Ο Αλέξανδρος Μελίδης είναι Πολιτικός Επιστήμονας

O Πρόδρομος Τσιαβός έχει εκτεταμένη εμπειρία ως σύμβουλος σε θέματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας, Τηλεπικοινωνιών, Πληροφοριακών Συστημάτων και Καινοτομίας τόσο στον ακαδημαϊκό όσο και στον ιδιωτικό χώρο.

Το εργαστήρι που οργάνωσε το περιοδικό Re-public προσπάθησε να συμβάλλει σε μια κωδικοποίηση πολιτικών προτάσεων και ακτιβιστικών δράσεων για το άνοιγμα των δημόσιων δεδομένων στην Ελλάδα. Η συζήτηση αυτή έγινε σε μία συγκυρία όπου μοιάζει να πολλαπλασιάζεται η πίεση των πολιτών για ψηφιοποίηση και ελεύθερη διάθεση της δημόσιας πληροφορίας.[1]


Πέρα από τους διαχωρισμούς μεταξύ της ανοικτής ή κλειστής πληροφορίας, των δημόσιων ή ιδιωτικών δεδομένων, οι συμμετέχοντες διατύπωσαν την κοινωνική και πολιτική σημασία της παραγωγής δημόσιων ποιοτικών δεδομένων και την ελεύθερη επαναχρησιμοποίησή τους.


Μία τέτοια δυναμική θα δώσει την δυνατότητα σε πολίτες, ΜΚΟ, επιχειρήσεις, αλλά και σε πολλούς οργανισμούς του δημόσιου να αναπτύξουν πληθώρα εφαρμογών διαχείρισης πόρων και θα αποτελέσει ένα εργαλείο για περισσότερη διαφάνεια, συμμετοχή, ισηγορία.


Ποιοι παράγουν δημόσια πληροφορία;


Ποιοτικά, ανοικτά δημόσια δεδομένα παράγει δυνητικά ο κάθε πολίτης. Πρώτα από όλα, όμως, το κάνει το κράτος στο όνομά τους. Ενώ, η ευρωπαϊκή νομοθεσία για την πρόσβαση στην περιβαλλοντική πληροφορία που προβλέπεται από τη σύμβαση του Aarhus αλλά και η εφαρμογή της οδηγίας για την διάθεση δεδομένων δημοσίου τομέα, PSI είναι ιδιαίτερα προωθημένες και έχουν κυρωθεί από το ελληνικό κράτος, στην πράξη αγνοούνται από τις περισσότερες κρατικές υπηρεσίες.


Το άνοιγμα και η ελεύθερη διάθεση της πληροφορίας που συλλέγεται από το κράτος δεν είναι απαραίτητα ένα δισεπίλυτο πρόβλημα. Δεν θα ήταν τόσο κοστοβόρο να ξεκινούσαμε από το άνοιγμα των δεδομένων από συμβάσεις προμηθειών του Ελληνικού Δημοσίου. Να δημοσιεύονται με ανοικτά πρότυπα όλες οι πληρωμές του Δημόσιου προς Νομικά Πρόσωπα με περιγραφή του αντικείμενου, το πόσο της σύμβασης και το ΑΦΜ του δικαιούχου. Δεν θα ήταν τόσο χρονοβόρο να δημοσιεύονται με ανοικτά ψηφιακά πρότυπα όλα τα αρχεία με τα πρωτογενή στοιχεία της ΕΣΥΕ, τα αρχεία του Εθνικού Τυπογραφείου, τα αρχεία με γεωγραφική πληροφορία( ψηφιακά υπόβαθρα και μεταδεδομένα ) των Υπουργείων ΠΕΧΩΔΕ και Γεωργικής Ανάπτυξης καθώς και τα αποχαρακτηρισμένα της ΓΥΣ.


Όμως όλες αυτές οι δράσεις όχι απλώς δεν έχουν δρομολογηθεί, αλλά ούτε καν αποτελούν βάση διαλόγου για τις αντίστοιχες κρατικές υπηρεσίες.


Και χωρίς το κράτος


Οι περισσότερες φωνές διαμαρτυρίας στο εργαστήρι επανέλαβαν την έλλειψη πολιτικής βούλησης. Αυτή η έλλειψη, όμως, μπορεί να παρακαμφθεί από τη βούληση των πολιτών. Δεν είναι μόνο οι δράσεις που μπορούν να πιέσουν προς το άνοιγμα της δημόσιας πληροφορίας από κρατικές υπηρεσίες, αλλά και αυτές που είτε μπορούν να απελευθερώσουν αυτήν την πληροφορία είτε να την δημιουργήσουν από μηδενική βάση.


Ένα υπόδειγμα για την πρώτη περίπτωση είναι η εθελοντική πλατφόρμα τήλαφος. Για την δεύτερη, μια καλή πρακτική είναι το ελεύθερο/ανοικτό λογισμικό – ΕΛ/ΛΑΚ.


Ο τήλαφος βασίζεται σε μια συστηματική αντιγραφή γεωγραφικών πληροφοριών από τα ΦΕΚ και μια επιτόπου καταγραφή από εθελοντές πολίτες που καταλήγει στην δημιουργία ελεύθερα προσβάσιμων και ελεύθερα διαθέσιμων ψηφιακών χαρτών που αποτυπώνουν με ακρίβεια τις καμένες και τις αναδασωτέες περιοχές στην ελληνική επικράτεια. Είναι ένα απαραίτητο εργαλείο για οποιαδήποτε δημοκρατική περιβαλλοντική πολιτική αλλά και για κάθε σχετική ακτιβιστική δράση.


Η κοινωνική και πολιτική διάσταση του ΕΛ/ΛΑΚ σχετίζεται, κατά πρώτο λόγο, με την δημιουργία ανοικτών εργαλείων και προτύπων που η χρήση τους ενδυναμώνει κοινωνικές ομάδες και τους πολίτες. Στο εργαστήρι παρουσιάστηκαν τέτοιου είδους εφαρμογές που μπορούν να καταγράψουν με ακρίβεια τη γεωγραφική διασπορά κεραιών κινητής τηλεφωνίας, την ελληνόφωνη επιστημονική βιβλιογραφία και που μπορούν να φιλοξενήσουν διαρκής τιμοληψίες.


Τι μπορεί να ξεκινήσει;


Θα θέλαμε να διατυπώσουμε τα συμπεράσματά μας και συνθηματολογικά. 1000 Τήλαφοι με ανοιχτά δεδομένα είναι περισσότερο χρήσιμοι για τους πολίτες από την κλειστή γι’ αυτούς Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού. 1000 OLPC laptops μπορούν να ταρακουνήσουν περισσότερο το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα από την συγγραφή 10 νέων βιβλίων από τον Οργανισμό Εκδόσεων Διδακτικών Βιβλίων. Δεν τίθονται, βέβαια, αυτά τα διλήμματα. Κάποια φορά, όμως, όταν μια ομάδα ειδικών συγκεντρωθεί και πάλι γύρω από ένα τραπέζι για να καταρτίσει άλλον έναν προϋπολογισμό ενός κρατικού οργανισμού, ίσως κάποιος πρέπει να τα θέσει. Πιστεύουμε πως αυτή η στιγμή δεν θα αργήσει.

[1]Η συζήτηση έχει αποκτήσει κάποιο ιστορικό. Στον διάλογο που έγινε στο πλαίσιο του συνεδρίου του Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος ( http://www.karounos.gr/blog/?p=24 & http://www.republic.gr/podcasts/?cat=2 ) και στις πρωτοβουλίες για τα ψηφιακά δικαιώματα (http://digitalrights.gr ), την ομότιμη παραγωγή και ανταλλαγή ψηφιακών αγαθών (http://bloggr.p2pfoundation.net/ ) και πρόσφατα με την κίνηση πολιτών 4Δ (http://publicdata.gr)


Θανάσης/Παύλος: Αλήθεια, γιατί το όνομα “τήλαφος”; Υπάρχει ένα κυρίαρχο κίνητρο του δημιουργού ή των συμμετεχόντων στο Τήλαφος-αναδασωτέα; Μπορείς να μας αναλύσεις σύντομα την ως τώρα συμμετοχή των πολιτών είτε μέσα από τις δημόσιες καταχωρήσεις τους είτε μέσα από την προσωπική επαφή τους μαζί σου;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Όταν κάποιος δημιουργεί κάτι καινούργιο, έχει την θαυμάσια ευκαιρία να το βαφτίσει. Το “Τήλαφος”, στα Αγγλικά “ti-la-phos”, είναι ένα ακρωνύμιο για το “Time Lapse Photographs”. Tilaphos είναι το όνομα μιας μικρής εφαρμογής ανοιχτού κώδικα, παραπαίδι μιας μεγαλύτερης εφαρμογής καταγραφής οδικών προβλημάτων και άλλων δεδομένων δημοσίου ενδιαφέροντος. Έμοιαζε η λέξη τόσο πολύ με ελληνική, που κάποιοι από την κοινότητα της TCL (γλώσσα προγραμματισμού στην οποία είναι γραμμένη η εφαρμογή) ρωτούσαν τί σημαίνει στα ελληνικά. Στα ελληνικά λοιπόν σημαίνει “Τηλεματική Απεικόνιση Οδικών Συμβάντων” – “Τηλ-απ-ος” όπου το “π” τρέπεται σε “φ” επειδή το “ο” του “Οδικών” δασύνεται (στα αρχαία). Έτσι, μαζί με το νέο ιστολόγιο, δημιουργήθηκε και ένα καινούριο όνομα.
Το θέμα της δημόσιας πληροφορίας με απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια. Είναι το βαθύτερο κίνητρό μου πίσω απ’ τη δημιουργία του Τήλαφου-αναδασωτέα. Τα γεγονότα του προηγούμενου καλοκαιριού με τις πυρκαϊές, με ώθησαν στην αρχική δημιουργία του Τήλαφου και στις καταγραφές των καμένων με GPS, σαν μια προσωπική διέξοδο στη θλίψη για το δάσος που είχα δίπλα στο σπίτι μου και που χάθηκε.


Η αποδοχή που είχε ο Τήλαφος με τις καταγραφές των καμένων με GPS με εξέπληξε. Έλαβα δεκάδες μηνύματα από ανθρώπους που έβρισκαν την προσπάθεια αξιόλογη, ίσως γιατί ταυτίζονταν με τη δική τους ανάγκη να βρουν μια διέξοδο στην γενική ανοργανωσιά και απραξία που επικρατεί στο θέμα αυτό απ’ την πλευρά της πολιτείας, που αδυνατεί να διοχετεύσει τις αγωνίες και τις ανάγκες των ανθρώπων που ενδιαφέρονται για το περιβάλλον σε δημιουργικές πράξεις.


Το ενδιαφέρον χιλιάδων Ελλήνων επισκεπτών, και τα πολλά μηνύματα συμπαράστασης, στο διάστημα των 2-3 πρώτων μηνών του Τήλαφου, ήταν σημαντικά για μένα, ιδίως επειδή το ιστολόγιο εξ αρχής την οργισμένη αλλά εύκολη διαμαρτυρία, που συνήθως ελκύει ομονοούντες δυσαρεστημένους και αυξάνει τις επισκέψεις, ενώ ίσως μακροχρόνια οδηγεί περισσότερο στον πεσιμισμό και στην ηττοπάθεια.


Ταυτόχρονα διαπίστωνα και δύο νέα πράγματα:


α. Ακόμα και οι θερμότεροι υποστηρικτές της προσπάθειας καταγραφής με GPS, απ’ τους οποίους κάποιοι είχαν και άμεση σχέση με το επιστημονικό αντικείμενο, είχαν μεγάλη δυσκολία πρακτικής συνδρομής με δικές τους καταγραφές με GPS. Για μένα ήταν πιο εύκολο, γιατί αντικατέστησα κάποιο χρόνο αθλητικής άσκησης με οδοιπορία στα καμένα, για άλλους όμως αυτό ήταν πολύ δύσκολο ή ακατόρθωτο.


Τελικά κατάλαβα ότι παρ’ όλες τις καλές προθέσεις, τις δικές μου και των άλλων, μαζικό πρακτικό αποτέλεσμα ήταν πολύ δύσκολο να επιτευχθεί και η προσπάθεια δεν θα κατάφερνε να αποδώσει χρήσιμους καρπούς, όχι γιατί συναντούσε αδιαφορία, αλλά γιατί οι μέθοδοι που πρότεινε ο Τήλαφος δεν μπορούσαν να ακολουθηθούν από το κοινό του.


β. Συζητήσεις με τον Ηλία Τζηρίτη της WWF και με δασικούς, οδήγησε γρήγορα στην διερεύνηση άλλων πηγών δεδομένων και στην “ανακάλυψη” της πηγής του Εθνικού Τυπογραφείου. Ο ιστότοπος του Ε.Τ. μου ήταν γνωστός από παλιά, όμως την πραγματική αξία ενός εργαλείου την ανακαλύπτει κανείς μόνον όταν το χρειάζεται. Τα ελλιπή έστω, όσον αφορά τις συντεταγμένες, δεδομένα που δημοσιεύονται στο ΦΕΚ από τα δασαρχεία έδωσαν την απάντηση για το πως θα μπορούσε να δοθεί δημιουργική διέξοδος στην ανάγκη φίλων του δάσους και επισκεπτών του Τήλαφου να προσφέρουν κάτι παραπάνω, χωρίς να μπουν στη δοκιμασία της οδοιπορίας στα καμένα.


Η εμπειρία του Τήλαφου-αναδασωτέα δείχνει πάντως ότι αυτοί που συμμετέχουν ενεργά είναι άνθρωποι που είχαν ήδη ένα προσωπικό ενδιαφέρον για περιβαλλοντικά θέματα, πριν ανακαλύψουν τον Τήλαφο. Το κοινό κίνητρο αυτών που συμμετέχουμε στην προσπάθεια είναι το ενδιαφέρον και η αγωνία για την διαφύλαξη του φυσικού και δασικού πλούτου. Δεν είναι τυχαίο ότι το μεγαλύτερο μέρος όσων καταχωρούν δεδομένα είναι φίλοι ή μέλη οικολογικών οργανώσεων ή ιστοτόπων.


Θανάσης/Παύλος: Τι περιμένεις εσύ και τι το κοινό του datablog από την προσπάθεια αυτή; Πώς οργανώνεται και αναδεικνύεται μια καταχώρηση;


Τήλαφος: Το datablog είναι ένα διαδικτυακό πείραμα συλλογικότητας: “Διαδικτυακό”, γιατί παρουσιάζεται, συλλέγει και διαχέει πληροφορίες αποκλειστικά μέσω του διαδικτύου. “Πείραμα” γιατί η προσπάθεια έχει μια αρχή μια διάρκεια και ένα τέλος (δεδομένου και του πεπερασμένου των κηρύξεων που υπάρχουν), στο οποίο προσπαθεί να φτάσει αποδεικνύοντας μια υπόθεση: ότι αυτά που φαίνονται δύσκολο να γίνουν από την πολιτεία, είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο εύκολα, και μπορούν να γίνουν από μια χούφτα εθελοντών με μηδενικό κόστος. “Συλλογικότητας”, γιατί η καταχώριση των δεδομένων είναι συλλογική, και τα δεδομένα ανήκουν σε όλους όσους τα χρειάζονται χωρίς κανέναν απολύτως όρο ή περιορισμό.


Το κοινό ζητούμενο είναι να διαχυθεί στο ελληνικό διαδίκτυο αξιόπιστη δημόσια πληροφορία σχετικά με τις δασικές εκτάσεις που χάνονται, ώστε να γίνει κατανοητό, με αποδείξεις, ότι η συρρίκνωση της δασικής γης του τόπου μας είναι μια υπόθεση που συμβαίνει δίπλα μας κάθε μέρα. Υπάρχει ανάγκη για λεπτομερή και αξιόπιστη πρωτογενή πληροφορία που να είναι αξιοποιήσιμη από επιστήμονες, αλλά και που να μπορεί να φανεί χρήσιμη ταυτόχρονα και στον απλό πολίτη και τους δημοσιογράφους. Το datablog δεν κάνει τίποτα άλλο από το να αναδεικνύει με σύγχρονα ηλεκτρονικά εργαλεία την πληροφορία που υπάρχει κρυμμένη στα ΦΕΚ. Για το λόγο αυτό, παρατίθεται πάντα μαζί με την πληροφορία και ο σύνδεσμος που οδηγεί στην σχετική σελίδα του ΦΕΚ, ώστε να επαληθεύονται άμεσα τα δεδομένα από όποιον το επιθυμεί.


Δεν θα έλεγα ότι οι καταχωρίσεις “οργανώνονται” με κάποιον τρόπο, αν και μερικές φορές υπάρχει κατεύθυνση για το που θα ήταν καλύτερο να εστιάσουμε. Το ερώτημα π.χ. “πρώτα χάρτες ή πρώτα στατιστικά;” Δεν έχει απαντηθεί ακόμα. Υπάρχουν οδηγίες χρήσης σε 3 βίντεο και 1 howto με εικόνες, και όποιος θέλει να συμμετάσχει χρησιμοποιεί ελεύθερα ένα εργαλείο online για να κάνει την καταχώριση.


Σε μία εξαιρετική περίπτωση συμμετοχής, αυτήν της Καλλιόπης Χαρκιανάκη, η οποία διέθεσε πάρα πολύ προσωπικό χρόνο για την καταχώριση δεδομένων και απέκτησε έτσι ιδιαίτερη εμπειρία, έγινε χρήση ενός πιο εξελιγμένου εργαλείου διαχείρισης που δεν είναι διαθέσιμο στους υπόλοιπους λόγω του κινδύνου εισαγωγής μαζικών σφαλμάτων, αλλά που βοηθάει στην μείωση του χρόνου καταχώρισης μεγάλου αριθμού δεδομένων, με δημιουργία ενός είδους “γραμμής παραγωγής”.


Η συμμετοχή και άλλων στην καταχώριση των δεδομένων, βοήθησε πάρα πολύ στη διόρθωση σφαλμάτων του κώδικα και στη βελτίωση της λειτουργίας του datablog και των εργαλείων του, γεγονός φυσικά ανεκτίμητο για κάθε εγχείρημα τέτοιου είδους.


Θανάσης/Παύλος: Πως επιτεύχθηκε η τεχνική υλοποίηση του datablog και πως σκεφτήκατε να αντιμετωπίσετε τη διαχείριση και τη διάθεση των δεδομένων που συγκεντρώνονται σε αυτό;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Με πολύ προσωπικό χρόνο και πολύ λιγότερο ύπνο!


Το πρώτο ζητούμενο στην τεχνική υλοποίηση ήταν το μηδενικό κόστος. Η ανάγκη να υπάρχουν διαθέσιμα τα δεδομένα για πολλά χρόνια, χωρίς να πρέπει κάποιος να πληρώνει από την τσέπη του το λογαριασμό για τη χωρητικότητα, τη συντήρηση του εξυπηρετητή, τα καθημερινά backup κλπ ήταν καθοριστική. Για τους δικούς τους λόγους, διάφορες μεγάλες εταιρείες προσφέρουν δωρεάν αποθηκευτική χωρητικότητα, τηλεπικοινωνιακή χωρητικότητα και τεχνολογικές διευκολύνσεις που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν κατάλληλα.


Το δεύτερο ζητούμενο ήταν να υπάρχει δυνατότητα δυναμικής αναζήτησης των δεδομένων με υπάρχοντα κοινά εργαλεία, ώστε να διευκολύνεται τα μέγιστα ο τελικός χρήστης. Σε αυτό περιλαμβάνονται και οι μηχανές αναζήτησης, που αποτελούν έναν από τους κυριότερους τρόπους ανεύρεσης της πληροφορίας μέσα στο θόρυβο του διαδικτύου. Η εφαρμογή αναζήτησης του Εθνικού Τυπογραφείου ήταν ένα παράδειγμα προς αποφυγή, γιατί ενώ είναι καλή για γενικές αναζητήσεις ΦΕΚ, δεν είναι προσαρμοσμένη στην αναζήτηση αναδασωτέων εκτάσεων, κάνοντας έτσι πολύ δύσκολη έως αδύνατη την ανάκτηση των δεδομένων. Επίσης το περιεχόμενο των ΦΕΚ δεν είναι προσπελάσιμο από τις μηχανές αναζήτησης.


Το τρίτο ζητούμενο ήταν να βρεθούν / δημιουργηθούν τα κατάλληλα εργαλεία που να αξιοποιούν τα δεδομένα για τον τελικό, πιθανώς μη ειδικό, χρήστη ώστε να έχει ενδιαφέρον να τα αναζητήσει ή να τα μελετήσει χωρίς άλλες διαμεσολαβήσεις.


Το τέταρτο και πολύ σημαντικό ζητούμενο ήταν να βρεθεί ένας τρόπος για να γίνεται η καταχώριση από τους χρήστες χωρίς να κρύβονται τα δεδομένα αλλά να αναδεικνύονται μαζί με το όνομα του καταχωρητή, επιτρέποντας την άμεση χρήση τους, ακόμα κι αν περιέχουν λάθη, επιβραβεύοντας έτσι την προσφορά. Αυτή η ονομαστική αναφορά στη συνεισφορά του καθενός (attribution of credit) είναι πολύ σημαντική συνθήκη για τη λειτουργία του Τήλαφου.


Αφού η εύρεση δωρητή για έναν εξυπηρετητή αποκλείστηκε για την ώρα, θα έπρεπε να εκμεταλλευτούμε τη δυνατότητα δωρεάν φιλοξενίας που προσφέρεται από εταιρείες, κυρίως με τη μορφή των ιστολογίων. Αυτό είχε το πλεονέκτημα ότι το feed θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν μια μορφή web service, ιδίως αν επέτρεπε αναζήτηση με παραμέτρους. Εξετάστηκαν διάφορες περιπτώσεις και επιλέχτηκε η πλατφόρμα που προσέφερε η Google με τον Blogger γιατί: α) επιτρέπει τον προγραμματισμό σελίδων με javascript, άρα διευκολύνει στον προγραμματισμό των εργαλείων β) έχει ανοιχτό API για το feed το οποίο είναι μάλιστα σε μορφή JSON+script που δίνει τη δυνατότητα χρήσης του από οποιαδήποτε σελίδα χωρίς περιορισμούς, γ) προσφέρει έναν συνδυασμό αποθηκευτικής χωρητικότητας που στο σύνολό της ξεπερνά τα 7GB, δ) δίνει τη δυνατότητα να καταχωρούνται δεδομένα με τη μορφή σχολίων σε άρθρα, τα οποία είναι εμφανή σε όλους μαζί με το όνομα του καταχωρητή και διαθέσιμα και αυτά στο feed.


Έχουμε δηλαδή ένα blog που το περιεχόμενό του είναι καθαρά πρωτογενή δεδομένα κι όχι ειδήσεις, την καταχώριση των οποίων κάνουν με εργαλεία γραμμένα σε javascript οι χρήστες του, που δίνει τη δυνατότητα παρουσίασης της πληροφορίας σε χάρτες ή σε λογιστικά φύλλα κλπ, ή τα προσφέρει σαν ένα είδος web service μέσω ενός feed. Τον συνδυασμό όλων αυτών σε ένα ιστολόγιο, που είναι και μια καινοτομία στον τρόπο χρήσης της τεχνολογίας των blog, τον ονόμασα datablog, αλλά ο όρος datablog δεν έιναι καινούριος. Φυσικά, μια τέτοια τεχνική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για οποιαδήποτε πληροφορία μπορεί να δομηθεί πάνω σε κάποια συγκεκριμένη φόρμα.


Ένα μεγάλο θέμα με την καταχώριση δεδομένων από ανεκπαίδευτους χρήστες είναι η διόρθωση των σφαλμάτων. Κάποιες κατηγορίες σφαλμάτων είναι εξ ίσου ή περισσότερο χρονοβόρες από την αρχική εισαγωγή των δεδομένων, γιατί απαιτούν περισσότερη αναζήτηση, και γίνονται πάντα εκτός “γραμμής παραγωγής”. Η ελπίδα, που μέχρι σήμερα ευτυχώς επιβεβαιώνεται, είναι να υπάρχουν όσο το δυνατόν λιγότερα σφάλματα, για να αποφεύγεται το χάσιμο χρόνου και η απογοήτευση που δημιουργούν τα λάθη σε όλους.


Ένας από τους στόχους της προσπάθειας, που θα αρχίσει να υλοποιείται τώρα επειδή χρειαζόταν να υπάρξουν δεδομένα για να αρχίσει, είναι η διάθεση μικρών εργαλείων, widget, που να μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε οποιαδήποτε σελίδα στο διαδίκτυο για προβολή στοιχείων του datablog χωρίς να χρειάζεται κανείς να το επισκεφτεί. Με τον τρόπο αυτό ελπίζουμε να κάνουμε ευκολότερη την διάχυση της πληροφορίας που θα υπάρχει διαθέσιμη.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει για σένα το web 2.0; Ποιες εφαρμογές microformating θα μπορούσαν να προκύψουν από ανάλογες προσπάθειες;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Η έννοια “web 2.0″ είναι νομίζω αρκετά ρευστή. Για μένα, αυτά που υποστηρίζει ο εφευρέτης του web Tim Burners Lee βρίσκονται πολύ κοντά στο νόημα μιας νέας φάσης του παγκόσμιου ιστού, χωρίς φυσικά να μπορεί κανείς να αποκλείσει τους απίθανους άλλους δρόμους που μπορεί να ακολουθήσει η ανθρώπινη φαντασία. Όμως στον τεράστιο διαδικτυακό ιστό που έχει δημιουργηθεί, υπάρχουν ήδη σχεδόν άπειρες πληροφορίες σε μορφή κειμένου, σε σχέση με το μέγεθος των ανθρωπίνων δυνατοτήτων αναζήτησης τους. Αυτό που δεν υπάρχει σε ικανοποιητικό βαθμό, είναι μια τυποποιημένη φόρμα, ένας σκελετός πάνω στον οποίο να χτίζονται οι πληροφορίες αυτές και ο οποίος να τις περιγράφει, έτσι ώστε να καθίστανται αυτόματα επεξεργάσιμες από τις μηχανές. Είναι αυτό που ο Tim Burners Lee ονομάζει σημασιολογικό ιστό (semantic web).


Οι περισσότεροι ιστότοποι, και αυτό ισχύει φυσικά και για την Ελλάδα, φαίνεται να είναι σχεδιασμένοι έτσι που απλώς να υποκαθιστούν κείμενο και γραφικά τυπωμένα σε χαρτί. Αυτό όμως δεν βοηθάει στη προσπέλαση της πληροφορίας που βρίσκεται “χύμα” σε εκατομμύρια σελίδες, γιατί χωρίς τα κατάλληλα εργαλεία, είναι αδύνατον να αξιοποιηθεί από τον άνθρωπο.


Κατά την άποψη του Tim Burners Lee, όπως τη διαβάζω στο βιβλίο του “Υφ@ινοντας τον Π@γκόσμιο Ιστό“, το επόμενο βήμα για την εξέλιξη του ιστού είναι η δημιουργία μηχανών που να μπορούν να προσθέτουν μια λογική διεργασία στις αναζητήσεις περιεχομένου, έτσι ώστε αντί να ψάχνουμε σελίδες που να περιέχουν λέξεις κλειδιά, να ψάχνουμε για πληροφορίες που απαντούν ερωτήσεις γενικού περιεχομένου, που στην περίπτωση των αναδασωτέων θα μπορούσε να είναι “Ποιός είναι ο δήμος που παρουσιάζει τον μεγαλύτερο αριθμό καταπατήσεων στην Ελλάδα, ανά κάτοικο ανά στρέμμα;” Μια μηχανή αναζήτησης στο Σημασιολογικό Ιστό θα επισκέπτονταν το datablog για τα αναδασωτέα και θα έβρισκε εκεί κάποιες απαντήσεις, χρησιμοποιώντας την εσωτερική σήμανση των δεδομένων.


Έναν τέτοιο ρόλο παίζει σε ικανοποιητικό βαθμό η τεχνολογία των microformats: χωρίς να αλλάξει η εμφάνιση των σελίδων ενός ιστοτόπου, με μόνη παρέμβαση στο περιεχόμενο των τυπικών κατηγορημάτων (attributes) της HTML, class και title, και κάποιες άλλες συμβάσεις κωδικοποίησης, είναι δυνατόν να κατασκευαστεί σε HTML η δομή που χρειάζεται ένας φυλλομετρητής για να βγάλει νόημα από την πληροφορία που παρουσιάζει. Τρέχουσες εφαρμογές των microformats υπάρχουν πολλές, και αν δεν κάνω λάθος, στο μέλλον οι νέες εκδόσεις του Firefox θα παρέχουν ενσωματωμένη τη δυνατότητα αξιοποίησης τους, που σήμερα υπάρχει σε plugins όπως Operator, Tails Export κ.ά. Mπορεί κανείς για παράδειγμα να στείλει με ένα κλικ μια πλήρη διεύθυνση με τηλέφωνα κατ’ ευθείαν στο κινητό του από τη σελίδα του ιστού όπου εμφανίζεται ανάμεσα στο κείμενο, χωρίς να χρειαστεί να αντιγράψει τίποτε. Μπορεί να δει χάρτες με πληροφορίες που υπάρχουν σε σελίδες χωρίς να ασχολείται με την ανεύρεση ή την εισαγωγή των συντεταγμένων. Σκεφτείτε τις σελίδες ΦΕΚ του Εθνικού Τυπογραφείου για τα αναδασωτέα σημασμένες σύμφωνα με την προδιαγραφή των microformats, και πόσο πιο εύκολη θα ήταν η ανάκτηση των πληροφοριών που περιέχουν.


Το datablog για τα αναδασωτέα, λειτουργεί ακριβώς έτσι: σημαίνει τα δεδομένα στο εργαλείο εισαγωγής από το ΦΕΚ έτσι ώστε, όταν επικολληθούν στο datablog, να περιέχουν την κατάλληλη δομή για αναγνώριση της πληροφορίας από τα εργαλεία παρουσίασης, ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει τα δεδομένα σε μορφή κατάλληλη και για ανάγνωση απευθείας από τους χρήστες. Λόγω περιορισμών στον κώδικα HTML που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα σχόλια του blogger, η μορφή της σήμανσης που υπάρχει στα δεδομένα/σχόλια είναι παρόμοια με τα microformats αλλά όχι ίδια, και χρειάζεται ένα ακόμα στάδιο για να γίνει απολύτως συμβατή. Η παραγωγή δομένων με την τελική αυτή μορφή, που χρησιμοποιεί τις προδιαγραφές των microformats adr και hCalendar θα αρχίσει σύντομα.


Η εφαρμογή των προδιαγραφών microformats μπορεί να γίνει σήμερα σε οποιαδήποτε σελίδα έχει κάποιος δυνατότητα να τροποποιήσει τον κώδικα HTML. Επίσης είναι δυνατή η δημιουργία νέων προδιαγραφών πάνω στις αρχές των microformats για δεδομένα που δεν καλύπτονται από τις υπάρχουσες προδιαγραφές. Κατά κανόνα προσφέρονται για τέτοια κωδικοποίηση ονόματα και διευθύνσεις, ημερολόγια και συμβάντα. Κάθε σελίδα που έχει έστω και ένα τέτοιο κομμάτι πληροφορίας μπορεί να το κωδικοποιήσει εύκολα σύμφωνα με κάποια απ’ τις προδιαγραφές των microformats, δίνοντας στους επισκέπτες της τη δυνατότητα της αξιοποίησης των εργαλείων του semantic web που ήδη υπάρχουν.


Υπάρχει φυσικά και η κοινωνική πλευρά του web 2.0, τα κοινωνικά μέσα, τα οποία προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες επικοινωνίας και σχηματισμού κοινωνικών δικτύων και ομάδων ενδιαφερόντων, και απολαμβάνουν ήδη τρομερή δημοτικότητα στο διαδίκτυο. Δεν αμφιβάλλω καθόλου για τον κοινωνικό ρόλο που παίζουν τα κοινωνικά μέσα, έχω όμως σοβαρές επιφυλάξεις κατά πόσο αυτή η ελευθερία έκφρασης αποτελεί μορφή “ηλεκτρονικής δημοκρατίας”. Η ελευθερία στην έκφραση είναι εξαιρετικά σημαντική, δεν είναι όμως η μόνη αξία της δημοκρατίας. Τα κοινωνικά μέσα ισορροπούν σε έναν βαθμό την έλλειψη ισηγορίας που υπάρχει στα σύγχρονα δυτικά κοινοβουλευτικά καθεστώτα, χωρίς φυσικά να αναπληρώνουν το θεσμικό κενό: αυτό που έχει νόημα είναι να ακούγονται οι απόψεις σε μια πολιτική αγορά, γεγονός που θα επιτρέπει στους πολιτες να συμμετέχουν ενημερωμένοι στις πολιτικές αποφάσεις. Στην πραγματικότητα, χωρίς την δυνατότητα συμμετοχής στις πολιτικές αποφάσεις, η ελευθερία στην έκφραση μοιάζει να είναι πολιτικά ένα κενό γράμμα, λειτουργώντας κυρίως εκτονωτικά ή σαν διαμαρτυρία, χωρίς όμως να αποδίδει σημαντικά πρακτικά αποτελέσματα στο πολιτικό επίπεδο, τουλάχιστον μέχρι τώρα.


Μ’ αυτή τη λογική κατά νου, ο Τήλαφος-αναδασωτέα προσπαθεί να αποκρυσταλλώσει τη συμμετοχή των φίλων του στο ιστολόγιο σε ένα απτό αποτέλεσμα χρήσιμο σε όλους τους πολίτες.


Θανάσης/Παύλος: Πότε μια πληροφορία μπορεί να θεωρείται ότι είναι ανοικτή (αδειοδότηση, internet web service); Ποιά είναι η εμπειρία σου απο την εγχώρια ή διεθνή δημόσια διοίκηση για την συλλογή δεδομένων;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Μια πληροφορία στο χαρτί στη σημερινή εποχή είναι πρακτικά μια κλειστή πληροφορία. Μπορεί να φανταστεί κανείς έναν μεταπτυχιακό φοιτητή δασολογίας να θέλει να γράψει ένα paper για την υποχώρηση των δασικών εκτάσεων στην Ελλάδα, και να πρέπει να καταχωρήσει ένα-ένα όλα τα δεδομένα που υπάρχουν δημοσιευμένα στο ΦΕΚ; Απλώς δεν θα γράψει ποτέ το paper, γιατί θα προτιμήσει ένα άλλο θέμα. Η πολιτεία μπορεί να απαντά, εθελοτυφλώντας, ότι η πληροφορία αυτή είναι ανοιχτή και διατίθεται ελεύθερα, όμως στην πραγματικότητα είναι σχεδόν κλειστή γιατί δεν μπορεί να αξιοποιηθεί με τα σημερινά μέσα και τους σημερινούς ρυθμούς παραγωγής περιεχομένου και γνώσης. Σκεφτείτε τι θα υπήρχε από τον Τήλαφο-αναδασωτέα αν το Εθνικό Τυπογραφείο δεν έδινε καν τη δυνατότητα να δει κανείς τα ΦΕΚ από το διαδίκτυο, όπως συνέβαινε πρίν μερικά χρόνια: θα υπήρχαν σήμερα 10 καταγραφές καμένων με GPS, αντί για τις 1830 καταχωρήσεις κηρύξεων αναδασωτέων που δημιουργήθηκαν σε έναν μήνα. Με λίγα λόγια, δεν αρκεί μόνον να υπάρχει δημοσιευμένη κάπου η πληροφορία, πρέπει και η αξιοποίησή της να μην κοστίζει μια περιουσία γιατί τότε δεν μπορεί να θεωρείται ανοιχτή και ελεύθερη για χρήση.


Η πρώτη ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί, είναι αν θέλουμε η πληροφορία να κυκλοφορήσει στο διαδίκτυο και για ποια χρήση. Εφ’ όσον η απάντηση είναι “ναί”, τότε υπάρχουν τρεις τρόποι παρουσίασης: για ανθρώπους αναγνώστες, για μηχανές ή και για τα δύο μαζί. Οι περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου έχουν απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα “ναι” και παρέχουν την πληροφορία τις περισσότερες φορές ελεύθερες για οποιαδήποτε χρήση (public domain). Αποτέλεσμα είναι να έχουν δημιουργηθεί πάρα πολλές υπηρεσίες δεδομένων μέσω διαδικτύου και πρότυπα μορφοποίησης των δεδομένων έτσι ώστε να είναι αξιοποιήσιμα και από μηχανές και από ενδιάμεσους ή τελικούς χρήστες. Οι πολίτες και οι οργανισμοί που έχουν ενδιαφέρον στη χρήση τους, παράγουν έτσι πολύ ευκολότερα πολύ καλύτερα ποιοτικά και ποσοτικά αποτελέσματα στην εργασία τους, ενώ οι υπόλοιποι πολίτες είναι πολύ καλύτερα ενημερωμένοι για το τί συμβαίνει. Η πρόβλεψη για πρόσβαση σε ελεύθερη δημόσια πληροφορία υπάρχει και στο Ελληνικό Σύνταγμα στο Αρθρο 5A -(Δικαίωμα στην πληροφόρηση) όπου ρητά αναφέρεται το δικάιωμα συμμετοχής του πολίτη στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Θεωρητικά λοιπόν η Ελληνική πολιτεία έχει απαντήσει στην ερώτηση ανεπιφύλακτα “ναί”.


Αναζήτησα πρόσφατα δεδομένα από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας. Η ΕΣΥΕ συγκεντρώνει εδώ και πάρα πολλές δεκαετίες τεράστιο αριθμό από αξιόπιστα δεδομένα για σημαντικά μεγέθη της ελληνικής κοινωνίας, και επικράτειας (μέχρι και σε επίπεδο οικισμού) και τα διαθέτει ελεύθερα χωρίς περιορισμούς στη χρήση, αναφέροντας μάλιστα στην παρουσίασή της ότι χρήστες των στοιχείων είναι “ο επιχειρηματικός κόσμος, επιστήμονες, μελετητές και αναλυτές, αλλά και απλοί πολίτες”. Τα περισσότερα από αυτά διατίθενται όμως μόνον σε μορφή PDF, ενώ μερικά σε μορφή XLS. Μια τέτοια αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης είναι απαραίτητο να είναι σε αυστηρά τυποποιημένη μορφή ώστε να αποφεύγονται λάθη και διπλοεγγραφές (ή παραλείψεις) της ίδιας πληροφορίας, και η αβεβαιότητα για την κωδικοποίηση της. Παραδείγματα διπλοεγγραφών ή παραλείψεων υπάρχουν στα δεδομένα της ΕΣΥΕ, ακόμα και στα αρχεία XLS και οφείλονται, απ’ όσο μπορώ να κρίνω, σε παρεμβάσεις με το χέρι στα τελικά έγγραφα.


Από όσα γνωρίζω, η δημόσια διοίκηση και πολλοί οργανισμοί δημόσιου χαρακτήρα (π.χ. πανεπιστήμια) παράγουν σημαντικό αριθμό πρωτογενών δεδομένων υψηλής ποιότητας. Το πρόβλημα που δεν έχει ακόμα λυθεί είναι ότι δεν έχουν πολιτική διάθεσης των δεδομένων αυτών στο κοινό. Η χειρότερη επιβεβαίωση της έλλειψης αυτής της πολιτικής κατεύθυνσης είναι τα κείμενα που αναρτούν κάποιοι απ’ αυτούς τους οργανισμούς ως στόχους τους στις ιστοσελίδες τους. Σχεδόν πουθενά δεν αναφέρεται η εξυπηρέτηση του πολίτη και του επαγγελματία με αξιόπιστα δεδομένα. Το ΥΠΕΧΩΔΕ είναι δυστυχώς ένα τέτοιο παράδειγμα, παρ’ όλο που είναι το υπουργείο των έργων και των μηχανικών. Ο Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) είναι άλλο ένα λυπηρό παράδειγμα τέτοιου οργανισμού: απευθύνεται στους Έλληνες υπηκόους αποκλειστικά στα …Αγγλικά.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει τελικά δημόσια πληροφορία; Πόσο δύσκολο είναι ας πούμε για τον Οργανισμό Κτηματολογίου και Χαρτογραφήσεων Ελλάδας (ΟΚΧΕ) να υλοποιήσει το Κτηματολόγιο μέσα από ένα ανάλογα ευέλικτο σχήμα; Μια τέτοια πρόταση θα ήταν ουτοπική;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Το σύνθημα “Η δημόσια πληροφορία ανήκει στον πολίτη” που έχει ο Τήλαφος για κεφαλίδα είναι μια ταυτολογία: Δημόσιο είναι εξ ορισμού κάτι που ανήκει από κοινού στους πολίτες. Όμως στην Ελλάδα είναι ακόμη το ζητούμενο, επειδή η δημόσια πληροφορία, που παράγεται με χρήματα του φορολογούμενου πολίτη, είναι κλεισμένη στα συρτάρια των υπαλλήλων της διοίκησης, σαν να ήταν ιδιοκτησία τους.


Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δεν ορίζεται σαν ιδιωτική: σχεδόν οτιδήποτε μπορεί να προσπελαστεί από το κοινό, ανήκει στη δημόσια σφαίρα: οι δρόμοι, τα πεζοδρόμια, τα οικοδομικά τετράγωνα, τα όρια των χωραφιών, των ποταμιών, των δασών, του αιγιαλού. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που συλλέγεται με δημόσιο χρήμα και δεν υφίσταται τους περιορισμούς των άρθρων 9, 9Α και 19 του Συντάγματος για προστασία των προσωπικών δεδομένων και του απορρήτου των επικοινωνιών. Έρευνες, πνευματικές ή καλλιτεχνικές δημιουργίες που που έγιναν κατά παραγγελία ή με χρήματα, ή κληροδοτήθηκαν στο δημόσιο το οποίο κατέχει και τα πνευματικά τους δικαιώματα, στατιστικά δεδομένα, εκλογικά αποτελέσματα. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δημοσιεύεται στο ΦΕΚ, οι υποχρεωτικές πληροφορίες που απαιτούνται στα δημόσια έγγραφα (όπως τα ονόματα των οδών, οι ταχυδρομικοί κώδικες, τα όρια της επικράτειας, των νομών, των δήμων κλπ) ή / και που ορίζονται με νόμους του κράτους.


Ο ΟΚΧΕ για παράδειγμα έχει συλλέξει τα χωρικά δεδομένα της επικράτειας είτε πρωτογενώς με χρηματοδότηση από την ετήσια επιχορήγηση του κράτους από τους προϋπολογισμούς του ΥΠΕΧΩΔΕ και των δημοσίων επενδύσεων , είτε με ανταποδοτικά τέλη από τους πολίτες, είτε δευτερογενώς από άλλους οργανισμούς του δημοσίου που υποχρεούνται από το νόμο να του τα παρέχουν. Δεν παρέχει όμως ΚΑΜΜΙΑ πληροφορία δωρεάν, ούτε καν τα “απλής ακρίβειας” όρια των δήμων και κοινοτήτων του Καποδίστρια, που κοστίζουν το εξωφρενικό ποσό των 1450€, και διατίθενται με όρους copyright που καθιστούν την χρήση τους στο διαδίκτυο παράνομη. Δεν μιλώ βέβαια για το σύνολο του Κτηματολογίου, αφού εκεί μπορεί ίσως να μπουν και ζητήματα προσωπικών δεδομένων για θέματα ιδιοκτησίας, αλλά για στοιχειώδη χωρικά δεδομένα για τη διοικητική δομή της χώρας. Η τεχνική δυσκολία υλοποίησης μιας πολιτικής απελευθέρωσης τέτοιας πληροφορίας στο διαδίκτυο είναι μηδενική, αφού η τεχνολογία διάθεσής της είναι ώριμη και μάλιστα ελεύθερη για χρήση και με τη μορφή λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Αν ο ΟΚΧΕ έδινε την άδεια για ελεύθερη χρήση αυτής της πληροφορίας, είμαι βέβαιος ότι θα βρισκόταν πολλοί να την προσφέρουν στο διαδίκτυο. Ο Τήλαφος θα μπορούσε να είναι ένας από αυτούς, χρησιμοποιώντας μάλιστα μια τεχνική προδιαγραφή στηριγμένη στις αρχές των microformats.


Τα αποτελέσματα της κοντόφθαλμης πολιτικής που ισχύει σήμερα μπορείτε να τα διαπιστώσει κανείς ψάχνοντας στο διαδίκτυο για τα όρια διοικητικών περιοχών που ανέφερα πριν ή για άλλα χωρικά δεδομένα της Ελλάδας. Τα μόνα που κυκλοφορούν ελεύθερα προέρχονται από αμερικανικά πανεπιστήμια, αφορούν το πολύ-πολύ όρια νομών, είναι ηλικίας πολλών δεκαετιών και ακρίβειας τελείως ακατάλληλης για πρακτική χρήση από κάποιον που ζει στην Ελλάδα. Υπάρχουν άλλες διεθνείς πηγές που έχουν μάλιστα και συμμετοχική βάση, όπως το geonames.org, οι οποίες ήδη παρέχουν μαζικά σημειακά δεδομένα και για την Ελλάδα μέσω web service, αλλά πουθενά δεν εμφανίζεται επίσημη ελληνική πηγή ελεύθερων χωρικών δεδομένων ή έστω και πανεπιστήμιο. Εντύπωση προκαλεί και το γεγονός ότι ακόμα και η ΕΣΥΕ που διαθέτει δωρεάν τα στατιστικά στοιχεία, τα τοπογραφικά δεδομένα που συλλέγει δεν τα διαθέτει δωρεάν.


Αν φθονεί κανείς την πρόοδο που έχουν πετύχει οι χώρες της υπόλοιπης δύσης ή οι εταιρείες που δραστηριοποιούνται εκεί, θα πρέπει ίσως να εστιάσει την προσοχή του στις συνθήκες που την εκκόλαψαν και που την διατηρούν. Ένα μεγάλο μέρος των χαρτών που χρησιμοποιεί π.χ. η Google ή η Yahoo ή η Microsoft, βασίζεται σε υπόβαθρο δορυφορικών εικόνων που παρέχεται δωρεάν από τη NASA. Διαβάζει κανείς π.χ. την εξής, καταπληκτική για τη λιτότητα και την περιεκτικότητά της, λεζάντα, στις φωτογραφίες που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο και προέρχονται από αμερικανικούς δημόσιους οργανισμούς (εδώ από την NOAA): “This image is in the public domain because it contains materials that originally came from the U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration, taken or made during the course of an employee’s official duties.”: Η εικόνα είναι ελεύθερη στη χρήση…επειδή είναι αποτέλεσμα της εργασίας ενός δημόσιου υπάλληλου στα πλαίσια των καθηκόντων του. Περισσότερες εξηγήσεις νομίζω ότι περιττεύουν.


Μια πολιτική ανοίγματος της δημόσιας πληροφορίας στην Ελλάδα δεν είναι ουτοπική γιατί αυτό που ισχύει εδώ είναι πολύ πίσω από ότι συμβαίνει διεθνώς. Μετρήστε τον αριθμό των web services που λειτουργεί το ελληνικό δημόσιο μαζί με τα πανεπιστήμια και όλους τους οργανισμούς του ευρύτερου δημοσίου. Αμφιβάλω αν θα βρείτε κάποιον που να προσφέρει ελεύθερα την πιο ευτελή υπηρεσία στην ελληνική κοινωνία. Μια πολιτική ανοίγματος είναι επιβεβλημένη, γιατί θα επιτρέψει στην ελληνική κοινωνία να ανέβει ένα επίπεδο ψηλότερα στην ικανότητά της να παράγει αξιόπιστο περιεχόμενο και γνώση. Αυτό το ποιοτικότερο και ποσοτικότερο περιεχόμενο και γνώση ανεβάζει σιγά-σιγά το επίπεδο του συνόλου των διεργασιών που συμβαίνουν σε μια κοινωνία και αυξάνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις δομές και τους ανθρώπους που τις διοικούν.


Άλλωστε το επιχείρημα ότι η μια τέτοια πρόταση είναι ουτοπική προϋποθέτει μάλλον και την αποδοχή της σημερινής αδιέξοδης και παρωχημένης αντίληψης περί κράτους-ειδικών και πολιτών-υπηκόων, που έχει όμως ήδη προ πολλού φτάσει στα όρια των δυνατοτήτων της να παράγει αποτέλεσμα και τώρα φαίνεται να παραπαίει ανάμεσα σε καταστροφές όπως οι πυρκαϊές του περυσινού καλοκαιριού και η μόλυνση των υδάτων από τοξικές ουσίες, και στην αδιαφορία και τον κυνισμό των πολιτών-υπηκόων.

Η υλοποίηση της αρχής της ανοιχτής πρόσβασης, εξηγεί ο Michael Geist, απαιτεί βραχυπρόθεσμα τη δυνατότητα μιας μεγαλύτερης πρόσβασης του κοινού στη γνώση, με την υιοθέτηση πιο ανοιχτών προσεγγίσεων σε ό, τι αφορά στη δημοσιοποίηση. Μακροπρόθεσμα, το κοινό θα μπορεί να αναμένει ότι αυτή η γνώση θα είναι γρήγορα διαθέσιμη και έτσι θα διευκολύνουμε τη δημιουργία μιας καλύτερα ενημερωμένης κοινωνίας, με βαθύτερη γνώση.

Μία συνέντευξη με τον Θανάση Πρίφτη για το Re-public


Θανάσης Πρίφτης: Όλες αυτές οι πρόσφατες και σημερινές διαφωνίες για τις πολλαπλές λειτουργίες του Ίντερνετ πρέπει ή θα έπρεπε, κατά τη γνώμη σας, να μεταφερθούν στη γλώσσα των δικαιωμάτων; Είναι, με αυτή την έννοια, τα ‘ψηφιακά δικαιώματα’ μια χρήσιμη αντίληψη;


Michael Geist: Νομίζω ότι η συζήτηση για τα ψηφιακά δικαιώματα έχει αξία. Τα ‘δικαιώματα’ αντιμετωπίζονται δικαίως ως κάτι εγγενές σε όλους τους πολίτες, που δεν πρέπει να περιορίζονται ή να καταργούνται χωρίς βάσιμο λόγο. Στο ηλεκτρονικό φάσμα, η συζήτηση για τα ψηφιακά δικαιώματα πλαισιώνει το θέμα με τρόπο που να γίνεται αμέσως κατανοητό στα άτομα, τους διαμορφωτές πολιτικής και τους πολιτικούς.


Θ.Π.: Θεωρείτε τα ψηφιακά δικαιώματα ως ατομικά ή ως συλλογικά;


M.G.: Και τα δυο. Τα ψηφιακά δικαιώματα μπορούν να εκχωρηθούν σε ένα άτομο- π.χ. ηλεκτρονική ελευθερία λόγου. Μπορούν επίσης να εκπροσωπούν ένα συλλογικό δικαίωμα- π.χ. ελευθερία επικοινωνίας και δικαίωμα πρόσβασης.


Θ.Π.: Στη δουλειά σας δίνετε έμφαση στην αρχή της ανοιχτής πρόσβασης, μια έννοια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα που αλλάζει ριζικά τον τρόπο που βλέπουμε την επιστήμη, τη εκπαίδευση και τη γνώση. Νομίζετε, όμως, ότι η πρόσβαση στο περιεχόμενο αρκεί για τον εκδημοκρατισμό της γνώσης;


M.G.: Δεν νομίζω ότι είναι αρκετή, αποτελεί όμως αναγκαία προϋπόθεση. Υπάρχουν ασφαλώς πρόσθετα θέματα- ικανότητα διασύνδεσης, ευέλικτη νομοθεσία για το κοπυράιτ κλπ, που είναι επίσης βασικά, αλλά η πρόσβαση στο περιεχόμενο είναι σημαντική.


Θ.Π.: Η υπόθεση έχει βγει στον αέρα: πέντε ηγετικά ευρωπαϊκά ερευνητικά ιδρύματα απηύθυναν έκκληση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εγκαθιδρύσει μια νέα πολιτική σύμφωνα με την οποία η έρευνα που χρηματοδοτείται από τις κυβερνήσεις θα πρέπει να είναι διαθέσιμη στο κοινό λίγο μετά τη δημοσίευση. Πείτε μας κάτι παραπάνω. Πώς οργανώθηκε αυτή η προσπάθεια; Έπειτα από την αρχική επιτυχία, προτίθεστε να συνεχίσετε;


M.G.: Πιστεύω ότι αυτό οφείλεται σε πολλούς ακτιβιστές για την Ανοιχτή Πρόσβαση που επιδιώκουν την κινητοποίηση της κοινής γνώμης για το θέμα. Σίγουρα η μάχη θα συνεχιστεί- παρόλο που υπάρχει κάποια υποστήριξη κι ένα κίνημα γι’ αυτό το θέμα, απέχουμε ακόμη πολύ από το να υπάρξουν εντολές για Ανοιχτή Πρόσβαση στους μεγαλύτερους χρηματοδότες ανά τον κόσμο. Επιπλέον, πολλοί ερευνητές και ακαδημαϊκοί δεν αφιερώνουν ακόμη πολλή σκέψη στον τρόπο με τον οποίον μπορεί να υπάρχει μεγαλύτερη πρόσβαση στο έργο τους.


Θ.Π.: Ποια αναμένετε να είναι τα βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα αποτελέσματα αυτής της προσπάθειας;


M.G.: Βραχυπρόθεσμα θα υπάρξει μια αυξανόμενη συνειδητοποίηση για τη δυνατότητα μιας μεγαλύτερης πρόσβασης του κοινού στη γνώση, με την υιοθέτηση πιο ανοιχτών προσεγγίσεων σε ό, τι αφορά στη δημοσιοποίηση. Μακροπρόθεσμα, το κοινό θα μπορεί να αναμένει ότι αυτή η γνώση θα είναι γρήγορα διαθέσιμη και θα διευκολύνουμε τη δημιουργία μιας καλύτερα ενημερωμένης κοινωνίας, με βαθύτερη γνώση.


Θ.Π.: Το περιεχόμενο και η πληροφορία έχουν να κάνουν με τον τρόπο οργάνωσης της έρευνας και των εκπαιδευτικών οργανισμών, έτσι ώστε να υπάρχει εύκολα και αποτελεσματικά πρόσβαση, άντληση πληροφοριών και χρήση; Μ’ αυτή την έννοια, πού νομίζετε ότι πρέπει να εστιαστούν οι περισσότερες προσπάθειες; Στην οικοδόμηση Συστημάτων Πληροφορίας, στην ψηφιοποίηση του περιεχομένου ή πού αλλού;


M.G.: Είναι ακόμη νωρίς γι’ αυτά. Ο Google είναι ασφαλώς ο κυρίαρχος παίκτης στον κόσμο της έρευνας, αλλά απομένουν ακόμη πολλά να ψηφιοποιηθούν και υποψιάζομαι ότι θα δούμε να εμφανίζονται εναλλακτικές, ιδιαίτερα στους φιλολογικούς κλάδους.


Διαβάστε ακόμα


Ανοιχτή πρόσβαση: Επαναχαράσοντας τους κανόνες της έρευνας (στα αγγλικά)


Η δύναμη της πληροφορίας: Μία ανεξάρτητη έρευνα (στα αγγλικά)


Για αρχή: Η ευπλαστότητα της κοινωνίας της πληροφορίας


Η Ντελεζιανή/Καστελσιανή ιδέα ότι η κοινωνία της πληροφορίας είναι κάπως περισσότερο ‘φασματική’, ‘εύπλαστη’ ή ‘εικονική’ από τις προηγούμενες ανεπεξέργαστες κοινωνίες της οικονομίας κρύβει το ερώτημα του τι είδους πλουραλισμούς και τοπικές κοινότητες αυτή ευνοεί. Υπάρχουν ελάχιστα ή και καθόλου στοιχεία, για παράδειγμα, για την πιθανότητα να επιταχύνει η κοινωνία της πληροφορίας το θάνατο διαφόρων γλωσσών και πολιτισμών. Την ίδια στιγμή, το εικονικό- φασματικό επίπεδο των δικτύων ξεχνά το ζήτημα των ανθρώπων. Όπως σημειώνει ο Ted Honderich, όταν παρατηρούμε τα στοιχεία για το προσδόκιμο ζωής ανά τη υφήλιο, ‘οι δύο διαφορετικοί μέσοι όροι ζωής, 78 και 40, θα έκανε κάποιον που τυχαία άκουγε τη συζήτηση για το προσδόκιμο ζωής, χωρίς να ξέρει ακριβώς περί τίνος πρόκειται, να σκεφτεί ότι ασχολούμαστε με δύο διαφορετικά είδη ζώων’ (σ. 6). Η ομάδα των ατόμων, τα ανθρώπινα δικαιώματα των οποίων είναι ‘εικονικά’, είναι, χονδρικά, η ίδια, η οποία ζει μία πραγματική μισή ζωή, για να χρησιμοποιήσω τον όρο του Honderich, σε σύγκριση με τους πλούσιους ανθρώπους του Δυτικού κόσμου.


Η κατάσταση είναι απλή: η Δυτική κοινωνία της αφθονίας πρέπει να προστατευτεί, απλά, γιατί η πρόσφατη καπιταλιστική ευτυχία μέσω των αγαθών δεν μπορεί να γίνει καθολική. Κάθε γωνιά του πλανήτη δεν μπορεί να γίνει η Καλιφόρνια, Αυτός είναι ο λόγος που η ‘κοινωνία της πληροφορίας’ δεν είναι απλά μία έννοια της ίδιας κατηγορίας όπως η ‘φεουδαρχία’ ή ο ‘καπιταλισμός’ (σ. 193): προτού οι κομουνιστές του κυβερνοχώρου και οι εργάτες της άυλης παραγωγής γίνουν τελείως φασματικές οντότητες, θα πρέπει να λαμβάνουν τροφή και να πεθαίνουν. Η ψηφιακή τεχνολογία δίνει τη δυνατότητα άρσης της σπανιότητας των αγαθών της πληροφορίας, αλλά αυτή η λογική δεν επεκτείνεται εύκολα στον κόσμο των υλικών αγαθών.


Η ελπίδα που γεννήθηκε από τα κοινωνικά μέσα στηρίζεται σε μια υποσχόμενη κοινωνία μετα- σπανιότητας και ενός μη-αποξενωμένου τρόπου εργασίας. Ακόμα και αν η ουτοπία του κομουνιστικού κυβερνοχώρου είναι ακόμα πολύ μακριά, μία αλλαγή είναι ήδη αισθητή στο εσωτερικό των ηγεμονικών τρόπων παραγωγής. Με μία μερική, επιλεκτική υιοθέτηση των κοινωνικών μέσων, η ηγεμονία επιχειρεί να παρουσιαστεί με ένα ‘ανθρώπινο πρόσωπο’. Αυτή η μίμηση γίνεται αισθητή σε πολλά μέτωπα: τα σχολεία και τα πανεπιστήμια θέλουν να επεκτείνουν την εμβέλειά τους μέσω της παροχής πρόσβασης σε ανεπίσημη μάθηση με τη χρήση εργαλείων που προσφέρουν τα κοινωνικά μέσα, και αυτοπαρουσιάζονται ως κόμβοι κοινωνικής αλληλεπίδρασης και όχι ως επίσημοι θεσμοί εξουσίας. Τα έθνη κράτη θέλουν να στρέψουν την προσοχή από τις παραδοσιακές βιομηχανίες στον ανταγωνισμό σε όρους σχεδιασμού και υψηλής ποιότητας εμπειριών∙και οι εταιρίες προσκαλούν τους πελάτες τους να συν-δημιουργήσουν από κοινού τα προϊόντα του μέλλοντος σε μια διαδικασία στην οποία η ίδια η καινοτομία υποθετικά διαχέεται και εξισώνεται (για την καινοτομία»’ σε αυτό το νέο περιβάλλον, βλ. Nigel Thrift, ‘Re-inventing invention: new tendencies in capitalist commodification’).


Ο Žižek μπαίνει στην καρδιά του θέματος, όταν μιλά για μία νέα μορφή επιχειρηματικής δραστηριότητας, όπου ‘κανείς δεν πρέπει να είναι ποταπός’. Βρίσκεται ένα σημαντικό βήμα μακριά από την ουτοπία του κομουνιστικού κυβερνοχώρου και ο Žižek αποκαλεί αυτό το νέο ιδανικό του καπιταλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο, ‘φιλελεύθερο κομουνισμό’:


Αυτοί είναι οι κανόνες του νέου νομαδικού, χωρίς προστριβές καπιταλισμού που ρυθμίζονται, ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της πολιτισμικής βιομηχανίας:



1. Θα τα προσφέρεις όλα δωρεάν (ελεύθερη πρόσβαση, χωρίς δικαιώματα δημιουργού), χρέωσε μόνο τις επιπλέον υπηρεσίες, οι οποίες θα σε κάνουν πλούσιο.

2. Θα αλλάξεις τον κόσμο, δεν θα πουλάς, απλώς, πράγματα.

3. Θα μοιράζεσαι αντιλαμβανόμενος την κοινωνική ευθύνη.

4. Θα είσαι δημιουργικός: εστίασε στο σχεδιασμό, τις νέες τεχνολογίες και την επιστήμη.

5. Θα τα λες όλα: δεν θα έχεις μυστικά, υποστήριξε και εφάρμοσε την πίστη στη διαφάνεια και την ελεύθερη ροή της πληροφορίας.∙Ολόκληρη η ανθρωπότητα πρέπει να συνεργάζεται και να αλληλεπιδρά. ¨

6. Δεν θα εργάζεσαι: δεν θα έχεις μια ανελαστική δουλειά από τις 9 έως τις 5, αλλά θα ασχολείσαι με την έξυπνη, δυναμική και ευέλικτη επικοινωνία.

7. Θα επιστρέψεις στο σχολείο: να εμπλακείς στη διαδικασία της μόνιμης εκπαίδευσης.

8. Θα δρας σαν ένζυμο: να εργάζεσαι όχι μόνο για την αγορά, αλλά να προκαλείς τη δημιουργία νέων μορφών κοινωνικής συνεργασίας.

9. Θα πεθάνεις φτωχός: επέστρεψε τον πλούτο σου σε αυτούς που τον έχουν ανάγκη, αφού έχεις περισσότερα από όσα θα μπορούσες ποτέ να ξοδέψεις.

10. Θα είσαι το κράτος: οι εταιρίες πρέπει να συνεταιρίζονται με το κράτος.


Μέχρι εδώ όλα καλά. Αλλά η φιλελεύθερη κομουνιστική οικονομία βολεύεται να ξεχνά τους βασικούς δομικούς όρους της ίδιας της τής ύπαρξης. Για τον Bill Gates το να δώσει τεράστια ποσά από την περιουσία του σε φιλανθρωπίες, σημαίνει ότι πρώτα έπρεπε να τα συλλέξει χρησιμοποιώντας ανηλεείς μονοπωλιακές πρακτικές. Ο φιλελεύθερος κομουνισμός μπορεί να λειτουργήσει μόνο καλύπτοντας τη δομική (οικονομική, κοινωνική και πολιτική) βία στην οποία βασίζονται οι εξωτερικευμένες πρακτικές του.


Ας προχωρήσουμε επιχειρώντας την εξής υπόθεση: οι παραδειγματικές περιπτώσεις του ‘φιλελεύθερου κομουνισμού’, όπως το ‘κοινωνικό web’ είναι ακριβώς οι τόποι, όπου μπορούν να διακριθούν οι δομικές προκαταλήψεις. Καθώς το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού / λογισμικού ανοιχτού κώδικα, συχνά, παρουσιάζεται ως το ιδανικό των νέων μορφών πνευματικής εργασίας, ας αναλογιστούμε το κόσμημα του στέμματος αυτού του κινήματος, το λειτουργικό σύστημα GNU/Linux. Το Linux διατίθεται δωρεάν για όποιον θέλει να το χρησιμοποιήσει, να το τροποποιήσει και να το αναδιανείμει στο δίκτυο. Οι δομές της ανισότητας, όμως, κάνουν σύντομα την επανεμφάνισή τους. Η πλειονότητα, όσων αναπτύσσουν τον πυρήνα του Linux (Linux- kernel) είναι άνδρες και σχετικά μικρής ηλικίας. Επιπλέον, οι περισσότεροι από αυτούς κατάγονται από τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη. Για παράδειγμα, στην περίπτωση του Debian, αυτοί που το ανέπτυξαν είχαν, τυπικά, ακαδημαϊκή εκπαίδευση και ο αριθμός των διδακτορικών διπλωμάτων ήταν υψηλός, πάνω από 10%. Οι γεωπολιτικές προκαταλήψεις δεν είναι, απλά, ένα απολίθωμα, το οποίο δημιουργήθηκε από την έναρξη των εγχειρημάτων. Κατά τη διάρκεια αυτών των περίπου 15 ετών που τα εγχειρήματα βρίσκονται σε εξέλιξη, έχουν συντελεστεί μικρές μόνο αλλαγές. Πράγματι, υπάρχουν τόσοι λόγοι να θεωρούμε ότι οι οικονομικοί διαχωρισμοί του πραγματικό κόσμο γίνονται μεγαλύτεροι στον ψηφιακό κόσμο, όσοι να θεωρούμε ότι η ψηφιακή τεχνολογία θα μπορούσε, ενδεχομένως, να γεφυρώσει αυτά τα κενά. Αν αναλογιστούμε το γεγονός ότι, κατά τη διάρκεια του διαστήματος από το καλοκαίρι του 2005 μέχρι το καλοκαίρι του 2006, ο πυρήνας του Linux (Linux- kernel) έλαβε περισσότερο κώδικα από τα ονόματα χώρου με κατάληξη ‘.mil’ (του Αμερικανικού στρατού) από ότι από την πλειονότητα των χωρών του τρίτου κόσμου, έχουμε, αμέσως, την αίσθηση μιας παλιάς αποικιοκρατίας που συνεχίζει να υφίσταται με άλλες μορφές.


Ας κοιτάξουμε και τη Wikipedia. Αν μας αρέσει η επικοινωνιακή ορθολογικότητα (communicative rationality) του Habermas, η αρχή της Ουδετερότητας είναι καλή, αλλά είναι διαβρωτική όσον αφορά σε συγκεκριμένου τύπου κοινότητες (π.χ. θρησκευτικές κοινότητες). Για να λειτουργήσει η Wikipedia, χρειάζεται μια κάποια κρίσιμη μάζα ανθρώπων. Όσο μικρότερη είναι μία (γλωσσική) κοινότητα ή η ομάδα με μία κοινή αντίληψη του ορθού λόγου, τόσο λιγότερες είναι οι πιθανότητες μίας δυναμικής Wikipedia. Επιπλέον, μια κρίσιμη μάζα ανθρώπων σημαίνει κανονικοποίηση, η οποία από μόνη της δουλεύει εναντίον συγκεκριμένων τύπων κοινοτικών ταυτοτήτων. Από την οπτική του χρήστη, το γεγονός ότι η Αγγλική Wikipedia είναι τόσο πολύ καλύτερη από π.χ. τη Φινλανδική, παρέχει μία επιπλέον ώθηση στην ηγεμονική γλώσσα και τις αξίες της.


Αυτά τα δύο μικρά παραδείγματα εξυπηρετούν καταδεικνύοντας ότι η φιλελεύθερη κομουνιστική ουτοπία δεν είναι με κανέναν τρόπο ουδέτερη όσον αφορά στις τοπικές ταυτότητες. Οι δυνατότητες για μικρές γλωσσικές και πολιτισμικές περιοχές, όπως είναι η Φινλανδία, είναι αποθαρρυντικές, παρ’ όλες τις υποτιθέμενες ψηφιακές ευκαιρίες που τις δίνονται. Τι είναι ‘Φινλανδικό’ στα κινητά τηλέφωνα Nokia; Πολύ λίγα πράγματα. Ακόμα και ο σχεδιασμός των τηλεφώνων ανακυκλώνεται σε παγκόσμιο επίπεδο, με ελάχιστες βελτιώσεις και η παραγωγή μεταφέρεται στο σημείο, όπου κανείς δεν θέλει να ξέρει για τα τοξικά ίχνη που οδηγούν σε παράνομα ορυχεία στη Νιγηρία. Αν η υπόσχεση του ‘φιλελεύθερου κομουνισμού’ είναι τόσο κενή, όπως στην περίπτωση της Φινλανδίας, πώς θα είναι σε άλλες, το ίδιο μικρές, αλλά λιγότερο πλούσιες πολιτισμικά περιοχές;


Αυτό σημαίνει, επίσης, ότι οι απόπειρες κατανόησης της πνευματικής εργασίας ή του κοινωνικού web δεν δύναται να βασίζονται αποκλειστικά σε εργαλεία, τα οποία έχουν δημιουργηθεί στην καρδιά της Ευρώπης. Οι μετα-μετα- ισμοί που πηγάζουν από την Ιταλία ή τη Γαλλία έχουν μόνο τόση αγοραστική δύναμη σε ένα τοπίο που, μόλις τώρα, εισέρχεται στη φάση, την οποία ορισμένοι κριτικοί στοχαστές, όπως ο Adorno, περιέγραψαν στο κλασικό μεταπολεμικό τους έργο. Στη Φινλανδία, η πρώτη γενιά, στην οποία αρέσουν τα ψώνια και που ποτέ δεν ανησύχησε, πραγματικά, για τη σπατάλη των χρημάτων και τη μη αποταμίευσή τους, μόλις κάνει την εμφάνισή της. Ομοίως, η μαζική προτίμηση στις σαπουνόπερες είναι ένα πολύ πρόσφατο φαινόμενο. Κατά συνέπεια, η κριτική ανάλυση της μαζικής κοινωνίας εξελίσσεται σε ζήτημα τοπικής σπουδαιότητας την ίδια στιγμή που σε άλλες περιπτώσεις έχει ξεπεραστεί. Αν αυτή η έλλειψη συγχρονισμού συμβαίνει σε μια ψευδο- ευρωπαϊκή περιοχή, όπως είναι η Φινλανδία, τι θα συμβαίνει σε άλλες μη Ευρωπαϊκές ή μη Δυτικές περιοχές; Αν υπάρχουν ιστορίες του κόσμου, οι οποίες δεν είναι η ιστορία της Ευρώπης, τότε χρειαζόμαστε, επίσης, πολλαπλές θεωρίες για την κοινωνία της πληροφορίας.


Κοινωνικά, κοινωνικοποιημένα, σοσιαλιστικά μέσα¨


Ό όρος ‘κοινωνικά μέσα’ μπορεί να θεωρηθεί ότι υποδηλώνει τις πλατφόρμες του διαδικτύου και τα λογισμικά προγράμματα, τα οποία χρησιμοποιούμε για να συνεργαστούμε, να μοιραστούμε εμπειρίες, απόψεις κ.ο.κ., αλλά και να δημιουργήσουμε την κοινωνική ταυτότητά μας. Αντιστοίχως, τα ‘κοινωνικοποιημένα μέσα’ θα σημαίνουν, σε αυτό το πλαίσιο, τα ίδια εργαλεία, όταν αυτά ανήκουν, συντηρούνται και διαχειρίζονται από την ίδια την κοινότητα των χρηστών. Μπορούμε να αντλήσουμε πολλά παραδείγματα αυτού του είδους της αυτο-διαχείρισης από την κοινότητα των χάκερς. Υπάρχουν, ακόμα, και περιπτώσεις ενεργής κοινωνικοποίησης μέσων, τα οποία, πρώτα, ήταν ιδιωτικά, όπως το λογισμικό πρόγραμμα 3D κινούμενων σχεδίων Blender.


Αλλά αρκούν αυτά τα μέτρα για να ικανοποιήσουν τις ικανότητες των ανθρώπων και τις ευκαιρίες να συμμετέχουν στον ψηφιοποιημένο κόσμο, να έχουν διάλογο μεταξύ τους χρησιμοποιώντας τα κοινωνικά μέσα; Και ακόμα πιο κρίσιμα, είναι τα μέσα αυτά ψηφιακά; Δεν είναι δύσκολο να πιστεύουμε την άποψη ότι ο διάλογος και στις παραδοσιακές μορφές του και με την μορφή των κοινωνικών μέσων μας οδηγεί μόνο στις πύλες της αληθινής δημοκρατίας. Ίσως, πρέπει να αρχίσουμε να οργανώνουμε στρατηγικές για κατευθύνουμε την ιδεολογία των χάκερς του ελεύθερου λογισμικού / λογισμικού ανοιχτού κώδικα (FLOSS) στο επόμενο λογικό βήμα της, αυτό των ‘σοσιαλιστικών μέσων’, όπου το επίθετο ‘σοσιαλιστικό’ αναφέρεται στην κοινή ιδιοκτησία, χρήση και διαχείριση ενός μέσου. Όπως το διατυπώνει ο Žižek στην θέση του για τον ‘κομουνισμό του κυβερνοχώρου’:

Δεν υπάρχει, επίσης, μια εκρηκτική δυναμική για τον ίδιο τον καπιταλισμό στον παγκόσμιο ιστό; Δεν είναι το δίδαγμα του μονοπωλίου της Microsoft ένα, ακριβώς, λενινιστικό δίδαγμα: αντί να αντιταχθούμε στο μονοπώλιό της μέσω του κρατικού μηχανισμού (θυμηθείτε τη δικαστική απόφαση για τη διάσπαση της Microsoft), δεν θα ήταν πιο ‘λογικό’, απλά να την κοινωνικοποιήσουμε, καθιστώντας την ελεύθερα προσβάσιμη; Στις μέρες μας, μπαίνουμε στον πειρασμό να παραφράσουμε ένα γνωστό απόφθεγμα του Λένιν, ‘Σοσιαλισμός = εξηλεκτρισμός + η εξουσία στα σοβιέτ': ‘Σοσιαλισμός = ελεύθερη πρόσβαση στο διαδίκτυο + η εξουσία στα σοβιέτ’.


Πώς θα ήταν ο κόσμος, αν υπήρχαν υποδείγματα σοσιαλιστικών μέσων; Και πώς θα ήταν αυτά τα παραδείγματα; Μπορούμε να θεωρήσουμε τη wikipedia σαν ένα παράδειγμα σοσιαλιστικού μέσου; Έχουμε άλλα παραδείγματα; Για να απαντήσουμε σε αυτήν την ερώτηση, πρέπει να απαντήσουμε πρώτα στην ακόλουθη: Ποιες είναι οι καθοριστικές ενδείξεις και τα χαρακτηριστικά ενός σοσιαλιστικού μέσου;


Εκτός από την προφανή τεχνολογική υποδομή (διακομιστές, ηλεκτρονικοί υπολογιστές και άλλες συσκευές), η οποία είναι απαραίτητη για την οργάνωση και τη χρήση κοινωνικών μέσων, απαιτείται στοιχειώδης ενέργεια (ηλεκτρισμός, τροφή). Αλλά η κρίσιμη ερώτηση είναι, σε ποιον ανήκει η ενέργεια και ποιος την παρέχει. Το λυπηρό γεγονός είναι ότι η πλειονότητα των ενεργειακών αποθεμάτων ανήκει σε πολυεθνικές ιδιωτικές εταιρίες. Υπάρχουν, με πολλούς τρόπους, παίκτες κλειδιά στο στίβο της διεθνούς πολιτικής που κατευθύνουν την εξωτερική πολιτική και λαμβάνουν αποφάσεις για ζητήματα πολέμου και ειρήνης. Με αυτή την έννοια, το ‘κοινωνικό’ και το ‘πολιτικό’ εξακολουθούν να κυβερνούν το ‘ψηφιακό’, για να μιμηθούμε τη φόρμουλα του Λένιν όπως την παραφράζει ο Žižek, η ελεύθερη πρόσβαση στο Διαδίκτυο απαιτεί παροχή ηλεκτρικής ενέργειας.


Χωρίς το λογικό βήμα της αυτάρκειας, σε ό,τι έχει σχέση να κάνει με την ηλεκτρική ενέργεια, όλες οι προσπάθειες και η δραστηριότητα για την ανοιχτή πρόσβαση μιλούν για ελευθερία, χωρίς ελευθερία. Γιατί, χωρίς το ύστατο βήμα για την παράκαμψη της ιδιωτικής ιδιοκτησίας των υλικών πόρων, η ιδεολογία του FLOSS παραμένει ένα ακόμα μονοθεματικό κοινωνικό κίνημα, χωρίς πολιτικές συνέπειες (όπως, συχνά, τονίζει ο Torvalds).


Η φυσική ενέργεια –ηλεκτρισμός- που απαιτείται για τη λειτουργία των ιστοσελίδων των κοινωνικών μέσων είναι μία προϋπόθεση. Άλλη είναι η λιγότερο απτή ενέργεια και ο ελεύθερος χρόνος που χρειάζεται να διαθέτουν τα άτομα για να συνεισφέρουν. Η βόρεια και δυτική προκατάληψη στα περισσότερα κοινωνικά μέσα πρέπει να κατευθύνουν την προσοχή μας στις διαφορετικές δυνατότητες που δίνονται στα άτομα που ζουν σε διαφορετικά κοινωνικά και οικονομικά περιβάλλοντα. Επίσης, το γεγονός ότι περιπτώσεις, όπως το Blender και η Wikipedia χρειάζονται σημαντικές δωρεές τονίζει τη σημασία της σχετικής αφθονίας. Ο Linus Torvalds ήταν την εποχή της έναρξης του Linux φοιτητής στο πανεπιστήμιο του Ελσίνκι και συνεπώς απολάμβανε τα κοινά οφέλη του Φινλανδικού κοινωνικού κράτους, συμπεριλαμβανομένης της δωρεάν πρόσβασης στο πανεπιστήμιο, τις εγκαταστάσεις και το εξοπλισμό του. Επιπρόσθετα, ο κώδικας Linux, αρχικά εξυπηρετείτο από το Φινλανδικό Πανεπιστημιακό Δίκτυο (FUNET). Όλα αυτά καταδεικνύουν το γεγονός ότι η μη-αλλοτριωμένη πνευματική εργασία στο Διαδίκτυο φαίνεται να χρειάζεται μια συγκεκριμένη βάση αφθονίας προτού απογειωθεί. Πάντως, φαίνεται ότι οι ικανότητες που δημιουργούνται στα ελεύθερα και δημόσια εκπαιδευτικά συστήματα, συχνά, θα χρησιμοποιηθούν, κυρίως, από εταιρίες, όπως η Nokia.


Αυτό που χρειάζεται, λοιπόν, είναι μια κίνηση αντεπίθεσης για την απελευθέρωση του μυαλού των ανθρώπων και των πνευματικών πηγών από τη δουλεία της μισθωτής εργασίας. Πράγματι, το βήμα από ένα μέσο που περιορίζεται από το φιλελεύθερο κομουνισμό σε ένα σοσιαλιστικό μέσο χρειάζεται, όχι μόνο στοιχειώδη κοινωνική πρόνοια, αλλά πραγματικό έλεγχο των στόχων ζωής και των μη φυσικών αναγκών. Παράδοξο ή όχι, ο δρόμος για τις τελευταίες περνά από το συλλογικό ή κοινό έλεγχο της παραγωγής βασικών στοιχείων κοινωνικής πρόνοιας (συμπεριλαμβανομένων παροχών, όπως η ηλεκτρική ενέργεια). Στρατηγικές κοινωνικής πρόνοιας, όπως ένας κοινωνικός μισθός ή ένα βασικό εισόδημα άνευ όρων και για όλους θα διευκόλυναν την πορεία προς τα σοσιαλιστικά μέσα.


Η έμφαση σε μία θεώρηση ‘από τα κάτω’ μας υπενθυμίζει ένα από τα ανέκδοτα του Μαρξ για κάποιον δυστυχισμένο κ. Peel, ο οποίος μετακόμισε από την Αγγλία στην Αυστραλία με 50.000 σε χρήματα και 3.000 εργάτες. Δυστυχώς, ο κ. Peel δεν έλαβε υπόψη του το γεγονός ότι αυτά που θα μπορούσε να έφερνε μαζί του στις Αποικίες ήταν ‘ιδιοκτησία σε χρήμα, μέσα επιβίωσης, μηχανές και άλλα μέσα παραγωγής’, αλλά όχι τον μισθωτό εργάτη, ο οποίος είναι έτοιμος να πουλήσει τον εαυτό του/ της ανάλογα με την ελεύθερη βούλησή του/ της. Σύμφωνα με τα λεγόμενα του Μαρξ, ο κ. Peel δεν αντιλήφθηκε ότι ‘το κεφάλαιο δεν είναι ένα αντικείμενο, αλλά μία κοινωνική σχέση μεταξύ των ανθρώπων’. Όπως οι μισθωτοί εργάτες, οι οποίοι ανακάλυψαν την ελευθερία τους στη φαινομενικά απέραντη έκταση της Δυτικής Αυστραλίας, γινόμαστε και εμείς τώρα μάρτυρες ολοένα και περισσότερων ανθρώπων που ανακαλύπτουν την ελευθερία τους στον ασαφή χώρο των τεχνολογιών της πληροφορίας.


Συγκεφαλαιώνοντας, φτάνουμε στην εξίσωση ‘σοσιαλιστικά μέσα = βασική κοινωνική πρόνοια + η εξουσία στα σοβιέτ’. Φυσικά, η σειρά των περιεχομένων ή των συστατικών της φόρμουλας μπορεί να διαφέρει, με άλλα λόγια, μπορεί να υπάρχουν διαφορετικά συστήματα στον ελεύθερο και ανοιχτό κόσμο, χωρίς έλλειψη των αναγκαίων (δηλαδή, βασική κοινωνική πρόνοια = ηλεκτρική ενέργεια + η εξουσία στα σοβιέτ + σοσιαλιστικά μέσα).




Ένας εναλλακτικός τρόπος να θεωρήσουμε τη μετάβαση από τα κοινωνικοποιημένα στα σοσιαλιστικά μέσα είναι να σκεφτούμε πως εμπλέκεται η έννοια της ελευθερίας (βλ. το πρωτοποριακό έργο πάνω στην ‘εμβρυακή μορφή’ από το εγχείρημα Oekonux και τον Stefan Merten). Η κουλτούρα της ανάγνωσης που συνάδει με τους υπερ-εμπορευματοποιημένους και μηχανοποιημένους τρόπους ζωής μπορεί να αναλυθεί και από την πλευρά των μέσων και από αυτή της εκπαίδευσης. Στο ένα άκρο, ένα ολοκληρωτικό κράτος παρόμοιο με την ουτοπική Πολιτεία του Πλάτωνα θα ήθελε να ελέγχει την εκπαίδευση, κατοχυρώνοντας την πραγματική γνώση ως προνόμιο των φιλόσοφων-βασιλιάδων και προσφέροντας ένα ‘βασιλικό ψέμα’ στην εργατική τάξη για να την κρατήσει στη θέση της. Ο Πλάτωνας θα καταλάβαινε ακριβώς γιατί το κόμμα υπέρ της κατάργησης της πνευματικής ιδιοκτησίας ονομάζεται το Πειρατικό Κόμμα (ένα παράδειγμα είναι το Piratpartiet στη Σουηδία). Αυτή η κλειστή προσέγγιση είναι ομόλογη με την αντίληψη των μέσων σαν μία επιχείρηση που παράγει κέρδη και όπου η πληροφορία αποκτά μια ανταλλακτική αξία. Όπως προχωράμε προς πιο ελεύθερους τύπους μέσων και εκπαίδευσης, συναντούμε αρχικά τα κοινωνικά μέσα και την εκπαίδευση ως τομέα επιχειρηματικότητας, όπου τα υποκείμενα ενδυναμώνονται μέσω της ενεργούς συμμετοχής τους γύρω από δραστηριότητες που περιορίζονται από τις οικονομικές συνθήκες. Αυτή είναι η πρώτη τάξη ελευθερίας, όπου επικρατεί η ελεύθερη έκφραση εντός του περιοριστικού πλαισίου της τυπικής ελευθερίας: είσαι ελεύθερος αρκεί να μην ταράξεις τα νερά. Περιέργως, ο δρόμος προς την κατάκτηση περισσότερης ελευθερίας περνά μέσα από την αναγνώριση ότι τα οικονομικά όρια του φιλελεύθερου, πολυπολιτισμικού καπιταλισμού δεν είναι αρκετά αυστηρά. Μόνον όταν το φάντασμα της ανταλλακτικής αξίας αρχίζει να εξανεμίζεται, η επίμονη και μη-συμβολική χρηστική αξία ή η αξία καθ’ αυτής αποκαλύπτεται. Όσον αφορά στα μέσα, αυτό σημαίνει ένα Linux η μία Wikipedia που δεν θα έχουν ανταλλακτική αξία, αλλά μια τεράστια χρηστικότητα. Αλλά ακόμα και αυτό δεν θα ήταν αρκετό για να πάρουμε στα σοβαρά το οικονομικό πεδίο: ο οίκος που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα είναι ολόκληρος ο πλανήτης.


Έτσι, οι δύο τελευταίοι τρόποι λειτουργίας της ελευθερίας συνδέονται με την ανάδυση μεταμορφώσεων στους τρόπους παραγωγής, διακυβέρνησης, και ιδιοκτησίας. Αυτοί οι τρόποι παραγωγής θα ‘παράγουν χρηστική αξία μέσα από την ελεύθερη συνεργασία των παραγωγών που έχουν πρόσβαση στο διανεμημένο κεφάλαιο: αυτή η διαδικασία ονομάζεται ‘ομότιμος (p2p) τρόπος παραγωγής’, που διαφοροποιείται από την καπιταλιστική αρχή του ‘όλα για το κέρδος’ , ή από την δημόσια παραγωγή από επιχειρήσεις κρατικής ιδιοκτησίας, ένα κοινό γνώρισμα του κράτους πρόνοιας. Το προϊόν και ο στόχος του ομότιμου τρόπου παραγωγής δεν είναι να παράγει άχρηστα αγαθά ή ‘ανταλλακτική αξία για την αγορά, αλλά χρηστική αξία για την κοινότητα των χρηστών’. Οι μετασχηματισμοί θα καθορίζονται επίσης ‘από την κοινότητα των παραγωγών και όχι από τις ανάγκες της αγοράς ή την εταιρική ιεραρχία: αυτός είναι ο τρόπος ομότιμης διακυβέρνησης, ή ο τρίτος δρόμος διακυβέρνησης. Ακόμα, οι παραγωγοί ‘προσφέρουν την χρηστική αξία ως ελεύθερα προσβάσιμη σε καθολική βάση μέσα από ένα νέο καθεστώς κοινής ιδιοκτησίας. Αυτή είναι και η μέθοδος διανομής, “ο τρόπος ομότιμης ιδιοκτησίας”: ένας “τρίτος τρόπος ιδιοκτησίας”, διαφορετικός από το καθεστώς ατομικής ιδιοκτησίας η δημόσιας (κρατικής) ιδιοκτησίας’.


Κυρίως οι δύο τελευταίοι τρόποι λειτουργίας της ελευθερίας μας φέρνουν μπροστά σε μια θεμελιώδη επιστημολογική στροφή. Ο πρώτος έχει να κάνει με την ριζική ανοικτότητα για τα μέσα που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι. Επιτρέπει ή ακόμα και απαιτεί από τους χρήστες να συμμετέχουν και να συνεργάζονται. Τους επιτρέπει ακόμα να βλέπουν πως πραγματικά κατασκευάζεται η γνώση -όπως κάνει η Wikipedia και άλλα wikis- όπου η δημιουργική και η διαπραγματευτική διαδικασία μπορούν να ανιχνευθούν πατώντας τα κουμπιά ‘ιστορικό’ και ‘συζήτηση’. Ο δεύτερος -που έχει να κάνει με την αναστοχαστική αβεβαιότητα- συνδέεται με την παρακάτω διαδικασία: η ικανότητα να ανιχνευτούν αυτές οι αλλαγές οδηγεί σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι αρχίζουν να παίρνουν ως δεδομένο ότι πολλές περιοχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς και γνώσης βασίζονται σε διαδικασίες διαπραγμάτευσης τόσο στους εικονικούς όσο και σε άλλου τύπου χώρους (ένα αστείο παράδειγμα του πως η γνώση του wiki μεταπηδά σε άλλες περιοχές είναι οι ετικέτες ‘απαιτείται παράθεση’. Η ιδέα της αναστοχαστικής αβεβαιότητας έχει μια οικογενειακή ομοιότητα με την μεταφορά της ‘μάθησης μέσω της συμμετοχής’ η οποία δίνει έμφαση στη συμμετοχή σε διάφορες πολιτισμικές πρακτικές και συνεργατικές διαδικασίες μάθησης. Σε αυτή τη μεταφορά, η γνώση και η μάθηση εντοπίζονται και δημιουργούνται στο πεδίο της καθημερινής ζωής, και γίνονται αναπόσπαστο κομμάτι του κοινωνικο-πολιτισμικού πλαισίου το οποίο περιλαμβάνει τα υλικά μέσα επιβίωσης και παραγωγής



Πρόσφατα, το republic.gr με κάλεσε να λάβω μέρος σε μια συζήτηση με στόχο ‘μια κριτική στο κοινωνικό web εστιασμένη σε πέντε άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/ συλλογικότητα, πολιτιστική διαφορά, ακτιβισμός’, την οποία το re-public ξεκίνησε με έναν διάλογο μεταξύ του Trebor Scholz και του Paul Hartzog.


Το έργο αυτό ήταν για μένα αναπάντεχα δύσκολο στην κατανόησή του. Η προτεινόμενη ορολογία μου φαινόταν ξένη, παρόλο που υποτίθεται ότι είμαι ειδικός στο Ίντερνετ, την επικοινωνία, το μοίρασμα και όλα αυτά που το Web 2.0 υποτίθεται ότι είναι. Εννοώ, πώς γίνεται όταν πληρώνουμε 10 ευρώ για να πάμε στον κινηματογράφο να μιλάμε για ψυχαγωγία, ενώ όταν κάνουμε –δωρεάν!- κάτι στο Facebook να είναι εκμετάλλευση;


Καθώς έχω παρακολουθήσει μόνο τις βασικές σπουδές Οικονομίας και/ή Κοινωνικών Επιστημών, στην αρχή φοβήθηκα ότι επρόκειτο για κάποιο ακαδημαϊκό πλαίσιο που δεν μπορούσα να καταλάβω και επομένως δεν θα μπορούσα να συμμετάσχω σ’ αυτό. Διαβάζοντας όμως άλλους σχολιαστές πάνω στο το θέμα, ειδικότερα τη συμβολή του Michel Bauwens, μπορώ πλέον να αφήσω ένα στεναγμό ανακούφισης: Δεν είμαι εγώ που δεν μπορώ να καταλάβω, αλλά αυτοί! Η όλη πλαισίωση του θέματος είναι λάθος. Ακούστε παιδιά, οι χρήστες των Facebook, Flickr, YouTube και MySpace δεν αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης ή τουλάχιστον όχι με την έννοια που προτείνετε να χρησιμοποιείται η λέξη. Στην πραγματικότητα, είναι σύμμαχοι στην αναζήτηση ανοιχτής επικοινωνίας και/ή μοιράσματος περιεχομένου, ακόμη και με τη λιγότερο ευνοϊκή ερμηνεία παρέχουν μια υπηρεσία ψυχαγωγίας (όπου να μοιράζεσαι ή να παρακολουθείς ένα βίντεο είναι εξίσου ψυχαγωγικό) και επομένως δεν εκμεταλλεύονται κανέναν.


‘Το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα’, λένε. Ως μηχανικός –και χάκερ- είναι παρήγορο να σκέφτεσαι ότι οι τεχνικές καινοτομίες μπορούν να αλλάξουν ολόκληρους τρόπους ζωής, την οργάνωση ολόκληρων κοινωνιών. Ναι, έχει συμβεί στο παρελθόν. Η ατμομηχανή οδήγησε στη βιομηχανοποίηση και τον καπιταλισμό. Η εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου οδήγησε στην επανάσταση ενάντια στην κατεστημένη θρησκεία μιας ηπείρου. Και με την ευκαιρία, ξέρετε ότι η νομοθεσία για το κοπυράιτ θεσμοθετήθηκε μόνο μετά την εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου; Η εξήγηση είναι ότι πριν από αυτή την εφεύρεση, η ίδια η πράξη να παράγει κάποιος ένα χειροποίητο αντίγραφο ενός έργου σε ακριβό χαρτί, ή ακόμη καλύτερα σε δέρμα, αποτελούσε εξαιρετική τιμή, και σίγουρα δεν ήταν μια πράξη που κανείς θα ήθελε να περιορίσει τεχνητά μέσω της νομοθεσίας. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που ολόκληρο το καθεστώς του κοπυράιτ βρίσκεται σήμερα σε τέτοια κρίση με την έλευση μιας άλλης τεχνικής επανάστασης.


Για άλλη μια φορά: το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα. Και, επομένως, όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτό το φαινόμενο μέσα από πλαίσια και έννοιες της ψυχροπολεμικής εποχής, κινδυνεύουμε να παρασύρουμε τους πάντες σε λάθος κατεύθυνση.


Τι είναι όμως αυτό το νέο σύστημα ; Στην προσπάθειά μου για ένα πλαίσιο ακαδημαϊκής χρήσης, η καλύτερη εξήγηση που έχω ακούσει μέχρι στιγμής προέρχεται από τον Stefan Meretz και το εγχείρημα Oekonux, η έννοια της ‘εμβρυακής μορφής’ (germ form). Εν συντομία, η εμβρυακή μορφή είναι κάτι που αναπτύσσεται στο εσωτερικό και ως τμήμα του παλιού και κυρίαρχου συστήματος, και που ταυτόχρονα υποδεικνύει το νέο σύστημα που πρόκειται να αντικαταστήσει το παλιό.


Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίφαση με τον καπιταλιστικό/ σοσιαλιστικό δυϊσμό, όπου οι καπιταλιστές και το εργατικό δυναμικό θεωρούνται ότι βρίσκονται σε αμοιβαία ανταγωνιστική δυναμική. Αντίθετα, μια εμβρυακή μορφή δεν αντιτίθεται εντελώς στο κυρίαρχο σύστημα. Για παράδειγμα, μπορούμε να δούμε το λογισμικό Ανοιχτού Κώδικα ως μια εμβρυακή μορφή ενός νέου τρόπου παραγωγής λογισμικού, ή το Web 2.0 ως μια νέα μορφή ψυχαγωγίας. Από τη στιγμή που υπάρχουν εταιρίες που κερδίζουν από τοτις εφαρμογές Ανοιχτού Κώδικα (και οι εταιρίες αυτές είναι σύμμαχοι ή μέλη της κοινότητας του Ανοιχτού Κώδικα, όχι εχθροί του ή εκμεταλλευτές), σαφώς ο Ανοιχτός Κώδικας δεν είναι εναντίον του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα, είναι ένα πολύ διαφορετικό σύστημα από το παραδοσιακό καπιταλιστικό πρότυπο παραγωγής λογισμικού, το οποίο βασιζόταν στον αποκλεισμό.


Ένα άλλο παράδειγμα είναι η μετάβαση από τη φεουδαρχική στην καπιταλιστική κοινωνία. Η αστική τάξη αποτελούσε αρχικά μέρος του φεουδαρχικού συστήματος, θεωρείτο κατώτερη και ήταν υποτελής στην αριστοκρατία και τους κληρικούς, αν όχι στους ακτήμονες. Ταυτόχρονα-όπως γνωρίζουμε- αποτελούσε την εμβρυακή μορφή ενός νέου συστήματος που επρόκειτο να ανατρέψει ολόκληρο το φεουδαρχικό σύστημα που υπηρετούσε.


Συνεπώς, δεν μπορώ παρά να τονίσω όπως ο Bauwens: Το Ίντερνετ αλλάζει το σύστημα, και όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτή την αλλαγή σύμφωνα με τα οικονομικά πρότυπα του 20ού αιώνα κάνουμε μεγάλο λάθος, γιατί κάτι τέτοιο οδηγεί στην άρνηση κάθε αλλαγής που συμβαίνει σήμερα.


Τι συμβαίνει λοιπόν και ποιοι είναι οι συντελεστές του νέου συστήματος; Ποιος είναι ρόλος αυτών των εταιριών του Web 2.0;


Οι Scholz και Hartzog έχουν δίκιο που τονίζουν ότι το ίδιο το Web 2.0 δεν αποτελεί μια νέα επανάσταση. Είναι η συνέχεια ενός φαινόμενου που βιώνουμε μέσα από την εξέλιξη όλων των τεχνολογιών του Ίντερνετ και του Ανοιχτού Κώδικα (οι οποίες είναι στενά συνυφασμένες). Συνεπώς μπορούμε εύκολα να περιγράψουμε τους συντελεστές και τις διαχωριστικές γραμμές με βάση την προσωπική εμπειρία μας από αυτή την εξέλιξη, πιθανώς προσθέτοντας κάποιες μικρές λεπτομέρειες που χαρακτηρίζουν το Web 2.0.


Από τη στιγμή που το Web 2.0 αποτελεί συνέχεια των προηγούμενων σταδίων εξέλιξης του Ίντερνετ (όπως το ‘Web 1.0’), το σύστημα αξιών του είναι το ίδιο. Αφορά το μοίρασμα (πληροφορίας), την ανοιχτή πρόσβαση, την οικοδόμηση κοινών αγαθών (commons), την ηθική των χάκερ που αποτελεί το θεμέλιο όχι μόνο του κινήματος του Ανοιχτού Κώδικα αλλά, επίσης, του Ίντερνετ. Επομένως το φάσμα των πρωταγωνιστών του Web 2.0 εκτείνεται από τους ενεργούς πολιτικούς χρήστες, όπως οι υπέρμαχοι του Creative Commons, μέχρι εκείνους που χαίρονται την πράξη να μοιράζονται ένα βίντεο, να κάνουν blogging ή chatting. Οι πρωταρχικοί ανταγωνιστές είναι εκείνοι που μάχονται για να εμποδίσουν την αναπόφευκτη πρόοδο: Η Microsoft με τις ενεργές και αμφίσημες προσπάθειές της κατά του λογισμικού Ανοιχτού Κώδικα, οι μουσικές και κινηματογραφικές βιομηχανίες με τα πλοκάμια τους βαθιά χωμένα στην εθνική νομοθεσία και εκείνες που θέλουν να λογοκρίνουν την ελεύθερη ροή της πληροφορίας στο Ίντερνετ (για πολλαπλούς λόγους). Στη μέση βρίσκεται βέβαια η μεγάλη μάζα των χρηστών, που πραγματικά δεν έχουν ιδέα γι’ αυτό το σχίσμα- και αναμφίβολα πολλές από τις εταιρίες που εποφθαλμιούν το Ίντερνετ.


Το μεγάλο επίτευγμα του φαινόμενου του Web 2.0 είναι ότι έχει αυξήσει σημαντικά τη μάζα των χρηστών που, ενστικτωδώς τουλάχιστον, εκτιμούν τις χαρές του μοιράσματος (Youtube), της επικοινωνίας (forums, Facebook), της πρόσβασης στην πληροφορία(blogs). Δεν μπορεί (ακόμη) ο καθένας να είναι ενεργός χρήστης του Linux, αλλά μέσα από το Web 2.0 το ίδιο σύστημα αξιών διεισδύει σε ένα ευρύτερο πλήθος.


Μια εταιρία του Web 2.0 είναι συνήθως φτιαγμένη έτσι ώστε να διευκολύνει κάποια μορφή μοιράσματος –παρόλο που στην περίπτωση, για παράδειγμα, του Facebook, το μοίρασμα περιεχομένου, όταν υπάρχει, δε αποτελεί τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο ταξινόμησης, είναι ίσως καλύτερο να μιλάμε για πλούσια επικοινωνία (rich communication). Την ίδια στιγμή, οι εταιρίες του Web 2.0 αποκτούν την κυριότητα ενός κεντρικού κόμβου, όπως της ίδιας της (ιδιωτικής) τεχνολογίας μοιράσματος (εάν έχει κατασκευαστεί ως υπηρεσία web) ή τουλάχιστον το κοινό φόρουμ όπου λαμβάνει χώρα το μοίρασμα (εάν η τεχνολογία ή το πρωτόκολλο επικοινωνίας είναι ανοιχτό).


Ο Bauwens έχει δίκιο όταν υποστηρίζει ότι τα πρωταρχικά σημεία τριβής βρίσκονται εδώ, κι αυτό έχει να κάνει με το αν μια εταιρία θεωρείται ‘καλή’ ή ‘κακή’ από την κοινότητα. Μια εταιρία που αντιστέκεται επιτυχώς στην ανάγκη να ασκεί υπερβολικό έλεγχο, θεωρείται ως σύμμαχος που διευκολύνει το μοίρασμα και την επικοινωνία της κοινότητας, ενώ κάποια που δεν είναι σύμφωνη με τις αξίες της κοινότητας θα έχει πρόβλημα. Εκτός από την προσχώρηση σε αυτή την αξία των χάκερς για ένα commons μοιράσματος, άλλες αξίες μπορούν, επίσης, να παίξουν ρόλο. Ένα παράδειγμα είναι η εχεμύθεια, εάν μια εταιρία χαίρει εμπιστοσύνης σχετικά με τον χειρισμό πληροφοριών που αφορούν τους χρήστες της.


Μολονότι η καθαρά τεχνική (ντε φάκτο) ιδιότητα μιας υπηρεσίας να είναι ανοικτή αποτελεί καίριο παράγοντα για την ταξινόμηση της εταιρίας ως καλής ή κακής, το θέμα έχει, επίσης, να κάνει με την αντίληψη που έχει γι’ αυτή το κοινό (ή, για να είμαστε ειλικρινείς, με τις δημόσιες σχέσεις της). Ενδιαφέρον παράδειγμα αυτής της δυναμικής αποτελεί η Google. Παρόλο που η αποθήκευση όλου του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε διακομιστές της Google, και το σάρωμά του για διαφημιστικούς λόγους, δεν είναι καθόλου συμβατή με το σύστημα αξιών των χάκερς, εγώ και πολλοί φίλοι μου επιλέξαμε να χρησιμοποιούμε το Gmail για την καλύτερη πρόσβαση, τη φιλικότητα προς τον χρήστη, το καλό φιλτράρισμα των spam, ακόμη και την αξιοπιστία του. Εάν επρόκειτο, όμως, για τη Microsoft, ή ακόμη και τη Yahoo, κάποιοι θα επέλεγαν να μην χρησιμοποιήσουν μια ανάλογη υπηρεσία (εγώ ασφαλώς θα το έκανα).


Κατά συνέπεια, οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στο καλό και το κακό δεν είναι τόσο απόλυτες όσο θα νόμιζε κανείς, τράμπες γίνονται συχνά. (Αυτό ασφαλώς δεν αφορά τα εκατομμύρια των χρηστών του Gmail που χρησιμοποιούν τη Google, χωρίς να έχουν ιδέα γι’ αυτό το θέμα). Για παράδειγμα, για μένα είναι μια αποδεκτή λύση να αποθηκεύω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου στη Google, γιατί ξέρω ότι μπορώ να κατεβάσω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου έξω απ’ αυτούς τους διακομιστές (και το κάνω όταν πρόκειται για αντίγραφα) στην περίπτωση που θέλω να αλλάξω υπηρεσία ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Εάν δεν είχα αυτή την επιλογή, δεν θα επέλεγα να χρησιμοποιώ το Gmail. Εάν συγκρίνω αυτή την πλατφόρμα με μια άλλη, όπως το Facebook, δεν υπάρχει αντίστοιχη υπηρεσία για να κάνω ‘εξαγωγή’ των δεδομένων μου. Από την άλλη πλευρά, όμως, αυτά τα δεδομένα δεν είναι τόσο σημαντικά για μένα αυτή τη στιγμή, ούτως ή άλλως. Μπορώ λοιπόν να παίζω λίγο με το Facebook, έστω κι αν δεν είναι καθόλου συμβατό με τις αξίες των χάκερς, αφού η επικοινωνία που γίνεται εκεί δεν έχει αξία για μένα (ως δεδομένα).


Κατά συνέπεια, το κοινωνικό web δεν είναι απλώς ένα web μεταξύ φίλων, αλλά επίσης ένα web εμπιστοσύνης απέναντι στις εταιρίες που δρουν στην κοινότητα. Κι αφού μια τυπική υπηρεσία web 2.0 είναι έτσι κι αλλιώς δωρεάν, η εμπιστοσύνη αποτελεί κυρίαρχη αξία στο σύστημα και η ύπαρξη καλών πολιτών στο Ίντερνετ σημαντικό πλεονέκτημα για τις εταιρίες.

Αναλύοντας τις παγίδες, αλλά και τις επιτυχίες των κοινοτήτων ανοιχτού λογισμικού, ο Αλέξιος Ζάβρας καταλήγει σε εφτά βασικές αρχές που οι μελλοντικές διαδικτυακές κοινότητες θα πρέπει να υιοθετήσουν για να καταφέρουν να επιβιώσουν στον διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο του Ίντερνετ.


Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια πληθώρα εξουσιοδοτικών τεχνολογιών βασισμένων σε δίκτυα επικοινωνίας γενικά και στο Ιντερνετ ειδικότερα. Ένα κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των τεχνολογιών είναι η χρήση του Ίντερνετ ως υποδομής που επιτρέπει στους ανθρώπους να επικοινωνούν και να συνεργάζονται. Έχουμε δει πολλές διαφορετικές εκδηλώσεις αυτού του φαινόμενου, από τις πρώτες ανεπεξέργαστες ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης μέχρι τα ανοιχτά wikis και τα προσωπικά και θεσμικά blogs. Σ’ αυτό το άρθρο ο Αλέξιος Ζάβρας χρησιμοποιεί τον γενικό όρο ‘wiki πολιτική’ για να αναφερθεί σε όλες εκείνες τις προσπάθειες που χρησιμοποιούν την εξουσία του Ίντερνετ για να προωθήσουν και να πετύχουν διάφορους πολιτικούς στόχους.


Μολονότι η γενική συναίνεση για τα πλεονεκτήματά της είναι αδιαμφισβήτητη, η wiki πολιτική δεν αποτελεί εύκολο δρόμο ή πέρασμα ασφαλές από κινδύνους. Ευτυχώς, μπορούμε να κάνουμε πολλές χρήσιμες παρατηρήσεις και να αντλήσουμε αξιόλογα συμπεράσματα από ένα ευρύ φάσμα τέτοιων διαδικτυακών κοινοτήτων που υπάρχουν εδώ και πολύ καιρό.


Παρόλο που το φαινόμενο αυτό μοιάζει πρόσφατο, η χρήση των τεχνολογιών επικοινωνίας για πολιτικούς και κοινωνικούς στόχους δεν είναι μια νέα τάση. Με την έλευση των σύγχρονων δικτύων υπολογιστών, οι διαδικτυακές κοινότητες σχηματίστηκαν αμέσως. Στις περισσότερες από αυτές μετέχουν άνθρωποι που μοιράζονται κοινά ακαδημαϊκά ή επιστημονικά ενδιαφέροντα. Και, ήδη, από τους πρώτους μήνες, σχηματίστηκαν κοινότητες που συνδέονται με κοινές πολιτικές ιδέες.


Πριν ακόμη το ARPANET γίνει λειτουργικό, οι J.C.R. Licklider και Roert W.Taylor προέβλεψαν, το 1968, την πρόκληση που αποτελούσε για την κοινωνία η ανάπτυξη των δικτύων υπολογιστών:


Πρώτον, η ζωή είναι πιο ευτυχής για το διασυνδεδεμένο άτομο γιατί οι άνθρωποι με τους οποίους υπάρχει μεγαλύτερη αλληλεπίδραση επιλέγονται μάλλον λόγω κοινών ενδιαφερόντων και σκοπών παρά λόγω τυχαίας εγγύτητας. Δεύτερον, η επικοινωνία είναι πιο αποτελεσματική και παραγωγική και, συνεπώς, πιο ευχάριστη. Τρίτον, μεγάλο μέρος της επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης γίνεται μέσα από προγράμματα και πρότυπα προγραμματισμού, που είναι απαιτητικά αλλά και προσφέρουν ικανοποίηση. Και, τέταρτο, υπάρχουν πολλές ευκαιρίες για όλους (που διαθέτουν μια κονσόλα) να βρουν την κλίση τους, γιατί ολόκληρος ο κόσμος της πληροφορίας, με όλα τα πεδία και τους επιστημονικούς κλάδους του, είναι ανοιχτός γι’ αυτούς, με προγράμματα έτοιμα να τους καθοδηγήσουν ή να τους βοηθήσουν στην εξερεύνησή τους.


Κατά πόσο το αποτέλεσμα είναι καλό ή κακό για την κοινωνία, εξαρτάται από το ερώτημα: ‘Η διαδικτύωση είναι προνόμιο ή δικαίωμα;’ Εάν μόνο ένα ευνοημένο τμήμα του πληθυσμού έχει την ευκαιρία να απολαύσει το πλεονέκτημα της ‘ενισχυμένης νοημοσύνης’, το δίκτυο μπορεί να κάνει ακόμη μεγαλύτερο το χάσμα σε ό, τι αφορά στις πνευματικές ευκαιρίες.


Από την άλλη πλευρά, εάν η ιδέα του δικτύου αποδειχτεί ότι μπορεί να κάνει για την εκπαίδευση αυτό που κάποιοι οραματίστηκαν με ελπίδα, εάν όχι με συγκεκριμένο, λεπτομερές πρόγραμμα, και εάν υπάρξει πνευματική ανταπόκριση, τότε το όφελος για το ανθρώπινο είδος θα είναι ανεκτίμητο.


Λιγότερο από ένα χρόνο αργότερα, κι ενώ το ARPANET διαμορφωνόταν με μαζική συγκέντρωση κεφαλαίων, κάποια άτομα ξεκίνησαν το δικό τους ‘ARPANET των φτωχών’, το αποκαλούμενο USENET, με στόχο να δώσουν σε όλους τους χρήστες την ευκαιρία να μετάσχουν και να επωφεληθούν από ένα δίκτυο υπολογιστών. Μια από τις πρώτες ιδέες που εφαρμόστηκαν ήταν η δημιουργία της κοινότητας net.citizens.


Λόγω της τεχνικής επαγγελματικής προέλευσης της μεγάλης πλειονότητας των χρηστών του δικτύου, ήταν φανερό ότι οι κοινότητες που ενδιαφέρονταν για τεχνολογικά χαρακτηριστικά θα ήταν από τις πρώτες, τις μεγαλύτερες και τις πιο ζωντανές. Ο προγραμματισμός υπολογιστών ως επιστημονικός κλάδος αποτελούσε έναν κοινό δεσμό κι αυτές οι κοινότητες υπήρξαν τα πρώτα δείγματα κοινοτήτων ανοιχτού λογισμικού.


Μολονότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος για τις κοινότητες ανοιχτού λογισμικού είναι ο σχεδιασμός και η εφαρμογή προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών, η μακροβιότητά τους επιτρέπει κάποιες παρατηρήσεις για τη λειτουργία τους, ανεξάρτητα από το στενά εστιασμένο ενδιαφέρον τους. Κατά συνέπεια, βασιζόμενος στην εμπειρία μου με αυτές τις κοινότητες, θα προσπαθήσω να διατυπώσω και να μεταφέρω ορισμένα διδάγματα που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν άμεσα στις κοινότητες που σχηματίστηκαν με την wiki πολιτική, ακόμη κι αν δεν υπάρχει ένας και μόνο τρόπος για να λειτουργήσει μια κοινότητα.


Το πιο σημαντικό είναι πως οποιοδήποτε τέτοιο έργο πρέπει να έχει μακροπρόθεσμη προοπτική. Ζούμε σήμερα σε έναν κόσμο που ο χρόνος είναι δώρο και η τεχνολογική πρόοδος μεταβάλλει διαρκώς την αντίληψή μας. Ωστόσο, για να πετύχει ένα κοινωνικό εγχείρημα, θα πρέπει να είναι διαθέσιμο για πολύ καιρό. Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο στον διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο του Ίντερνετ. Ο πιο σπάνιος πόρος, για τον οποίον όλα αυτά τα έργα μάχονται, είναι η ανθρώπινη προσοχή και εστίαση. Μέσα στον ωκεανό των έργων, υπάρχοντων και αναπτυσσόμενων, μια διαδικτυακή κοινότητα πρέπει να παρέχει κάτι πολύ ιδιαίτερο στα μέλη της, προκειμένου να επιβιώσει και να ευδοκιμήσει. Συνεπώς, ακόμη και στα αρχικά στάδια σχεδιασμού οποιουδήποτε έργου, πρέπει να δοθεί μεγάλη προσοχή ώστε να εξασφαλιστεί ότι θα είναι κατάλληλο και λειτουργικό για πολύ καιρό αφότου χαθεί ο αρχικός ενθουσιασμός. Διαφορετικά, ακόμη και τα μέλη της κοινότητας που θα ενδιαφέρονταν να συμμετάσχουν, θα το εγκαταλείψουν και θα στραφούν αλλού.


Μια άλλη παρόμοια άποψη είναι ότι σήμερα υπάρχουν πάρα πολλές παρόμοιες διαδικυακές κοινότητες. Ο εντυπωσιακός πολλαπλασιασμός τους έχει ως αποτέλεσμα η προσοχή του κοινού να διασκορπίζεται. Ως παράδειγμα από το πολιτικό πεδίο, μπορούμε να φανταστούμε την επίδραση της ύπαρξης ενός ανεξάρτητου προσωπικού blog για κάθε ενεργό πολιτικό. Παρόλο που η ποσοτική διαφορά θα ήταν εξαιρετικά μεγάλη για τους επικοινωνιακούς μηχανισμούς, ο συνολικός αριθμός θα ήταν σαρωτικός για τον πολίτη που θέλει απλώς να είναι ενημερωμένος (-η). Χωρίς αθροιστικές τεχνολογίες, οποιαδήποτε κοινωνική αλληλεπίδραση θα διασκορπιζόταν τόσο πολύ που θα θεωρείτο ανύπαρκτη.


Ένα συναφές θέμα είναι ότι οι διαδικτυακές κοινότητες οφείλουν να έχουν σαφή και διακριτή εστίαση: πρέπει να έχουν μια αποστολή και ένα σκοπό λειτουργίας και το πεδίο τους να είναι περιορισμένο. Μια κοινότητα που προσπαθεί να συμπεριλάβει τα πάντα, που καλύπτει τις διαφορετικές ανάγκες όλων των μελών της, χάνει την κύρια ιδιότητα που διαφοροποιεί και συγκροτεί μια κοινότητα: την κοινή άποψη.


Μια από τις μεγαλύτερες ευθύνες στη ζωή μιας κοινότητας είναι η αυτό-προστασία της. Ένα ατυχές αλλά αναπόφευκτο χαρακτηριστικό των συστημάτων ανοιχτής συνεργασίας είναι ότι η ίδια η εξουσία που ο καθένας έχει για να συνεισφέρει, μπορεί επίσης να τον κάνει να καταστρέψει την κοινότητα ή έστω να γίνει διασπαστικό μέλος της. Μια διαδικτυακή κοινότητα μπορεί εύκολα να διασπαστεί ή να εξαντληθεί ψυχικά, σε σημείο που ο συνδετικός ιστός της να μην είναι πλέον λειτουργικός. Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν δρουν αναγκαστικά με κακόβουλα κίνητρα. Αντίθετα, συχνά πάσχουν απλώς από τελειομανία ή έχουν εμμονές για τη δέουσα διαδικασία.


Οι περισσότερες από τις μεγάλες, δραστήριες κοινότητες των προγραμματιστών λογισμικού ανοιχτού κώδικα έχουν μάθει, εδώ και πολύ καιρό, πώς να οχυρώνονται έναντι τέτοιων επιθέσεων. Οι πιο αποτελεσματικές λέξεις για την περιγραφή της επικοινωνιακής διαδικασίας είναι ‘ευγένεια’, ‘σεβασμός’, ‘εμπιστοσύνη’ και ‘ταπεινότητα’. Ένας άλλος καίριος παράγοντας είναι η ύπαρξη καλά προσδιορισμένων και δημοσιοποιημένων διαδικασιών που καλύπτουν, αν όχι όλες τις δραστηριότητες της κοινότητας, τουλάχιστον τις πιο σημαντικές: η αποδοχή των συνεισφορών και των νέων μελών πρέπει να γίνει πριν η κοινότητα φτάσει στο σημείο να αυτό-επιλέγει. Είναι προφανές ότι οι μέθοδοι προστασίας θα πρέπει να δίνουν μεγάλη προσοχή σε όλα τα νεοφώτιστα μέλη, σε μια προσπάθεια να τα αγκαλιάσουν και όχι να τα αποξενώσουν.


Μια άλλη παρατήρηση, που μοιάζει αρχικά να έρχεται σε αντίθεση με την κυρίαρχη άποψη ότι οι υποκείμενες τεχνολογίες του Ίντερνετ συμβάλλουν στον εκδημοκρατισμό της επικοινωνίας, είναι ότι στις διαδικτυακές κοινότητες η διαδικασία ψηφοφορίας πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο ως μέσο ύστατης ανάγκης. Μπορεί να ηχεί παράδοξο, δεν παύει όμως να είναι αλήθεια: μια υγιής κοινότητα πολύ σπάνια χρειάζεται να καταφύγει σε ψηφοφορία, αφού μπορεί να λάβει αποφάσεις μέσω του εποικοδομητικού διαλόγου και της γενικής συναίνεσης.


Τελευταίος, αλλά όχι λιγότερο σημαντικός, είναι ένας πολύ πιο τετριμμένος κίνδυνος, στον οποίον θεωρώ ως τεχνολόγος ότι πρέπει να αναφερθώ. Μολονότι οι σύγχρονες εξελίξεις της τεχνολογίας είναι πράγματι θαυμαστές, δεν έχουμε φτάσει στο στάδιο να είναι μαγικές: η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι ποτέ αρκετή. Οποιαδήποτε τεχνολογική εφαρμογή απαιτεί πόρους για να υπάρξει εγγύηση για επιτυχές αποτέλεσμα.


Είναι γνωστό ότι ενώ οι πόροι που σχετίζονται με τους υπολογιστές γίνονται κατανοητοί και παρέχονται, ο πιο σημαντικός πόρος που αφορά στην ανθρώπινη προσπάθεια αγνοείται ή θεωρείται δευτερεύων και εύκολα διαθέσιμος. Όλα τα συστήματα υπολογιστών που μπορούν να εφαρμόσουν μια πλατφόρμα wiki πολιτικής χρειάζονται ανθρώπους που θα προσφέρουν διαρκή φροντίδα. Τα καθήκοντά τους μπορεί να είναι ποικίλα, όπως διευθυντές, συντονιστές ή επιμελητές, αλλά ο ρόλος τους είναι σημαντικός και δεν πρέπει να παραγνωρίζεται. Ανάλογα με το εύρος του προγράμματος και της κοινότητας μπορεί να μη χρειάζεται να υπάρχει, για παράδειγμα, ένας ειδικός για θέματα ασφάλειας με πλήρη απασχόληση, αλλά η πτυχή της ασφάλειας του συστήματος πρέπει να αποτελεί το αντικείμενο δουλειάς κάποιου. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να επιβιώσει ένα έργο αρκετό καιρό ώστε να κάνει τη διαφορά.


Συμπερασματικά, οι κοινότητες ανοιχτού λογισμικού έχουν ήδη μια μακρά ζωή πίσω τους. Αποτελεί πεποίθησή μου ότι πολλά μπορούμε να μάθουμε από τη ιστορία και την πείρα τους και αυτά τα διδάγματα μπορεί να έχουν εξαιρετική σημασία για άλλες διαδικτυακές κοινότητες που σχηματίζονται τώρα ή που θα σχηματιστούν στο μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Ανοιχτοί κώδικες: Φωνές από την επανάσταση του ανοιχτού λογισμικού


Ορισμός του ανοιχτού λογισμικού

Από τις ομάδες των αναδυόμενων δημοκρατιών όπως η Γεωργία που αγωνίζονται για να δημοσιοποιούν τα κοινοβούλιά τους βασική πληροφόρηση, μέχρι τις εκστρατείες για μια νομοθεσία υπέρ της ελεύθερης πληροφόρησης, στις πιο καθιερωμένες δημοκρατίες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η ανοιχτή πρόσβαση στα δεδομένα που συγκεντρώνουν οι κυβερνήσεις βρίσκεται ψηλά στην ημερήσια διάταξη. Ο Tom Steinberg υποστηρίζει ότι η ελεύθερη πρόσβαση στα δημόσια δεδομένα είναι ένα βήμα για μια δημοκρατία που λειτουργεί καλύτερα.


Το επίσημο πρακτορείο χαρτών του Ηνωμένου Βασιλείου ονομάζεται Ordnance Survey (Επιθεώρηση Τροφοδοσίας) και υπάρχει από την εποχή που το ενδεχόμενο μιας εισβολής του Ναπολέοντα οδήγησε το κράτος να ασχοληθεί με τη δημιουργία χαρτών για λόγους άμυνας. Οι χάρτες του έχουν μια ξεχωριστή, εικονική όψη και είναι πολύ δημοφιλείς στους οδοιπόρους και τους αναρριχητές σε όλη τη Μεγάλη Βρετανία.


Ανάμεσα στην ανοιχτή πρόσβαση και τον έλεγχο


Το 1999 το καθεστώς του Ordnance Survey άλλαξε και αντί να υπάγεται άμεσα στην κυβέρνηση απέκτησε ένα νέο καθεστώς Trading Fund (Εμπορικού Ταμείου) έγινε δηλαδή σχεδόν μια εταιρία, εκτός του ότι κύριος μέτοχος παρέμεινε η κυβέρνηση. Έχοντας ως στόχο την επιστροφή κεφαλαίου, το Ordnance Survey εκπλήρωσε όλες τις προσδοκίες της κυβέρνησης, μειώνοντας το προσωπικό του, φέρνοντας την οργάνωση στην ψηφιακή εποχή (σε ό, τι αφορά στην παραγωγή χαρτών) και επιστρέφοντας τα κέρδη που του είχαν ζητηθεί.


Πολύ νεοκλασικό, μέχρι στιγμής: σε μια εποχή από-εθνικοποίησης, ένα ακόμη μικρό πρακτορείο έπεσε στα βαθιά νερά των δυνάμεων της αγοράς, με την προτροπή να κολυμπήσει.


Μέχρι δυο χρόνια πριν, το καθεστώς του Ordnance Survey δεν απασχολούσε κανέναν, εκτός ίσως από τους άμεσους ανταγωνιστές του και τους εταιρικούς πελάτες. Αλλά οι εξελίξεις στο σύγχρονο Ίντερνετ μετέτρεψαν μέσα σε ελάχιστο χρόνο το καθεστώς Trading Fund του Ordnance Survey και τις πολιτικές του στα θέματα αδειών σε αντικείμενο αντιδικίας, συμπεριλαμβανομένης της εκστρατείας μιας εθνικής εφημερίδας, της Guardian. Αυτή η ιστορία αξίζει, όχι μόνο για το ενδιαφέρον που παρουσιάζει, αλλά και επειδή απηχεί άλλα διλήμματα που έχουν να κάνουν με τα δεδομένα που συγκεντρώνει ανά τον κόσμο η κυβέρνηση.


Τι άλλαξε λοιπόν; Πριν από δέκα χρόνια, κανείς πέραν των μεγάλων και εύρωστων οργανώσεων, δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις σειρές δεδομένων του Ordnance Survey για να κάνει ο, τιδήποτε άλλο από το να ρίξει μια ματιά στα διαθέσιμα δεδομένα και να δει πόσο κοστίζουν. Τίποτα που να έχει κάποια αξία δεν δίνεται δωρεάν από το Ordnance Survey και ένα μεγάλο μέρος των δεδομένων διατίθενται για πολλές χιλιάδες λίρες, επίπεδα που ταιριάζουν με την κυρίως πελατεία του. Αλλά η ανάπτυξη φτηνής ηλεκτρονικής δύναμης και το λανσάρισμα γεωγραφικών υπηρεσιών σχεδιασμένων για να δέχονται παρεμβάσεις, όπως το Maps’ API της Google άλλαξε τα πάντα. Τώρα κάποιος που έχει λίγες σειρές γεωγραφικών δεδομένων, έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή και λίγες γνώσεις προγραμματισμού μπορεί να φτιάξει νέες, πλήρεις υπηρεσίες, όπως η chicagocrime.org ή η gmap-pedometer.com. Αυτοί οι δικτυακοί τόποι μπορούν να δημιουργήσουν μεγάλη δημόσια αξία και τρέχοντες κανόνες που τους εμποδίζουν ν’ αρχίσουν να δημιουργούν ευκαιριακά κόστη σε ανησυχητική κλίμακα.


Αυτή η ανάπτυξη φτηνής και εύκολης παρέμβασης έκανε μια μικρή ομάδα ατόμων και οργανώσεων να αρχίσουν εκστρατεία ενάντια στο σημερινό καθεστώς αδειών, που είναι επικεντρωμένο στις εταιρίες, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στα κόστη για τον φορολογούμενο στο Ηνωμένο Βασίλειο και στην εμφανή αδικία τα δεδομένα που χρηματοδοτούνται από το δημόσιο να μην είναι διαθέσιμα στο κοινό. Για παράδειγμα, το κόστος απόκτησης μιας σειράς δεδομένων που λένε πού βρίσκονται τα σύνορα ανάμεσα στις πολιτικές εκλογικές περιφέρειες στο Ηνωμένο Βασίλειο ξεκινά από περισσότερες από 900 λίρες (περίπου 1400 ευρώ). Αυτού του είδους η δημοκρατική πληροφόρηση αποτελεί όμως βασική προϋπόθεση για την κατασκευή οποιουδήποτε δικτυακού τόπου που πληροφορεί τους χρήστες για το ποιοι είναι οι πολιτικοί τους και τι κάνουν.


Εκστρατείες για μεταρρυθμίσεις


Για κάποιον που παρακολουθεί τα ευρύτερα κινήματα Creative Commons και Open Source, είναι ενδιαφέρον και οικείο πρότυπο. Υπάρχει η γενική κατεύθυνση μιας εκστρατείας για μεταρρυθμίσεις, αλλά υπάρχουν και διαφορετικοί άνθρωποι και ομάδες που προωθούν κάπως διαφορετικά πράγματα. Για παράδειγμα, κάποιοι που αμφισβητούν το υπάρχον σύστημα, προσπαθούν να δημιουργήσουν έναν ανταγωνιστικό χάρτη ανοιχτού κώδικα χρησιμοποιώντας υλικό GPS-OpenStreetMap.org. Άλλοι κάνουν εκστρατεία για να αναιρεθεί πλήρως το καθεστώς Εμπορικού Ταμείου του Ordnance Survey και να του δοθεί ένα καθεστώς περισσότερο δημόσιο, έτσι ώστε να μην είναι υποχρεωμένο να συμπιέζει τα περιουσιακά του στοιχεία για να έχει επιστροφή κεφαλαίου. Τέλος, υπάρχουν αυτοί που δεν επιδιώκουν αλλαγή στο καθεστώς του Ordnance Survey ως οργάνωσης, αλλά που επιθυμούν απλώς να ρυθμίζονται οι προϋποθέσεις για την παροχή αδειών απ’ την κυβέρνηση με κριτήριο το δημόσιο συμφέρον. Αυτό, για παράδειγμα, σημαίνει να διαθέτει τα προϊόντα του δωρεάν σε ομάδες που προγραμματίζουν να τα χρησιμοποιήσουν για μη κερδοσκοπικούς σκοπούς.


Οι εκστρατείες που σχετίζονται με τους χάρτες είναι απλώς μερικές από τις πολλές εκστρατείες που αποσκοπούν να γίνουν τα δεδομένα που συγκεντρώνονται από κυβερνητικές υπηρεσίες πιο διαθέσιμα ανά τον κόσμο. Από τις ομάδες των αναδυόμενων δημοκρατιών όπως η Γεωργία που αγωνίζονται για να δημοσιοποιούν τα κοινοβούλιά τους βασική πληροφόρηση, όπως ποιος ψήφισε πώς, και ποιος είπε τι στις συζητήσεις, μέχρι τις εκστρατείες για μια νομοθεσία υπέρ της ελεύθερης πληροφόρησης, στις πιο καθιερωμένες δημοκρατίες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η ανοιχτή πρόσβαση στα δεδομένα που συγκεντρώνουν οι κυβερνήσεις βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη σε πολλές χώρες αυτή τη στιγμή. Και το Ίντερνετ επισπεύδει απλώς την προώθηση αυτής της διαδικασίας.


Όλα αυτά μπορεί να δημιουργούν σύγχυση σε ορισμένους ανθρώπους που τα διαβάζουν. Για παράδειγμα, γιατί το κοινό χρειάζεται πράγματα τόσο δυσνόητα όπως η ελεύθερη πρόσβαση σε σειρές δεδομένων για το πού βρίσκονται τα εκλογικά σύνορα ή σειρές δεδομένων που δείχνουν ποιος ταχυδρομικός κώδικας συνδέεται με ποια σειρά αντίστοιχων περιφερειών;


Η μη κερδοσκοπική οργάνωση που διευθύνω, mySociety.org, δείχνει για ποιους λόγους η πιο ελεύθερη διάθεση τέτοιων σειρών δεδομένων μπορεί να ωφελήσει πραγματικά το κοινό. Για παράδειγμα, εάν έχετε έναν κατάλογο με ταχυδρομικούς κώδικες, έναν κατάλογο εκλογικών συνόρων και έναν κατάλογο πολιτικών, τότε είναι δυνατό να κατασκευάσετε δικτυακούς τόπους όπως το WriteToThem.com. Είναι ένας δικτυακός τόπος στον οποίον ο χρήστης εισάγει τον ταχυδρομικό του κώδικα και μαθαίνει ποιοι είναι οι πολιτικοί του. Οι χρήστες μπορούν έπειτα να γράψουν σε όποιον πολιτικό πιστεύουν ότι μπορεί να τους βοηθήσει περισσότερο να λύσουν το πρόβλημά τους. Πάνω από 100.000 μηνύματα έχουν αποσταλεί, μέχρι στιγμής, μέσω αυτού του δικτυακού τόπου.


Τη στιγμή που μόνο 40% των κατοίκων του Ηνωμένου Βασιλείου γνωρίζουν τον εκπρόσωπό τους στο κοινοβούλιο, τέτοια συστήματα ενισχύουν αυτούς που δεν γνωρίζουν πολλά για την πολιτική διαδικασία. Και οι χρήστες που επισκέπτονται το TheyWorkForYou.com, έναν άλλο δικτυακό τόπο του mySociety, βλέπουν δημόσια δεδομένα που συγκεντρώνονται από συζητήσεις, ψηφοφορίες, δαπάνες και άλλη κοινοβουλευτική πληροφόρηση και δημιουργούν μια νέα υπηρεσία, μεγαλύτερη από το άθροισμα των μερών της. Αυτό απαίτησε έναν εντελώς διαφορετικό αγώνα για την απελευθέρωση των δεδομένων και τελικά απαίτησε μια αλλαγή στο καθεστώς του κοπυράιτ, ώστε να κατασκευάσουμε νόμιμα έναν δικτυακό τόπο που βελτίωσε τον τρόπο χρήσης της καταγραφής του τι λένε οι πολιτικοί στη Βουλή.


Για να επιστρέψουμε στο Ordnance Survey, η ανταπόκριση δεν άργησε. Κατασκευάστηκε ένα ΑΡΙ που θα επιτρέψει την πρόσβαση σε ορισμένες σειρές δεδομένων στους προγραμματιστές εφαρμογών του διαδικτύου, που δουλεύουν σε μη κερδοσκοπική βάση. Και ο Ed Parsons, ο επικεφαλής σε θέματα τεχνολογίας του Ordnance Survey, βρίσκεται τακτικά σε δημόσια συζήτηση γι’ αυτά τα θέματα, τόσο στην πραγματική ζωή όσο και στο blog του.


Έτσι, η συζήτηση για τα ανοιχτά δημόσια δεδομένα προχωρά γρήγορα στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ελπίζω ότι όσοι από σας βρίσκεστε αντιμέτωποι με αγώνες για την απελευθέρωση των δημόσιων δεδομένων στις χώρες σας, θα μπορέσετε να αξιοποιήσετε παραδείγματα από πράγματα που επιτεύχθηκαν εδώ για να ενεργήσετε ως μοχλοί αλλαγής. Αναμένουμε από την Ελλάδα και άλλες χώρες εμπνευσμένα πράγματα σχετικά με τα δημόσια δεδομένα, που θα μπορέσουμε να προσαρμόσουμε και να χρησιμοποιήσουμε στη χώρα μας, στο πλαίσιο αυτής της ατέρμονης αναζήτησης μιας δημοκρατίας που λειτουργεί καλύτερα.


Διαβάστε ακόμα


Οι μέθοδοι ανοιχτού κώδικα και οι μελλοντικές προοπτικές τους (στα αγγλικά)


Η πρωτοβουλία της Βουδαπέστης για την ανοιχτή πρόσβαση (στα αγγλικά)

H επανεφεύρεση της ‘ανοιχτής πρόσβασης’ δεν σηματοδοτεί το τέλος της πνευματικής ιδιοκτησίας, παρατηρεί o Christopher May. Είναι μάλλον το τέλος της περιόδου που η πνευματική ιδιοκτησία έμοιαζε να αποτελεί το κυρίαρχο παράδειγμα για να κατανοήσει κανείς πώς η γνώση και η πληροφορία ταιριάζουν στη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας


Όπως βλέπουμε στη ‘Θεία Κωμωδία’ του Δάντη, η ιδέα της διεύρυνσης ενός πόρου μέσω της μοιρασιάς του δεν είναι πρωτότυπη. Πράγματι, αυτοί οι στίχοι του δωδέκατου αιώνα θα μπορούσαν σχεδόν να αποτελέσουν μια έκκληση για την υποστήριξη της αναδυόμενης σφαίρας της ‘ανοιχτής πρόσβασης’ στην αυξανόμενη αντιπαράθεσή της με το παγκόσμιο καθεστώς της πνευματικής ιδιοκτησίας. Οπωσδήποτε, πολλοί από μας χρησιμοποιούμε την Wikipedia, εξαρτιόμαστε από το Google για την αναζήτηση στο Ίντερνετ και προτιμούμε το Firefox (όλα εκ των οποίων βασίζονται σε λογισμικό ανοιχτού πηγαίου κώδικα). Πρέπει όμως να μπορούμε να αναγνωρίσουμε με ποιο τρόπο αυτές οι πρακτικές αποτελούν μέρος μιας πιο διαδεδομένης πολιτικής και οικονομικής μεταβολής προς την ‘ανοιχτή πρόσβαση’ και όχι απλώς προσωπικές και πρακτικές τεχνολογικές επιλογές.


Τις δυο τελευταίες δεκαετίες οι υπηρεσίες και τα προϊόντα που βασίζονται στην πληροφορία και/ή τη γνώση εμπλέκονται όλο και περισσότερο με τις πρακτικές και τα πρωτόκολλα της πνευματικής ιδιοκτησίας. Σ’ αυτό το πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο, η κρατική νομοθεσία παίζει κεντρικό ρόλο στη δόμηση και τη διαμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων μέσω της ρύθμισης και της εκτέλεσης: το κράτος συγκροτεί πάντα, σε κάποιο βαθμό, την κοινωνία μέσω των νομικών μορφών που υιοθετεί για να αναγνωρίσει και να νομιμοποιήσει ορισμένες δραστηριότητες, ενώ καθιστά κάποιες άλλες απαγορευμένες και υποκείμενες σε κυρώσεις- η (λεγόμενη) κοινωνία της πληροφορίας δεν είναι διαφορετική. Πράγματι, μπορούμε να πούμε ότι η νομική μορφή που υποστήριξε την επιταχυνόμενη εμπορευματοποίηση του Ίντερνετ και, στη συνέχεια, την ιδιοποίηση της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας της πληροφορίας, είναι πνευματική ιδιοκτησία, νομοθετημένη από κράτη.


Το νομικό καθεστώς της πνευματικής ιδιοκτησίας


Η εγκαθίδρυση (έστω μερικώς) της παγκόσμιας κοινωνίας της πληροφορίας προκάλεσε την επέκταση της πνευματικής ιδιοκτησίας σε τομείς που μέχρι τότε δεν μπορούσε να γίνει κακή χρήση, προτρέποντας σε διεκδικήσεις κυριότητας σε πτυχές γνώσης και/ ή πληροφορίες που προηγουμένως παρέμεναν στο ‘δημόσιο τομέα’ ή αποτελούσαν μέρος μιας σφαίρας που τώρα ορίζεται ως ‘τα commons της γνώσης’ . Εάν ο καπιταλισμός απαιτεί νέες αγορές για να ανοιχτεί, μια διευρυμένη νομική μορφή της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι αναγκαία προκειμένου να συνεχιστεί η επέκταση στην κοινωνία της πληροφορίας, εφόσον νέοι εμπορεύσιμοι πόροι μπορούν να διαμορφωθούν από την πληροφορία και τη γνώση. Επομένως, αντί η κοινωνία της πληροφορίας να αποτελεί μια πρόκληση για το κράτος ή ένα φαινόμενο έξω από τον έλεγχό του, το κράτος (οι νομοθέτες και οι εκτελεστές του νόμου) είναι σε μεγάλο βαθμό συνεργοί σε ό ,τι αφορά στην ανάπτυξη ενός καπιταλισμού που βασίζεται στην πληροφορία και/ή τη γνώση. Τα κράτη μεσολαβούν (πάλι) μέσω της νομοθεσίας ανάμεσα στα αντικρουόμενα συμφέροντα του κεφαλαίου και των πολιτικών αντιπάλων του.


Επιπλέον, το κράτος είναι εγγυητής της πνευματικής ιδιοκτησίας και δεν αντιμετωπίζει πραγματικούς ανταγωνιστές. Αυτό υπογραμμίζεται από τα αιτήματα του ιδιωτικού τομέα, που γίνονται πιο συγκεκριμένα μέσω της Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights Agreement- TRIPs (Συμφωνία για τις εμπορικές πτυχές των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας), υπό την αιγίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου , που αφορά στη θεσμοθέτηση μιας επαρκούς παγκοσμιοποιημένης προστασίας της ιδιοκτησία τους, μέσα από τις νομικές δραστηριότητες του κράτους. Ενώ γενικά οι πολυεθνικές εταιρίες ζητούν λιγότερη ρύθμιση σε ορισμένους τομείς, η πνευματική ιδιοκτησία δεν είναι ένας από αυτούς. Αντίθετα, βασικό στοιχείο της TRIPs είναι η ριζική διεύρυνση και θεσμοποίηση της κρατικής αρχής- συμπεριλαμβανομένης της αναζήτησης και σύλληψης ατόμων με βάση απλώς και μόνο την υποψία παραβίασης, όπως και της φυλάκισης των ‘χάκερς’ που προσπαθούν να δημιουργήσουν μεθόδους για πρόσβαση χωρίς άδεια σε αυτές τις ιδιοκτησίες.


Η αμφισβήτηση της πνευματικής ιδιοκτησίας


Η προσπάθεια να ενισχυθεί το νομικό καθεστώς και να διευρυνθεί η ικανότητα επιβολής των δομών του προκάλεσε μια απρόσμενη αντίδραση. Η ‘εποχή της πληροφορίας’ εισήγαγε νέες μεθόδους για τη διάδοση και χρήση της πληροφορίας και της γνώσης, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως οι προηγούμενες θεωρήσεις του τρόπου με τον οποίον τα ιδιωτικά δικαιώματα εξισορροπούνται με τα δημόσια, σε ό, τι αφορά στη χρήση και την πρόσβαση σε σημαντικά ‘commons γνώσης’, αγνοήθηκαν. Ήδη, πολλοί δημιουργοί, συγγραφείς και σχολιαστές μοιράζονται τη δουλειά που βρίσκεται σε εξέλιξη στο Ίντερνετ και ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς που θα εμφανιστεί στη συνέχεια σε ‘κανονικές’ διόδους, εμφανίζεται πρώτα στο διαδίκτυο.


Η διάδοση του ιστολόγιου ως μορφή δημοσίευσης και η αυξανόμενη χρήση κοινωνικών δικτυακών χώρων ως ανταλλαγή πληροφοριών (όπως το mySpace) αποτελούν απλώς τα πιο ορατά δημοσίως και πρόσφατα στάδια μιας τάσης που οδήγησε την τελευταία δεκαετία σε μια στροφή προς όλο και πιο διαθέσιμες λειτουργίες συνεχούς ροής. Ωστόσο, ορισμένοι άρχισαν να ανησυχούν ότι η κυκλοφορία της δουλειάς στο διαδίκτυο μπορεί να επιτρέψει σε ανενδοίαστους χρήστες να ενσωματώσουν αυτή την εύκολα προσβάσιμη εργασία σε εμπορικά προϊόντα και να αποκομίσουν κέρδη από την αναπαραγωγή της- εκεί παραμένει πάντοτε η δυνατότητα κακής χρήσης. Η ανάπτυξη της άδειας ‘Creative Commons’ αποτελεί μια απάντηση σε αυτή την ανησυχία, καθώς οι παραγωγοί πληροφορίας και/ή γνώσης επιθυμούν να διασφαλίσουν διευρυμένη πρόσβαση, διατηρώντας παράλληλα κάποιο έλεγχο στη δουλειά τους. Οι άδειες ‘Creative Commons’, παρόμοιες με τη ‘General Public License’ (Γενική Άδεια Χρήσης) που χρησιμοποιείται από τους υπέρμαχους του ελεύθερου λογισμικού, επιτρέπουν διανεμημένη χρήση του περιεχομένου, αλλά επίσης, κι αυτό έχει σημασία, δεν επιτρέπουν την κακή χρήση του (ή ‘περίφραξη’ του) όταν χρησιμοποιείται σε άλλα πλαίσια. Η άδεια είναι διαμορφωμένη ως μενού επιλογών σχετικά με το βαθμό ελεύθερης πρόσβασης που ένας δημιουργός επιθυμεί να επιτρέψει: επιτρέπει μια επιλογή από μια σειρά όλο και μεγαλύτερων ‘ελευθεριών’ χρήσης, τροποποίησης και διανομής.


Αυτή η επέκταση της ιδέας της ‘ανοιχτής πρόσβασης’, που υποστηρίζει την ελευθερία πρόσβασης ως άμεση αντίθεση στην κυριότητα και την εξατομικευμένη ιδιοκτησία στη γνώση, είναι εν μέρει ένα δείγμα της αυξανόμενης πρόσβασης στο διαδίκτυο και τις τεχνολογίες που συνδέονται με αυτό. Ωστόσο, αυτές οι τεχνικές εξελίξεις, ενώ διευκολύνουν τις αντισταθμιστικές κινήσεις έναντι της πνευματικής ιδιοκτησίας, δεν αποτελούν τη μόνη αιτία τους. Αντίθετα, και αυτό είναι προφανές στην κοινότητα του λογισμικού όπου οι ιδέες για ανοιχτή πρόσβαση επανήλθαν, η έκκληση για ανοιχτή πρόσβαση αποτελεί άμεση απάντηση στη στροφή προς μια πιο αποφασιστική προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας που παρατηρείται τις δυο τελευταίες δεκαετίες. Η επιθυμία των ‘ιδιοκτητών’ να προστατεύσουν τα δικαιώματά τους με τεχνικά μέσα όπως η διαχείριση ψηφιακών δικαιωμάτων και μέσω δικαστηρίων, προκάλεσε μια αντίδραση ενάντια σε αυτές τις τόσο επεκτατικές εκφράσεις των δικαιωμάτων των ιδιοκτητών. Εκείνοι που επιδιώκουν πρόσβαση στη γνώση και την πληροφορία αντέδρασαν σε αυτή τη διευρυμένη κακή χρήση, αναζητώντας τρόπους (τεχνικούς και κοινωνικούς) υπονόμευσης της μετατροπής της γνώσης σε εμπορεύσιμο πόρο (ή προϊόν).


Κατά συνέπεια, αυτό που ξεκίνησε ως προβληματισμός για την προστασία των δικαιωμάτων των δημιουργών και των νεωτεριστών ως ανταμοιβή για τις προσπάθειές τους, ενθαρρύνοντας την ανάπτυξη τεχνικών μέσων προστασίας αυτών των δικαιωμάτων, προκάλεσε τελικά μια αντίδραση καθώς εξετάστηκαν οι αρχικές θεωρίες για κίνητρα και ανταμοιβές που αποτελούν την καρδιά της πνευματικής ιδιοκτησίας, και βρέθηκαν ελλιπείς. Όπως συμβαίνει με όλα τα περίπλοκα κοινωνικά φαινόμενα, δεν υπάρχει αμφιβολία πως η επιστροφή στην ‘ανοιχτή πρόσβαση’ είναι αποτέλεσμα μιας ποικίλης σειράς κοινωνικών και τεχνολογικών μεταβολών. Ωστόσο, το πολιτικό κλίμα, όπου το κράτος εμφανίζεται να έχει αυξημένη βούληση να υποστηρίξει τα αιτήματα ιδιωτών ιδιοκτητών πνευματικής ιδιοκτησίας, αποτελεί σημαντικό παράγοντα που συμβάλει σε αυτή την αλλαγή. Η επιστροφή στην ‘ανοιχτή πρόσβαση’ επαναφέρει στο προσκήνιο την ανθρωπιστική έννοια του μοιράσματος, που σχεδόν δεν έχει ιστορικό προηγούμενο, και που στο τέλος του εικοστού αιώνα σαρώθηκε από το θρίαμβο της εξατομικευμένης ιδιοκτησίας. Ωστόσο, η επανεφεύρεση της ‘ανοιχτής πρόσβασης’ δεν σηματοδοτεί το τέλος της πνευματικής ιδιοκτησίας, αλλά μάλλον το τέλος της περιόδου που η πνευματική ιδιοκτησία έμοιαζε να αποτελεί το κυρίαρχο παράδειγμα για να κατανοήσει κανείς πώς η γνώση και η πληροφορία ταιριάζουν στη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας: τώρα υπάρχει επιλογή- ανάμεσα στην ιδιοκτησία και την ανοιχτή πρόσβαση.


Διαβάστε ακόμα


Η διαχείρηση των ψηφιακών πνευματικών δικαιωμάτων (στα αγγλικά)


Ανάμεσα στην εμπορευματοποίηση και την ανοιχτή πρόσβαση (στα αγγλικά)