Kατά τη συγγραφή του καλέσματος για άρθρα, ο κύριος στόχος μας ήταν η συγκέντρωση κειμένων σχετικά με μια κριτική προσέγγιση των μορφών ομότιμης παραγωγής και διανομής ενέργειας. Ωστόσο ένα τέτοιο κάλεσμα αποτελεί τις περισσότερες φορές μια ανοικτή πρόκληση, καθώς το που θα οδηγηθείς είναι αβέβαιο. Eν τέλει, αντιληφθήκαμε πως πριν κάποιος εξετάσει από μια κριτική σκοπιά το συζητούμενο θέμα, η διατύπωση ενός αξιόπιστου θεωρητικού πλαισίου είναι αναγκαία.

Eπομένως, τα άρθρα και οι συνεντεύξεις που περιλαμβάνονται στο παρόν τεύχος προσπαθούν να περιγράψουν το πλαίσιο, μέσα στο οποίο οι συζητήσεις και οι πειραματισμοί, με τις εξεταζόμενες εναλλακτικές μορφές παραγωγής και διανομής ενέργειας, λαμβάνουν χώρα. Eπιπλέον, αυτό το αφιέρωμα φωτίζει κάποιες πλευρές των απαραίτητων υποδομών, καταπιάνεται με την ελληνική περίπτωση, περιλαμβάνει υποθέσεις για το μέλλον, και αναλύει την αναδυόμενη πολιτική οικονομία της ομότιμης παραγωγής ενέργειας.


Eυελπιστούμε, λοιπόν, πως πέρα από τη γνώση και τις πρωτότυπες αναλύσεις και ιδέες που ενδεχομένως διατυπώνονται, αυτό το τεύχος θα αποτελέσει μια αφορμή και ένα εργαλείο για την επέκταση και τον εμπλουτισμό των συζητήσεων σχετικά με την ομότιμη προοπτική.



Bασίλης Kωστάκης, ΤUT, Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης / P2P Foundation
Eπιμελητής αφιερώματος

Το παρόν άρθρο αποτελείται από τρία μέρη. Το πρώτο μέρος είναι μια συλλογή αφηρημένων, σκόρπιων σκέψεων για τη διαδικασία παραγωγής «πολιτικής», ενώ το δεύτερο προτείνει πως η συλλογική νοημοσύνη θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για ενίσχυση της συμμετοχικότητας των πολιτών στη λήψη αποφάσεων παρουσιάζοντας τη πλατφόρμα collaboratorium των Iandoli, Klein και Zollo. Το τελευταίο μέρος περιλαμβάνει τα συμπεράσματα αυτού του άρθρου.


Μέρος πρώτο: Ευρωπαική Ένωση (Ε.Ε.) και παραγωγή «πολιτικής»


Το φτωχό μου υπόβαθρο στη πολιτική επιστήμη και ο λίγος ελέυθερος χρόνος για σοβαρή ενασχόληση και βελτίωση με αναγκάζουν να προσεγγίζω και να παρατηρώ τα διάφορα θέματα πολιτικής από την οικονομική σκοπιά, την οποία κατέχω καλύτερα. Μ’ ένα παρόμοιο -ή μάλλον λίγο πιο παράδοξο- τρόπο θα προσπαθήσω να δώσω κάποιες ανιχνευτικές απαντήσεις σε μερικά από τα ερωτήματα αυτού του αφιερώματος.


Ας αρχίσουμε λοιπόν με την υπόθεση ότι στην εποχή της πληροφορίας και των δικτύων η ΕΕ είναι μια μεγάλη εταιρία που παράγει «πολιτική», δηλαδή λαμβάνει αποφάσεις και μέτρα. Είναι γνωστό πως σήμερα το νέο παράδειγμα οργάνωσης κινείται πέρα από τις ιεραρχικές δομές και προς τα δίκτυα: όπως παρατηρεί και ο Castells τα δίκτυα αποτελούν τη νέα μορφολογία των κοινωνιών δίνοντας νέες μορφές στη παραγωγή, στην εξουσία, στην «εμπειρία» (experience) και στο πολιτισμό. Για να συμπληρώσουν οι Arguilla και Ronfeldt (1996) ότι η επανάσταση στο τομέα της πληροφορίας και των αντίστοιχων τεχνολογιών διαβρώνει τις ιεραρχίες προς μια εποχή δικτύων. Παράλληλα το ίδιο συμβαίνει και στα μοντέλα οργάνωσης των επιχειρήσεων όπως εύστοχα δείχνει ο Δαφέρμος. Έτσι λοιπόν και η εξεταζόμενη εταιρία, η ΕΕ δηλαδή, οφείλει να κινηθεί προς ένα δικτυακό μοντέλο οργάνωσης. Αυτό είναι το πρώτο συμπέρασμά μας στο οποίο θα επανέλθουμε σε λίγο.


Ας περάσουμε τώρα στα μέλη της ΕΕ. Οι Ευρωπαίοι πολίτες δίνουν ύπαρξη και νόημα στην έννοια της ΕΕ προσφέροντας την εργασία τους στη παραγωγή αποφάσεων και αποτελούν το εργατικό δυναμικό της (θεωρητικά τουλάχιστον). Βέβαια η ιδιομορφία έγκειται στο γεγονός ότι κάθε Ευρωπαίος «εργάτης» κατέχει αδιευκρίνιστο ποσοστό μετοχών της εταιρίας, ενώ παράλληλα παίζει και το ρόλο του πελάτη. Επίσης τα διάφορα Ευρωπαϊκά όργανα μαζί με τις κυβερνήσεις συγκροτούν το διευθυντικό συμβούλιο. Το ερώτημα είναι με ποιο τρόπο θα πετύχουμε βελτίωση στη ποιότητα των «προϊόντων» και των «υπηρεσιών». Το παράδειγμα της Toyοta φανερώνει την επιτυχία (μεταξύ άλλων αύξηση ποιότητας, ευελιξία, ικανοποίηση εργαζομένων) από την ευρεία συμμετοχικότητα των εργαζομένων στη παραγωγή. Επομένως ένα δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι πρέπει να κινηθούμε προς την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των εργαζομένων. Με άλλα λόγια, περισσότερο ριζοσπαστικά, τα μέσα παραγωγής να δωθούν στους ανθρώπους που παράγουν.


Εδώ όμως υπάρχει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα στην αναλογία μας. Οι Ευρωπαίοι «εργάτες» είναι αυτοί που παράγουν «πολιτική»; Αν παράγουν, πόσο παράγουν; Η ΕΕ φαίνεται να είναι εξαίρεση στον κανόνα: οι διευθυντές παραγούν παραπάνω από τους εργάτες. Το παράλογο δεν μπορεί να αντέξει υπό την ίδια μορφή στην εποχή των δικτύων και της πληροφορίας. Δύο από τα σημαντικότερα μέσα παραγωγής, η πληροφορία (γνώση, δεδομένα, πολιτισμός) και οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών), είναι διαθέσιμα σε ολοένα και περισσότερους Ευρωπαίους «εργάτες» οδηγώντας σε σταδιακή -διαφαινόμενη- κατάρρευση τις παραδοσιακές ιεραρχίες. Είναι λοιπόν σαφές ότι η εποχή μας δίνει νέες δυνατότητες συμμετοχής σε ομάδες και πολίτες που ήταν παλιότερα αποκλεισμένες από τις πολιτικές διεργασίες.


Αν λοιπόν η ΕΕ είναι αποφασισμένη να επιβιώσει προσφέροντας καλύτερα «προϊόντα» και «υπηρεσίες» στους πελάτες/εργάτες πρέπει να οργανωθεί σε δίκτυα, χτίζοντας διαύλους επικοινωνίας χρησιμοποιώντας τις σύγχρονες τεχνολογίες. Οφείλει, βασιζόμενη στην αξία του ολοπτισμού, δηλαδή τη δυνατότητα του κάθε μέλους ανά πάσα στιγμή να βλέπει το όλον, να δημιουργεί, να συντηρεί, να ενισχύει και να ανανεώνει τα μέσα, τις «διεργασίες» (processes) και όχι το «περιεχόμενο». Κατά τη γνώμη μου το βασικότερο βήμα είναι ο κοινός Ευρωπαικός προσανατολισμός προς μια παιδεία «διεργασιών» (ιδεολογίας «μεθόδου») δηλαδή κριτικού τρόπου προσέγγισης, αντί παιδείας «περιεχομένου», «καθηκόντων» και «ορισμών». Βέβαια όταν μιλάς στους ανθρώπους για αλλαγή παιδείας, είναι συνηθισμένο να εισπράττεις αποδοκιμαστικά βλέμματα, καθώς τα αποτελέσματα γίνονται ορατά σε βάθος χρόνου. Τι συγκεκριμένες αλλαγές, λοιπόν, μπορούν να γίνουν στη παραγωγή «πολιτικής»;


Ας αφήσουμε για λίγο την αναλογία ΕΕ-εταιρίας και ας εξετάσουμε πως αλλάζουν οι κοινωνικές δομές. Σύμφωνα με τη Μαρξιστική προσέγγιση (Engels, 1894; Harnecker, 1974; Marx, 1889) η οικονομία (η δομή) παίζει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση του πολιτικού/νομοθετικού και ιδεολογικού επιπέδου της κοινωνίας (υπερδομή). Με λίγα λόγια αν στη διαδικάσια της παραγωγής κυριαρχούν οι αξίες της συνεργασίας, της επικοινωνίας, της συμμετοχής και της αυτοδιαχείρισης (αντί της ατομικότητας, του ανταγωνισμού, της ιεραρχίας και της αλλοτρίωσης) τότε είναι πιθανό οι έννοιες αυτές να οδηγήσουν σε παρόμοιες νέες πολιτικές διεργασίες. Η κοινωνική συνείδηση καθορίζεται από την οικονομία, τον «κατευθυντήριο μίτο» της ιστορίας (Harnecker, 1974). Δεν μπορεί συνεπώς η ΕΕ να φιλοδοξεί να υιοθετήσει πιο δημοκρατικά μοντέλα διακυβέρνησης όταν η παραγωγή στην οικονομία δεν στηρίζεται σε συγγενή μοντέλα.


Μέρος δεύτερο: Συλλογική νοημοσύνη και Ε.Ε.


Ο ερχομός του κοινωνικού Web δημιουργεί ευκαιρίες για αλληλεπιδράσεις μεγάλης κλίμακας ανάμεσα στους ανθρώπους μέσω των νέων τεχνολογικών εργαλείων: ιστολόγια, φόρουμ, wiki, email, podcast κτλ. Χρησιμοποιώντας λοιπόν αυτά τα φτηνά εργαλεία συλλογικής νοημοσύνης μπορούμε να δημιουργήσουμε εγχειρήματα μεγάλης κλίμακας για τη λήψη αποφάσεων και τη λύση προβλημάτων. Πριν προχωρήσουμε σε συγκεκριμένες προτάσεις, είναι καλό να ορίσουμε τι εννοούμε με τον όρο συλλογική νοημοσύνη. Κατ’αρχήν νοημοσύνη είναι:



-η ικανότητα να καταλαβαίνεις ή να μαθαίνεις
-να αντιμετωπίζεις νέες καταστάσεις
-να χρησιμοποιείς τρόπους συλλογισμού
-η ικανότητα να χρησιμοποιείς τη γνώση για να προσαρμόζεσαι σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον


Έτσι λοιπόν με λίγα λόγια η συλλογική νοημοσύνη αναφέρεται σε:



-ομάδες που κάνουν πράγματα μαζί τα οποία φαίνονται έξυπνα
-ομάδες που καταπιάνονται με νέες καταστάσεις
-ομάδες που χρησιμοποιούν γνώση για να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον που αλλάζει


Πώς θα μπορούσε η ΕΕ να χρησιμοποιήσει την έννοια της συλλογικής νοημοσύνης και τις νέες τεχνολογίες δημιουργώντας ευκαιρίες για συμμετοχή στη παραγωγή «πολιτικής» και τη συλλογική λήψη αποφάσεων σε καίρια ζητήματα; Η πλατφόρμα του collaboratorium που αναπτύσσεται από τους Iandoli, Klein και Zollo μπορεί να προσφέρει ενδιαφέρουσες αφορμές για σκέψεις και πειραματισμούς. Στην εργασία τους οι ερευνητές προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα μοντέλο, μία πλατφόρμα που θα επιτρέπει το συλλογικό στοχασμό, τη διατύπωση προτάσεων και τη λήψη συλλογικών αποφάσεων για περίπλοκα ζητήματα που μας αποσχολούν, όπως παραδείγματος χάριν η κλιματική αλλαγή. Οι παραπάνω επιστήμονες βασίζουν το collaboratorium στην ανάπτυξη επιχειρημάτων και προσπαθούν να εντοπίσουν τον τρόπο λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων (online virtual communities) χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα μοντέλα απεικόνισης της διεργασίας (process) στη λήψη αποφάσεων. Επιπλέον μέσω της επιχειρηματολόγησης στόχος τους είναι η αποφυγή των προβλημάτων της Wikipedia (τον αποκαλούμενο πόλεμο των αλλεπάλληλων επεξεργασιών). Η διαφορά ανάμεσα στο collaboratorium και στα άλλα εργαλεία ευρείας χρήσης όπως τα φόρουμ, τα ιστολόγια και τα wiki, είναι ότι το πρώτο υποστηρίζει την οργανώση της γνώσης κυρίως μέσω της λογικής (του συλλογισμού) χρησιμοποιώντας χάρτες επιχειρημάτων και εργαλεία αξιολόγησης. Οι χάρτες επιχειρημάτων σκιαγραφούν τις διατυπωμένες ιδέες και προτάσεις με τρόπο τέτοιο ώστε οι επισκέπτες να μπορούν εύκολα να παρακολουθούν και να συμμετάσχουν στις διεργασίες. Εμπειρικά δεδομένα αποδεικνύουν μέχρι στιγμής ότι το collaboratorium μπορεί και δουλεύει εύρυθμα και αποτελεσματικά περιλαμβάνοντας συμμετέχοντες οι οποίοι βρίσκονται διασκορπισμένοι σε διάφορες γεωγραφικές περιοχές.


Μέρος τρίτο: Συμπεράσματα



Είναι λοιπόν φανερό ότι τα μέσα για την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των Ευρωπαίων πολιτών υπάρχουν και μάλιστα σε χαμηλά κόστη. Αν υπάρχει η βούληση από την ΕΕ για μια πιο συμμετοχική δημοκρατία, τότε οφείλει να παρέχει στους πολίτες τα μέσα παραγωγής «πολιτικής», δηλαδή τη γνώση (γνώση σχετικά με τη χρήση των τεχνολογιών), τη πρόσβαση στη πληροφορία, τη παιδεία (κριτική προσέγγιση) και τον εμπλουτισμό της οικονομικής της ατζέντας με εγχειρήματα που βασίζονται στις αξίες της συνεργασίας και της συμμετοχής. Σύμφωνα με το Μαρξ ο τρόπος παραγωγής καθορίζει όλα τ’ άλλα. Ανεξαρτήτως αν υπάρχει ή όχι η βούληση από τις ελίτ της ΕΕ για αλλαγές, οφείλουμε πρώτα εμείς να στηρίζουμε προσπάθειες παραγωγής με «ανοικτό κώδικα» κάνοντας ένα βήμα πιο κοντά στην Ουτοπία του ανοικτού σχεδιασμού των πολιτισμών.

Αναφορές (όσες δεν υπάρχουν με διαδικτυακούς συνδέσμους):

- Arquilla, J., and Ronfeldt, D., (1996), The Advent of Netwar, United States, Dept. of Defense and National Defense Research Institute, RAND.

- Engels, F., (1894), Lettre a B. Borgius du 25 Janvier: Marx – Engels, Oeuvres Choisies, volume 3.

- Harnecker, M., (1974), Les Concepts Élémentaires du Materialisme Historique, Siglo Veintiuno Editores SA.

- Marx, K., (1889), Das Kapital, translated in Greek by Mavrommatis P., 1978, Σύγχρονη Εποχή.


Η κοινωνία και ο καπιταλισμός δεν έχουν ούτε κοινή καταγωγή, ούτε κοινό προορισμό. Η κοινωνία σχετίζεται με το κοινό συμφέρον ενώ ο καπιταλισμός με το ατομικό, μεταφρασμένο συνήθως σε χρηματικές μονάδες. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η επικράτηση του ατομικού συμφέροντος έναντι του κοινού οδηγεί στη φτώχεια. Γιατί σίγουρα η φτώχεια δεν είναι μέρος του κοινού μας συμφέροντος. Ακόμη και το φαινομενικά καπιταλιστικής προέλευσης, διάσημο, επιτραπέζιο παιχνίδι Μονόπολη, σε κάθε γύρο δίνει στους παίχτες ένα ποσό για να συνεχίσουν να υπάρχουν στο παιχνίδι. Βέβαια στη Μονόπολη δεν υπάρχει φυσικό περιβάλλον να βλάψει κανείς. Τι σχέση όμως μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στη Μονόπολη, στη φτώχεια και στο φυσικό περιβάλλον;


Το περιβάλλον είναι μέρος της κοινής μας περιουσίας, των «Κοινών».[1] Πιο συγκεκριμένα, ο Barnes στο βιβλίο του Capitalism 3.0 ταξινομεί τη σφαίρα των Κοινών χωρίζοντάς την σε τρεις κύριες κατηγορίες: τα φυσικά Κοινά (δηλαδή ο αέρας, το νερό, οι λίμνες, οι φυσικοί πόροι κ.τ.λ.), τα δημόσια Κοινά (οι δρόμοι, τα πανεπιστήμια, τα μουσεία κ.τ.λ.) και τα πολιτισμικά Κοινά (οι γλώσσες, οι επιστήμες, το διαδίκτυο, το ανοικτό και ελεύθερο λογισμικό κ.τ.λ.). Αντίθετα με τα περισσότερα πράγματα στη σύγχρονη καπιταλιστική εποχή, τα Κοινά δεν είναι ούτε ιδιωτικά, ούτε κρατικά: χαρακτηρίζονται από μια σχεσιακή προσέγγιση, καθώς περιέχουν κοινωνικές σχέσεις βασισμένες σε ένα ήθος συνεργασίας κι αλληλεξάρτησης, μακριά από κάθε είδος εμπορευματοποίησης.[2] Ο Bauwens διαχωρίζει τα Κοινά σε αυτά που είναι ανθρώπινα δημιουργήματα (σύμφωνα με τη προαναφερόμενη κατηγοριοποίηση του Barnes πρόκειται για τα δημόσια και πολιτισμικά Κοινά) και σε αυτά που αποτελούν φυσικούς πόρους (τα φυσικά Κοινά). Ύστερα πηγαίνει δύο βήματα παρακάτω ονομάζοντας πρώτα ως «Κοινά» και τα συγκεκριμένα θεσμικά/νομικά πλαίσια τα οποία χρησιμοποιούνται για τη διαχείριση των κοινών πόρων, και έπειτα αντιλαμβανόμενος ως «Κοινά» τα κοινωνικοπολιτικά κινήματα που προωθούν τις δύο προηγούμενες τάξεις Κοινών.


Σε αυτό το άρθρο, εμπνευσμένος από τις ιδέες του Barnes, υποστηρίζω ότι η θεσμοθέτηση και η ενδυνάμωση της σφαίρας των Κοινών αποτελεί ελπίδα για την καταπολέμηση της παγκόσμιας φτώχειας. Τα φυσικά Κοινά ανήκουν σε όλους. Ο καθένας και η καθεμία έχει δικαίωμα ιδιοκτησίας στο φυσικό πλούτο, στα οικοσυστήματα, στον αέρα κ.τ.λ. Όπως επισημαίνει ο Barnes ο κοινός μας πλούτος παραμένει ένα σκοτεινό θέμα του «οικονομικού σύμπαντος»: υπάρχει παντού, αλλά δεν τον βλέπουμε. Αγνοούμε τα Κοινά γιατί δεν έχουν τιμή, γιατί δεν έχουν ετικέτα, γιατί βρίσκονται σε πλασματική αφθονία, γιατί δεν μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε την έννοια της ομότιμης ιδιοκτησίας: ούτε ιδιωτική, ούτε κρατική αλλά ομότιμη. Ανήκει σε όλους ανεξαιρέτως. Αν δεν ανήκει έστω και σε έναν, τότε δεν είναι ομότιμη. Τα φυσικά Κοινά δεν ανήκουν στο σύστημα (είτε αυτό είναι καπιταλιστικό, είτε σοσιαλιστικό, είτε υβριδικό, είτε κάτι άλλο) αλλά στους ανθρώπους. Σε όλους τους ανθρώπους ανεξαιρέτως. Η αξία των Κοινών είναι άπειρη και δεν μπορεί να αποτυπωθεί εύκολα και αξιόπιστα σε οικονομικούς όρους, καθώς ο φυσικός πλούτος δεν εξυπηρετεί μόνο κάποιες συγκεκριμένες ανάγκες, αλλά είναι προϋπόθεσή της ύπαρξής μας σαν βιολογικά όντα. Επιπροσθέτως, στην ιδιοκτησία των Κοινών δεν έχουν ίσο μερίδιο μόνο οι σημερινοί άνθρωποι αλλά και οι μελλοντικές γενιές. Αυτοί που θα κληρονομήσουν από εμάς ένα φυσικό πλούτο που περιλαμβάνει το νερό που θα πίνουν, τον αέρα που θα αναπνέουν, τη γη που θα καλλιεργούν. Η επιβίωσή τους καθώς και η ποιότητα της ζωής τους καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τις σημερινές μας ενέργειες.



Η ανάγκη υιοθέτησης μιας νέας περιβαλλοντικής πολιτικής είναι επιτακτική, όμως είναι κοινή αντίληψη πως ό,τι και να γίνει η μόλυνση δεν μπορεί να μηδενιστεί. Είναι μέρος της εντροπίας του συστήματος, που δυστυχώς ή ευτυχώς πάντα θα υπάρχει. Ευθύνη μας είναι η μείωση του βαθμού μόλυνσης του περιβάλλοντος σε βιώσιμα πλαίσια. Επίσης, είτε μολύνουν το περιβάλλον είτε όχι, πολλές οικονομικές δραστηριότητες χρησιμοποιούν το κοινό μας πλούτο για τη προσφορά υπηρεσιών ή τη παραγωγή αγαθών και τη δημιουργία κέρδους (το οποίο, αν και για τη δημιουργία του χρησιμοποιήθηκε σα μέσο παραγωγής μέρος της σφαίρα των Κοινών, δεν διαμοιράζεται πίσω στην κοινωνία – έστω ένα μέρος αυτού – αλλά συσσωρεύεται στους λίγους). Ο ραδιοφωνικός σταθμός χρησιμοποιεί τις συχνότητες στον αέρα για τη λειτουργία του, ενώ οι υδροηλεκτρικές εταιρίες χρησιμοποιούν τον υδάτινο πλούτο για τη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, την οποία μετά θα πωλήσουν στους καταναλωτές. Επανερχόμενος σε ένα από τα ερωτήματα αυτού του αφιερώματος, θα προσπαθήσω να απαντήσω ανιχνευτικά με ποιο τρόπο μπορεί η περιβαλλοντική πολιτική να συνδεθεί με την καταπολέμηση της παγκόσμιας φτώχειας.


Βασιζόμενος σε όλες τις παραπάνω υποθέσεις, υποστηρίζω ότι μια νέα περιβαλλοντική πολιτική, που θα περιλαμβάνει τη θεσμοθέτηση της σφαίρας των Κοινών, μπορεί να συνεισφέρει στην καταπολέμηση της τοπικής και παγκόσμιας φτώχειας μέσω της θέσπισης ενός καθολικού εισοδήματος. Για παράδειγμα, οι επιχειρήσεις, τα κράτη, ακόμη και οι ιδιώτες που μολύνουν το περιβάλλον με ποικίλους τρόπους (απόβλητα, πυρηνικές δοκιμές κ.α.) ή οι τηλεοπτικοί σταθμοί και οι εταιρίες τηλεφωνίας που χρησιμοποιούν τον αέρα (γι’ αυτούς ο αέρας είναι μέσο παραγωγής) για τη μετάδοση των σημάτων τους, θα πληρώνουν ένα σημαντικό ποσό στο ταμείο των Κοινών, καθώς χρησιμοποιούν ή επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα μέρος του κοινού μας πλούτου. Τα χρήματα που θα συγκεντρώνονται στο παραπάνω ταμείο θα δημιουργούν ένα αποθεματικό, από το οποίο θα προέρχεται το βασικό καθολικό εισόδημα, που θα λαμβάνουν οι οικονομικά ασθενέστερες κοινωνικές ομάδες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, μέσω κατάλληλων μηχανισμών πετυχαίνεται και η προστασία του περιβάλλοντος και η ενίσχυση των οικονομικά ασθενέστερων ομάδων. Ένα παράδειγμα προστασίας του περιβάλλοντος (πρόκειται για τη μείωση εκπομπών CO2 στην ατμόσφαιρα) και παράλληλα συγκέντρωσης χρημάτων για ένα καθολικό εισόδημα αποτελεί το σύστημα cap and dividend που αναπτύσσεται από την οργάνωση Onthecommons. Η ιδέα πίσω από αυτή τη μέθοδο είναι σχετικά απλή: εκδίδονται περιορισμένες άδειες μόλυνσης (ανάλογα με τους επίσημους στόχους μείωσης) οι οποίες μέσα από δημοπρασία πωλούνται στους μολυντές, ενώ τα χρήματα δεν πηγαίνουν στις κυβερνήσεις αλλά διαμοιράζονται ισομερώς σε όλους τους πολίτες. Καθώς οι οικονομικά ασθενέστερες ομάδες είναι αυτές που μολύνουν λιγότερο, αυτές επωφελούνται περισσότερο από ένα τέτοια μέτρο σύμφωνα με τον Barnes. Με λίγα λόγια το cap and dividend είναι ένας τρόπος μείωσης των εκπομπών CO2 ενώ προστατεύει το εισόδημα των νοικοκυριών. Ο πυλώνας αυτού του συστήματος είναι ένα ίδρυμα (trust) το οποίο μπορεί να διευθύνεται είτε από τη κυβέρνηση, είτε από μια μη κερδοσκοπική εταιρία. Το ίδρυμα αυτό θα εκδίδει τις άδειες μόλυνσης και θα διαμοιράζει τα χρήματα που εισπράττει από τη δημοπρασία αυτών στους πολίτες.


Η μορφή θεσμοθέτησης των Κοινών απαιτεί ενδελεχή συζήτηση και έρευνα. Κατά πρώτον, θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να διασφαλιστεί η ακεραιότητα και η ανεξαρτησία του θεσμού. Ποιοι θα διοικούν το κοινό ταμείο και πώς θα εκλέγονται; Επίσης εξετάζοντας την πρόταση αυτή μακροοικονομικά, θα πρέπει να ελέγχεται κατά πόσο τα μισθώματα αυτά που θα είναι υποχρεωμένες οι εταιρίες, οι επιχειρήσεις, οι δήμοι, τα κράτη κ.λ.π. να πληρώνουν στο κοινό ταμείο, δε θα δημιουργούν πληθωριστικές τάσεις μεταφέροντας το κόστος στον καταναλωτή. Επιπλέον, ένα επιχείρημα ενάντια στην πρόταση που διατυπώνεται σ’ αυτό το άρθρο, θα μπορούσε να είναι ότι ο αριθμός των χρημάτων, που θα εισρέουν στο κοινό ταμείο, φαίνεται να εξαρτάται κατ’ ανάλογο τρόπο από την έκταση της μόλυνσης που θα λαμβάνει χώρα. Είναι γεγονός ότι όσο μεγαλύτερο θα είναι το μέγεθος της μόλυνσης, τόσο περισσότερο θα πληρώνει ο «μολυσματικός παράγοντας». Αυτό βέβαια, θεωρητικά, αναγκάζει το «μολυσματικό παράγοντα» να μολύνει λιγότερο, καθώς περισσότερη μόλυνση συνιστά υψηλότερο μίσθωμα. Όταν όμως μειώνεται η μόλυνση πώς θα εξασφαλίζεται το καθολικό εισόδημα; Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα δίνεται από την παρακάτω πρόταση: αν υποθέσουμε ότι για μόλυνση μεγέθους Α, η αξία του αποθεματικού του κοινού ταμείου είναι 100 χρηματικές μονάδες, 50 χρ.μ. θα διατίθενται σε 25 μερίσματα, σε 25 ανθρώπους, με αξία 2 χρ.μ./μέρισμα. Στη περίπτωση που το μέγεθος της μόλυνσης μειώνεται κατά το ήμισυ (δηλαδή Α/2), το αποθεματικό θα μειωθεί κατά το ήμισυ (δηλαδή 50 χρ.μ.) και πλέον θα διατίθεται ολόκληρο σε 25 μερίσματα ίδιας αξίας. Αν και το παραπάνω παράδειγμα είναι εξαιρετικά απλοϊκό, δείχνει τη σημασία του κατάλληλου προγραμματισμού για την εύρυθμη λειτουργία ενός κοινού ταμείου.


Βέβαια όταν μιλάμε για ενδυνάμωση και θεσμοθέτηση της σφαίρας των Κοινών δεν περιοριζόμαστε στα φυσικά Κοινά. Η γνώση και η τεχνολογία, κτήμα των Κοινών, αποτελεί μέσο παραγωγής και μέσο πολιτισμού. Η ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση και τη πληροφορία και η υιοθέτηση αδειών ομότιμης ιδιοκτησίας για προϊόντα πνευματικής παραγωγής, συνεισφέρουν στην οικονομική ενίσχυση της σφαίρας των Κοινών, αλλά αυτό είναι άλλο θέμα συζήτησης. Επίσης, το κοινό ταμείο θα μπορούσε να εξασφαλίσει πόρους και από άλλους τομείς, αλλά πάλι αυτό είναι έξω από τα όρια αυτού του κειμένου. Το παρόν άρθρου ήθελε να αναδείξει ένα νέο, ή μάλλον ακριβέστερα ένα ξεχασμένο, στόχο ενός εναλλακτικού πολιτικού αγώνα. Του αγώνα για τη θεσμοθέτηση και την ενδυνάμωση της σφαίρας των Κοινών. Η ιδέα του καθολικού εισοδήματος δεν πρόκειται για φιλανθρωπία. Πρόκειται απλά για τη διεκδίκηση αυτών που μας ανήκουν.


Αναφορές

[1] Επιλεγώ να μεταφράσω στα Ελληνικά τον όρο Commons ως «Κοινά», καθώς αυτός είναι ο όρος που χρησιμοποιούμε στα κείμενά του ιδρύματος για τις ομότιμες εναλλακτικές. Όσο γνωρίζω δεν υπάρχει σχετική βιβλιογραφία στην Ελληνική γλώσσα, πέρα από δύο αφιερώματα του πολιτικού περιοδικού Re-public στα οποία ο όρος που χρησιμοποιείται είναι «κοινά αγαθά». Παρόλ’ αυτά προτιμώ τον όρο «Κοινά» χάριν συντομίας.

[2] Thompson. Ε.P, (1968). The Making of the English Working Class, New York: The New Press; Thompson. Ε.P, (1968). (1993), Customs in Common, New York: The New Press; και Neeson, J.M., (1993), Commoners: Common right, Enclosure and Social Change in England, 1700-1820, Cambridge: Cambridge University Press.


2…Σύμφωνα με τον Paul Graham υπάρχουν, γενικά, τρεις ρόλοι που δύναται να έχει κάποιος στο κόσμο του Web: ο επαγγελματίας, ο ερασιτέχνης και ο τελικός χρήστης. Θα πρόσθετα επίσης και μια τέταρτη κατηγορία, αυτή του χάκερ που έχει κάποια χαρακτηριστικά του επαγγελματία (π.χ. βαθιά και εξειδικευμένη γνώση) και κάποια του ερασιτέχνη (π.χ. το ρομαντισμό). Με άλλα λόγια ένας χάκερ είναι ένας «επαγγελματίας ερασιτέχνης».


3…Στο Web 1.0 δεν υπήρχε συγκεκριμένος χώρος για τον ερασιτέχνη, ενώ για τον επαγγελματία, τον χάκερ και τον τελικό χρήστη οι ρόλοι ήταν πιο καθορισμένοι. Ο εφεδρικός στρατός του Web 1.0 αποτελούταν από τους ερασιτέχνες. Ο ερασιτέχνης [αρχ. ἐρασι- (εραστής) + -τέχνης)] λοιπόν δημιουργεί για να ικανοποιήσει ιεραρχικά ανώτερες ανάγκες, χωρίς να στοχεύει στο χρηματικό κέρδος -τις περισσότερες φορές δεν αμείβεται καθόλου- και η γνώση του δεν είναι τόσο εξειδικευμένη όσο του χάκερ ή του επαγγελματία. Ο ερασιτέχνης, όπως και ο χάκερ, δημιουργεί χωρίς να κατέχει αποκλειστικά: και οι δυο είναι υπέρμαχοι της συλλογικότητας, της καινοτομίας και της ελευθερίας.


4…Το Web 2.0 δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εκμετάλλευση του εφεδρικού στρατού των ερασιτεχνών. Τα flickr, MySpace, del.icio.us, και YouTube είναι αντιπροσωπευτικά κομμάτια της νέας αυτής πλατφόρμας του Web, που ενεργοποιώντας τις ικανότητες του ερασιτέχνη καθώς και την επιθυμία του για δημιουργία, τον αιχμαλωτίζει, κάνοντας έτσι ένα στρατηγικής σημασίας βήμα προς την έναρξη αμιγών επιχειρηματικών πρακτικών. Η εκούσια συμμετοχή του ερασιτέχνη μετατρέπεται επομένως σε (υπερ)αξία για τους διαχειριστές των παραπάνω κοινωνικών δικτύων και υπηρεσιών.


5. Tα μέσα παραγωγής έγιναν διαθέσιμα με την έλευση του Web 2.0 στους ερασιτέχνες και η εκμετάλλευση της συλλογικής νοημοσύνης και δημιουργίας αναγεννήθηκε. Ωστόσο οι πλατφόρμες, όπως τονίζει ο Trebor Scholtz, εξακολουθούν να ανήκουν στις εταιρίες. Ουσιαστικά πρόκειται για μια νέα έκφραση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής: στη βιομηχανική παραγωγή ο εργάτης -ο «επαγγελματίας» σύμφωνα με τη προηγούμενη κατηγοριοποίηση- πουλάει το χρόνο και την εργασία του έναντι μιας χρηματικής αμοιβής χωρίς πολλές φορές να απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της αυτοεκτιμήσης και αυτοεκπληρώσης, ενώ παράλληλα η εταιρία πλουτίζει. Κατά παρόμοιο τρόπο στη πνευματική παραγωγή του Web 2.0 ο ερασιτέχνης απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της κοινωνικότητας και της αυτοεκτίμησης (λαμβάνοντας κάποιες φορές μια χρηματική αμοιβή) καθώς οι εταιρίες αποκομίζουν μεγάλα κέρδη από αυτή την ανταλλαγή.


6…Είναι φανερό ότι στη παραγωγή του κοινωνικού Web αναδύεται μια νέα μορφή ενός κοινωνικού συμβολαίου (κατά Web ορολογία θα μπορούσε να αποκαλεσθεί «Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0»). Το Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0 περικλύει νέες έννοιες και τρόπους παραγωγής, διακυβέρνησης και ιδιοκτησίας αποτελώντας μια αφηρημένη πράξη δέσμευσης απέναντι στη δημιουργία αληθινής σφαίρας των Κοινών.


7…Όπως παρατηρεί ο Bauwens, oι νεταρχιστές ή δικτυοκράτες, δηλαδή αυτοί που κατέχουν τις πλατφόρμες και προωθούν τη συμμετοχή, λόγω της κερδοσκοπικής φύσης τους είναι επικίνδυνοι ως θεματοφύλακες των διαφόρων σχεδίων για την ενίσχυση της σφαίρας των Κοινών. Είναι στο χέρι του ερασιτέχνη να καταργήσει τις νεοκαπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής -την εκμετάλλευση από τον καπιταλιστή της πλατφόρμας- στο όνομα της δημιουργίας και ενδυνάμωσης της σφαίρας των Κοινών. Η ανεξαρτοποίηση και αυτονόμηση της πλατφόρμας με κάθε τρόπο οφείλει να αποτελέσει τακτικό στόχο του πολιτικού του αγώνα.


8…Το σύντομο μανιφέστο του ερασιτέχνη γράφτηκε από έναν ερασιτέχνη κουβαλώντας όλες τις αδυναμίες που έχουν οι δημιουργίες των ερασιτεχνών. Ωστόσο ο κώδικάς του παραμένει ανοιχτός προς κάθε τροποποίηση, επέκταση και βελτίωση της παρούσας ρητορικής και ανάλυσης.


Δείτε ακόμα:


P2P foundation


Το ελληνικό blog της P2P foundation

Η wiki σελίδα της P2P foundation στα Ελληνικά