Καθώς η αλυσίδα της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας σφίγγει γύρω από τους λαιμούς μας, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να χαλαρώσουμε το λουρί και να προσπαθήσουμε να απομακρυνθούμε από την επίδραση που έχει στη σκέψη μας. Ακόμη και ιστορικοί του πολιτισμού, κριτικοί και συγγραφείς- που παραδοσιακά αποτελούν την εμπροσθοφυλακή της προοδευτικής σκέψης- προσχωρούν στις συντηρητικές ιδέες. Ένας τέτοιος συγγραφές είναι ο Jaron Lanier, που το βιβλίο του You’re Not a Gadget: A Manifesto (Δεν Είσαι Γκάτζετ: Ένα Μανιφέστο), που εκδόθηκε το 2010 και έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής από συντηρητικούς κριτικούς όπως η διάσημη βιβλιοκριτικός των New York Times, Michiko Kakutani. Η κριτική της, “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism” (Μια Επαναστάτρια στον Κυβερνοχώρο, Η Μάχη κατά του Κολεκτιβισμού), όπως υποδηλώνει ο τίτλος της, μπαίνει κατευθείαν στο θέμα, επισημαίνοντας ότι η επιφυλακτικότητα του Lanier απέναντι στη “σοφίας του πλήθους” και την απειλή κατά της πνευματικής ιδιοκτησίας που εκπροσωπεί το ελεύθερο Ίντερνετ αποτελεί την πραγματική αρετή αυτού του βιβλίου. Ο κολεκτιβισμός του κυβερνο-περιεχόμενου, στη διανομή και την παραγωγή, θεωρείται από τους συντηρητικούς συγγραφείς ως απειλή που υπονομεύει την πρωτοτυπία και τη φαντασία.


Πράγματι, ο Lanier υποστηρίζει ότι η online κοινή χρήση, η δημιουργία mash-ups από μια ποικιλία περιεχομένων και η νοοτροπία κυψέλης των online κοινοτήτων αποτελούν απειλή στην ατομικότητα. Σε αντίθεση με τον Ουμπέρτο Έκο, που υποστηρίζει ότι οι νέες τεχνολογίες αυξάνουν τη μόρφωση και ενισχύουν τις αναγνωστικές συνήθειες, καλλιεργώντας νέα δημιουργικότητα,[1] ο Lanier υποστηρίζει ότι τα βιβλία πρόκειται σύντομα να υποβαθμιστούν. Επιπλέον, η απεριόριστη κοινή χρήση και διανομή του περιεχομένου θα ʺυπονομεύσει τις τεχνητές σπανιότητες στις οποίες βασίζεται η οικονομίαʺ και επομένως θα απειλήσει την οικονομία της αγοράς- το είδος του συστήματος που προωθεί και καλλιεργεί ατομικότητα, αυτοδιάθεση και αξιοπρέπειαʺ {102}. Ασφαλώς, ο Lanier δεν παραλείπει να ασκήσει κριτική στο μανιφέστο του Μαρξ. Σύμφωνα με την αδύναμη κριτική του Lanier, ο Μαρξ περιγράφεται ως αυτουργός διεφθαρμένων, θολών και βίαιων επαναστάσεων κι εκείνοι που εξακολουθούν να εμπνέονται από τις μαρξιστικές ιδέες στον κυβερνοκόσμο αποπέμπονται ως πλανεμένοι ιδεαλιστές. Ούτε μια φορά δεν αναφέρεται ή δεν συζητά τις ιδέες του Μαρξ, παρά μόνο επαναλαμβάνει μερικές κοινοτοπίες (για την ατομική ιδιοκτησία και τη μοίρα της Σοβιετικής Ρωσίας) που όσοι έχουν φοβία με τον Μαρξ αρέσκονται να χρησιμοποιούν.


Ας δούμε, λοιπόν, τις έννοιες της αξίας, της ατομικότητας και της ιδιοκτησίας που ο Lanier (μεταξύ πολλών άλλων σύγχρονων ʺεπαναστατώνʺ) χρησιμοποιεί τόσο αβίαστα, αναπτύσσοντας τις μαρξιστικές ιδέες για χάρη της προοδευτικής κατανόησης του σημερινού κυβερνο-πολιτισμού. Παραδόξως, ένας κριτικός του πολιτισμού της δεκαετίας του 1930 αποδείχτηκε πιο πρωτότυπος και κοινωνικά προοδευτικός από τους σημερινούς. Η πολιτισμική κριτική του Βάλτερ Μπένγιαμιν για τη μεταβαλλόμενη φύση του έργου τέχνης απέναντι στις νέες τεχνολογίες είναι ακόμη σήμερα, και ίσως περισσότερο, καίρια για την προσπάθεια αναθεώρησης του καλλιτεχνικού περιεχόμενου που διατίθεται ελεύθερα χάρη στις νέες τεχνολογίες (και παρόλα αυτά είναι περιορισμένο) και ιδίως της υπάρχουσας νομοθεσίας για την ιδιοκτησία, και ειδικότερα την πνευματική ιδιοκτησία.


Ο Μπένγιαμιν κατεδαφίζει τις παραδοσιακές έννοιες του συγγραφέα, της αύρας και της παραγωγής στην γονιμοποιό μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης την Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής). Για τον Μπένγιαμιν, η πρωταρχική επαναστατική επίδραση των τεχνολογιών μηχανικής αναπαραγωγής (όπως η κάμερα) στη φύση της τέχνης έγκειται στην παρακμή της αύρας.[2] Η αυταπάτη που περιβάλλει το έργο τέχνης, βασισμένη στην αίσθηση της απόστασης και της μυστικότητας, διαλύεται όταν το κοινό έρχεται φυσικά και ψυχολογικά πιο κοντά στο ίδιο το έργο. Η μηχανική αναπαραγωγή δημιουργεί τη δυνατότητα “να τεθούν στην άκρη πολλές παρωχημένες έννοιες, όπως η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα, η αιώνια αξία και το μυστήριο” (“Work of Art” 218). Το έργο τέχνης βρίσκει επομένως λειτουργία στις υλικές διαδικασίες της κοινωνίας και όχι σε ένα τελετουργικό και υπερβατικό πεδίο. Η παρακμή της αύρας συμβαδίζει με την υπονόμευση της διάκρισης μεταξύ συγγραφέα και κοινού ή παραγωγού και καταναλωτή. Κοινοί άνθρωποι, που θεωρείται συνήθως ότι δεν έχουν καλλιτεχνικό πνεύμα, συμμετέχουν στη δημιουργική παραγωγή, είτε παίζοντας σε ένα ντοκυμαντέρ είτε ως συγγραφείς που στέλνουν επιστολές στις εφημερίδες. Για παράδειγμα, η τεχνολογία της τυπογραφίας που αύξησε τη μόρφωση και γέννησε εφημερίδες, υπονομεύει την “γνώση των ειδικών” καθώς δημιουργεί ένα μέσο όπου “η λογοτεχνική ικανότητα δεν βασίζεται πλέον στην εξειδικευμένη εκπαίδευση αλλά σε μια πολυτεχνική παιδεία και μετατρέπεται επομένως σε δημόσια ιδιοκτησία” (“Newspaper” 742).


Ωστόσο, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι επίσης ο πρώτος που μας υπενθυμίζει ότι οι κατεστημένες αντιλήψεις εξακολουθούν να υπάρχουν, ανεξάρτητα από τις κοινωνικές αλλαγές. Η αύρα δεν παραδίδεται εύκολα ώστε να ανοίξει ο δρόμος σε μια επαναστατική αντίληψη της τέχνης. Η εξασθένηση της αύρας στο έργο τέχνης συμβαδίζει με την άνοδο των διασημοτήτων της μόδας, με θεωρητικές απόπειρες συζήτησης για τον κινηματογράφο και τη φωτογραφία σύμφωνα με τις παραδοσιακές αντιλήψεις, όπως και με την αναβίωση της ʺθεολογίας της τέχνηςʺ που υπερασπίζεται l’art pour l’art (ʺWork of Artʺ 224). Για τον Μπένγιαμιν, η αναβίωση αυτών των κλασικών (και αντιδραστικών) ιδεών εξυπηρετεί στον περιορισμό της επαναστατικής δυναμικής αυτών των νέων τεχνολογιών μέσα σε μια φούσκα ψυχαγωγίας και φετιχισμού. Το 1969, ο Μισέλ Φουκώ διεξήγαγε μια ανάλογη έρευνα για τη φύση της ʺιδιότητας του συγγραφέαʺ και της κοινωνικής λειτουργίας του. Στη μελέτη του ʺΤι είναι ο Συγγραφέας;ʺ εξετάζει τις συνέπειες της νομικής και κοινωνικής δημιουργίας του συγγραφέα τον 18ο και 19ο αιώνα. Μολονότι το σύστημα της ιδιοκτησίας καθιστά τον συγγραφέα έναν λειτουργό στο καπιταλιστικό σύστημα, το χαμένο ιερό στάτους του αντισταθμίζεται από ʺτη συστηματική πρακτική της παραβίασης και μέσω αυτής της αποκατάστασης του κινδύνου για ένα γραπτό που τα ιδιοκτησιακά οφέλη του τώρα κατοχυρώνονταιʺ (Foucault 108).


Η συγγραφέας βρίσκεται διπλά στριμωγμένη, καθώς το στάτους της συγγραφικής ιδιότητας την τοποθετεί σε συγκεκριμένες κοινωνικές διαδικασίες αλλά και την καθιερώνει ως φωνή που βρίσκεται υπεράνω και πέραν του γραπτού κειμένου. Ο Φουκώ γράφει ότι ʺεάν έχουμε συνηθίσει να παρουσιάζουμε τον συγγραφέα ως ιδιοφυΐα, ως συνεχές κύμα εφεύρεσης, είναι επειδή στην πραγματικότητα τον κάνουμε να λειτουργεί με τον αντίθετο ακριβώς τρόπο ʺ (119). Η λειτουργία του συγγραφέα περιορίζει τον κίνδυνο του γραψίματος ή τη διάδοση του νοήματος. Ωστόσο, η λειτουργία του συγγραφέα εξαρτάται πλήρως από τις ιστορικές διαδικασίες που τη γεννούν και επομένως μπορεί να τροποποιηθεί σημαντικά. Ο Φουκώ υποστηρίζει με αισιοδοξία:

Μολονότι, από τον δέκατο όγδοο αιώνα, ο συγγραφέας παίζει το ρόλο του ρυθμιστή του φανταστικού, έναν ρόλο πολύ χαρακτηριστικό της βιομηχανικής και αστικής κοινωνίας της εποχής μας, του ατομικισμού και της ατομικής ιδιοκτησίας, παρόλα αυτά, λαμβάνοντας υπόψη τις ιστορικές μετατροπές που συντελούνται, δεν μοιάζει απαραίτητο να παραμείνει η λειτουργία του συγγραφέα ως έχει, σε ό, τι αφορά τη μορφή, την περιπλοκότητα, ακόμη και την ύπαρξή της. Πιστεύω ότι όσο η κοινωνία μας αλλάζει, τη στιγμή ακριβώς που βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής, η λειτουργία του συγγραφέα θα εξαφανιστεί, με τέτοιο τρόπο που η φαντασία και τα πολύσημα κείμενά της θα λειτουργήσουν ξανά σύμφωνα με έναν άλλο τρόπο, αλλά πάντα με ένα σύστημα περιορισμού- που δεν θα είναι πλέον ο συγγραφέας αλλά που θα πρέπει να καθοριστεί ή ίσως να δοκιμαστεί. (119)


Οι καιροί μπορεί να έχουν αλλάξει από την εποχή του Μπένγιαμιν και του Φουκώ, το σύστημα όμως παραμένει ανέπαφο. Η διάδοση του νοήματος και η εξαφάνιση της αύρας, που έλπιζαν οι συγγραφείς αυτοί, παραμένουν ως απειλές στα μονοπώλια, τις ομάδες πίεσης και τις διεθνικές εταιρείες που ελέγχουν την παγκόσμια δικονομική δομή. Ο Μπένγιαμιν παρατήρησε ότι οι τεχνικές της μηχανικής αναπαραγωγής δεν κοινωνικοποίησαν μόνο τη διανομή και κυκλοφορία αυτού που κάποτε θεωρούνταν ιερό, αλλά αποκάλυψαν επίσης την κοινωνικότητα της παραγωγής. Ο κινηματογράφος και η φωτογραφία απομυθοποίησαν τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες δημιουργείται ο υλικός κόσμος μας.[3] Όπως επίσης υποστήριξε ο Φουκώ, με τον ίδιο τρόπο, τα υπερφυσικά γνωρίσματα που συνδέονταν με τους καλλιτέχνες και τους συγγραφείς έπαψαν να υπάρχουν.


Στο βαθμό που οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και οι νέες μιντιακές τεχνολογίες επιτρέπουν την ατέλειωτη αναπαραγωγή, αποτελούν μια ευρύτερη απειλή για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα μέχρι σήμερα. Διαπιστώνουμε στη γλώσσα της Πνευματικής Ιδιοκτησίας, που δεν συντηρείται μόνο από οργανώσεις όπως οι WTO, RIAA και MPAA, αλλά και από συγγραφείς που προσχωρούν στη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, μεταξύ των οποίων ο Jaron Laner αποτελεί ένα μόνο παράδειγμα, την αναβίωση ιδεών όπως ο ατομικισμός, η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα. Η πρόκληση που τίθεται στις έννοιες της παραγωγής και της ιδιοκτησίας από τις νέες τεχνολογίες παρεμποδίζεται από τον περιορισμό της αναπαραγωγής των έργων τέχνης, μέσω του χαρακτηρισμού τους ως πνευματική ιδιοκτησία και εκείνων που την παραβιάζουν ως “πειρατές”. Ως τέτοιοι πειρατές, που οι πρακτικές τους ξεπερνούν το όριο της ατομικής παραγωγής και μπορούν να πετύχουν στο βαθμό που υπάρχει συλλογική συσσώρευση γνώσης για κοινή χρήση, προσφέρουν έναν εναλλακτικό τρόπο σχέσης με τα πολιτιστικά τεχνουργήματα. Οι πρακτικές τους δημιουργούν μια επείγουσα ανάγκη ελέγχου της διάδοσης των κειμένων, των τεχνουργημάτων και επομένως των ιδεών. Οι ατέλειωτες αγωγές σε σχέση με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και την πειρατεία μαρτυρούν αυτές τις απόπειρες ελέγχου.


Το σύστημα βρίσκεται τώρα αντιμέτωπο με την κοινωνική φύση της παραγωγής- όπως δείχνει το παράδειγμα της πειρατείας- που έχει κρυφτεί πίσω από τους μύθους για το αυτάρκες άτομο. Όχι μόνο το άτομο είναι κοινωνικό ον, αλλά και η παραγωγή του υλικού (και τώρα άυλου) κόσμου μας είναι κοινωνική.[4] Οι online συνεργασίες που θεωρούνται πειρατεία φέρνουν το γεγονός της κοινωνικότητας αυτής στο προσκήνιο. Γράφοντας την εποχή του μοντερνισμού, ο Μαρξ υποστήριξε ότι το κεφάλαιο είναι η συλλογική δύναμη- ή μια άλλη ονομασία για τον πολιτισμό- που συσσωρεύει τον πλούτο της μέσα από τη συλλογική δύναμη της εργασίας (Capital 585). Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε όλες τις κοινωνικές σφαίρες πέρα από τα σύνορα του χώρου και του χρόνου, δεν μπορεί παρά να παράγει πρόοδο της γνώσης. Και πράγματι, στη λεγόμενη ʺμεταμοντέρνα εποχήʺ μας, η αλυσίδα παραγωγής έχει αντικατασταθεί ως οργανωτικό πρότυπο από το δίκτυο, που μεταμορφώνει τις μορφές συνεργασίας και επικοινωνίας σε κάθε παραγωγικό ιστότοπο και ανάμεσα στους παραγωγικούς ιστότοπους (Hardt 295).


Ο όρος που ο Μαρξ και οι σύγχρονοι οπαδοί του χρησιμοποιούν για την κοινωνική συσσώρευση της γνώσης είναι η συλλογική νοημοσύνη.[5] Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε αισθητικές, συμβολικές και εικονικές σφαίρες αποδίδοντας αξία ανταλλαγής σε αυτά τα άυλα προϊόντα, γεννά επίσης “μαζική πνευματικότητα”.[6] Τώρα, όποιος έχει την περιέργεια μπορεί να εφεύρει, να ανακαλύψει και να διανείμει μια ποικιλία ψηφιακών τεχνολογιών. Οποιοσδήποτε μπορεί να γίνει συγγραφέας (ακόμη και διάσημος) ή να συνεργάζεται σε δημιουργικά προγράμματα. Ή οι φοιτητές μπορεί απλώς να προτιμούν να κατεβάζουν μια ταινία, να βοηθούν στη μετάφραση των υποτίτλων κι ύστερα να τη βλέπουν στο σπίτι αντί να πληρώνουν 10 δολάρια για εισιτήρια κινηματογράφου.[7] Όπως υποστηρίζει ο Ουμπέρτο Έκο, οι ενδιάμεσοι ανάμεσα σε εκείνους που θέλουν να επικοινωνήσουν, χάνονται (301). Όσοι παραδοσιακά είχαν όφελος από αυτό, είναι προφανώς δυσαρεστημένοι με την άνοδο της δωρεάν μαζικής διανοητικότητας. Η οικουμενική βιβλιοθήκη για την οποία υπήρχαν κάποτε ελπίδες, περιγράφεται τώρα ως απειλή στην πρωτοτυπία, τη δημιουργικότητα και την ατομικότητα, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί απειλή για τη διοίκηση του κεφαλαίου.


Επιπλέον, η απειλή της συλλογικής νοημοσύνης ή η άνοδος της μαζικής πνευματικότητας έχει δυο όψεις: Από τη μια πλευρά, διαταράσσει τη συσσώρευση κέρδους από τους καπιταλιστές και από την άλλη, ίσως ακόμη πιο σημαντικό, καθιστά τους ανθρώπους εξεταστές εάν όχι πειρατές χωρίς καλά-καλά να το καταλαβαίνουν. Αντιδρώντας στην ενθουσιώδη υποδοχή του κινηματογράφου τέχνης από τους ανθρώπους, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είπε πως σε αντίθεση με άλλες μορφές έργων τέχνης (όπως η πρωτοποριακή ζωγραφική), το κινηματογραφικό κοινό γίνεται ένας “αφηρημένος εξεταστής” (Work of Art 241). Στο πλαίσιο της αναψυχής τους, οι μάζες απορροφούν τα έργα τέχνης και συμμετέχουν σε μια προοδευτική συλλογική κριτική. Ωστόσο, οι ιδεολόγοι των Δικαιωμάτων Πνευματικής Ιδιοκτησίας ορίζουν τον κολεκτιβισμό μόνο με την αρνητική μορφή του, έναντι της οποίας ο Μπένγιαμιν προειδοποίησε, στο ίδιο άρθρο, στις απαρχές του φασισμού. Σήμερα, υπάρχουν όλο και περισσότερες ενδείξεις ότι η συλλογική νοημοσύνη μάς κάνει αφηρημένους εξεταστές, ερασιτέχνες κριτικούς, αυτοδίδακτους εφευρέτες, μη ειδικευμένους δημοσιογράφους, μαθητευόμενους της πληροφορίας-παραγωγής, και επομένως εγκληματίες σύμφωνα με το σύγχρονο δικονομικό σύστημα.


Ο Ουμπέρτο Έκο μας υπενθυμίζει πως ποτέ στην ιστορία του πολιτισμού κάτι καινούργιο δεν σκότωσε κάτι άλλο: το άλλαξε μόνο βαθιά (304). Συζητώντας για την τεχνολογία της ραδιοφωνικής εκπομπής, ο Μπένγιαμιν υποστηρίζει ότι “η συνεχής αποτυχία αυτού του θεσμού έγκειται στο γεγονός ότι διαιωνίζει τον βασικό διαχωρισμό ανάμεσα στους επαγγγελματίες και το κοινό, έναν διαχωρισμό που βρίσκεται σε αντίθεση με την τεχνολογική του βάση” (On Radio 543).[8] Αντί να λειτουργεί σε συμφωνία με την έμφυτη επαναστατική δυνατότητά του, το ραδιόφωνο ανακτά τη “νοοτροπία του καταναλωτή” που εκπροσωπείται από το “κλείσιμο” (On Radio 543). Σήμερα όμως, η επαναστατική δυνατότητα του ραδιοφώνου αναβιώνει χάρη στις ψηφιακές τεχνολογίες που επιτρέπουν στον καθένα να έχει την εκπομπή του (της). Με άλλα λόγια, η φύση του Ίντερνετ αλλάζει τη φύση του ραδιοφώνου προς το καλύτερο. Παραμένει όμως ο κίνδυνος ότι εκτός και αν μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τις κατεστημένες αντιλήψεις για το άτομο, την ιδιότητα του συγγραφέα και την ιδιοκτησία, το Ίντερνετ δεν θα λειτουργήσει σύμφωνα με την τεχνολογική βάση του και αντίθετα θα ενισχύσει τις μυθοποιημένες και αντιδραστικές έννοιες που περιορίζουν την απεριόριστη κοινωνική και ατομική δημιουργικότητα.


Σημειώσεις

[1] – Στον Επίλογο του τόμου The Future of the Book ( Το Μέλλον του Βιβλίου), ο Έκο γράφει: Μπορούμε να διανοηθούμε υπερκείμενα, που είναι απεριόριστα και απέραντα. Κάθε χρήστης μπορεί να προσθέσει κάτι και μπορείτε να φτιάξετε μια ιστορία χωρίς τέλος. Σε αυτό το σημείο, φυσικά, η κλασική έννοια της ιδιότητας του συγγραφέα εξαφανίζεται κι έχουμε έναν νέο τρόπο να πραγματοποιήσουμε ελεύθερη δημιουργικότητα (303)

[2] Στο “A Small History of Photography” (Μια Μικρή Ιστορία της Φωτογραφίας) , ο Μπένγιαμιν ορίζει την αύρα ως ʺπαράξενο κύμα χώρου και χρόνου: μοναδική εμφάνιση ή φαινομενικότητα απόστασης, ανεξάρτητα από το πόσο κοντά μπορεί να είναι το αντικείμενοʺ. ( Walter Benjamin, “A Small History of Photography”, One Way Street, Edmund Jephcott & Kingsley Shorter, London: NLB, 1979, 250.

[3] Αυτός είναι ο λόγος που ο Μπένγιαμιν χρησιμοποιεί τις πρωτοποριακές ταινίες του Ρώσου κινηματογραφιστή Dziga Vertov ως παραδείγματα στη μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης στην Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής) Η ταινία του Vertov, Man with the Movie Camera (Ο Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Κάμερα) για παράδειγμα, αφηγείται μια μέρα από τη ζωή μιας μητρόπολης ενώ ταυτόχρονα αφηγείται τη διαδικασία της κινηματογράφησης και της υποδοχής από το κοινό μετά.

[4] Μια από τις θεωρητικές αρχές του Μαρξ αναφέρεται στα Χειρόγραφα του 1844: “Είναι πάνω από όλα αναγκαίο να αποφευχθεί για άλλη μια φορά η καθιέρωση της ‘κοινωνίας’ ως αφαίρεση υπεράνω και εναντίον του ατόμου. Το άτομο είναι το κοινωνικό ον”.( Karl Marx, “Economic and Philosophical Manuscripts”, Early Writings, ed. Lucio Coletti. Harmondsworth : Penguin Books, 1975, 350).

[5] Ο Μαρξ ορίζει τη συλλογική νοημοσύνη ως άμεση δύναμη παραγωγής:

Η ανάπτυξη του σταθερού κεφαλαίου δείχνει σε ποιο βαθμό η γενική κοινωνική γνώση έχει γίνει άμεση δύναμη παραγωγής και, επομένως, σε ποιό βαθμό οι συνθήκες της διαδικασίας της ίδιας της κοινωνικής ζωής έχουν περιέλθει υπό τον έλεγχο της συλλογικής νοημοσύνης. (Karl Marx. Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy. New York: Penguin Books, 1993, 706).


Στην ρηξικέλευθη μελέτη του για το Grunrisse του Μαρξ, ο Αντόνιο Νέγκρι ακολουθεί αυτή τη μαρξιστική αρχή:

Ολότητα κοινωνικής εργασίας {….} η εργασία που διατηρεί την αξία του κεφαλαίου όπως και αυτή που εμπλουτίζεται με τη συνεργασία μεγάλων μαζών, η εργασία που ακολουθεί την επιστημονική δυναμική της κοινωνίας όπως και αυτή που προκύπτει από την απλή αύξηση του πληθυσμού ( Antonio Negri. Marx Beyond Marx: Lessons on Grundrisse. New York: Autonomedia, 1991, 87).

[6] Βλέπε για παράδειγμα: τη μελέτη του Paolo Virno, “General Intellect” ( Συλλογική Νοημοσύνη) και του Maurizio Lazzarato, “Immaterial Labor” (Άυλη Εργασία).

[7] Το πρώτο Hacker Manifesto με την υπογραφή The Mentor, το 1986 δηλώνει: ʺΕπιζητούμε τη γνώση…και μας αποκαλείτε εγκληματίες…Κατασκευάζετε ατομικές βόμβες, διεξάγετε πολέμους, δολοφονείτε, εξαπατείτε και μας λέτε ψέμματα και επιχειρείτε να μας κάνετε να πιστέψουμε πως είναι για το καλό μας, και παρόλα αυτά εμείς είμαστε οι εγκληματίες. Ναι, είμαι εγκληματίας. Έγκλημά μου είναι η περιέργειαʺ.

[8] Η έμφαση δική μου.


Αναφορές

Benjamin, Walter. “The Newspaper.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “Reflections on Radio.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction.” Illuminations. Ed. Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 1985.

Eco, Umberto. “Afterword.” The Future of the Book. Berkeley: University of California Press, 1996.

Foucault, Michel. “What is an Author?” The Foucault Reader. ed. Paul Rabinow. New York: Vintage, 1984.

Kakutani, Michiko. “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism,” The New York Times. January 14, 2010.

Lanier, Jaron. You’re Not a Gadget: A Manifesto. New York: Alfred A. Knopf, 2010.

Το παρόν άρθρο αποτελείται από τρία μέρη. Το πρώτο μέρος είναι μια συλλογή αφηρημένων, σκόρπιων σκέψεων για τη διαδικασία παραγωγής «πολιτικής», ενώ το δεύτερο προτείνει πως η συλλογική νοημοσύνη θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για ενίσχυση της συμμετοχικότητας των πολιτών στη λήψη αποφάσεων παρουσιάζοντας τη πλατφόρμα collaboratorium των Iandoli, Klein και Zollo. Το τελευταίο μέρος περιλαμβάνει τα συμπεράσματα αυτού του άρθρου.


Μέρος πρώτο: Ευρωπαική Ένωση (Ε.Ε.) και παραγωγή «πολιτικής»


Το φτωχό μου υπόβαθρο στη πολιτική επιστήμη και ο λίγος ελέυθερος χρόνος για σοβαρή ενασχόληση και βελτίωση με αναγκάζουν να προσεγγίζω και να παρατηρώ τα διάφορα θέματα πολιτικής από την οικονομική σκοπιά, την οποία κατέχω καλύτερα. Μ’ ένα παρόμοιο -ή μάλλον λίγο πιο παράδοξο- τρόπο θα προσπαθήσω να δώσω κάποιες ανιχνευτικές απαντήσεις σε μερικά από τα ερωτήματα αυτού του αφιερώματος.


Ας αρχίσουμε λοιπόν με την υπόθεση ότι στην εποχή της πληροφορίας και των δικτύων η ΕΕ είναι μια μεγάλη εταιρία που παράγει «πολιτική», δηλαδή λαμβάνει αποφάσεις και μέτρα. Είναι γνωστό πως σήμερα το νέο παράδειγμα οργάνωσης κινείται πέρα από τις ιεραρχικές δομές και προς τα δίκτυα: όπως παρατηρεί και ο Castells τα δίκτυα αποτελούν τη νέα μορφολογία των κοινωνιών δίνοντας νέες μορφές στη παραγωγή, στην εξουσία, στην «εμπειρία» (experience) και στο πολιτισμό. Για να συμπληρώσουν οι Arguilla και Ronfeldt (1996) ότι η επανάσταση στο τομέα της πληροφορίας και των αντίστοιχων τεχνολογιών διαβρώνει τις ιεραρχίες προς μια εποχή δικτύων. Παράλληλα το ίδιο συμβαίνει και στα μοντέλα οργάνωσης των επιχειρήσεων όπως εύστοχα δείχνει ο Δαφέρμος. Έτσι λοιπόν και η εξεταζόμενη εταιρία, η ΕΕ δηλαδή, οφείλει να κινηθεί προς ένα δικτυακό μοντέλο οργάνωσης. Αυτό είναι το πρώτο συμπέρασμά μας στο οποίο θα επανέλθουμε σε λίγο.


Ας περάσουμε τώρα στα μέλη της ΕΕ. Οι Ευρωπαίοι πολίτες δίνουν ύπαρξη και νόημα στην έννοια της ΕΕ προσφέροντας την εργασία τους στη παραγωγή αποφάσεων και αποτελούν το εργατικό δυναμικό της (θεωρητικά τουλάχιστον). Βέβαια η ιδιομορφία έγκειται στο γεγονός ότι κάθε Ευρωπαίος «εργάτης» κατέχει αδιευκρίνιστο ποσοστό μετοχών της εταιρίας, ενώ παράλληλα παίζει και το ρόλο του πελάτη. Επίσης τα διάφορα Ευρωπαϊκά όργανα μαζί με τις κυβερνήσεις συγκροτούν το διευθυντικό συμβούλιο. Το ερώτημα είναι με ποιο τρόπο θα πετύχουμε βελτίωση στη ποιότητα των «προϊόντων» και των «υπηρεσιών». Το παράδειγμα της Toyοta φανερώνει την επιτυχία (μεταξύ άλλων αύξηση ποιότητας, ευελιξία, ικανοποίηση εργαζομένων) από την ευρεία συμμετοχικότητα των εργαζομένων στη παραγωγή. Επομένως ένα δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι πρέπει να κινηθούμε προς την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των εργαζομένων. Με άλλα λόγια, περισσότερο ριζοσπαστικά, τα μέσα παραγωγής να δωθούν στους ανθρώπους που παράγουν.


Εδώ όμως υπάρχει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα στην αναλογία μας. Οι Ευρωπαίοι «εργάτες» είναι αυτοί που παράγουν «πολιτική»; Αν παράγουν, πόσο παράγουν; Η ΕΕ φαίνεται να είναι εξαίρεση στον κανόνα: οι διευθυντές παραγούν παραπάνω από τους εργάτες. Το παράλογο δεν μπορεί να αντέξει υπό την ίδια μορφή στην εποχή των δικτύων και της πληροφορίας. Δύο από τα σημαντικότερα μέσα παραγωγής, η πληροφορία (γνώση, δεδομένα, πολιτισμός) και οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών), είναι διαθέσιμα σε ολοένα και περισσότερους Ευρωπαίους «εργάτες» οδηγώντας σε σταδιακή -διαφαινόμενη- κατάρρευση τις παραδοσιακές ιεραρχίες. Είναι λοιπόν σαφές ότι η εποχή μας δίνει νέες δυνατότητες συμμετοχής σε ομάδες και πολίτες που ήταν παλιότερα αποκλεισμένες από τις πολιτικές διεργασίες.


Αν λοιπόν η ΕΕ είναι αποφασισμένη να επιβιώσει προσφέροντας καλύτερα «προϊόντα» και «υπηρεσίες» στους πελάτες/εργάτες πρέπει να οργανωθεί σε δίκτυα, χτίζοντας διαύλους επικοινωνίας χρησιμοποιώντας τις σύγχρονες τεχνολογίες. Οφείλει, βασιζόμενη στην αξία του ολοπτισμού, δηλαδή τη δυνατότητα του κάθε μέλους ανά πάσα στιγμή να βλέπει το όλον, να δημιουργεί, να συντηρεί, να ενισχύει και να ανανεώνει τα μέσα, τις «διεργασίες» (processes) και όχι το «περιεχόμενο». Κατά τη γνώμη μου το βασικότερο βήμα είναι ο κοινός Ευρωπαικός προσανατολισμός προς μια παιδεία «διεργασιών» (ιδεολογίας «μεθόδου») δηλαδή κριτικού τρόπου προσέγγισης, αντί παιδείας «περιεχομένου», «καθηκόντων» και «ορισμών». Βέβαια όταν μιλάς στους ανθρώπους για αλλαγή παιδείας, είναι συνηθισμένο να εισπράττεις αποδοκιμαστικά βλέμματα, καθώς τα αποτελέσματα γίνονται ορατά σε βάθος χρόνου. Τι συγκεκριμένες αλλαγές, λοιπόν, μπορούν να γίνουν στη παραγωγή «πολιτικής»;


Ας αφήσουμε για λίγο την αναλογία ΕΕ-εταιρίας και ας εξετάσουμε πως αλλάζουν οι κοινωνικές δομές. Σύμφωνα με τη Μαρξιστική προσέγγιση (Engels, 1894; Harnecker, 1974; Marx, 1889) η οικονομία (η δομή) παίζει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση του πολιτικού/νομοθετικού και ιδεολογικού επιπέδου της κοινωνίας (υπερδομή). Με λίγα λόγια αν στη διαδικάσια της παραγωγής κυριαρχούν οι αξίες της συνεργασίας, της επικοινωνίας, της συμμετοχής και της αυτοδιαχείρισης (αντί της ατομικότητας, του ανταγωνισμού, της ιεραρχίας και της αλλοτρίωσης) τότε είναι πιθανό οι έννοιες αυτές να οδηγήσουν σε παρόμοιες νέες πολιτικές διεργασίες. Η κοινωνική συνείδηση καθορίζεται από την οικονομία, τον «κατευθυντήριο μίτο» της ιστορίας (Harnecker, 1974). Δεν μπορεί συνεπώς η ΕΕ να φιλοδοξεί να υιοθετήσει πιο δημοκρατικά μοντέλα διακυβέρνησης όταν η παραγωγή στην οικονομία δεν στηρίζεται σε συγγενή μοντέλα.


Μέρος δεύτερο: Συλλογική νοημοσύνη και Ε.Ε.


Ο ερχομός του κοινωνικού Web δημιουργεί ευκαιρίες για αλληλεπιδράσεις μεγάλης κλίμακας ανάμεσα στους ανθρώπους μέσω των νέων τεχνολογικών εργαλείων: ιστολόγια, φόρουμ, wiki, email, podcast κτλ. Χρησιμοποιώντας λοιπόν αυτά τα φτηνά εργαλεία συλλογικής νοημοσύνης μπορούμε να δημιουργήσουμε εγχειρήματα μεγάλης κλίμακας για τη λήψη αποφάσεων και τη λύση προβλημάτων. Πριν προχωρήσουμε σε συγκεκριμένες προτάσεις, είναι καλό να ορίσουμε τι εννοούμε με τον όρο συλλογική νοημοσύνη. Κατ’αρχήν νοημοσύνη είναι:



-η ικανότητα να καταλαβαίνεις ή να μαθαίνεις
-να αντιμετωπίζεις νέες καταστάσεις
-να χρησιμοποιείς τρόπους συλλογισμού
-η ικανότητα να χρησιμοποιείς τη γνώση για να προσαρμόζεσαι σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον


Έτσι λοιπόν με λίγα λόγια η συλλογική νοημοσύνη αναφέρεται σε:



-ομάδες που κάνουν πράγματα μαζί τα οποία φαίνονται έξυπνα
-ομάδες που καταπιάνονται με νέες καταστάσεις
-ομάδες που χρησιμοποιούν γνώση για να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον που αλλάζει


Πώς θα μπορούσε η ΕΕ να χρησιμοποιήσει την έννοια της συλλογικής νοημοσύνης και τις νέες τεχνολογίες δημιουργώντας ευκαιρίες για συμμετοχή στη παραγωγή «πολιτικής» και τη συλλογική λήψη αποφάσεων σε καίρια ζητήματα; Η πλατφόρμα του collaboratorium που αναπτύσσεται από τους Iandoli, Klein και Zollo μπορεί να προσφέρει ενδιαφέρουσες αφορμές για σκέψεις και πειραματισμούς. Στην εργασία τους οι ερευνητές προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα μοντέλο, μία πλατφόρμα που θα επιτρέπει το συλλογικό στοχασμό, τη διατύπωση προτάσεων και τη λήψη συλλογικών αποφάσεων για περίπλοκα ζητήματα που μας αποσχολούν, όπως παραδείγματος χάριν η κλιματική αλλαγή. Οι παραπάνω επιστήμονες βασίζουν το collaboratorium στην ανάπτυξη επιχειρημάτων και προσπαθούν να εντοπίσουν τον τρόπο λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων (online virtual communities) χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα μοντέλα απεικόνισης της διεργασίας (process) στη λήψη αποφάσεων. Επιπλέον μέσω της επιχειρηματολόγησης στόχος τους είναι η αποφυγή των προβλημάτων της Wikipedia (τον αποκαλούμενο πόλεμο των αλλεπάλληλων επεξεργασιών). Η διαφορά ανάμεσα στο collaboratorium και στα άλλα εργαλεία ευρείας χρήσης όπως τα φόρουμ, τα ιστολόγια και τα wiki, είναι ότι το πρώτο υποστηρίζει την οργανώση της γνώσης κυρίως μέσω της λογικής (του συλλογισμού) χρησιμοποιώντας χάρτες επιχειρημάτων και εργαλεία αξιολόγησης. Οι χάρτες επιχειρημάτων σκιαγραφούν τις διατυπωμένες ιδέες και προτάσεις με τρόπο τέτοιο ώστε οι επισκέπτες να μπορούν εύκολα να παρακολουθούν και να συμμετάσχουν στις διεργασίες. Εμπειρικά δεδομένα αποδεικνύουν μέχρι στιγμής ότι το collaboratorium μπορεί και δουλεύει εύρυθμα και αποτελεσματικά περιλαμβάνοντας συμμετέχοντες οι οποίοι βρίσκονται διασκορπισμένοι σε διάφορες γεωγραφικές περιοχές.


Μέρος τρίτο: Συμπεράσματα



Είναι λοιπόν φανερό ότι τα μέσα για την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των Ευρωπαίων πολιτών υπάρχουν και μάλιστα σε χαμηλά κόστη. Αν υπάρχει η βούληση από την ΕΕ για μια πιο συμμετοχική δημοκρατία, τότε οφείλει να παρέχει στους πολίτες τα μέσα παραγωγής «πολιτικής», δηλαδή τη γνώση (γνώση σχετικά με τη χρήση των τεχνολογιών), τη πρόσβαση στη πληροφορία, τη παιδεία (κριτική προσέγγιση) και τον εμπλουτισμό της οικονομικής της ατζέντας με εγχειρήματα που βασίζονται στις αξίες της συνεργασίας και της συμμετοχής. Σύμφωνα με το Μαρξ ο τρόπος παραγωγής καθορίζει όλα τ’ άλλα. Ανεξαρτήτως αν υπάρχει ή όχι η βούληση από τις ελίτ της ΕΕ για αλλαγές, οφείλουμε πρώτα εμείς να στηρίζουμε προσπάθειες παραγωγής με «ανοικτό κώδικα» κάνοντας ένα βήμα πιο κοντά στην Ουτοπία του ανοικτού σχεδιασμού των πολιτισμών.

Αναφορές (όσες δεν υπάρχουν με διαδικτυακούς συνδέσμους):

- Arquilla, J., and Ronfeldt, D., (1996), The Advent of Netwar, United States, Dept. of Defense and National Defense Research Institute, RAND.

- Engels, F., (1894), Lettre a B. Borgius du 25 Janvier: Marx – Engels, Oeuvres Choisies, volume 3.

- Harnecker, M., (1974), Les Concepts Élémentaires du Materialisme Historique, Siglo Veintiuno Editores SA.

- Marx, K., (1889), Das Kapital, translated in Greek by Mavrommatis P., 1978, Σύγχρονη Εποχή.


2…Σύμφωνα με τον Paul Graham υπάρχουν, γενικά, τρεις ρόλοι που δύναται να έχει κάποιος στο κόσμο του Web: ο επαγγελματίας, ο ερασιτέχνης και ο τελικός χρήστης. Θα πρόσθετα επίσης και μια τέταρτη κατηγορία, αυτή του χάκερ που έχει κάποια χαρακτηριστικά του επαγγελματία (π.χ. βαθιά και εξειδικευμένη γνώση) και κάποια του ερασιτέχνη (π.χ. το ρομαντισμό). Με άλλα λόγια ένας χάκερ είναι ένας «επαγγελματίας ερασιτέχνης».


3…Στο Web 1.0 δεν υπήρχε συγκεκριμένος χώρος για τον ερασιτέχνη, ενώ για τον επαγγελματία, τον χάκερ και τον τελικό χρήστη οι ρόλοι ήταν πιο καθορισμένοι. Ο εφεδρικός στρατός του Web 1.0 αποτελούταν από τους ερασιτέχνες. Ο ερασιτέχνης [αρχ. ἐρασι- (εραστής) + -τέχνης)] λοιπόν δημιουργεί για να ικανοποιήσει ιεραρχικά ανώτερες ανάγκες, χωρίς να στοχεύει στο χρηματικό κέρδος -τις περισσότερες φορές δεν αμείβεται καθόλου- και η γνώση του δεν είναι τόσο εξειδικευμένη όσο του χάκερ ή του επαγγελματία. Ο ερασιτέχνης, όπως και ο χάκερ, δημιουργεί χωρίς να κατέχει αποκλειστικά: και οι δυο είναι υπέρμαχοι της συλλογικότητας, της καινοτομίας και της ελευθερίας.


4…Το Web 2.0 δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εκμετάλλευση του εφεδρικού στρατού των ερασιτεχνών. Τα flickr, MySpace, del.icio.us, και YouTube είναι αντιπροσωπευτικά κομμάτια της νέας αυτής πλατφόρμας του Web, που ενεργοποιώντας τις ικανότητες του ερασιτέχνη καθώς και την επιθυμία του για δημιουργία, τον αιχμαλωτίζει, κάνοντας έτσι ένα στρατηγικής σημασίας βήμα προς την έναρξη αμιγών επιχειρηματικών πρακτικών. Η εκούσια συμμετοχή του ερασιτέχνη μετατρέπεται επομένως σε (υπερ)αξία για τους διαχειριστές των παραπάνω κοινωνικών δικτύων και υπηρεσιών.


5. Tα μέσα παραγωγής έγιναν διαθέσιμα με την έλευση του Web 2.0 στους ερασιτέχνες και η εκμετάλλευση της συλλογικής νοημοσύνης και δημιουργίας αναγεννήθηκε. Ωστόσο οι πλατφόρμες, όπως τονίζει ο Trebor Scholtz, εξακολουθούν να ανήκουν στις εταιρίες. Ουσιαστικά πρόκειται για μια νέα έκφραση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής: στη βιομηχανική παραγωγή ο εργάτης -ο «επαγγελματίας» σύμφωνα με τη προηγούμενη κατηγοριοποίηση- πουλάει το χρόνο και την εργασία του έναντι μιας χρηματικής αμοιβής χωρίς πολλές φορές να απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της αυτοεκτιμήσης και αυτοεκπληρώσης, ενώ παράλληλα η εταιρία πλουτίζει. Κατά παρόμοιο τρόπο στη πνευματική παραγωγή του Web 2.0 ο ερασιτέχνης απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της κοινωνικότητας και της αυτοεκτίμησης (λαμβάνοντας κάποιες φορές μια χρηματική αμοιβή) καθώς οι εταιρίες αποκομίζουν μεγάλα κέρδη από αυτή την ανταλλαγή.


6…Είναι φανερό ότι στη παραγωγή του κοινωνικού Web αναδύεται μια νέα μορφή ενός κοινωνικού συμβολαίου (κατά Web ορολογία θα μπορούσε να αποκαλεσθεί «Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0»). Το Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0 περικλύει νέες έννοιες και τρόπους παραγωγής, διακυβέρνησης και ιδιοκτησίας αποτελώντας μια αφηρημένη πράξη δέσμευσης απέναντι στη δημιουργία αληθινής σφαίρας των Κοινών.


7…Όπως παρατηρεί ο Bauwens, oι νεταρχιστές ή δικτυοκράτες, δηλαδή αυτοί που κατέχουν τις πλατφόρμες και προωθούν τη συμμετοχή, λόγω της κερδοσκοπικής φύσης τους είναι επικίνδυνοι ως θεματοφύλακες των διαφόρων σχεδίων για την ενίσχυση της σφαίρας των Κοινών. Είναι στο χέρι του ερασιτέχνη να καταργήσει τις νεοκαπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής -την εκμετάλλευση από τον καπιταλιστή της πλατφόρμας- στο όνομα της δημιουργίας και ενδυνάμωσης της σφαίρας των Κοινών. Η ανεξαρτοποίηση και αυτονόμηση της πλατφόρμας με κάθε τρόπο οφείλει να αποτελέσει τακτικό στόχο του πολιτικού του αγώνα.


8…Το σύντομο μανιφέστο του ερασιτέχνη γράφτηκε από έναν ερασιτέχνη κουβαλώντας όλες τις αδυναμίες που έχουν οι δημιουργίες των ερασιτεχνών. Ωστόσο ο κώδικάς του παραμένει ανοιχτός προς κάθε τροποποίηση, επέκταση και βελτίωση της παρούσας ρητορικής και ανάλυσης.


Δείτε ακόμα:


P2P foundation


Το ελληνικό blog της P2P foundation

Η wiki σελίδα της P2P foundation στα Ελληνικά

Τα wikis καθρεφτίζουν έναν πολιτισμό πραγματιστικής μη δέσμευσης, υποστηρίζει ο Geert Lovink. Κάποιος επιμελείται, προσθέτει, διαγράφει, αλλάζει ένα κείμενο και μετά σταματά. Είναι ώρα να σηκωθεί, να πιει έναν καφέ, να καπνίσει ένα τσιγάρο, να μιλήσει στο τηλέφωνο ή να κουβεντιάσει και να ξαναγυρίσει μπροστά στην οθόνη.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Είναι τα wikis το αντίθετο των blogs; Η δημιουργία μιας συλλογικής ευφυΐας ενάντια στον σολιψισμό;


Geert Lovink: Είναι ενδιαφέρον που τοποθετείτε τα blogs και τα wikis ως ανταγωνιστικούς παίκτες. Συνήθως, μέσα στην τρέλα του Web 2.0, blogs, wikis και ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζονται ως συμπληρωματικές εφαρμογές. Η αλήθεια είναι ότι ο πολιτισμός των blogs, όπως υφίσταται αυτή τη στιγμή, εξυπηρετεί την ιδέα ‘είμαι το μόνο μυαλό που υπάρχει’. Στη μελέτη μου ‘Blogging, the Nihilist Impulse’ (Μπλόγκινγκ, η Μηδενιστική Παρόρμηση), αναλύω τη μπλογκοσφαίρα ως ιδιαίτερα ενδοσκοπική. Τα blogs αναδιαμορφώνουν τη μεταμοντέρνα τεχνολογική υποκειμενικότητα με τρόπο που δεν έχει ακόμη πλήρως ερευνηθεί. Γιατί; Επειδή το αποτέλεσμα θα ήταν εντελώς βαρετό. Γεγονός είναι ότι τα περισσότερα blogs έχουν διάρκεια ζωής δύο μηνών και συνεισφέρουν ελάχιστα στον φιλελεύθερο μύθο της εποχής μας που διακηρύσσει ότι οι bloggers είναι ‘πολίτες δημοσιογράφοι’. Είναι μια θλιβερή κατάσταση, ιδίως για την πρώτη και δεύτερη γενιά bloggers που πίστεψαν στη μεταξύ τους διασύνδεση και αλληλογραφία. Ωστόσο, από το 2004 η συνεργατική ατμόσφαιρα εξαφανίστηκε από την μπλογκόσφαιρα. Οι αρχικές αξίες χάθηκαν και η μπλογκόσφαιρα έγινε θορυβώδης και αυτό-διαφημιζόμενη.


Απομένει να δούμε κατά πόσον τα wikis θα ανακτήσουν τη χαμένη ‘συλλογική ευφυΐα’. Το blogging έγινε πρόγραμμα αυτό-αναφοράς. Εάν αφήσουμε απέξω τη συζήτηση για τη Wikipedia, τα wikis χρησιμεύουν περισσότερο ως εργαλείο και είναι πιο ανοιχτά από το μάλλον περιοριστικό λογισμικό blog που χρησιμοποιούν οι περισσότεροι άνθρωποι. Πέραν τούτου, είναι προφανές ότι τόσο τα blogs όσο και τα wikis δυσκολεύονται να συμπεριλάβουν στην εικόνα τον ανταγωνιστή τους. Με τον ίδιο τρόπο που δεν συνδέεις το blog σου με τον εχθρό σου, δεν θέλεις ο ανταγωνιστής σου ή αυτός που σε απειλεί να σε αναστατώνει. Αυτό είναι γενικό πρόβλημα της έννοιας της ‘συλλογικής ευφυΐας’ που προέκυψε από την εκστατική κουλτούρα της δεκαετίας του 1990 των διαφόρων ηλιθίων που συζητούν, φυσικά, αλλά πάντα στο πλαίσιο να πετύχουν συναίνεση σε ένα πρόγραμμα που μοιράζονται από κοινού. Στην πραγματική ζωή, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν διαθέτουν ένα τέτοιο πρόγραμμα για να δουλέψουν σ’ αυτό. Μπορούμε μόνο να συζητήσουμε τη φύση των blogs και wikis μέσα σε περιορισμένα κοινωνικά δίκτυα και επομένως να συμφιλιωθούμε ξανά με την περιορισμένη εγκυρότητα της γνώσης και της ηθικής του.


Π.Χ.: Με ποιο τρόπο η διάδοση των ηλεκτρονικών συνεργατικών μεθόδων επιδρά στην πολιτική υποκειμενικότητα; Σηματοδοτεί μήπως ότι οι πολλοί γίνονται πολιτικά υποκείμενα;


G.L.: Είναι ίσως γνωστό ότι δεν υπερεκτιμώ το ρόλο των νέων τεχνολογιών των μέσων επικοινωνίας στην άνοδο πολιτικών σχηματισμών. Τα τακτικά μέσα επικοινωνίας μπορούν να παίξουν έναν ενδιαφέροντα, επικουρικό ρόλο στην καθημερινή ζωή των κοινωνικών κινημάτων. Ωστόσο, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί σε σχέση με τις προσδοκίες ότι τα δικτυακά γκάτζετς μπορούν αιφνιδίως να δημιουργήσουν δυσαρέσκεια κι ύστερα να μετατρέψουν αυτή την απειλητική και ανατρεπτική δυναμική σε κάποια μορφή οργάνωσης. Οφείλουμε να είμαστε συγκρατημένοι και να εκφραζόμαστε ευθαρσώς ενάντια σε όλες τις σχεδόν τεχνο-ντετερμινιστικές προσδοκίες που μας απομακρύνουν απλώς από τα πιο συναφή ζητήματα. Εμείς, οι καλλιτέχνες, οι ακτιβιστές και οι κριτικοί πρέπει να πούμε σταματήστε μια για πάντα! Η αλήθεια είναι ότι μελετάμε τη νομοθεσία για τα Μέσα Επικοινωνίας, ότι προσπαθούμε να εφεύρουμε εναλλακτική διασύνδεση και λογισμικό, να αναπτύξουμε εναλλακτικό περιεχόμενο, να στήσουμε blogs και wikis για κάθε είδους αγώνα, αλλά εμείς οι εργαζόμενοι στην τεχνολογία καλούμαστε να λύσουμε τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα της εποχής μας. Πρέπει να προωθήσουμε μια νέα μετριοφροσύνη στα μέσα επικοινωνίας. Είναι αλήθεια ότι τα (νέα) μέσα επικοινωνίας μπορούν να συμβάλουν σε μια λύση αλλά δεν μπορούμε να προσδοκούμε πάρα πολλά από τα δίκτυα και την επικοινωνία. Από τη στιγμή που οι πολλοί είναι έξω στους δρόμους, ναι, μπορούν να κάνουν την καλύτερη χρήση των τεχνολογιών του έξυπνου όχλου (smart mob), αλλά πρέπει να επιμείνουμε πως όταν πρόκειται για αλλαγή, η πολιτική και η εξουσία είναι οι πρωταγωνιστές.


Π.Χ.: Ποια είναι σήμερα η σχέση ανάμεσα στα δίκτυα ελεύθερης συνεργασίας και τους παραδοσιακούς θεσμούς;


G.L.: Είναι ακόμη νωρίς, αλλά είναι η αλλαγή είναι ορατή, ιδίως στον κόσμο των εταιριών. Οι πολιτιστικοί θεσμοί, ο εκπαιδευτικός τομέας και οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις υστερούν, αλλά αυτό αποτελεί μάλλον έκπληξη καθώς η πρωτοπορία έχει μπει στο παιχνίδι εδώ και πολύ καιρό. Οι μάχες στις καλλιτεχνικές σχολές και τον πολιτιστικό τομέα είναι θλιβερές, καθώς υπάρχει πραγματική αντίσταση, κυρίως απ’ την πλευρά της κυρίαρχης γενιάς των ‘μπέιμπι μπούμερς’, να τα παρατήσουμε και να δεχτούμε την ευχάριστη πλευρά, το σχιζο-παραγωγικό στοιχείο των τεχνολογιών της δικτύωσης. Είναι θέμα ελέγχου και καχυποψίας, αν δείτε, για παράδειγμα, πώς οι παρανοϊκοί γραφειοκράτες και τα ηλίθια εκτελεστικά όργανά τους αντιδρούν στην άνοδο των wifi δικτύων. Μεταχειρίζονται τους χρήστες σαν εγκληματίες, εάν όχι τρομοκράτες. Ορισμένα τμήματα του επιχειρηματικού κόσμου είναι πιο ανοιχτά. Λυπάμαι που το λέω αυτό, ιδίως επειδή προτίθενται να πειραματιστούν για να δουν πώς μπορούν να αποσπάσουν αξία από τη μπλογκοσφαίρα και τις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό σημαίνει, εν μέρει, μελέτη των κανόνων σύμφωνα με τους οποίους η εφαρμογή του Web 2.0 έγινε και μπορεί να προσελκύσει εκατομμύρια χρήστες.


Τα δίκτυα ελεύθερης συνεργασίας δεν αποτελούν απειλή για τους παραδοσιακούς θεσμούς, γιατί δεν έχουν πόρους. Το γεγονός ότι είναι περιθωριακά, μη ορατά, θα μπορούσε να αποτελεί μυθική πηγή, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι. Αν εξαιρέσουμε τους συμμετέχοντες, για τους οποίους το παιχνίδι, blog ή δίκτυο, έχει εξαιρετική σημασία, η ελεύθερη συνεργασία στοχεύει στη διανεμημένη εξουσία. Δεν εννοώ ότι η εξουσία ως τέτοια εξαφανίζεται, αλλά υπάρχει σίγουρα μια μεταβολή, από το επίσημο στο ανεπίσημο, από τις υπεύθυνες δομές σε μια εθελοντική, προσωρινή διασύνδεση. Πρέπει να συμφιλιωθούμε ξανά με το γεγονός ότι αυτή η δομή υπονομεύει το κατεστημένο αλλά όχι μέσω αναγνωρίσιμων μορφών αντίστασης. Συχνά, το στοιχείο ‘αντί’ λείπει. Αυτό είναι που κάνει τους παραδοσιακούς, μη αναθεωρημένους αριστερούς τόσο καχύποπτους, καθώς αυτά τα δίκτυα κάνουν απλώς τη δουλειά τους και δεν προσαρμόζονται στη μια ή την άλλη ιδεολογία, είτε είναι νεοφιλελεύθερη είτε αυτόνομη μαρξιστική. Η αοριστία τους ξεφεύγει από οποιαδήποτε προσπάθεια αποδόμησης της πρόθεσή τους, είτε ως πρωτο-καπιταλιστικής είτε ως ανατρεπτικής.


Π.Χ.: Όλη αυτή η υπερβολική δημοσιότητα για τα νέα ηλεκτρονικά συνεργατικά εργαλεία πηγάζει από την τάση τους ενάντια στις μη ιεραρχικές δομές;


G.L.: Η υπερβολική δημοσιότητα για το Web 2.0 και το YouTube ειδικότερα καθοδηγείται από τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας που πανικοβάλλονται και αισθάνονται την ανάγκη να προλάβουν να επανακτήσουν τον έλεγχο. Η υπερβολική δημοσιότητα δεν είναι χαρακτηριστικό του Ίντερνετ. Οι συστάσεις είναι (και μπορούν να προκαλέσουν εκατομμύρια χτυπήματα), όπως και η εισδοχή (ειδήσεων). Η αξιολόγηση, επίσης. Όλα αυτά τα φαινόμενα δεν οδηγούν σε υπερβολική δημοσιότητα αλλά σε διασκορπισμένες μάζες ή (ηλεκτρονικά) πλήθη, όπως αποκαλούνται στις μέρες μας. Όπως και στο παρελθόν, τα πλήθη συγκεντρώνονται, και μετά, γρήγορα, εξαφανίζονται ξανά. Έχω εκπαιδευτεί στην ψυχολογία της μάζας και δεν εγκατέλειψα ποτέ αυτό το πεδίο, μολονότι δεν υφίσταται πια στον ακαδημαϊκό κόσμο. Μέσω του Βίλχελμ Ράιχ είναι ένα επιστημονικό αντικείμενο συνδεδεμένο με την άνοδο του φασισμού, αλλά κάποτε αποτελούσε γενική γνώση που εφαρμοζόταν σε όλα τα είδη των κοινωνικών, ιστορικών και πολιτικών συμβάντων. Η ψυχολογία της μάζας εμφανίστηκε στο τέλος του 19ου αιώνα και εξαφανίστηκε στη δεκαετία του 1980, κυρίως λόγω της ανόδου των μέσων επικοινωνίας και των επικοινωνιακών σπουδών. Τώρα έχει έρθει η ώρα για την επιστροφή της ψυχολογίας της μάζας, για το απλό γεγονός ότι τα μέσα επικοινωνίας γίνονται κοινωνικά, χαρακτηρίζονται ως ‘συμμετοχικός πολιτισμός’ και επομένως πρέπει να μελετηθούν οι υποκείμενες δυναμικές.


Τα πλήθη αναπτύσσονται οργανικά και είναι αόρατα μέχρι τη στιγμή που προκαλούν θόρυβο. Αυτό εννοείτε με το μη ιεραρχικό; Ίσως η μη ιεραρχική φύση στην οποία αναφερθήκατε να είναι η λιγότερο κατανοητή και πιο δύσκολη πτυχή της δικτύωσης. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να μην την υμνούμε, καθώς είναι προφανές ότι αποτρέπει τους ανθρώπους από βαθύτερους, βιώσιμους δεσμούς και παρεμποδίζει τις προσπάθειες οργάνωσης της δυσαρέσκειας. Η ρευστότητά της είναι καλή για λίγο, αλλά έπειτα αποκαλύπτεται ως μη δέσμευση, που τροφοδοτεί ακόμη περισσότερο μια νοοτροπία φυγής.


Π.Χ.: Είναι οι wiki κοινότητες ‘οργανωμένα δίκτυα’ στη δράση; Ή τουλάχιστον έχουν τη δυνατότητα να γίνουν;


G.L.: Τα wiki νεφελώματα θα μπορούσαν δυνητικά να εξελιχθούν σε μια άλλη κοινωνική μορφή, αλλά μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν στοιχεία για μια τέτοια υπόθεση. Αυτό που τα wikis καταφέρνουν να κάνουν είναι να βοηθούν διεσπαρμένες ομάδες στο έργο της επιμέλειας. Όσο μικρότερη είναι η κοινότητα, τόσο πιο μικρές είναι οι προθεσμίες και τόσο καλύτερα μπορεί ένα wiki να χρησιμοποιηθεί. Όσο περισσότερες προσδοκίες προβάλλουμε για μια τέτοια εφαρμογή, τόσο προδικάζουμε την αποτυχία της. Αντί να κάνουμε υποθέσεις για τις δυνατότητές της, είναι καλύτερα να καθίσουμε λίγο ήσυχα, να μη μιλάμε και να παρατηρήσουμε τα wikis σε δράση. Η θέση μου είναι ότι τα wikis καθρεφτίζουν έναν πολιτισμό πραγματιστικής μη δέσμευσης. Πρόκειται για μια ανάμιξη χαμηλής έντασης. Δεν αναφέρομαι σε έλλειψη ενδιαφέροντος, μη δέσμευση, απολιτική αντιμετώπιση και άλλες παρόμοιες κατηγορίες. Κάποιος επιμελείται, προσθέτει, διαγράφει, αλλάζει ένα κείμενο και μετά σταματά. Είναι ώρα να σηκωθεί, να πιει έναν καφέ, να καπνίσει ένα τσιγάρο, να μιλήσει στο τηλέφωνο ή να κουβεντιάσει και να ξαναγυρίσει μπροστά στην οθόνη. Τα wikis λειτουργούν σε τέτοια ανεπίσημα, επί μέρους, με παράλληλες διαδικασίες περιβάλλοντα.


Διαβάστε ακόμα


Ινστιτούτο για τους δικτυακούς πολιτισμούς


Συζήτηση του Geert Lovink με τον Christoph Spehr

Ο δημιουργός του λογισμικού wiki, Ward Cunningham, υποστηρίζει ότι η διάδοση των συνεργατικών μέσων αποδεικνύει ότι η οικονομία της αγοράς δεν είναι ο μόνος τρόπος για τη δημιουργία αξίας.



Μία συνέντευξη στον Θανάση Πρίφτη για το Re-public


Θανάσης Πρίφτης: Όταν δημιουργήσατε το λογισμικό wiki είχατε ποτέ φανταστεί ένα παράγωγό του σαν την Wikipedia; Πώς αισθάνεστε που ορισμένες πανεπιστημιακές σχολές στις Ηνωμένες Πολιτείες απαγορεύουν αναφορές που βασίζονται στη Wikipedia;


Ward Cunningham: Ο συγκεκριμένος σκοπός μου για το πρώτο wiki ήταν να δημιουργήσω ένα περιβάλλον όπου θα μπορούσαμε να διασυνδέσουμε τις εμπειρίες μας για να εφεύρουμε η γλώσσα για τα πρότυπα του προγραμματισμού. Είχα, επίσης, γενικότερους στόχους για το wiki. Πρώτον, πιστεύω ότι η ομιλία έχει κάτι το συναρπαστικό. Στους ανθρώπους αρέσει να μιλούν. Δημιουργώντας το wiki, ήθελα να ενθαρρύνω αυτή την τάση που έχουμε όλοι μας, να διηγούμαστε ιστορίες. Δεύτερον, και ίσως πιο σημαντικό, ήθελα οι άνθρωποι που κανονικά δεν γράφουν, να νιώσουν την άνεση να γράψουν, έτσι ώστε να έχουμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε τη δομή των όσων έχουν να πουν.


Ήξερα ότι το wiki θα ήταν καλό για πολλά πράγματα. Σκεφτόμουν ότι θα ήταν καλό και για εγκυκλοπαίδεια, αλλά δεν φανταζόμουν ότι η εγκυκλοπαίδεια θα αποτελούσε την ευρύτερη εφαρμογή της τεχνολογίας σήμερα. Μπράβο στη Wikipedia.


Οι πανεπιστημιακοί φοιτητές πρέπει να καταλαβαίνουν τη διαφορά ανάμεσα στις πρωτεύουσες και τις δευτερεύουσες πηγές. Δεν πιστεύω ότι θα πρέπει να ξεχωρίσουμε τη Wikipedia ή οποιαδήποτε άλλη εγκυκλοπαίδεια. Το να το κάνεις σημαίνει πως δεν καταλαβαίνεις τη μορφή της.


Θ.Π.: Πόσο δύσκολη είναι η διαχείριση ενός προγράμματος ανοιχτού κώδικα; Μπορείτε να τονίσετε μερικά σημεία κλειδιά της μεθοδολογίας του eXtreme programming που αλλάζουν τον τρόπο που προσεγγίζουμε τα οργανωτικά πρότυπα γενικά;


W.C.: Για να επιτύχει μακροπρόθεσμα ένα πρόγραμμα ανοιχτού κώδικα πρέπει να είναι διαφανές και διαπερατό καθώς και ανοιχτό. Διαπερατό σημαίνει να μπορούν οι άλλοι να εισαγάγουν βελτιώσεις. Η ψυχολογία μας αντιστέκεται σ’ αυτό.


Το eXtreme programming αποτρέπει την ανεπιθύμητη κτητικότητα με την από κοινού κατοχή του κώδικα από την αρχή. Εάν κάποιος είναι περήφανος για τα επιτεύγματα του άλλου, αυτό έχει σχεδόν επιτευχθεί.


Οι αποφάσεις που πήρα όταν σχεδίασα το wiki εμπνεύστηκαν κατά πολύ από την επιθυμία μου να δημιουργήσω ένα πρότυπο για τη συνεργατική διαδικασία που πίστευα πως έπρεπε να γίνει σε ευρείες βάσεις κώδικα. Ήθελα το wiki να το μιμηθεί αυτό. Ας πούμε ότι υπάρχει ένα πρόβλημα δέσμης κώδικα. Ξέρεις τη λύση του προβλήματος, αλλά η λύση αγγίζει μια δέσμη από συντελεστές. Χρειάζεται σκληρή δουλειά για την απαιτούμενη αναπροσαρμογή κι ακόμη πιο σκληρή αν πρέπει να διαπραγματευτείς με τον καθένα από τους αρχικούς συγγραφείς. Θέλεις απλώς να το κάνεις να λειτουργεί καλά.


Θ.Π.: Η διάδοση των wikis σηματοδοτεί το ενδεχόμενο τέλος του ομότιμου ελέγχου; Με ποιο τρόπο η εξέλιξη αυτή αλλάζει τη φύση των επιστημονικών κοινοτήτων;


W.C.: Το wiki δεν απειλεί τον ομότιμο έλεγχο. Η επιστήμη χρειάζεται τον ομότιμο έλεγχο και θα τον έχει. Δεν νομίζω ότι η γνώση που παράγεται μέσα από τα wikis έχει την ίδια βάση με την επιστημονική γνώση. Το wiki είναι μάλλον ένας τρόπος έρευνας, μοιράσματος, συντονισμού, πλαισίωσης των προβλημάτων και καθορισμού ατζέντας. Ένα wiki λειτουργεί καλύτερα όταν προσπαθείς να απαντήσεις σε μια ερώτηση που δεν μπορείς εύκολα να θέσεις, εκεί που δεν υπάρχει μια φυσική δομή, εκ των προτέρων γνωστή, γι’ αυτό που πρέπει να μάθεις.


Η επιστήμη βασίζεται σε επαναλαμβανόμενα πειράματα. Ο ομότιμος έλεγχος είναι ένας τρόπος αξιολόγησης της ποιότητας των πειραμάτων και όχι η εκδήλωση μιας προτίμησης. Δεν πρέπει όμως να ξεχνούμε ότι αυτό που κερδίζεις ως wiki αναγνώστης είναι η πρόσβαση σε ανθρώπους που προηγουμένως δεν είχαν φωνή. Ο άνθρωποι στους οποίους δίνουμε φωνή έχουν μεγάλο ένστικτο για το πώς είναι να γράφεις και να πλοηγείς ένα πρόγραμμα υπολογιστή.


Εάν θέλεις να συνεισφέρεις σε μια επιστημονική επιθεώρηση πρέπει να περάσεις από ομότιμο έλεγχο. Μέρος του ομότιμου ελέγχου είναι ότι όλη η θεωρία σού είναι οικεία. Και εκείνη η θεωρία που κατά κάποιο τρόπο αποδείχτηκε άσχετη. Αυτά που γράφονταν για τον προγραμματισμό δεν αντιστοιχούσαν σε αυτά που ένιωθαν οι προγραμματιστές. Με το wiki, οι προγραμματιστές που δεν έχουν καιρό να κατέχουν τέλεια τη φιλολογία και αποκτούν μια στήλη σε μια επιθεώρηση που πρόκειται να διαβαστεί, έχουν ένα μέρος που μπορούν να πουν πράγματα που είναι σημαντικά γι’ αυτούς. Το wiki προσφέρει μια διαφορετική άποψη. Στην πραγματικότητα, μπορείς να διακρίνεις αν κάποιος γράφει στο wiki από προσωπική εμπειρία ή αν απλώς αναφέρει αυτά που διάβασε τελευταία.


Θ.Π.: Τι πιστεύετε για την ‘τελική αξία του χρήστη’ στο τεχνικό επίπεδο ή στο επίπεδο του περιεχομένου; Νομίζετε ότι παίζει έναν όλο και πιο σημαντικό κοινωνικό και οικονομικό ρόλο;


W.C.: Το wiki αποδεικνύει ότι η οικονομία της αγοράς δεν είναι ο μόνος τρόπος για τη δημιουργία αξίας. Πρέπει να τιμούμε το γεγονός ότι έχουμε επιλογές. Αυτές οι επιλογές δεν αντιμάχονται η μια την άλλη (π.χ. οικονομία των δώρων έναντι οικονομία της αγοράς). Η ευρέως διαδεδομένη διανομή των ηλεκτρονικών υπολογιστών και το δραματικά μειωμένο κόστος της δικτύωσης έχει μεταβάλει κάπως τις ισορροπίες. Ωστόσο, η επανάσταση που επέφερε είναι μικρή αν συγκριθεί, για παράδειγμα, με τον τηλέγραφο, πριν από τον οποίον η μεγαλύτερη ταχύτητα με την οποία μπορούσε να ταξιδέψει ένα μήνυμα ήταν η ταχύτητα του αλόγου.


Ένα χαρακτηριστικό της οικονομίας της αγοράς είναι ότι μπορεί να προσαρμοστεί σε αυτές τις αλλαγές, μεγάλες και μικρές.


Θ.Π.: Πολλοί ανακαλύπτουν, μέσω των wiki εργαλείων, συνεργατικές μεθόδους δουλειάς και δράσης. Τι πιστεύετε ότι είναι κρίσιμο για την επιτυχή εφαρμογή των wikis σε περιβάλλοντα αυτού του είδους;


W.C.: Η συνεργασία προκύπτει όταν οι αξίες ευθυγραμμίζονται και τα άτομα διαθέτουν χρόνο για την ανάπτυξη εμπιστοσύνης. Οι άνθρωποι το κάνουν αυτό. Το εκπληκτικό με το wiki είναι ότι η εμπιστοσύνη μπορεί και διαμορφώνεται σε αργή κίνηση μέσα από το κανάλι των κειμένων. Πράγμα που μας λέει περισσότερα για τους ανθρώπους παρά για το wiki.


Οι πολιτικές οργανώσεις και οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις πρέπει να μην ξεχνούν ότι η δύναμη της συνεργατικής ανάπτυξης άρχισε μόλις να είναι υλοποιήσιμη και το λογισμικό ανοιχτού κώδικα θα συνεχίσει να ωθεί προς περισσότερη συνεργασία και περισσότερη καινοτομία.


Διαβάστε ακόμα


Το πρώτο wikiwikiweb


Συνέντευξη του Ward Cunningham στο συνέδριο ‘The way of eclipse’

Ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες της απουσίας συναίνεσης στα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου, ρωτούν οι Hana Shepherd και Amir Goldberg. Μπορεί να υπάρχει προκατάληψη στην ανάκτηση ιστοσελίδων που συστηματικά δεν προωθούν συγκεκριμένα είδη πόρων ή συγκεκριμένα είδη χρηστών σε μια σαφή, διαισθητική ηλεκτρονική συμμετοχή; Για να το θέσουμε διαφορετικά, μήπως η κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες αποτελεί τυραννία της πλειοψηφίας με νέο προσωπείο;


Όπως μπορεί να διαπιστώσατε στην τελευταία σας περιήγηση στον ηλεκτρονικό κόσμο, όλο και περισσότερες ιστοσελίδες επιτρέπουν στους χρήστες να ‘κατηγοριοποιούν’ πόρους. Τόσο στις πιο δημοφιλείς, όπως η del.ici.ous, που αποτελεί κοινωνικό ορόσημο, και οι πάντα παρούσες YouTube και Amazon, όσο και στις ιστοσελίδες οργάνωσης πληροφορίας και δεδομένων, που δέχονται λιγότερες επισκέψεις, όπως οι Furl, LibraryThing και Citeulike, οι ετικέτες είναι παντού. Οι ετικέτες επιτρέπουν στους χρήστες να επισυνάπτουν τις δικές τους λέξεις-κλειδιά στους ηλεκτρονικούς πόρους (ιστοσελίδες, blogs, εικόνες, βίντεο, βιβλία κλπ) επιτρέποντας θεωρητικά μια πιο αποτελεσματική και καθοδηγούμενη από τον χρήστη ανάκτηση πόρων. Αλλά οι ιστοσελίδες που χρησιμοποιούν την κατηγοριοποίηση περιεχομένου με χρήση ετικετών, ή τουλάχιστον οι προγραμματιστές εφαρμογών διαδικτύου που ενδιαφέρονται για το πολυδιαφημισμένο σημασιολογικό διαδίκτυο (semantic web) έχουν και έναν υψηλότερο στόχο. Οι ετικέτες σε μια ιστοσελίδα εξετάζονται στο σύνολό τους, με την έννοια ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανάπτυξη μετα-δεδομένων από χρήστες ως ένας τρόπος χαρακτηρισμού των ηλεκτρονικών δεδομένων ανάλογα με τη διανομή της συχνότητας χρήσης των ετικετών. Η δυνατότητα δημιουργίας αποτελεσματικών μετα-δεδομένων από χρήστες, σε αντίθεση με τις κατηγορίες εννοιών που δημιουργούνται από ειδικούς, προκαλεί μεγάλη έξαψη, καθώς τα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου με χρήση ετικετών θεωρούνται ότι επιτρέπουν πολύ μεγαλύτερη ευελιξία και προσαρμοστικότητα στην οργάνωση της πληροφορίας από τα επίσημα συστήματα ταξινόμησης, και κατά συνέπεια παρέχουν τη δυνατότητα καλύτερης ηλεκτρονικής πλοήγησης. Ως προϊόντα σωρευτικής προσπάθειας των χρηστών, εμπεριέχουν την υπόσχεση μιας γνήσιας, αυθόρμητης συλλογικής εξυπνάδας.


Μολονότι όλα αυτά μοιάζουν αρκετά ευοίωνα σε σχέση με την ικανότητα οποιουδήποτε χρήστη να παίξει ρόλο στην ανάπτυξη της λειτουργίας του διαδικτύου, μια γρήγορη ματιά στις εκτιμήσεις που κρύβονται πίσω τέτοιες προτάσεις αποκαλύπτει πως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Οι υπέρμαχοι των συστημάτων κατηγοριοποίησης περιεχομένου με χρήση ετικετών υποστηρίζουν ότι ‘οι ομάδες των χρηστών δεν υποχρεούνται να συμφωνούν σε μια ιεραρχία ετικετών ή λεπτομερούς ταξινόμησης, πρέπει μόνο να συμφωνούν, σε γενικές γραμμές, με το ‘νόημα’ μιας ετικέτας ώστε να χαρακτηρίζουν το παρόμοιο υλικό έτσι ώστε να υπάρχει συνεργασία και κοινή αξία’. Αυτή ‘η συμφωνία για το νόημα’ μπορεί να είναι δυνατή σε μερικές περιπτώσεις συστημάτων κατηγοριοποίησης περιεχομένου, κυρίως εκείνων που η κοινότητα των χρηστών είναι αρκετά ομοιογενής ή προέρχεται από ανάλογη υποομάδα, αλλά ενδέχεται να είναι προβληματική σε άλλες περιπτώσεις. Μια πρόσφατη έρευνα για τις ετικέτες στο Amazon αποκάλυψε ότι η ετικέτα ‘defectivebydesign’ ήταν μια από τις πιο δημοφιλείς, αφού χρησιμοποιήθηκε για 1086 στοιχεία από 520 χρήστες, αλλά χαρακτήριζε στοιχεία που δεν άρεσαν σ’ εκείνους τους χρήστες για ένα σωρό βάσιμους λόγους ιδιοσυγκρασίας. Προφανώς, υπάρχουν πολλοί χρήστες που διάκεινται ευνοϊκά (ή αδιάφορα) απέναντι σ’ αυτά τα 1086 στοιχεία, αλλά οι ετικέτες τους πρέπει να επισκιάστηκαν από τον ενθουσιασμό εκείνων στους οποίους δεν άρεσαν.


Μια σοβαρή κατηγοριοποίηση περιεχομένου μοιάζει να απαιτεί συναίνεση για το νόημα των πόρων, όπως φαίνεται από τις ετικέτες που χρησιμοποιούνται για την περιγραφή τους. Πώς μπορεί όμως να επιτευχθεί συναίνεση; Ειδικότερα, θα θέλαμε να τονίσουμε τρία ζητήματα για τα οποία δεν υπάρχουν οριστικές απαντήσεις:. 1. Πώς μπορούμε να ξέρουμε αν υπάρχει συναίνεση ανάμεσα στους χρήστες ενός συστήματος κατηγοριοποίησης περιεχομένου για τα ‘νοήματα’ (π.χ. πρότυπο σχέσεων μεταξύ ετικετών και πόρων); 2. Ποιος ισχυροποιείται κατά τη διαμόρφωση συναίνεσης; 3. Ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες από την απουσία συναίνεσης σ’ αυτά τα ηλεκτρονικά συστήματα; Η απάντηση σ’ αυτά τα ερωτήματα μοιάζει να εξαρτάται από τη σχετική σημασία των κοινωνικών ομάδων και συνόρων που προϋπάρχουν σε σχέση με τη διαμόρφωση του ‘νοήματος’ που τα άτομα αποδίδουν στους πόρους. Υπάρχουν στοιχεία για την ανισότητα στην πρόσβαση και το είδος χρήσης του διαδικτύου, που βασίζονται σε κοινωνικές ομάδες και διαιρέσεις (φύλο, φυλή, ηλικία κ.α.) που μπορούν, εάν αυτές οι κοινωνικές διαιρέσεις είναι σημαντικές σε σχέση με το πώς οι χρήστες κατηγοριοποιούν το περιεχόμενο με ετικέτες, να δημιουργήσουν πολλά δυνατά ‘νοηματικά συστήματα’, στο πλαίσιο μιας οποιασδήποτε δεδομένης διανομής ετικετών για έναν πόρο. Ωστόσο οποιασδήποτε προδιάθεση ατόμων ή κοινωνικών ομάδων υπόκειται σε συνεχή επαναδιαπραγμάτευση μέσω της αλληλεπίδρασης με άλλους χρήστες- είτε μέσω της συζήτησης και του μοιράσματος της πληροφορίας, που διευκολύνονται συνήθως από τις ιστοσελίδες κατηγοριοποίησης περιεχομένου, είτε μέσω ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των ιστοσελίδων που ενθαρρύνουν τη δημιουργία ενός κοινού ‘νοήματος’ των πόρων, όπως η προβολή ετικετών που χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν.


Σε τι συνίσταται, όμως, η συναίνεση σε ηλεκτρονικές ιστοσελίδες κατηγοριοποίησης περιεχομένου ή η έλλειψή της; Σύμφωνα με μια πρόσφατη εργασία, που εξέτασε τις διανομές ετικετών σε πόρους για το deli.cio.us, η διανομή μοιάζει να σταθεροποιείται ή να φτάνει σε ένα σημείο αδιαπέραστο για μελλοντική κατηγοριοποίηση, όταν ένας σημαντικός αριθμός χρηστών έχει κατηγοριοποιήσει το περιεχόμενο μιας ιστοσελίδας. Σημαίνει, όμως, η σταθεροποίηση της διανομής ότι έχει επιτευχθεί συναίνεση; Ενδεχόμενες προ-υπάρχουσες υποομάδες χρηστών, που επισύναπταν διαφορετικές σειρές νοημάτων στους πόρους, αλλά που οι αριθμός τους ήταν μικρός, θα μπορούσαν να εντοπιστούν; Σε σχέση με το περιεχόμενο που παράγεται από τις διανομές των ετικετών, κοιτάζουμε μόνο τις πιο δημοφιλείς ετικέτες αποκλείοντας αυτές που χρησιμοποιούνται λιγότερο; Οι υποομάδες που αναπτύσσουν τις δικές τους ανεξάρτητες δυναμικές κατηγοριοποίησης περιεχομένου αποτελούν άχρηστο υλικό που παύει να υφίσταται μέσα απ’ τη διαδικασία εστίασης στις ετικέτες που χρησιμοποιούνται πολύ;


Επιπλέον, ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες της απουσίας συναίνεσης στα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου; Μπορεί η έλλειψη προσοχής απέναντι σε υποομάδες με διαφορετικά νοηματικά συστήματα για τους πόρους να αποκόψει ολόκληρες ομάδες χρηστών από την εύκολη συμμετοχή στις αναζητήσεις στο διαδίκτυο, εάν αναπτυχθεί μια κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες, βασισμένη σε αυτό που θεωρείται ‘κοινό νόημα’ ή συναίνεση ανάμεσα στους χρήστες; Μπορεί να υπάρχει προκατάληψη στην ανάκτηση ιστοσελίδων που συστηματικά δεν προωθούν συγκεκριμένα είδη πόρων ή συγκεκριμένα είδη χρηστών σε μια σαφή, διαισθητική ηλεκτρονική συμμετοχή; Για να το πούμε διαφορετικά, μήπως η κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες αποτελεί τυραννία της πλειοψηφίας με νέο προσωπείο;


Υποψιαζόμαστε ότι τα συστήματα κατηγοριοποίησης περιεχομένου δεν αντανακλούν μόνο τις ιδιοσυγκρασίες των ηλεκτρονικών κοινοτήτων. Πολλοί από τους εμπλεκόμενους μηχανισμούς – πώς οι ομάδες εισάγουν και διαπραγματεύονται το νόημα, πώς τα νοήματα γίνονται κυρίαρχα, ποιες είναι οι συνέπειες για όσους ‘βγαίνουν ζημιωμένοι’- μοιάζουν να απηχούν προβληματισμούς για κοινωνική ενσωμάτωση ή αποκλεισμό, τόσο παλιούς όσο η μελέτη της ίδιας της κοινωνίας. Εάν τα συστήματα αυτά συνεχίσουν να πολλαπλασιάζονται, θα πρέπει να αποσαφηνίσουμε τα θέματα που έχουν κάνουν με τη συναίνεση, πράγμα που θα είναι εξαιρετικά σημαντικό για τη διασφάλιση της δημοκρατικής υπόσχεσης για συμμετοχή στη δημιουργία του ηλεκτρονικού περιεχομένου και που ενδεχομένως θα προσφέρει νέους τρόπους για να κατανοήσουμε την αλληλεπίδραση μεταξύ νοήματος και προτύπων των κοινωνικών σχέσεων σε ό, τι αφορά στην αναπαραγωγή της κοινωνικής ανισότητας.


Διαβάστε ακόμα


Τάξη μέσα από το χάος


Η οντολογία είναι υπερ-εκτιμημένη

Τα επιτυχημένα wikis, όπως η Wikipedia, προβαίνουν σε σοφές αποφάσεις, υποστηρίζει ο Kingsley Dennis. Ενσαρκώνουν μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης, όπου η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από την συνδρομή του πλήθους.


Το Διαδίκτυο έχει διέλθει διάφορα στάδια από την πρώτη εμφάνισή του τη δεκαετία του ’90 και έχει μεταβάλει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν, και δρουν, αλληλοσχετίζονται, επικοινωνούν, σκέφτονται, συνδέονται, και τελικά ενεργούν. Καθώς το Διαδίκτυο, όλο και περισσότερο, καθίσταται ένας χώρος, όπου οι άνθρωποι μετατρέπονται σε δημιουργούς, συν-σχεδιαστές και σε μηχανισμούς ανάδρασης των πραγματικά άπειρων λογισμικών εφαρμογών, αρχίζει να σχηματίζεται ένας νέος τύπος πολύπλοκων διασυνδέσεων. Αυτός ο τύπος ονομάστηκε Web 2.0. Ο Tim O’ Reilly αναφέρει ως ένα από σημαντικότερα διδάγματα της εποχής του Web 2.0 ότι «οι χρήστες προσθέτουν αξία». Νεοεμφανιζόμενοι άξονες κινητικότητας και κοινωνικής διασύνδεσης καθοδηγούμενοι, κυρίως, από εφαρμογές που δημιουργούν οι χρήστες υποστηρίζουν αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «ενισχυμένη συμμετοχική γνώση» μέσω της μεταβολής του υποδείγματος όσον αφορά αφενός στις τεχνολογικές εφαρμογές και αφετέρου στη συμμετοχή του χρήστη.


Η καθοδηγούμενη από το περιεχόμενο ανάπτυξη του Διαδικτύου, η οποία περιλαμβάνει δίκτυα γνώσης και επιμερισμού της γνώσης μέσω ηλεκτρονικών κοινωνικών δικτύων και συνεργατικών εργαλείων, όπως π.χ. η Wikipedia και η Cellphedia, ανοίγουν το δρόμο προς τη «μαζική ερασιτεχνοποίηση». Αυτό γίνεται περαιτέρω εμφανές σε πρακτικές, όπως η κατηγοριοποίηση/ταξινόμηση περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy/tagging), τα ιστολόγια (blogging), τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), και πρόσφατα το vlogging (video blogging). Αυτά τα νέα διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία διευκολύνουν ένα είδος συλλογικού τρόπου οργάνωσης τεράστιων όγκων πληροφοριών. Στην πράξη είναι συνεργατικά εργαλεία σχεδιασμένα να επαυξάνουν τη συλλογική ανθρώπινη νοημοσύνη επιτρέποντας την εμφάνιση αποθηκευμένων δεδομένων, τα οποία έχουν συγκεκριμένο νόημα, δηλαδή επιτρέπουν την πρόσβαση σε άλλους χρήστες με σκοπό να μοιραστούν πληροφορίες και συνδέσμους. Συνήθως, αναφέρονται ως μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης. Να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο όρος «συλλογική νοημοσύνη» έχει πολλές και διαφορετικές σημασίες.


Χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει –χωρίς κάποια ιδιαίτερη σειρά- τη νοημοσύνη βακτηρίων, μελισσών ή εντόμων, την τεχνητή νοημοσύνη, τη στρατιωτική στρατηγική, τη διαστημική διασύνδεση, την πνευματική «βιόσφαιρα», την «παγκόσμια διάνοια», την οικολογία και την πολιτική διακυβέρνηση. Κατά πόσον σε όρους βιολογικούς, υπολογιστικούς, στρατηγικούς ή κοινωνικούς, εμπεριέχεται σε αυτό που ορίζεται ως «συλλογική νοημοσύνη» η δυνατότητα της μετάδοσης, της λήψης, της χρήσης και τέλος του επιμερισμού εξαρτάται από την πληροφορία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικές μορφές της συλλογικής νοημοσύνης είναι παράγωγα ή σχηματίζονται από βιολογικές βάσεις, αλλά, αντιθέτως, αναδεικνύει τις ομοιότητες ανάμεσα στις ποικίλες εφαρμογές και λειτουργίες τους.


Μπορούμε να αντιληφθούμε τον όρο «συλλογική νοημοσύνη» ως θετική «ομαδική σκέψη» σε δράση, η οποία γίνεται εμφανής από ενδιάμεσες μορφές τεχνολογικής επικοινωνίας. Ωστόσο, επειδή τα άτομα/οι πράκτορες που εμπλέκονται δεν βρίσκονται σε συνεχή φυσική επαφή μεταξύ τους, είναι λιγότερο επιρρεπείς στα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής ομαδικής σκέψης, όπως για παράδειγμα στην πίεση για ομογενοποιημένη σκέψη. Το σύνθετο σύνολο των πληροφοριών που μοιράζονται τα δίκτυα, ανεξαρτήτως φυσικής απόστασης –κατανεμημένη νοημοσύνη-, απομακρύνει την πιθανότητα εξάρτησης, η οποία συνήθως, εμφανίζεται σε πιο περιορισμένους φυσικούς χώρους, όπως στα γραφεία και τις αίθουσες συσκέψεων. Όταν ο επιμερισμός της πληροφορίας και η διάδραση στο πλαίσιο ενός πολύπλοκου συστήματος συμμετεχόντων εξελίσσεται αφενός πολύ δυναμικά, αφετέρου δε συντονισμένα, εμφανίζονται ιδιοκτησίες, οι οποίες ενδεχομένως θεωρούνται «έξυπνες» ή «λογικές» και επιδεικνύουν δυνατότητες που ξεπερνούν τις αντίστοιχες των ατομικών συνθετικών τους. Ο James Surowiecki, εξάλλου, το αναφέρει στη μελέτη του για τα «σοφά πλήθη» από την οπτική της άποψης ότι οι πολλοί είναι εξυπνότεροι από τους λίγους. Ο Surowiecki κατέδειξε ότι «όσο πιο προσωπική επαφή έχουν αναμεταξύ τους τα άτομα, τόσο λιγότερο πιθανό είναι οι αποφάσεις της ομάδας να είναι σοφές. Είναι γεγονός ότι όσο πιο πολύ επηρεάζουμε ο ένας τον άλλο, τόσο πιθανό είναι να πιστεύουμε τα ίδια πράγματα και να προβαίνουμε στα ίδια λάθη» (σ. 42). Οι προσωπικοί στόχοι, επομένως, διαστρεβλώνουν το συλλογικό αποτέλεσμα. Ωστόσο, ο Surowiecki υποστηρίζει ότι αν είναι δυνατόν να συγκεντρωθεί μια ομάδα αποτελούμενη από διαφορετικούς μεταξύ τους ανθρώπους, οι οποίοι αφενός διαθέτουν διαφορετικά επίπεδα γνώσης, αφετέρου έχουν διαφορετικές ικανότητες, τότε είναι πολύ πιο πιθανό να καταλήξουν σε «έξυπνες» αποφάσεις. Επιπλέον, τώρα πια, «η τεχνολογία καθιστά την παγκόσμια συνεργασία, όχι απλά εφικτή, αλλά εύκολη και παραγωγική» (σ. 163). Αυτό θεωρείται, πλέον, ως η λειτουργική στρατηγική πίσω από την επιτυχία που έχουν σημειώσει τα Wikis, όπως π.χ. η Wikipedia. Για το Surowiecki, λοιπόν, τα πλήθη ενδέχεται να είναι «σοφά», όταν είναι ετερόκλητα και με την απουσία φυσικής ομοιογένειας, βέβαια. Τα αποκεντρωμένα πλήθη μπορούν να αντικαταστήσουν τα «σοφά πλήθη» σύμφωνα με το Surowiecki. Αυτό, με άλλα λόγια σημαίνει ότι προφανώς υπάρχουν επίπεδα «νοημοσύνης» που μπορούν να διακριθούν σε ομάδες, διαφοροποιημένες, ετερογενείς, αλλά αρκετά συνδεδεμένες για να μοιράζονται και να συμμετέχουν σε παρεμφερείς ροές πληροφοριών.


Η στροφή προς εξυπνότερες ομάδες, οι οποίες μοιράζονται πληροφορίες αποτελούν, για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του κοινωνιολόγου Pierre Levy, «μια προσπάθεια να καταστήσουν τις ομάδες ανθρώπων όσο πιο συνειδητοποιημένες γίνεται για το τι πράττουν από κοινού και να τους παρέχουν πρακτικά μέσα συντονισμού» (σ. 177 – με πλάγια γραφή στο πρωτότυπο). Στο έργο του Pierre Levy εκφράζεται η πεποίθηση ότι οι τεχνολογικές υποδομές θα συνδυαστούν με την πραγματικότητα για να δημιουργήσουν ένα χώρο εικονικής πραγματικότητας –μια αγορά-, όπου αμφότεροι, συλλογικοί και έξυπνοι σχηματισμοί θα κάνουν αισθητή την παρουσία τους: «Η υπόθεσή μου υποστηρίζει ότι είναι τόσο πιθανό όσο και επιθυμητό να κατασκευαστούν τεχνικά, κοινωνικά και σημασιολογικά μέσα, τα οποία θα είναι σε θέση να προσδώσουν αποτελεσματικά υλική υπόσταση και να ταυτοποιήσουν τη συλλογική νοημοσύνη» (σ. 105). Ο Levy συνεχίζει διευκρινίζοντας το νόημα που προσδίδει στην τεχνητή νοημοσύνη: «Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη; Είναι μια μορφή παγκοσμίως διανεμημένης νοημοσύνης, η οποία διαρκώς βελτιώνεται, συντονίζεται σε πραγματικό χρόνο και έχει ως συνέπεια την αποτελεσματική κινητοποίηση των δεξιοτήτων» (σ. 13). Η συγκεκριμένη υπόθεση διευρύνεται για να συμπεριλάβει τις ιδέες που αυτή η παγκοσμίως διανεμημένη νοημοσύνη συνεπάγεται:



την ενίσχυση, την άριστη χρήση και τη σύμμειξη δεξιοτήτων, φαντασίας και πνευματικής ενέργειας ανεξαρτήτως της ποιοτικής τους διαφοροποίησης. Η ιδέα αυτή της συλλογικής νοημοσύνης εμπεριέχει προφανώς τον επιμερισμό της μνήμης, της φαντασίας και της εμπειρίας μέσω της εκτεταμένης ανταλλαγής γνώσης, των νέων μορφών ευέλικτης οργάνωσης και συντονισμού σε πραγματικό χρόνο. Οι νέες τεχνολογίες επικοινωνίας καθιστούν τις ομάδες των ανθρώπων ικανές να λειτουργήσουν ως συλλογική νοημοσύνη, αλλά δεν τις καθορίζουν αυτόματα. (σ. 147)


Η εν λόγω ανάπτυξη στην επικοινωνιακή συσσωμάτωση (όπως τα Wikis) και η πληροφοριακή δικτύωση συνδυάζει αφενός τα ψηφιακά δίκτυα επικοινωνίας, αφετέρου τις υλικές ενέργειες για το σχηματισμό ομάδων ανθρώπων, οι οποίες είναι πιο συνειδητοποιημένες και ευαίσθητες στις διεθνείς, τοπικές, σύγχρονες και μελλοντικές ανάγκες. Οι συγκεκριμένες ομάδες είναι σε θέση να δράσουν, σχεδόν αμέσως, σε πραγματικό χρόνο.


Αυτό που προτείνεται, εδώ, είναι ότι τα εμπεδωμένα δίκτυα και οι τεχνολογικές υποδομές που διαπνέουν σχεδόν όλες τις πολιτισμικές πρακτικές π.χ. τηλεφωνικές γραμμές, σιδηρόδρομους και άλλα μέσα μεταφοράς, δορυφόρους, ραδιόφωνα και άλλα ασύρματα μέσα επικοινωνίας, σε τοπικό ή παγκόσμιο επίπεδο, αποτελούν ήδη ένα συστημικό πλέγμα, το οποίο συνδέει και οργανώνει τις μορφές της κοινωνικής παρουσίας και δράσης. Η «νέα αγορά», την οποία τα Wikis και παρεμφερή συνεργατικά εργαλεία προσφέρουν, σχηματίζεται μέσω του συγχρονισμού της υλικής υπόστασης σε συνδυασμό με την επικοινωνιακή και ψηφιακή τεχνολογία. Ο Levy προτιμά να την αποκαλεί «εικονική αγορά», ίσως, γιατί κατ’αυτόν τον τρόπο προσδίδει ιδιαίτερη έμφαση στη μη-φυσική ύπαρξή της.


Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα αυτού του είδους της συλλογικής εργασίας, είτε σχηματίζονται στο πλαίσιο των Wikis, των ιστολογίων (blogging), της κατηγοριοποίησης ή ταξινόμησης περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy ή tagging), είναι αφενός η δυνατότητα ενημέρωσης για προβληματικές καταστάσεις ή γεγονότα πολύ γρηγορότερα, αφετέρου η άρθρωση απάντησης στα εν λόγω προβλήματα μέσω του συνδυασμού αμφότερων των ψηφιακών και φυσικών ενεργειών, με άλλα λόγια, δηλαδή, η παροχή «πρακτικών μέσων συντονισμού» με έναν αυτόματο τρόπο ανταπόκρισης. Οι «νέες αγορές», οι οποίες έχουν στηθεί στο διαδίκτυο κάνουν χρήση μηχανισμών ανατροφοδότησης, με τους οποίους οι συμμετέχοντες ελέγχουν ο ένας τον άλλο έχοντας την ελπίδα ότι έτσι θα ξεφύγουν από την παγίδα της άσκησης επιρροής για λήψη «μη ενδεδειγμένων αποφάσεων» και θα οδηγηθούν στη «σοφία του πλήθους». Σε αυτήν την ανάλυση η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από τις συνδρομές των πολλών. Και, ίσως, αυτή είναι μια πραγματοποιήσιμη και λειτουργική μορφή της συλλογικής νοημοσύνης, την οποία αξίζει να αναπτύξουμε.


Διαβάστε ακόμα


Ιστολόγιο για τη συλλογική νοημοσύνη


Κέντρο για τη μελέτη της κινητικότητας