Η Lina Ben Mhenni ήταν μία από τις κύριες ομιλήτριες στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή της, μαζί με το βίντεο της ομιλίας της που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Θα περιγράψω την εμπειρία μας, πρώτα για το τι έγινε στο παρελθόν κι ύστερα για το τι γίνεται αυτή τη στιγμή στην Τυνησία. Εδώ είναι οι εικόνες των πρώτων διαδηλώσεων που έγιναν στην πρωτεύουσα Τύνιδα σε ένδειξη συμπαράστασης στη λαϊκή εξέγερση που άρχισε στο Σίντι Μπουζίντ. Αυτή ήταν η πόλη όπου ο Μοχάμμεντ Μπουαζίζι αυτοπυρπολήθηκε.


Αυτές είναι οι εικόνες της πρώτης διαδήλωσης. Στην αρχή, ο κόσμος δεν πίστευε στην επανάσταση και ο αριθμός των συμμετεχόντων ήταν πολύ μικρός, τελικά όμως οι άνθρωποι άρχισαν να ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο και μπορούμε να δούμε πως στη διαδήλωση που έγινε δυο μέρες μετά από την πρώτη, ο αριθμός είναι πολύ μεγαλύτερος. Από την πρώτη μέρα, οι μπλόγκερς και οι κυβερνοακτιβιστές άρχισαν να παρακολουθούν τα γεγονότα. Επειδή τυχαίνει να είμαι μπλόγκερ, προσπάθησα να είμαι παρούσα στις διαδηλώσεις και να τραβήξω φωτογραφίες, καθώς τα παραδοσιακά ΜΜΕ, εννοώ το ραδιόφωνο, την τηλεόραση και τις εφημερίδες, δεν κάλυπταν τα γεγονότα.




Κατά τη διάρκεια της δεύτερης διαδήλωσης, η οποία έγινε στην Τύνιδα, η αστυνομία ήταν πραγματικά βίαιη, χτυπούσαν και τραυμάτιζαν τον κόσμο. Συνέχισα να καλύπτω τις διαδηλώσεις στην Τύνιδα και ειδικά τις απεργίες των δικηγόρων, που ήταν πολύ ενεργοί στη διάρκεια των γεγονότων. Έναν δικηγόρο που συμετείχε σε αυτές τις πρώτες διαδηλώσεις, μάλιστα, τον απήγαγε η αστυνομία και τον ξυλοκόπησε.


Μολονότι η αστυνομία ήταν εξαιρετικά βίαιη, οι άνθρωποι συνέχισαν να διαδηλώνουν κι εδώ βλέπουμε τη φωτογραφία μιας διαδήλωσης που έγινε στις 8 Ιανουαρίου 2011 κι όπου είναι εμφανές ότι ο αριθμός των διαδηλωτών έχει αυξηθεί. Οι διαδηλώσεις γίνονταν σε όλη τη χώρα κι αυτό εξαγρίωσε την αστυνομία που έγινε ακόμη πιο βίαιη…άρχισαν να σκοτώνουν ανθρώπους παντού στην Τυνησία.


Στις 9 Ιανουαρίου αποφάσισα να εγκαταλείψω την πρωτεύουσα και να πάω στις πόλεις Κασσερίν, Σίντι Μπουζίντ και Ρεγκέμπ, όπου η αστυνομία ήταν εξαιρετικά βίαιη. Στο Ρεγκέμπ, στις 9 Ιανουαρίου, 2011 η αστυνομία σκότωσε πέντε ανθρώπους που διαδήλωναν ειρηνικά. Ορισμένοι μάλιστα από αυτούς δεν διαδήλωναν καν, περπατούσαν απλώς στο δρόμο, αλλά η αστυνομία χρησιμοποίησε πραγματικά πυρά και τους σκότωσε. Τράβηξα φωτογραφίες από αυτά τα γεγονότα λίγες ώρες μετά τις δολοφονίες, τις δημοσίευσα την ίδια μέρα στο Ίντερνετ και δέχτηκα εκατοντάδες σχόλια. Ήρθαν μάλιστα σε επαφή μαζί μου εκπρόσωποι από ξένα ΜΜΕ και μου είπαν ότι ήθελαν να έρθουν στην Τυνησία να καλύψουν τα γεγονότα.


Ύστερα επέστρεψα στην πρωτεύουσα, Τύνιδα, και συνέχισα να καλύπτω τα γεγονότα στις γειτονικές περιοχές. Η αστυνομία εξακολουθούσε να ασκεί επανειλλημμένα βία κι εγώ εξακολουθούσα να καλύπτω τα γεγονότα μέχρι τις 14 Ιανουαρίου που οι Τυνήσιοι κατέβηκαν μαζικά στους δρόμους και φώναξαν με δυνατή φωνή “Μπεν Άλι, φύγε!” Στις 14 Ιανουαρίου υπήρξε πάλι βία, η αστυνομία χρησιμοποίησε δακρυγόνα και πραγματικά πυρά και σκότωσε μερικούς διαδηλωτές ακόμη. Η αλήθεια είναι ότι η τυνησιακή λαϊκή εξέγερση έδιωξε τον πρόεδρο απ’ την εξουσία τον Ιανουάριο, ανοίγοντας το δρόμο σε ενδεχόμενες μεταρρυθμίσεις, αλλά η κατάσταση δεν άλλαξε πραγματικά. Μετά τις 14 Ιανουαρίου, η αστυνομία παρέμεινε εξαιρετικά βίαιη. Τράβηξα φωτογραφίες στις 26 Ιανουαρίου, στη διάρκεια μιας καθιστικής διαμαρτυρίας που οργάνωσαν νεαροί Τυνήσιοι που ζητούσαν τη διάλυση του πολιτικού κόμματος του πρώην προέδρου.


Ακόμη και σήμερα η κατάσταση στην Τυνησία είναι ιδιαίτερα προβληματική. Πρόσφατα, μετά τη δημοσίευση ενός βίντεο που έδειχνε τον πρώην επικεφαλής του υπουργείου Εσωτερικών να κάνει αποκαλύψεις για την παραίτησή του και την προσωρινή κυβέρνηση, κάποιοι Τυνήσιοι βγήκαν στους δρόμους για να καταγγείλουν τις κυβερνητικές πρακτικές και η αστυνομία χρησιμοποίησε ξανά βία. Αυτό συνέβη χθες. Η αστυνομία δεν έκανε καν εξαίρεση για τους μπλόγκερς και τους δημοσιογράφους. Εδώ μπορείτε να δείτε τη φωτογραφία ενός Τυνήσιου μπλόγκερ, του Μπετζίμ Μπουγκάρ, που ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά βρίσκεται τώρα στην Τυνησία. Χθες η αστυνομία τον απήγαγε και τον ξυλοκόπησε άγρια, ενώ εκείνος το μόνο που έκανε ήταν να τραβάει φωτογραφίες από τη διαδήλωση που γινόταν στην κεντρική λεωφόρο της Τύνιδας. Την προηγουμένη, η αστυνομία χτύπησε άγρια στο κεφάλι μια δημοσιογράφο από το ραδιόφωνο, ενώ εκείνη έκανε απλώς τη δουλειά της.


Ευτυχώς το Ίντερνετ είναι ακόμη εδώ και το χρησιμοποιούμε για να καταγγέλλουμε όλες αυτές τις απολυταρχικές πρακτικές. Πιστεύω ότι το Ίντερνετ και τα κοινωνικά δίκτυα έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν σημαντικό ρόλο στην τυνησιακή επανάσταση. Επειδή τα παραδοσιακά ΜΜΕ απουσίαζαν και αποσιωπούσαν τα γεγονότα, τα κοινωνικά δίκτυα δεν κάλυψαν απλώς τα γεγονότα αλλά συνέβαλαν στην κινητοποίηση των ανθρώπων προκειμένου να συμμετάσχουν στις διαδηλώσεις και τις διάφορες δράσεις εναντίον του καθεστώτος Μπεν Άλι. Το 2008, αντίθετα, όταν ξέσπασαν κοινωνικές αναταραχές στο Νότο της Τυνησίας, το καθεστώς κατάφερε να τις ελέγξει και να τις καταστείλει αρκετά έυκολα, επειδή οι Τυνήσιοι δεν ήταν τότε εξοικειωμένοι με το Facebook. Μόνο μια μειοψηφία χρησιμοποιούσε το Facebook, τα μπλογκς και τα social media. Έτσι, το καθεστώς διέταξε απλά την αστυνομία να συλάβει τους ηγέτες αυτού του κινήματος, η αστυνομία τους φυλάκισε και το κίνημα εξαφανίστηκε.


Όπως έχω ήδη επισημάνει, η επανάσταση στην Τυνησία συνεχίζεται…ο λαός δεν είναι ικανοποιημένος με την προσωρινή κυβέρνηση της χώρας κι εξακολουθεί να μάχεται για τα δικαιώματά του, ιδιαίτερα για την αξιοπρέπειά του, που ήταν ίσως και το κυριότερο αίτημα κατά τη διάρκεια της εξέερσης. Προσωπικά πιστεύω ότι οι Τυνήσιοι δεν θα δεχτούν τις όποιες απολυταρχικές κυβερνητικές πρακτικές. Εξακολουθούμε να αγωνιζόμαστε για ελευθερία, για την ελευθερία του λόγου, γιατί δεν έχουμε ακόμη πετύχει τους στόχους μας. Έτσι λοιπόν, η μάχη για τη δημοκρατία και την ελευθερία στην Τυνησία συνεχίζεται.

Ο Tarek Amr ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή του, μαζί με το βίντεο της ομιλίας του που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Θα μιλήσω κυρίως για την επίδραση των social media στην επανάστασή στην Αίγυπτο. Επιτρέψτε μου να ανατρέξω στο παρελθόν, περίπου δυο χρόνια πριν, και να αναφερθώ σε δυο διαφορετικές περιπτώσεις που αναδεικνύουν την αλληεπίδραση ανάμεσα στα κοινωνικά και τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης.


Η πρώτη περίπτωση αφορούσε έναν Αιγύπτιο άντρα που τον βίασαν αστυνομικοί. Τέτοια περιστατικά αγνοούνται συνήθως από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης αλλά χάρη στα iphones και τους μπλόγκερς του YouTube, που συνέχισαν να διαδίδουν το βίντεο που αναπαριστούσε το βιασμό στα μπλογκς και στο YouTube, ιδίως ένας μπλόγκερ με το όνομα Wael Abbas το δημοσίευσε περισσότερες από μια φορά, το έμαθαν όλοι. Μ’ αυτόν τον τρόπο, τα παραδοσιακά ΜΜΕ υποχρεώθηκαν να κάνουν γνωστό το περιστατικό, που κανονικά θα είχε αγνοηθεί, και τελικά το άτομο που ήταν υπεύθυνο γι’ αυτό το έγκλημα βρέθηκε και φυλακίστηκε. Το άλλο επεισόδιο είναι εκ διαμέτρου αντίθετο από το πρώτο. Ήταν το 2009, κατά τη διάρκεια των προκριματικών αγώνων για το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου όπου η Αίγυπτος θα έπαιζε κατά της Αλγερίας, σε έναν αγώνα που επρόκειτο να διεξαχθεί στο Σουδάν. Εκείνη την εποχή τα παραδοσιακά ΜΜΕ διέδιδαν ψέμματα για τους Αλγερινούς οπαδούς. Τους κατηγόρησαν ότι σχεδίαζαν να πάνε οπλισμένοι στον αγώνα για να σκοτώσουν τους Αιγύπτιους οπαδούς, κι ακόμη κι εμείς, ως μπλόγκερς, πέσαμε στην παγίδα αυτών των ψεμμάτων κι επιτεθήκαμε φραστικά κατά των Αλγερινών όλο εκείνο το διάστημα. Αργότερα -ενδεχομένως μετά από έναν ολόκληρο χρόνο- συνειδητοποιήσαμε ότι όλα αυτά ήταν ψέμματα… ακόμη και οι διασημότητες που εμφανίστηκαν στα ΜΜΕ λέγοντας ότι θα πέθαιναν σ’ αυτό τον αγώνα, έλεγαν ψέμματα. Όλα αυτά τα ψέμματα τα μετέδιδαν τα ΜΜΕ κατ’ εντολή του καθεστώτος. Όλες αυτές οι περιπτώσεις μπορεί να μη σχετίζονται άμεσα με την ίδια την επανάσταση, ήθελα όμως να δείξω πώς τα παραδοσιακά και τα κοινωνικά ΜΜΕ έχουν αμοιβαία επίδραση μεταξύ τους.


Ας πάμε τώρα στην επανάσταση κι ας επικεντρωθούμε στο ρόλο των social media. Στην πραγματικότητα, τα social media ασκούν δυο διαφορετικού τύπου επιδράσεις. Η πρώτη είναι μακροπρόθεσμη ή συνεχιζόμενη: τώρα έχουμε την ευκαιρία να γίνουμε φίλοι με αυτούς που διαμαρτύρονται ή με ακτιβιστές που οργανώνουν τις διαδηλώσεις, μιλάμε μ’ αυτούς απευθείας, μοιράζονται συνέχεια τις ιστορίες τους ή την εμπειρία τους μαζί μας. Η επίδραση αυτή μας έκανε να γίνουμε ακτιβιστές κατά έναν τρόπο. Δεν αποκαλώ τον εαυτό μου ακτιβιστή, αλλά καθώς έχω δίπλα μου τόσους πολλούς ακτιβιστές, κατά κάποιο τρόπο έγινα κι εγώ. Η δεύτερη επίδραση είναι ότι μέσω της χρήσης των social media οι γεωγραφικές τοποθεσίες τείνουν να χάνουν την σημασία τους ή ακόμα και να εξαφανιστούν. Οι Τυνήσιοι, που η επανάστασή τους έγινε πριν από τη δική μας, άρχισαν να μοιράζονται μαζί μας την εμπειρία τους, λέγοντας για παράδειγμα πώς να πλένεις το πρόσωπό σου με κόκα-κόλα ύστερα από μια επίθεση με δακρυγόνα ή πώς να ρίχνεις σπρέι στα αστυνομικά αυτοκίνητα για να τα τυφλώνεις και να μην μπορούν να σε δουν. Και πάνω απ’ όλα μοιράστηκαν μαζί μας την ελπίδα και μας ενθάρρυναν να αρχίσουμε τη δική μας επανάσταση.


Όπως ίσως γνωρίζετε, η επανάστασή στην Αίγυπτο συχνά αναφέρεται ως η “επανάσταση του Ίντερνετ”, επειδή ξεκίνησε από την δημιουργία μίας εκδήλωσης στο Facebook. Το 2008, γεννήθηκε επίσης ένα κίνημα κοινωνικής ανυπακοής που ξεκίνησε από το Ίντερνετ, το “κίνημα της 6ης Απριλίου”. Μολονότι δεν είχε αρχικά μεγάλη επιτυχία, μας έδωσε μια ένδειξη για το πώς τα social media και το Ίντερνετ, ανεξάρτητα αν πρόκειται για το Facebook ή το Twitter, έχουν την ικανότητα να δημιουργήσουν τις συνθήκες για πολιτική αλλαγή. Και μολονότι η επανάσταση στην Αίγυπτο χαρακτηρίζεται ως η “επανάσταση του Ίντερνετ”, βιώσαμε τις πρώτες έξι μέρες της επανάστασης χωρίς να έχουμε πρόσβαση στο Ίντερνετ σε ολόκληρη τη χώρα. Επίσης, τις πρώτες μέρες όλα τα iphones είχαν αποσυνδεθεί. Μοιάζει παράδοξο λοιπόν: Είχαμε μια επανάσταση του Ίντερνετ χωρίς Ίντερνετ. Την αποκάλεσαν επίσης “επανάσταση της Νεολαίας”. Τράβηξα αυτή τη φωτογραφία στην πλατεία Ταχρίρ, στις 29 Ιανουαρίου, και βλέπετε ότι το άτομο που φαίνεται στην φωτογραφία δεν μοιάζει καθόλου νέο.


Οι ακτιβιστές χρησιμοποίησαν το Ίντερνετ, αλλά και η κυβέρνηση έκανε το ίδιο. Στην αρχή, προσπάθησαν να το μπλοκάρουν, αλλά στη συνέχεια συνειδητοποίησαν ότι θα ήταν προς το συμφέρον τους να το χρησιμοποιήσουν για τη δική τους προπαγάνδα. Παρόλα αυτά δεν μπορούμε να διαψεύσουμε ότι η εξέγερση διαδόθηκε στην ευρύτερη περιοχή χάρη στα νέα μέσα.


Μετά την επανάσταση, στις 19 Μαρτίου, 2011 διεξήχθη ένα δημοψήφισμα στην Αίγυπτο. Ουσιαστικά, ο αιγυπτιακός στρατός πρότεινε κάποιες τροποποιήσεις στο σύνταγμά μας και ξεκίνησε μια μεγάλη συζήτηση στη μπλογκόσφαιρα και στο Ίντερνετ για το κατά πόσο ο κόσμος θα έπρεπε να δεχτεί αυτές τις τροποποιήσεις και να τις ψηφίσει. Όπως βλέπετε στο παρακάτω γράφημα, συγκέντρωσα τα άβαταρ και τα προφίλ των φίλων μου στο Facebook (αυτοί με το πράσινο επρόκειτο να ψηφίσουν όχι, οι άλλοι με το κόκκινο επρόκειτο να ψηφίσουν υπέρ). Βλέπετε ότι οι πράσινοι ήταν πλειοψηφία, αλλά στο πραγματικό δημοψήφισμα οι άνθρωποι που ψήφισαν ναι ήταν 77,2%. Ξέρω ότι αυτός δεν είναι ένας επιστημονικός τρόπος στατιστικής ανάλυσης, αλλά μπορεί να σημαίνει ότι αυτό που βλέπουμε στο Ίντερνετ δεν είναι ολόκληρος ο κόσμος, το Ίντερνετ δεν επιδρά σε όλους.


Νομίζω ότι όλα παίζονται στο δρόμο. Πρέπει να σημειώσετε ότι το 40% των Αιγυπτίων είναι αναλφάβητοι, ίσως λοιπόν το Ίντενερτ να αποτέλεσε τη σπίθα από την οποία όλα ξεκίνησαν, αλλά αργότερα οι διαδηλώσεις στο δρόμο ήταν αυτές που μετέφεραν το μήνυμα σε εκείνους που δεν ήταν συνδεδεμένοι. Γι’ αυτό πιστεύουμε ότι καθήκον μας σήμερα είναι να προσπαθούμε να μεταφέρουμε όλα αυτά που συζητούνται από τους διανοούμενους στο Ίντερνετ, το Facebook και το Twitter και να στέλνουμε αυτά τα μηνύματα στους δρόμους. Ιδίως επειδή η μετα-επαναστατική κατάσταση στην Αίγυπτο έχει ακόμη πολλά παρόμοια χαρακτηστιστικά με την εποχή Μουμπάρακ – αν και έχουμε ακόμα ελπίδα ότι τα πράγματα θα αλλάξουν. Η επανάσταση, λοιπόν, δεν έχει ακόμη τελειώσει, πιστεύουμε πως μόλις την αρχίσαμε και η πτώση του καθεστώτος δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Έχουμε ακόμη να μάθουμε για το πώς θα αποκτήσουμε την εμπειρία να δώσουμε ένα τέλος στη μάχη μας.


Θα ήθελα να αναφερθώ, τέλος, στον Malcolm Gladwell που έγραψε ένα βιβλίο για το πώς μια ιδέα μπορεί να διαδοθεί σε μια ομάδα ανθρώπων. Συνοπτικά, χώρισε τους ανθρώπους σε τρεις κατηγορίες, τους Γνώστες, τους Συνδέσμους και τους Πωλητές. Οι γνώστες είναι εκείνοι που εφηύραν την ιδέα, πρέπει όμως να υπάρχουν κι άλλοι που θα τη διαδώσουν σε εκείνους που δεν είναι συνδεδεμένοι. Εκείνοι λοιπούν που μπορούν και διαβάζουν πρέπει να διαδίδουν τις ιδέες σε εκείνους που δεν μπορούν κι εκείνοι που είναι συνδεδεμένοι σε εκείνους που δεν είναι συνδεδεμένοι στο Ίντερνετ και οι διανοούμενοι πρέπει να διαδίδουν τις σκέψεις τους στις μάζες. Τέλος, θέλω νας σας ευχαριστήσω για την ευκαιρία που μου δώσατε να μιλήσω για τον αγώνα μας για τη δημοκρατία στη χώρα που την εφηύρε.

Ο Malek Khadhraoui ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή του, μαζί με το βίντεο της ομιλίας του που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Σας ευχαριστώ που μου δίνετε την ευκαιρία να μιλήσω για τις εμπειρίες μας στην Τυνησία, για το πώς τα social media και το Ίντερνετ μπορούν να συμβάλουν για να κάνουν τα πράγματα να αλλάξουν. Χρησιμοποιώ τη λέξη “συμβάλουν” επειδή το μεγάλο ερώτημα τώρα είναι αν η επανάσταση παράγεται άμεσα μέσω Ίντερνετ ή αν το Facebook και το Ίντερνετ μπορούν να δημιουργήσουν μια επαναστατική κατάσταση. Θα ξεκινήσω λοιπόν μιλώντας για τη δουλειά μας στην ομάδα Nawaat, που είναι ένα συλλογικό μπλογκ το οποίο ξεκίνησε το 2004. Nawaat, στα Αραβικά, σημαίνει πυρήνας.


Η κατάσταση στην Τυνησία είναι ιδιαίτερη, καθώς η κυβέρνηση προώθησε από την αρχή το Ίντερνετ και προσπάθησε να το κάνει προσβάσιμο στο σύνολο του πληθυσμού. Την ίδια στιγμή όμως που εισήχθη το Ίντερνετ, το 1995, άρχισε και η λογοκρισία του. Όταν η κυβέρνηση εισήγαγε την τεχνολογία στην Τυνησία, έδωσε αρχικά πρόσβαση μόνο στα Πανεπιστήμια…χρειάστηκε να περάσουν όμως δυο χρόνια έως ότου η τεχνολογία αυτή τεθεί στη διάθεση όλων. Αυτό το χρονικό διάστημα χρησιμοποιήθηκε για να βρεθούν τρόποι ελέγχου, να εκπαιδευτεί η ηλεκτρονική αστυνομία στο πώς θα το ελέγχει και θα το διαχειρίζεται. Απ’ την αρχή η κυβέρνηση χρησιμοποίησε το Ίντερνετ ως εργαλείο κρατικής προπαγάνδας, ως μέσο προώθησης της εικόνας της, και ως ζωντανή απόδειξη για το ότι προωθεί τις νέες τεχνολογίες και την θέτει στη διάθεση όλων. ταυτόχρονα, όμως, οι αρχές φοβόντουσαν κατά πόσο το Ίντερνετ θα μπορούσε να γίνει εργαλείο αντιπροπαγάνδας ή μέσο αυτο-οργάνωσης των πολιτών εναντίον του καθεστώτος.


Η λογοκρισία του Ίντερνετ ήταν, λοιπόν, συνυφασμένη με τη διάδοσή του στην Τυνησία, ενώ ο έλεγχος όλου του περιεχομένου ήταν μια από τις ιδιαιτερότητες του Δικτύου στην Τυνησία. Ιδρύθηκε μια κυβερνητική υπηρεσία, η ΑΤΙ, για να ελέγχει όλο τον όγκο μεταφοράς δεδομένων μέσα από το Ίντερνετ – όλες οι διαδικτυακές επικοινωνίες περνούσαν απ’ αυτή την κυβερνητική υπηρεσία. Οι χρήστες του Ίντερνετ στην Τυνησία προσπάθησαν απ’ την αρχή να σκεφτούν πώς μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αυτό το εργαλείο για να υποστηρίξουν την ελευθερία έκφρασης ή συνεταιρισμού και τους δημοκρατικούς τρόπους διακυβέρνησης. Για να παρακάμψουν τη λογοκρισία χρησιμοποίησαν καρικατούρες και σατιρικά μέσα έκφρασης, προκειμένου να στρέψουν την προπαγάνδα εναντίον του καθεστώτος. Βλέπουμε εδώ ένα σκίτσο ενός διάσημου σκιτσογράφου που λέγεται Ζ και μας διδάσκει πώς μπορεί να γίνει καρικατούρα ο πολυαγαπημένος μας δικτάτορας Μπεν Άλι. Απ’ την αρχή, η καρικατούρα ήταν ο μόνος τρόπος, ένας σατιρικός τρόπος για να κάνεις μπλόγκινγκ. Ήταν ο πιο σημαντικός τρόπος να πεις τι συμβαίνει στην Τυνησία.


Το Ίντερνετ έγινε επίσης ένα εργαλείο για την οργάνωση της νεολαίας, για να ξεκινήσουν εκστρατείες και να δείξουμε στον κόσμο τι συνέβαινε στην Τυνησία. Το καθεστώς κατάφερε, όμως, για πολύ μεγάλο διάστημα να διατηρήσει μια θετική εικόνα στα μάτια της Δύσης. Χώρες όπως η Γαλλία ή οι ΗΠΑ δεν ανησυχούσαν για την Τυνησία γιατί θεωρούσαν ότι η οικονομία μας ήταν σε καλή κατάσταση, ότι είμασταν μια από τις πιο προοδευτικές χώρες στην περιοχή σε ό,τι αφορά τη θέση των γυναικών, ενώ δεν τους απασχολούσε ιδιαίτερα η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η λογοκρισία και τέτοιου είδους θέματα. Οι ακτιβιστές στην Τυνησία άρχισαν να στοχοποιούν αυτή την διεθνή εικόνα μέσα από εκστρατείες εναντίον του καθεστώτος και πολλές απ’ αυτές γίνονταν στο Ίντερνετ, επειδή ήταν ο μόνος τρόπος να διαμαρτυρηθεί κανείς αφού οι διαδηλώσεις στους δρόμους ήταν εντελώς απαγορευμένες και επομένως αδύνατον να οργανωθούν.


Τα επίσημα, παραδοσιακά ΜΜΕ στην Τυνησία ελέγχονταν επίσης πλήρως από το κράτος. Οι παράνομοι κυβερνοακτιβιστές χρησιμοποιούσαν το Ίντερνετ για να δημοσιοποιούν πληροφορίες για υποθέσεις διαφθοράς και για όλες τις καταχρήσεις που έκανε αυτό το καθεστώς. Ήταν λοιπόν ο μόνος τρόπος να πολεμήσει κανείς αυτή την προπαγάνδα. Γι’ αυτό το λόγο ξεκινήσαμε ένα εγχείρημα που λέγεται Tunileaks. Είναι ένα μπλογκ που δημοσιεύει όλες τις πληροφορίες για τις καταχρήσεις ή τις υποθέσεις διαφθοράς με τις οποίες σχετίζεται η οικογένεια του τέως προέδρου της χώρας. Πρόσφατα, όταν το Wikileaks δημοσίευσε στο Ίντερνετ τα τηλεγραφήματα της αμερικανικής πρεσβείας στην Τύνιδα, ανακαλύψαμε ότι όλες αυτές οι ιστορίες ήταν ήδη δημοσιευμένες από εμάς στο Tunileaks. Είδαμε πως ό,τι βρισκόταν στο Wikileaks αποτελούσε την επιβεβαίωση όλων αυτών που λέγαμε τα τελευταία 10 χρόνια. Υπάρχει ένα συγκεκριμένο τηλεγράφημα που λέγεται ʺΔιαφθορά στην Τυνησία: ό,τι είναι δικό σου είναι δικό μουʺ που είναι αντικείμενο διαρροής και ολόκληρη η ιστορία αυτού του τηλεγραφήματος ήταν στο μπλογκ μας και σε άλλα μπλογκ και δεν υπάρχει κάτι καινούργιο σ’αυτό. Το Ίντερνετ λοιπόν είναι πραγματικά ένας τρόπος για να έχει ο χρήστης ακριβή πληροφόρηση, κοντά στην πραγματικότητα. Ένα άλλο θέμα, που κυριαρχούσε στα τηλεγραφήματα ήταν τα χρηματικά ποσά που το καθεστώς έβγαζε απ’ την Τυνησία…Είχαμε ήδη δημοσιοποιήσει, από το 2008, ένα γράφημα που περιείχε πολύ λεπτομερείς πληροφορίες για το ίδιο ακριβώς θέμα. Το Ίντερνετ δεν είναι λοιπόν μόνο ένας χώρος όπου οι άνθρωποι μπορούν να μοιραστούν τις σκέψεις τους για το τι συμβαίνει, αλλά που παρέχει επίσης πολύ ακριβείς πληροφορίες τις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να ανακαλύψουν.


Κατά τη διάρκεια των ταραχών και της εξέγερσης του λαού της Τυνησίας, το Ίντερνετ βρισκόταν στο επίκεντρο του αγώνα κατά του καθεστώτος. Όλες οι πιθανές τεχνολογικές πλατφόρμες χρησιμοποιήθηκαν, το Facebook, το Twitter, το Tor, κοκ. Ακόμη και μετά τις 14 Ιανουαρίου, 2011 το Ίντερνετ χρησιμοποιήθηκε για την αποτροπή της χειραγώγησης από την προπαγάνδα του καθεστώτος. Βλέπουμε παρακάτω, για παράδειγμα, τη φωτογραφία ανθρώπων που προσπαθούν να ληστέψουν τράπεζες και καταστήματα, αμέσως μετά την 14η Ιανουαρίου. Οι μπλόγκερς που ανέλυσαν αυτή τη φωτογραφία έδειξαν ότι τα κράνη των κλεφτών ήταν τα ίδια με εκείνα που φορούν οι αστυνομικοί. Βλέπουμε λοιπόν ότι αυτή αποκαλύφθηκε σαν μία περίπτωση χειραγώγησης από το καθεστώς, ήταν η αστυνομικοί που έκαναν τις ληστείες.


Προσπάθησα να δείξω, εδώ, ότι το Ίντερνετ στην Τυνησία [στην Αίγυπτο η κατάσταση ήταν κάπως διαφορετική], ήταν απ’ την αρχή ο μόνος δημόσιος χώρος όπου οι χρήστες μπορούσαν να οργανωθούν, να μοιραστούν πληροφορίες και να πολεμήσουν την προπαγάνδα του καθεστώτος. Στη διάρκεια της εξέγερσης, ήταν το μόνο μέσο για να ενημερώνονται οι χρήστες για το τι πραγματικά συνέβαινε και μετά τις 14 Ιανουαρίου βλέπουμε πως το Ίντερνετ παίζει ακόμη καίριο ρόλο σε ό,τι αφορά την οργάνωση συλλογικών δράσεων στους δρόμους. Το ερώτημα είναι “κατά πόσο το Ίντερνετ παρήγαγε αυτή την επαναστατική κατάσταση”. Η απάντησή μου είναι ότι το Ίντερνετ ήταν καίριο εργαλείο για την εξέγερση και τα γεγονότα στην Τυνησία, χωρίς όμως τη βούληση του πληθυσμού και τη αυξανόμενη συνειδητοποίηση της νεολαίας δεν πιστεύω ότι θα αρκούσε για τίποτα. Το Ίντερνετ από μόνο του δεν θα μπορούσε να κατεβάσει τον κόσμο στους δρόμους για να αντιμετωπίσει τη βαναυσότητα και τη βία της αστυνομίας. Επομένως, το Ίντερνετ είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο αλλά χωρίς πολιτική συνειδητοποίηση και πραγματική ανάγκη του πληθυσμού για αλλαγή μπορεί να είναι απλώς ένα μέσο ψυχαγωγίας. Σήμερα δεν μπορούμε να επιχειρήσουμε να αλλάξουμε μια κατάσταση ή μια χώρα χωρίς να χρησιμοιήσουμε το Ίντερνετ, αυτό όμως δεν αρκεί για να ξεκινήσουμε μια επανάσταση ή να κάνουμε τον κόσμο να εξεγερθεί ενάντια στις δικτατορίες. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ που με ακούσατε.

Αυτό που είναι εντυπωσιακό σχετικά με το συνεχιζόμενο κύμα των αραβικών εξεγέρσεων δεν είναι μόνο η ιστορική σπουδαιότητα και η εκπληκτική ταχύτητα της διαδοχής σε τόσες πολλές χώρες, αλλά επίσης οι διαφορετικοί και σύνθετοι τρόποι με τους οποίους τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Επικοινωνίας έχουν άρρηκτα εγχυθεί μέσα τους. Πράγματι, ορισμένα απ’αυτά υπήρξαν τόσο τολμηρά ώστε να τα ονομάσουν “Επαναστάσεις του Twitter” ή “Επαναστάσεις του Facebook”, σε αναγνώριση του εξέχοντος ρόλου που έπαιξαν τα νέα κοινωνικά μέσα ενημέρωσης είτε στον συντονισμό των μαζικών διαμαρτυριών, τη μετάδοση εικόνων σε πραγματικό χρόνο και την επικαιροποιημένη ενημέρωση ή στις διαδικασίες μετάδοσης τους στην αραβική περιοχή. Αυτό, ωστόσο, δεν αποδίδει αρκετά καλά τις εμπλεκόμενες πολιτικές και μιντιακές πολυπλοκότητες ή την αμοιβαία αλληλεπίδρασή τους μέσα στο χρόνο. Εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τους πολύπλοκους τρόπους με τους οποίους τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας επέδρασαν σε αυτά τα αξιοσημείωτα ιστορικά γεγονότα, τα διευκόλυναν και τα μετέδωσαν σε όλο τον κόσμο, πρέπει να διευρύνουμε το πλαίσιο αναφοράς μας πέρα από τα ίδια τα γεγονότα των εξεγέρσεων και να δούμε τους ποικίλους, περίπλοκους και αλληλοδιεισδυτικούς τρόπους με τους οποίους το σημερινό περιβάλλον των ΜΜΕ όχι μόνο επέδρασε σ’ αυτά αλλά χρησιμοποιήθηκε για να τα ενεργοποιήσει, διεισδύοντας στην αναπτυσσόμενη τροχιά τους και στις ισχυρές αντανακλάσεις τους στον κόσμο. Εδώ σημειώνουμε δέκα διαφορετικές μορφές εγγραφής στα ΜΜΕ και στις επικοινωνίες, που η καθεμιά από αυτές απαιτεί περαιτέρω έρευνα και ακαδημαϊκή προσοχή κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


1. Αρχικά, πρέπει να ερευνήσουμε πώς τα κρατικά αραβικά ΜΜΕ εξυπηρέτησαν τη νομιμοποίηση των πολιτικών καθεστώτων τους και πώς, επίσης, περιθωριακά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν τόσο καίριο ρόλο με τις αναφορές τους. Αυτό περιλάμβάνει την εντυπωσιακά εμφανή σιωπή των δυτικών ΜΜΕ απέναντι στην καθημερινή καταπίεση της πολιτικής διαφωνίας, τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις προγενέστερες αναδυόμενες διαμαρτυρίες, τη στιγμή που αναφέρονταν, χωρίς να ασκούν κριτική, στις πρωτοβουλίες των δικών τους κυβερνήσεων σε σχέση με το εμπόριο και τα όπλα και τις συμφιλιωτικές διπλωματικές σχέσεις που στήριζαν αυτά τα καθεστώτα στην εξουσία. Εάν τα δυτικά ΜΜΕ είχαν ασκήσει έναν πιο ανεξάρτητο και ενεργά κριτικά ρόλο, είναι σαφές ότι οι αραβικές εξεγέρσεις του 2011, μολονότι θα προκαλούσαν έκπληξη και πάλι για την ταχύτητα και το εύρος τους, το ερώτημα είναι αν θα μπορούσαν να είχαν γίνει καλύτερα αντιληπτές, αφού θα είχε προηγηθεί η εξιστόρηση της αυξανόμενης πολιτική απογοήτευσης και απελπισίας.


2. Μολονότι τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν έναν εκδημοκρατιστικό ρόλο στην πολιτική προπαρασκευαστική περίοδο που οδήγησε στις εξεγέρσεις του 2011, ο παγκοσμιοποιημένος πολιτισμός του καταναλωτισμού και της κανονιστικής αντίληψης των δυτικών δημοκρατιών έχει δημιουργήσει ένα σιωπηρό σκηνικό για τα εν λόγω γεγονότα. Οι νέοι που συνδέθηκαν στα δυτικά μέσα ενημέρωσης και βυθίστηκαν στις ευρύτερες πολιτισμικές ροές που ομαλοποιούν τις δημοκρατικές πρακτικές και τα πολιτικά δικαιώματα καθώς και την επιδεικτική κατανάλωση, έγιναν ένα καθιερωμένο επικοινωνιακό φόντο σε ένα μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου παρά τις εντάσεις και τις αντιφάσεις που συνεπάγουν τις «ταλανιζόμενες» θρησκευτικές αρχές και πατριαρχικές δομές της κυριαρχίας.


3. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, την «Social Media in the Arab World» (Ghannam 2011), που δημοσιεύτηκε την επομένη των εξεγέρσεων στην Τυνησία και την Αίγυπτο, «ο αραβικός κόσμος βίωσε την άνοδο των ανεξάρτητων δραστήριων κοινωνικά μέσων μαζικής ενημέρωσης και τη σταθερά αυξανόμενη συμμετοχή των πολιτών στο Διαδίκτυο που αναμένεται να προσελκύσει 100 εκατομμύρια Άραβες χρήστες μέχρι το 2015». Και καταλήγει: «Αυτά τα κοινωνικά δίκτυα ενημερώνουν, κινητοποιούν, ψυχαγωγούν, δημιουργούν κοινότητες, αυξάνουν τη διαφάνεια και επιδιώκουν να καταστήσουν τις κυβερνήσεις υπόλογες» ( Ghannam 2011: 4). Αυτά τα νέα εργαλεία κοινωνικότητας και συντροφικότητας αποδεικνύονται λοιπόν «εκδημοκρατιστικά» με την έννοια ότι διευκολύνουν την πολλαπλή αλληλεπίδραση και την συναναστροφή στην καθημερινή ζωή, αλλά παρέχουν, επίσης, πιθανά πρότυπα πολιτικής συμπεριφοράς και πολιτικής δράσης.


4. Οι ισχυρισμοί για την δύναμη των νέων κοινωνικών μέσων ενημέρωσης να υποδαυλίσουν την διαμαρτυρία και την επανάσταση αποβαίνουν εις βάρος του κεντρισμού και του τεχνολογικού ντετερμινισμού στα ΜΜΕ, θεωρητικά, δείχνουν να συσκοτίζουν το έργο των προηγούμενων κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων όπως και τις συνειδητές ενέργειες ανθρώπινων όντων που επιδιώκοντας την πολιτική αλλαγή είναι έτοιμα να αντιπαρατεθούν στον κρατικό εκφοβισμό και τη βία. Κατά τον ίδιο τρόπο, όμως, ισχυρισμοί που απλώς απορρίπτουν τον σημαντικό ρόλο των νέων μέσων στην προάσπιση μη ιεραρχικών πολιτικών κινημάτων ευρείας βάσης και στον συντονισμό και τη διοχέτευση του δημογραφικού βάρους τους σε πραγματική δημοκρατική εξουσία, δεν κατανοούν την αλλαγμένη φύση του σημερινού περιβάλλοντος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών ή πώς αυτό μπορεί τώρα να χρησιμοποιηθεί από ακτιβιστές και διαδηλωτές και να ενσταλαχτεί δημιουργικά μέσα στην πολιτική μάχη. Τα νέα social media μοιάζουν να επιχειρούν, συχνά μαζί με τα κυρίαρχα ΜΜΕ, να δρουν ως φύλακες των ελεγχόμενων, από το κράτος, εθνικών ΜΜΕ, ειδοποιώντας τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ για γεγονότα αυξανόμενης αντιπαράθεσης και διαφωνίας και παρέχοντας ακατέργαστες εικόνες από τα γεγονότα για ευρύτερη διάδοση. Με τη σειρά τους, τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένου του Al-Jazeera, διανέμουν πλήθος ενοχλητικών σκηνών και αναφορών για τις εξεγέρσεις, στις οποίες υπάρχει εύκολη πρόσβαση μέσω του You Tube της Google. Οι κυρίαρχες εφημερίδες και ραδιοφωνικοί σταθμοί ενσωματώνουν όλο και περισσότερο στις ηλεκτρονικές μορφές τους απευθείας συνδέσεις με τα νέα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενεργώντας αποτελεσματικά ως πύλη στις επικαιροποιημένες ροές επικοινωνίας και στην συνεχή ροή απευθείας εικόνων από τις ίδιες τις διαμαρτυρίες. Αυτό το κινούμενο σύμπλεγμα αλληλοδιεισδυτικών ροών επικοινωνίας και η πολιτική αποτελεσματικότητά τους σε σχέση με τις διάφορες εξεγέρσεις, απαιτεί προσεκτική τεκμηρίωση και συγκριτική ανάλυση τους κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


5. Τα τελευταία χρόνια, δεν είναι μόνο οι ακτιβιστές που ασχολούνται όλο και περισσότερο με τα ΜΜΕ, αναπτύσσοντας νέα social media για να οργανώνουν και να συντονίζουν διαδηλώσεις και να διανέμουν πληροφορίες τακτικής κ.ο.κ., αλλά και τα αυταρχικά καθεστώτα. Οι αραβικές εξεγέρσεις παρήγαγαν πολλές περιπτώσεις καθεστώτων που προσπάθησαν να λογοκρίνουν και να περιορίσουν τη ροή των εικόνων και της πληροφόρησης βάζοντας «φραγή» στο Ίντερνετ, εποπτεύοντας τις τηλεπικοινωνίες και παρεμποδίζοντας τη δουλειά ξένων δημοσιογράφων μέσω προσωπικού εκφοβισμού, στοχεύοντας σε συγκεκριμένα ξένα ειδησεογραφικά γραφεία ή απλώς αρνούμενα να χορηγούν σε δημοσιογράφους άδειες και πρόσβαση στη χώρα. Όπως δείχνει ο Evgheny Morozov (2011) στο βιβλίο του The Net Delusion, το Ίντερνετ δεν αποτελεί προνόμιο όσων έχουν δημοκρατικές τάσεις. Εδώ και κάποιο διάστημα, τα καταπιεστικά καθεστώτα σε όλο τον κόσμο αναπτύσσουν ψηφιακή λογοκρισία και εποπτικές δυνατότητες και συμμετέχουν σε επιθέσεις στον κυβερνοχώρο και στη στόχευση ακτιβιστών και διαφωνούντων στα μέσα. Είναι περιττό να πούμε πως τα ελεγχόμενα από το κράτος ΜΜΕ, ανεξάρτητα αν πρόκειται για Τύπο, τηλεόραση ή ραδιόφωνο, εξυπηρετούν πλήρως προπαγανδιστικούς στόχους όταν τα καταπιεστικά καθεστώτα αμφισβητούνται. Ωστόσο, τα κατασταλτικά καθεστώτα δεν έχουν στα χέρια τους όλα τα χαρτιά της τεχνολογίας και όλο και περισσότερο οι ακτιβιστές που ασχολούνται με τα ΜΜΕ αλλάζουν και μοιράζονται τα δικά τους, για να βοηθήσουν εκείνους τους διαμαρτυρόμενους που επιχείρησαν να παρακάμψουν τους ελέγχους και να αποκτήσουν επικοινωνιακή πρωτοβουλία (αμέτρητα παραδείγματα της κατάστασης αυτής παρατηρήθηκαν στις εξεγέρσεις).


6. Υπάρχει μια δικαιολογημένη επιφυλακτικότητα από πολλούς μελετητές των ΜΜΕ σε ό,τι αφορά τις αιτίες της μεταδοτικότητας των μέσων, εξαιτίας της τάσης τους να θεωρούν τη συλλογική αντίσταση αποπολιτική και παθολογική. Η διάδοση των εξεγέρσεων από τη μια αραβική χώρα στην άλλη σε ρυθμούς που κόβουν την ανάσα, δείχνει παρόλα αυτά τους εμφανείς τρόπους που η σύγχρονη επικοινωνία της διαφωνίας μπορεί να βοηθήσει στην ενθάρρυνση των άλλων, να παράσχει πρότυπα δράσης και συνεπώς να απελευθερώσει δεσμευμένες πολιτικές δυνάμεις αλλαγής.


7. Τα Μ.Μ.Ε. εισάγουν το πλαίσιο των πολιτικών εξεγέρσεων και των μαζικών διαμαρτυριών σε σχέση με το πώς ορίζονται και σχεδιάζονται στη διεθνή σκηνή, ειδικά καθώς οι μαζικές διαδηλώσεις αποσταθεροποιούν τα εν λόγω καθεστώτα. Ενώ αρχικά οι δυτικές κυβερνήσεις φάνηκαν να αιφνιδιάζονται από την έκπληξη και την ταχύτητα των αραβικών εξεγέρσεων και να υπεκφεύγουν σε ό,τι αφορά τις πιθανές αιτίες τους, τη δημογραφική σύνθεση και τη νομιμότητά τους (ειδικά σε ό,τι αφορά την κυριότερη σύμμαχό τους στη Μέση Ανατολή, την Αίγυπτο), τα ειδησεογραφικά ΜΜΕ στο Ηνωμένο Βασίλειο, από την άλλη, φάνηκαν να αναγνωρίζουν από πολύ αρχή τους στόχους, την έννοια και τις αιτίες της δυσαρέσκειας εκείνων που διαμαρτύρονταν. Με άλλα λόγια, τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ βοήθησαν στη νομιμοποίησή τους πριν από τις πολιτικές δηλώσεις των ελίτ. Μέρος της εξήγησης γι’ αυτή την πιο ανεξάρτητη και συμπαθούσα απεικόνιση των ΜΜΕ μπορεί να οφείλεται στην παγκόσμιο περιβάλλον των ειδήσεων σήμερα.
Αυτό έχει να κάνει σήμερα και με τη διασταύρωση διαφορετικών ροών επικοινωνίας απ’ όλο τον κόσμο και την επιρροή δορυφορικών καναλιών 24/7 όπως CNN, BBC World και Al-Jazeera (το τελευταίο διέρυνε το μερίδιο αγοράς του κατά τη διάρκεια των γεγονότων). Εντοπίζεται επίσης σ’ αυτές τις κοντινές και ιδιωτικές σκηνές και μαρτυρίες που συγκέντρωσαν κάποιοι ανταποκριτές «ενσωματωμένοι» στο πλήθος, καταθέτοντας την θέση τους και πιθανώς νιώθοντας τις συλλογικές ελπίδες και την ευαισθησία τους απέναντι σε ένα απελπιστικό πολιτικό καθεστώς. Οι ακτιβιστές και οι διαδηλωτές έχουν επίσης ανάγκη αναγνώρισης από τα διεθνή ΜΜΕ. Η επιτελεστική και δραματουργική φύση των διαμαρτυριών υποστηριζόταν συχνά από την πολιτική ανάγκη για ευρύτερη αναγνώριση, νομιμότητα και υποστήριξη.


8. Ακριβώς όπως τα κατασταλτικά καθεστώτα που αντιμετωπίζουν πολιτική αντιπαράθεση και διαφωνία εντός των συνόρων τους σφίγγουν τον κλοιό στα ΜΜΕ και εντείνουν τις προσπάθειές τους να ασκούν λογοκρισία, να εποπτεύουν, να εξαπατούν και να στοχοποιούν τους αντιπάλους τους, τόσο και άλλα κατασταλτικά καθεστώτα σε άλλα μέρη του κόσμου τείνουν να κάνουν το ίδιο όταν αντιμετωπίζουν την ενδεχομένως τοξική ενστάλαξη των εικόνων που μεταδίδονται και τις ιδέες για αντίσταση που έρχονται από μακριά. Τόσο η Κίνα όσο και το Ιράν, για παράδειγμα, επεδίωξαν να ελέγχουν το κύμα των εικόνων και των πληροφοριών για τις αραβικές εξεγέρσεις που διακινούνταν από τα παγκόσμια ειδησεογραφικά δίκτυα και το Ίντερνετ. Οι επιπτώσεις που απορρέουν από τις αραβικές εξεγέρσεις υπογραμμίζουν ακόμη περισσότερο την παγκόσμια εντατικοποίηση των επικοινωνιών στη σημερινή πολιτική γεωγραφία, καθώς οι επιδράσεις τους μεταφέρονται προς τα έξω ως ισχυρά κύματα, στα κατασταλτικά καθεστώτα και στις δημοκρατίες με κεκτημένα συμφέροντα ανά τον κόσμο.


9. Τα ΜΜΕ μπορούν μερικές φορές να διαδραματίζουν έναν αναγκαίο και ενδεχομένως ισχυρό ρόλο στην ευαισθητοποίηση της παγκόσμιας κοινής γνώμης για κατασταλτικές και ίσως καταδικαστέες πράξεις απανθρωπιάς, όπως εκείνες που ακολούθησαν τις μαζικές εξεγέρσεις, και μπορούν να αποτελέσουν επιπλέον ένα δημόσιο βήμα διαβούλευσης για τα ηθικά διλήμματα και τις πρακτικές δυσκολίες που ενέχονται στις ανθρωπιστικές στρατικοποιημένες επεμβάσεις. Σε ιδανικές συνθήκες αυτά τα ίδια ΜΜΕ θα μπορούσαν να παίξουν έναν πιο επιμορφωτικό ρόλο ενημερώνοντας το κοινό σε όλο τον κόσμο για το υπάρχον πλαίσιο του Responsibility to Protect (R2P) (Ευθύνη Προστασίας) και πώς αυτό υποχρεώνει τις παγκόσμιες κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν για την προστασία ανθρώπινων ζωών όταν είναι προφανές ότι κυρίαρχα κράτη δεν μπορούν να το κάνουν ή ακόμη χειρότερα όταν έχουν εσκεμμένα στο στόχαστρο τους πολίτες τους.


10. Τέλος, ο ρόλος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών στη διατήρηση της εκδημοκρατιστικής δυναμικής των πολιτικών κινημάτων για αλλαγή, στη φάση μετά από τις εξεγέρσεις, θα εξακολουθήσει να έχει βαθιά σημασία για την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών και τον ρυθμό της δημοκρατικής προόδου. Σε χώρες όπως η Τυνησία και η Αίγυπτος, θα απαιτηθεί αναθεώρηση των συστημάτων ρύθμισης των ΜΜΕ και της θεσμικής διακυβέρνησης, καθώς και αλλαγές σε επαγγελματικές πρακτικές και πολιτιστικές απόψεις από την πλευρά των εργαζόμενων στα ΜΜΕ και των οργανώσεων που είχαν συνδεθεί στενά με τα προηγούμενα καθεστώτα. Επίσης θα χρειαστούν νέες οργανώσεις και μορφές ΜΜΕ που θα μπορούν να εκφράσουν καλύτερα τις καθιερωμένες και αναδυόμενες ομάδες πολιτικών, κοινωνικών και θρησκευτικών συμφερόντων που έχουν αρχίσει να ανταγωνίζονται για να κατευθύνουν τις μεταρρυθμιστικές διαδικασίες και την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών. Μπορούν να διαδραματίσουν έναν καίριο ρόλο στην διατήρηση, την έκφραση και την καθοδήγηση της πολιτικό ορμής και στην συγκρότηση μιας δημόσιας σφαίρας (ή σφαιρών) ευρύτερης διαβούλευσης. Σαν λογική συνέχεια, τα ΜΜΕ και οι επικοινωνίες θα αποτελέσουν ουσιαστικό μέρος των συνεχιζόμενων πολιτικών αγώνων για την αλλαγή των καθεστώτων και τον εκδημοκρατισμό του κράτους και της κοινωνίας των πολιτών σε όλη τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, όπως ακριβώς έκαναν κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων.


Εν καιρώ, μια πιο διεξοδική μελέτη και συγκριτική ανάλυση των αραβικών εξεγέρσεων θα πρέπει αναγκαστικά να ασχοληθεί με το πώς τα συστήματα των ΜΜΕ και των δικτύων επικοινωνίας ενεπλάκησαν με περίπλοκο τρόπο σε διαφορετικές συνεχιζόμενες τροχιές. Είναι όμως σαφές, ακόμη κι από αυτή την πολύ προκαταρκτική εξέταση που κάναμε, ότι τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας διαδραματίζουν έναν ουσιώδη και πολυδιάστατο ρόλο στην οικοδόμηση και την κινητοποίηση της υποστήριξης καθώς και στον συντονισμό των διαμαρτυριών εντός διάφορων αραβικών κοινωνιών, διεθνοποιώντας τις σε όλη τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και τον ευρύτερο κόσμο. Αυτό πλέον επιβάλλει ακαδημαϊκή προσοχή και διεξοδική ανάλυση.


Ο Simon Cottle συνέταξε, μαζί με τη Libby Lester, το Transnational Protests and the Media, που εκδόθηκε πρόσφατα από τον Peter Lang. Στην ανωτέρω μελέτη συνοψίζονται επιχειρήματα που αναπτύσσονται στο υπό έκδοση άρθρο στο Journalism: Theory, Practice and Criticism.


Ίσως αυτή η παράλειψη δεν αποτελεί έκπληξη – κατά τη διάρκεια της δεκαετίας ή των δύο τελευταίων δεκαετιών που πολλοί από μας χρησιμοποιούμε το διαδίκτυο, έχουμε εσωτερικεύσει την άποψη, ότι για κάθε κομμάτι περιεχομένου που δημιουργείται και αναγγέλλεται στο διαδίκτυο, ο Ιστός θα φροντίσει, χωρίς οποιαδήποτε αποτυχία, να το διανείμει σε οποιονδήποτε το θέλει, και, ακόμα, οι πρόσφατες συζητήσεις (στις ΗΠΑ) σχετικά με την ουδετερότητα του δικτύου έχουν συνεισφέρει ελάχιστα στο να μας ωθήσουν να αμφισβητήσουμε αυτή την άποψη. Ο περιφραγμένος κήπος της AOL ήταν το τελευταίο ισχυρό προπύργιο που αντιστεκόταν στις ισχυρές δυνάμεις της στιγμιαίας, παγκόσμιας διανομής, αλλά, τελευταία, καταρρέουν, ακόμα, και αυτοί οι τοίχοι.


Και ναι, για ένα διάστημα έμοιαζε έτσι – τα μοντέλα πρόσβασης επί πληρωμή εξαφανίστηκαν με το χρόνο, εκούσια ή με λίγη βοήθεια από την αδελφότητα των ομοϊδεατών, και νέα πιο εκλεπτυσμένα εργαλεία που επιτρέπουν σε ολοένα και περισσότερους από εμάς να ενεργοποιήσουμε και να δημοσιεύσουμε το δικό μας περιεχόμενο στον παγκόσμιο ιστό, να βρούμε και να ανταποκριθούμε στο αντίστοιχο των άλλων, ακόμα και να συνεργαστούμε με μεγάλες κοινότητες άλλων χρηστών με ελεύθερες και ανοιχτές διαδικασίες κοινοτικής δημιουργίας περιεχομένου. Ξανά, οι προφανώς απαρακώλυτες διανεμητικές δυνάμεις του Διαδικτύου σήμαιναν ότι η ιδιοκτησία και ο έλεγχος των μέσων διανομής φαινόταν ότι δεν ήταν κάτι για το οποίο έπρεπε να ανησυχούμε (εκτός εάν βρεθούμε σε χώρες όπου η διανομή συγκεκριμένου περιεχομένου δεν επιτρέπεται για πολιτικούς και άλλους λόγους).


Φυσικά η «διανομή» σε ένα δικτυωμένο κόσμο δεν σήμαινε πια ό,τι παλαιότερα, την εποχή της βιομηχανοποίησης, όταν είχαμε να κάνουμε, κυρίως, με αγαθά σε φυσική μορφή. Πείτε το πρόσβαση, πείτε το συναλλαγή, πείτε το αλληλεπίδραση: καθώς το σταθερό μοντέλο παραγωγού > διανομέα > καταναλωτή αντικαταστάθηκε, ιδίως στο πλαίσιο της κοινωνικής και συνεργατικής εμπλοκής με την πληροφορία, από ένα μοντέλο παραγωγής/κατανάλωσης στο οποίο είμαστε όλοι συνεχώς σε θέση να ενεργούμε και σαν χρήστες και σαν παραγωγοί περιεχομένου (δηλαδή, σαν παραγωγοί/καταναλωτές), ιδιοκτησίας αυτών των μέσων αλληλεπίδρασης – τα οποία δίνουν τη δυνατότητα στους χρήστες να ανακαλύψουν άλλους χρήστες και το περιεχόμενο που δημιουργούν, να έχουν πρόσβαση και να ανακτούν το εν λόγω περιεχόμενο και να ανταποκρίνονται σε αυτό πραγματοποιώντας τις δικές τους συνεισφορές και τροποποιήσεις – εξελίσσεται στο κεντρικό σημείο ελέγχου.


Στο δικό του άρθρο, ο Michel Bauwens το περιγράφει σαν ένα ζήτημα των πλατφόρμων, οι οποίες υποστηρίζουν το κοινωνικό Web και σχηματίζουν μια χρήσιμη διαφοροποίηση μεταξύ των πλατφόρμων που δημιουργούνται από ένα συμμετοχικό μοντέλο (όπου οι εμπορικοί ιδιοκτήτες προσφέρουν χώρο σε χρήστες για να συνεργαστούν) και των πλατφόρμων που βασίζονται σε ένα μοντέλο στήριξης των κοινών αγαθών (όπου διαχειρίζονται την πλατφόρμα κοινωνικού προσανατολισμού μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί και τα εμπορικά συμφέροντα παίζουν μόνο ένα συμπληρωματικό ρόλο). Έχει δίκιο, φυσικά – αν έχουμε στο μυαλό μας ότι ανάμεσα σε αυτά τα δύο μοντέλα κλειδιά μπορούν να υπάρχουν και άλλες υβριδικές διαφοροποιήσεις – και παρ’ όλα αυτά αυτός ο μάλλον παθητικός όρος «πλατφόρμα», ίσως να υποβαθμίζει τη σημασία του καθοριστικού ρόλου που μπορούν να διαδραματίσουν σήμερα αυτά τα εργαλεία στο αλληλοεπιδρούν, συνεργατικό κοινωνικό Web.


Έτσι, χωρίς να διαφωνήσουμε με τον Michel, ας αναλογιστούμε το ρόλο αυτών των εργαλείων ως μέσα αλληλεπίδρασης. Για να το κάνουμε αυτό δεν σημαίνει ότι ζητήματα που σχετίζονται με τα μέσα παραγωγής ή τα μέσα χρήσης δεν είναι πλέον σχετικά: είναι, ιδίως για κοινότητες που μειονεκτούν γεωγραφικά, κοινωνικά, οικονομικά και εκπαιδευτικά, αλλά η παραγωγή και η χρήση δεν είναι τίποτα, χωρίς την αλληλεπίδραση ως σημείο σύνδεσης μεταξύ των δύο αυτών πρακτικών. Εκεί είναι, λοιπόν, που παίζεται το παιχνίδι τώρα. Και η αυξανόμενη εκλέπτυνση των πρόσφατων μέσων αλληλεπίδρασης του Δικτύου – παραγωγής, κοινωνικής δικτύωσης, άλλων μορφών συνεργασίας και κοινωνικής εμπλοκής στο διαδίκτυο- και η, κατά τα άλλα, απλή φύση της βασικής υποδομής της αλληλεπίδρασης στο Web2.0 είναι, επίσης, ο λόγος για τον οποίο πρέπει πια να αναλογιστούμε εκ νέου ποιος ελέγχει αυτά τα μέσα αλληλεπίδρασης.


Ας μην περιορίσουμε τον ορισμό αυτών των μέσων μόνο στις πιο πρόσφατες εισόδους, αν και –ήταν η Google, όχι, όμως, η πρώτη, αλλά αυτή που σίγουρα είχε τον πρώτο θεμελιώδη μετασχηματιστικό αντίκτυπο εδώ: η κυρίαρχη μοντέρνα μηχανή αναζήτησης, κατέστησε δυνατό ένα τελείως νέο επίπεδο ανακάλυψης και πρόσβασης, χωρίς το οποίο η αλληλεπίδρασή μας με το περιεχόμενο των άλλων δεν θα ήταν δυνατόν να είναι τόσο αποτελεσματική και εκλεκτική, όπως τελικά κατέληξε να είναι. Η Google (η μηχανή αναζήτησης, όχι το πλήθος των επιπρόσθετων εργαλείων που έχουν κάνει τελευταία την εμφάνισή τους) κάνει λίγα περισσότερα από το να γεφυρώνει το κενό μεταξύ των παραγωγών και των χρηστών της πληροφορίας – διευκολύνει την αλληλεπίδραση, χωρίς να καθορίζει τη μορφή που θα πάρει η αλληλεπίδραση- και, εν τούτοις, είναι ουσιαστικά απολύτως απαραίτητη σε αυτή τη διαδικασία αλληλεπίδρασης. Οι περιστασιακές συζητήσεις μας για το ποιες μορφές πληροφορίας (και συνεπώς, η αλληλεπίδραση με την πληροφορία) πριμοδοτεί το σύστημα PageRank, πώς μπορούμε να παίξουμε με αυτά τα μέσα αλληλεπίδρασης μέσω του googlebombing και του linkfarming, και πώς η επιβολή ή η λογοκρισία των αποτελεσμάτων αναζήτησης της Google σε ορισμένες περιοχές επηρεάζει αυτούς που διαμένουν εκεί, κάθε ένα από αυτά δείχνει ότι το ποιος ελέγχει τη Google ως μέσο αλληλεπίδρασης έχει καταστεί σημαντικό ζήτημα της δικτυωμένης εποχής μας.


Και, παρ’ όλα αυτά, η Google ως μηχανή αναζήτησης κάνει λίγα περισσότερα από το να δουλεύει εντός των υπαρχόντων περιορισμών της τεχνολογίας του Web2.0, με την μη υποκείμενη σε αλλαγή, την εμφανώς ασταθή μορφή σύνδεσης, η οποία είναι πάντα μόνο ένα URL μακριά από το να καταρρεύσει. Η Google φροντίζει για το ένα μέρος της διασύνδεσής με άλλους στο Web2.0 – ανακαλύπτοντας τι και ποιος υπάρχει εκεί έξω (ή τι υπήρχε εκεί έξω την τελευταία φορά που πέρασε το Googlebot). Δεν παρακολουθεί το πού πήγε κάτι ή πού πήγαν κάποιοι και τι μπορεί από τότε να έχουν πει για εμένα, τους φίλους μου ή τους ανθρώπους και τα θέματα που μ’ ενδιαφέρουν. Έχουμε εισάγει ανοικτά και ιδιόκτητα εργαλεία και συστήματα να το κάνουν αυτό ως επιπρόσθετα μέσα αλληλεπίδρασης – από το υλικό του RSS, το permalinks και το καταργημένο πρωτόκολλο Trackback για χάρη των del.icio.us, Digg και του Google Analytics. Ή πράγματι, έχουμε αλλάξει σε εμπλουτισμένα δίκτυα εντός του Web2.0, από το Friendster και το LinkedIn στους απογόνους τους δεύτερης και τρίτης γενιάς: ιστοσελίδες που ακόμα μεταφέρουν το περιεχόμενό τους στο χρήστη σε HTML, αλλά που η εσωτερική ανακάλυψη πληροφοριών, αλληλεπίδρασης και οι διαδικασίες ανταπόκρισης λαμβάνουν χώρα σύμφωνα με τη λογική της ιδιόκτητης βάσης δεδομένων.


Από αυτή την οπτική, δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε ότι η εποικοδομητική ή (εξαρτάται από την άποψή σας) ύπουλη συνεισφορά των ιστότοπων του κοινωνικού Web από το Digg μέχρι το Facebook είναι να υπερ-ενισχύουν τη διαδικασία αλληλεπίδρασης του Web2.0 – και όσο περισσότερο το κάνουν, πολλές από αυτές τις πλατφόρμες εγκλωβίζουν τους χρήστες τους στο δικό τους ιδιοκτησιακό πλαίσιο δυνατοτήτων αλληλεπίδρασης και υπονομεύουν περαιτέρω την καθολικότητα βασικών πρωτοκόλλων του Web2.0. Γι’ αυτόν, αλλά και για άλλους λόγους, όπως έχω επισημαίνει ήδη και αλλού, δεν είμαι οπαδός του Facebook και άλλων τέτοιου είδους κλειστών ιστοτόπων: πιστεύω, σε τελευταία ανάλυση, ότι δημιουργούν αναίτια και άδικα έναν νέο περιφραγμένο κήπο, ξεχωριστό από το ευρύτερο Web2.0 – μία περίφραξη, η οποία για να αλληλεπιδράσει στους χρήστες ανταλλάσσει τη δυνατότητα διανομής των εμπειριών τους, ελεύθερα και εύκολα, με ένα ευρύτερο κοινό εκτός των πυλών του. Το Facebook, ενδεχομένως είναι ένας ιστότοπος κοινωνικής αλληλεπίδρασης, αλλά από μία άλλη ευρύτερη οπτική, πέρα από τα τείχη του, δεν συνεισφέρει στο κοινωνικό, αλλά στο αντικοινωνικό Web2.0.


Οι αφοσιωμένοι οπαδοί του Facebook μπορεί να μην βλέπουν το πρόβλημα, αλλά για όσους από εμάς ακόμα αντιστεκόμαστε στο συνεχές poking και prodding, η ανακοίνωση για ακόμα περισσότερες κλειστές κοινότητες και οι ειδοποιήσεις που μας υπόσχονται περιεχόμενο, το οποίο είναι διαθέσιμο μόνο εντός της ιδιόκτητης περίφραξης, αυτές οι καθημερινές υπενθυμίσεις δείχνουν μόνο ότι ολοένα και περισσότερη πληροφόρηση είναι πια διαθέσιμη μόνο με τη χρήση μέσων αλληλεπίδρασης που δεν έχουμε τη δύναμη να ελέγξουμε. Η πρόσβαση και η διαλειτουργικότητα για όλους θυσιάζονται με την υπόσχεση για πιο αποτελεσματική και πλούσια σε χαρακτηριστικά αλληλεπίδραση για ορισμένους, αλλά ταυτόχρονα, ο έλεγχος για τη μορφή και την έκταση αυτών των αλληλεπιδράσεων απομακρύνεται από το χρήστη προς όφελος του ιδιοκτήτη των μέσων αλληλεπίδρασης. (Με μια πολεμική διάθεση, αυτό που μου θυμίζει είναι η άνοδος του ειδεχθούς HTML email, το οποίο μέχρι τώρα έχει κάνει σχεδόν αδύνατον να διεξαχθούν εκτεταμένες δημιουργικές συζητήσεις μέσω email. Και εδώ η καθολική διαλειτουργικότητα δόθηκε ως αντάλλαγμα για κάποια ασήμαντη μορφή ιδιοκτησίας. Αλλά, ίσως, μόνον εγώ το βλέπω κατ’ αυτόν τον τρόπο.)


Φυσικά δεν χρειαζόταν να είναι έτσι τα πράγματα – είτε κερδοσκοπική είτε όχι, η κοινωνική δικτύωση με ανοιχτή πρόσβαση και τα εγχειρήματα παραγωγής/κατανάλωσης από το Blogger μέχρι τη Wikipedia και το Google Maps δύνανται να λειτουργούν μια χαρά, χωρίς να θέτουν αθέμιτους όρους στην αλληλεπίδραση των χρηστών, αν και οι συγκεκριμένοι ιστότοποι έχουν προσθέσει αρκετές νέες υπηρεσίες σε σχέση με τα καθιερωμένα μέσα αλληλεπίδρασης του διαδικτύου. Γι’ αυτό το λόγο, υποστηρίζω με θέρμη την πρόσκληση του Michel Bauwens να κατασκευάσουμε με μανία τα κοινά αγαθά: κοινά αγαθά, όχι μόνο για πληροφόρηση, γνώση, δημιουργική εργασία, τα οποία όλοι μας παράγουμε/ καταναλώνουμε, αλλά, επίσης, διανομής και αλληλεπίδρασης∙ Κοινά αγαθά, στα οποία η πρόσβαση στο περιεχόμενο και η εμπλοκή με αυτό δεν θα περιορίζεται από δαιδαλώδη τείχη –καθορισμένα από ασύμβατα σχήματα δεδομένων και πρωτόκολλα πρόσβασης που είναι αδύνατο να λειτουργήσουν σε άλλο περιβάλλον- τα οποία περικλείουν απομονωμένες κοινότητες χρηστών.


Εγχειρήματα που στοχεύουν στην ανάπτυξη μεταφερόμενων προφίλ χρηστών κινούνται προς την κατεύθυνση των κοινών αγαθών, αλλά ας βάλουμε σκοπό να προχωρήσουμε και ένα βήμα παραπάνω – ας γκρεμίσουμε τα εμπόδια στην αλληλεπίδραση πριν αυτά προκαλέσουν ανεπανόρθωτη ζημιά στο κοινωνικό Web, όπως το ξέρουμε. Το να το κάνουμε αυτό, δεν καθιστά αδύνατο για το MySpace, το Facebook και άλλους ιστότοπους κοινωνικής δικτύωσης να κρατήσουν τη δική τους μοναδική αίσθηση- αλλά εισάγει, επίσης, τη δυνατότητα στους χρήστες να δημιουργήσουν τους δικούς τους συνδυασμούς από τα χαρακτηριστικά και των δύο ιστοτόπων: ένα Spacebook ή ένα MyFace. (Ευχαριστώ την Ann για τον τελευταίο όρο.)


Αυτό, ίσως, είναι σημαντικό ειδικά όσο περαιτέρω εξελισσόμαστε σε μια ευρέως διαδεδομένη ανάπτυξη μοντέλων παραγωγής/κατανάλωσης για τη δημιουργία και τον επιμερισμό των πληροφοριών, της γνώσης και της δημιουργικής εργασίας. Η παραγωγή/κατανάλωση – η καθοδηγούμενη από το χρήστη συνεργατική, επαναλαμβανόμενη και συνεχής δημιουργία και ανάπτυξη περιεχομένου, οι οποίες μας είναι γνωστές π.χ. δημοσιογραφία των πολιτών ανοιχτού κώδικα ή η Wikipedia – δύναται να υπάρχει σε πλατφόρμες για αλληλεπίδραση, τις οποίες λειτουργούν μόνες τους κοινότητες παραγωγών/ καταναλωτών, μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί, ακόμα και εμπορικοί ιδιοκτήτες (επιπρόσθετα, και σε ένα μοντέλο, το οποίο στηρίζεται, όπως η μπλογκόσφαιρα, σε ένα κατανεμημένο δίκτυο ξεχωριστών ιστότοπων). Αν και αυτό το μοντέλο μπορεί να λειτουργήσει εντός περιφραγμένων κήπων, αν οι περιφράξεις είναι αρκετά μεγάλες ώστε να διατηρήσουν μία ζωντανή και εσωτερικά διαφοροποιημένη κοινότητα συμμετεχόντων – ευδοκιμεί μόνο σε ανοιχτό περιβάλλον που δεν θέτει περιορισμούς στη συμμετοχή. Μόνο σε αυτό είναι δυνατόν η διαδικασία παραγωγής/ κατανάλωσης να τιθασεύσει το όλο το πλήθος των πιθανών συνδρομητών. Μόνον εδώ είναι δυνατόν οι πιο περιστασιακοί συνδρομητές να πραγματοποιήσουν αυτές τις τυχαίες πράξεις συνεργασίας (για να παραφράσω την πασίγνωστη φράση του JD Lasica «τυχαίες πράξεις δημοσιογραφίας», οι οποίες έκαναν τη Wikipedia αυτό που είναι σήμερα.


Αν μία λογική παραγωγής/κατανάλωσης στη συνεργατική παραγωγή περιεχομένου, η οποία ήδη τοποθετεί τους χρήστες και ως πιθανούς παραγωγούς περιεχομένου – εν συντομία, ως παραγωγούς/καταναλωτές – πρόκειται να εξελιχθεί σε κατευθυντήρια γραμμή της δικτυωμένης εποχής, όπως και η λογική της παραγωγής, η οποία διαχώρισε παραγωγούς, διανομείς και καταναλωτές σε ξεχωριστούς ρόλους κυριάρχησε τη βιομηχανική εποχή, τότε πρέπει να λάβουν χώρα δύο σημαντικοί μετασχηματισμοί. Αρχικά, εμφανώς, τα αντικείμενα παραγωγής/κατανάλωσης πρέπει να θεωρηθούν ακριβώς τόσο χρήσιμα και αξιόπιστα όσο τα προϊόντα της βιομηχανικής διαδικασίας παραγωγής περιεχομένου. Αυτό γίνεται ολοένα και περισσότερο το ζήτημα των μάλλον τριών κύριων πεδίων της παραγωγής/κατανάλωσης – του λογισμικού ανοιχτού κώδικα, της δημοσιογραφίας των πολιτών και της Wikipedia, ως πηγής γνώσης.


Ο δεύτερος σημαντικός μετασχηματισμός είναι ότι αυτοί που (στο όνομα των πρώτων επιτυχιών του μοντέλου παραγωγής/κατανάλωσης) αναπτύσσουν εμπορικά μοντέλα για τη ρύθμιση των διαδικασιών παραγωγής/κατανάλωσης και την προστασία των κοινοτήτων παραγωγής/κατανάλωσης, αντιστέκονται στην έννοια της ιδιοκτησίας με το να περιορίζουν τεχνητά τα αντικείμενα και τους συμμετέχοντες στην παραγωγή/ κατανάλωση: ακολουθούν, δηλαδή, το μοντέλο του del.icio.us ή του Flickr και όχι του Facebook και επιδιώκουν (νόμιμη) εμπορική επιτυχία, χωρίς να εκμεταλλεύονται την κοινότητα κατά τη διαδικασία. Η Google το κάνει αυτό, στο μεγαλύτερο μέρος- και οι εμφανιζόμενοι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής/κατανάλωσης πρέπει να ενθαρρύνονται να ακολουθήσουν το σύνθημα της Google «ου βλάψεις» πολύ πιο πιστά από ό,τι η ίδια η Google καταλήγει να κάνει.


Ενόσω ζούμε την αργή αλλαγή παραδείγματος από τη βιομηχανική στη δικτυωμένη εποχή, ακόμα και αν ο πρώτος μετασχηματισμός έχει συντελεστεί μόνο σε ένα μικρό (παρ’ όλα αυτά σημαντικό) αριθμό τομέων και συναντά ενεργή αντίσταση αλλού από εγκατεστημένα συμφέροντα, πρέπει να προετοιμάζουμε ήδη το έδαφος για μια κριτική εξέταση αναφορικά με τον τόπο και το χρόνο του δεύτερου μετασχηματισμού. Αυτό απαιτεί να μην εφιστούμε, πια, την προσοχή μας, κυρίως, στο ποιος είναι ο ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής, αλλά να θέτουμε ένα νέο ερώτημα: ποιος ελέγχει τα μέσα παραγωγής/κατανάλωσης;


Πρόσφατα, το republic.gr με κάλεσε να λάβω μέρος σε μια συζήτηση με στόχο ‘μια κριτική στο κοινωνικό web εστιασμένη σε πέντε άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/ συλλογικότητα, πολιτιστική διαφορά, ακτιβισμός’, την οποία το re-public ξεκίνησε με έναν διάλογο μεταξύ του Trebor Scholz και του Paul Hartzog.


Το έργο αυτό ήταν για μένα αναπάντεχα δύσκολο στην κατανόησή του. Η προτεινόμενη ορολογία μου φαινόταν ξένη, παρόλο που υποτίθεται ότι είμαι ειδικός στο Ίντερνετ, την επικοινωνία, το μοίρασμα και όλα αυτά που το Web 2.0 υποτίθεται ότι είναι. Εννοώ, πώς γίνεται όταν πληρώνουμε 10 ευρώ για να πάμε στον κινηματογράφο να μιλάμε για ψυχαγωγία, ενώ όταν κάνουμε –δωρεάν!- κάτι στο Facebook να είναι εκμετάλλευση;


Καθώς έχω παρακολουθήσει μόνο τις βασικές σπουδές Οικονομίας και/ή Κοινωνικών Επιστημών, στην αρχή φοβήθηκα ότι επρόκειτο για κάποιο ακαδημαϊκό πλαίσιο που δεν μπορούσα να καταλάβω και επομένως δεν θα μπορούσα να συμμετάσχω σ’ αυτό. Διαβάζοντας όμως άλλους σχολιαστές πάνω στο το θέμα, ειδικότερα τη συμβολή του Michel Bauwens, μπορώ πλέον να αφήσω ένα στεναγμό ανακούφισης: Δεν είμαι εγώ που δεν μπορώ να καταλάβω, αλλά αυτοί! Η όλη πλαισίωση του θέματος είναι λάθος. Ακούστε παιδιά, οι χρήστες των Facebook, Flickr, YouTube και MySpace δεν αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης ή τουλάχιστον όχι με την έννοια που προτείνετε να χρησιμοποιείται η λέξη. Στην πραγματικότητα, είναι σύμμαχοι στην αναζήτηση ανοιχτής επικοινωνίας και/ή μοιράσματος περιεχομένου, ακόμη και με τη λιγότερο ευνοϊκή ερμηνεία παρέχουν μια υπηρεσία ψυχαγωγίας (όπου να μοιράζεσαι ή να παρακολουθείς ένα βίντεο είναι εξίσου ψυχαγωγικό) και επομένως δεν εκμεταλλεύονται κανέναν.


‘Το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα’, λένε. Ως μηχανικός –και χάκερ- είναι παρήγορο να σκέφτεσαι ότι οι τεχνικές καινοτομίες μπορούν να αλλάξουν ολόκληρους τρόπους ζωής, την οργάνωση ολόκληρων κοινωνιών. Ναι, έχει συμβεί στο παρελθόν. Η ατμομηχανή οδήγησε στη βιομηχανοποίηση και τον καπιταλισμό. Η εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου οδήγησε στην επανάσταση ενάντια στην κατεστημένη θρησκεία μιας ηπείρου. Και με την ευκαιρία, ξέρετε ότι η νομοθεσία για το κοπυράιτ θεσμοθετήθηκε μόνο μετά την εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου; Η εξήγηση είναι ότι πριν από αυτή την εφεύρεση, η ίδια η πράξη να παράγει κάποιος ένα χειροποίητο αντίγραφο ενός έργου σε ακριβό χαρτί, ή ακόμη καλύτερα σε δέρμα, αποτελούσε εξαιρετική τιμή, και σίγουρα δεν ήταν μια πράξη που κανείς θα ήθελε να περιορίσει τεχνητά μέσω της νομοθεσίας. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που ολόκληρο το καθεστώς του κοπυράιτ βρίσκεται σήμερα σε τέτοια κρίση με την έλευση μιας άλλης τεχνικής επανάστασης.


Για άλλη μια φορά: το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα. Και, επομένως, όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτό το φαινόμενο μέσα από πλαίσια και έννοιες της ψυχροπολεμικής εποχής, κινδυνεύουμε να παρασύρουμε τους πάντες σε λάθος κατεύθυνση.


Τι είναι όμως αυτό το νέο σύστημα ; Στην προσπάθειά μου για ένα πλαίσιο ακαδημαϊκής χρήσης, η καλύτερη εξήγηση που έχω ακούσει μέχρι στιγμής προέρχεται από τον Stefan Meretz και το εγχείρημα Oekonux, η έννοια της ‘εμβρυακής μορφής’ (germ form). Εν συντομία, η εμβρυακή μορφή είναι κάτι που αναπτύσσεται στο εσωτερικό και ως τμήμα του παλιού και κυρίαρχου συστήματος, και που ταυτόχρονα υποδεικνύει το νέο σύστημα που πρόκειται να αντικαταστήσει το παλιό.


Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίφαση με τον καπιταλιστικό/ σοσιαλιστικό δυϊσμό, όπου οι καπιταλιστές και το εργατικό δυναμικό θεωρούνται ότι βρίσκονται σε αμοιβαία ανταγωνιστική δυναμική. Αντίθετα, μια εμβρυακή μορφή δεν αντιτίθεται εντελώς στο κυρίαρχο σύστημα. Για παράδειγμα, μπορούμε να δούμε το λογισμικό Ανοιχτού Κώδικα ως μια εμβρυακή μορφή ενός νέου τρόπου παραγωγής λογισμικού, ή το Web 2.0 ως μια νέα μορφή ψυχαγωγίας. Από τη στιγμή που υπάρχουν εταιρίες που κερδίζουν από τοτις εφαρμογές Ανοιχτού Κώδικα (και οι εταιρίες αυτές είναι σύμμαχοι ή μέλη της κοινότητας του Ανοιχτού Κώδικα, όχι εχθροί του ή εκμεταλλευτές), σαφώς ο Ανοιχτός Κώδικας δεν είναι εναντίον του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα, είναι ένα πολύ διαφορετικό σύστημα από το παραδοσιακό καπιταλιστικό πρότυπο παραγωγής λογισμικού, το οποίο βασιζόταν στον αποκλεισμό.


Ένα άλλο παράδειγμα είναι η μετάβαση από τη φεουδαρχική στην καπιταλιστική κοινωνία. Η αστική τάξη αποτελούσε αρχικά μέρος του φεουδαρχικού συστήματος, θεωρείτο κατώτερη και ήταν υποτελής στην αριστοκρατία και τους κληρικούς, αν όχι στους ακτήμονες. Ταυτόχρονα-όπως γνωρίζουμε- αποτελούσε την εμβρυακή μορφή ενός νέου συστήματος που επρόκειτο να ανατρέψει ολόκληρο το φεουδαρχικό σύστημα που υπηρετούσε.


Συνεπώς, δεν μπορώ παρά να τονίσω όπως ο Bauwens: Το Ίντερνετ αλλάζει το σύστημα, και όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτή την αλλαγή σύμφωνα με τα οικονομικά πρότυπα του 20ού αιώνα κάνουμε μεγάλο λάθος, γιατί κάτι τέτοιο οδηγεί στην άρνηση κάθε αλλαγής που συμβαίνει σήμερα.


Τι συμβαίνει λοιπόν και ποιοι είναι οι συντελεστές του νέου συστήματος; Ποιος είναι ρόλος αυτών των εταιριών του Web 2.0;


Οι Scholz και Hartzog έχουν δίκιο που τονίζουν ότι το ίδιο το Web 2.0 δεν αποτελεί μια νέα επανάσταση. Είναι η συνέχεια ενός φαινόμενου που βιώνουμε μέσα από την εξέλιξη όλων των τεχνολογιών του Ίντερνετ και του Ανοιχτού Κώδικα (οι οποίες είναι στενά συνυφασμένες). Συνεπώς μπορούμε εύκολα να περιγράψουμε τους συντελεστές και τις διαχωριστικές γραμμές με βάση την προσωπική εμπειρία μας από αυτή την εξέλιξη, πιθανώς προσθέτοντας κάποιες μικρές λεπτομέρειες που χαρακτηρίζουν το Web 2.0.


Από τη στιγμή που το Web 2.0 αποτελεί συνέχεια των προηγούμενων σταδίων εξέλιξης του Ίντερνετ (όπως το ‘Web 1.0’), το σύστημα αξιών του είναι το ίδιο. Αφορά το μοίρασμα (πληροφορίας), την ανοιχτή πρόσβαση, την οικοδόμηση κοινών αγαθών (commons), την ηθική των χάκερ που αποτελεί το θεμέλιο όχι μόνο του κινήματος του Ανοιχτού Κώδικα αλλά, επίσης, του Ίντερνετ. Επομένως το φάσμα των πρωταγωνιστών του Web 2.0 εκτείνεται από τους ενεργούς πολιτικούς χρήστες, όπως οι υπέρμαχοι του Creative Commons, μέχρι εκείνους που χαίρονται την πράξη να μοιράζονται ένα βίντεο, να κάνουν blogging ή chatting. Οι πρωταρχικοί ανταγωνιστές είναι εκείνοι που μάχονται για να εμποδίσουν την αναπόφευκτη πρόοδο: Η Microsoft με τις ενεργές και αμφίσημες προσπάθειές της κατά του λογισμικού Ανοιχτού Κώδικα, οι μουσικές και κινηματογραφικές βιομηχανίες με τα πλοκάμια τους βαθιά χωμένα στην εθνική νομοθεσία και εκείνες που θέλουν να λογοκρίνουν την ελεύθερη ροή της πληροφορίας στο Ίντερνετ (για πολλαπλούς λόγους). Στη μέση βρίσκεται βέβαια η μεγάλη μάζα των χρηστών, που πραγματικά δεν έχουν ιδέα γι’ αυτό το σχίσμα- και αναμφίβολα πολλές από τις εταιρίες που εποφθαλμιούν το Ίντερνετ.


Το μεγάλο επίτευγμα του φαινόμενου του Web 2.0 είναι ότι έχει αυξήσει σημαντικά τη μάζα των χρηστών που, ενστικτωδώς τουλάχιστον, εκτιμούν τις χαρές του μοιράσματος (Youtube), της επικοινωνίας (forums, Facebook), της πρόσβασης στην πληροφορία(blogs). Δεν μπορεί (ακόμη) ο καθένας να είναι ενεργός χρήστης του Linux, αλλά μέσα από το Web 2.0 το ίδιο σύστημα αξιών διεισδύει σε ένα ευρύτερο πλήθος.


Μια εταιρία του Web 2.0 είναι συνήθως φτιαγμένη έτσι ώστε να διευκολύνει κάποια μορφή μοιράσματος –παρόλο που στην περίπτωση, για παράδειγμα, του Facebook, το μοίρασμα περιεχομένου, όταν υπάρχει, δε αποτελεί τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο ταξινόμησης, είναι ίσως καλύτερο να μιλάμε για πλούσια επικοινωνία (rich communication). Την ίδια στιγμή, οι εταιρίες του Web 2.0 αποκτούν την κυριότητα ενός κεντρικού κόμβου, όπως της ίδιας της (ιδιωτικής) τεχνολογίας μοιράσματος (εάν έχει κατασκευαστεί ως υπηρεσία web) ή τουλάχιστον το κοινό φόρουμ όπου λαμβάνει χώρα το μοίρασμα (εάν η τεχνολογία ή το πρωτόκολλο επικοινωνίας είναι ανοιχτό).


Ο Bauwens έχει δίκιο όταν υποστηρίζει ότι τα πρωταρχικά σημεία τριβής βρίσκονται εδώ, κι αυτό έχει να κάνει με το αν μια εταιρία θεωρείται ‘καλή’ ή ‘κακή’ από την κοινότητα. Μια εταιρία που αντιστέκεται επιτυχώς στην ανάγκη να ασκεί υπερβολικό έλεγχο, θεωρείται ως σύμμαχος που διευκολύνει το μοίρασμα και την επικοινωνία της κοινότητας, ενώ κάποια που δεν είναι σύμφωνη με τις αξίες της κοινότητας θα έχει πρόβλημα. Εκτός από την προσχώρηση σε αυτή την αξία των χάκερς για ένα commons μοιράσματος, άλλες αξίες μπορούν, επίσης, να παίξουν ρόλο. Ένα παράδειγμα είναι η εχεμύθεια, εάν μια εταιρία χαίρει εμπιστοσύνης σχετικά με τον χειρισμό πληροφοριών που αφορούν τους χρήστες της.


Μολονότι η καθαρά τεχνική (ντε φάκτο) ιδιότητα μιας υπηρεσίας να είναι ανοικτή αποτελεί καίριο παράγοντα για την ταξινόμηση της εταιρίας ως καλής ή κακής, το θέμα έχει, επίσης, να κάνει με την αντίληψη που έχει γι’ αυτή το κοινό (ή, για να είμαστε ειλικρινείς, με τις δημόσιες σχέσεις της). Ενδιαφέρον παράδειγμα αυτής της δυναμικής αποτελεί η Google. Παρόλο που η αποθήκευση όλου του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε διακομιστές της Google, και το σάρωμά του για διαφημιστικούς λόγους, δεν είναι καθόλου συμβατή με το σύστημα αξιών των χάκερς, εγώ και πολλοί φίλοι μου επιλέξαμε να χρησιμοποιούμε το Gmail για την καλύτερη πρόσβαση, τη φιλικότητα προς τον χρήστη, το καλό φιλτράρισμα των spam, ακόμη και την αξιοπιστία του. Εάν επρόκειτο, όμως, για τη Microsoft, ή ακόμη και τη Yahoo, κάποιοι θα επέλεγαν να μην χρησιμοποιήσουν μια ανάλογη υπηρεσία (εγώ ασφαλώς θα το έκανα).


Κατά συνέπεια, οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στο καλό και το κακό δεν είναι τόσο απόλυτες όσο θα νόμιζε κανείς, τράμπες γίνονται συχνά. (Αυτό ασφαλώς δεν αφορά τα εκατομμύρια των χρηστών του Gmail που χρησιμοποιούν τη Google, χωρίς να έχουν ιδέα γι’ αυτό το θέμα). Για παράδειγμα, για μένα είναι μια αποδεκτή λύση να αποθηκεύω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου στη Google, γιατί ξέρω ότι μπορώ να κατεβάσω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου έξω απ’ αυτούς τους διακομιστές (και το κάνω όταν πρόκειται για αντίγραφα) στην περίπτωση που θέλω να αλλάξω υπηρεσία ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Εάν δεν είχα αυτή την επιλογή, δεν θα επέλεγα να χρησιμοποιώ το Gmail. Εάν συγκρίνω αυτή την πλατφόρμα με μια άλλη, όπως το Facebook, δεν υπάρχει αντίστοιχη υπηρεσία για να κάνω ‘εξαγωγή’ των δεδομένων μου. Από την άλλη πλευρά, όμως, αυτά τα δεδομένα δεν είναι τόσο σημαντικά για μένα αυτή τη στιγμή, ούτως ή άλλως. Μπορώ λοιπόν να παίζω λίγο με το Facebook, έστω κι αν δεν είναι καθόλου συμβατό με τις αξίες των χάκερς, αφού η επικοινωνία που γίνεται εκεί δεν έχει αξία για μένα (ως δεδομένα).


Κατά συνέπεια, το κοινωνικό web δεν είναι απλώς ένα web μεταξύ φίλων, αλλά επίσης ένα web εμπιστοσύνης απέναντι στις εταιρίες που δρουν στην κοινότητα. Κι αφού μια τυπική υπηρεσία web 2.0 είναι έτσι κι αλλιώς δωρεάν, η εμπιστοσύνη αποτελεί κυρίαρχη αξία στο σύστημα και η ύπαρξη καλών πολιτών στο Ίντερνετ σημαντικό πλεονέκτημα για τις εταιρίες.


1


Σε αυτό το κείμενο, θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας στη φιλία, η οποία παρέχει τον τόπο για απόκτηση εμπειριών αναφορικά με το κοινωνικό web, καθώς και τα αντισταθμιστικά σύνολα ελεγχόμενων καταστάσεων, τα οποία λαμβάνουν, στο κοινωνικό διαδίκτυο, τη μορφή κοινωνικών προσδοκιών ή τεχνικών δομών. Το κοινωνικό web είναι ένας παραγώμενος χώρος και η αντίληψη μας για αυτό το χώρο αντλείται από προηγούμενες εμπειρίες και διαδράσεις με τους μηχανισμούς ελέγχου, οι οποίοι καθορίστηκαν από τους αρχιτέκτονές του.


Ο Lefebvre, στο βιβλίο του Η Παραγωγή του Χώρου, καθιερώνει μία αντίληψη της έννοιας του χώρου. Ο χώρος κατασκευάζεται από χωρικές πρακτικές, από αναπαραστάσεις του χώρου, και από χώρους όπως αυτοί αναπαρίστανται. Μπορούμε να φανταστούμε την πρακτική του χώρου π.χ. ως την ανάγνωση του χώρου, όπως την περιγράφει ο Lefebvre, ως «μία διαλεκτική διάδραση.»( σ. 38) Η αναπαράσταση του χώρου, από την άλλη πλευρά, αποτελείται από κυρίαρχες συζητήσεις, οι οποίες «προσδιορίζουν τι βιώνουμε, τι αντιλαμβανόμαστε και τι σκεφτόμαστε.» (σ. 38) Οι αναπαραστάσεις του χώρου είναι εκεί που βιώνεται η καθημερινότητα, εκεί που καταναλώνεται η συζήτηση του χώρου και εκεί που οι τελικοί χρήστες τοποθετούν τις εμπειρίες τους στο πλαίσιο του χώρου.


2


Για να κατανοήσουμε το χώρο του κοινωνικού web απαιτείται η εξέταση της φιλίας ως παραγωγής συμφραζομένων. Η φιλία στο διαδίκτυο έχει πολλαπλά νοήματα. Σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης ανακοινώνουμε τις φιλίες μας ρητά και δημόσια, μια σαφής κατάδειξη κοινωνικότητας. Στο ευρύτερο κοινωνικό web, μπορεί να υπάρχει φιλία μεταξύ των πλησιέστερων γειτόνων, με όσους συν-καταναλώνουμε ή συν-δηλώνουμε προτίμηση για την ύλη ή το αντικείμενο στο οποίο εστιάζει κάποια ιστοσελίδα. Ένα παράδειγμα της κοινωνικότητας του πλησιέστερου γείτονα είναι ο ιστότοπος del.icio.us, στον οποίο οι χρήστες κατευθύνουν την κοινωνικότητά τους προς ένα κοινό γνωστικό αντικείμενο.


Επομένως, η φιλία παράγεται στο κοινωνικό web με αδιάσπαστη αλληλουχία. Μπορούμε να εκλάβουμε την εν λόγω αλληλουχία ως άξονα όπου πολλές διαστάσεις της παραγωγής: ταυτότητα, γνώση, αποκλειστικότητα, ατομικότητα, κ.α., παρέχουν ένα αντιστάθμισμα των εκφάνσεων των κοινωνικών σχέσεων. Μέσω αυτής της συζήτησης η φιλία αξιολογείται και πραγματοποιείται. Όπως υποστηρίζει ο Lefebvre, «Οι κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες είναι συγκεκριμένες αφαιρέσεις, δεν έχουν καμιά πραγματική υπόσταση αποθηκευμένη στο χώρο ή μέσω αυτού.» (σ. 404) Οι σχέσεις δομούνται εντός και μεταξύ των χώρων του κοινωνικού web η παραγωγή της φιλίας προωθείται στο πλαίσιο του γενικότερου περιβάλλοντος.


3


Ακολουθώντας τον Lefebvre, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η παραγωγή φιλίας, ως αναπαράσταση του χώρου, είναι μια διαδικασία που συμβαίνει εξ’ολοκλήρου στο πεδίο του λόγου. Η συζήτηση διεξάγεται μεταξύ των ατόμων, των συστημάτων και των μεθόδων παραγωγής. Για να κατανοήσουμε τη διαδικασία πρέπει να εξερευνήσουμε τους μηχανισμούς της φιλίας στο κοινωνικό web και την κεντρική θέση της φιλίας στην εμπειρία ενός ιστότοπου. Μπορούμε να δούμε αυτό το πρώτο βήμα ως τη χαρτογράφηση της χωρικής πρακτικής, η πρώτη σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre. Η φιλία ως συμμετοχή σε δίκτυα, ενδεχομένως, να είναι ένας σημαντικός εμπειρικός παράγοντας στο κοινωνικό web. Ένα παράδειγμα είναι ο ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης Friendster, στον οποίο η δυνατότητα κάποιου να δει και να συμμετέχει στο δίκτυο εξαρτάται άμεσα από το μέγεθος του δικτύου επαφών του χρήστη. Λειτουργίες που επηρεάζουν την ατομικότητα, όπως οι ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης, τείνουν να εξάγουν και να απονέμουν αξία στη βάση της παραγωγής ενός δικτύου φιλίας.


Η φιλία στο κοινωνικό web μπορεί να θεωρηθεί ως κυκλική σχέση, στην οποία οι παραγωγοί σχηματίζουν δίκτυα που θα καταναλωθούν, θα διανείμουν ισχύ ή θα μετατραπούν σε κεφάλαιο από τους αρχιτέκτονες του ιστότοπου. Στη δημόσια άρθρωση της φιλίας, οι παραγωγοί σπάνια αντιλαμβάνονται την έννοια αυτών των ακούσιων διαστάσεων της κατανάλωσης, εστιάζοντας στις δυνατότητες που παρέχονται ως επιβράβευση για την άρθρωση της φιλίας. Οι αρχιτέκτονες των ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης, ειδικότερα, δημιουργούν κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες λειτουργούν σαν φρουροί, επιτρέποντας στο χρήστη που παράγει αυτές τις σχέσεις να έχει πρόσβαση σε υψηλότερα επίπεδα διάδρασης, δράσης και εμπειρίας, δελεάζοντάς τον, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να παράγει περισσότερες σχέσεις. Αυτή η παραγωγή, με τη σειρά της, μεγιστοποιεί την αξία του συστήματος.


4


Αναλογιζόμενοι τις αναπαραστάσεις του χώρου -η δεύτερη σύλληψη της έννοιας του Lefebvre- τα όρια του χώρου στο πεδίο του λόγου θεμελιώνονται μέσω των μηχανισμών παραγωγής του συστήματος. Δηλαδή, οι προγραμματιστές, οι διευθυντές παραγωγής και οι αρχιτέκτονες της ασφάλειας αναπαριστούν, καθώς οι αρχιτέκτονες του χώρου αναπτύσσουν ένα σύνολο κανόνων και στρατηγικών για τον έλεγχο της συζήτησης. Αυτοί οι κανονισμοί θεσπίζονται στον κώδικα προγραμματισμού, όπως περιγράφει ο Lessig:«Το ρυθμιστικό στοιχείο είναι ο κώδικας- ή πιο γενικά, το «δομημένο περιβάλλον» της κοινωνικής ζωής, η αρχιτεκτονική του.» (σ. 86) Η αντίληψή μας για το χώρο συνεπώς, διοχετεύεται μέσω μιας σειράς κανονισμών, οι οποίοι επιβάλλουν μια συγκεκριμένη δομή στις αναμενόμενες δραστηριότητές μας. Γενικότερα, αυτοί οι κανονισμοί δεν ασκούν χαμηλού επιπέδου ελέγχους (π.χ. στην ατομική ομιλία), αλλά, παρά ταύτα, δομούν με μεγάλη λεπτομέρεια τον τρόπο και τις προσδοκίες της διάδρασης.


5


Οι χώροι όπως αναπαρίστανται -η τελευταία σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre- ενυπάρχουν στη συζήτηση μεταξύ των χρηστών και των αρχιτεκτόνων του κοινωνικό web. Σε αυτό το πλαίσιο, η κατανόηση της φιλίας μπορεί να χαρτογραφηθεί από μια παραγωγική/καταναλωτική σε συν-παραγωγική συνεργασία, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τα σχέδια των αρχιτεκτόνων. Το γεγονός, το οποίο διευκρινίζει πιο ξεκάθαρα αυτήν την κατάσταση ήταν η ανταπόκριση στη δημιουργία του News Feeds από το Facebook. Το News Feeds, το οποίο εισήχθη χωρίς ελέγχους για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, επαναπροσδιόρισε την έννοια της φιλίας, τις προσδοκίες του κύκλου παραγωγής/κατανάλωσης και τις προσδοκίες των αρχιτεκτονικών ορίων.


Το News Feeds περιελάμβανε την προβολή των δραστηριοτήτων των πρόσφατων φίλων στη σελίδα του κάθε χρήστη στο Facebook. Η παραγωγή ταυτότητας, μια σημαντική δραστηριότητα φιλίας, αναδιαρθρώθηκε εξαιτίας αυτού, επιβάλλοντας τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας της χωρικής κατανόησης της φιλίας. Η φιλία δεν ήταν, πια απλά, η πρόσθεση ενός νέου φίλου στο δίκτυο, αλλά η πρόσκληση σε φίλους να παρακολουθήσουν όλες τις ανιαρές δραστηριότητες ενός ατόμου. Αυτό σήμανε έναν απότομο επαναπροσδιορισμό του χώρου, στον οποίο οι συγκεκριμένες αφαιρέσεις των κοινωνικών σχέσεων επαναπροσδιορίστηκαν. Η αντίληψη του Lefebvre περί συγκεκριμένης αφαίρεσης εξηγείται καλύτερα ως η υλοποίηση μιας χωρικής οντότητας μέσω διαδικασιών στο πεδίο του λόγου. Οι διαδικασίες που παρήγαγαν την αρχική έννοια της φιλίας δεν περιελάμβαναν τη συνεχή παρατήρηση, η οποία είναι αυτονόητη στο News Feeds.


Το σοκ που προκάλεσε το News Feeds εξαπλώθηκε γρήγορα μέσω των διαρθρωμένων δικτύων του Facebook. Αν και το News Feed προοριζόταν να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο επιτήρησης και ελέγχου, εξελίχθηκε σε ένα χώρο ανταγωνισμού και διαμαρτυρίας. Οι χρήστες δημιούργησαν ομάδες διαμαρτυρίας, για αυτήν τους τη δραστηριότητα ενημερώνονταν και οι φίλοι τους μέσω του News Feed και το γεγονός αυτό τροφοδότησε μία διαμαρτυρία που εξαπλωνόταν, όπως ακριβώς ένας ιός. Μέσα σε λίγες μέρες, εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες προσχώρησαν σε ομάδες διαμαρτυρίας, εξαναγκάζοντας το Facebook να αναγνωρίσει και να ασχοληθεί με τη διαμαρτυρία. Οι χρήστες και οι αρχιτέκτονες των ιστότοπων διαπραγματεύτηκαν εκ νέου τα όρια του News Feed στο πεδίο του λόγου, αλλά και του ίδιου του Facebook. Οι χρήστες συνέχισαν να μοχλεύουν το News Feed σαν ένα χώρο για συλλογική διαμαρτυρία ή για την προσωπική τους προβολή. Πολλές άλλες ομάδες, συχνά πολιτικού χαρακτήρα, συγκέντρωσαν εκατοντάδες χιλιάδες μέλη.


6


Στις συνεχείς διαπραγματεύσεις αναφορικά με τις σχέσεις παραγωγών και αρχιτεκτόνων, ο χώρος παράχθηκε και επαναπροσδιορίστηκε. Η φιλία παρέχει την πιο σημαντική διάσταση σε αυτόν το συνεχή επαναπροσδιορισμό, καθώς αποτελεί το συγκριτικό μέτρο αποτίμησης του κοινωνικού web. Δηλαδή, οι σχέσεις των παραγωγών με άλλους παραγωγούς και αρχιτέκτονες καθορίζει αμφότερα τα πρότυπα και τα όρια της διάδρασης. Η παραγωγή φίλων, αλλά και η συνεργατική παραγωγή μαζί με φίλους εμπεριέχουν μια διαπραγμάτευση της παρουσίας και της αναπαράστασης του χώρου, τα προϊόντα της κοινωνικότητας και τα όρια του πεδίου του λόγου.


Είναι φυσικό, θα υποστήριζα, να εξετάσουμε τα κίνητρα της παραγωγής φιλίας στο κοινωνικό web, αφού είναι ένα προσφάτως προσδιορισμένο προϊόν (το τσιμέντο του οποίου ακόμα στεγνώνει). Κοιτάζοντας το κοινωνικό web βλέπουμε πολλούς διαφορετικούς χώρους μέσω των οποίων παράγεται, άμεσα ή έμμεσα, φιλία. Στο πιο αρχικό επίπεδο, βρίσκουμε πολλές σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, όπου η ατομικότητα κατέχει προεξάρχουσα θέση και η διάρθρωση της φιλίας λειτουργεί ως σημάδι επαναβεβαίωσης της ατομικής ταυτότητας. Διευρύνοντας την οπτική μας, μπορούμε να βρούμε ιστοσελίδες που μοιράζονται μέσα (επικοινωνίας), μέσω των οποίων τα προϊόντα της ατομικότητας λειτουργούν ως όρια για την δημιουργία φιλίας. Τέλος, εμπλεκόμαστε με το πλήθος, σε χώρους, όπως ιστοσελίδες που μοιράζονται συνδέσμους ή νέα, όπου η ατομικότητα εξασθενεί και το κίνητρο του χρήστη για παραγωγή είναι η ανταπόκρισή του στις ανάγκες του πλήθους. Σε αυτό το πλαίσιο, η φιλία ενδέχεται να εκτείνεται από το πραγματικό μέχρι το καθαρά στρατηγικό, δημιουργώντας τελικά έναν μοναδικό χώρο.


7


Τα κίνητρα για την παραγωγή φιλίας προσδιορίζονται, εν πολλοίς, στο πλαίσιο της χωρικής πραγματικότητας κάθε ιστότοπου, όπου ο παραγωγός καλείται να ανιχνεύσει το χώρο και να ακολουθήσει έναν ορισμό της φιλίας που βασίζεται στις πρακτικές του συγκεκριμένου χώρου. Μια συνεπής προσδοκία φιλίας μεταξύ των ιστότοπων δεν μπορεί και δεν πρέπει να αναμένεται, ούτε δικτυώσεις του πραγματικού κόσμου πρέπει να εκβιάζονται. Η φιλία, βεβαίως, δεν είναι παρά ένα ρητορικό μέσο, το οποίο υποκινεί την παραγωγή επαφών ή πλησιέστερων γειτόνων στο πλαίσιο της υποτιθέμενης έννοιας της φιλίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποτιμήσουμε όλες τις φιλίες στο κοινωνικό web, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι αυτές είναι χωρικά καθορισμένες, καθώς και ότι τα σχέδια των αρχιτεκτόνων των ιστότοπων είνια καθοριστικά για τους τρόπους με τους οποίους δημιουργούνται.


Μια κριτική θεώρηση της φιλίας εξαρτάται από την ανάγνωση και τη διαπραγμάτευση των χώρων παραγωγής. Στο κοινωνικό web, οι μέθοδοι παραγωγής ελέγχονται αυστηρά από τους αρχιτέκτονες των ιστότοπων. Ενόσω αναζητούμε νέες ευκαιρίες για συζήτηση αναπτύσσοντας νέους χώρους αναπαράστασης, η φιλία έχει έναν παραγωγικό ρόλο πολύ χρήσιμο στους αρχιτέκτονες. Αν αναθεωρήσουμε την έννοια της φιλίας και την αντίληψή μας για το χώρο, ενδεχομένως, να είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε τη σχέση μας με τους αρχιτέκτονες και να επανεξετάσουμε τα κίνητρά μας για παραγωγή.