράδειγμα η παραγωγή αυτοκινήτων, είναι απολύτως κατανοητό να αποκοπεί η φάση του άυλου σχεδίου από τον χώρο φυσικής παραγωγής. Η Innocentive είναι ένα από τα παλιότερα παραδείγματα. Η μελέτη για το αυτοκίνητο ανοιχτού κώδικα μπορεί να έχει κολλήσει, αλλά δεν υπάρχει ουσιαστικό εμπόδιο για τέτοιες διαδικασίες.


Τέλος, η σχέση ανάμεσα σε φυσικά αντικείμενα, τον ορθολογικό χώρο και την ψηφιακή ταυτοποίηση μπορεί να αλλάξει, ώστε να προωθηθούν προσεγγίσεις βασισμένες στην έννοια των commons. Το πείραμα του λευκού ποδήλατου στο Άμστερνταμ απέτυχε, επειδή ο ανεπαρκής φυσικός πόρος, τα ποδήλατα, δεν μπορούσαν να εντοπιστούν και να προστατευθούν. Αλλά ποδήλατα που ανήκουν στα commons μπορούν να εντοπιστούν μέσω του RFID.


Μια τέτοια επέκταση δεν αποτελεί μόνο φυσική προέκταση της τεχνικής εξέλιξης, αλλά έχει δομικά και επομένως πολιτικά κωλύματα. Τα συγκεντρωτικά σχήματα του κεφαλαίου των σύγχρονων νεοφιλελεύθερων αντι-αγορών παρεμποδίζουν σαφώς μια τέτοια επέκταση. Ακόμη όμως και με αυτούς τους περιορισμούς, τα περιθώρια επέκτασης της ομότιμης παραγωγής είναι σημαντικά.


3. Οι συνθήκες για την επέκταση της ομότιμης διακυβέρνησης


Η ομότιμη διακυβέρνηση λειτουργεί επειδή η ομότιμη παραγωγή είναι ο συντονισμός σε μεγάλη κλίμακα ενός μεγάλου αριθμού ομάδων μικρο-παραγωγής. Στο εσωτερικό των ομάδων, η λήψη αποφάσεων είναι συμμετοχική και συναινετική και ο παγκόσμιος συντονισμός είναι εκουσίως αποδεκτός και σήμερα τεχνικά εφικτός. Μικρές φυλές, θύματα των πολιτισμικών ιεραρχιών, καθίστανται πάλι ικανές στο νέο σχήμα των διαδικτυακών κοινοτήτων με κοινά ενδιαφέροντα.


Από τη θετική της πλευρά, η ομότιμη διακυβέρνηση επεκτείνει τη σφαίρα της αυτονομίας-σε-συντονισμό με όλα τα κοινωνικά πεδία. Υπόσχεται να γίνει η παραγωγή μια μη ιεραρχική διαδικασία. Ωστόσο, όπως είπα προηγουμένως, η ομότιμη διακυβέρνηση είναι ‘μετα-δημοκρατική’ γιατί είναι μη-αντιπροσωπευτική.


Ο αρνητικός περιορισμός είναι ο ακόλουθος: η ομότιμη διακυβέρνηση απαιτεί a priori συναίνεση στο κοινό αντικείμενο. Αλλά η κοινωνία ως σύνολο στερείται εξ’ ορισμού αυτής της συναίνεσης: είναι μάλλον μια αποκεντρωμένη συλλογή αντιμαχόμενων συμφερόντων και κοσμοθεωριών παρά ένα διανεμημένο δίκτυο ελεύθερων παικτών. Κατά συνέπεια, για την κοινωνία γενικά δεν υπάρχει εναλλακτική λύση σε μια αναζωογονημένη δημοκρατική πολιτεία, βασισμένη στην αντιπροσώπευση. Ωστόσο, όπως η αγορά μπορεί να εμπνευστεί απ’ τον εαυτό της και να μεταρρυθμιστεί από αρχές Ρ2Ρ ή βασισμένες σε συνεταιρισμούς (όπως στο εμπόριο που υπάγεται σε ομότιμη διαιτησία), έτσι μπορούμε να έχουμε ομότιμα σχήματα παγκόσμιας διακυβέρνησης βασισμένης σε πολλούς θεματοφύλακες .Και σε κάθε περίπτωση, η σφαίρα της αυτονομίας, όπως για παράδειγμα η καθαρή διακυβέρνηση μπορεί να επεκταθεί ουσιαστικά ακόμη και μέσα στις δομές μιας δημοκρατικής κυβέρνησης.


4. Η θεωρία Ρ2Ρ ως απελευθερωτική δυνατότητα της εποχής


Η τρέχουσα πολιτική οικονομία βασίζεται σε ένα θεμελιώδες λάθος. Βασίζεται στην υπόθεση ότι οι φυσικοί πόροι είναι απεριόριστοι και ότι υπάρχει ένα ατέλειωτο βούλιαγμα. Και δημιουργεί τεχνική ανεπάρκεια για εν δυνάμει άφθονους πολιτιστικούς πόρους. Αυτός ο συνδυασμός ημι-αφθονίας και ημι- ανεπάρκειας καταστρέφει τη βιόσφαιρα και παρεμποδίζει την επέκταση του κοινωνικού νεωτερισμού και του ελεύθερου πολιτισμού.


Σε μια κοινωνία βασισμένη στη θεωρία Ρ2Ρ, η κατάσταση αντιστρέφεται: τα όρια των φυσικών πόρων αναγνωρίζονται και η αφθονία άυλων πόρων γίνεται κεντρική αρχή. Η θεώρηση της Ρ2Ρ είναι η ακόλουθη:


1) η κεντρική πνευματική, πολιτιστική και ψυχική αξία παράγεται μέσω μη αμοιβαίας ομότιμης παραγωγής,
2) περιβάλλεται από μια μεταρρυθμισμένη, εμπνευσμένη από την ομοτιμία, σφαίρα υλικών ανταλλαγών,
3) διοικείται σε παγκόσμιο επίπεδο από ένα εμπνευσμένο από την ομοτιμία και αναμορφωμένο κράτος και σύστημα διακυβέρνησης.


Διαβάστε ακόμα


Το ίδρυμα P2P


Ομότιμες πρακτικές και ανθρώπινη εξέλιξη (στα αγγλικά)