Τα Χριστούγεννα του 2009 το YouTube δέχτηκε επίθεση χάκερς» και πολλές φωτογραφίες των προφίλ των χρηστών του άλλαξαν σε άλλες εικόνες, πρόσωπα και νέες μικρογραφίες. Ένας χάκερ πολλαπλών άβαταρ με τον τίτλο MeiAIDS χρεώθηκε την υποκλοπή που, κυρίως, αφορούσε τα άβαταρ μιας κοινότητας που δημιουργούσε τα “YouTube Poops”. Εν συντομία, αυτή είναι μια μέθοδος επεξεργασίας βίντεο, που έγινε πολύ δημοφιλής μέσα από την συνεχώς αυξανόμενη φήμη του YouTube. Τα “YouTube Poops” είναι εκκεντρικές, οιονεί καλλιτεχνικές δημιουργίες, ένα εσωτερικό αστείο μεταξύ μιας ομάδας φίλων ή κλιπ κινουμένων σχεδίων και άλλων ανάμικτων σκουπιδιών που έχουν συντεθεί για να σχηματίσουν κινούμενες εικόνες χωρίς νόημα στο YouTube. Ένα τέτοιο περίπλοκο σύστημα επικοινωνίας, δεσμών, όπου διασυνδέονται η γλώσσα, η ψυχαγωγία χρειάζεται επανεξέταση.


Η ιστορία του “You Tube Poops” μας προσφέρει μια ευκαιρία να διανοηθούμε την πειρατεία σαν ένα χώρο μεταξύ του συμβολικού και του πραγματικού που έχει υλικά αποτελέσματα και, που ταυτόχρονα, φιλοξενεί ήδη υπάρχουσες δυνατότητες μας, με έναν τρόπο που μοιάζει καινούριος. Σ’ αυτός το χώρο μεσολαβούν από διάφορες διεπαφές δίνοντάς μας πρόσβαση σε ψηφιακά γεγονότα που μας προσκαλούν να επαναπροσδιορίσουμε τις φαντασιακές μας δυνατότητες ή εξελισσόμενες υποκειμενικότητες. Αυτή η τεχνολογία διεπαφών που συνδυάζει ψηφιακούς αλγόριθμους, υλικό σε συχνά εναλλασσόμενες λειτουργίες, που επηρεάζει περισσότερο από οποιαδήποτε παλιότερη τεχνολογία. Στην πραγματικότητα, ενσωματώνει, μια άλλη σπουδαία διεπαφή: τη γλώσσα. Τα όρια των αλληλεπιδράσεων μεταξύ ανθρώπων, μηχανών κι αντικειμένων είναι όλο και πιο θολά, όχι γιατί δεν συνέβαιναν πριν, αλλά λόγω της αναδυόμενης αλληλεξάρτησης τους.


Που μπορεί να μας οδηγήσει η γλώσσα;


Ας αρχίσουμε με ένα πείραμα που προέρχεται από την επαναστατική γλωσσολογία. Ένα γλωσσικό παιχνίδι ατόμων που εφευρίσκουν νέα σύμβολα αποδεικνύοντας πώς η ίδια η γλώσσα συνδέεται με το σώμα μας και το χώρο όπου κινούμαστε. Κι ακόμη περισσότερο, πώς όλα αυτά σχετίζονται σε βάθος με τις εμπειρίες μας, τη μνήμη μας και ό,τι θεωρούμε σημαντικό στη χρήση της γλώσσας. Ο Bruno Galantucci έβαλε ζευγάρια συμμετεχόντων να παίξουν ένα παιχνίδι συνεργασίας σε ένα εικονικό περιβάλλον με σκοπό να βρουν ο ένας τον άλλο σ’ έναν λαβύρινθο τεσσάρων δωματίων. Είχαν τοποθετηθεί σε ξεχωριστά δωμάτια και μπορούσαν να επικοινωνούν μόνο μέσω ενός ψηφιακού μπλοκ. Η διαμόρφωση του μπλοκ επέτρεπε τη χρήση όλων των συμβατικών σημείων όπως γράμματα ή αριθμούς, αναγκάζοντας τους συμμετέχοντες να διαπραγματευτούν μια καινούρια γλώσσα από την αρχή που θα τους επέτρεπε να μοιράζονται πληροφορίες μεταξύ τους για το που βρίσκονταν. Τα περισσότερα ζεύγη κατάφεραν να αναπτύξουν από κοινού σταθερά συστήματα συμβόλων, δείχνοντας σπουδαία αποδοτικότητα συντονισμού μέσω συμβολισμών σε από κοινού δράση σε καινούριο περιβάλλον. Αλλιώς, κατάφεραν να δημιουργήσουν νέους χώρους σε μια κατάσταση που δημιουργούσε κανόνες και λίγες ή καθόλου επιλογές για να αντιμετωπίσουν.


Είμαστε λοιπόν όλοι πειρατές;


Οι πειρατικές μας ικανότητες δεν προέρχονται μόνο από την ικανότητά μας να παράγουμε νέους χώρους ή κώδικες αλλά, κι εδώ αντλούμε από την ανάλυση του Λακάν, από την ίδια μας την υποκειμενικότητα. Μια υποκειμενικότητα δεν μπορεί ποτέ να ολοκληρωθεί ή να σταθεροποιηθεί, παρά την συνεχή χρήση απαιτήσεων και επιθυμιών να το κατορθώσουμε. Στην πραγματικότητα, υποκείμεθα πάντοτε σε διάφορους κοινωνικούς κανόνες που δεν μπορούμε να πάψουμε να παραβιάζουμε. Πάντα επιλέγουμε να τους αγνοούμε ή να τους ερμηνεύουμε διαφορετικά, όχι όλους, αλλά κάποιους απ΄αυτούς. Κατά κάποιο τρόπο, η ίδια η ύπαρξή μας, μας κάνει κατά λάθος, ή μη, πειρατές. Λίγα παράξενα παραδείγματα θα μπορούσαν να διαφωτίσουν τους κατά λάθος πειρατές που είμαστε, μέσω της ύπαρξής μας που έχει ανατραπεί: ατομικά όταν περνάμε ένα κόκκινο φανάρι ή συλλογικά σε πρακτικές καρναβαλιού. Με άλλα λόγια, οι υποκειμενικότητές μας ζουν σε μια μόνιμη αντίφαση, σχηματισμένες από ένα μόνιμα ανεκπλήρωτο ασυνείδητο που η κατασκευή του έχει πολλές ομοιότητες με αυτή της γλώσσας. Μόνο που, η γλώσσα εξυπηρετεί σαν λιμάνι, όπου τα σύμβολα και τα νοήματα μπορούν να αναπτυχθούν και να εκφραστούν, οπότε εκεί αναζητούμε και κατορθώνουμε μια περιοδική, αν και μόνο εμφανή, σταθερότητα. Τα σύμβολα και τα νοήματα είναι εκφράσεις επιθυμιών και απαιτήσεων που αναζητούν, μάταια, το σχηματισμό ενός πλήρους συνειδητού, μια εκπληρωμένη ύπαρξη.


Οπότε, η άποψη της πειρατείας που περιγράφεται εδώ δεν έχει να κάνει με τη σταθερότητα και σίγουρα όχι με τη διάρκεια. Αντίθετα, με την πειρατεία, σαν δράση, δεν υπάρχει μόνιμη ακρότητα, μόνο στιγμές εκπλήρωσης γύρω από αντικρουόμενα συμφέροντα. Αυτό που περιγράφει αυτή, την πάντα δοκιμαστική, κατάσταση, είναι η ίδια η γλώσσα. Ο Ferdinand de Saussure στο πρώιμο έργο του στη δομική γλωσσολογία έχει καταδείξει ότι η γλώσσα ήταν πάντα ψηφιακή. Αυτή η δήλωση έρχεται από τη σύλληψη πως όλες οι γλωσσικές πράξεις δημιουργήθηκαν από ένα γλωσσικό σύστημα που με τη σειρά του έγινε από κανόνες και κώδικες. Η γλώσσα, στο επίπεδο των σημαινόντων μπορεί να είναι μια σειρά θετικών και αρνητικών διαφορικών. Ως εκ τούτου, μπορούμε να δούμε τη γλώσσα (και όλα τα συστήματα συμβόλων) σαν ένα πάντοτε αυθαίρετο σύστημα όπου τα σύμβολα συνδέονται με έννοιες και σημεία. Το οποίο μας κάνει όχι μόνο κατά λάθος πειρατές αλλά πιθανούς πειρατές μιας ψηφιακής εποχής: η ύπαρξή μας είναι πολύ κοντινή σε ένα μονίμως ρευστό περιβάλλον που, συχνά, χρειαζόμαστε να κάνουμε πειρατείες σε στιγμές αβέβαιης σταθερότητας.


Στο ψηφιακό κι ακόμη παραπέρα…


Η ψηφιακή εποχή έχει φτάσει εδώ και κάμποσο καιρό και αντίθετα με κάποιους πρώιμους φόβους που προκαθόριζαν τον απανθρωπισμό μας, έχουμε κατορθώσει κατά πολύ να εξανθρωπίσουμε τα ψηφιακά δίκτυα: που σημαίνει ότι, τουλάχιστον σ’ αυτά τα πρώτα στάδια, οι ήδη επικρατούντες κοινωνικοί κανόνες της ιεραρχίας, του ελέγχου, της συμπεριφοράς, συνεχίζουν να κυβερνούν τις περισσότερες από τις διαδικτυακές μας πράξεις. Η εφαρμογή αυτών των κοινωνικών κανόνων δεν υπονοεί πως το δίκτυο είναι οριστικά οργανωμένο ή καθορισμένο. Αυτό γεννάει καινούριες χαοτικές κι απρόσμενες καταστάσεις, όπως θα έκανε ένας «εξωτερικός» θόρυβος σε μια αναμενόμενη αρμονία. Αυτό πάλι είναι μια υπερβολική δήλωση που θα μπορούσε να εξυπηρετήσει σαν μια ευκαιρία να ξανασκεφτούμε ένα πολυσυζητημένο θέμα: στην ψηφιακή εποχή, μπορούν τα πρωτόκολλα του Διαδικτύου να είναι ή να παραμένουν αρκετά κοινωνικά, ανοιχτά ή δημοκρατικά; Η αυθόρμητη απάντησή μας εδώ θα μπορούσε να είναι ότι δεν αποτελεί καν ζήτημα. Κυρίως γιατί ένας τυχαίος πειρατής και/ή ένας πιθανός πειρατής δεν μπορεί τελικά να ξεφύγει από την επερχόμενη κανονικότητα.


Πρωτόκολλο είναι ένα σύνολο κανόνων που μεσολαβούν ανάμεσα στην πολιτική, τις τεχνικές συμβάσεις, τους ανθρώπινους ή μη παράγοντες. Ο Alexander Galloway και άλλοι έχουν παράξει μια αξιομνημόνευτη πλατφόρμα πάνω στην κριτική των πρωτοκόλλων και πρότεινε ότι αυτό που χρειαζόμαστε είναι ένας νέος τρόπος να «κατανοήσουμε την υλικότητα όχι με βάση κάποια ουσία ή μια φόρμα, αλλά σαν μια χρονική μεταβολή συναισθηματικών συναθροίσεων» όπως προτείνει ο Jussi Parikka. Με αρκετή αφαίρεση, θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τις αρχικές εφαρμογές των TCP/IP σαν πειρατικές πράξεις στα κυρίαρχα συστήματα επικοινωνιών, προορισμένα να καθιερωθούν και να ακολουθήσουν όλους τους κοινωνικούς και οικονομικούς κανόνες, από τη στιγμή που ο ρυθμός ανάπτυξής τους θα γινόταν προβλεπόμενος. Η ανθρωπότητα πάντα υπερβαίνει τον εαυτό της σε σχέση με τις φυσικές θέσεις στον κόσμο, αναζητώντας τον πόθο για ένα εκστατικό πραγματικό. Αυτή ήταν μια ιδανική κατάσταση με τις ψηφιακές τεχνολογίες. Με μια ελάχιστη διαφορά: ενώ με τις συμβολικές, ακόμη κι αν είναι ψηφιακές, γλώσσες, οι υποκειμενικότητές μας παλεύουν να φαντασιωθούν κάτι τελείως έξω απ’ αυτές, με την πολλαπλότητα των διεπαφών που ζούμε σήμερα, γινόμαστε επίσης, οι ίδιοι, μέσω των υποκειμενικοτήτων μας, πολλαπλά άβαταρ.


Αυτά τα άβαταρ σχηματίζονται σε έναν καινούριο χώρο μεταξύ υποκειμένου και του κόσμου. Οι φαντασιώσεις μας συνεχίζουν να αναζητούν το πραγματικό, ενώ τα άβαταρ σχηματίζουν τις «δικές» τους φαντασιώσεις. Με άλλα λόγια, οι υποκειμενικότητες υπάρχουν σαν μια κυκλοφορία κατά μήκος του ευρέως φάσματος των πολυπλοκοτήτων του διαλόγου, με το διάλογο να είναι παράλληλα διαβαθμισμένος σε άπειρες πιθανότητες. Πάντα ήταν έτσι, μόνο που τώρα η ψηφιακή διεπαφή μας προσκαλεί, μαζικά, να αντιμετωπίσουμε αυτές τις πιθανότητες. Εδώ η φράση «πολλοί προς πολλούς» που τόσο συχνά χρησιμοποιείται για να περιγράψει σημεία επικοινωνίας δικτύων, μπορεί να αναγνωσθεί και σαν «όλοι προς όλους»: άπειρες συνδέσεις, που δεν καταφέρνουν να σχηματίσουν ολοκληρωμένα υποκείμενα αλλά όπου πολλαπλές υποκειμενικότητες πληθύνουν. Τα σημεία επαφής, τα όρια μεταξύ πραγματικού και μή, οι στιγμές που συναντάμε τον ριζοσπαστικό άλλο, είναι ο χώρος των άβαταρ, όπου θα μπορούσαμε να φανταστούμε τις δικές τους και τις δικές μας φαντασιώσεις. Αυτές οι φαντασιώσεις που ακόμη δεν έχουμε συναντήσει, εντός κι εκτός γλώσσας, είναι οι μόνες πειρατικές πράξεις.


Φαντασιακή πειρατεία


Η φαντασιακή πειρατεία, η ήδη υπάρχουσα φαντασίωση, δε θα έπρεπε να θεωρηθεί απόδραση, ένας εύκολος τρόπος να ξεφύγουμε, από τη μελέτη ή την εκτέλεση πειρατικών πράξεων, όπως γίνεται αντιληπτή γύρω μας. Την ίδια στιγμή, όταν σκεφτόμαστε την πειρατεία, σαν ακτιβισμό ή αντίσταση, θα έπρεπε να έχουμε στο νου μας την περιορισμένη διάρκεια αυτόύ του ανατρεπτικού αποτελέσματος. Οι περισσότερες πειρατικές πράξεις, αν όχι όλες, καταλήγουν ως κομμάτι ενός ρυθμισμένου συστήματος είτε με την υιοθεσία της ριζοσπαστικότητας της, ή με την αντιστροφή της αρχικά ανατρεπτικής πράξης σε ένα διαφορετικό τέλος.


Ωστόσο, οι σύνδεσμοι των πειρατειών, με τους οργανισμούς, τα αντικείμενα, τις μηχανές που προϋποτίθενται, είναι εκεί έξω. Σχηματίζουν καταστάσεις που ήδη έχουν συμβεί. Κατά ένα τρόπο χρειάζεται να επαναδιατυπώσουμε το προαναφερθέν επιχείρημα των φαντασιώσεων που δεν βρέθηκαν ώστε να προσεγγίσουμε το χώρο τέτοιων συναντήσεων. Πως σας φαίνεται να είναι η πειρατεία η πράξη «της αντιμετώπισης των υποκειμενικοτήτων σε χώρους όπου μπορούμε να ξανασκεφτούμε τις φαντασιώσεις μας»; Ένας τέτοιος χώρος θα έπρεπε να είναι μη προσβάσιμος στις τρέχουσες επιθυμίες κι απαιτήσεις μας, δηλαδή δεν θα έπρεπε να απαιτεί κυριότητα της ύπαρξης της. Ένας χώρος που θα κάνει προφανή την ανεξαρτησία των φαντασιώσεων και σχέσεων της ανθρώπινης φύσης που εκφράζονται γλωσσικά. Μια κατάσταση όπου όλα τα αντικείμενα ανακτούν πάλι εξίσου σημαντικές σχέσεις με άλλα πράγματα.


Ο Antonio Gramsci στo βιβλίο του Prison Notebooks (Τετράδια της Φυλακή) περιγράφει στιγμές κρίσης με ποιητικό τρόπο «Ο παλιός κόσμος ξεθωριάζει, κι ο νέος κόσμος παλεύει να έρθει εμπρός: τώρα είναι ο καιρός των τεράτων.» Αυτή η φράση συχνά επαναχρησιμοποιείται στις μέρες μας με σκοπό να μας παρουσιάσει νοσηρά, στενάχωρα γεγονότα που συμβαίνουν και θα συμβούν. Αλλά αυτή είναι μια εποχή πολλών υποκειμενικοτήτων που δεν είναι ούτε ανθρώπινες ούτε καν υλικές: δεν είναι απλά ο καιρός των τεράτων. Σ’ ένα χώρο όπου αυτές οι μη υποκειμενικότητες, πράγματα που δεν επαναλαμβάνουν καμία ανθρώπινη δραστηριότητα, υπάρχουν χωρίς να ζητούν να γίνουν αποδεκτά. Επανεξετάζοντας τα όρια της γλώσσας, προκαλώντας καθιερωμένα πρωτόκολλα και κανόνες, περιγράφοντας καινούριες πιθανότητες, δεν παίζει ρόλο πόσο παλιά είναι η προέλευσή τους, είναι ιστορίες που συμβαίνουν συνεχώς. Η αντίληψή μας γι’ αυτές εδώ και πολύ καιρό έχει αποδοθεί σε ένα συγκεκριμένο σύστημα αξιών, ηθικών, ιδεολογιών. Χρειαζόμαστε να βρούμε τα γεγονότα που αποσταθεροποιούν τα πιστεύω μας και εξερευνούν περαιτέρω τα σύνορα της ίδιας της ύπαρξής μας. Ο ήχος του επόμενου χτυπήματός σας στο πληκτρολόγιο θα μπορούσε να είναι η φαντασίωση που δεν έχετε βρει, η επόμενη πειρατεία σας. Ίσως το πραγματικά σκληρό σ’ όλα αυτά είναι να δεχτούμε ότι δεν θα ξέραμε τι να κάνουμε μ’ αυτήν.

————————-


Δείτε περισσότερα για

- τον Bruno Galantucci, στο http://www.yu.edu/faculty/Galantucci/page.aspx?id=14326&ekmensel=614_submenu_0_link_1 and also, his article: An Experimental Study of the Emergence of Human Communication Systems. Cognitive Science, 29 (5): 737-767.

- την σκέχη του Ferdinard de Saussure και το “Third Course of Lectures in General Linguistics (1910–1911)” στο http://en.wikipedia.org/wiki/Course_in_General_Linguistics

-τον Jussi Parrika στο http://machinology.blogspot.com/ και το βιβλίο του Digital Contagions: A media archaeology of computer viruses.

- το YouTube Poop στο http://youchewpoop.com

Φαίνεται πως η πόλη, ο χώρος της, το μέλλον της, η παραγωγή της, ήταν σχεδόν αποκλειστικά το αποτέλεσμα διαδικασιών και τάσεων που πραγματοποιούνται σε απρόσιτη απόσταση, σε άγνωστες τοποθεσίες, κυρίως καθορισμένες από τα συμφέροντα και τις βουλές μη-εντοπισμένων δυνάμεων, δρώντων και τάσεων. Λες και η πόλη δεν μπορούσε πια να παράγεται και να σχηματίζεται με βάση τις επιθυμίες των κατοίκων της, διατυπώνοντας κάποια μορφή συλλογικής βούλησης. Λες και η πόλη δεν ήταν πλέον η ψυχή και ο λόγος της αστικής πολιτικής αλλά ένα απλό αντικείμενο ενός είδους πνευματώδους και υγιενής διαχείρισης που αντιλαμβάνεται το δημόσιο χώρο σαν αγορά και προϊόν, θέτοντας την οικονομία στο ίδιο το κέντρο της κοινωνίας.


Η ημερήσια διάταξη των πόλεων δεν περιέχει πλέον αναδιανεμητικές και κοινωνικές ευαισθησίες αλλά εστιάζει τώρα στην οικονομική ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την επιχειρηματικότητα. Η δημιουργική ευελιξία, η αποδοτικότητα και η στρατηγική σύμπραξη αποκλείουν τη διαφωνία, την αντιπαράθεση και τη ριζοσπαστική κριτική έτσι που σχεδόν σβήνουν την πολιτική από το πρόσωπο της πόλης. Ο χώρος της πόλης αναισθητοποιείται.


Ο δημόσιος χώρος σήμερα είναι προγραμματισμένος, σχεδιασμένος, ορισμένος, διαχωρισμένος, αστυνομευόμενος, και στημένος κατά τέτοιο τρόπο ώστε να ελέγχεται εύκολα, να είναι «ασφαλής» και «εμπορικοποιημένος», με τρόπους που οδηγούν σε ομοιογενείς, αδιάφορες, ομαλές και καθαρές επιφάνειες που διαφέρουν σημαντικά από τα εγγενή χαρακτηριστικά της ίδιας της έννοιας του δημόσιου.


Επιπλέον, ηγεμονικές χωρικές πρακτικές έχουν λειτουργήσει και συνεχίζουν να λειτουργούν από τη βάση μιας πολύ περιορισμένης κατανόησης του δημόσιου χώρου που εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στη φυσική του διάσταση. Λες και η δημόσια σφαίρα είναι μόνο ο καθεαυτός χώρος της πλατείας, του δρόμου ή της αγοράς, αντί για το περίπλοκο σύνολο των διαδράσεων, αντιπαραθέσεων, της κοινωνικής και ανθρώπινης ανταλλαγής κι επικοινωνίας, αγάπης και διαμάχης που συνιστούν της ουσία της. Σαν να μην ήταν πλέον δυνατόν να φανταστούμε ποικίλες συλλογικές δράσεις κι ενέργειες που δίνουν σχήμα σε μια πολύ πλουσιότερη και κοινωνικά παραγωγική δημόσια σφαίρα. Σαν να μην ήταν πλέον το πολιτικό στοιχείο παρόν ως το βασικό συστατικό των διάφορων και πολύπλοκων συνάξεων ροών και δρώντων που αρθρώνουν την κοινωνία.


Για να αντισταθούμε στην απαισιοδοξία, το κυνισμό και την καιροσκοπία της μετα-ουτοπικής, μετα-πολιτικής και μετα-δημοκρατικής κατάστασης που κατήγγειλε ο Rànciere και άλλοι, οφείλει κανείς να αναζητήσει και να παράξει ενεργά εναλλακτικούς τρόπους προς μια πολιτική διάσταση της αρχιτεκτονικής, αστικοποίησης και χωρικών πρακτικών γενικά. Η επανενεργοποίηση του αστικού χώρου είναι ακόμη δυνατή.


Την συνεχιζόμενη αποπολιτικοποίηση της πόλης στην πραγματικότητα αμφισβητούν και αντιστέκονται σ’ αυτήν πολυάριθμες δράσεις που αυθόρμητα εξορμούν και διατυπώνουν ατομικές ή συλλογικές εμπειρίες, όνειρα κι επιθυμίες, και τότε εξελίσσονται σε κάτι άλλο, ένα υβρίδιο, ένα δίκτυο, μια ενέργεια εν κινήσει. Αυτές οι ενέργειες, συχνότερα από αυτό που τείνουμε να αναγνωρίζουμε, επηρεάζουν και μεταμορφώνουν τις κατεστημένες δομές των δυνάμεων με τρόπους που είναι δύσκολο να χαρτογραφήσουμε ή να αξιολογήσουμε, αλλά παρ’ όλα αυτά είναι ικανές να επηρεάσουν ουσιαστικά την κατασκευή της πόλης.


Πολλές από αυτές τις δράσεις ξεχύνονται μέσα ή γύρω από συγκεκριμένα αστικά περιβάλλοντα, κομμάτια ή χώρους, σε σχέση με ειδικά, συχνά ακαθόριστα χαρακτηριστικά και δυναμικές αυτών των τοποθεσιών. Λανθάνοντες χώρους, ενδιάμεσους χώρους. Διαφορετικούς χώρους. Άλλους χώρους.


Κάποιο συγκεκριμένο είδος ριζοσπαστικά κριτικών πρακτικών ευαίσθητων στη δυναμική τέτοιων δημόσιων χώρων καταφέρνουν να πυροδοτήσουν περίπλοκες διαδικασίες επαναδραστηριοποίησης και χειραφέτησης της κοινότητας ενώ δοκιμάζουν εναλλακτικά αστικά μοντέλα και προσεγγίσεις κατασκευής πόλεων. Αρκετά συχνά, μέσα από τη διατύπωση δημιουργικών διαδικασιών συνεργασίας με ομάδες και κοινότητες, αυτές οι πρακτικές υιοθετούν τακτικές και τεχνικές κοντινές σ’ αυτές του πειρατή, αναμειγνύοντας την τέχνη με το χώρο με φαινομενικά ακίνδυνους τρόπους που αργότερα οδηγούν σε σοβαρή πολιτική διαμάχη, ανάμειξη και ενεργοποίηση.


Είναι πιθανό να φανταστούμε, ακολουθώντας τον De Certeau, μια πόλη που αποτελεί σκηνικό μιας ατέλειωτης, συνεχούς και σιωπηλής μάχης μεταξύ των μηχανισμών που παράγουν χώρο πειθαρχίας, π.χ. τις κοινωνικές πρακτικές, υπεύθυνες για μια μυστική δόμηση των συνθηκών της κοινωνικής ζωής, και των ποκίλων ατομικών τρόπων επανα-οικειοποίησης, πολλαπλών και «ποικιλόμορφων, αντιστασιακών, δόλιων και πεισματάρικων διαδικασιών που ξεγλυστρούν από την πειθαρχία χωρίς να βρίσκονται εκτός του πεδίου στο οποίο εξασκείται». (De Certeau, 1984: 96)


Αυτές οι τακτικές και πρακτικές επανα-οικειοποίησης ανοίγουν το δρόμο για μια άλλη πόλη, έναν άλλο χώρο, έναν χώρο μακριά από το ξεκάθαρο κείμενο της προγραμματισμένης, ευανάγνωστης ή εμφανούς πόλης. Ένα χώρο όπου κείται μια άλλη, αόρατη πόλη. Μια τέτοια «αόρατη» πόλη ανήκει στη σφαίρα του βιωμένου χώρου∙ για την ακρίβεια, η ζωή, οι πραγματικές πρακτικές και σχέσεις που πραγματοποιούνται στο χώρο, τα άτομα που κατοικούν στο χώρο, μερικές φορές μπορούν να φανταστούν, να προξενήσουν και να παράξουν ακόμη ένα άλλο είδος χώρου, ή ακόμη καλύτερα, μια πολλαπλότητα «άλλων χώρων» που παρέχουν το σημείο για «άλλες» επιθυμίες, ανάγκες, ιδέες, μεταβάσεις, μεταμορφώσεις, αλλαγές, ενέργειες και διαδικασίες που δε θα είχαν βρει τη θέση τους αλλιώς: ένας κάπως «αόρατος» αλλά πλήρως βιωμένος χώρος.


Αυτή μπορεί να είναι η περίπτωση των παρεμβάσεων που πραγματοποιήθηκαν γύρω από τις δημόσιες στέρνες για το πλύσιμο των ρούχων στο Caldes de Montbui[1] – ένα χωριό της Ρωμαϊκής εποχής με ιαματικά νερά στα περίχωρα τα Βαρκελώνης – που υιοθέτησαν μια ομάδα φίλων, επιμελητών του τοπικού καλλιτεχνικού φεστιβάλ. Έχοντας ευαισθητοποιηθεί με την εύθραυστη κατάσταση ενός εκ των ορίων του ιστορικού πυρήνα που ήταν σε επαφή με ένα ρυάκι και μερικά χωράφια, αποφάσισαν να προτείνουν να γίνει αντικείμενο μελέτης και χώρος εργασίας για την ομάδα των επιλεγμένων καλλιτεχνών για τις εκδηλώσεις τέχνης του 2008 και του 2009.


Η πρόσφατη ανάπτυξη του χωριού έχει γεννήσει καινούριες περιοχές «αστικότητας», ποικιλομορφίας και συνθετότητας που δημιουργούν μια συγκέντρωση αστικής ζωής μακριά από τον ιστορικό πυρήνα και το φράγμα που εκπροσωπείται από τη φυσική άκρη της πόλης κατά μήκος της διαλείπουσας ροής του νερού, στο δυτικό σύνορο. Αυτός ο διαχωρισμός έχει δημιουργήσει μια αποκλεισμένη παρυφή, που, απορροφώντας όλο τον ιστορικό πυρήνα, διαμορφώνει ένα είδος πίσω πλευράς της πόλης, μια πίσω πλευρά που βλέπει προς τους κήπους και τα χωράφια, μια πίσω πλευρά που παρέχει μαρτυρίες της ίδιας της παραμέλησής της, της έλλειψής της σε υποδομές, της απουσίας ενότητάς της.


Ωστόσο, ο νέος αστικός σχεδιασμός του χωριού δείχνει πολύ ξεκάθαρα τα κλειδιά της αστικής πολιτικής που συντηρεί η τοπική κυβέρνηση. Μια αρχική ανάλυση των σχεδίων που περιγράφουν τις χρήσεις της μη-αστικής γης (π.χ. όλων των ειδών οι φυσικές, γεωργικές, υπαίθριες και προστατευμένες περιοχές) αποκαλύπτει ένα σοκαριστικά μεγάλο κομμάτι μη-αστικής γης να έχει μετατραπεί σε μια καινούρια μονάδα που επηρεάζει τα γόνιμα χωράφια, τους κήπους και τις κατοικίες, με το σκοπό να τα μετατρέψει σε μια τεράστια αποκαλούμενη «ιαματική πόλη». Ένα είδος συγκροτήματος θερμών πηγών «σαν θεματικό πάρκο» του μεγέθους του ιστορικού πυρήνα, καταπατώντας την πράσινη έκταση έξω από την άκρη της πόλης.


Στα μάτια της τοπικής κυβέρνησης, η νέα μονάδα θα αποκάλυπτε την κατάσταση της πίσω πλευράς του συνόρου, που θα έχει μετατραπεί σε πρόσοψη για τους τουρίστες και τους επισκέπτες του ιαματικού θεματικού πάρκου. Μια πρόσοψη που, σύμφωνα με το εγκεκριμένο σχέδιο, θα έπρεπε τότε να την μεταχειριστούν «κατάλληλα» με επιφανειακό «καλλωπισμό»: μια αποκλειστικά οπτική μεταμόρφωση, άμοιρη των εγγενών μικρών κι εύθραυστων διαδράσεων και μικρο-οικοσυστημάτων του μέρους, σε πείσμα της μνήμης και αδιάφορα προς τις ποικίλες ιδιαιτερότητες των μικρο-χώρων που σχηματίζονταν κατά μήκος του συνόρου.


Αρκετοί δημόσιοι χώροι στο χωριό έχουν ήδη μεταμορφωθεί, ιδιωτικοποιηθεί και απογυμνωθεί από την πρωτότυπη και εγγενή δημόσια φύση τους, σαν αποτέλεσμα της εφαρμογής ενός τέτοιου προγράμματος. Αντίθετα, μια σειρά από «άλλους χώρους», αποκλεισμένα τμήματα δημοσίων, ημι-δημοσίων, ή κάποτε δημοσίων χώρων, μπορούν να αναγνωριστούν κατά μήκος της άκρης της πόλης, μερικά από τα οποία είναι κυριολεκτικά ενσωματωμένα στο τείχος που διαχωρίζει την παρυφή από τα χωράφια που βρίσκονται από κάτω. Ανάμεσά τους, πολλά είναι φορτισμένα με μια ακαθόριστη, ειδική δυναμική, σχετική με τη μορφή τους, την κατάστασή τους, την τοποθεσία τους, τη χρήσή τους, τις αναμνήσεις που διατηρούν ή ένα συνδυασμό όλων αυτών. Θα μπορούσε κανείς να τα αποκαλέσει «λανθάνοντες χώρους». «Άλλοι χώροι», κάπως αποκλεισμένοι, αλλά φορείς ειδικών δυναμικών και λανθανουσών αναμνήσεων.

«Η χωρική πρακτική δεν καθορίζεται ούτε από ένα υπάρχον σύστημα, είτε είναι αστικό ή οικολογικό, ούτε είναι προσαρμοσμένη σ’ ένα σύστημα, είτε είναι αυτό οικονομικό ή πολιτικό. Αντίθετα, χάρη στις δυνητικές ενέργειες μιας ποικιλίας ομάδων, ικανών να εκτρέπουν τον ομοιογενοποιημένο χώρο για τους δικούς τους σκοπούς, ένας θεατροποιημένος ή δραματοποιημένος χώρος είναι ευεπίφορος να προκύψει». (Lefebvre, 1991:391)


Αυτό το απόσπασμα από το The Production of Space (Η Παραγωγή του Χώρου) του Lefebvre διατυπώνει την παρουσία και την ύπαρξη ομάδων και ατόμων, μερικές φορές ικανών να ταυτοποιήσουν λανθάνουσες δυναμικές, μερικές φορές ικανών να τις πυροδοτήσουν, μερικές φορές να θέσουν τις προδιαγραφές για να προκύψουν «άλλοι» βιωμένοι χώροι. Η ομάδα πίσω από το «Ανεξάρτητο Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ της Πόλης» στο Caldes de Montbui μπορεί να είναι μια από αυτές.[2] Η ίδια η «συσκευή» περιέχει μικρούς χώρους που κάνουν τις αντιδράσεις ενάντια τις ίδιες της τις δράσεις πιθανές: στην περίπτωση αυτού του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ της Πόλης, το θέαμα υπάρχει χάρη σ’ ένα πρόγραμμα επιχορήγησης της τοπικής κυβέρνησης που ακριβώς στοχεύει στην επανενεργοποίηση του αστικού πυρήνα υπό πολιτιστικούς όρους. Κάποιος μπορεί εδώ να προβλέψει σημαντικές διαφορές μεταξύ της έννοιας «πολιτιστικό» για το Δήμο και του νοήματος που έχει για τους «πειρατές» φίλους μας.


Σαν αποτέλεσμα των αναπτυσσόμενων αντιπαραθέσεων ως προς το χώρο, που ανιχνεύτηκαν στο χωριό το Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ προσπάθηε να υιοθετήσει κρίσιμες παρεμβάσεις κι ενθάρρυνε την αλληλεπίδραση με το μέρος όπως και τη μεταμόρφωσή του ανακοινώνοντας ένα κάλεσμα για έργα που ενδιαφέρονταν να προκαλέσουν τη θεσμική οπτική και τα σχέδια για έναν επιφανειακό καλλωπισμό της άκρης της πόλης. Η πρόταση του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ ήταν να αντιστρέψει την κατάσταση μέσω μιας άλλης ματιάς, αφοσιωμένης σε μια πολύ περισσότερο προσεκτική, ίσως εθνογραφική προσέγγιση, προσανατολισμένη στο τοπίο και στους κήπους (‘huertas’), που βρίσκονταν στην άκρη της πόλης.


Δυο από τους καλλιτέχνες αποφάσισαν να παρέμβουν σε δυο κομμάτια του δημόσιου χώρου ανάμεσα σ’ εκείνους που προηγουμένως είχαν ταυτοποιηθεί ως «λανθάνοντες χώροι». Ήταν και οι δυο δημόσιοι «χώροι για πλύσιμο» ή «πλυσταριά» αλλά πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Η μεγαλύτερη και καλύτερα διατηρημένη στέρνα φιλοξένησε την πρόταση της Γιαπωνέζας καλλιτέχνιδας Atsuko Arai, με τίτλο ‘Vine a Fer Safareig’.[3] Μέσα από αυτή τη δράση, μια λεκάνη ήταν ανοιχτή για το κοινό μόνο λίγες ώρες την ημέρα σαν κομμάτι των ξεναγήσεων της τοπικής περιήγησης της πόλης, είχε μετατραπεί σε μια εορταστική συνάντηση για να πλύνουν ρούχα και να πάρουν μαζί πρωϊνό, ενώ μιλούσαν και κουβέντιαζαν, ενώ μοιράζονταν τη στιγμή και την εμπειρία του χώρου.


Η καλλιτέχνης αναγνώρισε το δυναμικό των κοινωνικών και σχεσιακών χώρων που προέκυπτε από τους συμμετέχοντες και τη συνύπαρξή τους, και το έθεσε σε κίνηση για να περιθάλψει τη μεταμόρφωση του κατοίκου-θεατή, για τον οποίο ο «θεματικός» χώρος σχεδιάζεται από τους θεσμούς, σε έναν κάτοικο-χρήστη, ή ακόμη κι έναν κάτοικο-δημιουργό αυτού του χώρου.


Η Atsuko πρότεινε ένα ευχάριστο πρόγευμα για να ανακτηθεί η δημόσια κατάσταση του χώρου: όλοι μπορούσαν να μπουν δωρεάν, σε όλη τη διάρκεια της ημέρας, κι όχι μόνο για να το επισκεφθούν, αλλά και να το βιώσουν πλένοντας ρούχα. Βρήκε τις ηλικιωμένες γυναίκες να χρησιμοποιούν ακόμη το χώρο και τις ενθάρρυνε να μοιραστούν τη γνώση τους με τις υπόλοιπες σε μια συνάντηση διαφορετικών γενεών γύρω από το γεγονός του πλυσίματος των ρούχων σαν κοινωνική εκδήλωση. Η δράση της Atsuko κατάφερε να υιοθετήσει την ενεργοποίηση μιας λανθάνουσας ενέργειας, σπρώχνοντας το χώρο πίσω σε μια «αμφιλεγόμενη» κατάσταση που τον έφερε πιο κοντά στην καθημερινή ζωή και μακρύτερα από το θέαμα.


Η δεύτερη δράση πραγματοποιήθηκε στη μικρότερη λεκάνη για πλύσιμο της ‘Santa Esperança’, έναν παραμελημένο και ξεχασμένο χώρο, παρατημένο στην άκρη της πόλης. Ένα κομμάτι δημόσιου χώρου σπουδαίας αξίας και τεράστιου δυναμικού που έχει διαγραφεί, «ακυρωθεί» και τεθεί υπό έλεγχο για να αντικατασταθεί και να καταληφθεί από ένα νέο έργο: ένα χώρο στάθμευσης για την εκκλησία.


Αυτή η λεκάνη, ένας σκουπιδότοπος πλέον για όλων των ειδών τα σκουπίδια και απόβλητα, εγκαταλελειμένος και βρώμικος, αποδείχτηκε η τέλεια ευκαιρία για μια άλλη καλλιτέχνιδα. Η ‘Somanyprojects’ αφοσιώθηκε σε μια στέρεη αναζήτηση για την ανόρθωση και επανενεργοποίηση του χώρου και των δυναμικών του, ανακοινώνοντας τα επίσημα εγκαίνια του καινούριου «Κλαμπ Κολύμβησης του Πλυσταριού» για την ημέρα – κλειδί του Φεστιβάλ. Ύστερα ξεκίνησε μια μακρά και σιωπηλή διαδικασία επιλεκτικού καθαρισμού, ταξινόμησης κάθε σκουπιδιού και αποβλήτου όπως τα έβγαζε από τη στέρνα, επιδιορθώνοντας σωλήνες και ανοίγοντας ξανά τη ροή του ιαματικού νερού που είχε φραχτεί.


Με το που έρρευσε ξανά το ιαματικό νερό κι άρχισε να γεμίζει τις στέρνες, οι άνθρωποι ήρθαν στη συνάντηση κατά ομάδες. Έπεσαν μέσα στο νερό κι άρχισαν να μοιράζονται κάποιες πολύ έντονες στιγμές κατά τις οποίες όλοι εξεπλάγησαν που ανακάλυψαν ξανά αυτό το μέρος.


Πηγαίνοντας πίσω στην ιδέα του λανθάνοντα χώρου, σαν χώρος που είναι κάπως αποκλεισμένος αλλά διατηρεί ενδιαφέροντα και/ή ακαθόριστα δυναμικά, οι περιπτώσεις που παρουσιάζονται εδώ απεικονίζουν μια μεταμόρφωση τέτοιων λανθανόντων χώρων σε κάτι άλλο, μέσω της ενσωμάτωσης μιας ενέργειας που προέρχεται από την αλληλεπίδραση των επιμελητών και του φεστιβάλ, του καλλιτέχνη, και των αντίστοιχων βλεμμάτων τους, καθώς και με τα εγγενή χαρακτηριστικά και δυναμικά του ίδιου του χώρου.


Όλες αυτές οι ενέργειες σε συνδυασμό εκτελούν μια μετάβαση από τον πρωτότυπο λανθάνοντα χώρο σε κάτι άλλο: ένα διαφορετικό κι ακόμη πιο ελκυστικό ενδιάμεσο χώρο που ξανακερδίζει τη «δημόσια χροιά» του σα χώρος για συζήτηση, σα χώρος που συζητείται, σα χώρος που ούτε αποκλείεται, ούτε περιλαμβάνεται. Σαν χώρος που η κοινότητα έχει τη διάθεση να ξανακατοικήσει, ένας χώρος όπου μπορεί να ξανασυμβεί η αλληλεπίδραση.


Θα μπορούσε κάποιος να περιγράψει και να ονομάσει αυτή τη διαδικασία υβριδική πρακτική συνεργατικής τέχνης. Ένα καθεστώς εμπλουτισμένης συνάντησης, αλληλεπίδρασης κι ανταλλαγής που πηγαίνει πιο πέρα από τη συλλογική εμπειρία της καλλιτεχνικής εκδήλωσης. Μια συνάντηση της γειτονιάς, ένα συλλογικό μπάνιο ή κολύμπι, το άνοιγμα ξανά ενός παραμελημένου κάποτε δημόσιο χώρου, μια καλλιτεχνική παράσταση, μια συζήτηση και μια κουβέντα συμβαίνουν ταυτόχρονα.


Τα αποτελέσματα ενός τόσο εντατικοποιημένου καθεστώτος διάδρασης και σχέσεων αχρηστεύουν τα όρια αυτού που μοιάζει με δίκτυο που πολλαπλασιάζει το χώρο σε όλες τις σφαίρες της δημόσιας περιοχής. Και κάποιες από αυτές τις επιδράσεις, τις συνέπειες και τα παρακλάδια τους οδηγούν σε μια επαναδιανομή του λογικού με πολλούς τρόπους, πηγάζοντας από την εντατικοποίηση της διάδρασης μεταξύ των συμμετεχόντων και περιλαμβάνοντας: τη δική τους εκ νέου ανακάλυψη του χώρου και την συνεπαγόμενη διαδικασία της επανα-οικειοποίησης μέσω της συνεργατικής κατασκευής ενός εναλλακτικού και συλλογικού «φανταστικού», μιας επιθυμίας να πουν σε «άλλους» γι’ αυτό το «φανταστικό» κι αυτό το «καινούριο» μέρος, μια αυξανόμενη επίγνωση της ικανότητάς τους να πράττουν για τον εαυτό τους και να επεμβαίνουν στον καθορισμό του περιβάλλοντος και της ζωής τους, και τελικά, μια διαδικασία καθόλου σκόπιμης συνειδητοποίησης της διαφωνίας τους με την πραγματικότητα που οδηγεί σε μια αυθεντική αντιγνωμία.


Αυτά τα «συν» είναι ακόμη ζωντανά ύστερα από ένα διάστημα, και αυτή τη στιγμή εξελίσσονται και παίρνουν σχήμα με πολλούς τρόπους: μια νέα πρόταση για ένα συμμετοχικό και προερχόμενο από την κοινότητα σχέδιο ανάπτυξης και διαχείρισης για τα περιβόλια και τον κήπο, που προέκυψαν ύστερα από μια επίσκεψη στο μέρος και βοήθησε να έρθει η κοινότητα κοντά στα περιβόλια της ώστε να ξανανακαλύψουν το χώρο, προσπαθώντας να ανοίξει ένας διάλογος με τους νεοφερμένους κι αυτούς που ήδη φροντίζουν αυτή τη γη∙ η επικείμενη επαναλειτουργία της δεύτερης στέρνας για περιοδικά προγραμματισμένα ομαδικά λουτρά∙ ένα πολύ ωραίο πρόγραμμα για τις αναμνήσεις που σχετίζονται με τις κινήσεις και τα σώματα των γυναικών που χρησιμοποιούν τις στέρνες∙ άλλο ένα πολύ πετυχημένο νυχτερινό μπάνιο που έγινε στο λουτρό, που είχε σαν αποτέλεσμα οργανωμένες φωνές να ζητήσουν περιοδικές επανεκδόσεις μιας τέτοιας «δημόσιας συνάντησης»∙ ένα διεπιστημονικό πρόγραμμα έρευνας πάνω στα ζητήματα του χώρου και του φύλου σε σχέση με τη μεγαλύτερη στέρνα, και η επιστροφή της συζήτησης της προτεινόμενης μετατροπής της άκρης του ιστορικού πυρήνα∙ η «ελπίδα» που εμφανίστηκε σαν graffiti σ’ έναν απ’ τους τοίχους∙ οι συνεντεύξεις που πήραμε από διαφορετικά άτομα σχετικά μ’ αυτά τα μέρη (καλλιτέχνες, κάτοικοι, πολεοδόμοι, κοινωνικοί λειτουργοί…)∙ η οργάνωση μιας στρογγυλής τράπεζας που επέτρεψε σε όλους αυτούς τους διαφορετικούς παράγοντες να συναντηθούν και να συζητήσουν, δημιουργώντας νέες πιθανότητες καθώς έρχονταν αντιμέτωποι μεταξύ τους∙ και η πιθανότητα μιας πιο σταθερής ομάδας ή «πλατφόρμας» που θα μπορούσε να ηγηθεί της πρότασης για καινούριες χρήσεις αυτών των ιστορικών χώρων.


Οι καλλιτεχνικές πρακτικές συνεργασίας είναι δημιουργικές διαδικασίες που θα έπρεπε να λαμβάνονται υπόψη για σκοπούς σχεδιασμού. Στις περιπτώσεις που προαναφέρθηκαν, αλλά όπως και σε τόσες άλλες καταστάσεις, αυτές οι πρακτικές λειτουργούν μέσω τριών πολύ ενδιαφερόντων ιδεών: από τη μια πλευρά, είναι η «ελαστικότητα», η ικανότητα μιας κοινότητας να προσαρμοστεί αργά στις αλλαγές∙ από την άλλη, η «μετάβαση», ένας νέος δρόμος σε καινούριες πιθανότητες κι αλλαγές∙ και τελικά, η «συμπερίληψη», π.χ. ο καθένας – ομάδα ή άτομο – χρειάζεται στη διάρκεια της διαδικασίας.


Αυτή η παρέμβαση μπορεί να γίνει ένα καλό παράδειγμα μιας υβριδικής συνεργατικής πρακτικής που πηγαίνει μακρύτερα από άλλα παραδείγματα μεγαλύτερης εμπορικής επιτυχίας και προσοχής των μέσων ενημέρωσης. Είναι πολύ πιο ενδιαφέρον σε σχέση με τη σπουδαιότερη ικανότητά του να μεταμορφώσει την κοινωνική σφαίρα, αλλά πάνω απ’ όλα, είναι ένα παράδειγμα συνεργασίας και συλλογικής δουλειάς γύρω από την ιδέα της ανάκτησης «αναμνήσεων» που έχουν κατατεθεί μέσα σε αστικούς χώρους, σε κομμάτια του δημόσιου χώρου, σ’ αυτά τα μικρά «αστικά τεχνουργήματα» που περισσότερο από μια ετικέτα θεσμοθετημένης κληρονομιάς έχουν μια πιο επείγουσα ανάγκη μιας προσαρμοσμένης χρήσης, δηλαδή, αυτήν της καθημερινής ζωής.


Αντί για την πιθανότητα να υποθάλπτουν κλειστή και «στατική» αντίσταση, το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτών των «άλλων» ενδιαμέσων χώρων είναι το δυναμικό που έχουν να χρησιμοποιηθούν και να επανακτηθούν και, μακριά από τον έλεγχο, να διατυπωθούν μέσω των αυθόρμητων (ή προσεκτικά σκηνοθετημένων) ενεργειών διαφορετικών ομάδων και ατόμων, με ποικίλους στόχους που ξεφεύγουν από αυτούς της ηγεμονικής τάξης. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι συχνά έχουν απρόσμενα κι έτσι δύσκολα να ελεγχθούν αποτελέσματα και επιδράσεις. Τέτοιοι χώροι μπορούν να μετατραπούν σε χώρους συνεργασίας, χώρους όπου άτομα και ομάδες συνταντιούνται και ίσως ανακαλύπτουν κρυμμένες δυναμικές κι αξίες όχι μόνο του χώρου, αλλά επίσης των δικών τους κείμενων γνώσεων και διαφορών. Μέσω της ξαφνικής συνειδητοποίησης αυτών των δυναμικών και τη συνάντηση των κατόχων τους με ένα εξίσου δυναμικό χώρο, ξεδιπλώνεται ένα απίστευτα πλούσιο τοπίο πιθανοτήτων.


Η αποστολή τότε είναι να ξανακωδικοποιηθούν όλες αυτές οι πιθανότητες και δυναμικές, να πυροδοτήσουν κυριολεκτικά ποικίλες διαδικασίες συνεργασίας, βρίσκοντας και αναγνωρίζοντας τον «διαφορικό χώρο», ανακαλύπτοντας τη δυναμική του, υιοθετώντας αυτές τις συναντήσεις, το μοίρασμα και τους συνδέσμους, και διατυπώνοντας τους προς την κατεύθυνση ενός ή πολλών συλλογικών έργων, που τελικά, θα έπρεπε να στοχεύουν σε κάποια μορφή δράσης προς τα μπρος ενάντια στις αλλοτριωτικές, πλήρως διαβρωτικές, μεταλλαγμένες και φαινομενικά αδιαφιλονίκητες μορφές εξουσίας κι ελέγχου: μιας δράση προς τη ζωή.


Μερικές φορές όμως, η δημιουργία κωδικών για τις δυναμικές και οι διαδικασίες ανάφλεξης στο χώρο απαιτούν προσεκτικά, σιωπηλά βήματα, και οι προθέσεις ή οι τελικοί σκοποί να είναι καμουφλαρισμένοι, κρυμμένοι ή μεταμφιεσμένοι σε κάτι άλλο, υιοθετώντας τεχνικές από αποφεύγουν «κατ’ αρχήν» τοποθετήσεις ή θέσεις που είναι υπερβολικά ξεκάθαρες. Τακτικές που καθιστούν αυτούς τους στόχους και δράσεις εμφανώς «αβλαβείς», τραβώντας όλο και πιο πολλά άτομα στη συνεργασία και την πλοκή ενός όλο και πιο σύνθετου δικτύου σχέσεων και συνδέσεων που αρχίζουν από γεγονότα και ζητήματα της καθημερινής ζωής και κορυφώνονται στα πιο ουσιαστικά κι αυθεντικά «θέματα που προκαλούν ανησυχία»,[4] για να καταλήξουν απρόσμενα να προκαλούν τις πιο άκαμπτες δομές και θεσμούς της εξουσίας.


Μερικές φορές, είναι ίσως απαραίτητο να ζήσουμε με την αυτοσχέδια μάσκα ενός πειρατή, να γίνουμε κάτοχοι των δεξιοτήτων του, των κόλπων του, των διαδικασιών και ικανοτήτων του, και να τις οικειοποιηθούμε για άλλους σκοπούς. Η υβριδική πρακτική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καμουφλάρει τον πολιτικό ακτιβισμό, να κινητοποιήσει την κοινότητα για ένα αρχικά «άκακο» γεγονός που επιτρέπει στην κοινότητα να αναγνωρίσει, επαναξιολογήσει και επανακτήσει τις δικές της αναμνήσεις και χώρους. Η υβριδική πρακτική μπορεί να παράξει ριζωματικές κι εξίσου υβριδικές διαδικασίες ενέργειας οδηγώντας στη μεταμόρφωση του υπάρχοντος χώρου και/ή την παραγωγή «άλλων» χώρων.


Όπως έχει περιγραφεί από τον Rànciere, η πολιτική διαδικασία της αντιγνωμίας μέσω της οποίας η κατεστημένη τάξη της αντίληψης ή «διανομής του λογικού» έρχεται αντιμέτωπη με το μη επιτρεπτό, εδώ καμουφλάρεται, και καθίσταται πιο αποτελεσματική, εν τω μέσω ενός αρχικά «ποιητικού» και «ελκυστικού» γεγονότος που ωστόσο δημιουργεί μια ρωγμή στη λογική τάξη κι ανοίγει χώρους αμφισβήτησης, αφανείς μέχρι τώρα.


Η ρωγμή γίνεται δυνατή με το που ο καλλιτέχνης αναγνωρίζει την κρυμμένη δυναμική ενός προηγούμενα αγνοημένου ή παραμελημένου χώρου, μεταμορφώνοντας τα οικονομικά μη παραγωγικά «ενδιάμεσα» του Μαρξ σε ένα κοινωνικά και πολιτικά παραγωγικό χωρικό χάσμα, με το να αποδομεί, επανακτά και ξαναπαρουσιάζει το δημόσιο χώρο μέσω μιας υβριδικής δράσης, που είναι ταυτόχρονα καλλιτεχνική και συνεργατική.


Η ποιητική στιγμή ευφυώς αναπτύσει ένα τέτοιο δυναμικό επιτρέποντας στην κοινότητα να αναγνωρίσει και ταυτοποιήσει τις κρυμμένες αξίες και το δυναμικό του δικού «τους» πεδίου, οδηγώντας τα άτομα σε μια εμπειρία του καλλιτεχνικού γεγονότος που συναντά την καθημερινή ζωή.


Αυτή η αναγνώριση δραστηριοποιεί και τους ανθρώπους και το χώρο, υιοθετώντας μια πολλαπλότητα από ακόλουθες συνδέσεις, δράσεις κι αντιδράσεις που γίνονται ένας καινούριος κοινωνικός δρων: μια τεράστια μεταμορφωτική ενέργεια που εξαπλώνεται σαν ιός, και προοδευτικά επηρεάζει όλες τις σφαίρες της κοινωνίας μέσω μιας πάρα πολύ περίπλοκης πολιτικής διαδικασίας.


Ο ριζοσπαστικός πολιτικός ακτιβισμός μπορεί λοιπόν να καμουφλαριστεί μέσα σε μια από αυτές τις υβριδικές πρακτικές και ύστερα να αναπτυχθεί προοδευτικά όχι μόνο μέσα σ’ έναν ενδιάμεσο τριτοχώρο (thirdspace) – που μπορεί κάλλιστα να αποτελέσει τον «τόπο» για συνωμοσία και εκκόλαψη – αλλά επίσης στην ίδια την ουσία της αστικής ζωής, γινόμενος ένας εναλλακτικός αλλά αποτελεσματικός τρόπος να παραχθεί ο χώρος παραγωγικά, δίνοντας τελικά σχήμα στην πόλη.



Σημειώσεις

[1] Tο Caldes de Montbui είναι ένα μικρό Ρωμαϊκό χωριό που είχε αναπτυχθεί αργά στηριζόμενο στους φυσικούς πόρους του, συγκεκριμένα την καλλιέργεια της γης και τα ιαματικά νερά, μέχρι που πρόσφατα κύματα από τους εσωτερικούς δακτύλιους ανέβασαν τον πληθυσμό του σε 15.000 κατοίκους.

[2] Το φεστιβάλ ‘Mostra Independent d’Art Urbà de Caldes de Montbui’ (MIAU) επιμελούνται οι Vicenc Ferreres, Helena Pielias και Marta Serra. Το φεστιβάλ χρηματοδοτείται μέσω ενός προγράμματος δωρεών που έχει δημιουργήσει ο Δήμος ώστυε να προάγει την πολιτιστική επανενεργοποίηση του ιστορικού πυρήνα.

[3] ‘Vine a fer safareig’. Στο “Doing the Laundry and Having Breakfast at the Washing-Place Party” (Πάρτυ με θέμα: Κάνοντας μπουγάδα και Παίρνοντας πρωϊνό στο Πλυσταριό) η Atsuko Arai ενσωμάτωσε ευφυώς όλες τις πιθανές μεταφράσεις του πρωτότυπου Καταλανικού ‘fer safareig’: η παραδοσιακή Καταλανική έκφραση για την πράξη της συζήτησης και του μοιράσματος (κουβέντα, κουτσομπολιό), και η κυριολεκτική μετάφραση που θα μπορούσε να κάνει ένας επισκέπτης διαβάζοντας ένα «φτιάξιμο» ή «συσσώρευση» του ίδιου του μέρους.

[4] Βλ. τα έργα του Bruno Latour, ειδικά το We Have Never Been Modern (Ποτέ δεν Υπήρξαμε Σύγχρονοι) όπου αντιμετωπίζει το θέμα σε βάθος.



Αναφορές

- Amin, A. και N. J Thrift (2002), Cities : reimagining the urban, (Cambridge: Polity).

- De Cereau, M. (1984) The Practice of Everyday Life. (Berkeley, University of California Press).

- Easterling, K. (2005), Enduring innocence : global architecture and its political masquerades, (Cambridge, Mass: MIT Press).

- Latour, B. (1993), We have never been modern, (Cambridge, Mass: Harvard University Press).

- ______ (2004), ‘Why Has Critique Run out of Steam? From Matters of Fact to Matters of Concern’, Critical Inquiry, 30 (2), 225-48.

- ______ (2005), Making things public: atmospheres of democracy, (Cambridge, Mass [Karlsruhe, Germany]: MIT Press ZKM/Center for Art and Media in Karlsruhe).

- ______ (2005), Reassembling the social: an introduction to actor-network-theory, (Oxford ; New York: Oxford University Press).

- Lefebvre, H. (1980), La présence et l’absence : contribution à la théorie des représentations, ([Paris]: Casterman).

- ______ (1981), La production de l’espace, (2ème éd edn., Paris: Éditions Anthropos).

-______ (1991), Critique of everyday life, (London ; New York: Verso).

- ______ (1991), The production of space, (Oxford, OX, UK ; Cambridge, Mass., USA: Blackwell).

- ______ (2003), The urban revolution, (Minneapolis: University of Minnesota Press).

- Rancière, J. (1995), On the shores of politics, (New York: Verso).

- ______ (2006), The politics of aesthetics : the distribution of the sensible, (Pbk. ed edn., London ; New York: Continuum).

- ______ (2006), Hatred of democracy, (London ; New York: Verso).

Αντί να υιοθετήσουμε μία στάση απόλυτης απόρριψης των επίσημων θεσμών, ο Nigel Thrift μας προτρέπει να θέσουμε το ερώτημα: “πώς μπορεί κανείς να αναμορφώσει τους θεσμούς και την εργασιακή ηθική τους έτσι ώστε να είναι κατάλληλοι για την εποχή μας;”. Σαν μια γενική αρχή, ο Thrift υποστηρίζει ότι “αντί για κρυπτογράφημα, ο οργανισμός θα έπρεπε να είναι είναι ένα ‘σώμα’ με το οποίο θα μπορούν να αλληλεπιδράσουν οι άνθρωποι.” Η αυξανόμενη δράση ενός μεγάλου αριθμός άτυπων οργανισμών, από τα δικαστήρια πολιτών μέχρι τις ΜΚΟ, ενσωματώνει, σε αυτή την κατεύθυνση, μια εξαιρετικά βιώσιμη μορφή πολιτικής που επιτρέπει την διάδοση πολλαπλών μορφών ακτιβισμού, που προάγει ένα βαθμό διαφάνειας και που αυξάνει τον κοινωνικό έλεγχο των μεγάλων επίσημων οργανισμών.


Μία συνέντευξη στη Τζία Γαλάτη και τον Κωσταντή Καστρισσιανάκη


Τζία Γαλάτη: Στο κείμενό σας Political Sensations, έχετε γράψει: “Η τρέχουσα διεθνής πολιτική κατάσταση δείχνει με το παραπάνω τη δύναμη των παθών. Τα διάφορα πάθη που σαρώνουν την πολιτική σκηνή αποτελούν μέρος του πώς σκεφτόμαστε πολιτικά. Επομένως, αν αγνοούμε το συγκινησιακό, παθιασμένο στοιχείο της σκέψης είναι σαν να σβήνουμε πολλά από αυτά που αποτελούν τη σκέψη”. Μπορούμε να συνάγουμε ότι η πολιτική σκέψη σήμερα είναι θέμα διαχείρισης της αίσθησης και των κύκλων του πάθους;


Nigel Thrift: Είναι εν μέρει θέμα διαχείρισης και επειδή υπάρχουν πολλές πολιτικές δυνάμεις στον κόσμο καταφέραμε να διαχειριζόμαστε καλύτερα την αίθηση/ πάθος. Ανατρέχοντας στο χρόνο, η διαχείριση των συναισθημάτων, των συγκινήσεων και της αίσθησης αποτελούσε πάντοτε μέρος της πολιτικής. Αρκεί να διαβάσετε τον Κικέρωνα ή τους σύγχρονούς του και είναι πολύ σαφές ότι οι άνθρωποι γνώριζαν και κατά κάποιο τρόπο γνώριζαν καλύτερα από μας τώρα, μερικά από αυτά τα πράγματα. Αρκεί να σκεφτεί κανείς την παράδοση της ρητορικής και μέρος αυτής της παράδοσης αφορούσε ακριβώς το πώς μπορεί να ασκήσει κανείς αυτές τις δυνάμεις σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις για να πείσει τους ανθρώπους και να πετύχει έτσι πολιτικά οφέλη.


Υπάρχουν, ωστόσο, δυο πράγματα που έχουν αλλάξει. Το ένα είναι ότι οι κυβερνήσεις, οι φορείς και άλλοι μεγάλοι κοινωνικοί παίκτες έχουν μεγαλύτερη επίγνωση αυτών των πτυχών και μεγαλύτερη οξύνοια. Το παράδειγμα που χρησιμοποιώ συνήθως είναι οι προεκλογικές εκστρατείες. Εκεί μπορείτε να δείτε πόση επίγνωση έχουν οι άνθρωποι για τη μετάδοση της συγκίνησης και της αίσθησης, ιδίως μέσω των μίντια. Από την άλλη πλευρά, νομίζω ότι έχει επίσης να κάνει με τον τρόπο που η Αριστερά επιχειρεί να χρησιμοποιήσει τα ρεύματα των συναισθημάτων. Σ’ αυτό το έργο, ένας από τους κινδύνους που μπορείς να αντιμετωπίσεις είναι ότι μπορεί να μοιάζει πως αυτό που κάνεις προσθέτει απλώς μια διέγερση στο μίγμα των γεγονότων, ενώ στην πραγματικότητα προσπαθείς να κάνεις τους ανθρώπους να σκέφτονται καλύτερα αυτά που κάνουν. Το θέμα είναι ότι δεν σκεφτόμαστε απλώς γνωστικά, σκεφτόμαστε επίσης προ-γνωστικά με όλους τους τρόπους. Πολύ συχνά οι άνθρωποι έχουν αισθήματα που είναι ένα είδος σκέψης, που είναι τόσο σημαντικά όσο η αναλυτική ικανότητα. Μερικές φορές οι άνθρωποι μπορεί να νιώθουν δυσαρεστημένοι, μπορεί να έχουν συναίσθημα στέρησης, χωρίς να είναι σίγουροι γιατί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αυτά τα αδιαμόρφωτα συναισθήματα δεν έχουν καμιά πολιτική δύναμη.


Ένα από τα πράγματα με τα οποία ασχολούμαι είναι να προσπαθώ και να σκέφτομαι τρόπους με τους οποίους μπορούμε να χρησιμοποιούμε τις συγκινήσεις θετικά, γιατί μπορούν να λειτουργήσουν αποπρονατολιστικά. Για παράδειγμα, είναι πολύ εύκολο να είναι κανείς θυμωμένος και ένα από τα μεγάλα προβλήματα στις δυτικές κοινωνίες είναι ότι οι άνθρωποι πιστεύουν ότι επειδή είσαι θυμωμένος, πρέπει να έχεις δίκιο. Κι αυτό δεν είναι καθόλου αλήθεια.


Από μια άλλη άποψη, γεννάται το ερώτημα γιατί να το επιχειρήσει κάποιος. Είναι για να αυξήσει την ικανότητα των ανθρώπων να είναι ορθολογικοί, πράγμα που σημαίνει επίσης ότι θα πρέπει να διευρύνουμε αυτό που εννοούμε με τον ορθολογισμό. Αν δεις όμως πώς σκέφτονται οι άνθρωποι, βλέπεις ότι απουσία συναισθήματος, είναι πολύ δύσκολο να σκεφτούν. Είναι μέρος του τρόπου που σκεφτόμαστε σήμερα.


Κωσταντής Καστρισσιανάκης: Φαίνεται επίσης ότι, με πολλούς τρόπους, η συγκίνηση ή το συναίσθημα είναι ένα πράγμα, ενώ το πολιτικό μέτρο για το χειρισμό του μπορεί να ανταποκρίνεται σε κάτι άλλο, σε μια πολύ διαφορετική ανάγκη. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι μπορεί να νιώθουν θυμό επειδή κάποια θέματα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν από το κράτος ή μέσω της πολιτικής.


Nigel Thrift: Μπορεί ο θυμός να εκφράζει ένα είδιος μπλοκαρίσματος και ο μόνος τρόπος που οι άνθρωποι μπορούν να εκφράσουν κάτι να είναι μέσω του θυμού. Δεν με ενδιαφέρει όμως τόσο πολύ ο θυμός. Δεν είναι κάτι που μπορείς να αγνοήσεις, αλλά δεν νομίζω ότι είναι ένα πολύ θετικό συναίσθημα : μερικές φορές είναι, αλλά συνήθως δεν είναι. Με ενδιαφέρει περισσότερο η προσπάθεια δημιουργίας κάποιας αισιοδοξίας, κάποιας ελπίδας για τα πράγματα. Οι ανθρωποι βρίσκονται συχνά σε πολύ δύσκολες συνθήκες αλλά κατορθώνουν και εκδηλώνουν, με όλους τους τρόπους, ένα επίπεδο θέλησης. Αυτό είναι πολύ πιο ενδιαφέρον γιατί κρατά περισσότερο. Ένα από τα προβλήματα με τον θυμό είναι ότι συνήθως δεν κρατάει. Ενώ με πράγματα όπως η ελπίδα, για παράδειγμα, αν γίνονται σωστά, οι άνθρωποι μπορούν και παραμένουν αισιόδοξοι για μεγάλες χρονικές περιόδους. Πιστεύω ότι η αισιοδοξία είναι εξαιρετικά σημαντική πολιτικά. Πιστεύεις, τελικά, ότι στην άλλη άκρη υπάρχει κάτι καλύτερο. Ακόμη κι αν βρίσκεσαι βυθισμένος στις δυσκολίες και τα δεινά και μοιάζει τρομερό, μπορείς να πας σε κάτι καλύτερο. Επομένως, ενδιαφέρομαι να διευρύνω τα συναισθήματα αυτού του είδους.


ΚΚ: Υπάρχει επίσης ευρεία κριτική για τη φιλελεύθερη πολιτική και την τάση καλλιέργειας ενός επιπέδου απάθειας ή ενός συναισθήματος στέρησης επειδή οι πολίτες νιώθουν ότι η οικοδόμηση της συναίνεσης μέσω της φιλελεύθερης πολιτικής δεν επιτρέπει την έκφραση των απόψεών τους και ενισχύει το συναίσθημα της αποξένωσης. Αναρωτιέμαι λοιπόν ποια είναι η γνώμη σας γι’ αυτό.


Nigel Thrift: Επιτρέψτε μου να μπω σε ένα άλλο θέμα που έχει να κάνει με το γιατί με ενδιαφέρουν περισσότερο τα πιο βραδυφλεγή συναισθήματα. Είναι επειδή, για μένα τουλάχιστον, ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς σε αυτό τον τομέα αγνοεί ένα καίριο μέρος της πολιτικής: την οργάνωση. Αγνοεί ότι η πολιτική, τον περισότερο καιρό, έχει να κάνει με τη δουλειά, και στην πραγματικότητα μια πολύ βαρετή δουλειά. Ανεξάρτητα αν γεμίζεις φακέλους, αν συντάσσεις ένα αίτημα ή αν σταματάς κάποιον στο δρόμο. Εκτός εάν σε συγκινεί, δεν πρόκειται να το κάνεις για πολύ. Για μένα λοιπόν είναι τρομερά σημαντικό να βάλουμε τα συναισθήματα και την οργάνωση μαζί. Νομίζω ότι υπάρχουν παραδείγματα όπου μπορούμε να έχουμε εκρηκτικά συναισθήματα, αλλά νομίζω ότι είναι σπάνια. Η πολιτική απαιτεί συνήθως αμείωτη σκληρή δουλειά.


Υπάρχουν στοιχεία στη σκέψη της Αριστεράς που νομίζω ότι θέλουν να σε κάνουν να πιστέψεις πως μπορείς να έχεις κάτι αμέσως κι εγώ δεν πιστεύω πως αυτό είναι πιθανό. Ακόμη κι αν συμβεί, συνήθως δεν κρατάει πολύ. Στην πραγματικότητα δεν κάνεις ένα βήμα μπροστά. Με τον συνάδελφό μου Ash Amin γράφουμε πάνω στο θέμα αυτό ένα βιβλίο, που ένα μεγάλο μέρος του εξετάζει την οργάνωση και τη γραφειοκρατία. Το σκεπτικό είναι ότι οι πολιτικές ομάδες που δεν έχουν αυτούς τους μηχανισμούς είναι συνήθως περιθωριακές, επιφαινομενικές σε σχέση με αυτά που συμβαίνουν. Εάν διατρέξετε την ιστορία, επιτυχή ήταν τα κινήματα που επέδειξαν πραγματική οργανωτική ικανότητα. Πάρτε την εκστρατεία του Ομπάμα, που είχε συναίσθημα και μαζί πραγματική οργανωτική ικανότητα. Εάν πάρουμε τα βιβλία που γράφτηκαν για την προεδρική εκστρατεία, θα δούμε με ποιο τρόπο υπήρξαν πρωτόγνωρες στρατηγικές και προσεγγίσεις. Αυτό λοιπόν που με ενδιαφέρει να δείξω είναι ότι εάν δεν μπορείς να έχεις αποτελεσματική οργάνωση, μπορείς να αισθάνεσαι όσο θέλεις αλλά τίποτα δεν πρόκειται να συμβεί.


ΤΓ: Νομίζετε ότι κάτι τέτοιο πρέπει να συμβεί στην Αριστερά για να αναγεννηθεί εάν όχι ιδεολογικά, τουλάχιστον ως προς την κινητήρια δύναμή της;


Nigel Thrift: Οι απαντήσεις είναι πολλές αλλά θα ήθελα να επισημάνω τρία σημεία. Το πρώτο που πρέπει να κάνεις είναι να διαφυλάξεις τα κέρδη σου. Ο Αμερικανός συγγραφέας Tony Judt το έδειξε πρόσφατα με διεισδυτικό τρόπο όταν είπε ότι ένα από τα κυριότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Αριστερά είναι ότι αμέλησε να διαφυλάξει τα κέρδη της και ότι ένα μέρος της, η σοσιαλδημοκρατία, αγωνίζεται επειδή η Αριστερά βαρέθηκε να την υπερασπίζεται. Αυτό δεν ισχύει για όλες τις χώρες και τα κράτη, σε πολλές περιπτώσεις όμως είναι καίριο.


Το δεύτερο που θέλω να επισημάνω είναι ότι μολονότι είναι θαυμάσιο να λέμε ότι μπορούμε να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου καμιά μορφή οργάνωσης δεν θα κυβερνά τις ζωές μας, ότι μπορούμε να έχουμε συνεχώς μια πρωτο-αναρχική κατάσταση πραγμάτων, γεγονός είναι ότι αν δεν μπορούμε να κατακτήσουμε ή να δημιουργήσουμε κάτι “λίγο σαν κράτος” τότε είναι πολύ δύσκολο να δούμε πώς μπορούμε να παράγουμε το είδος της προόδου που οι περισσότεροι άνθρωποι θέλουν.


Το τρίτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε, από πολιτική άποψη, είναι να δημιουργήσουμε αυτό που ο κοινωνιολόγος Randall Collins αποκαλεί “πανικό προς τα εμπρός”. Κι αυτό που εννοεί είναι ότι στα πεδία μάχης, εμφανίζεται το φαινόμενο, οι μαχητές να φεύγουν μακριά, στην αρχή ένας ένας και ύστερα σε μεγαλύτερους αριθμούς, με μεταδοτικό τρόπο, χωρίς κανείς να ξέρει πώς άρχισε αυτό. Το βλέπεις μόνο όταν απλώνεται. Αυτό όμως ισχύει και αντίστροφα. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα ανθρώπων στα πεδία μάχης που εφορμούν στο μέτωπο. Αυτό που πρέπει να δημιουργήσουμε είναι αυτός ο ʺπανικός προς τα εμπρόςʺ. Το θέμα είναι να συνεχιστεί! Είναι εύκολο να μπλοκαριστεί ή να γίνει βαρετό. Πρέπει να διαφυλάξεις το μομέντουμ. Το πιο σημαντικό είναι να σταθεροποιήσεις αυτή την κίνηση προς τα εμπρός.


ΚΚ: Από το έργο σας μπορούμε να συμπεράνουμε ότι υπάρχει μια τεράστια ποσότητα συναισθηματικής έντασης στις πόλεις μας, η οποία διοχετεύεται μέσω ροών και κινημάτων, και επιβάλλεται από τον υλισμό του αστικού περιβάλλοντος. Παίζει εκεί ρόλο η έννοια της υπερβολής;


Nigel Thrift: Είμαι σίγουρος ότι υπάρχουν πολλές ακατανόητες πτυχές σε ό, τι αφορά το συναίσθημα. Αυτά τα πράγματα μάς συμβαίνουν. Συχνά νιώθουμε να μας παρασέρνουν τα συναισθήματά μας και ότι αυτό μοιάζει να έρχεται από κάπου αλλού. Και είναι πιθανό να συμβαίνει. Εννοώ ότι το συναίσθημα αφορά σχεδόν πάντοτε μια δυαδική σχέση. Ποτέ δεν βρίσκεται σε σένα, αλλά ανάμεσα σε σένα και πολλούς άλλους ανθρώπους και πράγματα.


Αυτό όμως σημαίνει ότι τα συναισθήματα είναι πάντα, σε κάποιο βαθμό, υπερβολικά. Δύσκολα βλέπεις πώς μπορείς να τα έχεις υπό έλεγχο. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν τρόποι να το κάνεις. Σκέψου απλώς τι κάνει ο στρατός, για παράδειγμα. Μεγάλο μέρος της πειθαρχίας στο στρατό αφορά ακριβώς τη διαχείριση των συναισθημάτων, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Αν πάμε όμως στο θέμα των πόλεων, πιστεύω ότι αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι οι πόλεις έχουν διαφορετικές εντάσεις ή για να χρησιμοποιήσω μια λέξη του Peter Sloterdijk, οι πόλεις έχουν διαφορετικές “ατμόσφαιρες”. Αισθάνονται διαφορετικά. Το ζήτημα είναι ότι αυτό αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως ένα είδος επιστήμης. Ήταν πάντα έτσι με τον ένα τρόπο ή τον άλλο, αρκεί να δει κανείς την αρχιτεκτονική και τον αστικό σχεδιασμό. Νομίζω όμως ότι οι άνθρωποι έχουν γίνει πιο συντονισμένοι στον τρόπο που παράγουν χώρους, χώρους που έχουν ένα σχετικά προβλέψιμο αποτέλεσμα. Αυτή είναι η άλλη πλευρά της σύγχρονης ζωής που με ενδιαφέρει. Το είδαμε να συμβαίνει στα μίντια. Ο κινηματογράφος αποτελεί ένα καλό παράδειγμα για το πώς οι άνθρωποι έμαθαν να διοχετεύουν και να φτιάχνουν σενάρια με τα συναισθήματα. Σήμερα, το ύψιστο, για να το θέσουμε έτσι, είναι να παράγεις ʺ ταινίες αληθινέςʺ. Με άλλα λόγια, κάθε χώρος πρέπει να έχει μια προβλέψιμη παραγωγή. Κι αν μπορείς να την κάνεις αξιόπιστα, τότε μπορείς να πουλήσεις. Με τον καιρό, η τέχνη αυτή εξελίχτηκε σε ισχυρή επιστήμη, για την οποία είναι εμφανές ότι χρειάζεται μια αντι-επιστήμη, γιατί διαφορετικά κινδυνεύει να γίνει υπερβολικά ισχυρή.


Η Αριστερά πρέπει να σκεφτεί πώς έγινε δυνατό να παράγουμε αυτά τα χωροταξικά αποτελέσματα και τι μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτά. Συνήθως, όμως, ο προβληματισμός της Αριστεράς έχει να κάνει με την εκτέλεση, με τους διάφορους τρόπους έκθεσης και, σε πολλές περιπτώσεις, με το σχεδιασμό αποτελεσματικών συναισθηματικών χώρων. Κατά συνέπεια, δεν πιστεύω ότι είναι κάτι εξαιρετικό. Πιστεύω ότι πρέπει απλώς να γίνει συστηματικό. Και αν η Αριστερά δεν το κάνει, θα το κάνουν όλοι οι άλλοι.


ΚΚ: Δείχνετε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον ακτιβισμό και θυμάμαι ότι διάβασα σε ένα κείμενό σας ότι υπάρχει ένα αρχέτυπο του ακτιβιστή. Ένας γενναίος, ηρωϊκός ακτιβιστής.


Nigel Thrift: Αναφέρεστε στο κείμενο “Halos: new apprehensions of political time and space.” Ένα από τα προβλήματα που υπάρχουν σε ορισμένα μέρη του κόσμου είναι η ιδέα του “ήρωα” ακτιβιστή. Οι εθνογραφικές μελέτες δείχουν ότι αυτή η ιδέα θέτει πολλούς ανθρώπους εκτός πολιτικής. Δηλαδή, ενώ οι ακτιβιστές μπορεί να νιώθουν σπουδαίοι, δεν κάνουν τους άλλους ανθρώπους να αισθάνονται σπουδαίοι. Και ένας από τους λόγους είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν νιώθουν ότι μπορούν να ενεργήσουν σύμφωνα με αυτό το στερεότυπο-και δεν είμαι σίγουρος ότι και οι ακτιβιστές μπορούν. Γεγονός είναι ότι ο σχεδόν στρατιωτικός ακτιβισμός του τύπου “Να καταλάβουμε τα οχυρά” και “θα γίνουμε όλοι ήρωες” μπορεί να κάποιες φορές να χρησιμοποιείται αλλά συνήθως είναι εξαιρετικά προβληματικός. Έχουν γίνει πολλές απόπειρες ώστε να μην ανατρέψουμε αλλά να συμπληρώσουμε αυτή η ιδέα του ακτιβιστή. Ο φεμινισμός, για παράδειγμα, έχει δείξει ότι υπάρχουν και άλλοι τρόποι με τους οποίους μπορεί κανείς να έχει πολιτικά αποτελέσματα. Γίνονται επίσης διαφόρων ειδών συζητήσεις για το πώς μπορούμε να έχουμε σύγχρονα πολιτικά κινήματα που ενσωματώνουν πολύ περισσότερους ανθρώπους επειδή είναι λιγότερο επιλεκτικά, κινήματα που δεν απαιτούν να δίνεις όλη σου την ψυχή σε ένα σκοπό συνεχώς. Υπάρχουν βέβαια άνθρωποι που το κάνουν, αλλά είναι πάντα η μειοψηφία. Πρέπει λοιπόν μερικές από αυτές τις πολιτικές να γίνουν κυρίαρχη τάση και για να γίνει αυτό πρέπει να έχουμε μια διαφορετική αντίληψη για το τι είναι ο πολιτικός παίκτης.


ΤΓ: Επανερχόμαστε δηλαδή σ’ αυτό που λέγατε πριν για τις παραδοσιακές μορφές οργάνωσης, για τη γραφειοκρατία. Πιστεύετε ότι αυτό πρέπει να κάνουν οι ακτιβιστές;


Nigel Thrift: Είναι ενδιαφέρον ότι σε κάποια αριστερά κινήματα ήταν παραδοσιακά οι γυναίκες που το έκαναν αυτό. Αυτό δημιουργούσε παράλυση λόγω του καταμερισμού της εργασίας ανάλογα με το φύλο. Εάν μεταδιδόταν η γνώση που έχουν πολλές γυναίκες για την πολιτική που κάνουν, η πολιτική θα ήταν πολύ καλύτερη. Είναι κάτι που αξίζει να το σκεφτεί κανείς γιατί, σε τελική ανάλυση, η πολιτική έχει να κάνει με την επιμονή.


ΚΚ: Σ’ αυτό το στάδιο, θα ήταν ενδιαφέρον να θέσουμε ένα ερώτημα για τους θεσμούς, ιδιαίτερα τους θεσμούς των πόλεων. Ο Henri Lefebvre, στο βιβλίο The Urban Revolution, λέει ότι “η ασυμβατότητα ανάμεσα στο κράτος και το αστικό είναι ριζοσπαστική από τη φύση της. Το κράτος μπορεί μόνο να εμποδίσει τη διαμόρφωση του αστικού περιβάλλοντος”. Υπάρχει κάτι στη λογική της οικοδόμησης του κράτους που εμποδίζει την πόλη να πάρει μορφή; Είναι μήπως το γεγονός ότι η πόλη δημιουργεί τους δικούς της θεσμούς;


Nigel Thrift: Δεν το πιστεύω, γιατί εμπειρικά κανείς μπορεί εύκολα να το καταρρίψει. Μπορεί αυτό που ήθελε να πει ο Lefebvre να ήταν ότι, βασικά, το δίκτυο που στήνει το κράτος δεν μπορούν να το μιμηθούν μερικά από τα χαρακτηριστικά της πόλης, ότι οι πόλεις είναι συνήθως αδιαμόρφωτοι αυτοσχεδιασμοί όπου οι άνθρωποι, σε κάποιο βαθμό, αυτό-οργανώνονται και το κράτος παρεμβαίνει σε αυτή τη διαδικασία. Αλλά, από την άλλη πλευρά, υπάρχουν τρόποι εξανθρωπισμού του κράτους. Δεν είναι όλες οι γραφειοκρατίες κακές! Δεν πιστεύω ότι το βρετανικό σύστημα υγείας (British Health Service – NHS) είναι κακό ή ότι είναι αναγκαστικά ένα εργαλείο κρατικής καταπίεσης. Για τους περισσότερους ανθρώπους, αποτελεί ακόμη μια σημαντική θετική πρόοδο. Είναι επίσης αλήθεια ότι όταν λειτουργεί καλά, λειτουργεί πολύ καλά, εν μέρει επειδή είναι εναρμονισμένο συναισθηματικά: οι άνθρωποι νοιάζονται γι’ αυτό που κάνουν και επενδύουν στο να το κάνουν καλά. Ένα από τα προβλήματα που έχει η Αριστερά είναι ότι τείνει να εξομοιώνει το κράτος με τη γραφειοκρατία και δεν έχει καμιά θετική άποψη για τη γραφειοκρατία. Στην πραγματικότητα, όμως, κάποιες γραφειοκρατίες είναι κακές και κάποιες όχι. Ένα από τα πράγματα που με ενδιαφέρουν αυτή τη στιγμή είναι η δουλειά ανθρώπων όπως ο Paul du Gay και άλλοι, σχετικά με μια σωστή ηθική για τη γραφειοκρατία, εάν μπορώ να πω. Ένα από τα καλά του κράτους- μερικές φορές- είναι το θέμα της πρόνοιας και νομίζω ότι αυτή η πλευρά μπορεί να διευρυνθεί. Δεν πιστεύω ότι πρέπει να καταργηθεί.


ΚΚ: Μπορούμε επίσης να θέσουμε το ερώτημα αν είμαστε ικανοί να δημιουργήσουμε θεσμούς πιο κατάλληλους για την πόλη από εκείνους που είναι πάνω απ’ όλα ενσωματωμένοι στην κρατική λογική.


Nigel Thrift: Είναι ένα καλό ερώτημα και δεν νομίζω ότι μπορεί να απαντηθεί θεωρητικά, αλλά μόνο πρακτικά. Μπορείς να έχεις τη φιλοδοξία, αλλά πρέπει να δείξεις ότι μπορείς να το κάνεις. Το πρόβλημα είναι ότι εξετάζουμε διαστάσεις διαφορετικού είδους ταυτόχρονα. Υπάρχουν μερικά αστικά κινήματα που κάνουν στην πόλη πολύ αποτελεσματικές παρεμβάσεις μικρής κλίμακας και έχουν διαμορφώσει τις πόλεις με τον ένα τρόπο ή τον άλλο. Υπάρχουν όμως και μεγάλες κρατικές παρεμβάσεις που έχουν κάνει το ίδιο πράγμα. Δεν υπάρχει απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα. Υπάρχει πάντα μια ποικίλη σειρά μέτρων που μπορούν να λειτουργήσουν. Χρειαζόμαστε να έχουμε πάντα μια σειρά ποικίλων λύσεων στη λύση. Συχνά ξέρουμε τι θα λειτουργήσει και τι όχι σε κάθε περίπτωση.


Ωστόσο, μπορούμε να ξεκινήσουμε δίνοντας σε αυτούς τους θεσμούς μια συναισθηματική διάσταση. Ένα από τα προβλήματα πολύ συχνά είναι ότι οι θεσμοί δεν μοιάζουν σωστοί. Γνωρίζουμε πολλές γραφειοκρατίες όπου περιμένεις στην ουρά και κανείς δεν νοιάζεται για το τι σκέφτεσαι. Δεν είναι όμως όλες οι γραφειοκρατίες έτσι. Δεν υπάρχει μια μόνο απάντηση σ’ αυτό, και από μια άποψη αυτό μας διδάσκει η πόλη: να μη βάζουμε τόσες διαχωριστικές γραμμές.


ΚΚ: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι θεσμοί φτιάχνονται από την καθημερινή ζωή και τις αλληλεπιδράσεις που συνεπάγεται η ζωή στην πόλη;


Nigel Thrift: Οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν τα χάλια τους από πολλές απόψεις. Και δεν μπορείς να προβλέψεις, συνήθως, τι πρόκειται να προκύψει από αυτές. Ακόμη και στις πιο ολοκληρωτικές κοινωνίες συμβαίνουν πολλά περίεργα πράγματα- μικρά κινήματα αντίστασης και ακτιβισμού, συχνά αυτοκτονικά, που παρόλα αυτά εξακολουθούν να υπάρχουν. Το πρώτο που μπορούμε, λοιπόν, να πούμε είναι ότι υπάρχει ένα είδος ασυναρτησίας που συνδέεται σε κάποιο βαθμό με τις αστικές συνθήκες. Στις πόλεις έχεις περισσότερους ανθρώπους, με περισσότερες αλληλεπιδράσεις, με πολύ διαφορετικά είδη συναντήσεων απ’ ό, τι οπουδήποτε αλλού, αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Μπορούμε να πούμε ότι οι πόλεις είναι γεμάτες ανθρώπους που αναμιγνύονται, πράγμα που τον περισσότερο καιρό δεν ισχύει. Παρόλα αυτά, υπάρχουν περισσότερες πιθανότητες να συμβεί αυτό στις πόλεις παρά αλλού.


Χρειάζεται επίσης προσοχή να μην υπερεκτιμούμε αυτό που προσπαθούμε να πετύχουμε απ’ τις πόλεις. Σε ό, τι με αφορά θα ήμουν ευτυχής με λίγη περισσότερη καλωσύνη. Κυκλοφόρησε μόλις ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Adam Philipps που πραγματεύεται αυτό ακριβώς το θέμα. Βέβαια, για κάποιους αριστερούς, το να μιλάμε για καλωσύνη μπορεί να μοιάζει γλυκανάλατο, είναι όμως πολύ σημαντικό. Δεν υπάρχουν απόλυτες λύσεις. Στην πραγματικότητα, η ιστορία δείχνει ότι συνήθως οι λύσεις αυτές είναι επικίνδυνες επειδή τείνουν να γίνονται αυταρχικές. Οι άνθρωποι νομίζουν ότι γνωρίζουν τι είναι σωστό για τους ανθρώπους ενώ θα έπρεπε να αναζητούν ένα είδος συμπεριφοράς που επιτρέπει την ποικιλία σε κάθε περίπτωση. Νομίζω ότι αυτό μπορώ να περιγράψω ως καλωσύνη. Την ανεκτικότητα και την αίσθηση ότι οι άνθρωποι με τους οποίους επικοινωνείς έχουν κάτι να πουν.


ΤΓ: Νομίζετε ότι οι κρατικοί θεσμοί στην πόλη μπορούν να μεσολαβούν ανάμεσα στην πόλη και το κράτος; Μπορεί η δημόσια διοίκηση να επιστρατεύσει το συναίσθημα με τους θετικούς τρόπους που εισηγείστε;


Nigel Thrift: Σε πολλά μέρη, οι θεσμοί του κράτους και της πόλης είναι αναμεμιγμένοι. Για να επανέρθω στο έργο του Paul du Gay, ένα από τα ζητήματα που αντιμετωπίζουμε είναι ότι πρέπει να επανεφεύρουμε την ηθική στις δημόσιες υπηρεσίες. Περάσαμε μια περίοδο όπου πολλές δημόσιες υπηρεσίες ιδιωτικοποιήθηκαν, διοικούνται σχεδόν σύμφωνα με τα πρότυπα της αγοράς και μερικές φορές οι άνθρωποι ξεχνούν γιατί ακριβώς βρίσκονται εκεί. Το θέμα δεν είναι ότι ως δημόσιος υπάλληλος δεν έχεις καθόλου κριτήρια συμπεριφοράς. Το θέμα είναι το είδος των κριτηρίων που έχεις. Πολλοί θεσμοί το έχουν ξεχάσει αυτό. Πώς μπορεί κανείς να αναμορφώσει τους θεσμούς και την εργασιακή ηθική τους έτσι ώστε να είναι κατάλληλοι για την εποχή μας; Νομίζω ότι έτσι πρέπει να θέσουμε το ερώτημα, το οποίο είναι επίσης πολύ σημαντικό. Οι οργανισμοί μεγάλης κλίμακας θα είναι μαζί μας για καιρό και το θέμα είναι πώς να τους κάνουμε να μοιάζουν μικροί, όταν δεν είναι. Αντί για κρυπτογράφημα, ο οργανισμός θα πρέπει να είναι είναι ένα ‘σώμα’ με το οποίο θα μπορούν να αλληλεπιδράσουν οι άνθρωποι.


ΚΚ: Αν σκεφτούμε μερικούς από τους μεγάλους διεθνείς θεσμούς που αναπτύχθηκαν με βάση ιδανικά και ένα καινοτόμο πνεύμα, είναι σαν σήμερα η εργασιακή ηθική να έχει αλλάξει για να γίνει διαχείριση των κερδών. Στο μεσοδιάστημα, έχουν χάσει την αρχική ορμή και ενέργεια που τους έθεσαν σε κίνηση.


Nigel Thrift: Σε σχέση με το είδος των οργανισμών στους οποίους αναφέρεστε, πρέπει να σκεφτούμε πώς μπορούμε να τους κρατήσουμε ανανεωμένους έτσι ώστε το συναίσθημα που υπήρχε στην εκκίνηση να εξακολουθεί να τους κατευθύνει και οι άνθρωποι να μην ξεχνούν. Πώς μπορεί κανείς να χαράξει αυτή τη διαρκή έννοια του στόχου στα σώματα των ανθρώπων και στα περιβάλλοντα που προσπαθούν να διαχειριστούν;


ΚΚ: Φαίνεται ότι οι θεσμοί βρίσκονται τόσο πολύ υπό έλεγχο ώστε ξοδεύουν τον περισσότερο από το χρόνο τους για να δείξουν ότι είναι διαφανείς και ότι έχουν ελέγξει το κάθε βήμα τους.


Nigel Thrift: Ένα μήνυμα ελπίδας θα μπορούσε να προέλθει από το βιβλίο του John Keane για το μέλλον της δημοκρατίας όπου μιλάει για την έλευση της ‘επιτήρησης της δημοκρατίας’ μέσω της οποίας ένας μεγάλος αριθμός άτυπων οργανισμών έχουν κάνει την εμφάνισή τους, από τα δικαστήρια πολιτών μέχρι τις ΜΚΟ, που ελέγχουν την εξουσία. Η εμφάνιση μεγάλων οργανισμών συνοδεύτηκε από έναν μεγάλο αριθμό μικρότερων οργανισμών που τις ελέγχουν. Αυτή, κατά τη γνώμη μου, είναι μια εξαιρετικά βιώσιμη μορφή πολιτικής που λειτουργεί πολύ καλά. Προάγει ένα βαθμό διαφάνειας. Επιτρέπει στους ανθρώπους να εκφράζονται εκτος κάλπης, κάθε μέρα αντί για κάθε τέσσερα χρόνια. Δεν σταματάει ποτέ.

O γενικός διευθυντής της διεθνούς οικολογικής οργάνωσης Greenpeace, Kumi Naidoo, συζητά για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών από την συγκυρία της σύγκλισης μιας σειράς παγόσμιων κρίσεων. Υποστηρίζει ότι η σημερινή ιστορική στιγμή “θυμίζει μία απόλυτη καταιγίδα. Είναι ένας όρος που υποδηλώνει τη σύγκλιση μιας σειράς κρίσεων που ξεσπούν όλες μαζί σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα: η κρίση της τιμής των καυσίμων, η κρίση της τιμή των τροφίμων, η συνεχιζόμενη κρίση φτώχειας που έχει ως αποτέλεσμα να χάνονται οι ζωές 50.000 ανδρών, γυναικών και παιδιών κάθε μέρα από αποτρέψιμες αιτίες στον ανεπτυγμένο κόσμο, η κλιματική κρίση που έχει ευθύνεται ήδη για την απώλεια 300.000 ζωών και τέλος η χρηματοοικονομική κρίση. Μόνο όταν ξέσπασε τη χρηματοοικονομική κρίση εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία αναγνώρισαν επιτέλους ότι βρισκόμαστε εν μέσω κρίσης.”


Παύλος Χατζόπουλος: Η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών δεν φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο σε περιόδους κρίσης, όπως για παράδειγμα στην πρόσφατη χρηματοοοικονομική κρίση. Νομίζετε ότι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών μπορεί να γίνει ένας συνεκτικός, ισχυρός παίκτης στην παγκόσμια πολιτική;


Kumi Naidoo: Πρώτον, η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών αντανακλά όλες τις αντιφάσεις και τις ασυμμετρίες εξουσίας της σύγχρονης παγκόσμιας κοινωνίας. Είναι μύθος να θεωρούμε μερικές φορές ότι η κοινωνία των πολιών βρίσκεται per se στην προοδευτική πλευρά της ιστορίας και λειτουργεί εσωτερικά με τρόπο κριτικό απέναντι στους κυρίαρχους θεσμούς της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Τουλάχιστον όσον αφορά τις ΜΗ.ΚΥ.Ο της κοινωνίας των πολιτών, αντανακλούν συχνά τους ίδιους στρεβλούς τρόπους λήψης αποφάσεων όπου ορισμένες χώρες ή ομάδες έχουν λιγότερη φωνή από άλλες.


Η δεύτερη πρόκληση είναι ότι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών απέχει πολύ από το να είναι ένας ομοιογενής μονόλιθος. Εμπεριέχει αντιφάσεις, διαφορετικές προοπτικές, ακόμη και διαφορετικές ιδεολογικές τάσεις. Θεσμικά αποτελείται από ΜΗ.ΚΥ.Ο, συνδικαλιστικές οργανώσεις, κοινωνικά κινήματα και τα λοιπά. Το γεγονός ότι δεν ενεργεί με το ρυθμό που απαιτούν ορισμένες καταστάσεις έχει εν μέρει να κάνει ακριβώς με αυτή την ποικιλία στο παγκόσμιο επίπεδο. Ειδικότερα σε σχέση με την χρηματοοικονομική κρίση, θα έλεγα ότι σε ό, τι αφορά την προοδευτική κοινωνία των πολιτών, η κρίση επιβεβαίωσε σε μεγάλο βαθμό την κριτική μας για τον τρόπο λειτουργίας της παγκόσμιας οικονομίας και τα λοιπά. Προειδοποιούσαμε για το ενδεχόμενο μιας τέτοιας κρίσης εδώ και πολύ καιρό. Όταν η κρίση πράγματι συνέβη, σκεφτήκαμε ότι είχε έρθει η ώρα μας, ότι ήρθε η στιγμή να μπορέσουμε να κάνουμε προτάσεις, να πούμε ότι το σημερινό σύστημα δεν δουλεύει και να προτείνουμε τις υπάρχουσες εναλλακτικές λύσεις για να αναδομήσουμε την παγκόσμια οικονομία και να προωθήσουμε το δίκαιο και τη βιωσιμότητα. Γι’ αυτό το λόγο, η Greenpeace εγκαινίασε μια στρατηγική πρωτοβουλία που αμφισβητεί το κυρίαρχο κοινωνικο-οικονομικό παράδειγμα.


Το πρόβλημα είναι ότι ακόμη και οι σοσιαλιστές, ακόμη και οι σοσιαλδημοκράτες, δεν είναι έτοιμοι να κατανοήσουν πλήρως αυτή τη στιγμή τη σοβαρότητα της θέσης μας. Για παράδειγμα, αν ήταν να δώσουμε την ίδια ποιότητα ζωής που βιώνουν οι άνθρωποι στην Ελλάδα σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες παντού στον κόσμο, θα χρειαζόμαστε οκτώ πλανήτες για να την παράγουν. Ελάχιστες φωνές στην παγκόσμια κοινωνία των πολιτών, ή και εκτός αυτής, λένε ότι το υπάρχον παράδειγμα δεν είναι βιώσιμο. Ότι η οικονομική οδός που προωθείται αυξάνει αστρονομικά το χάσμα ανάμεσα στις πλούσιες και τις φτωχές χώρες, με κάποιες εξαιρέσεις (Ινδία, Βραζιλία). Ότι ο τρόπος με τον οποίον μετράμε την ανάπτυξη είναι εξαιρετικά προβληματικός: χαιρετίζουμε μια ανάπτυξη χωρίς θέσεις εργασίας, που συμβάλλει σημαντικά στη δημιουργία μιας ισχυρής παγκόσμιας ελίτ και που αναπαράγει υπερβολική αδικία. Οι κοινωνικές εντάσεις που παρατηρούμε σε πολλά μέρη στον κόσμο είναι αποτέλεσμα αυτών των προβλημάτων και αποτελούν απλώς, κατά τη γνώμη μου, την κορυφή του παγόβουνου.


Αυτή η ιστορική στιγμή θυμίζει μία απόλυτη καταιγίδα. Είναι ένας όρος που υποδηλώνει τη σύγκλιση μιας σειράς κρίσεων που ξεσπούν όλες μαζί σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα: η κρίση της τιμής των καυσίμων, η κρίση της τιμή των τροφίμων, η συνεχιζόμενη κρίση φτώχειας που έχει ως αποτέλεσμα να χάνονται οι ζωές 50.000 ανδρών, γυναικών και παιδιών κάθε μέρα από αποτρέψιμες αιτίες στον ανεπτυγμένο κόσμο, η κλιματική κρίση που έχει ευθύνεται ήδη για την απώλεια 300.000 ζωών και τέλος η χρηματοοικονομική κρίση. Μόνο όταν ξέσπασε τη χρηματοοικονομική κρίση εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία αναγνώρισαν επιτέλους ότι βρισκόμαστε εν μέσω κρίσης. Το γεγονός ότι 50.000 άνθρωποι σε αυτόν τον πλανήτη πεθαίνουν από αποτρέψιμες αιτίες σε καθημερινή βάση δεν προκαλεί παρά υποκριτική συμπόνοια πολλών ισχυρών κυβερνήσεων και πληθυσμών, επειδή οι ζωές αυτές χάθηκαν σε φτωχές χώρες. Δεν φαίνεται να υπάρχει κάποια σοβαρή παγκόσμια αλληλεγγύη για την αντιμετώπιση αυτού του θέματος.


Έχω περιγράψει λεπτομερώς στο βιβλίο μου Civil Society at the Millennium αυτή την εκπληκτική απώλεια ζωής από αποτρέψιμες αιτίες που έχουν αντιμετωπιστεί σε μέρη όπως η Ευρώπη και η Βόρεια Αμερική. Είναι τρομερό να χάνονται 7.000 άνθρωποι κάθε μέρα από ελονοσία. Χάνουμε 6.000 ανθρώπους από HIV και AIDS. Χάνουμε 1.500 ανθρώπους από φυματίωση. Το περιγράφω ως καθημερινό βουβό τσουνάμι ή καθημερινή παθητική γενοκτονία. Η αντίδρασή μας στη σύγκλιση αυτών των κρίσεων είναι ότι αγνοούμε αυτό που είπε κάποτε ο Άλμπερτ Αϊνστάιν: ʺ Όταν προσπαθείς να αντιμετωπίσεις ένα πρόβλημα δεν πρέπει να χρησιμοποιείς το ίδιο σκεπτικό και λογικό πλαίσιο που σε οδήγησε αρχικά στο πρόβλημα αυτόʺ. Σε μεγάλο βαθμό, στην αντίδρασή μας στην κρίση χρησιμοποιούμε – με κάποιες εξαιρέσεις- το ίδιο σκεπτικό που μας οδήγησε αρχικά στην κρίση.


Ένα άλλο πρόβλημα είναι ότι αντιλαμβανόμαστε αυτές τις κρίσεις σα να είναι στάσιμες- μόνες τους, ξεχωριστές και αποσυνδεδεμένες μεταξύ τους. Εάν βλέπαμε ότι αυτές οι κρίσεις συνδέονται- κι αυτό αποτελεί πρόκληση, επειδή οι κοινωνίες μας λειτουργούν ακόμη με πολύ αποσπασματικό τρόπο- θα μπορούσαμε να αντλήσουμε σοφία από τον κινέζικο πολιτισμό, επειδή η απόδοση της κρίσης στην κινέζικη γλώσσα υποδηλώνει, επίσης, ευκαιρία. Εμείς, μετατρέπουμε την κρίση σε ευκαιρία; Δεν μπορούμε να το κάνουμε αν δεν κατανοήσουμε τις διασυνδέσεις μεταξύ όλων αυτών των κρίσεων. Επιτρέψτε μου να σας δώσω ένα πρακτικό παράδειγμα: δυο από τις μεγάλες προκλήσεις για το έργο της Greenpeace είναι, από τη μια πλευρά η μείωση της ανάφλεξης του άνθρακα και ο έλεγχος της κλιματικής αλλαγής και, από την άλλη, η δημιουργία αξιοπρεπών και βιώσιμων θέσεων εργασίας. Εάν λοιπόν αντιμετωπίσουμε ξεχωριστά την κλιματική αλλαγή και τη δημιουργία θέσεων εργασίας, δεν θα πάμε πολύ μακριά. Εάν αντίθετα τα δούμε ως συνδεδεμένα, θα πούμε: ʺ Για στάσου! Ξέρουμε ότι υπάρχουν πραγματικές ευκαιρίες και τεράστιες δυνατότητες στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, λόγω της ηλιακής, αιολικής, γεωθερμικής, βιομαζικής δυνατότητας. Με αυτά τα δεδομένα, δεν πρέπει να κάνουμε μαζικές επενδύσεις στην ανανεώσιμη ενέργεια που έχει θετική επίδραση στο περιβάλλον και ταυτόχρονα δημιουργεί θέσεις εργασίας;ʺ


Οφείλουμε να σκεφτούμε σοβαρά για επενδύσεις στην ανανεώσιμη ενέργεια ή τη χαμηλή ανάπτυξη του άνθρακα. Εάν λέγαμε ότι στη Νότια Αφρική ή σε οποιαδήποτε αφρικανική χώρα θα επενδύσουμε σοβαρά σε ηλιακή ενέργεια, αντί να επενδύσουμε σε πυρηνική ενέργεια ή έστω σε κάρβουνο, θα μπορούσαμε μέσα σε έξι μήνες να ηλεκτροδοτήσουμε μεγάλα τμήματα ολόκληρων κοινοτήτων που δεν έχουν πρόσβαση στην ηλεκτρική ενέργεια. Η πυρηνική ενέργεια μπορεί να αποτελεί επιλογή, αλλά στην πραγματικότητα είναι υπερβολικά ακριβή, υπερβολικά αβέβαιη, χρειάζεται πολύ χρόνο και παρέχει πολύ λίγα. Επίσης δεν έχουμε βρει ακόμη λύση για τα πυρηνικά απόβλητα και όσο αυτό παραμένει, η Greenpeace και οι άλλες περιβαλλοντικές οργανώσεις δεν θα υποστηρίξουν ποτέ την πυρηνική ενέργεια.


Υπάρχουν πολλά πράγματα, ωστόσο, για τα οποία η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών πρέπει να φτάσει σε συμφωνία. Ας πάρουμε το θέμα του χρήματος και των οικονομικών, για παράδειγμα, η δέσμευση που οι πλούσιες χώρες ανέλαβαν απέναντι στα φτωχά έθνη για βοήθεια στις υπό ανάπτυξη χώρες με 0.7% του ΑΕΠ ελήφθη για πρώτη φορά το 1970. Ο Νέλσον Μαντέλα κι εγώ ξεκινήσαμε την εκστρατεία ʺΝα κάνουμε τη φτώχεια ιστορίαʺ στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 2005 – και 35 χρόνια είναι πολύς καιρός για να περιμένει κανείς λιγότερο από 1% του ΑΕΠ. Σήμερα, έχουν περάσει 40 χρόνια και μόνο πέντε χώρες έχουν αγγίξει το στόχο του 0.7%. Χώρες όπως η Βρετανία, που είναι ιστορικά ένοχες για αποικιοκρατική εκμετάλλευση και εξακολουθούν να υποστηρίζουν ότι βρίσκονται ´στη σωστή πλευρά της ιστορίας ʺ μιλούν ακόμη για επίτευξη του στόχου του 0.7% το 2013. Άλλη μια στατιστική: για να παραγραφεί όλο το χρέος του τρίτου κόσμου, χρειάζονται 500-600 δισεκατομμύρια δολάρια. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, ο αριθμός αυτός αντιπροσώπευε ένα τεράστιο ποσό χρημάτων. Με την τραπεζική κρίση μάθαμε πως όταν υπάρχει πολιτική βούληση 500 δις δολάρια είναι μικρό ποσό. Οι κυβερνήσεις ρίχνουν χρήματα σε μεγάλες χρηματοοικονομικές οργανώσεις και άλλες κυβερνήσεις στο πλαίσιο του ʺ πολύ μεγάλο για να αποτύχειʺ και μπορούν να συγκεντρώσουν σε μια νύχτα όχι δισεκατομμύρια, αλλά τρισεκατομμύρια δολάρια γι’ αυτό το σκοπό. Εάν ένα μικρό μέρος αυτών των χρημάτων συγκεντρώνονταν για την υποστήριξη της ανάπτυξης, των επενδύσεων, της φαρμακευτικής αγωγής και της εκπαίδευσης στον τρίτο κόσμο, δεν θα σώζονταν μόνο χιλιάδες ζωές αλλά θα δημιουργείτο μια νέα αίσθηση παγκόσμιας αλληλεγγύης.


Ζούμε ακόμη σε έναν εξαιρετικά μη ισορροπημένο κόσμο: με αυτά που η Ευρώπη και η Αμερική ξοδεύουν για τροφές ζώων κάθε χρόνο, θα μπορούσαν να παρέχουν διατροφή σε άλλες ηπείρους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδοτεί κάθε Ευρωπαίο με 2 ευρώ τη μέρα: ο μισός κόσμος αυτού του πλανήτη θα μπορούσε να ζήσει με αυτά τα χρήματα. Πολλοί άνθρωποι είναι θυμωμένοι με την υπάρχουσα παγκόσμια κατάσταση: με την εκμετάλλευση από τις τράπεζες, την ανεύθυνη συμπεριφορά της χρηματοοικονομικής βιομηχανίας και τις παγκόσμιες αδικίες, όλο και περισσότεροι άνθρωποι αποξενώνονται από αυτά που πρεσβεύουν οι κυβερνήσεις τους. Γιατί η προοδευτική παγκόσμια κοινωνία των πολιτών δεν έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να αντιληφθεί τον θυμό τους, να σκεφτεί και να προσφέρει μια ουσιαστική αλλαγή; Αυτό είναι το καίριο ερώτημα στο οποίο η κοινωνία των πολιτών στο τοπικό, το εθνικό και το παγκόσμιο επίπεδο πρέπει σήμερα να δώσει απάντηση.


Π.Χ.: Να περάσουμε στην πολιτική του περιβάλλοντος. Μια από τις κριτικές που ασκούνται στις σημαντικές ΜΗΚΥΟ είναι ότι προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση στην εξουσία τείνουν να από-πολιτικοποιούν την ατζέντα τους. Τα επιχειρήματά σας αμφισβητούν βεβαίως αυτή τη στροφή στην από-πολιτικοποίηση των περιβαλλοντικών θεμάτων, ωστόσο η πρόσβαση στα φόρα δόθηκε πολλές φορές στις ΜΗΚΥΟ σε αυτή τη βάση, ότι θα συμπεριφέρονται σαν τα θέματα να είναι πιο τεχνικά παρά πολιτικά. Πιστεύετε ότι ο επαναπροσανατολισμός αυτών των οργανώσεων προς μια διασύνδεση των θεμάτων που έχουν να κάνουν με την κοινωνική δικαιοσύνη με τα περιβαλλοντικά θέματα, θα περιορίσει τη συμμετοχή και την επιρροή τους στους πολιτικούς κύκλους;


Kumi Naiddo: Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να κάνουν μια πολύ σαφή διάκριση ανάμεσα στην απόκτηση πρόσβασης στην εξουσία και την άσκηση επιρροής στην εξουσία. Η απόκτηση πρόσβασης στην εξουσία χωρίς επιρροή στην εξουσία είναι αυτοκαταστροφική γιατί επιτρέπει σε αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία να ισχυρίζονται ότι συμβουλεύονται την κοινωνία των πολιτών, να δεσμεύουν την κοινωνία των πολιτών και μετά να την αγνοούν και να προχωρούν μπροστά με τις δικές τους ατζέντες. Υπάρχει κίνδυνος όταν οι ελίτ και η κοινωνία των πολιτών βρίσκουν κοινό έδαφος, η κοινωνία των πολιτών να γίνεται πιο άνετη παρουσία αυτών των ελίτ και λιγότερο άνετη όταν πρόκειται να συνεργαστεί με την παραδοσιακή βάση της.


Προσωπικά, για παράδειγμα, φροντίζω να περνάω τουλάχιστον δέκα μέρες κάθε χρόνο κάνοντας εθελοντισμό ή δουλεύοντας με εθελοντές. Το διάστημα που είμαι στη Greenpeace, όταν ταξιδεύω βρίσκω πάντα το χρόνο να είμαι με τους εθελοντές μας. Είναι η ψυχή όχι μόνο της Greenpeace αλλά και κάθε οργάνωσης της κοινωνίας των πολιτών. Είναι άνθρωποι έτοιμοι να διαθέσουν το χρόνο τους, την ενέργεια τους και την προσπάθειά τους ως πράξη ανθρώπινης αλληλεγγύης. Ωστόσο, όσο αυτές οι παγκόσμιες διαδικασίες ή οι διακυβερνητικές συναντήσεις όπως το Πλαίσιο Συμφωνίας για την Κλιματική Αλλαγή των Ηνωμένων Εθνών ( UNFECC) λαμβάνουν χώρα, είναι καίριο για μας να προσπαθούμε να τις επηρεάζουμε. Κατά κάποιο τρόπο είναι όπως το σύνθημα “Όχι στο όνομά μαςʺ, που εμφανίστηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες μετά τις 11 Σεπτεμβρίου, από οικογένειες ανθρώπων που είχαν χάσει τη ζωή τους, όταν η αμερικανική κυβέρνηση άρχισε να εκμεταλλεύεται αυτούς τους θανάτους για να δικιαολογήσει τους πολέμους στο Ιράκ και το Αφγανιστάν. Παρομοίως, εάν πρέπει να ληφθούν αποφάσεις, εάν πρέπει να γίνουν διακυβερνητικές συναντήσεις στο όνομα των πολιτών, τότε έχουμε δικαίωμα να βρισκόμαστε εκεί. Το καίριο ερώτημα είναι ότι μερικές φορές ακόμη κι όταν έχεις το δικαίωμα να κάνεις κάτι, μπορεί να έχει στρατηγική σημασία να μην ασκήσεις αυτό το δικαίωμα.


Πιστεύω, πολύ σοβαρά, ότι τα επόμενα δυο χρόνια, εάν για παράδειγμα η UNFCCC δεν μπορέσει να δράσει στο Κανκούν και τη Νότια Αφρική, πολλές οργανώσεις θα σκεφτούν πόση ενέργεια και προσπάθεια ξοδεύουν στις επίσημες περιβαλλοντικές διαδικασίες, που είναι πολύ χρονοβόρες. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τη διάσκεψη της Κοπεγχάγης, ήμουν εκεί για τρεις βδομάδες. Εάν μας ρωτήσετε από πολιτική σκοπιά αν είπαμε κάτι σε αυτές τις διαπραγματεύσεις που εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία κι εκείνοι που εμπλέκονται στις διαπραγματεύσεις δεν ήξεραν, θα σας απαντήσω: Νομίζω ότι όχι, ήξεραν. Δεν είναι καλύτερο για μας, από στρατηγική άποψη, να κινητοποιούμε την κοινή γνώμη έτσι ώστε η πίεση σε εκείνους που διαπραγματεύονται να αυξάνεται και να μπορούν να αποδώσουν; Ως συμπέρασμα, δεν εννοώ ότι η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στις επίσημες περιβαλλοντικές διαδικασίες πρέπει να σταματήσει σε αυτό το στάδιο, θα έλεγα όμως ότι η αξιοπιστία αυτών των διαδικασιών μειώνεται σε καθημερινή βάση.


Π.Χ.: Μια κριτική που ασκείται ειδικότερα στις ΜΗΚΥΟ που έχουν πρόσβαση σε αυτές τις διακυβερνητικές συναντήσεις είναι ότι δαπανούν περισσότερο χρόνο στις αίθουσες λήψης αποφάσεων παρά για διαμαρτυρίες έξω στο δρόμο.


Kumi Naidoo: Μιλάμε συχνά για μια εσωτερική και εξωτερική στρατηγική και θα έλεγα ότι και οι δυο είναι σημαντικές, και οι δυο είναι αναγκαίες. Η εξωτερική στρατηγική είναι πιο κρίσιμη γιατί εάν τα μέλη της κοινωνίας των πολιτών βρίσκονται μέσα, χωρίς την υποστήριξη ανθρώπων που βρίσκονται έξω, τότε γιατί θα μας ακούν; Δεν μπορώ να μιλήσω στο όνομα όλης της κοινωνίας των πολιτών, αλλά στη Greenpeace είχαμε περισσότερο κόσμο έξω παρά μέσα, στην Κοπεγχάγη, κι αυτός είναι ο λόγος που στην τελευταία συνάντηση της G20 δεν μας άφησαν να παραστούμε στη συνάντηση. Είπα στους ανθρώπους μας: ʺ Αυτό είναι καλόʺ. Είχαμε μια δράση στην Κοπεγχάγη που τους σόκαρε όλους, τη δανέζικη κυβέρνηση και τα λοιπά. Ένας από τους ακτιβιστές μας εισέβαλε στο δείπνο των αρχηγών κρατών την παραμονή της λήξης των διαπραγματεύσεων, όταν τα πράγματα έμοιαζαν ανέλπιδα. Πέρασε μετά πολύ καιρό στη φυλακή.


Η άποψή μου είναι ότι όταν οι άνθρωποι δείχνουν ότι έχουν θιγεί αρκετά από τις αδικίες και είναι έτοιμοι να μπουν στην πρώτη γραμμή, τότε τάσσομαι υπέρ της ανυπακοής των πολιτών. Ένας από τους λόγους είναι ότι προβληματίζομαι βαθιά για μια κλιμάκωση των διαμαρτυριών σε μορφές αναρχικής, ανεξέλεγκτης βίας. Κάθε μεγάλη διαδήλωση ή εκστρατεία που ξεκινά τα τελευταία δέκα χρόνια- και που έχω δει- γίνεται όλο και πιο ακραία. Το επίπεδο αποξένωσης που βιώνουν οι νέοι αυξάνεται μαζικά- έχουν χάσει την πίστη τους σε όλους, έχουν σχεδόν πάψει να εμπιστεύονται τις μεγάλες διεθνείς ΜΗ.ΚΥ.Ο. Θα έλεγα ότι έχουμε ένα λογικό επίπεδο υποστήριξης από νέους ανθρώπους ως Greenpeace γιατί οργανώνουμε αυτές τις πιο ριζοσπαστικές δράσεις που οι άνθρωποι θεωρούν πιο αμφιλεγόμενες.


Η αλλαγή δεν θα προκύψει μόνο μέσα από τη συζήτηση. Εάν δεν έχουμε ένα ισχυρό στοιχείο ειρηνικών προσπαθειών τότε η διαμαρτυρία κινδυνεύει να γίνει διέξοδος για τον θυμό που οι άνθρωποι νιώθουν εναντίον του συστήματος. Για να το περιγράψω σύντομα, οι επιλογές δράσης που έχουν οι άνθρωποι είναι τρεις. Στο ένα άκρο, είναι να μιλούν, να συμμετέχουν, να στέλνουν επιστολές με αιτήματα και τα λοιπά. Στο μέσο, είναι η ανυπακοή των πολιτών. Και στο άλλο άκρο είναι η βία. Είναι καίριο σήμερα να προσπαθούμε να κρατάμε τον κόσμο μακριά από τη βίαιη διαματυρία- όπως προκύπτει από την εμπειρία μου, στη Νότια Αφρική πληρώνουμε ακόμη το τίμημα για τη βία στη μάχη για την ανεξαρτησία.


Π.Χ.: Σε σχέση με την αναφορά σας για την κινητοποίηση των πολιτών έξω από τις αίθουσες των επίσημων συναντήσεων, μια από τις κριτικές εναντίον γνωστών ΜΗ.ΚΥ.Ο παγκόσμιας εμβέλειας είναι ότι για να την αποκτήσουν έχουν πληρώσει το τίμημα να είναι όλο και πιο αποστασιοποιημένες από τις τοπικές κοινότητες και τους τοπικούς αγώνες στον κόσμο. Υποστηρίζουν είναι ότι αυτές οι ΜΗ.ΚΥ.Ο πρέπει να επανασυνδεθούν με τοπικές μορφές ακτιβισμού.


Kumi Naidoo: Ένα δημοφιλές σύνθημα στη δεκαετία του 1980 ήταν: ʺ Σκέψου παγκόσμια, δράσε τοπικάʺ. Σήμαινε ότι ανεξάρτητα από αυτό που προσπαθείς να αντιμετωπίσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, πρέπει να καταλάβεις πώς ο παγκόσμιος λόγος, οι παγκόσμιες διαδικασίες, οι παγκόσμιες πολιτικές, μπορούν να επιδράσουν σε αυτό που μπορείς να κάνεις σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο. Ωστόσο, μια από τις ειρωνείες σ’ αυτή την ιστορική στιγμή, ειδικά μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, είναι ότι η πραγματική εξουσία περνάει σήμερα από το εθνικό στο παγκόσμιο επίπεδο. Κι αυτό ισχύει για χώρες σαν τη δική μου, τη Νότια Αφρική, ή τα διάδοχα κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης ή τις δημοκρατίες στην Αφρική ή τη Λατινική Αμερική που διαδέχθηκαν στρατιωτικές δικτατορίες. Ακόμη κι αν έχεις μια πολύ ικανή, δεσμευμένη, αποτελεσματική, ευφυή εθνική ηγεσία, ακόμη κι αν αυτή κάνει ό, τι καλύτερο μπορεί, ακολουθεί όλους τους κανόνες. Δεν έχει την εξουσία να αλλάξει, για παράδειγμα, την εμπορική ατζέντα, γιατί η Παγκόσμια Οργάνωση Εμπορίου καθορίζει τους παγκόσμιους εμπορικούς κανόνες. Δεν έχει την εξουσία να καταπολεμήσει το HIV-AIDS γιατί η μάχη αυτή απαιτεί τη χρήση σωτήριων φαρμακευτικών ουσιών που την ευρεσιτεχνία τους έχουν οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρίες που δεν έδειξαν το είδος της ανθρωπιάς που ελπίζαμε ότι θα δείξουν, τουλάχιστον σε γρήγορη και βαθιά κλίμακα. Το καλύτερο παράδειγμα είναι φυσικά το περιβάλλον. Καμιά χώρα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη της τα περιβαλλοντικά προβλήματα. Για παράδειγμα, η Νορβηγία κατάφερε να μειώσει τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα από 40% σε 20%- αλλά ακόμη κι αν πετύχαινε μια μείωση της τάξης του 100% δεν θα ήταν αρκετή χωρίς τη συνεργασία και το συντονισμό με τα άλλα κράτη.


Ωστόσο, η ερώτησή σας είναι πολύ σημαντική καθώς αυτό που είδα, ιδιαίτερα τα τελευταία πέντε χρόνια, είναι ότι η ενέργεια των πολιτών έχει μετατοπιστεί προς το πάνω ή προς τα κάτω σε σχέση με το εθνικό επίπεδο. Σε μεγάλο βαθμό, οι περισσότεροι άνθρπωοι μοιάζουν να έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στην εθνική πολιτική σφαίρα. Μπορεί να πουν ʺεντάξει, αυτά τα ζητήματα πρέπει να αντιμετωπιστούν σε παγκόσμιο επίπεδοʺ, όπως μπορώ να φανταστώ έναν Έλληνα ακτιβιστή να λέει ʺο καημένος ο κ. Παπανδρέου, δεν μπορεί να ελέγξει την κατάσταση…είναι θέμα του ΔΝΤ και της Ευρωπαϊκής Ένωσηςʺ. Είναι υπερεθνικοί θεσμοί και κάποιοι άνθρωποι μπορούν να πουν: ʺΑς στοχεύσουμε στην πίεση στην Ε.Ε., τον ΟΗΕ και τα λοιπάʺ. Είναι μια κατανοητή αντίδραση κι αυτό το είδος αντίδρασης έχει αυξηθεί την τελευταία δεκαετία. Αυτό που είδα επίσης να συμβαίνει πιο πρόσφατα είναι μια διαφορετική προσέγγιση από ανθρώπους που λένε: ʺ Ας αφήσουμε το εθνικό, ας αφήσουμε το παγκόσμιο επίπεδο, ας κάνουμε κάτι πιο μετρήσιμο σε τοπικό επίπεδο, που μπορεί να έχει πραγματικό αποτέλεσμαʺ. Είναι μια στάση που πρεσβεύει: ʺ Θα ήθελα όλος ο κόσμος να στραφεί στην ανανεώσιμη ενέργεια, αλλά αν δεν μπορώ να το πετύχω, ας δω ποιες είναι οι ηλιακές δυνατότητες στην κοινότητά μου, ας επενδύσουμε ό, τι μπορούμε και αν βελτιώσουμε τις ζωές 5.000 ανθρώπων στην τοπική μας κοινότητα, αυτό είναι το πεδίο ελέγχου μαςʺ.


Ακόμη κι αν ξέρω ότι το παγκόσμιο και το εθνικό και οι κανόνες που θέτουν μπορούν να εμποδίσουν αυτό που μπορώ να κάνω, αλλά αυτό ξεπερνά το πεδίο ελέγχου μου. Επομένως, πιστεύω βαθύτατα ότι δεν έχουμε την επιλογή να πούμε ότι θα χειριστούμε τα τοπικά ή τα εθνικά ή τα περιφερειακά ή τα παγκόσμια ζητήματα. Η πολιτική έχει γίνει πιο σύνθετη, η αλλαγή έχει γίνει επίσης πιο σύνθετη, όλες οι οργανώσεις που εμπλέκονται στη διακυβέρνηση είναι σημαντικές, από το τοπικό έως το παγκόσμιο επίπεδο. Νομίζω ότι σε αυτό το στάδιο πρέπει να συμμετέχουμε ταυτόχρονα σε όλα τα επίπεδα. Η στρατηγική πρόκληση για μας είναι πόσο χρόνο, ενέργεια και πόρους θα επενδύσουμε στο τοπικό, το εθνικό, το περιφερειακό και το παγκόσμιο επίπεδο αντίστοιχα. Ο τρόπος που απαντάμε σε αυτή την ερώτηση ποικίλλει ανάλογα με το διαφορετικό πλαίσιο.


Η ρητορική γύρω από τη σημασία του Web 2.0 διεξάγεται, όπως τόσες άλλες ενσαρκώσεις της τεχνολογίας των υπολογιστών, με τους δικούς της υπερβολικούς όρους. Έχει επεκταθεί τόσο πολύ η συζήτηση, ώστε η πολιτική σημασία και οι πραγματικές λειτουργίες της τεχνολογίας του Web 2.0, συχνά, μένουν στο σκοτάδι. Η συζήτηση γύρω από το Web 2.0, όσον αφορά στη γνωστή τεχνολογία των κοινωνικών μέσων, συμπεριλαμβανομένων των ιστολογίων, των wikis και των ιστότοπων κοινωνικής δικτύωσης, συνοδεύεται, συχνά, από μία λανθασμένη μείξη ελπίδας και απόψεων που έχουν τις ρίζες τους σε έναν ελαφριάς μορφής τεχνολογικό ντετερμινισμό, ο οποίος βεβαιώνει ότι η χρήση των εν λόγω τεχνολογιών μπορεί, ενδεχομένως, να δημιουργήσει ένα σύνολο δημοκρατικών δυνάμεων και κινήτρων – συνεργατικότητα, διαφάνεια, συμμετοχική δημοκρατία και αποκέντρωση.


Παρ’ ότι το Web 2.0 έχει αναδειχθεί ως ο σύγχρονος βασιλιάς της θετικής κοινωνικής αλλαγής στο Διαδίκτυο, έχει ήδη ξεκινήσει μία άλλη συζήτηση που επιχειρεί να το εκθρονίσει. Σε αυτό το σύντομο άρθρο, προβάλλω μία θέση ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πόλους και το κάνω για να αποτιμήσω εκ νέου πώς συγκεκριμένες τεχνολογίες του Web 2.0 είναι, πράγματι, σημαντικές για το έργο και το ρόλο των ακτιβιστικών ομάδων, όπως αυτών που ασχολούνται με το κίνημα της κοινωνικής δικαιοσύνης. Και ενώ συμφωνώ με πολλές από τις κριτικές που έχουν γίνει – και θεωρώ ότι θα έπρεπε να υπάρχουν περισσότερες- εδώ θα επιχειρήσω να κατευθύνω τη συζήτηση προς μια λίγο διαφορετική κατεύθυνση, η οποία, ίσως, θα μας αποκαλύψει λιγότερα για τη βασική πολιτική φύση των τεχνολογιών των κοινωνικών μέσων, με την ευρεία έννοια, και περισσότερα για το μικρότερο ρόλο τους στη διασφάλιση και τη δημιουργία πολιτικής αφοσίωσης, καθώς και τη διευκόλυνση της οργάνωσης μεταξύ των ομάδων ακτιβιστών. Για να το επιτύχω, θα ασχοληθώ με δύο αξιόλογες κριτικές για την τεχνολογία των κοινωνικών μέσων- η μία είναι του καθηγητή νομικής Cass Sunstein και η άλλη ενός κριτικού θεωρητικού των μέσων, του Geert Lovink. Στη συνέχεια, παραθέτω δύο παραδείγματα ομάδων ακτιβιστών, οι οποίες χρησιμοποιούν την τεχνολογία των κοινωνικών μέσων στην καθημερινή τους οργάνωση.


Το κεντρικό σημείο της κριτικής του Sunstein μπορεί με λίγα λόγια να συνοψιστεί ως εξής: ενώ νέες τεχνολογίες διαδραστικών λογισμικών προγραμμάτων θεωρείται ότι προσφέρουν ένα πεδίο για κριτικό (και φιλελεύθερο) δημοκρατικό διάλογο – έναν εικονικό τόπο συνάντησης για την επανεξέταση και τον αναστοχασμό των πολιτικών πιστεύω και της αφοσίωσης του ατόμου – στην πραγματικότητα ενισχύουν τις προϋπάρχουσες πολιτικές θέσεις και απόψεις του ατόμου, ένα φαινόμενο βαλκανοποίησης που ο Sunstein αποκαλεί ‘οι καθημερινοί εμείς’ (the Daily We). Ο Geert Lovink ασκεί μια παρόμοια, αλλά πιο καυστική κριτική, διερευνώντας αυτό που περιγράφει ως μηδενιστική, κυνική κουλτούρα αυτοπροβολής, η οποία δημιουργείται από τους bloggers και τα ιστολογία.


Όσο σημαντικά και έξυπνα και αν είναι αυτά τα επιχειρήματα, παραβλέπουν σημαντικά σημεία. Όσον αφορά στον Sunstein, ο τρόπος που προσδιορίζει την πολιτική είναι ανάλογος με ένα κόσμο διαχωρισμένο με αυστηρούς και δυαδικούς όρους – δεξιοί εναντίον αριστερών, φιλελεύθεροι εναντίον συντηρητικών. Ενώ αυτού του είδους οι απλοποιήσεις είναι, συχνά, απαραίτητες για το σχηματισμό ενός επιχειρήματος και είναι βαθιά εδραιωμένες στην Αμερικανική πολιτική φαντασία, είναι απαραίτητο να αναγνωρίσουμε ότι η πολιτική αρένα, ακόμα και στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι πολύ πιο διαφοροποιημένη από ό,τι υπαινίσσεται ο Sunstein. Για παράδειγμα, οι φιλελεύθεροι δημοκρατικοί και προοδευτικοί, συχνά, έχουν αντίθετες θέσεις, ενώ οι ακτιβιστές, οι οποίοι συμμετέχουν στο παγκόσμιο κίνημα για κοινωνική δικαιοσύνη εκφράζουν πιο ριζοσπαστικές θέσεις από τους αποκαλούμενους προοδευτικούς. Οι συντηρητικοί, φυσικά, έρχονται σε ποικίλα αλληλοκαλυπτόμενα, αλλά, μερικές φορές, ασύμβατα μεγέθη και πακέτα. Η πολιτική σφαίρα στην Ευρώπη είναι πολύ πιο διαφοροποιημένη από ό,τι στις ΗΠΑ και αναγνωρίζεται ως τέτοια από την κυρίαρχα ΜΜΕ. Αν αναγνωρίσουμε την εν λόγω διαφοροποίηση, μπορούμε να αναζητήσουμε εκ νέου, αν υπάρχουν μορφές πολιτικού διαλόγου, οι οποίες, ενδεχομένως, συνυπάρχουν στο εσωτερικό μιας ομάδας ανθρώπων που, συνήθως, κατατάσσονται μαζί, π.χ. όπως οι ‘φιλελεύθεροι’, οι οποίοι μετά από προσεκτικότερη εξέταση, φαίνεται ότι διαθέτουν ποικιλία διαφορετικών θέσεων, ακόμα και αν τείνουν προς την αυτή πλευρά του πολιτικού φάσματος. Μπορούμε να θέσουμε την ερώτηση στην έρευνα και στις κριτικές μας, αν, πράγματι, υπάρχει αυτή η ακραία βαλκανοποίηση, ή αν το τοπίο είναι πιο ρευστό. Και αν είναι, μπορούμε να θέσουμε την ακόλουθη ερώτηση: αν οι τεχνολογίες των κοινωνικών μέσων, όπως τα ιστολόγια, παρέχουν πλατφόρμες όχι για τη διεξαγωγή ριζοσπαστικών πολιτικών συζητήσεων, αλλά για έναν πιο επιδέξιο και μετριοπαθή μετασχηματισμό των πολιτικών αντιλήψεων και του διαλόγου από αυτόν που οραματίστηκαν ο Lovink ή ο Sunstein.


Τώρα, ας υποθέσουμε, ότι όπως αξιώνουν, η αλληλοκάλυψη και η έλλειψη στεγανών που μόλις περιέγραψα είναι σπάνια,∙τότε, πράγματι, η τεχνολογία των κοινωνικών μέσων παράγει ‘κοινότητες ανθρώπων, οι οποίοι σκέφτονται με τον ίδιο τρόπο», ενώ «οι συζητήσεις διεξάγονται από ομογενή σύννεφα ιστολογίων του διαδικτύου’ (σ. 21). Ακόμα και αν αυτό συνέβαινε, παραλείπουν από την ανάλυσή τους το σημαντικό στοιχείο ότι συγκεκριμένες τεχνολογίες των κοινωνικών μέσων θα εξυπηρετούσαν, ούτως ή άλλως, μια πολύτιμη πολιτική λειτουργία με τη δυνατότητά τους να πυροδοτούν και να αναζωογονούν πολιτικές πεποιθήσεις και υποσχέσεις. Σύμφωνα με τον ανθρωπολόγο Jeff Juris, ο οποίος εργάζεται με ακτιβιστές του κινήματος κατά της παγκοσμιοποίησης, τα βίντεο από τις διαδηλώσεις των ακτιβιστών και η βία εναντίον τους είναι σημαντικά όχι γιατί μεταβάλλουν την κοινή γνώμη γενικότερα (αποδεικνύοντας πόσο,συχνά, στην πραγματικότητα δεν το επιτυγχάνουν), αλλά γιατί κατορθώνουν να ανανεώνουν τις πολιτικές πεποιθήσεις μεταξύ των ίδιων των ακτιβιστών που τα δημιουργούν.[1] Ο Juris δείχνει, με άλλα λόγια, ότι το κήρυγμα στους ήδη πιστούς δεν είναι και τόσο κακό όσο ο Lovink ή ο Sunstein το παρουσιάζουν γιατί διασφαλίζει τη συνεχιζόμενη πολιτική συμμετοχή. Τα πολιτικά πάθη δεν είναι ποτέ δεδομένα, αλλά πρέπει να δημιουργούνται και να αναζωογονούνται συνεχώς κατά τη διάρκεια των ετών. Δεδομένης της υπερβολικά μεγάλης πολιτικής απάθειας και του κυνισμού στην εποχή μας, μία από τις σημαντικές λειτουργίες της τεχνολογίας των κοινωνικών μέσων, ενδεχομένως, να βρίσκεται στην ικανότητά της να διευκολύνει τη συνεχή συμμετοχή στην πολιτική αρένα και αυτό περιλαμβάνει την υπόθαλψη πολιτικών θέσεων σε όλο το πολιτικό φάσμα.


Για να τελειώσω τις σκέψεις μου για τη σημασία αυτών των τεχνολογιών για τις ακτιβιστικές ομάδες, θα παραθέσω δύο σύντομα παραδείγματα για το πώς οι ακτιβιστές του κινήματος της αντι-παγκοσμιοποίησης χρησιμοποίησαν την τεχνολογία των κοινωνικών μέσων κατά το παρελθόν και πώς τη χρησιμοποιούν στο παρόν. Αυτά τα παραδείγματα προωθούν την πρόκληση της ιστορικής περιοδοποίησης των τεχνολογιών σαν του Web 2.0 και επιβεβαιώνουν τη σημασία τους, αν και με τρόπους που τονίζουν την ανάγκη να θέσουμε ζητήματα ελέγχου και ιδιοκτησίας στην κριτική μας για τα κοινωνικά μέσα.


Ο όρος Web 2.0 χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον μεγαλοεκδότη Tim O’Reilly για να διαχωρίσει τις σύγχρονες τεχνολογίες (wikis, IM, ιστολόγια, εμφυτευμένα βίντεο) από τους αμέσως προηγούμενους προγόνους τους, όπως τα ηλεκτρονικά μηνύματα και οι στατικές ιστοσελίδες. Αυτή η δεύτερη γενιά τεχνολογιών, όπως υποστήριζε, επιτρέπει μεγαλύτερη αλληλεπίδραση, ευελιξία και συμμετοχή από την προηγούμενη. Καθώς, προφανώς, τα λογισμικά προγράμματα για τα οποία μιλάει εξαπλώθηκαν μαζικά και κυκλοφόρησαν πρόσφατα φέρνοντας μαζί τους πιο φιλικά προς το χρήστη μέσα αλληλεπίδρασης από ό,τι οι πρόγονοί τους, οργανώσεις ακτιβιστών, όπως η ομάδα Indymedia, δημιουργούσαν και ανέπτυξαν τεχνολογίες, οι οποίες ταίριαζαν απόλυτα στο παράδειγμα του Web 2.0, χρόνια πριν. Δημιούργησαν, για παράδειγμα, συστήματα διαχείρισης περιεχομένου, τα οποία επέτρεπαν στο χρήστη να δημιουργήσει περιεχόμενο, συμπεριλαμβανομένης της πλούσιας χρήσης ακουστικών και οπτικών μέσων, της μαζικής συμμετοχής και του σχολιασμού. Οι εν λόγω τεχνολογίες αποτέλεσαν τη βάση της αρχικής ανάπτυξης του Indymedia στις αρχές του 21ου αιώνα.


Η κυρίαρχη ιστορική γενεαλογία του Web 2.0 αναπαράγεται ομοίως, και από τους επικριτές και από τους υποστηρικτές του. Για παράδειγμα, ο Lovink, πρόσφατα, παρακίνησε τους ακτιβιστές του Indymedia να ‘ονειρευτούν το Indymedia 2.0. Όχι πλέον στην ουδετερότητα της Wikipedia. Πού είναι οι ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης για τους ακτιβιστές; Η ναυαρχίδα του Διαδικτύου του “άλλου κινήματος της παγκοσμιοποίησης”, το Indymedia δεν έχει αλλάξει από την γέννησή του, στο τέλος του 1999′. Η παρακάτω άμεση απάντηση στην πρόσκληση του Lovink δημοσιεύτηκε σε μία λίστα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου του Indymedia. Είναι ενδιαφέρουσα γιατί ταυτόχρονα επιβεβαιώνει τη σημασία αυτών των τεχνολογιών αλλά και, συνάμα, δείχνει την υπερβολή της όλης συζήτησης για το Web 2.0, εν μέρει, αμφισβητώντας την αδιαμφισβήτητη ιστορία του:

Η αντίληψή μου είναι ότι οι άνθρωποι το κάνουν ήδη εδώ και κάποιο καιρό.

Αλλά για να κάνουμε ένα βήμα πίσω… τι *σημαίνει* το 2.0; Δεν μιλάμε για τη εκδοχή 2.0 του λογισμικού.. το Indymedia έχει χρησιμοποιήσει πολλές διαφορετικές εκδοχές και πολλές διαφορετικές εκδόσεις λογισμικού , χρησιμοποιώντας πολλές και διαφορετικές γλώσσες προγραμματισμού. Αυτό στο οποίο αναφέρεται το 2.0 είναι το μυθικό Web 2.0, το οποίο διαδίδεται, όπως μια σαλάτα με χαμηλά λιπαρά. Έτσι, το ζήτημα πια είναι ‘να φανταστούμε το Indymedia, έτσι, ώστε να εξισωθεί με ό,τι κάνει η φούσκα του Web 2.0’ γιατί αυτό που κάνουν είναι ΠΑΡΑ πολύ εντυπωσιακό και εμείς είμαστε ΠΑΡΑ πολύ πίσω.


Το Web 2.0 παρέχει: περιεχόμενο που δημιουργείται από το χρήστη, δημοσιογραφία πολιτών, σημασιολογικό διαδίκτυο (semantic web), ιστολόγια, η δυνατότητα του χρήστη να δημιουργήσει το δικό του περιεχόμενο (οπτικό και ακουστικό περιεχόμενο, γραπτά κείμενα κτλ)—αλλά για μια στιγμή, αυτό ακούγεται όμοιο με ότι προσπαθεί να κάνει το Indymedia από το 1999 και εξής.


Υπάρχουν, πάντως, σημαντικές διαφορές μεταξύ των περισσότερων τεχνολογιών, τις οποίες εκθειάζει ο O’Reilly και αυτών που χρησιμοποιούν οι ακτιβιστές του Indymedia: η πιο σημαντική είναι ότι εκείνοι βασίζονται αποκλειστικά στο ελεύθερο λογισμικό, ενώ η πλειονότητα του Web 2.0 είναι ιδιόκτητες πλατφόρμες κατασκευασμένες και διοικούμενες από εταιρίες, και περισσότερο από ποτέ από ένα μικρό μονοπώλιο. Η εν λόγω διαφορά είναι κρίσιμης σημασίας, γιατί η ιδιοκτησία μορφοποιεί καθοριστικά το ρόλο και την αποτελεσματικότητα αυτών των τεχνολογιών ως πολιτικών. Χωρίς τον έλεγχο των χαρακτηριστικών και της πραγματικής ιδιοκτησίας του λογισμικού, αυτά τα εργαλεία καθίστανται όχι μόνο λιγότερο αποτελεσματικά στη σφαίρα της πολιτικής, αλλά, ακόμα χειρότερα, μετατρέπονται σε πολιτική ενοχή.


Ορισμένοι ακτιβιστές στον χώρο της τεχνολογίας έχουν υπόψη τους το ζήτημα της ιδιοκτησίας και αυτός είναι ο λόγος που κινούνται προς την κατεύθυνση δικών τους εναλλακτικών, όπως το Crabgrass – μία νέα τεχνολογική πλατφόρμα, η οποία ενσωματώνει πολλές τεχνολογίες, οι οποίες αποτελούν, αναγνωρισμένα, κομμάτι της οικογένειας του Web 2.0: groupware, εργαλεία ηλεκτρονικής συνηγορίας (e-advocacy), κοινωνική δικτύωση παρόμοια με αυτή του facebook και εργαλεία για τη δημοκρατική λήψη αποφάσεων, η διαφορά έγκειται ότι βρίσκονται γύρω από αποτελεσματικά εργαλεία κοινωνικής οργάνωσης, τα οποία μπορεί να χρησιμοποιηθούν από τις οργανώσεις, μάλλον, παρά να επικεντρωθούν γύρω από την κοινωνική δικτύωση μέσω της αλληλεπίδρασης με φίλους. Το υπό-κατασκευή Crabgrass, με τη συμμετοχή μελών συλλογικοτήτων, συμπεριλαμβανομένης του Riseup, ελπίζει να εκτοπίσει τις υπηρεσίες του Web 1.0 (ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, κατάλογος επαφών, φιλοξενία ιστοσελίδων), οι οποίες παρέχονται, ήδη, στους χιλιάδες συμμετέχοντες του παγκόσμιου κινήματος κοινωνικής δικαιοσύνης.


Όπως το εγχείρημα Crabgrass αναφέρει στην ιστοσελίδα του: αφού ήδη υπάρχουν τόσοι πολλοί ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης και εργαλεία, γιατί να δημιουργήσουμε και άλλο ένα από την αρχή; Η απάντησή τους είναι σημαντική και αξίζει να την παραθέσουμε ολόκληρη:

Ενώ τα κοινωνικά κινήματα είναι πλέον πιο έμπειρα στη χρήση του διαδικτύου για δημόσια επικοινωνία, χρησιμοποιούμε ακόμα, κυρίως, ακατάλληλα εργαλεία για να επικοινωνήσουμε μεταξύ μας. Οι περισσότερες ομάδες στηρίζονται, κυρίως, στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, σε καταλόγους και wikis – αλλά αυτά τα εργαλεία δεν είναι κατάλληλα για την πολυπλοκότητα των σχέσεων που αντιμετωπίζουν οι οργανώσεις των ακτιβιστών στον πραγματικό κόσμο. Υπάρχουν πολλοί ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης εκεί έξω. Οι προσφορές αυτές, πάντως, δημιουργούνται για να καλύψουν τις ανάγκες των διαφημιστών και ανεπίσημων κοινωνικών ομάδων. Δεν είναι κατάλληλες για οργανωμένη εργασία. Υπάρχουν, επίσης, πολλές υπηρεσίες του διαδικτύου για ομαδική συνεργασία. Αυτοί οι ιστότοποι σχεδιάζονται, τυπικά, για μικρές επιχειρήσεις και δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες οργανωμένων κινημάτων.


Αυτό που μας δείχνει το απόσπασμα και το εγχείρημα Crabgrass είναι η σημασία της χρήσης των εν λόγω τεχνολογιών. Ως κίνημα, το οποίο δημιουργήθηκε, εν μέρει, με τη σύνδεση ανθρώπων από όλο τον κόσμο, οι ακτιβιστές δεν έχουν άλλη επιλογή από το να στραφούν σε αυτές τις τεχνολογίες, οι οποίες πράγματι διευκολύνουν την αλληλεπίδραση και τις συνεργασίες. Πρέπει, όμως, επίσης, να δημιουργηθούν, να διαδοθούν και να παρουσιαστούν από τους ίδιους ανθρώπους, οι οποίοι θα ωφεληθούν περισσότερο από τα εν λόγω εργαλεία. Αλλιώς, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί ο έλεγχος των χαρακτηριστικών του σχεδιασμού και σαν αποτέλεσμα να καταστούν ευάλωτα σε παραβιάσεις ασφάλειας και προσωπικών δεδομένων.


Σε μια αναλυτική κριτική του κοινωνικού web, θα πρέπει να συμπεριλάβουμε τεκμήρια και παραδείγματα, όπου η τεχνολογία του κοινωνικού web εκπληρώνει σημαντικές πολιτικές εργασίες και μετασχηματισμούς. Αν περιοριστούμε μόνο σε μια αρνητική κριτική – που εστιάζει μόνο στα προβλήματα των κοινωνικών μέσων – διακινδυνεύουμε να παράγουμε μια αφήγηση ενάντια στο Web 2.0, τόσο προβληματική όσο και η υπερβολή του Web 2.0, την οποία επιθυμούμε να αμφισβητήσουμε. Αυτή η τεχνολογία δεν έχει τη δυνατότητα να διευκολύνει αυτού του είδους τους μετασχηματισμούς που οραματίζονται τα φωτεινά μυαλά του Web 2.0 και, όπως πολλοί έχουν δείξει, η συζήτηση για το Web 2.0, συχνά, αποτελεί μόνο ένα πρόσχημα για την εξασφάλιση χρηματοδότησης για νέα εγχειρήματα. Πάντως, τεχνολογίες της ίδιας τάξης βρίσκονται στην υπηρεσία σπουδαίων πολιτικών εγχειρημάτων και βάζοντάς τες στην κεντρική σκηνή, ενδεχομένως, να δείξει τις συνθήκες υπό τις οποίες μπορεί να αποκτηθεί δύναμη.

[1] Jeffrey Juris, ‘YouTube, the Border, and the Cultural Politics of Seeing’, αδημοσίευτη εργασία που παρουσιάστηκε στην Ετήσια Συνάντηση της Ένωσης Αμερικάνων Ανθροπολόγων, Washington, D.C., 28-30 Νοεμβρίου, 2007.


Θανάσης/Παύλος: Αλήθεια, γιατί το όνομα “τήλαφος”; Υπάρχει ένα κυρίαρχο κίνητρο του δημιουργού ή των συμμετεχόντων στο Τήλαφος-αναδασωτέα; Μπορείς να μας αναλύσεις σύντομα την ως τώρα συμμετοχή των πολιτών είτε μέσα από τις δημόσιες καταχωρήσεις τους είτε μέσα από την προσωπική επαφή τους μαζί σου;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Όταν κάποιος δημιουργεί κάτι καινούργιο, έχει την θαυμάσια ευκαιρία να το βαφτίσει. Το “Τήλαφος”, στα Αγγλικά “ti-la-phos”, είναι ένα ακρωνύμιο για το “Time Lapse Photographs”. Tilaphos είναι το όνομα μιας μικρής εφαρμογής ανοιχτού κώδικα, παραπαίδι μιας μεγαλύτερης εφαρμογής καταγραφής οδικών προβλημάτων και άλλων δεδομένων δημοσίου ενδιαφέροντος. Έμοιαζε η λέξη τόσο πολύ με ελληνική, που κάποιοι από την κοινότητα της TCL (γλώσσα προγραμματισμού στην οποία είναι γραμμένη η εφαρμογή) ρωτούσαν τί σημαίνει στα ελληνικά. Στα ελληνικά λοιπόν σημαίνει “Τηλεματική Απεικόνιση Οδικών Συμβάντων” – “Τηλ-απ-ος” όπου το “π” τρέπεται σε “φ” επειδή το “ο” του “Οδικών” δασύνεται (στα αρχαία). Έτσι, μαζί με το νέο ιστολόγιο, δημιουργήθηκε και ένα καινούριο όνομα.
Το θέμα της δημόσιας πληροφορίας με απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια. Είναι το βαθύτερο κίνητρό μου πίσω απ’ τη δημιουργία του Τήλαφου-αναδασωτέα. Τα γεγονότα του προηγούμενου καλοκαιριού με τις πυρκαϊές, με ώθησαν στην αρχική δημιουργία του Τήλαφου και στις καταγραφές των καμένων με GPS, σαν μια προσωπική διέξοδο στη θλίψη για το δάσος που είχα δίπλα στο σπίτι μου και που χάθηκε.


Η αποδοχή που είχε ο Τήλαφος με τις καταγραφές των καμένων με GPS με εξέπληξε. Έλαβα δεκάδες μηνύματα από ανθρώπους που έβρισκαν την προσπάθεια αξιόλογη, ίσως γιατί ταυτίζονταν με τη δική τους ανάγκη να βρουν μια διέξοδο στην γενική ανοργανωσιά και απραξία που επικρατεί στο θέμα αυτό απ’ την πλευρά της πολιτείας, που αδυνατεί να διοχετεύσει τις αγωνίες και τις ανάγκες των ανθρώπων που ενδιαφέρονται για το περιβάλλον σε δημιουργικές πράξεις.


Το ενδιαφέρον χιλιάδων Ελλήνων επισκεπτών, και τα πολλά μηνύματα συμπαράστασης, στο διάστημα των 2-3 πρώτων μηνών του Τήλαφου, ήταν σημαντικά για μένα, ιδίως επειδή το ιστολόγιο εξ αρχής την οργισμένη αλλά εύκολη διαμαρτυρία, που συνήθως ελκύει ομονοούντες δυσαρεστημένους και αυξάνει τις επισκέψεις, ενώ ίσως μακροχρόνια οδηγεί περισσότερο στον πεσιμισμό και στην ηττοπάθεια.


Ταυτόχρονα διαπίστωνα και δύο νέα πράγματα:


α. Ακόμα και οι θερμότεροι υποστηρικτές της προσπάθειας καταγραφής με GPS, απ’ τους οποίους κάποιοι είχαν και άμεση σχέση με το επιστημονικό αντικείμενο, είχαν μεγάλη δυσκολία πρακτικής συνδρομής με δικές τους καταγραφές με GPS. Για μένα ήταν πιο εύκολο, γιατί αντικατέστησα κάποιο χρόνο αθλητικής άσκησης με οδοιπορία στα καμένα, για άλλους όμως αυτό ήταν πολύ δύσκολο ή ακατόρθωτο.


Τελικά κατάλαβα ότι παρ’ όλες τις καλές προθέσεις, τις δικές μου και των άλλων, μαζικό πρακτικό αποτέλεσμα ήταν πολύ δύσκολο να επιτευχθεί και η προσπάθεια δεν θα κατάφερνε να αποδώσει χρήσιμους καρπούς, όχι γιατί συναντούσε αδιαφορία, αλλά γιατί οι μέθοδοι που πρότεινε ο Τήλαφος δεν μπορούσαν να ακολουθηθούν από το κοινό του.


β. Συζητήσεις με τον Ηλία Τζηρίτη της WWF και με δασικούς, οδήγησε γρήγορα στην διερεύνηση άλλων πηγών δεδομένων και στην “ανακάλυψη” της πηγής του Εθνικού Τυπογραφείου. Ο ιστότοπος του Ε.Τ. μου ήταν γνωστός από παλιά, όμως την πραγματική αξία ενός εργαλείου την ανακαλύπτει κανείς μόνον όταν το χρειάζεται. Τα ελλιπή έστω, όσον αφορά τις συντεταγμένες, δεδομένα που δημοσιεύονται στο ΦΕΚ από τα δασαρχεία έδωσαν την απάντηση για το πως θα μπορούσε να δοθεί δημιουργική διέξοδος στην ανάγκη φίλων του δάσους και επισκεπτών του Τήλαφου να προσφέρουν κάτι παραπάνω, χωρίς να μπουν στη δοκιμασία της οδοιπορίας στα καμένα.


Η εμπειρία του Τήλαφου-αναδασωτέα δείχνει πάντως ότι αυτοί που συμμετέχουν ενεργά είναι άνθρωποι που είχαν ήδη ένα προσωπικό ενδιαφέρον για περιβαλλοντικά θέματα, πριν ανακαλύψουν τον Τήλαφο. Το κοινό κίνητρο αυτών που συμμετέχουμε στην προσπάθεια είναι το ενδιαφέρον και η αγωνία για την διαφύλαξη του φυσικού και δασικού πλούτου. Δεν είναι τυχαίο ότι το μεγαλύτερο μέρος όσων καταχωρούν δεδομένα είναι φίλοι ή μέλη οικολογικών οργανώσεων ή ιστοτόπων.


Θανάσης/Παύλος: Τι περιμένεις εσύ και τι το κοινό του datablog από την προσπάθεια αυτή; Πώς οργανώνεται και αναδεικνύεται μια καταχώρηση;


Τήλαφος: Το datablog είναι ένα διαδικτυακό πείραμα συλλογικότητας: “Διαδικτυακό”, γιατί παρουσιάζεται, συλλέγει και διαχέει πληροφορίες αποκλειστικά μέσω του διαδικτύου. “Πείραμα” γιατί η προσπάθεια έχει μια αρχή μια διάρκεια και ένα τέλος (δεδομένου και του πεπερασμένου των κηρύξεων που υπάρχουν), στο οποίο προσπαθεί να φτάσει αποδεικνύοντας μια υπόθεση: ότι αυτά που φαίνονται δύσκολο να γίνουν από την πολιτεία, είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο εύκολα, και μπορούν να γίνουν από μια χούφτα εθελοντών με μηδενικό κόστος. “Συλλογικότητας”, γιατί η καταχώριση των δεδομένων είναι συλλογική, και τα δεδομένα ανήκουν σε όλους όσους τα χρειάζονται χωρίς κανέναν απολύτως όρο ή περιορισμό.


Το κοινό ζητούμενο είναι να διαχυθεί στο ελληνικό διαδίκτυο αξιόπιστη δημόσια πληροφορία σχετικά με τις δασικές εκτάσεις που χάνονται, ώστε να γίνει κατανοητό, με αποδείξεις, ότι η συρρίκνωση της δασικής γης του τόπου μας είναι μια υπόθεση που συμβαίνει δίπλα μας κάθε μέρα. Υπάρχει ανάγκη για λεπτομερή και αξιόπιστη πρωτογενή πληροφορία που να είναι αξιοποιήσιμη από επιστήμονες, αλλά και που να μπορεί να φανεί χρήσιμη ταυτόχρονα και στον απλό πολίτη και τους δημοσιογράφους. Το datablog δεν κάνει τίποτα άλλο από το να αναδεικνύει με σύγχρονα ηλεκτρονικά εργαλεία την πληροφορία που υπάρχει κρυμμένη στα ΦΕΚ. Για το λόγο αυτό, παρατίθεται πάντα μαζί με την πληροφορία και ο σύνδεσμος που οδηγεί στην σχετική σελίδα του ΦΕΚ, ώστε να επαληθεύονται άμεσα τα δεδομένα από όποιον το επιθυμεί.


Δεν θα έλεγα ότι οι καταχωρίσεις “οργανώνονται” με κάποιον τρόπο, αν και μερικές φορές υπάρχει κατεύθυνση για το που θα ήταν καλύτερο να εστιάσουμε. Το ερώτημα π.χ. “πρώτα χάρτες ή πρώτα στατιστικά;” Δεν έχει απαντηθεί ακόμα. Υπάρχουν οδηγίες χρήσης σε 3 βίντεο και 1 howto με εικόνες, και όποιος θέλει να συμμετάσχει χρησιμοποιεί ελεύθερα ένα εργαλείο online για να κάνει την καταχώριση.


Σε μία εξαιρετική περίπτωση συμμετοχής, αυτήν της Καλλιόπης Χαρκιανάκη, η οποία διέθεσε πάρα πολύ προσωπικό χρόνο για την καταχώριση δεδομένων και απέκτησε έτσι ιδιαίτερη εμπειρία, έγινε χρήση ενός πιο εξελιγμένου εργαλείου διαχείρισης που δεν είναι διαθέσιμο στους υπόλοιπους λόγω του κινδύνου εισαγωγής μαζικών σφαλμάτων, αλλά που βοηθάει στην μείωση του χρόνου καταχώρισης μεγάλου αριθμού δεδομένων, με δημιουργία ενός είδους “γραμμής παραγωγής”.


Η συμμετοχή και άλλων στην καταχώριση των δεδομένων, βοήθησε πάρα πολύ στη διόρθωση σφαλμάτων του κώδικα και στη βελτίωση της λειτουργίας του datablog και των εργαλείων του, γεγονός φυσικά ανεκτίμητο για κάθε εγχείρημα τέτοιου είδους.


Θανάσης/Παύλος: Πως επιτεύχθηκε η τεχνική υλοποίηση του datablog και πως σκεφτήκατε να αντιμετωπίσετε τη διαχείριση και τη διάθεση των δεδομένων που συγκεντρώνονται σε αυτό;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Με πολύ προσωπικό χρόνο και πολύ λιγότερο ύπνο!


Το πρώτο ζητούμενο στην τεχνική υλοποίηση ήταν το μηδενικό κόστος. Η ανάγκη να υπάρχουν διαθέσιμα τα δεδομένα για πολλά χρόνια, χωρίς να πρέπει κάποιος να πληρώνει από την τσέπη του το λογαριασμό για τη χωρητικότητα, τη συντήρηση του εξυπηρετητή, τα καθημερινά backup κλπ ήταν καθοριστική. Για τους δικούς τους λόγους, διάφορες μεγάλες εταιρείες προσφέρουν δωρεάν αποθηκευτική χωρητικότητα, τηλεπικοινωνιακή χωρητικότητα και τεχνολογικές διευκολύνσεις που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν κατάλληλα.


Το δεύτερο ζητούμενο ήταν να υπάρχει δυνατότητα δυναμικής αναζήτησης των δεδομένων με υπάρχοντα κοινά εργαλεία, ώστε να διευκολύνεται τα μέγιστα ο τελικός χρήστης. Σε αυτό περιλαμβάνονται και οι μηχανές αναζήτησης, που αποτελούν έναν από τους κυριότερους τρόπους ανεύρεσης της πληροφορίας μέσα στο θόρυβο του διαδικτύου. Η εφαρμογή αναζήτησης του Εθνικού Τυπογραφείου ήταν ένα παράδειγμα προς αποφυγή, γιατί ενώ είναι καλή για γενικές αναζητήσεις ΦΕΚ, δεν είναι προσαρμοσμένη στην αναζήτηση αναδασωτέων εκτάσεων, κάνοντας έτσι πολύ δύσκολη έως αδύνατη την ανάκτηση των δεδομένων. Επίσης το περιεχόμενο των ΦΕΚ δεν είναι προσπελάσιμο από τις μηχανές αναζήτησης.


Το τρίτο ζητούμενο ήταν να βρεθούν / δημιουργηθούν τα κατάλληλα εργαλεία που να αξιοποιούν τα δεδομένα για τον τελικό, πιθανώς μη ειδικό, χρήστη ώστε να έχει ενδιαφέρον να τα αναζητήσει ή να τα μελετήσει χωρίς άλλες διαμεσολαβήσεις.


Το τέταρτο και πολύ σημαντικό ζητούμενο ήταν να βρεθεί ένας τρόπος για να γίνεται η καταχώριση από τους χρήστες χωρίς να κρύβονται τα δεδομένα αλλά να αναδεικνύονται μαζί με το όνομα του καταχωρητή, επιτρέποντας την άμεση χρήση τους, ακόμα κι αν περιέχουν λάθη, επιβραβεύοντας έτσι την προσφορά. Αυτή η ονομαστική αναφορά στη συνεισφορά του καθενός (attribution of credit) είναι πολύ σημαντική συνθήκη για τη λειτουργία του Τήλαφου.


Αφού η εύρεση δωρητή για έναν εξυπηρετητή αποκλείστηκε για την ώρα, θα έπρεπε να εκμεταλλευτούμε τη δυνατότητα δωρεάν φιλοξενίας που προσφέρεται από εταιρείες, κυρίως με τη μορφή των ιστολογίων. Αυτό είχε το πλεονέκτημα ότι το feed θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν μια μορφή web service, ιδίως αν επέτρεπε αναζήτηση με παραμέτρους. Εξετάστηκαν διάφορες περιπτώσεις και επιλέχτηκε η πλατφόρμα που προσέφερε η Google με τον Blogger γιατί: α) επιτρέπει τον προγραμματισμό σελίδων με javascript, άρα διευκολύνει στον προγραμματισμό των εργαλείων β) έχει ανοιχτό API για το feed το οποίο είναι μάλιστα σε μορφή JSON+script που δίνει τη δυνατότητα χρήσης του από οποιαδήποτε σελίδα χωρίς περιορισμούς, γ) προσφέρει έναν συνδυασμό αποθηκευτικής χωρητικότητας που στο σύνολό της ξεπερνά τα 7GB, δ) δίνει τη δυνατότητα να καταχωρούνται δεδομένα με τη μορφή σχολίων σε άρθρα, τα οποία είναι εμφανή σε όλους μαζί με το όνομα του καταχωρητή και διαθέσιμα και αυτά στο feed.


Έχουμε δηλαδή ένα blog που το περιεχόμενό του είναι καθαρά πρωτογενή δεδομένα κι όχι ειδήσεις, την καταχώριση των οποίων κάνουν με εργαλεία γραμμένα σε javascript οι χρήστες του, που δίνει τη δυνατότητα παρουσίασης της πληροφορίας σε χάρτες ή σε λογιστικά φύλλα κλπ, ή τα προσφέρει σαν ένα είδος web service μέσω ενός feed. Τον συνδυασμό όλων αυτών σε ένα ιστολόγιο, που είναι και μια καινοτομία στον τρόπο χρήσης της τεχνολογίας των blog, τον ονόμασα datablog, αλλά ο όρος datablog δεν έιναι καινούριος. Φυσικά, μια τέτοια τεχνική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για οποιαδήποτε πληροφορία μπορεί να δομηθεί πάνω σε κάποια συγκεκριμένη φόρμα.


Ένα μεγάλο θέμα με την καταχώριση δεδομένων από ανεκπαίδευτους χρήστες είναι η διόρθωση των σφαλμάτων. Κάποιες κατηγορίες σφαλμάτων είναι εξ ίσου ή περισσότερο χρονοβόρες από την αρχική εισαγωγή των δεδομένων, γιατί απαιτούν περισσότερη αναζήτηση, και γίνονται πάντα εκτός “γραμμής παραγωγής”. Η ελπίδα, που μέχρι σήμερα ευτυχώς επιβεβαιώνεται, είναι να υπάρχουν όσο το δυνατόν λιγότερα σφάλματα, για να αποφεύγεται το χάσιμο χρόνου και η απογοήτευση που δημιουργούν τα λάθη σε όλους.


Ένας από τους στόχους της προσπάθειας, που θα αρχίσει να υλοποιείται τώρα επειδή χρειαζόταν να υπάρξουν δεδομένα για να αρχίσει, είναι η διάθεση μικρών εργαλείων, widget, που να μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε οποιαδήποτε σελίδα στο διαδίκτυο για προβολή στοιχείων του datablog χωρίς να χρειάζεται κανείς να το επισκεφτεί. Με τον τρόπο αυτό ελπίζουμε να κάνουμε ευκολότερη την διάχυση της πληροφορίας που θα υπάρχει διαθέσιμη.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει για σένα το web 2.0; Ποιες εφαρμογές microformating θα μπορούσαν να προκύψουν από ανάλογες προσπάθειες;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Η έννοια “web 2.0″ είναι νομίζω αρκετά ρευστή. Για μένα, αυτά που υποστηρίζει ο εφευρέτης του web Tim Burners Lee βρίσκονται πολύ κοντά στο νόημα μιας νέας φάσης του παγκόσμιου ιστού, χωρίς φυσικά να μπορεί κανείς να αποκλείσει τους απίθανους άλλους δρόμους που μπορεί να ακολουθήσει η ανθρώπινη φαντασία. Όμως στον τεράστιο διαδικτυακό ιστό που έχει δημιουργηθεί, υπάρχουν ήδη σχεδόν άπειρες πληροφορίες σε μορφή κειμένου, σε σχέση με το μέγεθος των ανθρωπίνων δυνατοτήτων αναζήτησης τους. Αυτό που δεν υπάρχει σε ικανοποιητικό βαθμό, είναι μια τυποποιημένη φόρμα, ένας σκελετός πάνω στον οποίο να χτίζονται οι πληροφορίες αυτές και ο οποίος να τις περιγράφει, έτσι ώστε να καθίστανται αυτόματα επεξεργάσιμες από τις μηχανές. Είναι αυτό που ο Tim Burners Lee ονομάζει σημασιολογικό ιστό (semantic web).


Οι περισσότεροι ιστότοποι, και αυτό ισχύει φυσικά και για την Ελλάδα, φαίνεται να είναι σχεδιασμένοι έτσι που απλώς να υποκαθιστούν κείμενο και γραφικά τυπωμένα σε χαρτί. Αυτό όμως δεν βοηθάει στη προσπέλαση της πληροφορίας που βρίσκεται “χύμα” σε εκατομμύρια σελίδες, γιατί χωρίς τα κατάλληλα εργαλεία, είναι αδύνατον να αξιοποιηθεί από τον άνθρωπο.


Κατά την άποψη του Tim Burners Lee, όπως τη διαβάζω στο βιβλίο του “Υφ@ινοντας τον Π@γκόσμιο Ιστό“, το επόμενο βήμα για την εξέλιξη του ιστού είναι η δημιουργία μηχανών που να μπορούν να προσθέτουν μια λογική διεργασία στις αναζητήσεις περιεχομένου, έτσι ώστε αντί να ψάχνουμε σελίδες που να περιέχουν λέξεις κλειδιά, να ψάχνουμε για πληροφορίες που απαντούν ερωτήσεις γενικού περιεχομένου, που στην περίπτωση των αναδασωτέων θα μπορούσε να είναι “Ποιός είναι ο δήμος που παρουσιάζει τον μεγαλύτερο αριθμό καταπατήσεων στην Ελλάδα, ανά κάτοικο ανά στρέμμα;” Μια μηχανή αναζήτησης στο Σημασιολογικό Ιστό θα επισκέπτονταν το datablog για τα αναδασωτέα και θα έβρισκε εκεί κάποιες απαντήσεις, χρησιμοποιώντας την εσωτερική σήμανση των δεδομένων.


Έναν τέτοιο ρόλο παίζει σε ικανοποιητικό βαθμό η τεχνολογία των microformats: χωρίς να αλλάξει η εμφάνιση των σελίδων ενός ιστοτόπου, με μόνη παρέμβαση στο περιεχόμενο των τυπικών κατηγορημάτων (attributes) της HTML, class και title, και κάποιες άλλες συμβάσεις κωδικοποίησης, είναι δυνατόν να κατασκευαστεί σε HTML η δομή που χρειάζεται ένας φυλλομετρητής για να βγάλει νόημα από την πληροφορία που παρουσιάζει. Τρέχουσες εφαρμογές των microformats υπάρχουν πολλές, και αν δεν κάνω λάθος, στο μέλλον οι νέες εκδόσεις του Firefox θα παρέχουν ενσωματωμένη τη δυνατότητα αξιοποίησης τους, που σήμερα υπάρχει σε plugins όπως Operator, Tails Export κ.ά. Mπορεί κανείς για παράδειγμα να στείλει με ένα κλικ μια πλήρη διεύθυνση με τηλέφωνα κατ’ ευθείαν στο κινητό του από τη σελίδα του ιστού όπου εμφανίζεται ανάμεσα στο κείμενο, χωρίς να χρειαστεί να αντιγράψει τίποτε. Μπορεί να δει χάρτες με πληροφορίες που υπάρχουν σε σελίδες χωρίς να ασχολείται με την ανεύρεση ή την εισαγωγή των συντεταγμένων. Σκεφτείτε τις σελίδες ΦΕΚ του Εθνικού Τυπογραφείου για τα αναδασωτέα σημασμένες σύμφωνα με την προδιαγραφή των microformats, και πόσο πιο εύκολη θα ήταν η ανάκτηση των πληροφοριών που περιέχουν.


Το datablog για τα αναδασωτέα, λειτουργεί ακριβώς έτσι: σημαίνει τα δεδομένα στο εργαλείο εισαγωγής από το ΦΕΚ έτσι ώστε, όταν επικολληθούν στο datablog, να περιέχουν την κατάλληλη δομή για αναγνώριση της πληροφορίας από τα εργαλεία παρουσίασης, ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει τα δεδομένα σε μορφή κατάλληλη και για ανάγνωση απευθείας από τους χρήστες. Λόγω περιορισμών στον κώδικα HTML που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα σχόλια του blogger, η μορφή της σήμανσης που υπάρχει στα δεδομένα/σχόλια είναι παρόμοια με τα microformats αλλά όχι ίδια, και χρειάζεται ένα ακόμα στάδιο για να γίνει απολύτως συμβατή. Η παραγωγή δομένων με την τελική αυτή μορφή, που χρησιμοποιεί τις προδιαγραφές των microformats adr και hCalendar θα αρχίσει σύντομα.


Η εφαρμογή των προδιαγραφών microformats μπορεί να γίνει σήμερα σε οποιαδήποτε σελίδα έχει κάποιος δυνατότητα να τροποποιήσει τον κώδικα HTML. Επίσης είναι δυνατή η δημιουργία νέων προδιαγραφών πάνω στις αρχές των microformats για δεδομένα που δεν καλύπτονται από τις υπάρχουσες προδιαγραφές. Κατά κανόνα προσφέρονται για τέτοια κωδικοποίηση ονόματα και διευθύνσεις, ημερολόγια και συμβάντα. Κάθε σελίδα που έχει έστω και ένα τέτοιο κομμάτι πληροφορίας μπορεί να το κωδικοποιήσει εύκολα σύμφωνα με κάποια απ’ τις προδιαγραφές των microformats, δίνοντας στους επισκέπτες της τη δυνατότητα της αξιοποίησης των εργαλείων του semantic web που ήδη υπάρχουν.


Υπάρχει φυσικά και η κοινωνική πλευρά του web 2.0, τα κοινωνικά μέσα, τα οποία προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες επικοινωνίας και σχηματισμού κοινωνικών δικτύων και ομάδων ενδιαφερόντων, και απολαμβάνουν ήδη τρομερή δημοτικότητα στο διαδίκτυο. Δεν αμφιβάλλω καθόλου για τον κοινωνικό ρόλο που παίζουν τα κοινωνικά μέσα, έχω όμως σοβαρές επιφυλάξεις κατά πόσο αυτή η ελευθερία έκφρασης αποτελεί μορφή “ηλεκτρονικής δημοκρατίας”. Η ελευθερία στην έκφραση είναι εξαιρετικά σημαντική, δεν είναι όμως η μόνη αξία της δημοκρατίας. Τα κοινωνικά μέσα ισορροπούν σε έναν βαθμό την έλλειψη ισηγορίας που υπάρχει στα σύγχρονα δυτικά κοινοβουλευτικά καθεστώτα, χωρίς φυσικά να αναπληρώνουν το θεσμικό κενό: αυτό που έχει νόημα είναι να ακούγονται οι απόψεις σε μια πολιτική αγορά, γεγονός που θα επιτρέπει στους πολιτες να συμμετέχουν ενημερωμένοι στις πολιτικές αποφάσεις. Στην πραγματικότητα, χωρίς την δυνατότητα συμμετοχής στις πολιτικές αποφάσεις, η ελευθερία στην έκφραση μοιάζει να είναι πολιτικά ένα κενό γράμμα, λειτουργώντας κυρίως εκτονωτικά ή σαν διαμαρτυρία, χωρίς όμως να αποδίδει σημαντικά πρακτικά αποτελέσματα στο πολιτικό επίπεδο, τουλάχιστον μέχρι τώρα.


Μ’ αυτή τη λογική κατά νου, ο Τήλαφος-αναδασωτέα προσπαθεί να αποκρυσταλλώσει τη συμμετοχή των φίλων του στο ιστολόγιο σε ένα απτό αποτέλεσμα χρήσιμο σε όλους τους πολίτες.


Θανάσης/Παύλος: Πότε μια πληροφορία μπορεί να θεωρείται ότι είναι ανοικτή (αδειοδότηση, internet web service); Ποιά είναι η εμπειρία σου απο την εγχώρια ή διεθνή δημόσια διοίκηση για την συλλογή δεδομένων;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Μια πληροφορία στο χαρτί στη σημερινή εποχή είναι πρακτικά μια κλειστή πληροφορία. Μπορεί να φανταστεί κανείς έναν μεταπτυχιακό φοιτητή δασολογίας να θέλει να γράψει ένα paper για την υποχώρηση των δασικών εκτάσεων στην Ελλάδα, και να πρέπει να καταχωρήσει ένα-ένα όλα τα δεδομένα που υπάρχουν δημοσιευμένα στο ΦΕΚ; Απλώς δεν θα γράψει ποτέ το paper, γιατί θα προτιμήσει ένα άλλο θέμα. Η πολιτεία μπορεί να απαντά, εθελοτυφλώντας, ότι η πληροφορία αυτή είναι ανοιχτή και διατίθεται ελεύθερα, όμως στην πραγματικότητα είναι σχεδόν κλειστή γιατί δεν μπορεί να αξιοποιηθεί με τα σημερινά μέσα και τους σημερινούς ρυθμούς παραγωγής περιεχομένου και γνώσης. Σκεφτείτε τι θα υπήρχε από τον Τήλαφο-αναδασωτέα αν το Εθνικό Τυπογραφείο δεν έδινε καν τη δυνατότητα να δει κανείς τα ΦΕΚ από το διαδίκτυο, όπως συνέβαινε πρίν μερικά χρόνια: θα υπήρχαν σήμερα 10 καταγραφές καμένων με GPS, αντί για τις 1830 καταχωρήσεις κηρύξεων αναδασωτέων που δημιουργήθηκαν σε έναν μήνα. Με λίγα λόγια, δεν αρκεί μόνον να υπάρχει δημοσιευμένη κάπου η πληροφορία, πρέπει και η αξιοποίησή της να μην κοστίζει μια περιουσία γιατί τότε δεν μπορεί να θεωρείται ανοιχτή και ελεύθερη για χρήση.


Η πρώτη ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί, είναι αν θέλουμε η πληροφορία να κυκλοφορήσει στο διαδίκτυο και για ποια χρήση. Εφ’ όσον η απάντηση είναι “ναί”, τότε υπάρχουν τρεις τρόποι παρουσίασης: για ανθρώπους αναγνώστες, για μηχανές ή και για τα δύο μαζί. Οι περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου έχουν απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα “ναι” και παρέχουν την πληροφορία τις περισσότερες φορές ελεύθερες για οποιαδήποτε χρήση (public domain). Αποτέλεσμα είναι να έχουν δημιουργηθεί πάρα πολλές υπηρεσίες δεδομένων μέσω διαδικτύου και πρότυπα μορφοποίησης των δεδομένων έτσι ώστε να είναι αξιοποιήσιμα και από μηχανές και από ενδιάμεσους ή τελικούς χρήστες. Οι πολίτες και οι οργανισμοί που έχουν ενδιαφέρον στη χρήση τους, παράγουν έτσι πολύ ευκολότερα πολύ καλύτερα ποιοτικά και ποσοτικά αποτελέσματα στην εργασία τους, ενώ οι υπόλοιποι πολίτες είναι πολύ καλύτερα ενημερωμένοι για το τί συμβαίνει. Η πρόβλεψη για πρόσβαση σε ελεύθερη δημόσια πληροφορία υπάρχει και στο Ελληνικό Σύνταγμα στο Αρθρο 5A -(Δικαίωμα στην πληροφόρηση) όπου ρητά αναφέρεται το δικάιωμα συμμετοχής του πολίτη στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Θεωρητικά λοιπόν η Ελληνική πολιτεία έχει απαντήσει στην ερώτηση ανεπιφύλακτα “ναί”.


Αναζήτησα πρόσφατα δεδομένα από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας. Η ΕΣΥΕ συγκεντρώνει εδώ και πάρα πολλές δεκαετίες τεράστιο αριθμό από αξιόπιστα δεδομένα για σημαντικά μεγέθη της ελληνικής κοινωνίας, και επικράτειας (μέχρι και σε επίπεδο οικισμού) και τα διαθέτει ελεύθερα χωρίς περιορισμούς στη χρήση, αναφέροντας μάλιστα στην παρουσίασή της ότι χρήστες των στοιχείων είναι “ο επιχειρηματικός κόσμος, επιστήμονες, μελετητές και αναλυτές, αλλά και απλοί πολίτες”. Τα περισσότερα από αυτά διατίθενται όμως μόνον σε μορφή PDF, ενώ μερικά σε μορφή XLS. Μια τέτοια αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης είναι απαραίτητο να είναι σε αυστηρά τυποποιημένη μορφή ώστε να αποφεύγονται λάθη και διπλοεγγραφές (ή παραλείψεις) της ίδιας πληροφορίας, και η αβεβαιότητα για την κωδικοποίηση της. Παραδείγματα διπλοεγγραφών ή παραλείψεων υπάρχουν στα δεδομένα της ΕΣΥΕ, ακόμα και στα αρχεία XLS και οφείλονται, απ’ όσο μπορώ να κρίνω, σε παρεμβάσεις με το χέρι στα τελικά έγγραφα.


Από όσα γνωρίζω, η δημόσια διοίκηση και πολλοί οργανισμοί δημόσιου χαρακτήρα (π.χ. πανεπιστήμια) παράγουν σημαντικό αριθμό πρωτογενών δεδομένων υψηλής ποιότητας. Το πρόβλημα που δεν έχει ακόμα λυθεί είναι ότι δεν έχουν πολιτική διάθεσης των δεδομένων αυτών στο κοινό. Η χειρότερη επιβεβαίωση της έλλειψης αυτής της πολιτικής κατεύθυνσης είναι τα κείμενα που αναρτούν κάποιοι απ’ αυτούς τους οργανισμούς ως στόχους τους στις ιστοσελίδες τους. Σχεδόν πουθενά δεν αναφέρεται η εξυπηρέτηση του πολίτη και του επαγγελματία με αξιόπιστα δεδομένα. Το ΥΠΕΧΩΔΕ είναι δυστυχώς ένα τέτοιο παράδειγμα, παρ’ όλο που είναι το υπουργείο των έργων και των μηχανικών. Ο Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) είναι άλλο ένα λυπηρό παράδειγμα τέτοιου οργανισμού: απευθύνεται στους Έλληνες υπηκόους αποκλειστικά στα …Αγγλικά.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει τελικά δημόσια πληροφορία; Πόσο δύσκολο είναι ας πούμε για τον Οργανισμό Κτηματολογίου και Χαρτογραφήσεων Ελλάδας (ΟΚΧΕ) να υλοποιήσει το Κτηματολόγιο μέσα από ένα ανάλογα ευέλικτο σχήμα; Μια τέτοια πρόταση θα ήταν ουτοπική;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Το σύνθημα “Η δημόσια πληροφορία ανήκει στον πολίτη” που έχει ο Τήλαφος για κεφαλίδα είναι μια ταυτολογία: Δημόσιο είναι εξ ορισμού κάτι που ανήκει από κοινού στους πολίτες. Όμως στην Ελλάδα είναι ακόμη το ζητούμενο, επειδή η δημόσια πληροφορία, που παράγεται με χρήματα του φορολογούμενου πολίτη, είναι κλεισμένη στα συρτάρια των υπαλλήλων της διοίκησης, σαν να ήταν ιδιοκτησία τους.


Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δεν ορίζεται σαν ιδιωτική: σχεδόν οτιδήποτε μπορεί να προσπελαστεί από το κοινό, ανήκει στη δημόσια σφαίρα: οι δρόμοι, τα πεζοδρόμια, τα οικοδομικά τετράγωνα, τα όρια των χωραφιών, των ποταμιών, των δασών, του αιγιαλού. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που συλλέγεται με δημόσιο χρήμα και δεν υφίσταται τους περιορισμούς των άρθρων 9, 9Α και 19 του Συντάγματος για προστασία των προσωπικών δεδομένων και του απορρήτου των επικοινωνιών. Έρευνες, πνευματικές ή καλλιτεχνικές δημιουργίες που που έγιναν κατά παραγγελία ή με χρήματα, ή κληροδοτήθηκαν στο δημόσιο το οποίο κατέχει και τα πνευματικά τους δικαιώματα, στατιστικά δεδομένα, εκλογικά αποτελέσματα. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δημοσιεύεται στο ΦΕΚ, οι υποχρεωτικές πληροφορίες που απαιτούνται στα δημόσια έγγραφα (όπως τα ονόματα των οδών, οι ταχυδρομικοί κώδικες, τα όρια της επικράτειας, των νομών, των δήμων κλπ) ή / και που ορίζονται με νόμους του κράτους.


Ο ΟΚΧΕ για παράδειγμα έχει συλλέξει τα χωρικά δεδομένα της επικράτειας είτε πρωτογενώς με χρηματοδότηση από την ετήσια επιχορήγηση του κράτους από τους προϋπολογισμούς του ΥΠΕΧΩΔΕ και των δημοσίων επενδύσεων , είτε με ανταποδοτικά τέλη από τους πολίτες, είτε δευτερογενώς από άλλους οργανισμούς του δημοσίου που υποχρεούνται από το νόμο να του τα παρέχουν. Δεν παρέχει όμως ΚΑΜΜΙΑ πληροφορία δωρεάν, ούτε καν τα “απλής ακρίβειας” όρια των δήμων και κοινοτήτων του Καποδίστρια, που κοστίζουν το εξωφρενικό ποσό των 1450€, και διατίθενται με όρους copyright που καθιστούν την χρήση τους στο διαδίκτυο παράνομη. Δεν μιλώ βέβαια για το σύνολο του Κτηματολογίου, αφού εκεί μπορεί ίσως να μπουν και ζητήματα προσωπικών δεδομένων για θέματα ιδιοκτησίας, αλλά για στοιχειώδη χωρικά δεδομένα για τη διοικητική δομή της χώρας. Η τεχνική δυσκολία υλοποίησης μιας πολιτικής απελευθέρωσης τέτοιας πληροφορίας στο διαδίκτυο είναι μηδενική, αφού η τεχνολογία διάθεσής της είναι ώριμη και μάλιστα ελεύθερη για χρήση και με τη μορφή λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Αν ο ΟΚΧΕ έδινε την άδεια για ελεύθερη χρήση αυτής της πληροφορίας, είμαι βέβαιος ότι θα βρισκόταν πολλοί να την προσφέρουν στο διαδίκτυο. Ο Τήλαφος θα μπορούσε να είναι ένας από αυτούς, χρησιμοποιώντας μάλιστα μια τεχνική προδιαγραφή στηριγμένη στις αρχές των microformats.


Τα αποτελέσματα της κοντόφθαλμης πολιτικής που ισχύει σήμερα μπορείτε να τα διαπιστώσει κανείς ψάχνοντας στο διαδίκτυο για τα όρια διοικητικών περιοχών που ανέφερα πριν ή για άλλα χωρικά δεδομένα της Ελλάδας. Τα μόνα που κυκλοφορούν ελεύθερα προέρχονται από αμερικανικά πανεπιστήμια, αφορούν το πολύ-πολύ όρια νομών, είναι ηλικίας πολλών δεκαετιών και ακρίβειας τελείως ακατάλληλης για πρακτική χρήση από κάποιον που ζει στην Ελλάδα. Υπάρχουν άλλες διεθνείς πηγές που έχουν μάλιστα και συμμετοχική βάση, όπως το geonames.org, οι οποίες ήδη παρέχουν μαζικά σημειακά δεδομένα και για την Ελλάδα μέσω web service, αλλά πουθενά δεν εμφανίζεται επίσημη ελληνική πηγή ελεύθερων χωρικών δεδομένων ή έστω και πανεπιστήμιο. Εντύπωση προκαλεί και το γεγονός ότι ακόμα και η ΕΣΥΕ που διαθέτει δωρεάν τα στατιστικά στοιχεία, τα τοπογραφικά δεδομένα που συλλέγει δεν τα διαθέτει δωρεάν.


Αν φθονεί κανείς την πρόοδο που έχουν πετύχει οι χώρες της υπόλοιπης δύσης ή οι εταιρείες που δραστηριοποιούνται εκεί, θα πρέπει ίσως να εστιάσει την προσοχή του στις συνθήκες που την εκκόλαψαν και που την διατηρούν. Ένα μεγάλο μέρος των χαρτών που χρησιμοποιεί π.χ. η Google ή η Yahoo ή η Microsoft, βασίζεται σε υπόβαθρο δορυφορικών εικόνων που παρέχεται δωρεάν από τη NASA. Διαβάζει κανείς π.χ. την εξής, καταπληκτική για τη λιτότητα και την περιεκτικότητά της, λεζάντα, στις φωτογραφίες που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο και προέρχονται από αμερικανικούς δημόσιους οργανισμούς (εδώ από την NOAA): “This image is in the public domain because it contains materials that originally came from the U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration, taken or made during the course of an employee’s official duties.”: Η εικόνα είναι ελεύθερη στη χρήση…επειδή είναι αποτέλεσμα της εργασίας ενός δημόσιου υπάλληλου στα πλαίσια των καθηκόντων του. Περισσότερες εξηγήσεις νομίζω ότι περιττεύουν.


Μια πολιτική ανοίγματος της δημόσιας πληροφορίας στην Ελλάδα δεν είναι ουτοπική γιατί αυτό που ισχύει εδώ είναι πολύ πίσω από ότι συμβαίνει διεθνώς. Μετρήστε τον αριθμό των web services που λειτουργεί το ελληνικό δημόσιο μαζί με τα πανεπιστήμια και όλους τους οργανισμούς του ευρύτερου δημοσίου. Αμφιβάλω αν θα βρείτε κάποιον που να προσφέρει ελεύθερα την πιο ευτελή υπηρεσία στην ελληνική κοινωνία. Μια πολιτική ανοίγματος είναι επιβεβλημένη, γιατί θα επιτρέψει στην ελληνική κοινωνία να ανέβει ένα επίπεδο ψηλότερα στην ικανότητά της να παράγει αξιόπιστο περιεχόμενο και γνώση. Αυτό το ποιοτικότερο και ποσοτικότερο περιεχόμενο και γνώση ανεβάζει σιγά-σιγά το επίπεδο του συνόλου των διεργασιών που συμβαίνουν σε μια κοινωνία και αυξάνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις δομές και τους ανθρώπους που τις διοικούν.


Άλλωστε το επιχείρημα ότι η μια τέτοια πρόταση είναι ουτοπική προϋποθέτει μάλλον και την αποδοχή της σημερινής αδιέξοδης και παρωχημένης αντίληψης περί κράτους-ειδικών και πολιτών-υπηκόων, που έχει όμως ήδη προ πολλού φτάσει στα όρια των δυνατοτήτων της να παράγει αποτέλεσμα και τώρα φαίνεται να παραπαίει ανάμεσα σε καταστροφές όπως οι πυρκαϊές του περυσινού καλοκαιριού και η μόλυνση των υδάτων από τοξικές ουσίες, και στην αδιαφορία και τον κυνισμό των πολιτών-υπηκόων.

‘‘Δεν είμαι περήφανη που είμαι πουτάνα, είμαι όμως περήφανη που δεν ντρέπομαι’.,
Λ., ακτιβίστρια σεξουαλική εργάτρια, Λονδίνο 2008


Σεξουαλική εργασία είναι η πώληση σεξ (ή σεξουαλικών πράξεων) έναντι χρημάτων. Δεν υπάρχει τίποτα εγγενώς εκμεταλλευτικό ή εξευτελιστικό στη συναινετική σεξουαλική συμπεριφορά ανεξάρτητα από το κίνητρό της. Ωστόσο πολλοί απ’ αυτούς που οργανώνουν εκστρατείες ή νομοθετούν αγνοούν τις φωνές των σεξουαλικών εργατών και αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι οι περισσότεροι εργάζονται σε αυτή τη βιομηχανία κατόπιν επιλογής. Το στίγμα που συνδέεται με την πώληση σεξ διαμορφώνει θεμελιακά το νόημα και το περιεχόμενο των εμπορικών σεξουαλικών πρακτικών. Το λόμπι κατά της πορνείας ορίζει τη σεξουαλική εργασία ως βία κατά των γυναικών, κάνει εκστρατεία για την κατάργηση της πορνείας και την ποινικοποίηση των πελατών. Αόρατοι στην κυρίαρχη συζήτηση για την πορνεία είναι οι άντρες που πουλούν σεξ- σε άλλους άντρες και σε γυναίκες- καθώς και οι γυναίκες που είναι επίσης πελάτισσες. Στο επίκεντρο παραμένει κυρίως η πορνεία- κάνοντας αόρατους τους χιλιάδες άντρες, γυναίκες και τραβεστί που πουλούν σεξ μέσω τηλεφώνου, μέσω ίντερνετ, χορεύουν στα κλαμπ ή κάνουν ταινίες. Ακόμη πιο επικίνδυνο είναι, ίσως, ότι αυτοί που αγωνίζονται κατά των δικαιωμάτων των σεξουαλικών εργατών παρουσιάζουν το σεξ ως κάτι που το κάνουν άντρες σε γυναίκες και διατηρούν το στάτους των γυναικών ως θύματα.


Αντίθετα, η υποστήριξη για αποποινικοποίηση της σεξουαλικής εργασίας και ανάκληση όλων των νόμων που έχουν να κάνουν με την ανταλλαγή σεξ έναντι χρημάτων βασίζεται στην ιδέα ότι η συναινετική σεξουαλική συμπεριφορά μεταξύ ενηλίκων δεν απαιτεί ρυθμίσεις από το κράτος. Αποποινικοποίηση θα σήμαινε ότι οι σεξουαλικοί εργάτες θα είχαν δικαίωμα στην πλήρη προστασία του νόμου. Βασικά, όλοι θα έπρεπε να έχουν την ίδια ελευθερία να επιλέγουν πώς θα κερδίσουν τη ζωή τους και την ελευθερία να επιλέγουν τι θα κάνουν το σώμα τους. Στη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική κοινωνία, το πόσο ‘ελεύθεροι’ είμαστε να επιλέξουμε να εργαστούμε είναι ένα θέμα συζήτησης, αλλά αυτό ισχύει για όλες τις δουλειές και όχι μόνο για τη βιομηχανία του σεξ. Η μάχη για τα δικαιώματα των εργατών του σεξ πρέπει να αρχίσει με την αναγνώριση της σεξουαλικής εργασίας ως εργασίας έτσι ώστε τουλάχιστον εκείνοι που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους άλλους εργάτες και τα ίδια ανθρώπινα δικαιώματα με τους άλλους ανθρώπους.


Μεταφέροντας την ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας στις εργασιακές σχέσεις και τη μετανάστευση αποκτούμε αναλυτικά εργαλεία για να ερευνήσουμε τη φύση της εργασίας που σχετίζεται με το φύλο (όχι μόνο σε σχέση με το σεξ, αλλά και με την οικιακή εργασία και φροντίδα), το ρόλο των συνοριακών και μεταναστευτικών ελέγχων στη διατήρηση και ενίσχυση της εκμετάλλευσης καθώς και πώς χειριζόμαστε, αντιμετωπίζουμε και αντιστεκόμαστε σε αυτές τις ανισότητες. Μια εργασιακή ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας απαλάσσει τις εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες από ηθικοπλαστικά και πατερναλιστικά επιχειρήματα, σύμφωνα με τα οποία το σεξ είναι ένας καθορισμένος, προνομιούχος ή φυσικός τόπος της ανθρώπινης δραστηριότητας και τοποθετεί αυτή τη δραστηριότητα στη σφαίρα των εμπορεύσιμων εργασιακών σχέσεων.

‘Όταν οι άνθρωποι δεν δέχονται τη σεξουαλική εργασία ως εργασία μάς υποχρεώνουν να ξοδεύουμε το χρόνο μας υπερασπίζοντας την ύπαρξη της εργασίας μας αντί να αγωνιζόμαστε για τη μεταμόρφωσή της’
Άλις, IUSW, 2006.


Η εργασία είναι μια πρακτική όπου το φύλο και η σεξουαλικότητα παίζουν σημαντικούς διαρθρωτικούς ρόλους, αλλά που ταυτόχρονα δεν μπορεί να περιοριστεί στο φύλο ή τη σεξουαλικότητα. Το ίδιο επιχείρημα ισχύει για τις εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες: το φύλο και η σεξουαλικότητα παίζουν σημαντικούς διαρθρωτικούς ρόλους αλλά δεν αποτελούν την ολότητα της σχέσης. Αναλύοντας το εμπορικό σεξ και τον διαρθρωτικό ρόλο του φύλου και της σεξουαλικότητας είναι σημαντικό να υπερβούμε τις νέο- καταργητικές προσεγγίσεις της πορνείας που θεωρούν όλους τους σεξουαλικούς εργάτες ως πάντοτε-ήδη γυναίκες και να διευρύνουμε το πλαίσιο της ανάλυσης έτσι ώστε να ενσωματώσουμε τις εμπειρίες των χιλιάδων ανδρών και τραβεστί που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ στην Ευρώπη, καθώς και τον αυξανόμενο αριθμό γυναικών που αγοράζουν εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες.


Δανειζόμενη πλευρές της μαρξιστικής θεωρητικολογίας για την εμπορευματική μορφή και θεωρίες των εργασιακών σχέσεων, όπως η πλειονότητα των εμπορικών ανταλλαγών στον καπιταλισμό, η πορνεία έχει να κάνει με την πώληση και αγορά ενός αγαθού. Η ιδέα ότι μια πόρνη ‘πουλάει το κορμί της’ δεν είναι ακριβής, γιατί στο τέλος της ανταλλαγής ο πελάτης δεν ‘κατέχει’ το σώμα της πόρνης. Αυτό που ο πελάτης αγοράζει είναι μια σεξουαλική υπηρεσία, δηλαδή μια πράξη ή μια προσωρινή συγκινησιακή σχέση που ο σεξουαλικός εργάτης εκτελεί.


Χρησιμοποιώντας τον μαρξιστικό ορισμό της εξουσίας της εργασίας, οι φυσικές και διανοητικές δραστηριότητες που ενέχονται στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών αποτελούν εργασιακή εξουσία. Ο ορισμός της σεξουαλικής εργασίας ως συγκινησιακής εργασίας επιτρέπει μια πιο περίπλοκη και χρήσιμη αντίληψη των σεξουαλικών διαδικασιών που ενέχονται στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών. Πέραν του ότι ενέχει σεξουαλικές πράξεις, η ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας περιλαμβάνει δραστηριότητες και ικανότητες όπως η ικανοποίηση της ανάγκης των ανθρώπων να αρέσουν και να είναι σεξουαλικά επιθυμητοί, να ψυχαγωγούνται, η συντροφικότητα και επικοινωνία. Η χυδαία αναγωγή της εργασίας των σεξουαλικών εργατών σε σεξουαλικές πράξεις διείσδυσης υπεραπλουστεύει και κρύβει την πραγματική εργασία που ενέχεται στην παραγωγή σεξ ως αγαθού.


Τοποθετώντας με αυτόν τον τρόπο τη σεξουαλική εργασία στο πλαίσιο της συγκινησιακής εργασίας (που γίνεται τόσο από παράνομους όσο και από νόμιμους εργάτες) δίπλα σε άλλες μορφές συγκινησιακής εργασίας (οικιακή εργασία ή υπηρεσίες φροντίδας), η παραγωγή, κατανάλωση και ανταλλαγή σεξουαλικών υπηρεσιών μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα σε ένα πλαίσιο βιομηχανίας και αγοράς εργασίας. Η κατηγοριοποίηση του εμπορικού σεξ ως συγκινησιακή εργασία επιτρέπει μια ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας που αναδεικνύει τις έμφυλες επιλογές στην αγορά εργασίας που έχουν οι γυναίκες γενικά και οι μετανάστριες ειδικότερα. Οι δουλειές που είναι διαθέσιμες για τις μετανάστριες που έρχονται στην Ευρώπη με την πρόθεση να εργαστούν, περιορίζονται σε τρία βασικά είδη ‘υπηρεσιών’: οικιακή εργασία, φροντίδα ανθρώπων στο σπίτι και παροχή σεξουαλικών εμπειριών σε μια ευρεία γκάμα χώρων στη βιομηχανία του σεξ. Στη βιομηχανία του σεξ, οι μετανάστριες αποτελούν σήμερα την πλειονότητα εκείνων που πουλούν σεξ στην Ευρώπη. Η πραγματικότητα των μεγάλων αυξήσεων στους αριθμούς των μεταναστών που πουλούν σεξ σε κοινωνίες του ‘παγκόσμιου Βορρά’ αποτελεί έναν από τους παράγοντες διάδοσης των εκστρατειών κατά της παράνομης διακίνησης και των πολιτικών που στοχεύουν ειδικά στους μετανάστες και τη σεξουαλική εργασία.


Είναι επίσης αναγκαίο να ερευνήσουμε το γεγονός ότι η εργασία και η ποινικοποίηση που υφίσταται στις πολιτικές για την παράνομη διακίνηση και την πορνεία διασταυρώνονται. Η ποινικοποίηση λειτουργεί με δυο τρόπους: μέσω της αστυνομίας μεταναστών που ποινικοποιεί την εκούσια μετανάστευση ανθρώπων οι οποίοι μετακινούνται χωρίς επίσημη άδεια και μέσω των πολιτικών που ποινικοποιούν τις εμπορικές σεξουαλικές πρακτικές. Η κατανόηση του παραγωγικού ρόλου της ρύθμισης και της ποινικοποίησης είναι βασική για την κατανόηση τόσο του εμπορικού σεξ όσο και των σημερινών πολιτικών και εκστρατειών για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης.

‘Η ποινικοποίηση δεν ‘καταστέλλει’ απλώς αυτό που προϋπάρχει και ονομάζεται ‘πορνεία’ ούτε είναι άσχετη με μια πρακτική που καθορίζεται ολοσχερώς από υποβόσκοντα χαρακτηριστικά ανδρικής σεξουαλικότητας και/ή καπιταλισμού. Αντίθετα, βοηθά την παραγωγή ενός ειδικού τρόπου σεξουαλικής εργασίας. Οι κριτικοί που παραβλέπουν τον παραγωγικό ρόλο κινδυνεύουν να κάνουν οπισθοδρομικές αναλύσεις. Συνάγοντας, με βάση τα σημερινά χαρακτηριστικά της, ότι η πορνεία είναι κακό πράγμα, μπορεί να συμπεράνουν ότι πρέπει να γίνουν προσπάθειες για την αποτροπή και την εξάλειψή της. Εάν όμως οι υπάρχουσες προσπάθειες για την αποτροπή ή την εξάλειψη της σεξουαλικής εργασίας είναι και οι αιτίες των καταπιεστικών χαρακτηριστικών της, τότε η κατάλληλη απάντηση μπορεί να είναι η εξάλειψη αυτών των προσπαθειών, όχι του εμπορικού σεξ’.(Noah D. Zatz, ‘Sex Work/Sex Act: Law, Labor, and Desire in Constructions of Prostitution‘, σ. 302)


Ένα παρόμοιο επιχείρημα με εκείνο της ποινικοποίησης του εμπορικού σεξ έχει να κάνει με τη μετανάστευση, με την έννοια ότι η ποινικοποίηση ανθρώπων που μετακινούνται χωρίς επίσημη άδεια μπορεί να γίνει κατανοητή όχι ως πρακτική για το σταμάτημα ή την καταστολή του περάσματος των συνόρων αλλά ως συμβολή στην παραγωγή ενός ειδικού τρόπου μετανάστευσης. Μακριά από τον διακηρυγμένο στόχο του τερματισμού της ‘παράνομης μετανάστευσης’, στην πραγματικότητα εγγυάται την ύπαρξη παράνομων μεταναστών, ανθρώπων που μέσα από την παραγωγή της παράνομης ύπαρξής τους έχουν περιορισμένες επιλογές στη διάθεσή τους και προσπαθούν να βρουν διεξόδους έναντι εκμεταλλευτικών εργασιακών πρακτικών.


Στις αρχές του 2006 πολλοί ακτιβιστές που είχαν την έδρα τους στο Λονδίνο και ασχολούνταν με τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργατών, άρχισαν να διαμορφώνουν ιδέες και να οργανώνονται γύρω από το πρόγραμμα x:talk – ένα πρόγραμμα που επιχειρεί να εξερευνήσει και να διαδώσει τις ιδέες που αναπτύχθηκαν με την κριτική της κυρίαρχης συζήτησης για την παράνομη διακίνηση προσώπων, με βάση την εμπειρία των σεξουαλικών εργατών και των αγώνων των μεταναστών και των φεμινιστριών. Σε πρακτικό επίπεδο, το πρόγραμμα παρέχει δωρεάν μαθήματα αγγλικής γλώσσας στους μετανάστες εργάτες του σεξ με ιδιαίτερη προσοχή και έμφαση στις γλωσσικές δεξιότητες που απαιτούνται για την πώληση σεξ έναντι χρημάτων.


Η γλώσσα και η επικοινωνία είναι ζωτικά στοιχεία για την άμεση αμφισβήτηση και αλλαγή των συνθηκών εργασίας και ζωής. Η επικοινωνία είναι κεντρική σε ό, τι αφορά την αλλαγή. Η γλώσσα είναι μια βασική ατομική και συλλογική εξουσία που βελτιώνει τόσο τις δυνατότητες εργασίες όσο και τις δυνατότητες αντίστασης. Κεντρική για την πολιτική του xtalk, είναι η αυτονομία όλων των ανθρώπων που μετακινούνται διασχίζοντας τα σύνορα και η αξιοπρέπεια κάθε φύλου που χρησιμοποιεί τις ικανότητές του στη βιομηχανία του σεξ. Οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα των εργατών σ’ αυτή τη βιομηχανία και η έμφυλη και αναπαραγωγική εργασία αποτελεί ιστορικά κεντρικό μέρος στις δομές που υποβιβάζουν και καταπιέζουν τις γυναίκες. Οι άνθρωποι που πήραν την κύρια πρωτοβουλία γι’ αυτή την οργάνωση κι αυτό το πρόγραμμα είναι γυναίκες. Λειτουργώντας από τη βάση προς την κορυφή, όπως σε μια οργάνωση, το xtalk στοχεύει παρόλα αυτά να δουλέψει με ολόκληρη τη βιομηχανία. Θέματα διαφοράς φύλου και δια-φυλικής διαφοράς- στη διασταύρωσή τους με φυλετικά και σεξουαλικά ζητήματα αντιμετωπίζονται έτσι ώστε να συμπεριλαμβάνουν ανθρώπους που εργάζονται στη βιομηχανία και έχουν διαφορετική προέλευση φύλου.


Η ρατσιστική και αντιφεμινιστική ρητορική περί ‘προστασίας, για την παράνομη διακίνηση, που προπαγανδίζεται από τις κυρίαρχες εκστρατείες για την καταπολέμησή της, όπου οι γυναίκες περιορίζονται στο ρόλο των παθητικών θυμάτων, υπό τον έλεγχο του οργανωμένου εγκλήματος ή σκληρών ανδρών, παράγει και δικαιώνει την απέλαση των μεταναστών σεξουαλικών εργατών και αυξάνει την ποινικοποίηση και εκμετάλλευση των εργατών στη βιομηχανία του σεξ. Δημιουργεί επίσης διαχωρισμούς ανάμεσα στις μορφές οργάνωσης και αντίστασης των μεταναστών και των σεξουαλικών εργατών.


Το πρόγραμμα x:talk αποτελεί μια απόπειρα για αλλαγή της πράξης των εκστρατειών για τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργατών με την επανεξέταση και επαναδιαμόρφωση του πώς μπορεί και πρέπει να είναι η ‘οργάνωση της εργασίας’ και πώς μπορεί να ανταποκριθεί με πρακτικό τρόπο στις πραγματικότητες και ανάγκες των μεταναστών που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ. Το πολιτικό πρόγραμμα της οργάνωσης της εργασίας στη βιομηχανία του σεξ ενέχει την οργάνωση των ‘εργατών’ και παρέχει επίσης μια συλλογική φωνή για τους σεξουαλικούς εργάτες. Η επιτυχία τέτοιων προγραμμάτων βασίζεται στην ικανότητά τους να σχετίζονται με τα εξελισσόμενα δημογραφικά στοιχεία εντός της βιομηχανίας και με τις δυσκολίες οργάνωσης στο εσωτερικό ενός παράνομου και στιγματισμένου εργατικού δυναμικού. Για να πάρουμε αυτό το έργο σοβαρά πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι στο μεγαλύτερο μέρος της η οργάνωση της εργασίας (και, επίσης, τα ριζοσπαστικά πολιτικά προγράμματα γενικά) ενέχουν αντιπροσώπευση και ορατότητα. Ωστόσο πολλοί άνθρωποι που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ ούτε πρέπει ούτε επιθυμούν να είναι ορατοί. Σε μια βιομηχανία που έχει αναπτυχθεί με μη ρυθμισμένο και περιθωριοποιημένο τρόπο, πολλοί άνθρωποι εργάζονται ακριβώς επειδή μπορούν να είναι αόρατοι. Το πρόγραμμα x:talk προσπαθεί να ανταποκριθεί σε αυτό έχοντας την πεποίθηση ότι μέσω της πρόσβασης στους πόρους, τη γνώση και τις ικανότητες, οι άνθρωποι μπορούν να λάβουν αποφάσεις για τη ζωή τους και να εργαστούν. Μακριά από την κυρίαρχη πρακτική της ‘διάσωσης’ ή της ‘βοήθειας’ των σεξουαλικών εργατών, το πρόγραμμα x:talk αποτελεί μια συνειδητή προσπάθεια για επαφή με τις κοινότητες των μεταναστών σεξουαλικών εργατών, προσφέρει μια πρακτική και αναγκαία υπηρεσία και, τέλος, προσπαθεί να οικοδομήσει πολιτικές συμμαχίες και να ενδυναμώσει τα δίκτυα των μεταναστών σεξουαλικών εργατών.


Μια ακτιβίστρια από τους Αβοριγίνες της Αυστραλίας, η Lila Watson το καθιστά σαφές- ‘Εάν ήρθατε εδώ για να με βοηθήσετε, χάνετε το χρόνο σας. Εάν ήρθατε όμως επειδή η χειραφέτησή σας συνδέεται με τη δική μου, τότε ας δουλέψουμε μαζί’.



*Η Ava Caradonna είναι μια συλλογική ταυτότητα που χρησιμοποιούν οι ακτιβίστριες σεξουαλικές εργάτριες και οι σύμμαχοί τους. Η Ava είναι από μόνη της μια προσπάθεια ανεύρεσης εργαλείων για την καταπολέμηση του στίγματος που συνδέεται με την πορνεία και της αναζήτησης ριζοσπαστικών και υλιστικών τρόπων αναπαράστασης της συλλογικής οργάνωσης όσων εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ. Επικοινωνία: xtalk.classes@googlemail.com


Η διάρθρωση (dispositif) των Foucault/ Deleuze αποδεικνύεται μία χρήσιμη θεωρητική έννοια για την ανάλυση των σχέσεων εξουσίας-αντίστασης, στο πλαίσιο των νέων μέσων, θέτοντας σε αμφισβήτηση την πιο παραδοσιακή αντίληψη των «δημοκρατικών δυνάμεων», η οποία ευρέως αποδίδεται στα νέα «κοινωνικά» μέσα. Η διάρθρωση περιλαμβάνει τις νοηματικές «γραμμές» της έκφρασης, της ορατότητας, της δύναμης και της διαφυγής για να αποκαλύψει τους δημοκρατικούς θύλακες του ψηφιακού κόσμου. Και είναι σημαντικό ότι αυτές οι γραμμές μπορούν να αναγνωρίσουν πιο ριζοσπαστικές δημοκρατικές έννοιες, οι οποίες ξεφεύγουν από τη συζήτηση και το θεσμικό πλαίσιο, αλλά ωστόσο αποδέχονται διορθωτικούς ρόλους στο πλαίσιο της δημοκρατικής ανταλλαγής. Για να θέσουμε κάποιους όρους αναφοράς, το παρόν άρθρο στηρίζει την πλειονότητα των βασικών αναφορών του για την διάρθρωση στην εμπνευσμένη ανάλυση του Kessler για την έμπνευση του Deleuze. Η δημοκρατική έμπνευση του άρθρου αντλείται περισσότερο από το έργο του Bart Cammaerts.


Αν και το άρθρο εστιάζει στις δημοκρατικές γραμμές διαφυγής, όπως αυτές ενυπάρχουν στα «ριζοσπαστικά προγράμματα» των νέων μέσων, ο συγγραφέας δεν υποστηρίζει ότι από το ψηφιακό πηγάζουν μόνο ροές απελευθέρωσης. Ούτε ότι ο συμβιβαστικός διάλογος που βασίζεται στην πλειοψηφία και κάνει καλό στη δημοκρατία είναι απών από το διαδίκτυο. Αλλά, μάλλον, ότι εντός του πλαισίου της διαμεσολαβημένης παγκοσμιοποίησης, είναι, τουλάχιστον, το ίδιο σημαντικό, όπως η αντιπροσώπευση και η διαδικασία κατάληξης σε συμφωνία, ότι τα κοινωνικά μέσα μπορούν να διαθέτουν τη θετική δύναμη της αντίστασης και της αυτονομίας σε πιο ριζοσπαστικούς, ενδεχομένως, «ανεξέλεγκτους» δημοκρατικούς σκοπούς.


Δομικά, οι περιπτωσιολογικές μελέτες, οι οποίες θα εξεταστούν στη συνέχεια επιχειρούν να χαρτογραφήσουν τις συντεταγμένες για τις (πολιτικές) σπουδές των νέων μέσων σύμφωνα με τον Theo Röhle, συνεπικουρώντας στην προσπάθεια αποκρυστάλλωσης ενός πιο αποτελεσματικού επιστημονικού τομέα (δες π.χ. την ανάλυση του Thomas Kuhn στο Flyvbjerg, 2006). Κανονιστικά, ενδεχομένως, να φέρουν ουτοπικά όνειρα ψηφιακής δημοκρατίας, σε ένα ευτοπικό μέρος χειραφέτησης ψάχνοντας δημοκρατικούς θύλακες στο ψηφιακό κόσμο. Τρία διαφορετικά μεταξύ τους εγχειρήματα βασισμένα στα νέα μέσα (eDiscussions, G8TV and Wikileaks) έχουν επιλεγεί για να δηλώσουν ξεκάθαρα την ποικίλη και συνάμα σταθερή φύση που μπορεί να παρέχει η διάρθρωση καταδεικνύοντας πώς ξεδιπλώνονται οι σχέσεις εξουσίας και πώς κάνει την εμφάνισή της μια δημιουργική (δημοκρατική;) νέα κατάσταση. Οι περιπτώσεις επιλέχθηκαν, επίσης, και λόγω της πρόσβασης του συγγραφέα στην πρωτογενή μορφή του eDiscussions, χορηγός του οποίου ήταν η Καναδική κυβέρνηση, αλλά και στην ανάπτυξη του Wikileaks και στην «προνομιούχο θέση του κοινού» στο πρόγραμμα ειδήσεων διαμαρτυρίας G8TV που βασίζεται στο Διαδίκτυο. Οι τρεις περιπτώσεις, οι οποίες θα περιγραφούν λεπτομερώς στη συνέχεια, οπτικοποιούνται εδώ στον ισχύοντα πολυαξονικό χάρτη της δημοκρατίας (Cammaerts, 2007).


eDiscussions


Πρώτα θα ασχοληθούμε με το πρόγραμμα της Καναδικής κυβέρνησης στο Διαδίκτυο, το eDiscussions. Το Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων και Διεθνούς Εμπορίου (DFAIT) άρχισε να αναπτύσσει επικοινωνία με τους Καναδούς μέσω του Διαδικτύου το φθινόπωρο του 2002. Με την υποκίνηση του αιτήματος επικοινωνίας από τους πολίτες με το, συνήθως, απόμακρο τμήμα, ο τότε βοηθός υφυπουργός Πολιτικής ρώτησε «τι μπορούμε να κάνουμε για να κινητοποιήσουμε τους Καναδούς και πώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το διαδίκτυο για να πούμε τη δική μας ιστορία;» Μέρος της απάντησης ήταν ένας συμμετοχικός τόπος, το «eDiscussion», όπου οι «Καναδοί» θα απαντούσαν σε ερωτήσεις πολιτικής, τις οποίες θα έθετε το τμήμα. Οι υπεύθυνοι για την πολιτική του DFAIT παρατήρησαν ότι το eDiscussions προσεγγίστηκε ως εργαλείο για την άσκηση δημόσιας διπλωματίας, ως έκφραση κυβερνητικού περιεχομένου (πολιτικής, δηλαδή) και ως μορφή συμμετοχής.


Η ευκαιρία για «συμμετοχή» παρέχεται, σχεδόν, αποκλειστικά μέσω ηλεκτρονικών μηνυμάτων στα Καναδικά Ακαδημαϊκά Ιδρύματα και στους φοιτητές τους. Σύμφωνα μα στατιστικά του Google για το DFAIT, για τους Καναδούς που ανταποκρίθηκαν, γενικά 60 – 70% συμμετέχουν από διευθύνσεις IP, οι οποίες συνδέονται με ακαδημαϊκά ιδρύματα, 20% έχουν σχέση με την κοινότητα των ΜΚΟ και τέλος, μόνο το 10% είναι μεμονωμένοι ιδιώτες. Οι ιδέες για τα θέματα του eDiscussion προέρχονται από την ομάδα του eDiscussion, το γενικό διευθυντή της και το βοηθό υφυπουργό Εξωτερικών και εκφράζουν «τα σημαντικά θέματα της Καναδικής εξωτερικής πολιτικής». Κάθε eDiscussion ξεκινά με βοηθητικές ερωτήσεις που παρέχονται για να «οριοθετηθεί η συζήτηση» (DFAIT, 2007). Ο εν λόγω ιστότοπος παρέχει εκτεταμένο πληροφοριακό υλικό με τη μορφή ηλεκτρονικών συνεντεύξεων βίντεο σημαντικών ακαδημαϊκών και επαγγελματιών με εξειδίκευση στο θέμα της συζήτησης. Οι προηγούμενες συζητήσεις μπορούν να βρεθούν στο διαδίκτυο.


Οι συζητήσεις μετριάζονται, ώστε να αποφευχθεί η προσβλητική χρήση της γλώσσας και για να «παραμείνουν εντός των ορίων που έθεσαν οι ερωτήσεις που τέθηκαν». Το DFAIT αναφέρει μόνο μία περίπτωση, όπου μία «εγχώρια ομάδα πίεσης» επιχείρησε να σφετεριστεί μία συζήτηση για την εξάπλωση των ελαφρών όπλων και να την οδηγήσει σε μια συζήτηση για το δικαίωμα οπλοφορίας στη χώρα. Τα κείμενα της ομάδας πίεσης υπέρ της οπλοφορίας αφαιρέθηκαν προς έκπληξη των αποστολέων, οι οποίοι αισθάνθηκαν ότι αποκλείστηκαν από τη συζήτηση. Αν το ερμηνεύσουμε, μέσω της διάρθρωσης, σαν μια γραμμή πειθαρχίας στη συζήτηση, θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε ότι η αφαίρεση των συγκεκριμένων κειμένων δεν επέτρεψε στην επικοινωνιακή λογική να ερευνήσει μέσω της συζήτησης το τέλος όλων των δηλώσεων.


Εδώ θα εξετάσουμε την ενότητα Ηλεκτρονικές Συζητήσεις που Προωθούν τη Δημοκρατία (Democracy Promotion eDiscussion) που ενέγραψε 141 δημοσιεύσεις κειμένων σε διάστημα τριών μηνών. Παρατηρήθηκε ότι αναπτύσσονταν, κυρίως, δύο γραμμές σκέψεις μέσα από τη συζήτηση: Η ανάγκη προώθησης της δημοκρατίας μέσω των εργαλείων της κυβέρνησης και ένα απωθητικό αίτημα για την αναγκαιότητα διευθέτησης βασικών ανθρωπίνων αναγκών –συμπεριλαμβανομένων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων- προτού οι ελιτίστικοι σχεδιασμοί της δημοκρατίας καταστούν εφικτοί (κάντε κλικ εδώ για έναν οπτικό χάρτη του eDiscussion – ομαδοποίηση βάσει εγγύτητας για την οπτική απεικόνιση συζητήσεων ουσίας).


Στο μεταξύ, μέσω της συζήτησης, ένας συντονιστής του DFAIT όρισε τη δημοκρατία ως ένα σύστημα, το οποίο επιτρέπει στους πολίτες να «ασκούν επιρροή στις αποφάσεις, οι οποίες επηρεάζουν τη ζωή τους» και ενθάρρυνε τους συμμετέχοντες να πουν τη γνώμη τους για τα εργαλεία που θα μπορούσε να παρέχει ο Καναδάς υπέρ αυτού του σκοπού. Αυτή η γραμμή δύναμης ορίζει τα θέματα στο πλαίσιο της συζήτησης. Παρατηρήθηκε η καταβολή σημαντικής προσπάθειας για την επίτευξη συμφωνίας στην ομάδα των συμμετεχόντων, οι οποίοι ταυτίζονταν με και συνηγορούσαν υπέρ των δημοκρατικών εργαλείων, με πιο συχνή αποστολή κειμένων που συνέθεταν προτάσεις απευθείας από προηγούμενα κείμενα. Αν σκεφτούμε υπό το πρίσμα της διάρθρωσης, θα μπορούσαμε να ερμηνεύσουμε τις ορατές «γραμμές» της δημοκρατίας που συζητούνται, έτσι, ώστε να ανταποκρίνονται με τη σύλληψη του Habermas για την επικοινωνιακή λογική.


Αν αναλογιστούμε τα ιδιαίτερα τεχνολογικά γνωρίσματα, τα οποία μεσολαβούν για την εμπλοκή (κειμενο-κεντρικά, όχι ακριβώς σε πραγματικό χρόνο, μηνύματα), τη στόχευση των συμμετεχόντων, τη «ρύθμιση» των ορίων στην έκφραση των συμμετεχόντων και το αρχικό πλαίσιο των θεμάτων, δεν αποτελούν έκπληξη τα επακόλουθα φαινόμενα, τα οποία αποτυπώνουν πιστά μια διαλογική συζήτηση. Η ελεγχόμενη ανταλλαγή κειμένων φαινόταν ότι λειτουργεί ως συντονιστής της γνώμης και της σκέψης για την επίτευξη μιας ανταλλαγής ιδεών με εγκράτεια, η οποία σύμφωνα με μια ανάλυση κατά Habermas θα μπορούσε, σίγουρα, να θεωρηθεί ως επικοινωνιακός ορθολογισμός. Και άλλα στοιχεία, ακόμα, από παλαιότερες συζητήσεις στο eDiscussions ενισχύουν τη θέση του επικοινωνιακού ορθολογισμού: οι αξιωματούχοι του DFAIT αναγνωρίζουν ότι μετέβαλαν το δικό τους πλαίσιο πολιτικής προς την κατεύθυνση των αποτυχημένων κρατών με την υιοθέτηση της σύλληψης των «εύθραυστων πόλεων», έννοια που εμφανίστηκε στο προσκήνιο από παλαιότερη συζήτηση στο διαδίκτυο.


Μέθοδοι, πάντως, αντίληψης για τη διατήρηση του ελέγχου στο πλαίσιο της συζήτησης μέσω ενεργών «γραμμών» έκφρασης, επανάληψης και διόρθωσης, όπως παράγονται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες είναι ενδεικτικές μιας πιο λεπτής κατανόησης του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιήθηκε η εξουσία σε αυτά τα νέα κοινωνικά μέσα. Στο eDiscussion, το οποίο προωθεί τη δημοκρατία, ένας από τους συμμετέχοντες εξέφρασε το κανονιστικό ενδιαφέρον για την «προώθηση της δημοκρατίας», όταν αυτές οι λέξεις συνδυάζονται με τις καταστροφικές πολιτικές του «George Bush» και τις ενέργειες από τις οποίες απέχει πλέον ο υπόλοιπος κόσμος στην πλειονότητά του. Μετά το σχόλιο, πολλοί από τους συμμετέχοντες ανακάλεσαν το πλαίσιο, στο οποίο είχε εντάξει το θέμα από την αρχή ο συντονιστής της συζήτησης και πρότειναν στην ομάδα «να μην ενταχθεί ο Bush στη συγκεκριμένη συζήτηση». Η άρνηση συμπερίληψης ενός αμφιλεγόμενου προσώπου και της πορείας δράσης του για την «προώθηση της δημοκρατίας» και η άρνηση συμπερίληψης της αντίστασης γύρω από αυτό, μπορεί να ερμηνευτεί ως μια από τις πιο επιδέξιες γραμμές δύναμης που «ρυθμίζουν» τις σκόρπιες καμπύλες της δημοκρατικής έκφρασης. Μία «ριζοσπαστική γραμμή» διαφυγής κατά τον Deleuze μπορεί, ενδεχομένως, να αποκλειστεί για τη διατήρηση της συνεκτικότητας του όλου.


Η γνώση που δημιουργείται στο πλαίσιο της συζήτησης και εκφράζει αυτούς που συμμετέχουν μπορεί να θεωρηθεί ως αποτέλεσμα μιας «συγκεκριμένης δομής» κοινωνικής πρακτικής, τεχνολογίας και (επιδέξιας) εξαναγκαστικής δύναμης – με άλλα λόγια μια κοινωνική μηχανή, η οποία αναμειγνύει τη σχεσιακή πλευρά της τεχνολογίας, των μέσων και της δύναμης: η διάρθρωση. Είναι, επίσης, ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι το ανοικτό πλαίσιο και η επιδέξια χρήση των συντονιστών στη συζήτηση οδηγεί σε απολιτικές συζητήσεις. Αν και η εξάλειψη των σχολίων της εγχώριας ομάδας πίεσης υπέρ της οπλοφορίας μπορεί να φαίνεται δικαιολογημένη, οι επιδέξιες γραμμές δύναμης που «ορίζουν» τι θα συζητηθεί είναι παρούσες.


Αλλά δεν μπορούμε να πούμε και ότι ορισμένοι από τους συμμετέχοντες δεν θεωρούν ότι η συμμετοχή τους έχει δημοκρατική αξία και πιθανόν, είναι ένδειξη χειραφέτησης. Μια μειονότητα από τους συμμετέχοντες, μάλλον, αυτοί που έχουν στείλει τα περισσότερα ηλεκτρονικά μηνύματα (δες Price 2006), στα σχόλιά τους ότι αισθάνθηκαν πιο μορφωμένοι και ενεργοί ως πολίτες μέσω της συμμετοχής τους – ένας μάλιστα, υποστήριξε ότι ακόμα και αν δεν υπήρχε κάποιο διακριτό αποτέλεσμα στην πολιτική, η συζήτηση ήταν «καλή για τον Καναδά», γιατί «έκανε τους ανθρώπους να σκεφτούν για το ότι είναι Καναδοί». Η (αυτο) εκπαίδευση μέσω της συμμετοχής στο eDiscussion μπορεί να επηρεάζει τη διαδικασία χειραφέτησης (Freire, 2000), αν – αφήνοντας κατά μέρος τα ιδεολογικά επιχειρήματα του Μαρξ – αυτοί που συμμετέχουν συνδέονται με τα θέματα με τέτοιο τρόπο που να επιτρέπει κάποιου είδους «δράση» (π.χ. μέσω κάποιας μελλοντικής συμμετοχής σε μία ΜΚΟ).


Δεν αποτελεί έκπληξη ότι παρατηρήθηκε κάποια επίδραση από τον Habermas στο eDiscussion. Πάντως, η σκέψη πάνω στις δύο πορείες για την επίτευξη συμφωνίας όσον αφορά στη δημοκρατία (ανάγκες/δικαιώματα κατά εργαλείων) οι γραμμές της έκφρασης, της διόρθωσης και της ορατότητας μπορούν να προσφέρουν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τη διαφορετικότητα των απόψεων και τη δημιουργικότητα στο πλαίσιο αυτού του νέου φαινομένου των μέσων. Οι ομοιότητες του eDiscussion με τις αντιλήψεις του Habermas εμπεριέχουν έναν μεγάλο αριθμό παράλληλων γραμμών έκφρασης και ορατότητας με τις διορθωτικές γραμμές δύναμης αμφοτέρων του πλαισίου των συντονιστών και του συνεχούς ελέγχου της ατζέντας και των οργανικών ορίων, τα οποία θέτουν οι συμμετέχοντες έξω από τον κατασκευασμένο κοινωνικό χώρο και μέσο καθ’ εαυτό. Οι γραμμές της διόρθωσης, λοιπόν, που κάνουν παράλληλες τις διαλογικές γραμμές έκφρασης και της γραμμές της ορατότητας, οι οποίες αφενός συνθέτουν έννοιες, αφετέρου οδηγούν σε επίτευξη συμφωνίας, ενδεχομένως, εξηγούν καλύτερα το ψηφιακό, αποκεντρωμένο και δημοκρατικό πολιτικό φαινόμενο.


G8TV


Το δεύτερο εγχείρημα με το οποίο θα ασχοληθούμε είναι το G8TV, ένα είδος διαδικτυακού «ειδησεογραφικού περιοδικού», το οποίο καταλογογραφούσε κινήσεις αντίστασης και διαμαρτυρίες για τη συνάντηση των G8 το καλοκαίρι του 2007 στο Heiligendamm της Γερμανίας. Εκτός του πλαισίου της διαλογικής συζήτησης και των σχετικών μοντέλων δημοκρατίας (κατά Lippman ή Habermas, δηλαδή), το G8TV φαίνεται ότι παρέχει ένα σταθερό αντιθετικό σημείο αναφοράς στη φιλελεύθερη αντίληψη της δημοκρατίας. Η Chantal Mouffe, ίσως, παρ’ όλα αυτά, αντιλαμβανόταν το G8TV ως ριζοσπαστικά σημαντικό για τη δημοκρατία: σε αντίθεση με τον ξερό συμβιβασμό, εκπέμπεται μία ανταγωνιστική και πολιτική ζέση, η οποία δεν περιορίζεται από τεχνητά όρια (δες Hardt και Negri 2002) .


Χρησιμοποιώντας τον μηχανισμό για να αντιληφθούμε το μηχανισμό του G8TV, βλέπουμε τις γραμμές έκφρασης να υποκειμενοποιούν τη δική τους διαφορετικότητα και ως εκ τούτου να παράγουν μία δημιουργική δήλωση θετικής αντίστασης. Στη γλώσσα του Deleuze, η διαδικασία της αυτο- υποκειμενοποίησης δημιουργεί μια «υπεραξία» από τις καθιερωμένες μορφές γνώσης (Deleuze, 1992). Στον πυρήνα της, η διαδικασία κατά τον Deleuze γινόταν αντιληπτή σε κάποιο επίπεδο από τους διαμαρτυρόμενους του G8TV, οι οποίοι αναγνώριζαν τη δική τους στάση τους ως το «σύμβολο της όλης διαμαρτυρίας»: «κατευθείαν στην περίφραξη». Για να αποκτήσει το δικό του στίγμα το πρόγραμμα, κάθε εκπομπή ξεκινούσε με μια πανοραμική άποψη της περιμέτρου ασφαλείας, ένα συμβολικό εμπόδιο ανάμεσα στον κόσμο (ή το πλήθος) και τους ηγέτες. Η έμφαση που αποδιδόταν στην περίφραξη συμβόλιζε όχι μόνο ότι οι G8 δεν ήταν σύννομοι και γι’ αυτό το λόγο χρειάζονταν προστασία, αλλά και τον δικό τους αποκλεισμό από τη συζήτηση (υποκειμενοποιώντας τη δική τους διαφορετικότητα), τη διακυβέρνηση και την παγκοσμιοποίηση συνολικά.


Ενδιαφέρον, επίσης, έχει ότι ο τρόπος της εκπομπής ενισχύει περαιτέρω το εναλλακτικό και ανταγωνιστικό μήνυμα καταδεικνύοντας την ποικιλία και την ευπλαστότητα ή «τη διαμόρφωση της τεχνολογίας», η οποία ενυπάρχει δυναμικά στα νέα μέσα. Για να δηλώσουν την αισθητική αντίθεση στην κυρίαρχη τάση παρουσίασης των ειδήσεων στην τηλεόραση, αμφότεροι, παρουσιαστές και συνεντευξιαζόμενοι στο G8TV είναι ανώνυμοι. Οι παρουσιαστές των ειδήσεων αναγνωρίζονται από τη λέξη «ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΣ (PRESENTER)» που είναι τυπωμένη σε άσπρο χρώμα στα μαύρα μπλουζάκια τους. Κομμένα χαρτόνια πίσω τους περιγράφουν έξυπνα τα «αντικείμενα» στο στούντιο, τα οποία περιλαμβάνουν ένα «φορητό ηλεκτρονικό υπολογιστή», «καλώδια», «δημοκρατία», «μίξερ», «αντίσταση» και «μέσα». Παραγωγοί και τεχνικοί που είναι ορατοί κατά τη λήψη της εικόνας φορούν μάσκες, καθώς δουλεύουν πάνω στα διάφορα «αντικείμενα», τονίζοντας επιπλέον την αναρχική (πιθανότατα αντικοινωνική) ριζοσπαστική φύση της δικής τους παραγωγής μέσων. Καθώς αντιλαμβανόμαστε τις γραμμές των κοινωνικών σχέσεων κατά τη διαμαρτυρία, μπορεί να θεωρηθεί ότι δηλώνουν και επηρεάζουν τη χρήση της τεχνολογίας παρέχοντας μια αισθητική διαφορετικότητας και ανταγωνισμού του περιεχομένου.


Σημαντικό, επίσης, είναι ότι οι απόψεις των διαμαρτυρόμενων παρουσιάζονται ως ομοιόμορφες και στοιχειοθετούνται από «επιχειρήματα» που επαναλαμβάνονται συχνά. Η πιο συχνά επαναλαμβανόμενη κοινοτοπία ήταν η εξής: «πολλοί χαρούμενοι άνθρωποι… καταφτάνουν» για να κλείσουν δρόμους και να συμμετέχουν στον αγώνα με άλλους τρόπους – και με το να τους κυνηγούν γυμνούς στα χωράφια. Καμιά οργανική δημοκρατική αξία δεν μπορεί να βρεθεί στις ανώνυμες ενέργειες του G8TV ή στο περιεχόμενο που καλύπτει (δηλαδή, κανένας θεσμικός, αντιπροσωπευτικός και συμβιβαστικός δρόμος προς τη δημοκρατία). Κανονιστικά, πάντως, τα θέματα ουσίας, τα οποία εγείρει το G8TV είναι σημαντικά για τη δημοκρατία, όπως τα οραματίζονται αμφότεροι οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί και οι ριζοσπαστικοί διανοούμενοι: η ελευθερία (ή το δικαίωμα) στην επικοινωνία, ανεξάρτητα από το αν αυτό μετράται σε συμφέροντα, συζητήσεις ή διαμαρτυρίες.


Αν βάλουμε μαζί την αισθητική και το περιεχόμενο, ενδεχομένως, να επιτρέπουν μια γραμμή διαφυγής υποκειμενοποιώντας το μέσο και τη διαδικασία της αφήγησης σε σχέση με τα κυρίαρχα μέσα και με τη χρήση μεταφοράς, με την υπάρχουσα διακυβέρνηση. Όπως γίνεται αντιληπτό από το περιεχόμενο, η αισθητική του μέσου, καθώς και τελείως κυριολεκτικά, το περιβάλλον, οι κοινωνικές σχέσεις μέσα από το ανακάτεμα και την αλληλεπίδραση με το τεχνολογικό μέσο G8TV παρουσιάζονταν έτσι, ώστε να παράγουν μια συγκεκριμένη ιστορική δομή ή μηχανισμό αντίστασης. Η αλληλοσυσχέτιση του φυσικού και κοινωνικού χώρου των διαμαρτυρόμενων (εκτός της κυρίαρχης ή της κατά Habermas δημόσιας σφαίρας), ο τρόπος με τον οποίο απευθύνονταν (ανώνυμα, συμμετοχικά και μέσω της διήγησης) και η χρήση της διαθέσιμης τεχνολογίας (συνεργατική διασπορά μέσω του διαδικτύου και γρήγορη παραγωγή τεχνικών «επαγγελματία καταναλωτή») παράγουν έναν θεωρητικό μηχανισμό, ο οποίος όχι μόνο αποκαλύπτει σχέσεις δύναμης, αλλά και με τη σειρά του επηρεάζεται από αυτές τις σχέσεις. Ο εξωτερικός παρατηρητής είναι σε θέση, λοιπόν, να αναγνωρίσει το προϊόν αυτής της διάρθρωσης ως μία συγκεκριμένη ιστορική δομή «εναλλακτικού ηλεκτρονικού μέσου διαμαρτυρίας». Κατανοώντας το G8TV μέσω της διάρθρωσης, μας παρέχει στοιχεία χειραφέτησης και δημιουργεί μια «πολλαπλότητα, η οποία δρα», που την συναντάμε στη, χωρίς περιορισμούς, δημοκρατική κυριαρχία του Hardt και του Negri (2002, σελ. 329).


Ίσως, λοιπόν, ότι η γραμμή αντίστασης του G8TV «διαφεύγει» ως μια ριζοσπαστική ενσάρκωση της δημοκρατίας, αν και προτάσσεται από το πλήθος – χωρίς να επιβεβαιώνει την ανατροπή συγκεκριμένων σχέσεων εξουσίας και δύναμης – αλλά σχηματίζει και ενδιαφέρεται για το αυτόνομο άτομο και, μέσω θετικών ενεργειών σχηματισμού ταυτότητας, παρέχει έναν ιστότοπο από τον οποίο μπορεί να αναπτυχθεί αντίσταση. Αυτός ο δημιουργημένος χαρακτήρας δεν πρέπει να περιγράφεται ως ατομικιστικός και άκαμπτος (Bhabha, 1994), αλλά να προσφέρει την ανταγωνιστική «πολλαπλότητα που δρα». Η ρευστή, δυναμική φύση της διάρθρωσης κατέχει σχέσεις τεχνολογίας, κοινωνικές πρακτικές και ταυτότητα σε ετερογενείς γραμμές υβριδικότητας, ενόσω επιτρέπει στο άτομο να αναδειχθεί μέσω της δημιουργικότητας στο πλαίσιο των κοινωνικών μέσων. Κοινωνικά μέσα, τα οποία αυτή τη στιγμή είναι ανώνυμα, μεμονωμένα, ανταγωνιστικά, καθώς και ψηφιακά, αποκεντρωτικά και διασπαστικά.


Wikileaks


Η τελευταία περίπτωση με την οποία θα ασχοληθούμε είναι η εμφάνιση ενός συμμετοχικού εγχειρήματος με τίτλο Wikileaks. Χρησιμοποιώντας συμμετοχικά, αποκεντρωμένα και ανώνυμα εργαλεία του Διαδικτύου, το Wikileaks προσπαθεί να δημιουργήσει μία αποθήκη γνώσεων από έγγραφα που διαρρέουν ανώνυμα για να αποκαλύψει την ανήθικη συμπεριφορά των κυβερνήσεων και των επιχειρήσεων. Η δομή του Wikileaks περιλαμβάνει «αυτούς που αποκαλύπτουν την αλήθεια», τους συντάκτες, τους αναλυτές και τους επισκέπτες. Αυτοί που αποκαλύπτουν την αλήθεια (όπως ελπίζουμε) συνεισφέρουν ιστορίες που αξίζει να ειπωθούν μέσω της ανώνυμης δημοσίευσης κυβερνητικών και εταιρικών εγγράφων που πιο πριν δεν έφταναν στο φως της δημοσιότητας. Το Wikileaks βρίσκεται σε αναζήτηση συμμετεχόντων με εμπειρία στην κοινότητα των υπηρεσιών πληροφοριών, της ακαδημαϊκής έρευνας και της δημοσιογραφίας για να παρέχει αναλύσεις των εγγράφων που λαμβάνει. Τέλος, ο ιστότοπος έχει κατασκευαστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε οι δημοσιογράφοι να έχουν πρόσβαση στο υλικό και να μπορούν να αντλήσουν από αυτό ιστορίες που θα μπορούν και να δημοσιευτούν με τον παραδοσιακό τρόπο. Οι ετερογενείς ομάδες και οι ανάγκες εντός του Wikileaks το κάνουν να φαντάζει σαν ένας ιδανικός χώρος για την περιγραφή των σχέσεων από το μηχανισμό. Για παράδειγμα, σαν ένας «συγκεκριμένος ιστορικός σχηματισμός», ο οποίος παράγει δομές γνώσης και δύναμης, το Wikileaks θα μπορούσε εύκολα να νικήσει την «αγορά πληροφοριών» με τον ίδιο τρόπο που το νέο μέσο Wikipedia το έχει επιτύχει για τις πληροφορίες γνώσεως.


Η μελέτη του Wikileaks περιπλέκεται από δύο στοιχεία. Πρώτον, όταν διεξήχθη η έρευνα, το Wikileaks ήταν στο μέσο της ανάπτυξής του και η μορφή του φαινομένου μόλις άρχιζε να σχηματίζεται (ή να εκφράζεται, να γίνεται ορατή και να ορίζεται σύμφωνα με τον μηχανισμό του Deleuze). Δεύτερον, οι ιδρυτές του Wikileaks επιχειρούν να τρέξουν και να καθοδηγήσουν τον ιστότοπο τελείως ανώνυμα. Η παράξενη αυτή κατασκευή της διαφάνειας και της ανωνυμίας μπορεί να παρέχει μεμονωμένα δεδομένα και να αποκρύβει το ευρύτερο πλαίσιο, θέτοντας σε αμφισβήτηση τη χρησιμότητα της επιχειρούμενης ανάλυσης και του ίδιου του ιστότοπου.


Σε μια προσπάθεια να ξεπεράσουμε αυτούς τους μοναδικούς περιορισμούς, η αρχική έρευνα περιελάμβανε αυτό που θα μπορούσε να περιγραφεί ως μία όψη της «εθνογραφίας δικτύων». Φέρνοντας σαν παράδειγμα τα τέσσερα χρόνια μελέτης των πολιτικών εκστρατειών των νέων μέσων του Howard (2006), η εισαγωγική έρευνα που παρουσιάζεται εδώ, η οποία μπορεί να περιγραφεί ως μερικώς αυτοεθνογραφική, επιχειρεί να εξετάσει τις μεθόδους του χώρου της (ψηφιακής) εθνογραφίας στους ιστότοπους, οι οποίοι έχουν επιλεγεί ως σημαντικοί από την ανάλυση της κοινωνικής δικτύωσης. Πρέπει να σημειωθεί, όπως είναι αναμενόμενο από τα συμμετοχικά μέσα, οι γραμμές που χωρίζουν το υποκείμενο από το αντικείμενο, ή τον ερευνητή και τους συμμετέχοντες στο Wikileaks (Wikileakians) έχουν εξαφανιστεί και στο πλαίσιο της θεματικής της διάρθρωσης, η δομή των σχέσεων αναπτύχθηκε με την ηλεκτρονική επαφή από το Μάιο μέχρι τον Αύγουστο του 2007.


Η κοινωνική δομή (που μπορεί να εξακριβωθεί), όπως χαρτογραφείται μέσω e-mail υπαινίσσεται την ύπαρξη οργανικών μονάδων εθελοντών, οι οποίοι εργάζονται για το πρόγραμμα αρμονικά, αλλά χωρίς να έχουν γνώση του όλου, όπως ακριβώς και η χωρισμένη σε τμήματα πρόοδος (αναφορικά με ζητήματα τεχνολογίας, ή το ανέβασμα νέων εγγράφων) ήταν ελλιπώς και τυχαία διαθέσιμη σε άλλους επιλεγμένους χρήστες. Θα μπορούσε κάποιος να εξάγει το συμπέρασμα ότι η διαμόρφωση της χρήσης της τεχνολογίας και των κοινωνικών σχέσεων στο Wikileaks οδήγησε σε γραμμές δύναμης, οι οποίες δημιούργησαν την ανωνυμία και την απόσταση μεταξύ αυτών που εμπλέκονται οργανικά και κανονιστικά.


Ένα από τα κυριότερα κομβικά σημεία ανταγωνισμού που αποκαλύφθηκαν από την ανάλυση της κοινωνικής δικτύωσης είναι η συζήτηση της ιδεολογικής βάσης του Wikileaks. Μετά από μια σύντομη περίοδο φαινομενικής συμφωνίας συνεργασίας και την ανάπτυξη επαφών με τους οργανωτές του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (World Social Forum (WSF)), διευρύνθηκε η συζήτηση μεταξύ των συμμετεχόντων στο Wikileaks, οι οποίοι αισθάνθηκαν την ανάγκη να «κρατήσουν την προοδευτική/Κομουνιστική/ Σοσιαλιστική ιδεολογική ατζέντα και ρητορική» εκτός του εν λόγω εγχειρήματος (‘jbdigriz’ in Heemsbergen, 2007c). Σύμφωνα και με την πρόσκληση του Mouffe να ταυτιστεί πάνω από όλα με τη δημοκρατία, ένα σχόλιο του ιδίου πνεύματος τόνιζε ότι «το Wikileaks είναι, όπως η ίδια η δημοκρατία, μεγαλύτερο από τις ιδιαίτερες φιλοδοξίες και την ατζέντα σας, όσο υψηλές και αν είναι» (‘james’ in Heemsbergen, 2007c). Οι ιδρυτές του φαίνεται, λοιπόν, ότι συμφωνούν με τη θεσμοποίηση του Wikileaks δηλώνοντας ότι «Ο στόχος μας είναι να επιτύχουμε ευρεία υποστήριξη (όχι μόνο ανθρώπους της διαφάνειας, δηλαδή), ώστε να καταστεί αδύνατη η καταστολή του Wikileaks στο Δυτικό κόσμο.» (‘WL’ στο Heemsbergen, 2007b).


Ένας μαθητής της Mouffe θα μπορούσε να θεωρήσει την αμέριστη υποστήριξη ως ταύτιση με τις διαδικασίες της δημοκρατίας εκτός των φιλελεύθερων θεσμών, προϋπόθεση της οποίας είναι και η δράση χειραφέτησης. Σε φαινομενική συμφωνία με τον Mouffe, αναφερόταν στο διαδίκτυο ότι η ταύτιση (αφενός του εαυτού, αφετέρου των άλλων) με το Wikileaks θα πηγάζει από μία «αναλυτική αδιαφορία» για να καταστεί εφικτό ένα «σύνολο ενεργειών – μία ελευθερία! – την οποία δεν διέθεταν πριν τα άτομα» (διάφοροι στο Heemsbergen, 2007c). Οι εν λόγω ενέργειες ελευθερίας, ενδεχομένως, να κάνουν δυνατό έναν «αγνωστικιστικό ανταγωνισμό» μιας ριζοσπαστικής, βαθιάς δημοκρατίας. Επιπλέον, μελετώντας το Wikileaks υπό το πρίσμα της διάρθρωσης, διευκολύνεται η συγκέντρωση πολλαπλών γραμμών ριζοσπαστικής έκφρασης και ορατότητας για να διακλαδωθούν, να αποκλίνουν και να ξεφύγουν σαν γραμμές μιας διαδικασίας υποκειμενοποίησης. Η διαδικασία υποκειμενοποίησης συμβαίνει, όταν τα έγγραφα εκτίθενται και αναλύονται ανοιχτά από τους ανώνυμους συμμετέχοντες. Κάποιος θα μπορούσε να θεωρήσει ότι οι γραμμές που δηλώνουν την ανωνυμία (αμφότερες κοινωνικές και τεχνικές), οι οποίες διακλαδώνονται και αλληλεπιδρούν με νέες γραμμές ορατότητας (έγγραφα και αναλύσεις), να ρυθμίζονται –και την ίδια στιγμή υποκειμενοποιούνται για να ξεφύγουν – από τη φύση τους. Με πιο απλούς όρους, ό,τι έχει κάνει η Wikipedia για την αλήθεια στο εγκυκλοπαιδικό ρεπερτόριό της μέσω της αποκεντροποίησης της δύναμης, της έκφρασης και της ορατότητας, επιχειρεί να κάνει το Wikileaks ακόμα πιο συγκεκριμένο – παρέχει μια ριζοσπαστική διαφάνεια κατά την αποκάλυψη της αλήθειας.


Αν και το Wikileaks μόλις άρχισε να αναπτύσσεται, οι παρατηρήσεις από τη γέννησή του προτάσσουν τον μηχανισμό για την κατανόηση και την εξήγηση των wiki κοινωνικών μέσων και των δημοκρατικών δυνατοτήτων τους. Μια ανέκδοτη σημείωση, η σημαία του Wikileaks «ένα τόπος για δημοσιογράφους, ανθρώπους που λένε την αλήθεια και για όλους τους υπόλοιπους∙ παγκόσμια προστασία των πηγών και της ελευθερίας του τύπου, από τώρα», είναι ενδεικτική της σχεσιακής κατανόησης της τεχνολογίας από τους συμμετέχοντες, των κοινωνικών πρακτικών και της δυναμικής της χειραφέτησης σε ό,τι πρόκειται να κάνει την εμφάνισή του. Η χρήση του «από τώρα|» αντί του πιο επίσημου «από το 2007» έγινε εν μέρει για να «αποδοθεί έμφαση στην οργανική, αναπτυσσόμενη φύση του wiki – Web 2.0» (διάφοροι στο Heemsbergen, 2007a). Οι συμμετέχοντες στο Wikileaks φαίνεται ότι κατανοούν ότι προτάσσοντας τον προσανατολισμό τους, εμφανίζουν αυτό που αλλάζει, και καθιστούν την «αποκάλυψη της αλήθειας» μια θετική επίδειξη δύναμης ή αντίστασης. Έγγραφα που έχουν διαρρεύσει και αναλυθεί ανοιχτά και ανώνυμα, ενδεχομένως, να γίνουν το θέμα πολιτικών ειδήσεων και όχι απλώς αντικείμενο.


Δεν είναι, λοιπόν, το γράψιμο της ιστορίας αυτό που κάνει τα Wikis να ξεχωρίζουν, αλλά η ικανότητα, η διαδικασία και η ροή θετικών γραμμών δύναμης, έκφρασης και διαφυγής, οι οποίες αλληλεπιδρούν με την ιστορία. Κάτι περισσότερο από μια συζήτηση, σύμφωνα με τον Habermas, που φτάνει σε μια επικοινωνιακή λογική, οι ατέλειωτες προσθήκες στο Wikileaks (και τη Wikipedia) είναι ένας αγνωστικιστικός ανταγωνισμός «από τώρα». Πιο σημαντικό από το ποιος άλλαξε τι και γιατί, είναι ότι υπάρχει αλλαγή: υπάρχει υποκειμενοποίηση των αξιώσεων της γνώσης – οι οποίες καταλύονται από τα ψηφιακά, αποκεντρωμένα και διασπαστικά χαρακτηριστικά αυτών των κοινωνικών νέων μέσων.


Εν κατακλείδι


Τέσσερις συμπερασματικές παρατηρήσεις. Πρώτον, συγκεκριμένα για την αντίσταση, η διάρθρωση επιτρέπει στη δύναμη να είναι κάτι περισσότερο από συγκεκριμένα αντικείμενα και επιβολή περιορισμών. Αν ονομάσουμε τον ιστότοπο της αντίστασης ως εαυτό, ο Foucault υποδεικνύει τη δημιουργία ταυτότητας και έκφρασης -αυτονομία- ως μια πιθανώς απελευθερωτική και δυναμική διαδικασία. Εξερευνήσαμε τρεις ιστότοπους αυτού του είδους: το eDiscussions, το G8TV και το Wikileaks, τα οποία μπορούμε να θεωρήσουμε ως ευτοπικά: οντότητες χειραφέτησης που ζουν στον ψηφιακό κόσμο. Η αντίσταση, όπως εμφανίζεται και στις τρεις περιπτώσεις ήταν ανεξάρτητη από τις καθιερωμένες δομές δύναμης, αλλά αντίθετα ταυτιζόταν με ένα αυτόνομο (υβριδικό;) εαυτό: δημιουργώντας υποκειμενοποιημένες αναλύσεις στο Wikileaks, ενισχύοντας την ιδιότητα του πολίτη μέσω των ηλεκτρονικών συζητήσεων (eDiscussions), και στην περίπτωση του G8TV, απλά, ορθώνοντας το ανάστημα μπροστά «στην περίφραξη».


Δεύτερον, αν αναλύσουμε τα νέα μέσα μέσω της διάρθρωσης, προτάσσονται ριζοσπαστικοί δημοκρατικοί «θεσμοί» ως καλύτεροι διαιτητές της θετικής δημοκρατικής δύναμης από τις παραδοσιακές αντιλήψεις των σκέψεων του Habermas ή των «αδύναμων» θεσμικών διαδικασιών. Η διάρθρωση επιτρέπει στη ριζοσπαστική πολιτική να δράσει στο πλαίσιο της «δημοκρατίας» χρησιμοποιώντας τα μέσα, τα οποία εντός ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος, παρακάμπτουν αυτούς που προσπαθούν να περιορίσουν τη συμμετοχή (Flyvberg, 1998, σελ. 236). Σε διαφορετική έκταση, όπως παρουσιάστηκε στις περιπτωσιολογικές μελέτες, τα νέα μέσα παρακάμπτουν αυτούς που περιορίζουν τη συμμετοχή όχι μόνο μέσω πρακτικών αποτελεσμάτων (όπως εμφανίζονται στην πολιτική, στις διαμαρτυρίες και τη διαφάνεια), αλλά στον πληροφοριακό χώρο της δημιουργίας γνώσης.


Τρίτον, από την οπτική της διάρθρωσης, τα νέα ή κοινωνικά μέσα, σε ορισμένες περιπτώσεις, επιτρέπουν μέσω της «ηθικής της παράβασης» (δες Richter στο Rohle, 2005 ) την δημιουργία ενός αδέσμευτου δημοκρατικού πλήθους.


Τέλος, σημειώνουμε ότι ο διάρθρωση δημιουργείται και οραματίζεται μέσω ενεργειών, σχέσεων και ορίων, παρά ουσιωδών ζητημάτων. Αυτό επιτρέπει στον ευμετάβλητο θεωρητικό χάρτη να κατανοήσει εκ νέου, όχι μόνο τη μυωπική «δημόσια σφαίρα», αλλά και τα δημόσια «σφαιρίδια» στο πλαίσιο των γραμμών του διάρθρωσης, παρά ζητήματα που έχουν κορεστεί από τη μέχρι σήμερα βιβλιογραφία. (Δες Gitlin και Downey & Fenton στο Cammaerts, 2005α). Με άλλα λόγια, ο διάρθρωση σχετίζεται με την έννοια του σχηματισμού διαφορετικών δημοσίων «σφαιριδίων», τα οποία πρώτα βασίζονταν σε εκ των υστέρων κανονιστικές κρίσης ουσίας εντός του πλαισίου, εκτός ή και εναντίον του δημόσιου καλού.


Βιβλιογραφικές αναφορές


Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. London ; New York: Routledge.
Cammaerts, B. (2005a). “Alternative Communication and Information in the Information
Age’. Paper presented at the Civitas 2005: session ‘Informazione e società nella
società dell’informazione’
Cammaerts, B., & Carpentier, N. (Eds.). (2007). Reclaiming the media : communication
rights and democratic media roles. Bristol, UK ; Chicago, IL: Intellect Books.
Deleuze, G. (1992). “What is Dispositif”. In T. J. Armstrong (Ed.), Michel Foucalt:
Philosopher (pp. 159-167). Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf.
Flyvbjerg, B. (2006). Five Misunderstandings About Case Study Research. Qualitative
Freire, P. (2000). Pedagogy of the Oppressed (M. B. Ramos, Trans.): Continuum.
Hardt, M., & Negri, A. (2002). “Globalization and Democracy”. In O. Enwezor, C.
Basualdo & U. M. Bauer (Eds.), Democracy Unrealized – Platform 1 (pp. 323-
336): Hatje Cantz.
Heemsbergen, L. (2007a). Anonymous email chain with “Jay” a founder of WikiLeaks (pp. Personal Communication from August 2 2007).
Heemsbergen, L. (2007b). Anonymous email chain with “WL” the voice of the Founders of WIkiLeaks (pp. Personal Communication from June 9 2007).
Heemsbergen, L. (2007c). Anonymous email chain with participants of WikiLeaks (pp. Personal Communication from June 5 2007).
Heemsbergen, L. (2007e). Preliminary Interview Questions. [Email Interview Policy Officers]. 26 July 2008
Heemsbergen, L. (2007f). [Interview with Policy Officer 1]. 08 Aug 2008
Heemsbergen, L. (2007g). [Interview with Policy Officer 2]. 30 July 2007
Howard, P. N. (2006). New media campaigns and the managed citizen. Cambridge ; New
York: Cambridge University Press.
Rohle, T. (2005). “Power, reason, closure: critical perspectives on new media theory”. New
Media & Society, 7(3), 403-422.


Πρόσφατα, το republic.gr με κάλεσε να λάβω μέρος σε μια συζήτηση με στόχο ‘μια κριτική στο κοινωνικό web εστιασμένη σε πέντε άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/ συλλογικότητα, πολιτιστική διαφορά, ακτιβισμός’, την οποία το re-public ξεκίνησε με έναν διάλογο μεταξύ του Trebor Scholz και του Paul Hartzog.


Το έργο αυτό ήταν για μένα αναπάντεχα δύσκολο στην κατανόησή του. Η προτεινόμενη ορολογία μου φαινόταν ξένη, παρόλο που υποτίθεται ότι είμαι ειδικός στο Ίντερνετ, την επικοινωνία, το μοίρασμα και όλα αυτά που το Web 2.0 υποτίθεται ότι είναι. Εννοώ, πώς γίνεται όταν πληρώνουμε 10 ευρώ για να πάμε στον κινηματογράφο να μιλάμε για ψυχαγωγία, ενώ όταν κάνουμε –δωρεάν!- κάτι στο Facebook να είναι εκμετάλλευση;


Καθώς έχω παρακολουθήσει μόνο τις βασικές σπουδές Οικονομίας και/ή Κοινωνικών Επιστημών, στην αρχή φοβήθηκα ότι επρόκειτο για κάποιο ακαδημαϊκό πλαίσιο που δεν μπορούσα να καταλάβω και επομένως δεν θα μπορούσα να συμμετάσχω σ’ αυτό. Διαβάζοντας όμως άλλους σχολιαστές πάνω στο το θέμα, ειδικότερα τη συμβολή του Michel Bauwens, μπορώ πλέον να αφήσω ένα στεναγμό ανακούφισης: Δεν είμαι εγώ που δεν μπορώ να καταλάβω, αλλά αυτοί! Η όλη πλαισίωση του θέματος είναι λάθος. Ακούστε παιδιά, οι χρήστες των Facebook, Flickr, YouTube και MySpace δεν αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης ή τουλάχιστον όχι με την έννοια που προτείνετε να χρησιμοποιείται η λέξη. Στην πραγματικότητα, είναι σύμμαχοι στην αναζήτηση ανοιχτής επικοινωνίας και/ή μοιράσματος περιεχομένου, ακόμη και με τη λιγότερο ευνοϊκή ερμηνεία παρέχουν μια υπηρεσία ψυχαγωγίας (όπου να μοιράζεσαι ή να παρακολουθείς ένα βίντεο είναι εξίσου ψυχαγωγικό) και επομένως δεν εκμεταλλεύονται κανέναν.


‘Το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα’, λένε. Ως μηχανικός –και χάκερ- είναι παρήγορο να σκέφτεσαι ότι οι τεχνικές καινοτομίες μπορούν να αλλάξουν ολόκληρους τρόπους ζωής, την οργάνωση ολόκληρων κοινωνιών. Ναι, έχει συμβεί στο παρελθόν. Η ατμομηχανή οδήγησε στη βιομηχανοποίηση και τον καπιταλισμό. Η εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου οδήγησε στην επανάσταση ενάντια στην κατεστημένη θρησκεία μιας ηπείρου. Και με την ευκαιρία, ξέρετε ότι η νομοθεσία για το κοπυράιτ θεσμοθετήθηκε μόνο μετά την εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου; Η εξήγηση είναι ότι πριν από αυτή την εφεύρεση, η ίδια η πράξη να παράγει κάποιος ένα χειροποίητο αντίγραφο ενός έργου σε ακριβό χαρτί, ή ακόμη καλύτερα σε δέρμα, αποτελούσε εξαιρετική τιμή, και σίγουρα δεν ήταν μια πράξη που κανείς θα ήθελε να περιορίσει τεχνητά μέσω της νομοθεσίας. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που ολόκληρο το καθεστώς του κοπυράιτ βρίσκεται σήμερα σε τέτοια κρίση με την έλευση μιας άλλης τεχνικής επανάστασης.


Για άλλη μια φορά: το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα. Και, επομένως, όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτό το φαινόμενο μέσα από πλαίσια και έννοιες της ψυχροπολεμικής εποχής, κινδυνεύουμε να παρασύρουμε τους πάντες σε λάθος κατεύθυνση.


Τι είναι όμως αυτό το νέο σύστημα ; Στην προσπάθειά μου για ένα πλαίσιο ακαδημαϊκής χρήσης, η καλύτερη εξήγηση που έχω ακούσει μέχρι στιγμής προέρχεται από τον Stefan Meretz και το εγχείρημα Oekonux, η έννοια της ‘εμβρυακής μορφής’ (germ form). Εν συντομία, η εμβρυακή μορφή είναι κάτι που αναπτύσσεται στο εσωτερικό και ως τμήμα του παλιού και κυρίαρχου συστήματος, και που ταυτόχρονα υποδεικνύει το νέο σύστημα που πρόκειται να αντικαταστήσει το παλιό.


Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίφαση με τον καπιταλιστικό/ σοσιαλιστικό δυϊσμό, όπου οι καπιταλιστές και το εργατικό δυναμικό θεωρούνται ότι βρίσκονται σε αμοιβαία ανταγωνιστική δυναμική. Αντίθετα, μια εμβρυακή μορφή δεν αντιτίθεται εντελώς στο κυρίαρχο σύστημα. Για παράδειγμα, μπορούμε να δούμε το λογισμικό Ανοιχτού Κώδικα ως μια εμβρυακή μορφή ενός νέου τρόπου παραγωγής λογισμικού, ή το Web 2.0 ως μια νέα μορφή ψυχαγωγίας. Από τη στιγμή που υπάρχουν εταιρίες που κερδίζουν από τοτις εφαρμογές Ανοιχτού Κώδικα (και οι εταιρίες αυτές είναι σύμμαχοι ή μέλη της κοινότητας του Ανοιχτού Κώδικα, όχι εχθροί του ή εκμεταλλευτές), σαφώς ο Ανοιχτός Κώδικας δεν είναι εναντίον του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα, είναι ένα πολύ διαφορετικό σύστημα από το παραδοσιακό καπιταλιστικό πρότυπο παραγωγής λογισμικού, το οποίο βασιζόταν στον αποκλεισμό.


Ένα άλλο παράδειγμα είναι η μετάβαση από τη φεουδαρχική στην καπιταλιστική κοινωνία. Η αστική τάξη αποτελούσε αρχικά μέρος του φεουδαρχικού συστήματος, θεωρείτο κατώτερη και ήταν υποτελής στην αριστοκρατία και τους κληρικούς, αν όχι στους ακτήμονες. Ταυτόχρονα-όπως γνωρίζουμε- αποτελούσε την εμβρυακή μορφή ενός νέου συστήματος που επρόκειτο να ανατρέψει ολόκληρο το φεουδαρχικό σύστημα που υπηρετούσε.


Συνεπώς, δεν μπορώ παρά να τονίσω όπως ο Bauwens: Το Ίντερνετ αλλάζει το σύστημα, και όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτή την αλλαγή σύμφωνα με τα οικονομικά πρότυπα του 20ού αιώνα κάνουμε μεγάλο λάθος, γιατί κάτι τέτοιο οδηγεί στην άρνηση κάθε αλλαγής που συμβαίνει σήμερα.


Τι συμβαίνει λοιπόν και ποιοι είναι οι συντελεστές του νέου συστήματος; Ποιος είναι ρόλος αυτών των εταιριών του Web 2.0;


Οι Scholz και Hartzog έχουν δίκιο που τονίζουν ότι το ίδιο το Web 2.0 δεν αποτελεί μια νέα επανάσταση. Είναι η συνέχεια ενός φαινόμενου που βιώνουμε μέσα από την εξέλιξη όλων των τεχνολογιών του Ίντερνετ και του Ανοιχτού Κώδικα (οι οποίες είναι στενά συνυφασμένες). Συνεπώς μπορούμε εύκολα να περιγράψουμε τους συντελεστές και τις διαχωριστικές γραμμές με βάση την προσωπική εμπειρία μας από αυτή την εξέλιξη, πιθανώς προσθέτοντας κάποιες μικρές λεπτομέρειες που χαρακτηρίζουν το Web 2.0.


Από τη στιγμή που το Web 2.0 αποτελεί συνέχεια των προηγούμενων σταδίων εξέλιξης του Ίντερνετ (όπως το ‘Web 1.0’), το σύστημα αξιών του είναι το ίδιο. Αφορά το μοίρασμα (πληροφορίας), την ανοιχτή πρόσβαση, την οικοδόμηση κοινών αγαθών (commons), την ηθική των χάκερ που αποτελεί το θεμέλιο όχι μόνο του κινήματος του Ανοιχτού Κώδικα αλλά, επίσης, του Ίντερνετ. Επομένως το φάσμα των πρωταγωνιστών του Web 2.0 εκτείνεται από τους ενεργούς πολιτικούς χρήστες, όπως οι υπέρμαχοι του Creative Commons, μέχρι εκείνους που χαίρονται την πράξη να μοιράζονται ένα βίντεο, να κάνουν blogging ή chatting. Οι πρωταρχικοί ανταγωνιστές είναι εκείνοι που μάχονται για να εμποδίσουν την αναπόφευκτη πρόοδο: Η Microsoft με τις ενεργές και αμφίσημες προσπάθειές της κατά του λογισμικού Ανοιχτού Κώδικα, οι μουσικές και κινηματογραφικές βιομηχανίες με τα πλοκάμια τους βαθιά χωμένα στην εθνική νομοθεσία και εκείνες που θέλουν να λογοκρίνουν την ελεύθερη ροή της πληροφορίας στο Ίντερνετ (για πολλαπλούς λόγους). Στη μέση βρίσκεται βέβαια η μεγάλη μάζα των χρηστών, που πραγματικά δεν έχουν ιδέα γι’ αυτό το σχίσμα- και αναμφίβολα πολλές από τις εταιρίες που εποφθαλμιούν το Ίντερνετ.


Το μεγάλο επίτευγμα του φαινόμενου του Web 2.0 είναι ότι έχει αυξήσει σημαντικά τη μάζα των χρηστών που, ενστικτωδώς τουλάχιστον, εκτιμούν τις χαρές του μοιράσματος (Youtube), της επικοινωνίας (forums, Facebook), της πρόσβασης στην πληροφορία(blogs). Δεν μπορεί (ακόμη) ο καθένας να είναι ενεργός χρήστης του Linux, αλλά μέσα από το Web 2.0 το ίδιο σύστημα αξιών διεισδύει σε ένα ευρύτερο πλήθος.


Μια εταιρία του Web 2.0 είναι συνήθως φτιαγμένη έτσι ώστε να διευκολύνει κάποια μορφή μοιράσματος –παρόλο που στην περίπτωση, για παράδειγμα, του Facebook, το μοίρασμα περιεχομένου, όταν υπάρχει, δε αποτελεί τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο ταξινόμησης, είναι ίσως καλύτερο να μιλάμε για πλούσια επικοινωνία (rich communication). Την ίδια στιγμή, οι εταιρίες του Web 2.0 αποκτούν την κυριότητα ενός κεντρικού κόμβου, όπως της ίδιας της (ιδιωτικής) τεχνολογίας μοιράσματος (εάν έχει κατασκευαστεί ως υπηρεσία web) ή τουλάχιστον το κοινό φόρουμ όπου λαμβάνει χώρα το μοίρασμα (εάν η τεχνολογία ή το πρωτόκολλο επικοινωνίας είναι ανοιχτό).


Ο Bauwens έχει δίκιο όταν υποστηρίζει ότι τα πρωταρχικά σημεία τριβής βρίσκονται εδώ, κι αυτό έχει να κάνει με το αν μια εταιρία θεωρείται ‘καλή’ ή ‘κακή’ από την κοινότητα. Μια εταιρία που αντιστέκεται επιτυχώς στην ανάγκη να ασκεί υπερβολικό έλεγχο, θεωρείται ως σύμμαχος που διευκολύνει το μοίρασμα και την επικοινωνία της κοινότητας, ενώ κάποια που δεν είναι σύμφωνη με τις αξίες της κοινότητας θα έχει πρόβλημα. Εκτός από την προσχώρηση σε αυτή την αξία των χάκερς για ένα commons μοιράσματος, άλλες αξίες μπορούν, επίσης, να παίξουν ρόλο. Ένα παράδειγμα είναι η εχεμύθεια, εάν μια εταιρία χαίρει εμπιστοσύνης σχετικά με τον χειρισμό πληροφοριών που αφορούν τους χρήστες της.


Μολονότι η καθαρά τεχνική (ντε φάκτο) ιδιότητα μιας υπηρεσίας να είναι ανοικτή αποτελεί καίριο παράγοντα για την ταξινόμηση της εταιρίας ως καλής ή κακής, το θέμα έχει, επίσης, να κάνει με την αντίληψη που έχει γι’ αυτή το κοινό (ή, για να είμαστε ειλικρινείς, με τις δημόσιες σχέσεις της). Ενδιαφέρον παράδειγμα αυτής της δυναμικής αποτελεί η Google. Παρόλο που η αποθήκευση όλου του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε διακομιστές της Google, και το σάρωμά του για διαφημιστικούς λόγους, δεν είναι καθόλου συμβατή με το σύστημα αξιών των χάκερς, εγώ και πολλοί φίλοι μου επιλέξαμε να χρησιμοποιούμε το Gmail για την καλύτερη πρόσβαση, τη φιλικότητα προς τον χρήστη, το καλό φιλτράρισμα των spam, ακόμη και την αξιοπιστία του. Εάν επρόκειτο, όμως, για τη Microsoft, ή ακόμη και τη Yahoo, κάποιοι θα επέλεγαν να μην χρησιμοποιήσουν μια ανάλογη υπηρεσία (εγώ ασφαλώς θα το έκανα).


Κατά συνέπεια, οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στο καλό και το κακό δεν είναι τόσο απόλυτες όσο θα νόμιζε κανείς, τράμπες γίνονται συχνά. (Αυτό ασφαλώς δεν αφορά τα εκατομμύρια των χρηστών του Gmail που χρησιμοποιούν τη Google, χωρίς να έχουν ιδέα γι’ αυτό το θέμα). Για παράδειγμα, για μένα είναι μια αποδεκτή λύση να αποθηκεύω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου στη Google, γιατί ξέρω ότι μπορώ να κατεβάσω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου έξω απ’ αυτούς τους διακομιστές (και το κάνω όταν πρόκειται για αντίγραφα) στην περίπτωση που θέλω να αλλάξω υπηρεσία ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Εάν δεν είχα αυτή την επιλογή, δεν θα επέλεγα να χρησιμοποιώ το Gmail. Εάν συγκρίνω αυτή την πλατφόρμα με μια άλλη, όπως το Facebook, δεν υπάρχει αντίστοιχη υπηρεσία για να κάνω ‘εξαγωγή’ των δεδομένων μου. Από την άλλη πλευρά, όμως, αυτά τα δεδομένα δεν είναι τόσο σημαντικά για μένα αυτή τη στιγμή, ούτως ή άλλως. Μπορώ λοιπόν να παίζω λίγο με το Facebook, έστω κι αν δεν είναι καθόλου συμβατό με τις αξίες των χάκερς, αφού η επικοινωνία που γίνεται εκεί δεν έχει αξία για μένα (ως δεδομένα).


Κατά συνέπεια, το κοινωνικό web δεν είναι απλώς ένα web μεταξύ φίλων, αλλά επίσης ένα web εμπιστοσύνης απέναντι στις εταιρίες που δρουν στην κοινότητα. Κι αφού μια τυπική υπηρεσία web 2.0 είναι έτσι κι αλλιώς δωρεάν, η εμπιστοσύνη αποτελεί κυρίαρχη αξία στο σύστημα και η ύπαρξη καλών πολιτών στο Ίντερνετ σημαντικό πλεονέκτημα για τις εταιρίες.

Μέσα από μια συζήτηση της στρατηγικής του Σαρκοζί για την κατάκτηση πολιτιστικής ηγεμονίας, ο Noel Hatch προσπαθεί να σκιαγραφήσει τις μορφές που θα μπορούσε να πάρει μια συντεταγμένη αντίδραση από τα Ευρωπαϊκά σοσιαδημοκρατικά κομμάτα.


Όπως πολλές χώρες στην Ευρώπη, η Γαλλία έχει γίνει μια κατακερματισμένη κοινωνία- όπου η εκλογική επιλογή κυριαρχείται από το διπλό παράδοξο του κατακερματισμού και της ολοκλήρωσης. Οι Γάλλοι επιθυμούν ένα δυναμικό οικονομικό μοντέλο όπου ο καθένας μπορεί να έχει πρόσβαση στις ευκαιρίες και να ανταμείβεται με βάση την αξία του, μια κοινωνία που να τους δίνει τη δυνατότητα να διαμορφώσουν τις ζωές τους και να εξασφαλίζει αμοιβαίο σεβασμό και κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτά τα πρότυπα, που προηγουμένως ήταν προβλέψιμα και ατομικά συντονισμένα είναι τώρα όλο και πιο ρευστά και αλληλοεξαρτώμενα. Η διαμόρφωση αυτών των αντιφάσεων έχει γίνει πιο εύκολη από τη διατήρησή τους .Θα επιχειρήσω να εξηγήσω πώς αυτό το παράδοξο βρίσκεται στον πυρήνα της στρατηγικής του Σαρκοζί για πολιτιστική ηγεμονία και πώς η γαλλική και ευρωπαϊκή κοινωνική δημοκρατία μπορεί να αναδιαμορφώσει τον σαρκοζισμό και να διεκδικήσει πίσω την ιστορία που έχει να κάνει με τη δυνατότητα των ανθρώπων να ελέγχουν τις ζωές τους, διαμορφώνοντας τις μαζί.

Μια αφήγηση ρήξης για αντεπαναστατική ηγεμονία


Ο Σαρκοζί δεν πήρε μόνο ένα μέρος του προσωπικού της Αριστεράς, οικειοποιήθηκε και τη ρητορική της. Ανύψωσε την αντίληψη του Gramsci για ‘πολιτιστική ηγεμονία’- πολιτική κυριαρχία μέσω των ιδεών. Η διαφορά είναι ότι ο Σαρκοζί επιδιώκει την ηγεμονία όχι μόνο σε σχέση με τις ιδέες, αλλά και με τις αξίες, όπως προσωποποιούνται στο σλόγκαν ‘δούλεψε περισσότερο, κέρδισε περισσότερα’, που είχε τόσο μεγάλη απήχηση στη ‘σιωπηρή πλειοψηφία’ της Γαλλίας. Με άλλα λόγια, άφησε τον κόσμο να πιστεύει πως το μαγκανοπήγαδο μπορεί να αποτελεί το όραμα μιας καλής κοινωνίας.


Επικαλούμενος μια πολιτιστική ρήξη που αντανακλούσε την επαναστατική ιστορία της άκρας αριστεράς ή της άκρας δεξιάς, μπόρεσε να σταθεροποιήσει καλύτερα το στάτους κβο μιας συντηρητικής αντεπανάστασης.


Άρχισε να σπέρνει τους σπόρους αυτής της ρήξης ή σύγκρουσης αξιών τόσο μέσα στο κόμμα του όσο και στην κοινωνία των πολιτών, πριν τη λανσάρει ως πλατφόρμα για την εκλογική του εκστρατεία. Ήταν συνεπώς ιδανικά τοποθετημένος για να δείξει πώς ενσωμάτωσε την αλλαγή που ήθελε να δει στον κόσμο.


H υπόσχεση της ελευθερίας από το φόβο ή η ιδιωτικοποίηση του δημόσιου πεδίου


Μέσω των εθνικιστικών σειρήνων του περί γαλλικής ταυτότητας, ο Σαρκοζί επαγγέλλεται έναν νοσταλγικό νεφέλωμα, απηχώντας ‘την υπόσχεση της ελευθερίας από το φόβο και την ησυχία του chez soi’. Αυτή η ‘ιδιωτικοποίηση της οικονομίας μας και των ελπίδων και φόβων μας’ εμπνέει κοινωνικό κατακερματισμό και καταναλωτικό λαϊκισμό. Ο σαρκοζισμός ενσωματώνει έναν πολιτικό ‘καταναλωτισμό που μας αποζημιώνει έξυπνα για την απώλεια της συλλογικής ικανότητάς μας να δράσουμε. Όπως κάθε αποζημίωση, μας παρέχει ανταμοιβές που καλοδεχόμαστε πρόθυμα’.


Έξοδος, φωνή και αφοσίωση ή η προσωποποίηση της πολιτικής


Ο Σαρκοζί αντισταθμίζει την απουσία συλλογικής ικανότητας για δράση προσωποποιώντας το πολιτικό στοιχείο και πολιτικοποιώντας το προσωπικό. Αντί να μεταβιβάσει εξουσία στις τοπικές κοινότητες και τη δημοκρατία, ο Σαρκοζί παρουσιάζει τον εαυτό του ως σωτήρα μέσω της συναισθηματικής υπερ-εγγύτητας και ενός περιστασιακού μελοδράματος. Αντί να δώσει τη δυνατότητα στους ανθρώπους να ελέγξουν τις ζωές τους και να διαμορφώσουν όλοι μαζί μια καλύτερη κοινωνία, παρουσιάζει τον εαυτό του ως φύλακα μέσω ενός τυφλού υπερ-ακτιβισμού και του κατάλληλου χειρισμού των θυμάτων. Ωστόσο, αυτή η μη πολιτική είναι ένα ιδεολογικό προπέτασμα καπνού που κρύβει το αόρατο χέρι της αγοράς και την πατερναλιστική γροθιά του κράτους.


Σαρκοζισμός και κράτος: Εμένα, ο εαυτός μου κι εγώ!


Υπερβάλλοντας την παρακμή της εξουσίας του κράτους, ο Σαρκοζί μπορεί ακόμη καλύτερα να δικαιολογήσει την αναβίωσή της για να επιβάλει μια ‘από πάνω προς τα κάτω’ αυταρχική προσέγγιση στην κοινωνική αλλαγή. Από την άλλη πλευρά, όταν η Σεγκολέν Ρουαγιάλ άρχισε να εγκαταλείπει τον μύθο του κράτους και να τον αντικαθιστά με την ιστορία της κοινωνίας των πολιτών, οι άνθρωποι που εξαρτώνται απ’ αυτό ένιωσαν ότι το κόμμα τους άφηνε- υποκαθιστώντας την κυριαρχία του οικονομικού κεφαλαίου με το κοινωνικό κεφάλαιο.


Ενώ το κράτος είναι τόσο σημαντικό στη γαλλική φαντασία, η κοινωνία των πολιτών εκλαμβάνεται ως ο μεγάλος ασθενής της Δημοκρατίας, φοβισμένος με τον κόσμο και φοβισμένος με τον εαυτό του. Ο Σαρκοζί υποσχέθηκε να ‘ εξουδετερώσει τις αξίες του 1968’, που εκπροσωπούνται από την κοινωνική αυτονομία, τη μεταβίβαση εξουσίας και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και επαγγέλλεται την επιστροφή της κοινωνικής εξουσίας, της συγκεντρωτικής εξουσίας και του κρατικιστικού εθνικισμού. Εάν ο Σαρκοζί κέρδισε τις εκλογές με αυτή την πλατφόρμα, τότε γιατί να υποστηρίξει κάποιος τις αξίες της κοινωνικής δημοκρατίας;


Επανατοποθετώντας τον Σαρκοζί και ‘la grandeur de la France’


Στη Γαλλία, ωστόσο, υπάρχει πάντα μια ανάμικτη εικόνα κατακερματισμένων επικαλυπτόμενων ταυτοτήτων και αφοσιώσεων μέσα σε ένα σώμα δημοκρατικών αξιών. Από πολλές απόψεις, το Σοσιαλιστικό Κόμμα, μέσω της πολιτικής διαδρομής του από το 2002 και τη συμμετοχική προεκλογική εκστρατεία, μπορεί να διδαχθεί από τις αντιθέσεις που υφίστανται μέσα σ’ αυτές τις ταυτότητες και την ανάγκη να μην τις διαλύσει ούτε να τις αποκηρύξει, αλλά να προωθήσει αυτές τις διαφορές όχι τόσο ως απειλές όσο ως δυνατότητες, ‘κοινές εμπειρίες στη βάση μιας σημαντικής, απτής ταυτότητας’. Αυτό είναι κρίσιμο για την επανατοποθέτηση του σαρκοζισμού και την διεκδίκηση της ιστορίας που έχει να κάνει με το πως μπορούμε να ζούμε μαζί.

Μια αφήγηση για την επόμενη γενιά: Να ελέγξουμε τις ζωές μας διαμορφώνοντας τις μαζί


Πρέπει να αναγνωρίσουμε τα λάθη μας και να διδαχθούμε απ’ αυτά. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει ενστικτωδώς να σκεφτούμε ότι εάν γείρουμε προς την άλλη πλευρά του πολιτικού φάσματος, το γρασίδι θα είναι πιο χλοερό. Ό, τι νομίζουμε πως λειτουργεί ή δεν λειτουργεί οποιαδήποτε συγκεκριμένη στιγμή πρέπει να ιδωθεί μέσα απ’ το πλαίσιο στο οποίο ζούμε, με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες και πιο περίπλοκες ανάγκες και προσδοκίες των πολιτών μας, και όχι μέσα από τον φακό ενός κενού πραγματισμού ή ενός επιβεβλημένου δόγματος.


Η προσπάθεια ελαχιστοποίησης αυτών των προσδοκιών ή η στόχευση αποκλειστικά ατομικιστικών προσεγγίσεων σε κοινά προβλήματα δεν λύνει θέματα που είναι αλληλοσυνδεόμενα μεταξύ των πολιτών και εξαρτώνται από την κοινή προσπάθεια. Ωστόσο, αυτό δεν επιτυγχάνεται ούτε με την άρνηση της ανάγκης των ανθρώπων για ατομική αυτονομία, σε ό, τι αφορά στην επιλογή τους για το πώς θα συμμετάσχουν σε αυτή την κοινή προσπάθεια.


Γιατί να συμμετάσχω στην επανάστασή σας αν δεν μπορώ να χορέψω;


Πρέπει να διοχετεύσουμε αυτές τις προσδοκίες παρέχοντας ευκολότερους και καλύτερους τρόπους στους πολίτες μας και τις κοινότητές μας ώστε να ασκήσουν επιρροή στο ‘πολιτικό σώμα’ και το ‘κοινωνικό σώμα’. Με άλλα λόγια, εάν εμπλακούμε σε μια ηγεμονική μάχη αξιών, τότε αυτή πρέπει να είναι, επίσης, μια μάχη για πολιτική ισότητα. Ειδικά όταν οι χαμηλότερες κοινωνικές τάξεις εμπλέκονται τέσσερις φορές λιγότερο στον πολιτικό ακτιβισμό και δυο φορές λιγότερο στην πολιτική συμμετοχή σε σχέση με τις υψηλότερες κοινωνικές τάξεις. Πράγματι, για να παραφράσουμε μια προσφιλή σοσιαλιστική παροιμία, εάν οι άνθρωποι δεν μπορούν να χορέψουν, δεν θα θέλουν να συμμετάσχουν στην επανάστασή μας.


Πρόσκληση στο πάρτι: Να δούμε την καλή κοινωνία όπως τη βλέπουν οι πολίτες μας


Έχουμε καθήκον να καλέσουμε, να εμπνεύσουμε και να εμπλέξουμε όλους τους Σοσιαλδημοκράτες στη διαμόρφωση της ιστορίας, ειδικά εκείνους που είναι αποκλεισμένοι από την πολιτική συμμετοχή. Αυτή η πρόσκληση πρέπει να έχει νόημα για τους πολίτες μας και να συνδέεται με τις καθημερινές ζωές τους και τις αξίες τους. Πρέπει να αξίζει τον κόπο γι’ αυτούς και να είναι διαφορετική με τρόπο προσιτό. Πρέπει να καλλιεργήσει μια αίσθηση ενθουσιασμού και ελπίδας, ότι δουλεύοντας γι’ αυτή την κοινή προσπάθεια με άλλους, μπορούν να συμβάλουν στη χειραφέτηση άλλων χειραφετώντας τους εαυτούς τους για ‘μια κοινωνία όπου όλοι έχουν πρόσβαση στους πόρους που έχουν ανάγκη για να ζήσουν μια καλή ζωή’.


Πρέπει να οικοδομήσουμε αυτή τη συναίνεση προχωρώντας την κουβέντα για την καλή κοινωνία:


1. δίνοντας τη δυνατότητα στον καθένα να διαμορφώσει ένα μανιφέστο για την καλή κοινωνία έτσι ώστε να συνδεθούμε καλύτερα με το κοινό και να κάνουμε την εκστρατεία μας στην πολιτική και κοινωνική αρένα-να βασιστούμε σε παραδείγματα όπως το ‘Πρόγραμμα Ανανέωσης’ του Compass, τη ‘συμμετοχική εκστρατεία’ του Desirs d’ Avenir ή την ‘ανοιχτή δημοκρατία’ του ΠΑΣΟΚ.


2. προσεγγίζοντας εκείνους που μοιράζονται τις αξίες μας αλλά όχι το κόμμα μας μέσα στον προοδευτικό συνασπισμό- να διδαχτούμε από συνασπισμούς όπως οι London Citizens και να δράσουμε ως κοινοτικός άξονας αλλά να τους καλέσουμε επίσης να ολοκληρώσουν ένα τακτικό ‘εξωτερικό …


3. μεταβιβάζοντας εξουσία στα μέλη έτσι ώστε οι καθημερινές εμπειρίες τους και διασυνδέσεις στις κοινότητες να μπορούν να ενημερώσουν το κόμμα και τις πολιτικές μας- να δημιουργήσουμε αμφίδρομα κανάλια επικοινωνίας για τους ανθρώπους που οι πολιτικές μας αποσκοπούν να βοηθήσουν, όπως η ‘καλύτερη τοπική πρακτική’ του βελγικού PS ή η ‘μεταβιβασμένη κομματική δημοκρατία’ του σουηδικού SAP.


4. παρέχοντας μια ευέλικτη και υπεύθυνη προσέγγιση στην ανανέωση απ’ όλες τις δομές του κόμματος- όπου ο καθένας αναλαμβάνει το καθήκον να αναγνωρίσει τον ‘οδικό χάρτη για την ανανέωση’ από την ηγεσία των πολιτικών κομμάτων μας (όπως μια χάρτα εμπιστοσύνης) μέχρι τα μέλη και τους οπαδούς και τι υποστήριξη χρειάζονται για την εφαρμογή του.


5. εμπλέκοντας τους ανθρώπους με τρόπο που συμφιλιώνει τις εντάσεις μεταξύ του ενδιαφέροντος τους για κοινωνικά θέματα και την έλλειψη εμπιστοσύνης στις κομματικές πολιτικές και κάνοντάς τους να βιώσουν καλύτερα τη δημοκρατία- οι άνθρωποι θέλουν την ευκαιρία να συμμετέχουν όταν θέλουν και να μη συμμετέχουν όταν δεν θέλουν- όπως η ‘χαρτογράφηση ιδεών’ του ισπανικού PSOE.


Κλίνοντας προς την καλή κοινωνία


Πρέπει να επανασυνδεθούμε με το ατομικό για να δώσουμε μια καλύτερη ώθηση στην κοινή προσπάθεια. Πρέπει να υπερβούμε το νοσταλγικό νεφέλωμα της δεξιάς και να καλλιεργήσουμε μια πιο περιεκτική πολιτική περηφάνια που να αναγνωρίζει τη ρευστότητα και την ποικιλία του κόσμου στον οποίο ζούμε, όπου κοινωνική δικαιοσύνη είναι εκεί που θέλουμε να πάμε και συμμετοχική δημοκρατία είναι πώς θέλουμε να φτάσουμε.


Πρέπει να συνδυάσουμε ιδεαλισμό και πραγματισμό, να στρέψουμε τις αλληλεπιδράσεις του ατομικού συμφέροντος σε μια κοινή προσπάθεια, να μεταφέρουμε τις σοσιαλιστικές αξίες στην ιστορία της καθημερινής εμπειρίας και τα συνδεόμενα δικαιώματα και ευθύνες μέσα από το φακό μιας νέας κοινωνικής σύμβασης για συμμετοχή και ενός επαναπροσδιορισμού του πλαισίου αξιών μας. Με δυο λόγια, πρέπει να ενσωματώσουμε και να κάνουμε πράξη την αλλαγή που θέλουμε να δούμε στον κόσμο.

Ο αρχιτέκτονας Eyal Weizman συζητά για το νέο του βιβλίο, Hollow Land – μία έρευνα του πολιτικού χώρου που έχει δημιουργηθεί από την Ισραηλινή κατοχή σαν ένα εργαστήριο της προχωρημένης καπιταλιστικής αποικιοκρατίας όπου οι δράση του Ισραηλινού στρατού, των ανθρωπιστικών οργανώσεων, των αποίκων και διαφόρων ομάδων των ίδιων των αποικισμένων διαπλέκονται, διαμορφώνοντας έντονες σχέσεις.


Κωνσταντίνος Καστρισσιανάκης: Στο βιβλίο σας που κυκλοφόρησε πρόσφατα, Hollow Land: Israel’s Architecture of Occupation (Κούφια Γη: Η Αρχιτεκτονική Κατοχής του Ισραήλ) παρουσιάζετε μια πολυεπίπεδη αντίληψη για τις διαστάσεις της ισραηλο-παλαιστινιακής διαμάχης που έχουν να κάνουν με το χώρο. Η αρχιτεκτονική και ο σχεδιασμός αποκαλύπτονται ως στρατηγικά όπλα στη διαμάχη, μπορείτε να μας εξηγήσετε γιατί;


Eyal Weizman: Το βιβλίο εξετάζει τους διάφορους τρόπους της στέρησης χώρου και του ελέγχου που το Ισραήλ οικοδόμησε στη Δυτική Όχθη και τη Γάζα. Επιχειρεί να τους ερμηνεύσει όχι μόνο ως δείγμα ενός κυβερνητικού σχεδιασμού από πάνω προς τα κάτω, αλλά, αντίθετα, και του τρόπου με τον οποίον αντανακλούν διαμάχες και αντιφάσεις, το παιχνίδι διαφόρων ανεξάρτητων ή ημι-ανεξάρτητων οργανώσεων, που οι δράσεις τους είναι ‘αρχιτεκτονικές’ στο μέτρο που έχουν μορφοποιηθεί. Το βιβλίο προσπαθεί να αντιταχθεί ιστοριογραφικά στην ιδέα ότι υπάρχει ισόρροπη σχέση μεταξύ κρατικής ιδεολογίας και πραγματικών γεγονότων. Μέχρι τώρα, το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας για το Ισραήλ-Παλαιστίνη αντιμετώπισε τις κτισμένες πραγματικότητες ως αποτέλεσμα των προθέσεων ενός, πολιτικού ή στρατιωτικού, επικεφαλής του σχεδιασμού. Και θεώρησε ότι η σχέση του χώρου και της εξουσίας είναι ότι η οργανωμένη συγκεντρωτική εξουσία καθορίζει την οργάνωση του χώρου. Πράγματι, η σχέση ανάμεσα στο χώρο και την πολιτική δεν είναι ποτέ έτσι –ανταποκρίνεται σε πολλές και διεσπαρμένες δυνάμεις και επιρροή. Ο χώρος είναι προϊόν αντικρουόμενων συμφερόντων, ακόμη κι όταν μιλάμε μέσα από τον ηγεμονικό ισραηλινό λόγο, έχει πολλές ρωγμές στο εσωτερικό του. Ακόμη και οι πρακτικές της ισραηλινής κατοχής της Παλαιστίνης εμπεριέχουν περισσότερες αντιφάσεις παρά συγκρότηση. Αυτό βέβαια δεν δικαιολογεί τη βίαιη κατοχή και τη συνεχιζόμενη παραβίαση των νόμιμων παλαιστινιακών δικαιωμάτων, νομίζω όμως ότι αν δούμε την πολιτική με περισσότερες αποχρώσεις, θα μπορέσουμε να βρούμε καλύτερους τρόπους για να διαχειριστούμε και να χειριστούμε τις διαμάχες.


Η συνέπεια όλων αυτών – κι αυτό τονίζεται σαφέστατα στο βιβλίο- είναι η ύπαρξη συστημάτων στέρησης και η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του διεθνούς δικαίου. Η ιδέα του βιβλίου είναι να εξετάσει μια κτισμένη πραγματικότητα, όπως ένας οικισμός, ένα σημείο ελέγχου, ένας δρόμος, ο τοίχος, και να τα αντιμετωπίσει όχι ως ενσαρκώσεις μιας κρατικής ιδεολογίας αλλά ως διαγράμματα των πολύπλοκων πολιτικών πεδίων δύναμης που τα περιβάλλουν. Οι κτισμένες μορφές είναι αποτέλεσμα διαπραγμάτευσης μεταξύ των συμφερόντων και των αιτημάτων των ανθρωπιστικών οργανώσεων, των προθέσεων του ισραηλινού στρατού- και το βιβλίο κάνει διακρίσεις μεταξύ των διαφόρων τομέων του- της επιρροής των διεθνών οργανώσεων, των διαφόρων επιθυμιών των ίδιων των παλαιστινιακών οργανώσεων, που οι εσωτερικές διαμάχες τους παίζουν επίσης μείζονα ρόλο στη διαμόρφωση του χώρου. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται σε μια οικολογία διαμάχης όπου επιχειρούν παίκτες που σχετίζονται ή δεν σχετίζονται με το κράτος, σε μια κατάσταση συνάφειας και ανατροφοδότησης, που αποτελεί συνέπεια των συγκρούσεων των διαφόρων δυνάμεων. Στην πραγματικότητα, η Δυτική Όχθη είναι ένα είδος εργαστηρίου, όπου όλοι αυτοί οι παίκτες συνδέονται μεταξύ τους με μια σχέση διαμάχης/ συνεργασίας και μέσα από διάφορες άλλες μορφές σχέσης με πολύ έντονο και γρήγορο τρόπο. Πρέπει να δούμε τις πραγματικότητες της κατοχής της Δυτικής Όχθης ως ένα εξαιρετικά διάχυτο πεδίο δυνάμεων που επιχειρούν μέσω της μεταμόρφωσης του κτισμένου περιβάλλοντος. Αυτό μας επιτρέπει να δούμε τον Τοίχο, για παράδειγμα, όχι μόνο ως φανερή υλική εκδήλωση της κρατικής ιδεολογίας αλλά ως διάγραμμα όλων των δυνάμεων που δρουν και αλλάζουν την πορεία του καθώς κτίζεται. Σε πολλές περιπτώσεις, οι παλαιστινιακές και ισραηλινές οργανώσεις κατάφεραν να αλλάξουν την πορεία του τοίχου, μετακινώντας το πιο κοντά στα διεθνή σύνορα. Το πρόβλημα όμως πάντα ήταν ότι παρεμβαίνοντας στο σχεδιασμό του τοίχου, τον αποδέχονταν ως γεγονός. Το παράδοξο του μικρότερου κακού εμπλέκεται πάντα στις αποφάσεις για δράση.


Κ.Κ.: Στο τέλος, ωστόσο, κάτι κτίζεται, κάτι μόνιμο υλοποιείται.


E.W.: Ακόμη κι αυτό που κτίζεται εκεί δεν αποτελεί απλώς ενσάρκωση της πολιτικής της εξουσίας. Εάν κοιτάξουμε με τρόπο όχι απόλυτο το περίγραμμα του οικισμού, θα έλεγα ότι η μορφή του αποτελεί ένδειξη αυτών των αντικρουόμενων δυνάμεων. Η ίδια η μορφή συνδέει διάφορες πτυχές της ισραηλινής και παλαιστινιακής μικρο-πολιτικής. Μια ανάλυση που εμμένει στη σχεδόν μεταφυσική έννοια των κακών προθέσεων δεν λαμβάνει υπόψη ένα άλλο επίπεδο αντίληψης, που έχει να κάνει με το πώς η αρχιτεκτονική αναπαριστά τον τρόπο λειτουργίας των διαφόρων ομάδων μέσα στην ισραηλινή κοινωνία, των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, της παλαιστινιακής αντίστασης, τους τρόπους με τους οποίους οι ανθρωπιστικές και διεθνείς ομάδες δουλεύουν στο χώρο μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον. Γι’ αυτό επιμένω στην έννοια της ευελιξίας. Η ευελιξία των αρχιτεκτονικών μορφών δεν σημαίνει ότι τα στοιχεία του τοίχου είναι από μέσα κι απ’ έξω εύπλαστα και εύκαμπτα, αλλά αποτελεί το κλειδί για την κατανόηση της σχέσης μεταξύ δυνάμεων και μορφής.


Ο τοίχος αποτελεί τη σαφέστερη εκδήλωση της πολιτικής ισχύος, της κρατικής ιδεολογίας και των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά η ρίζα του συνδέεται και αποδίδεται και σε άλλες δυνάμεις. Εάν δεν το καταγράψουμε αυτό, δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε την οικολογία της διαμάχης. Η οικολογία είναι μια καλή αναλυτική κατηγορία γιατί περιλαμβάνει τη σχέση μεταξύ διαφόρων οργανώσεων και των συμφερόντων τους, δείχνει ότι υπάρχουν συν-εξαρτήσεις, συν-εξελίξεις.


Κ.Κ.: Εξηγείτε στο βιβλίο σας ότι ο τοίχος αποκαλύπτει σαν σεισμογράφος τις δυνάμεις που διαμορφώνουν αυτή την οικολογία. Ως κτισμένη μορφή εξυπηρετεί τον σκοπό του;


E.W.: Είναι αποτελεσματικός σε ένα πολύ μηχανικό επίπεδο- κάνει την παλαιστινιακή ζωή άθλια. Κάνει τις μετακινήσεις των Παλαιστινίων πολύ δύσκολες. Λαμβάνοντας, όμως, υπόψη την πολεμική οικονομία, εάν κάποιος θέλει να προωθήσει εκρηκτικά από τη Δυτική Όχθη ή τη Γάζα στο κομμάτι της Παλαιστίνης του 1948, μπορεί να το κάνει από το έδαφος ή κάτω απ’ το έδαφος, όπως αποδείχτηκε πρόσφατα στη Γάζα. Ο τοίχος δεν μπορεί ποτέ να είναι ερμητικός. Αποτελεί μια μόνο από τις τεχνολογίες ελέγχου που το Ισραήλ έχει τοποθετήσει σε όλη τη Δυτική Όχθη και σε όλο τον ισραηλινό χώρο. Ο Adi Ophir το αποκάλεσε ‘ουρά του τέρατος’, νομίζω ότι είναι καλός ορισμός.


Κ.Κ.: Νομίζω ότι ο ίδιος ο τοίχος μπορεί να αποτελεί ενσάρκωση αυτού που ο Giorgio Agamben αποκαλεί ‘κατάσταση εξαίρεσης’.


E.W.: Στην πραγματικότητα, η ανάλυσή μου θα μπορούσε να εκληφθεί ως πολύ κριτική έναντι του Agamben και περισσότερο ευθυγραμμισμένη με τη σκέψη του Foucault. Για μένα, ο Agamben βλέπει τα πράγματα με καθαρά ανταγωνιστικούς όρους: κανονική κατάσταση των πραγμάτων έναντι κατάστασης εξαίρεσης, εντός/εκτός, κυριαρχία/homo sacer. Στην ‘κατάσταση εξαίρεσης’, οι κατεχόμενοι, τα θύματα που είναι έγκλειστα σε στρατόπεδο δεν έχουν καμιά δυνατότητα. Είναι απλώς μια μάζα χωρίς δικαιώματα ή ικανότητα να ενεργήσουν και να αλλάξουν τη ζωή τους. Η ανάλυσή μου απορρίπτει τόσο τον πανίσχυρο κυρίαρχο όσο και το ανίσχυρο θύμα. Θα μπορούσα να δείξω ότι μέσα στα δήθεν ενοποιημένα ισραηλινά κυρίαρχα συστήματα, υπάρχουν εσωτερικές διαμάχες όλων των ειδών, αναποτελεσματικότητες, ανικανότητες και αποτυχίες. Η παλαιστινιακή κατάσταση είναι ακόμη ένας πραγματικός παράγων σ’ αυτή τη διαμάχη. Οι Παλαιστίνιοι μέσα από την πολιτική ή τον ένοπλο αγώνα τους διαμόρφωσαν επίσης τις πραγματικότητες της διαμάχης και η αντίστασή τους ήταν κατά καιρούς ισχυρή και αποτελεσματική. Όταν αποκαλούμε τον τοίχο ή τα κατεχόμενα εδάφη κατάσταση ή ζώνη εξαίρεσης, αυτό ενέχει τον κίνδυνο να γίνει μάλλον εμπόδιο παρά εργαλείο ανάλυσης, γιατί απλουστεύει την κατάσταση αντί να δίνει διέξοδο. Σε τελευταία ανάλυση, το Ισραήλ βρίσκεται σε κατάσταση εξαίρεσης από την αρχή του. Κάθε σημαντική πολιτική έναντι των Παλαιστινίων υποστηρίχτηκε στη βάση της κατάστασης εξαίρεσης. Για τον Agamben, η κατάσταση εξαίρεσης έγινε ο κανόνας. Απ’ αυτή την άποψη, είναι μια κατηγορία περιττή. Εάν βρισκόμαστε ήδη μέσα στην κατάσταση εξαίρεσης, ολόκληρη η πολιτική αυτής της περιοχής γίνεται μέσα σ’ αυτή την κατάσταση, σε βαθμό που η εξαίρεση αυτή δεν μας επιτρέπει να καταλάβουμε τι γίνεται στην πραγματικότητα .


Κ.Κ.: Στο βιβλίο σας δείχνετε ότι η κριτική θεωρία και η μετα-στρουκτουραλιστική γλώσσα χρησιμοποιούνται από τον ισραηλινό στρατό στην πολεμική τακτική του. Τι πιστεύετε ότι σημαίνει αυτό για την κριτική θεωρία;


E.W.: Όταν βρίσκεσαι σε διαμάχη, αρπάζεις όποιο εργαλείο βρεις. Το Ισραήλ χρησιμοποιεί τα πάντα. Χρησιμοποιούν τους δρόμους. Τι σημαίνει αυτό για τους δρόμους; Όλα μπορούν να γίνουν εργαλείο στο πλαίσιο μιας διαμάχης. Πρόθεση του βιβλίου δεν είναι απλώς να επικρίνει την κριτική θεωρία. Θα μπορούσε να γίνει αντικείμενο κατάχρησης, όπως όλα τα άλλα. Αυτό που βλέπετε είναι το επιχειρησιακό επίπεδο της κριτικής θεωρίας και της μεταμοντέρνας θεωρίας, που έχει επηρεαστεί, με τη σειρά του, από τις στρατιωτικές τακτικές.


Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην κριτική θεωρία και τη στρατιωτική σκέψη δεν είναι τόσο μεγάλη. Ο Deleuze και ο Guattari – που κατέχουν καλά τη στρατιωτική θεωρία (όπως και ο Guy Debord) έχουν ήδη προειδοποιήσει ότι ο κρατικός μηχανισμός μπορεί να χρησιμοποιήσει την πολεμική μηχανή. Ο Toni Negri υποστηρίζει ότι η παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία πλησιάζει πολύ στο ιδανικό του περί κομμουνισμού. Οι θεωρίες αυτές, που απέχουν πολύ από να είναι απλώς ‘ανατρεπτικές’- είναι κορεσμένες σε σχέση με τον επιχειρησιακό τρόπο του σημερινού καπιταλισμού, ολόκληρη η υποδομή είναι ήδη εκεί, αλλά ο κόσμος πρέπει να αλλάξει τον τρόπο που σκέφτεται τον εαυτό του. Ο Negri λέει ότι η αυτοκρατορία και το πλήθος είναι συν-εξαρτώμενες κατηγορίες.


Κ.Κ.: Βλέπουμε μια δυναμική όπου ανατρεπτικά κινήματα ανατρέπονται. Όπου τη χρήση της ανατροπής αναλαμβάνει το κράτος.


E.W.: Για μένα, αυτό που έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι να δούμε πώς μπορούμε να ανατρέψουμε ολόκληρο τον κατοχικό μηχανισμό. Να κάνουμε ένα detournement και να χρησιμοποιήσουμε όλα όσα το Ισραήλ έχει χτίσει στη Δυτική Όχθη ως παράγοντες για μια άλλη μορφή ζωής. Είναι γεγονότα, είναι εκεί. Τι θα γίνουν αυτοί οι οικισμοί όταν εκκενωθούν; Πώς θα μετατραπούν σε τόπους κατοικίας για Παλαιστίνιους; Πώς θα αντιστραφεί αυτό το περιβάλλον; Πώς μπορούμε να φέρουμε την επανάσταση σε μια τάξη που βασική της αρχή είναι η συνεχής αυτό-επανάσταση;


Κ.Κ.: Πώς;


E.W.: Αυτό ακριβώς προσπαθώ να κάνω μαζί με Παλαιστίνιους αρχιτέκτονες. Προσπαθούμε να μετατρέψουμε αυτούς τους οικισμούς από τοποθεσίες αποκλεισμού σε τοποθεσίες παλαιστινιακών δημόσιων ιδρυμάτων, μη κρατικών ιδρυμάτων κλπ. Είναι ένα ουτοπικό σχέδιο. Γιατί να καταστρέψεις αυτούς τους χώρους όταν μπορείς να τους αντιστρέψεις; Πώς να αντιστρέψεις τις επιφάνειές τους;


Κ.Κ.: Στη Γάζα, αυτοί οι χώροι έχουν ήδη καταστραφεί…


E.W.: Ναι. Νομίζω ότι ήταν μεγάλο έγκλημα η καταστροφή αυτών των οικισμών. Παρόλο που οι Παλαιστίνιοι τους μισούν, οι Παλαιστίνιοι τους έχτισαν. Αυτό ακριβώς το είδος έντασης μεταξύ χώρων απελευθέρωσης και χώρων καταπίεσης πρέπει να αποκτήσει υπόσταση.


Δεν χρειαζόμαστε περισσότερη καταστροφή τόσο εξυπηρετικών κτιρίων. Τι σημαίνει, όμως, να κατοικήσεις το σπίτι του εχθρού σου; Τι σημαίνει να ζεις πλέον εκεί; Στην πραγματικότητα, δεν προτείναμε να ζήσουν οι άνθρωποι εκεί, αυτό θα αναπαρήγαγε στο χώρο ιεραρχίες εξουσίας, θα έπεφταν στην μετα-αποικιακή παγίδα των αποικισμένων που γίνονται αποικιστές. Υπάρχουν άλλοι τρόποι για να ανατρέψουμε τις πρότερες δομές εξουσίας που διαπερνούν αυτούς τους οικισμούς και να τους μετατρέψουμε σε νέες μορφές ιδρυμάτων.


Τι σημαίνει να δημιουργούμε ιδρύματα που ειδικεύουν τις λειτουργίες τους στα προάστια; Πώς μπορεί να υπάρξει ένα νοσοκομείο σε προάστιο; Τι πρέπει να αλλάξει, τι πρέπει να παραμείνει; Αυτή η διαδικασία πρέπει να εφεύρει νέες μορφές για τον δημόσιο τομέα. Είναι σημαντικό να σκεφτούμε δημιουργικά για το πώς οι χώροι αυτοί μπορούν να μεταμορφωθούν.


Κ.Κ.: Για να επανέλθουμε στο βιβλίο σας, αναφέρεστε στο ‘ανθρωπιστικό παράδοξο’, σύμφωνα με το οποίο, ακόμη και με τις καλύτερες προθέσεις, η ανθρωπιστική παρέμβαση μπορεί μάλλον να διαιωνίσει το πρόβλημα παρά να βοηθήσει στη λύση του.


E.W.: Γι’ αυτό ακριβώς το αποκαλώ ανθρωπιστικό παράδοξο και όχι ανθρωπιστικό έγκλημα ή ανθρωπιστικό πρόβλημα. Είναι πάντοτε παράδοξο: κάνει ταυτόχρονα καλό και κακό. Μπορεί να κάνει καλό σε τοπικό επίπεδο, αλλά κακό στο πλαίσιο της ευρύτερης πολιτικής ατζέντας. Και πρέπει να μάθουμε να λειτουργούμε μέσα σ’ αυτό το παράδοξο, αντί να παραδοθούμε σ’ αυτό. Δεν έχει νόημα να προσπαθήσουμε να σπρώξουμε το εκκρεμές από τη μια ή την άλλη πλευρά.


Εάν συμμετέχεις στη βελτίωση της ζωής ενός ατόμου, μιας κοινότητας, μιας πόλης, κλπ., πρέπει να το κάνεις. Μερικές φορές, αυτό σε φέρνει σε συνενοχή με άλλες δυνάμεις, πρέπει όμως να μάθεις να λειτουργείς μέσα κι έξω από το σύστημα.


Αυτό που θέλω να δω είναι κριτικές πρακτικές. Δεν θέλω να κριτικάρω τους ακτιβιστές λέγοντας ότι είναι εξίσου κακοί με το στρατό. Δεν είναι αυτή η πρόθεσή μου. Η πρόθεσή μου, επισημαίνοντας το πρόβλημα, είναι να αποτρέψω την επανάληψη λαθών και να βρω τρόπους καλύτερης σύνδεσης της τοπικής δράσης με ευρύτερα πολιτικά ζητήματα. Πώς μπορείς να είσαι ταυτόχρονα ακτιβιστής και μάρτυρας; Πώς μπορείς να είσαι ταυτόχρονα ακτιβιστής και κέντρο πληροφοριών; Πώς μπορείς να ασκήσεις πίεση απ’ έξω ενώ είσαι μέσα; Τα ερωτήματα αυτά μάλλον ανοίγουν νέες δυνατότητες για δράση, παρά τις εμποδίζουν.


Κ.Κ.: Είναι πολύ δύσκολο για έναν αρχιτέκτονα να υιοθετήσει μια τέτοια θέση…


E.W.: Είναι, όμως, το πιο σημαντικό καθήκον μας. Το να επιλέγεις απλώς το μικρότερο κακό ισοδυναμεί με πλήρη συνενοχή.


Κ.Κ.: Αυτό δεν ισχύει μόνο για καταστάσεις διαμάχης, για το Ισραήλ…


E.W.: Ασφαλώς. Μια κριτική πρακτική πρέπει να στοχεύει μέσα από την παρέμβασή της στην αμφισβήτηση ολόκληρου του συστήματος, στην αποσταθεροποίηση του τρόπου που σκέφτεται τον εαυτό του, στην αποσταθεροποίηση του τρόπου που ο κόσμος σκέφτεται γι’ αυτό. Αυτός είναι ο λόγος που δεν δέχομαι ότι δεν υπάρχει ‘έξω’. Μπορείς να σκέφτεσαι από μέσα κι απ’ έξω απ’ το σύστημα ταυτόχρονα.


Κ.Κ.: Αυτός είναι ο λόγος που μια οργάνωση MSF σας δίνει έμπνευση;


E.W.: Έκαναν τρομερές απερισκεψίες, ιδιαίτερα στη Ρουάντα. Συνειδητοποίησαν ότι δίνοντας βοήθεια δημιουργούσαν στρατόπεδα προσφύγων, τα οποία αργότερα γίνονταν στόχος επιθέσεων. Έτσι, είχαν την ευθύνη ότι διευκόλυναν τη γενοκτονία. Το αναγνώρισαν κι έμαθαν απ’ αυτό. Θα ήταν, όμως, λάθος να υποστηρίξουμε πως εξαιτίας αυτού δεν πρέπει να υπάρχει ανθρωπιστική δράση. Θα μπορούσατε να το δεχτείτε αυτό; Βλέπω κάθε ανθρωπιστική δράση σαν μια συνεργασία με ανθρώπους που θεωρούν ή θεωρούνται ότι βρίσκονται υπό διωγμό. Πρέπει να γίνεται με αναγνώριση των παράδοξων και των κινδύνων της ανθρωπιστικής βοήθειας.


Εάν πάρουμε το ρόλο του Ερυθρού Σταυρού στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, δείχνει πλήρη συνενοχή. Αρνήθηκαν να αναφέρουν την ύπαρξη στρατοπέδων εξόντωσης για να μη θέσουν σε κίνδυνο τη δουλειά τους που γινόταν υπό τον όρκο της ουδετερότητας. Και πάλι, όμως, ήταν καλύτερα να υπάρχει ο Ερυθρός Σταυρός ή να μην υπάρχει; Θα έλεγα ότι στο πλαίσιο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου έκαναν περισσότερο κακό παρά καλό. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει. Όπως λέει και πάλι ο Agamben, οι ανθρωπιστές βρίσκονται πάντα σε συνενοχή με τις δυνάμεις της βιοπολιτικής. Ναι, ίσως. Μπορούμε, όμως, να βρούμε μια διέξοδο;


Η εμπλοκή έχει πάντα εξαρτήσεις, είναι ένα είδος ανάλογης σχέσης, από γεωγραφική και εννοιολογική άποψη.


Κ.Κ.: Επανερχόμαστε στη θεωρία του Αγκάμπεν. Μου μοιάζει ότι είναι δύσκολο να την απωθήσουμε εντελώς, παρόλο που προηγουμένως είσασταν αντίθετος στην ιδέα της διασύνδεσης του τοίχου με την κατάσταση εξαίρεσης.


E.W.:Ο τοίχος δεν χωρίζει δυο μέρη, το Ισραήλ και την Παλαιστίνη, αλλά τους Παλαιστίνιους απ’ τους Παλαιστίνιους. Τέμνει το κέντρο μιας γεωγραφίας όπου οι χώροι Εβραίων και Παλαιστίνιων επικαλύπτονται. Η διαμάχη δεν μπορεί να ιδωθεί μέσα απ’ το πρίσμα της παραδοσιακής αποικιακής ανάλυσης, υπάρχουν πολλοί σύγχρονοι ανεξάρτητοι παίκτες καθώς και η παρουσία μέσων ενημέρωσης, ανθρωπιστικών οργανώσεων και ομάδων ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μ’ αυτή την έννοια, η κατοχή είναι ένα εργαστήριο της προχωρημένης καπιταλιστικής αποικιοκρατίας όπου ο στρατός, οι ανθρωπιστές, οι άποικοι και διάφορες ομάδες των ίδιων των αποικισμένων μοιράζονται το ίδιο έδαφος και οι πράξεις τους διαπλέκονται, διαμορφώνοντας έντονες σχέσεις.


Ένας άλλος χρήσιμος τρόπος για να καταλάβουμε το γεωγραφικό αποτέλεσμα όλου αυτού είναι να το δούμε ως ένα ‘αρχιπέλαγος εξαιρέσεων’. Πρόκειται για την ιδέα σύμφωνα με την οποία μια γεωγραφική τάξη δεν βασίζεται πλέον αποκλειστικά στο πρότυπο του ομοιογενούς έθνους-κράτους και των συνεχόμενων συνόρων, αλλά σε μια διάταξη του χώρου κατακερματισμένη σε μια πολλαπλότητα εξω-εδαφικών ζωνών. Θα μπορούσαν να είναι ‘ζώνες νόμιμης εξαίρεσης’ όπου η κυριαρχία αμφισβητείται. Οι σύγχρονοι εξω-εδαφικοί χώροι περιλαμβάνουν σήμερα ανθρωπιστικές ζώνες, στρατόπεδα προσφύγων και συγκέντρωσης, βιομηχανικούς θύλακες, στρατιωτικές βάσεις και μερικές κλειστές κοινότητες ξένων υπηκόων.


Ο σύγχρονος πολιτικός χώρος έχει εξελιχθεί με τρόπο που θυμίζει μια παρόμοια εδαφική συρραφή εσωστρεφών θυλάκων. Είναι μια αδιάκοπη θάλασσα, που σπρώχνεται από ένα πολλαπλασιαζόμενο αρχιπέλαγος εξωτερικά αποξενωμένων και εσωτερικά ομοιογενών θυλάκων-έξω από τον έλεγχο των εδαφών που το περιβάλλουν. Διάφορες άλλες ζώνες –ζώνες πολιτικής πειρατείας, ζώνες κρίσης, ζώνες βάρβαρης βίας, ζώνες ‘ανθρωπιστικών καταστροφών’, ζώνες πλήρους υπηκοότητας, άνευ υπηκοότητας ή ‘ μερικής υπηκοότητας’ είναι τοποθετημένες πλάι –πλάι, η μια μέσα στην άλλη, ταυτόχρονα και σε πρωτόγνωρες γειτνιάσεις. Η δυναμική μορφολογία των σύγχρονων συνόρων-εδαφών είναι μια εξελισσόμενη εικόνα μεταμόρφωσης- τα σύνορα υποχωρούν και επανέρχονται, σέρνονται, περικυκλώνουν αθόρυβα κτίρια, δρόμους, κέντρα συγκοινωνιών, χωριά και πόλεις. Ο τραυματισμένος ιστός της θρυμματισμένης πολλαπλότητας των σύγχρονων ψηφιακών ή φυσικών ‘διαχωρισμών’ κατακερματίζεται σε πολλαπλές τοποθεσίες: τοπικές ή περιφερειακές οχυρώσεις, πρεσβείες, θύλακες κατοικιών, στρατόπεδα, ζώνες παραγωγής off shore, τοποθεσίες εξόρυξης μεταλλευμάτων, αεροδρόμια, καθώς και σκιώδεις ζώνες των αποστερημένων σε κρατητήρια ad-hoc που καταλαμβάνονται από πρόσφυγες, ‘παράνομους’ μετανάστες, αιτούντες άσυλο και άλλους ανεπιθύμητους ‘ύποπτους’.

Εάν και τα locative media φέρονται ότι παρέχουν εργαλεία για μια φαινομενικά απελευθερωτική μεταστροφή προς την αυτό-εκπροσώπηση, είναι απαραίτητο, υπογραμμίζει ο Ryan Griffis, να λάβουμε υπόψη τις επιδράσεις που μπορεί να έχει αυτή η τεχνολογία.

Για να το θέσουμε απλά, καθημερινή ζωή θα μπορούσε να ονομάζεται η επιθυμία ολότητας στη μεταμοντέρνα εποχή.

(Ben Highmore, Everyday Life and Cultural Theory)


Θα έπρεπε τώρα να μιλάμε για ανθρώπους που δεν φτιάχνουν την δική τους ιστορία, αλλά τη δική τους γεωγραφία.

(John Urry, “Social Relations, Space and Time”, in Spatial Relations and Spatial Structures)


Ο τίτλος αυτού του κειμένου αποτελεί παράφραση του τίτλου ενός δοκιμίου της καλλιτέχνιδας Martha Rosler που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1979, ‘For an Art Against the Mythology of Everyday Life’ (‘Για μια Τέχνη Ενάντια στη Μυθολογία της Καθημερινής Ζωής’). Το κείμενο της Rosler έχει να κάνει με το τότε αναδυόμενο πλαίσιο που αναφέρεται συχνά τώρα ως ‘μετα-βιομηχανική παγκοσμιοποίηση’. Ειδικότερα, είναι η σκοπιά κάποιου που προσπαθεί να κάνει πράγματα – έργα τέχνης- που ‘ανταποκρίνονται στα συνήθη βαθιά θέματα της καθημερινής ζωής, αποκαλύπτοντας έτσι τον δημόσιο και πολιτικό παράγοντα στον προσωπικό’. Έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στις καταπιεστικές και εν δυνάμει απελευθερωτικές πλευρές των ‘μέσων μαζικής επικοινωνίας’. Εδώ, θέλω να συνεχίσω από κει που σταμάτησε η Rosler και να συζητήσω για τις δυνατότητες της τέχνης, και της τεχνολογίας ‘να αλλάξουν τον κόσμο λογικά και ανθρώπινα’ χρησιμοποιώντας το παράδειγμα αυτών που αποκαλούνται συνήθως ‘locative media’.


Ο χαρακτηρισμός ‘locative media’ χρησιμοποιείται για την αναφορά τόσο στις εμπορικές όσο και στις πρωτοποριακές ‘κριτικές’ εφαρμογές των γεω-χωροταξικών τεχνολογιών. Και οι δυο έχουν συχνά την τάση να αποκαλύπτουν την ατομική εμπειρία της ‘καθημερινής ζωής’ και να τη συνδέουν με ευρύτερες, κοινωνικά διαπραγματευμένες και δικτυωμένες μορφές εμπειρίας. Τα ‘locative media’ βασίζονται στην τοποθέτηση και κίνηση συσκευών που μπορούν να υπολογίζουν και στη συνέχεια να διαβιβάζουν τη θέση τους σε άλλες, εξίσου συνδεδεμένες, συσκευές, όπως οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές. Στην ευρύτερη πολιτιστική σφαίρα, αυτό είναι ορατό με τη διάδοση της τεχνολογίας του Geographic Positioning System (GPS) που γίνεται όλο και πιο συνηθισμένη σε συσκευές όπως τα κινητά τηλέφωνα και τα αυτοκίνητα. Τα ‘locative media’ ωφελούνται από μια τέτοια ανάπτυξη τεχνολογιών επικοινωνίας ως ‘παντού παρόντα’ – βρίσκονται παντού και πάντα, συχνά απαρατήρητα και άνευ πρόσβασης. Τέτοιες έννοιες όπως το ‘παντού παρούντα’ δεν μπορούν παρά να διασταυρώνονται με έννοιες της ‘καθημερινότητας’ – πού αλλού είναι η ‘καθημερινότητα’ αν όχι ‘παντού’;


Η Rosler αρχίζει το ‘Για μια Τέχνη Ενάντια στη Μυθολογία της Καθημερινότητας’ θέτοντας το ερώτημα, ‘Από πού έρχονται οι ιδέες;’ (σ. 3) Απαντά αμέσως στο ερώτημά της λέγοντας, ‘Όλοι οι μύθοι της καθημερινής ζωής, ραμμένοι μεταξύ τους, σχηματίζουν ένα μη συγκροτημένο ιδεολογικό κέλυφος, μια ψεύτικη αναφορά των λειτουργιών του κόσμου’. Έννοιες της ‘καθημερινότητας’ ως τόπου αντίστασης, διαφωνίας και δημιουργικότητας έχουν υμνηθεί για την ενσωμάτωση αυτού που ο Michel de Certeau αναφέρει ως ‘τακτικές’. Η Rosler προσπαθεί να δείξει ότι αυτή η κατά κάποιο τρόπο ουτοπική απεικόνιση του ‘να κάνουμε ’ έναντι των καθεστώτων εξουσίας, μπορεί να εξυπηρετήσει εξίσου την ενίσχυση των ‘μύθων της καθημερινής ζωής’. Η προϋπόθεση της δράσης κατόπιν τακτικής απαιτεί μια μόνιμη κατάσταση εξιδανίκευσης και αντιδραστικής τοποθέτησης, που παρότι είναι εν δυνάμει απελευθερωτική έναντι της βραχυπρόθεσμης καταπίεσης, δεν μπορεί ποτέ να ανταποκριθεί όπως πρέπει στις αδικίες.


Από εμπορικής πλευράς, ο ιδεολογικός σύνδεσμος μεταξύ ζωής και κατανάλωσης είναι ακόμη πιο ασυγκρότητος απ’ ό, τι στο παρελθόν. Η ουτοπική πλευρά του φαίνεται στην εικόνα ενός ατέλειωτου δικτύου καταναλωτών, που έχουν πλέον τη δυνατότητα να μοιράζονται δημόσια τις εμπειρίες και τις συναντήσεις τους με προϊόντα και τόπους. Μπορεί, όμως, η δικτύωση των καταναλωτών να μεταβάλει τις επιθυμίες που διαμόρφωσαν αιώνες βίαιης αδικίας; Για απάντηση, μπορούμε να ρίξουμε μια ματιά στη δημοτικότητα των χαρτογραφικών εφαρμογών που διευκολύνουν τις εμπορικές συναλλαγές των ακινήτων, όπως το HousingMaps.com που συνδέει τους καταλόγους ακινήτων της Craiglist με το Google Maps. Η παρακάτω δήλωση του Thai Tran, διευθυντή προϊόντων της Google Maps, που σχολιάζει τη δημοσίευση από τη Google μιας νέας, πανοραμικής, βασισμένη σε φωτογραφίες διασύνδεσης είναι αποκαλυπτική:


Μια μέρα κοιτάζαμε δυο από τα αρχικά mashups της Google Maps, HousingMaps.com και ChicagoCrime.org, και συνειδητοποιήσαμε ότι θα ήταν ακόμη πιο χρήσιμο αν μπορούσαν να συνδυαστούν, γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι δεν επιθυμούν να ζουν σε περιοχές υψηλής εγκληματικότητας’.


Όπως βλέπουμε από τη δήλωση του Trans, όλες οι νέες, βασισμένες στην τεχνολογία ‘κοινότητες’, που μπορούμε σήμερα να δημιουργήσουμε, δεν μοιάζουν τόσο διαφορετικές από εκείνες που διαιρούντο φυλετικά με κόκκινες γραμμές και είχαν δημιουργηθεί από προηγούμενες γενιές εφαρμογών ΓΣΠ (Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών). Θα επανέλθω σε μερικές από τις επιπτώσεις αυτής της τεχνολογικής εγγραφής της επιθυμίας αργότερα, τώρα όμως θα ήθελα να αναφερθώ στα locative media όπως εφαρμόζονται και εξυμνούνται από την πολιτιστική πρωτοπορία και, ειδικότερα, τη σύγχρονη τέχνη.


Ένα σύγχρονο έργο τέχνης των locative media που απέσπασε την προσοχή (έλαβε το Golden Nica Award στην Ars Elecronica και εκτέθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης ‘Making Things Public’ στο ZKM) είναι το χαρτογραφικό πρόγραμμα των Esther Polak, Ieva Auzina και του Riga Center για το New Media Culture (RIXC) με τίτλο ‘MILK’. Το ‘MILK’, που ολοκληρώθηκε από το 2003 έως το 2005, παρακολουθεί την παραγωγή και τη διανομή τυριού, από τα αγροκτήματα παραγωγής γαλακτοκομικών προϊόντων της Λετονίας μέχρι τις αγορές της Ουτρέχτης. Παρακολουθώντας τις κινήσεις εννέα ‘συμμετεχόντων’ (επιλεγμένων ατόμων που εμπλέκονται στην κατασκευή, διακίνηση και κατανάλωση τυριού) μέσα από τη χρήση των συσκευών GPS που τους έδωσαν, το ‘MILK’ μας προτείνει να ρίξουμε μια ματιά στην κοινωνική, και χωροταξική, κατασκευή του τυριού. Το πρόγραμμα αυτό-προσδιορίζεται ως ‘locative τέχνη- χαρτογραφικό πρόγραμμα, που εξερευνά οπτικές και ντοκιμαντερίστικες δυνατότητες της τεχνολογίας GPS’.


Τα βασικά συστατικά του προγράμματος είναι ένα κείμενο και εικονογραφία σε βίντεο και φωτογραφίες που καταγράφει τις κινήσεις των αγροτών, των εμπόρων και των αγοραστών τυριού. Μέσα απ’ αυτές, οι καλλιτέχνες απεικονίζουν τις ιστορίες και γνώσεις για το χώρο που, για καθαρά πρακτικούς λόγους, δεν είναι ορατές στο υλικό του τυριού. Το ‘MILK’ απεικονίζει το ‘τυρί’ σαν σώμα γνώσης αφενός σε ανθρώπινη κλίμακα, μέσα από τις πράξεις και τις σκέψεις αυτών που εμπλέκονται στην παραγωγή, και αφετέρου σε πιο μακρο κλίμακα, μέσα από απεικονίσεις που αποκαλύπτουν τις γεωγραφικές αποστάσεις και το χρόνο που εμπλέκονται στην υλοποίησή του.


Δεν αποτελεί έκπληξη ότι, όπως λέει η Esther Polak, ένας από τους παράγοντες που συντέλεσαν αρχικά στη δημιουργία αυτού του προγράμματος ήταν η ανάμνηση ενός προγενέστερου ντοκιμαντέρ για την αγροτική ζωή, και συγκεκριμένα τους φτωχούς αγρότες στον αμερικανικό Νότο, από τον ποιητή James Agee και τον φωτογράφο Walker Evans, το 1941, με τίτλο ‘Let Us Now Praise Famous Men’. Το έργο των Agee και Evans, που ξεκίνησε κατόπιν παραγγελίας του Fortune Magazine, το 1936, αποτελεί κατά πολλούς τρόπους κλασικό παράδειγμα ντοκιμαντέρ της εποχής του New Deal, καθώς συνδυάζει τις αισθητικές ευαισθησίες των δυο καλλιτεχνών με τις προοδευτικές πολιτικές αξίες του αναδυόμενου κράτους πρόνοιας. Όπως η Polak και άλλοι σχολιαστές του ‘Let Us Now Praise Famous Men’ σημειώνουν, το βιβλίο υμνείται και κριτικάρεται ταυτόχρονα για την ‘πειραματική’ ή ‘δύσκολη’ μέθοδό του να συνδυάζει κείμενο και εικόνες. Η Polak φτάνει, μάλιστα, στο σημείο να το αποκαλέσει ‘τεχνολογικό πείραμα’, απηχώντας και άλλες παρόμοιες εντυπώσεις, σύμφωνα με τις οποίες το έργο ‘αμφισβητεί’ και απορρίπτει ‘κάθε θεώρηση του κόσμου ως σαφώς κατανοητού και τακτοποιημένου’. Αυτή η ανάγνωση της συνεργασίας των Agee και Evans παρέχει στην Polak και το κοινό της ένα προηγούμενο για το MILK – τη δημιουργία μιας πειραματικής, αλλά οικουμενικής, αφήγησης για την καθημερινή ύπαρξη των αγροτών της υπαίθρου. Και τα δυο μοιράζονται τον οικείο για τα ντοκιμαντέρ στόχο να κάνουν ορατές στο κοινό τους ιστορίες περιθωριοποιημένων ανθρώπων και τόπων.


Αυτή η ταύτιση με το ντοκιμαντέρ δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη, αλλά ούτε να δίνει υπερβολική βαρύτητα στις προθέσεις του καλλιτέχνη. Παρέχει, ωστόσο, ένα φακό μέσα από τον οποίον βλέπει κανείς την υλοποίηση των νοημάτων που εκπροσωπούν τα locative media, νοημάτων που νομίζω ότι πρέπει να ερμηνευτούν παραγωγικά ως περαιτέρω ανάπτυξη στην κατασκευή εικόνας ντοκιμαντέρ. Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ μερικές περιπτώσεις locative media σχετίζονται περισσότερο με τις παραδόσεις του ντοκιμαντέρ, όπως το MILK, άλλες locative πρακτικές δεν αρχίζουν ή δεν τελειώνουν με αυτές.


Εκεί που οι επαγγελματίες και οι υπέρμαχοι των locative media μπορούν να επισημάνουν τη διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στο έργο τους και την συμβατική πρακτική του ντοκιμαντέρ είναι στην επιθυμία και ικανότητά τους να σχολιάσουν το χώρο- να συνδέσουν τις αφηγήσεις τους με συγκεκριμένα, γεωγραφικά πλαίσια. Πολλά προγράμματα των locative media χρησιμοποιούν γεω-χωροταξικές τεχνολογίες για να συνδέσουν ιστορίες, ήχους και σχέσεις με τοποθεσίες τέτοιες έτσι ώστε μια τομή ανάμεσα στον εικονικό/ δικτυωμένο χώρο και τον γεωγραφικό χώρο να μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να προβάλει αόρατες ή πλασματικές πραγματικότητες. Το εγχείρημα {murmur} από το Τορόντο, για παράδειγμα, παράγει ακουστικές ιστορίες για συγκεκριμένες τοποθεσίες, χρησιμοποιώντας αυτοκόλλητα με αριθμούς τηλεφώνων ώστε οι άνθρωποι που ζουν σ’ αυτούς τους χώρους να έχουν πρόσβαση σ’ αυτές τις ιστορίες. Προσπαθεί ‘να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίον οι άνθρωποι σκέφτονται γι’ αυτό το μέρος’ φέρνοντας ‘αυτό το σημαντικό αρχείο έξω στους δρόμους’.


Από πολλές απόψεις, συναντώ στις σύγχρονες πρακτικές των locative media μια απάντηση στις κριτικές των αρχειακών και ντοκιμαντερίστικων πρότυπων από τη Rosler και άλλους, όπως ο καλλιτέχνης και θεωρητικός Alan Sekula. Η δημιουργία από το [murmur} ενός εναλλακτικού αρχείου του Τορόντο, για παράδειγμα, θα μπορούσε να εκληφθεί ως απάντηση στο απόφθεγμα του Sekula ότι ‘το αρχείο πρέπει να διαβάζεται από κάτω, από θέση αλληλεγγύης με τους εκτοπισμένους, τους δύσμορφους, τους φιμωμένους ή αυτούς που οι μηχανισμοί του κέρδους και της προόδου κατέστησαν αόρατους’ (”Reading an archive”, στο Blasted Allegories, σ. 184).


Εάν τα locative media παρέχουν εργαλεία για τη δημιουργία και τη λήψη αντι-αρχείων, δίνοντας πρόσβαση στα ίδια τα μέσα παραγωγής (και κατά συνέπεια ιστορικής) γνώσης, αυτό μοιάζει πράγματι να είναι μια απελευθερωτική μεταστροφή προς την αυτό-εκπροσώπηση. Πρέπει, όμως, επίσης, να ληφθούν υπόψη τα μέσα με τα οποία επιχειρούν τα locative media. Σε πρόσφατες συζητήσεις για το πολιτιστικό κεφάλαιο που τα locative media προσελκύουν, οι κριτικές που επικεντρώθηκαν στις πιο ορατές περιπτώσεις, τα κατηγόρησαν για συνενοχή με το καπιταλιστικό θέαμα και, ακόμη χειρότερο, ως πολιτιστική έρευνα και ανάπτυξη για παρακολούθηση και στοιχεία σχετικά με τις μεταλλευτικές βιομηχανίες. Πολλοί επέκριναν αυτή τη συνενοχή και τις ιστορικές διασυνδέσεις μεταξύ των σύγχρονων τεχνολογιών γεωγραφικής οπτικής απεικόνισης και τον αμερικανικό στρατό.


Από τη μια πλευρά, η σημασία της τέχνης των locative media μπορεί να αναλυθεί κριτικά μέσα από το καθιερωμένο πλαίσιο απεικόνισης- χρησιμοποιώντας τα εργαλεία των πολιτιστικών και απεικονιστικών σπουδών, μπορούμε να φτάσουμε σε μια ερμηνεία για το πώς το περιεχόμενο των locative media ταιριάζει ή έρχεται σε ρήξη με τα τρέχοντα παραδείγματα του νοήματος, της σημασίας και της παραγωγής γνώσης. Όπως οι Anne Galloway και Matthew Ward έδειξαν, μπορούμε να δούμε τα locative media ως μια προέκταση των ‘απεικονιστικών τεχνολογιών’, όπως ‘γίνονται τελικά αντιληπτές ως συλλογές πολιτιστικών τεχνουργημάτων’.


Αυτό θα σήμαινε όμως ότι βλέπουμε τα locative media ως μηχανισμό απεικόνισης, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τις επιδράσεις που μπορεί να έχει η τεχνολογία. Χωρίς να αγνοούμε τη σημασία της απεικόνισης, και αποφεύγοντας μια απλουστευτική τεχνολογική ντετερμινιστική ανάλυση, μπορούμε να δούμε πώς μπορούν να αναγνωστούν τα locative media μέσα από την έννοια του Gilles Deleuze για τις ‘κοινωνίες ελέγχου’, στις οποίες η πρόσβαση και η κινητικότητα μάλλον σχεδιάζονται σε συστήματα παρά ενισχύονται μέ πειθαρχικά μέσα. Αυτή η ανάγνωση θα μπορούσε, για παράδειγμα, να ξεκινήσει από την υλική ιστορία των Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών (ΓΣΠ), τη χαρτογράφηση της ποσοτικά προσδιορισμένης, χωροταξικής πληροφορίας για τους πληθυσμούς και τα περιβάλλοντα. Οι απαρχές της βρίσκονται σε ένα συνδυασμό των ΣΓΣΠ (Στρατιωτικών Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών) του Ψυχρού Πολέμου με προγενέστερες μορφές χαρτογράφησης της αστικής οικιστικής κρίσης την εποχή της Μεγάλης Κρίσης, και άλλα παλαιότερα παραδείγματα όπως ο χάρτης της χολέρας στο Λονδίνο, στα μέσα του 19ου αιώνα, του John Snow. Τα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών έγινε ένα πολύτιμο εργαλείο στους εσωτερικούς πολέμους έναντι των φτωχών των πόλεων υπό την επίφαση της ‘αστικής ανανέωσης’, τέμνοντας τις πόλεις με αυτοκινητόδρομους και άλλες μορφές αυτού που ο Mike Davis αποκαλεί ‘τρίτα σύνορα’. Υπό αυτό το φως, τα σύγχρονα γεωγραφικά εργαλεία μπορούν να ιδωθούν ως μέρος αυτού που ο γεωγράφος Stephen Graham αποκαλεί ‘γεωγραφίες λογισμικού’- όπου η ταξινόμηση των κοινωνικών προνομίων δεν επιτυγχάνεται με την ενίσχυση της συμμόρφωσης, αλλά μάλλον με μια προνομιακή επιλογή αποδεκτών συνθηκών που επιτυγχάνονται μέσα από τη χρήση ρυθμιστικού λογισμικού σε χώρους ενδεχόμενης διαμάχης. Ακριβώς όπως οι τοίχοι και οι μαζικοί αυτοκινητόδρομοι μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη ρύθμιση των κινήσεων μεταξύ περιοχών σε μια πόλη, το λογισμικό, όταν συνδέεται με σημεία μηχανικής πρόσβασης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ρυθμιστεί η πρόσβαση στις μεταφορές, τα κτίρια και τις υπηρεσίες.


Η συγχώνευση γνώσης και χώρου απαιτεί την ταυτόχρονη συνένωση αυτής της γνώσης με προνόμια κινητικότητας και τεχνολογικής πρόσβασης. Ο διαπραγματευόμενος χώρος γίνεται αρχείο, όχι πολιτικής αμφισβήτησης αλλά αφηγήσεων στις οποίες έχουν πρόσβαση μόνο εκείνοι που αποκομίζουν οφέλη από εθελοντικές διαδικασίες παρακολούθησης. Αυτή δεν είναι η πανοπτική παρακολούθηση της πειθαρχικής κοινωνίας του Foucault, είναι η παρακολούθηση των καρτών του σουπερμάρκετ, των αδειών εισόδου ΕΖ στα διόδια, των συστημάτων παρακολούθησης GPS των οχημάτων και της βιομετρικής ρύθμισης των αερογραμμών.


Η ιταλική κολεκτίβα Multiplicity παρέχει μια πολύ διαφορετική περίπτωση συνειδητοποίησης της τοποθεσίας μέσα από την οποία μπορεί κανείς να δει και να βιώσει τις γεωγραφίες της αδικίας. Στο πλαίσιο ενός προγράμματος που έχει τίτλο ‘Road Map’, η κολεκτίβα πραγματοποίησε δυο ταξίδια ίσης απόστασης, μέσω εδαφών ελεγχόμενων από Ισραηλινούς και Παλαιστίνιους, τη μια φορά χρησιμοποιώντας ισραηλινό διαβατήριο και την άλλη παλαιστινιακό. Αυτά τα δυο ταξίδια χαρτογραφήθηκαν και μαγνητοσκοπήθηκαν με βίντεο, τεκμηριώνοντας τη διαφορά που είχαν σε διάρκεια – το πολύ μια ώρα με το ισραηλινό διαβατήριο, και πάνω από πέντε ώρες με τα παλαιστινιακά έγγραφα. Σε αντίθεση με την άποψη του χώρου που παρουσιάζουν τα σχέδια GPS του MILK με αναπαραστάσεις της Ευρώπης σε κουκίδες, που ο Michael Curry αποκαλεί μια ‘άποψη από το πουθενά’, το ‘Road Map’ παρουσιάζει μια αντίληψη του χώρου ως αλληλένδετου με τα συστήματα που τον διαμορφώνουν (σ. 52). Δεν υπάρχει ουδέτερο έδαφος όπου να προβληθούν αφηγηματικές κινήσεις, μόνο ένα διαγραμμισμένο έδαφος με σημεία ελέγχου και ρυθμισμένες ζώνες για ορισμένους και παρακαμπτήριους δρόμους για άλλους. Δεν υπάρχει μόνο ένας χάρτης, αλλά (τουλάχιστον) δυο.


Αναγνωρίζοντας τα μεταβαλλόμενα σύνορα μεταξύ του χώρου που θεωρούμε κατοικήσιμο και αυτών των ηλεκτρονικών χώρων, γίνεται αντιληπτό ότι κινούμαστε μέσα στο χώρο που δημιούργησαν δορυφόροι και κέντρα ελέγχου, μίλια μακριά από τη δική μας τοποθεσία. Και εάν μπορούμε να μετακινηθούμε μέσα σε αυτούς τους χώρους, οι κινήσεις μας μπορούν παρομοίως να ρυθμιστούν απ’ αυτούς. Και καθώς γίνονται μέρος των καθιερωμένων αντιλήψεων για την ‘καθημερινότητα’, μεταβάλλουν τα όρια της γνώσης, ανοίγοντας ή σφραγίζοντας ακόμη περισσότερο το ιδεολογικό κέλυφος. Ο θεωρητικός των Νέων Μέσων Επικοινωνίας Drew Hemment πρότεινε τα locative media να ορίζονται καλύτερα ως ‘εγκατεστημένα media’ σε αναγνώριση της ‘εγγενούς συνενοχής τους στην επιχείρηση της εξουσίας’, αναφερόμενος βέβαια στην πρόσφατη πρακτική δημοσιογράφων που ‘εγκαταστάθηκαν’ στον αμερικανικό στρατό. Αυτή η έννοια των ‘εγκατεστημένων’ locative media μετατρέπει τους πολίτες σε prosumers (νεολογισμός που αναφέρεται σε παραγωγικούς καταναλωτές) εντοπισμένου περιεχομένου, ενός περιεχομένου σχεδιασμένου τόσο για την ανάλυση των κινήσεων και των συνηθειών τους όσο και για την ψυχαγωγία ή την επιμόρφωσή τους. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι υποτακτικοί του Βασιλιά ανέλαβαν να γράψουν οι ίδιοι ένα σύγχρονο Domesday Book (Μέγα Κτηματολόγιο του Γουλιέλμου Α’). Μόνο που ο Βασιλιάς δεν είναι πλέον μια απλή ολότητα, αλλά μια μπερδεμένη χίμαιρα κρατικών και εταιρικών συμφερόντων.


Έχει ενδιαφέρον το ερώτημα αν αρκεί απλώς η αναγνώριση της συνενοχής, η αποδοχή της διαλεκτικής θεώρησης για την ουτοπία/δυσουτοπία. Σε ένα άλλο κείμενο περί ντοκιμαντέρ και φωτογραφίας, η Rosler αναρωτιέται για τις απεικονίσεις της εξουσίας που αψηφούν την αιτιολογική ανάλυση:

Εάν δεν υπάρχουν θύματα- ή, πράγμα που είναι το ίδιο, εάν είμαστε όλοι εξίσου θύματα- τότε δεν υπάρχουν καταπιεστές. Η κοινωνική αδικία μοιάζει να παράγεται από ένα σύστημα χωρίς ενεργή ανθρώπινη εμπλοκή ή συλλογική αποκατάσταση….στον σημερινό χάρτη του κόσμου, η πανομοιότυπη φωτογραφία μπορεί απλώς να γίνει αντιληπτή ως μια εικόνα της τυχαίας κατά τον Brown κίνησης ατόμων που βρίσκονται στην ίδια μονάδα χώρου-χρόνου και αθροίζονται μόνο σε αριθμούς, όχι στην ‘κοινωνία’ (σ. 177).


Εάν η τεχνολογία μπορεί να μεσολαβεί στην εξουσία και τον έλεγχο και από πολλές πλευρές να τους ενσωματώνει, μπορεί να αντικαταστήσει την ιδεολογία; Μήπως η προοπτική αυτή καταρρέει κάτω από το βάρος των 24 δορυφόρων; Ο Michael Curry αναφέρει ότι ‘η άποψη από το πουθενά’ πάντα και ήδη κατέχει μια σημαντική θέση, αλλά η σημασία εντοπίζεται όλο και πιο μακριά από τη θέση της εξουσίας- στην προκειμένη περίπτωση, κυριολεκτικά στο χώρο (σ. 52). Εάν η τάση της κοινωνίας ελέγχου είναι να εγκαθιστά την ιδεολογία σε μηχανισμούς κυριαρχίας, κυρίως καταπίεσης σε μαύρο κουτί, πώς μπορεί το μαύρο κουτί να ανοιχτεί και το περιεχόμενό του να τεκμηριωθεί;


Περισσότερο παρά ποτέ, το χάος των πολλαπλών μορφών των μεταναστευτικών κινημάτων αρχίζει να συγκεκριμενοποιείται σε σχέδια έναντι στις πολιτικές των κρατών, ισχυρίζεται ο Nevzat Soguk. Στη βόρεια και τη νότια Αμερική, τη βόρεια Αφρική, την Ευρώπη ή τη Νοτιοανατολική Ασία, οι άνθρωποι-υποκείμενα που έγιναν μετανάστες-πολίτες μάχονται με αδημονία στους ασαφείς μεταναστευτικούς χώρους.


‘Αφρικανοί μετανάστες ξεβράζονται σε παραλία γυμνιστών στη νότια Ισπανία’, ανακοινώθηκε στις ειδήσεις στα τέλη Ιουνίου 2004. ‘ Δυο κόσμοι ήρθαν σε αντιπαράθεση’, σύμφωνα με τις αναφορές, ‘καθώς μια σχεδία που μετέφερε 42 φτωχούς Αφρικανούς….ξεβράστηκε σε παραλία γυμνιστών.’ Ξαφνικά, το σύνορο που ‘χώριζε’ τον κόσμο των πολιτών από τον κόσμο των μεταναστών δεν υπήρχε πια. Το σύνορο είχε υποστεί ρήγμα με την απρόσκλητη εμφάνιση των μεταναστών, οδηγώντας στην ‘αντιπαράθεση’ δυο διαφορετικών κόσμων. Ωστόσο, από μια πιο προσεκτική ανάγνωση των αναφορών προέκυπτε ότι η ξαφνική συνάντηση αυτών των κόσμων ήταν κάτι περισσότερο από μια απλή αντιπαράθεση, μια σύγκρουση ανθρώπων με διαφορετικές εμπειρίες. Ήταν επίσης μια ξαφνική και απρόσμενη σύγκλιση ανθρώπινων ζωών, που αν δεν υπήρχαν αυτά ακριβώς τα σύνορα που δίνουν νόημα στην ιδέα των ‘διαφορετικών κόσμων’, θα ήταν απίθανο ή μη αναγκαίο να βρεθούν μαζί μ’ αυτό τον φευγαλέο τρόπο. Ακόμη κι έτσι, όπως οι αναφορές ασυνείδητα υποδήλωναν, η ξαφνική συνάντηση των ‘διαφορετικών’ κόσμων ήταν τελικά λιγότερο μια ‘αντιπαράθεση’ δύο κόσμων και περισσότερο ένα άνοιγμα στις αλληλεπιδράσεις που ακολούθησαν το αρχικό σοκ.

‘Μεταξύ των μεταναστών υπήρχαν τέσσερα μωρά, που ένα από αυτά ήταν μόλις 11 ημερών. Σύμφωνα με το βίντεο που τράβηξε ένας κολυμβητής και έδειξε η ισπανική τηλεόραση, μια ομάδα κολυμβητών συγκεντρώθηκε γύρω από ένα μωρό, μετρώντας απαλά τα δάχτυλα του χεριού του, που ήταν έξι’.


Τελικά, όταν οι μετανάστες ξεβράστηκαν στην παραλία, υπερβαίνοντας τα γυμνά σώματα των πολιτών, υπερέβησαν επίσης το σύνορο, δείχνοντας ότι η ζωή του συνόρου είναι κάτι παραπάνω από αντιπαραθέσεις, τερματισμούς και διακοπές ανθρώπινων εμπειριών. Έδειξαν ότι οι μετανάστες και τα σύνορα διαθέτουν παραβατικούς, εάν όχι μετασχηματιστικούς τρόπους που ασκούν πίεση, μεταμορφώνουν και αλλάζουν τις οικείες ρουτίνες και τους ρυθμούς της ζωής. Ακόμη πιο σημαντικό ήταν ίσως το γεγονός ότι υπερβαίνοντας τα σύνορα, οι μετανάστες ανέδειξαν μια αξιόλογη διάσταση ‘εξέγερσης’ έναντι της πολιτικής των συνόρων και της μετανάστευσης.


Οι συμβατικές κατηγοριοποιήσεις ερμηνεύουν ακόμη τις μεταναστευτικές οντολογίες ως ουσιαστικά εφήμερες εμπειρίες. Πολλά γράφτηκαν για να κατατάξουν τους μετανάστες ως αντικείμενα της πολιτικής διοίκησης στις μεταβαλλόμενες συνθήκες της εθνικής και παγκόσμιας πολιτικής οικονομίας. Ωστόσο, πολύ λιγότερα έχουν ειπωθεί για τις ενεργές συστατικές και πρότυπες δυνάμεις των σύγχρονων μεταναστευτικών κινημάτων. Περισσότερο παρά ποτέ, το χάος των πολλαπλών μορφών των μεταναστευτικών κινημάτων αρχίζει να συγκεκριμενοποιείται σε σχέδια έναντι παρωχημένων υποσχέσεων για νεωτερισμό που στηρίζονται στην πολιτική των κρατών, των πολιτών και των εδαφών. Στη βόρεια και τη νότια Αμερική, τη βόρεια Αφρική, την Ευρώπη ή τη Νοτιοανατολική Ασία, οι άνθρωποι-υποκείμενα που έγιναν μετανάστες-πολίτες μάχονται με αδημονία στους ασαφείς μεταναστευτικούς χώρους. Η άρνησή τους να τιμήσουν τη νομιμότητα της κυρίαρχης υποκειμενικότητας των κανόνων και των μορφών, της σταθερής σχέσης με έναν τόπο και των παραγόντων ανά τον κόσμο δεν αποτελεί πλέον έναν ψίθυρο στους κρυφούς ανέμους των παράνομων δικτύων. Το κάνουν προκλητικά, ανοιχτά ή σε φευγαλέες στιγμές, εν μέρει για να αποκαλύψουν αυτό που τους απομονώνει, εν μέρει για να υπερασπιστούν αυτό που πρέπει να κάνουν για την επιβίωσή τους και εν μέρει για να υπογραμμίσουν τις δυνατότητες ηθικών συγκλίσεων μεταξύ των λαών, ακόμη κι αν αυτές οι συγκλίσεις περνούν από την άβυσσο της θάλασσας ή την πτύχωση της ερήμου.


‘Όταν χιλιάδες μετανάστες ‘ επιτέθηκαν’ και ‘πολιόρκησαν’ τους ισπανικούς θύλακες Ceutta και Melilla στη βόρεια Αφρική το 2005, έδειξαν ότι οι εντάσεις αυτές αποτελούν θεμελιώδεις οντολογικές δυσαρέσκειες και τις συνέδεσαν με τις αντιθέσεις ανάμεσα στη ρητορική ενός κόσμου που υπόσχεται και τις πραγματικότητες του κόσμου που πρέπει να υπομείνουν. ‘Ήμουν αποφασισμένος να φτάσω στην Ευρώπη ή να πεθάνω προσπαθώντας’, είπε ένας μετανάστης, που βρίσκεται τώρα στην Ισπανία. Ένας άλλος είπε: ‘ Είναι καλύτερα να πεθάνεις μια φορά παρά να πεθάνεις δέκα φορές βλέποντας τον οίκτο στο πρόσωπο των γονιών σου’. Ασφαλώς, ισχύουν εδώ οι παροιμιώδεις προειδοποιήσεις ότι ο κόσμος των δυναμικών των μεταναστών είναι υπερβολικά πλούσιος και περίπλοκος για να αποδοθεί σε τόσο ιδιόμορφες εκφράσεις. Όμως, αυτά τα αποσπάσματα μεταφέρουν μια αίσθηση της ευρύτερης ιστορίας που έχει να κάνει με τις δομές και τις διευθετήσεις των μεγάλων και βαθιών ανισοτήτων ανά τον κόσμο, που ενεργοποιούν συναισθήματα ‘εξέγερσης’ στα μεταναστευτικά πεδία. Σε τελική ανάλυση, οι σκοπιμότητες μιας τέτοιας εξέγερσης προαναγγέλλουν νέες μορφές της ισχύουσας πολιτικής πραγματικότητας σε σχέση με αυτό που ο Michel de Certeau αποκάλεσε ‘πλασματική αδράνεια’ των κυρίαρχων συνόρων. Όταν το 2004 δεκάδες ‘παράνομοι’ μετανάστες, ντυμένοι βαριά για το επίπονο ταξίδι, ‘ξεβράστηκαν’ σε παραλία γυμνιστών της ισπανικής ριβιέρας, η αυθόρμητη υποδοχή που τους έγινε δυσαρέστησε τις αρχές, που σύμφωνα με τις αντιλήψεις τους περί ταυτότητας, σταθερής σχέσης με έναν τόπο και πολιτών περίμεναν μια λιγότερο ευχάριστη συνάντηση; Το γεγονός μπορεί να μην είναι αποφασιστικής σημασίας, θα έπρεπε όμως να σηματοδοτήσει μια παύση στον τρόπο με τον οποίο μας ενθαρρύνουν, και έχουμε συνηθίσει, να σκεφτόμαστε για τα κράτη και τα σύνορα, τους πολίτες και τους ξένους. Εάν η ‘παύση’ μας κάνει να δούμε ότι τέτοια ανθρώπινα φαντάσματα μας τοποθετούν στα όρια των ‘συναισθηματικών δομών’ μας, επιτρέποντας μια παράφωνη καταμέτρηση και απολογισμό του κόσμου, θα μπορέσουμε να καταλάβουμε ότι οι απόκοσμες μορφές που εμφάνισε η θάλασσα βρίσκονται ήδη μέσα στις ζωές μας μέσω των παγκόσμιων δικτύων παραγωγής και καταστροφής.


Περισσότερο από μια δεκαετία πριν, στο Specters of Marx (Φαντάσματα του Μαρξ), ο Ζακ Ντεριντά θρηνούσε για τη συλλογική κρίση στην πολιτική χρονικότητα: ‘Ο χρόνος είναι αποδιοργανωμένος.’ Έγραψε: ‘ Ο κόσμος πάει άσχημα. Ο κόσμος είναι φθαρμένος αλλά η φθορά του δεν μετρά πλέον… Μας λείπει το μέτρο του μέτρου’. Η δύναμη της παρατήρησης του Ντεριντά εξακολουθεί να στοιχειώνει την πολιτική φαντασία μας καθώς προσπαθούμε να καταλάβουμε τους χρόνους και τους χώρους που είναι αποδιοργανωμένοι. Οι μετανάστες περισσότερο από άλλους παράγουν ένα διαφορετικό μέτρο του κόσμου.


Διαβάστε ακόμα


“Είμαστε μία κάποιου είδους συλλογικότητα” (στα Αγγλικά)


Ceutta και Melilla: 8 μήνες μετά (στα Αγγλικά)

Η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά. H Roxanne Lynn Doty υπογραμμίζει, αντιθέτως, την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων


Η μετανάστευση είναι ένας ‘τόπος’ όπου σύνορα, δημοκρατία και ταυτότητα πάνε μαζί, δημιουργώντας προβλήματα. Αυτό ισχύει ιδίως όταν πρόκειται για μετανάστευση χωρίς χαρτιά. Οι αντιδράσεις μιας κοινωνίας απέναντι στους ανθρώπους που εισέρχονται στην εδαφική κυριαρχία της χωρίς νόμιμη άδεια λένε πολλά για τον τρόπο με τον οποίον η κοινωνία αυτή αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και τους ‘άλλους’ (συνειδητά ή υποσυνείδητα). Δείχνουν επίσης τους τρόπους με τους οποίους κάνει πράξη τις δημοκρατικές αξίες. Αναφέρομαι ειδικότερα στον τρόπο με τον οποίον μια κοινωνία μεταχειρίζεται τους μετανάστες που δεν έχουν χαρτιά. Οι αξίες που μια κοινωνία θεωρεί θεμελιώδεις όπως η δικαιοσύνη, η τιμιότητα και η ισότητα δοκιμάζονται μέσα από τις αντιδράσεις της απέναντι σε εκείνους που δεν έχουν χαρτιά.


Ο αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας


Αυτό το δοκίμιο επικεντρώνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρ’ όλο που το θέμα έχει πολύ ευρύτερες διαστάσεις. Οι ξεχωριστές καταστάσεις στις χώρες που βρίσκονται από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ποικίλλουν, αλλά η σημερινή μεταναστευτική ‘κρίση’ στις Ηνωμένες Πολιτείες θέτει ερωτήματα που σχετίζονται με εκείνα που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες ανεπτυγμένες βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, οι οποίες έχουν βιώσει και εξακολουθούν να βιώνουν την εμπειρία της μετανάστευσης από τις λεγόμενες χώρες του ‘τρίτου κόσμου’ και βρίσκονται με ένα σημαντικό αριθμό ανθρώπων που φτάνουν χωρίς τα αναγκαία νόμιμα έγγραφα (sans papiers, indocumentados, ‘παράνομοι ξένοι’). Η δοκιμασία εκείνων που η ίδια τους η ύπαρξη θεωρείται παράνομη ρίχνει άπλετο φως στο τι μπορεί να σημαίνει η έννοια της δημοκρατίας σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης, σε όλες τις πολυσχιδείς εκδηλώσεις της, όταν τα σύνορα αποκτούν ολοένα μικρότερη και ταυτόχρονα πολύ μεγάλη σημασία.


Παρ’ όλα αυτά, η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά που μαίνεται αυτή τη στιγμή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο δημόσιος διάλογος, που απέσπασε την προσοχή των μέσων μαζικής ενημέρωσης και εκείνων που παράγουν πολιτική, επικεντρώνεται στις διαφορές ανάμεσα σε ένα εξαιρετικά περιοριστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στην αμερικανική Βουλή των Αντιπροσώπων τον Δεκέμβριο του 2005 και ένα συμβιβαστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στη Γερουσία την άνοιξη του 2006. Το πρώτο αποτελεί αναμφίβολα μια από τις πλέον δρακόντειες προτάσεις που υποβλήθηκαν ποτέ. Θεωρεί τη βοήθεια στους μετανάστες χωρίς χαρτιά, σε οποιαδήποτε μορφή της, εγκληματικό αδίκημα- ακόμη κι αν κάποιος τους δώσει νερό στα αποπνικτικά ερημικά περάσματα της νοτιοδυτικής Αμερικής. Πολλοί ανθρωπιστές, θρησκευτικοί και ιατρικοί λειτουργοί, θα θεωρούνταν στην περίπτωση αυτή εγκληματίες. Το νομοσχέδιο αυτό αξιώνει επίσης την άμεση κράτηση και απέλαση κάθε ατόμου χωρίς χαρτιά. Το νομοσχέδιο της Γερουσίας εισηγείται ένα πρόγραμμα ξένων εργατών και δίνει τη δυνατότητα σε ένα ποσοστό των περίπου 11-12 εκατομμυρίων μεταναστών χωρίς χαρτιά, που ζουν κι εργάζονται σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, να μπουν σε μια διαδικασία υπηκοότητας. Αυτό που διέφυγε ουσιαστικά της κριτικής προσοχής είναι το γεγονός ότι ακόμη και η σχετικά μετριοπαθής θέση της Γερουσίας προωθεί ένα σύστημα που κατηγοριοποιεί τους ανθρώπους, παρέχοντας ένα καθεστώς δεύτερης κατηγορίας, ριζικά διαφορετικό από εκείνο των πολιτών οι οποίοι δικαιούνται την πλήρη σειρά των δικαιωμάτων που εγγυάται μια δημοκρατία. Ακόμη και με το νομοσχέδιο της Γερουσίας, ένα μεγάλο τμήμα του χωρίς χαρτιά πληθυσμού θα απειλείτο με απέλαση. Μια πρόταση όπως αυτή ενός μέλους του Κογκρέσου, της Sheila Jackson Lee, αντιπροσώπου των αφρο-αμερικανών από το Χιούστον του Τέξας- σύμφωνα με την οποία η μετανάστευση είναι ο κατεξοχήν αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας- ουσιαστικά αγνοήθηκε. Η πρότασή της δεν έχει πρόβλεψη για τους ξένους εργάτες αλλά εγγυάται νόμιμο καθεστώς σε όποιον ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες για πέντε χρόνια από την ημερομηνία εισόδου του και διασφαλίζει την ενίσχυση των δικαιωμάτων των μεταναστών. Μονάχα αυτή η πρόταση θέτει το ζήτημα της δημοκρατίας και των συνεπειών που η σημερινή δυσχερής θέση των μεταναστών χωρίς χαρτιά στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να έχει, σε σχέση με το πώς η ιδέα αυτή μπορεί να γίνει πράξη.


Η επανεκτίμηση των δημοκρατικών αξιών


Το υπέρτατο τεστ για τη δέσμευση μιας κοινωνίας στις δημοκρατικές αξίες σχετίζεται αναμφίβολα με τις πρακτικές αποκλεισμού. Εδώ δεν αναφέρομαι μόνο στον ‘αποκλεισμό’ με τη στενή έννοια της φυσικής εισόδου, γιατί είναι σαφές πως όταν πρόκειται για μετανάστες χωρίς χαρτιά αυτό το είδος του αποκλεισμού έχει αποτύχει. Οι πρακτικές του αποκλεισμού είναι πολύ πιο περίπλοκες από την απλή άρνηση εισόδου. Ούτε άλλωστε συναντιούνται μόνο στο πεδίο της νομιμότητας. Η κατάσταση των μεταναστών χωρίς χαρτιά αποτελεί μια περίπλοκη μίξη ενσωμάτωσης και αποκλεισμού. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους κατοικούν στις Ηνωμένες Πολιτείες πάρα πολλά χρόνια, κάποιοι από αυτούς το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους. Έχουν λοιπόν βιώσει την ενσωμάτωση σε σημαντικό βαθμό. Η υπογράμμιση του παράνομου καθεστώτος τους είναι σαν ένας σιγαστήρας που πνίγει κάθε αντίληψη για το τι μπορεί να σημαίνει η δημοκρατία σε αυτό το πλαίσιο. Σε διάφορες περιόδους της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν νόμιμο οι Αμερικανοί υπήκοοι ιαπωνικής προέλευσης να κρατούνται σε στρατόπεδα. Ήταν νόμιμο η εκπαίδευση των παιδιών να είναι όμηρος της διάκρισης που βασίζεται στο χρώμα της επιδερμίδας. Ήταν νόμιμο για τους αυτόχθονες Αμερικανούς και τις γυναίκες να στερούνται το δικαίωμα ψήφου. Εάν οι άδικοι νόμοι δεν είχαν αλλάξει, οι αξίες που ορίζουν τη δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα είχαν επιβιώσει. Στις Ηνωμένες Πολιτείες παρατηρούμε όλο και περισσότερες απελάσεις μεταναστών, όλο και περισσότερες εφόδους στους τόπους εργασίας και μεροκάματου και μια ευρεία αντι-μεταναστευτική νομοθεσία να ενεργοποιείται σε τοπικό επίπεδο, για παράδειγμα στις πόλεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το μοναδικό ‘έγκλημα’ των μεταναστών είναι ότι προσπαθούν να δουλέψουν, να κερδίσουν ένα μεροκάματο και να παράσχουν μια αξιοπρεπή διαβίωση στις οικογένειές τους.


Οι δημοκρατίες σήμερα αντιμετωπίζουν την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία. Αναμφίβολα η διαμόρφωση του κόσμου βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα εδαφικά σύνορα, τα κράτη-έθνη ή η έννοια της υπηκοότητας τείνουν να γίνουν εντελώς άχρηστα. Σημαίνει ωστόσο ότι οι συμβατικοί τρόποι κατανόησης αυτών των πραγμάτων χρειάζονται αναθεώρηση. Οι βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της μετανάστευσης από χώρες του τρίτου κόσμου από τα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η περιοριστική νομοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες απέτυχε στο μεγαλύτερο μέρος της να μειώσει τη μετανάστευση. Έκανε μόνο πιο δύσκολα και επικίνδυνα τα μακρά ταξίδια των μεταναστών και δημιούργησε μια κατηγορία ανθρώπων στους οποίους οι δημοκρατικές αρχές δεν εφαρμόζονται. Ανέδειξε επίσης μια άσχημη πλευρά των χωρών που περηφανεύονται ότι αποτελούν πρότυπα δημοκρατίας. Σήμερα, αντιμετωπίζουμε την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων.


Διαβάστε ακόμα


Μία μέρα χωρίς μετανάστες (στα Αγγλικά)


Τα ψήγματα μίας νέας μεταναστευτικής πραγματικότητας (στα Αγγλικά)

Αντιδρώντας στην παγκόσμια κρίση προσφύγων, τον “πόλεμο κατά της τρομοκρατίας” και τον ανερχόμενο νέο-εθνικισμό, οι σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν στρατηγικές που αντιτίθενται στις συνοριακές πολιτικές του αποκλεισμού, αμφισβητούν τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο, προσφέρουν εναλλακτικές προοπτικές στην πολιτισμική ταυτότητα και εισάγουν μια νέα ηθική αναζήτηση για την έννοια της κοινότητας…


Σήμερα, η διακίνηση των ιδεών, των κεφαλαίων και των ανθρώπων γίνεται σε πιο γρήγορους και τρελούς ρυθμούς απ’ ό, τι σε οποιαδήποτε άλλη ιστορική στιγμή. Οι σύγχρονες παγκόσμιες ροές είναι πολυ-κατευθυνόμενες, ξεπροβάλλουν σε παλιά μονοπάτια και υφαίνουν περίπλοκα καινούρια πρότυπα. Σε μια εποχή κινητικότητας, κανένας πολιτισμός δεν μπορεί να βρίσκεται σε απομόνωση. Ωστόσο, κατά παράδοξο τρόπο, τα κράτη-έθνη ενώ χαιρετίζουν τις προόδους του κεφαλαίου και της νέας τεχνολογίας, οχυρώνουν παράλληλα τα σύνορά τους ενάντια στους μετανάστες. Από την 11η Σεπτεμβρίου, ο γενικευμένος φόβος του άγνωστου εξαπλώθηκε και γέννησε τα δικά του ‘τέρατα’: τους τρομοκράτες ανάμεσά μας και τους πρόσφυγες εν κινήσει.


Οι φρικαλεότητες της τρομοκρατίας δεν συγκρίνονται με το μικρότερο βάρος που αποτελεί η εγκατάσταση κάποιων ξένων. Ωστόσο, αυτά τα δυο γεγονότα έχουν περιέλθει στο ίδιο επίπεδο παράνοιας. Ο πολιτικός λόγος για τη μετανάστευση βρέθηκε στο επίκεντρο των αμυντικών αντιδράσεων κατά της παγκοσμιοποίησης, και της επιθετικής επαναβεβαίωσης του πολιτισμικού εθνικισμού. Ο φόβος αναπτύσσεται στις μεταφορές της ροής και της ανάσχεσης και γίνεται τώρα πιο έντονος στον τρόπο που περιγράφουμε την κινητικότητα και το συναίσθημα της σταθερής σχέσης με έναν τόπο. Πλαισιώνει τις καχύποπτες ματιές που ρίχνουμε στους γείτονές μας και επεκτείνεται στη χρήση της κρατικής βίας για τον αποκλεισμό των ‘απέξω’.


Η αποτυχία των μεταναστευτικών ελέγχων


Η σύγχρονη εξουσία δεν μπορεί να ελέγξει τις παγκόσμιες ροές, κυρίως επειδή δεν απαντά στα περίπλοκα πρότυπα της σύγχρονης κινητικότητας. Τα παραδοσιακά πρότυπα αντιλαμβάνονταν τη μετανάστευση ως μια πεπερασμένη εξέλιξη με μια κατεύθυνση. Ωστόσο, οι βαθιές αλλαγές στον όγκο και τις τροχιές της παγκόσμιας κινητικότητας απαιτούν ένα νέο εννοιολογικό πλαίσιο. Σήμερα, υπάρχουν περισσότεροι άνθρωποι εν κινήσει από ό, τι σε οποιαδήποτε εποχή της ιστορίας και οι σύγχρονες ροές μεταναστών είναι πολλαπλές και ταραχώδεις. Στο διάστημα που μεσολάβησε μεταξύ των δυο παγκοσμίων πόλεμων, ο αριθμός των μεταναστών διπλασιάστηκε. Μέχρι το 1965 υπήρχαν 75 εκατομμύρια μετανάστες – το 2002 υπήρχαν 175 εκατομμύρια, μεταξύ των οποίων 16 εκατομμύρια πρόσφυγες. Οι ίδιοι οι μετανάστες άλλαξαν και ξέφυγαν από την κλασική κοινωνιολογική εικόνα του μοναχικού, φτωχού, χωρίς ρίζες ανθρώπου, για να συμπεριλάβουν ανθρώπους απ’ όλες τις ταξικές ομάδες, καθώς και αυξανόμενους αριθμούς μορφωμένων γυναικών. Με τις μαζικές αερομεταφορές, τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες και τα διασπορικά δίκτυα που επεξεργάζονται περίπλοκες νέες διασυνδέσεις σε μεγάλες αποστάσεις, ξεπρόβαλαν περίπλοκες μορφές υπηρεσιών και χωροταξικής διασύνδεσης. Οι σημερινοί μετανάστες επιλέγουν συχνά τον προορισμό τους με κριτήριο μάλλον την προσωπική γνώση, τη δικτύωση και τα διαθέσιμα μέσα μεταφοράς, παρά με κριτήρια αμιγώς οικονομικά ή γεωγραφικής εγγύτητας.


Στο μεταξύ, από τη δεκαετία του 1970, η αντιμετώπιση της μετανάστευσης υπέστη σημαντικές αλλαγές, με νέο επίκεντρο τον έλεγχο των υπερ-εθνικών ροών. Μέχρι το 2001, περίπου οι μισές από τις ανεπτυγμένες χώρες προσπάθησαν να περιορίσουν τις ροές καταργώντας τα πρακτορεία στρατολόγησης μεταναστών, περιορίζοντας τις αιτήσεις ασύλου και εισάγοντας νέες πρακτικές κράτησης και απέλασης, καθώς και τις αρχές της ‘ασφαλούς χώρας προέλευσης’ και της ‘ασφαλούς τρίτης χώρας’. Αυτά τα μέτρα αποδείχτηκαν αναποτελεσματικά, στην καλύτερη περίπτωση – και βίαια, στη χειρότερη. Η έλλειψη μιας παγκόσμιας ρυθμιστικής αρχής εξακολουθεί να εκθέτει τους πρόσφυγες στο έλεος των εγκληματικών στοιχείων που διακινούν τα δίκτυα και διογκώνει τους φόβους σε ό, τι αφορά στις διασυνοριακές μετακινήσεις.


Οι κυβερνήσεις δεν παραδέχονται ότι η ιστορία των μεταναστευτικών ελέγχων αποτελεί έναν κατάλογο αποτυχιών και ότι η μετανάστευση αποτελεί κινητήρια δύναμη και προϊόν της παγκοσμιοποίησης. Και παρά τα εμπειρικά στοιχεία για τον δυναμικό ρόλο των μεταναστών, υπάρχει ο λαϊκίστικος φόβος ότι η μετανάστευση απειλεί την κοινωνία, και η σύγχρονη μορφή του μετανάστη βαρύνεται με στιγματικούς συνειρμούς που έχουν να κάνουν με την εγκληματικότητα, την εκμετάλλευση και την απόγνωση.


Η τέχνη σαν μία ‘διαλογική πράξη’


Οι πολιτισμικές δυναμικές της παγκοσμιοποίησης θέτουν μια πρόκληση για τους διανοητές και τους καλλιτέχνες: την επείγουσα ανάγκη για μια πιο θετική και κριτική αντίδραση στα θέματα της κινητικότητας και της σταθερής σχέσης με έναν τόπο. Αντιδρώντας στην παγκόσμια κρίση προσφύγων, τον ‘πόλεμο κατά της τρομοκρατίας’ και τον ανερχόμενο νέο-εθνικισμό, οι σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν στρατηγικές που αντιτίθενται στις συνοριακές πολιτικές του αποκλεισμού, αμφισβητούν τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο, προσφέρουν εναλλακτικές προοπτικές στην πολιτισμική ταυτότητα και εισάγουν μια νέα ηθική αναζήτηση για την έννοια της κοινότητας. Δουλεύοντας τόσο σε τοπικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, εκμεταλλεύονται τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες για να αλλάξουν τα μέσα παραγωγής και την αλληλεπίδραση με τη δουλειά τους, και να διασυνδεθούν με υπηρεσίες σε μακρινές αποστάσεις που έχουν τις ίδιες ιδέες. Σ’ αυτά τα υπερ-εθνικά δημιουργικά δίκτυα, βλέπουμε κάποιες αναλαμπές δημιουργικής αντίστασης και ελπίδας.


Στην Αυστραλία, για παράδειγμα, οι καλλιτέχνες έδειξαν γρήγορα την αλληλεγγύη τους απέναντι σ’ αυτούς που ζητούσαν άσυλο κατά την κρίση της Τάμπα. Τον Αύγουστο του 2001, ένα νορβηγικό φορτηγό πλοίο διέσωσε 433 πρόσφυγες από ένα βυθιζόμενο ινδονησιακό αλιευτικό και κατευθύνθηκε στο πιο κοντινό λιμάνι, το Christmas Island, στην αυστραλιανή επικράτεια. Αυτή η παραδοσιακή ναυτική διάσωση προκάλεσε μια διεθνή κρίση: οι κυβερνήσεις της Αυστραλίας, της Νορβηγίας και της Ινδονησίας αρνήθηκαν να δεχτούν τους πρόσφυγες και το πλοίο εκδιώχτηκε από τα αυστραλιανά ύδατα. Ακολούθησε μια βίαιη αντίδραση, που περιλάμβανε στρατιωτική ανάσχεση, επανασχεδιασμό των αυστραλιανών συνόρων, εντολή για εγκλεισμό των προσφύγων, επίθεση κατά της ανθρωπιστικής πολιτικής για τους πρόσφυγες, και τη λεγόμενη ‘Ειρηνική Λύση’ ή ‘Λύση του Ειρηνικού’ . Μέσα στην υστερία μιας υποτιθέμενης εισβολής, η πολιτική μετανάστευσης και ασύλου της Αυστραλίας, μια από τις πλέον ευνοϊκές στον κόσμο, μεταβλήθηκε σε σημαιοφόρο του βίαιου αποκλεισμού και της αποτροπής.


Η έκθεση Borderpanic (Πανικός στα σύνορα) αποτέλεσε μια ισχυρή αντίδραση στην αυστραλιανή ‘κρίση προσφύγων’. Ένα κολλάζ της Vivienne Dadour- Legislation Affecting Alliens 1895 (Οι επιδράσεις της νομοθεσίας στους ξένους 1895)- εξερευνά τις έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ τόπου και έννοιας . Το έργο είναι μια σύνθεση που συνδυάζει εικόνες αρχείου από την οικογενειακή ιστορία της καλλιτέχνιδας, ένα πρωτοχριστιανικό κτίριο και ένα ιστορικό έγγραφο που δηλώνει ότι οι Κινέζοι και οι Σύριοι πρέπει να αποκλειστούν από την Αυστραλία επειδή προκαλούν βιολογικούς και πολιτισμικούς κινδύνους σε ένα αδιαμόρφωτο ακόμη έθνος. Τα ρατσιστικά κείμενα αντιπαρατίθενται σε εικόνες κοινότητας και φιλοξενίας. Στο κέντρο βρίσκεται το βλέμμα και η φιλόξενη χειρονομία ενός άντρα: μια αρχέγονη, σαφής πρόσκληση για φαγητό και ποτό, με τα χέρια ανοιχτά για να αγκαλιάσουν και να δεχτούν. Αυτή η γενναιόδωρη χειρονομία προσφέρει σε ‘εμάς’, τους άγνωστους θεατές, τη θέση του καλεσμένου σε αυτή τη σκηνή, παρ’ όλο που το υποκείμενο δεν γνωρίζει ποιος βρίσκεται από την άλλη πλευρά της φωτογραφίας- και προοιωνίζει παρόμοιες χειρονομίες προσφύγων, μέσα απ’ τα συρματοπλέγματα, στο κέντρο κράτησης της Woomera: ‘Πείτε τους πως είμαστε άνθρωποι, όχι ζώα’.


Η 11η Σεπτεμβρίου και ο ‘πόλεμος κατά της τρομοκρατίας’ αποτέλεσαν μια απόλυτη υπενθύμιση της ανάγκης να ξανασκεφτούμε τις διασυνδέσεις μεταξύ τέχνης και πολιτικής. Αυτή η βαθιά πρόκληση απαιτεί από μας να αναγνωρίσουμε πως τόσο οι πολιτικές δυνάμεις όσο και οι πολιτισμικές ταυτότητες εγκλωβίζονται σε ταραχώδη πρότυπα διασύνδεσης και εκτόπισης. Καθώς οι άνθρωποι περνούν τα σύνορα, φέρνουν διαφορετικές ιδέες και αξίες.


Το γλυπτό του Carlos Capelan My House is your House (Το Σπίτι μου είναι Σπίτι σου), 2005, αποτελεί απόλυτη υπενθύμιση πως η φιλοξενία δεν συνεπάγεται απεριόριστες ξενοδοχειακές υπηρεσίες. Στις συνθέσεις του Capelan, η καρέκλα και το ποτήρι το νερό χρησιμοποιούνται επανειλημμένα ως σύμβολα της ελάχιστης προσφοράς που μπορούμε να κάνουμε σε ξένους. Στην έκθεσή του Only You(Μόνο Εσύ), στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουρουγουάης, έδεσε δύο πασσάλους στα πόδια και την πλάτη μιας παλιάς διπλωμένης καρέκλας. Αυτά τα προσθετικά πόδια μεταμορφώνουν την καρέκλα έτσι που να θυμίζει περίγραμμα σκηνής, αλλά το γλυπτό φέρει επίσης μια πιο δυσοίωνη ηχώ, ενός σώματος άκαμπτου από τα ηλεκτροσόκ. Η πρόσκληση να μοιραστείς ένα σπίτι είναι μια επισφαλής χειρονομία, γιατί προσαρμόζει την αποδοχή του ξένου στις εντάσεις του οικοδεσπότη.


Ο Ζακ Ντεριντά έχει τονίσει ότι η φιλοξενία, αντίθετα με την φιλανθρωπία, είναι ένα ‘δώρο’ που δίνεται χωρίς προσδοκία ανταπόδοσης, χωρίς προσδοκία απόκτησης οικονομικής ασφάλειας ή κοινωνικού στάτους. ‘Ας πούμε ναι σε ό, τι προκύπτει, πριν από κάθε απόφαση, πριν από κάθε προσδοκία, πριν από κάθε ταύτιση’. Ωστόσο, ένα τόσο απροσδιόριστο ‘δώρο’ δεν μπορεί ποτέ να βρει μια θέση σε νομικές ή πολιτικές δομές. Όπως υποστηρίζει ο Ντεριντά, είναι ένα δώρο που το κρατούν σπάγκοι. Ένα ανεπιφύλακτο καλωσόρισμα, μια έννοια που, όπως παραδέχεται, είναι πρακτικά ανέφικτη, τοποθετείται κόντρα στο αντίθετό της, την επιταγή της κυριαρχίας. Το δικαίωμα στην κινητικότητα πρέπει να τοποθετείται παράλληλα με το δικαίωμα του οικοδεσπότη να εξουσιάζει το σπίτι του. ‘Όχι φιλοξενία, με την κλασική έννοια, χωρίς κυριαρχία κάποιου στο σπίτι του, αλλά αφού δεν υπάρχει φιλοξενία χωρίς τέλος, η κυριαρχία μπορεί να ασκηθεί μόνο με το φιλτράρισμα, την επιλογή και επομένως τον αποκλεισμό και τη βία’.


Όταν δυο δικαιώματα τίθενται ως νόμιμα και απροσμέτρητα, το καθήκον της διαπραγμάτευσης γίνεται επείγον. Να προδώσεις τη φιλοξενία για να εξασφαλίσεις την κυριαρχία είναι ηθική απώλεια. Να καταγγείλεις την κυριαρχία για πλήρη φιλοξενία είναι πολιτική καταστροφή. Σ’ αυτό το γρίφο, πρέπει να ληφθούν αποφάσεις. Όπως υποστήριξαν οι επιμελητές εκθέσεων Maria Hlavajova και Gerardo Mosquera (2004), η τέχνη, λόγω της διαλογικής έννοιάς της, μπορεί να παίξει ζωτικό ρόλο με τη συμμετοχή της στη διεξαγωγή και το περιεχόμενο αυτών των συζητήσεων.


Μήπως ο βάρβαρος βρίσκεται ήδη μέσα μας;


Πάνε περισσότερα από εκατό χρόνια που ο Κωνσταντίνος Καβάφης έγραψε το ποίημα ‘ Περιμένοντας τους Βαρβάρους’. Ο Καβάφης ζούσε στις κοσμοπολίτικες συνοικίες της Αλεξάνδρειας και είχε πλήρη συνείδηση της αμηχανίας που επικρατούσε στην πόλη. Περιγράφει το προαίσθημα που προηγείται μιας εισβολής, αποκαλύπτοντας πώς οι εσώτεροι φόβοι εξαπλώνονται με τις φήμες, προκαλώντας τον πανικό. Ωστόσο, παρά τους αποκαλυπτικούς υπαινιγμούς του, το ποίημα εμπεριέχει μια χροιά ειρωνείας:

Γιατί αδειάζουν γρήγορα οι δρόμοι κι οι πλατείες
Κι όλοι γυρνούν στα σπίτια τους πολύ συλλογισμένοι;
Γιατί ενύχτωσε κι οι βάρβαροι δεν ήρθαν.
Και μερικοί έφθασαν απ’ τα σύνορα,
Και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν.
Και τώρα τι θα γίνουμε χωρίς βαρβάρους.
Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις.


Οι άνθρωποι ήρθαν όλοι μαζί για να αμυνθούν, έτοιμοι για μάχη. Αλλά μετά από τόση αναμονή, τίποτα δεν συμβαίνει: ούτε νίκη ούτε ήττα. Ο Καβάφης υπαινίσσεται πως αυτό που ακολουθεί δεν είναι ανακούφιση. Η πόλη έγινε εξαρτώμενη απ’ τους βαρβάρους: ήταν πράγματι ‘μια κάποια λύση’. Με τους βαρβάρους απέξω, είναι βολικό να αποφευχθεί το ερώτημα: μήπως ο βάρβαρος βρίσκεται ήδη μέσα μας;


Πολλοί σχολιαστές δήλωσαν ότι η 11η Σεπτεμβρίου οριοθέτησε μια ‘σύγκρουση των πολιτισμών’. Ωστόσο, όταν οι πολιτισμοί αντιμετωπίζουν τη διαφορά δεν συγκρούονται, αλλά αναζητούν νέες οδούς για διάλογο και διαπραγμάτευση. Σήμερα, η ηθική πρόκληση για την τέχνη είναι να αναζητήσει πιο κατηγορηματικούς τρόπους δέσμευσης σε ό, τι αφορά στα ζητήματα της κινητικότητας, της πολιτισμικής διαφοράς και της σταθερής σχέσης με έναν τόπο. Η τέχνη πρέπει να αντιμετωπίσει το ερώτημα: περιμένοντας τους βαρβάρους, τι θυσιάζουμε; Ποιο είναι το πραγματικό κόστος του φόβου και της καχυποψίας- και ποιες είναι οι εναλλακτικές αντιδράσεις; Οι καλλιτέχνες προσεγγίζουν αυτό το πλάνο μέσα από τοπικές συνεργασίες, μέσα από υπερ-εθνικές συμμαχίες ποικίλων υπηρεσιών και με το ξεκίνημα ευρύτερων διαπολιτισμικών κοινοτήτων και δικτύων. Αυτές οι αναλαμπές δημιουργικής αντίστασης είναι από τη φύση τους αποσπασματικές και εφήμερες. Δεν προσφέρουν απλές ή ενιαίες λύσεις. Ωστόσο, μέσα σ’ αυτό το περίπλοκο σύστημα τοπικής αντίστασης και παγκόσμιας ανατροφοδότησης, μπορούμε να διακρίνουμε τη δυνατότητα ενός νέου λόγου ελπίδας.


Διαβάστε ακόμα


Πανικός στα σύνορα – οδηγός (στα Αγγλικά)


Αφαιρέσεις (στα Αγγλικά)

Τι μπορεί να σημαίνει η διεύρυνση των θεμελιωδών δικαιωμάτων πέρα από τα όρια του είδους μας, ρωτά η Paola Cavalieri. Κυρίως, την αντιμετώπιση των ζώων σαν υποκείμενα νομικών δικαιωμάτων και συνεπώς, την απαγόρευση όλων των πρακτικών εκμετάλλευσης, οι οποίες σήμερα επιτρέπονται από την ισχύουσα θέση τους.


Από την απαρχή του πολιτισμού μας υπήρχε μια διαφορετική οπτική για τα ζώα. Υπήρχε μια εποχή και ένα μέρος στο οποίο όσοι δεν λογίζονταν ως άνθρωποι, θεωρούνταν, σύμφωνα με τη φιλοσοφία, συγγενή όντα της αυτής καταγωγής και όχι αντικείμενα που απλώς είχαν την ικανότητα να αντιλαμβάνονται ή να αισθάνονται. Όταν, στον 4ο προ Χριστού αιώνα, οι Αθηναίοι, υπό την επιρροή της ευρέως διαδεδομένης Ελληνικής σκέψης για την προέλευση της οποίας ανατρέχουμε στον Πυθαγόρα, τιμώρησαν έναν άνδρα, τον Ξενοκράτη τον Χαλκηδόνιο, επειδή έγδαρε ζωντανό ένα ποντίκι, διακήρυξαν ότι τα βασανιστήρια δεν είναι χειρότερα από τη δολοφονία- αυτό που είναι πραγματικά εγκληματικό είναι η αφαίρεση της ζωής ενός πλάσματος του ίδιου είδους, «ομογενούς».(1)


Η συγκεκριμένη οπτική για τα ζώα ουσιαστικά εξαφανίστηκε με το τέλος του Κλασικού Κόσμου. Κατά τη διάρκεια της ύστερης αρχαιότητας και του μεσαίωνα μέχρι τους τελευταίους αιώνες, η υπόσταση των μη-ανθρώπων ως όντων δεύτερης κατηγορίας δεν αμφισβητήθηκε ποτέ. Τις τελευταίες δεκαετίες, πάντως, στην αρχή των φιλοσοφικών εξελίξεων που υπαγορεύθηκαν από τα εξελισσόμενα κινήματα της δημοκρατικής μεταβολής, τα ζώα βρίσκονται στο επίκεντρο ενός έντονου φιλοσοφικού διαλόγου. Πολλοί συγγραφείς, ιδίως, ασκούν κριτική στην παραδοσιακή ηθική διακηρύσσοντας ότι ο τρόπος με τον οποίο μεταχειριζόμαστε τα άλλα είδη είναι ηθικά αδικαιολόγητος. Συνήθως χρησιμοποιούμε τα ζώα ως μέσα επίτευξης των ανθρώπινων σκοπών- ουσιαστικά, τα μεταχειριζόμαστε με τέτοιους τρόπους που θα θεωρούσαμε ανήθικο να μεταχειριζόμαστε τα ανθρώπινα όντα. Παρότι είναι επιδεκτικά ηθικής- δηλαδή, όντα, η μεταχείριση των οποίων δύναται να αξιολογηθεί ηθικά- η θέση τους είναι απείρως κατώτερη από τη δική μας. Δικαιολογημένα έχουμε δύο μέτρα και δύο σταθμά; Και αν ναι, σε ποια βάση;


Παρότι στην ιστορία μας, η διαφοροποιημένη μεταχείριση των όντων συχνά καθοριζόταν στη βάση της διαφορετικής ιδιοσυγκρασίας των υπερ-επιστημονικών συστημάτων αρχών, ευτυχώς πλέον αυτό δεν είναι αποδεκτό- και όπως ακριβώς στις μέρες μας δεν μπορούμε να επικαλεστούμε καθ’υπόθεση οντολογικές ιεραρχίες για να μεταχειριζόμαστε συνανθρώπους μας ως κατώτερους, κατ’ αυτόν τον τρόπο δεν μπορούμε να επικαλούμαστε συγκεκριμένες μεταφυσικές οπτικές για να μεταχειριζόμαστε τα υπόλοιπα όντα ως κατώτερα. Συνεπώς, θα περιοριστούμε στο πώς επιχειρούμε να δικαιολογήσουμε τη στάση μας στη σύγχρονη εποχή.


Στο κοινωνικό επίπεδο, η πρώτη απάντηση που δίδεται στο ερώτημα, τι πρέπει να χαράσσει την ηθική γραμμή ανάμεσα σε εμάς και τα άλλα έμβια όντα, είναι το γεγονός ότι δεν είναι άνθρωποι. Σύμφωνα με αυτήν την αντίληψη, αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η κατοχή, ή η έλλειψη ενός γονότυπου χαρακτηριστικού του είδους Homo sapiens. Είναι η συγκεκριμένη μια καλή απάντηση; Όχι. Ερχόμενο σε αντιπαράθεση με τη βιολογική διάκριση εναντίον ορισμένων ομάδων ανθρώπων, η οποία έχει σημαδεύσει το πρόσφατο παρελθόν μας, το φιλοσοφικό δόγμα της πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής ισότητας έχει ανοικτά καταδικάσει αμφότερα το ρατσισμό και τις διακρίσεις εις βάρος του γυναικείου φύλου. Αλλά, εμφανώς, και η διάκριση που βασίζεται στο είδος είναι μία μορφή βιολογικού ρατσισμού (biologism), η οποία ανάγεται στη διαφορά της γενετικής σύνθεσης. Συνεπώς, οποιαδήποτε ηθική οπτική, η οποία, ενώ απορρίπτει το ρατσισμό και τις διακρίσεις κατά των γυναικών, αποδέχεται τη διάκριση ως προς το είδος -η άποψη που αναγνωρίζει στα μέλη του είδους μας ιδιαίτερη ηθική υπόσταση- είναι εσωτερικά αντιφατική.(2)


Σε αντίθεση με το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, οι φιλόσοφοι, από την άλλη πλευρά, αισθάνονται την ανάγκη να επιχειρηματολογήσουν υπέρ των απόψεων που προωθούν. Η αιτιολόγηση, λοιπόν, για τα υπάρχοντα διπλά κριτήρια στα οποία συνήθως καταφεύγουν είναι πιο πολύπλοκη. Σύμφωνα με τους περισσότερους από αυτούς, δεν διαδραματίζει κεντρικό ρόλο σε ποιο είδος ανήκει ένα έμβιο ον, αλλά αν αυτό διαθέτει λογική. Μπορούμε να θέσουμε στο περιθώριο, για χάρη του επιχειρήματος, την (αμφίβολη και ευρέως αμφισβητούμενη) υπόθεση ότι η λογική αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο των ανθρώπων για να επικεντρωθούμε στην ηθική συνάφεια που συνδέεται με τη λογική.


Ένα ευρέως διαδεδομένο επιχείρημα, η πιο ξεκάθαρη διατύπωση του οποίου έχει γίνει από τον Καντ, αλλά το οποίο ήδη χρησιμοποιείτο από τους Στωικούς, βασίζεται στην ιδέα ότι τα έλλογα όντα είναι η πραγματική θεμελιώδης προϋπόθεση της ηθικής. Οι ηθικοί κανόνες απευθύνονται σε συγκεκριμένου είδους όντα- τους ηθικούς παράγοντες. Οι ηθικοί παράγοντες είναι εκείνα τα έλλογα όντα η συμπεριφορά των οποίων δύναται να αξιολογηθεί ηθικά. Αν δεν υπάρχουν ηθικοί παράγοντες, δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν ηθικοί κανόνες. Συνεπώς, η ηθική είναι μία εσωτερική υπόθεση των ηθικών παραγόντων.(3) Το συγκεκριμένο επιχείρημα βασίζεται σε μία παρανόηση. Καταλήγει στο συμπέρασμα μόνο με τη μεταβολή από την ιδέα ότι αποκλειστικά τα έλλογα όντα μπορούν να είναι ηθικώς υπεύθυνα στην ιδέα ότι μόνο ό,τι υφίστανται τα έλλογα όντα έχει (πλήρες) ηθικό βάρος. Αλλά άλλο είναι το πώς, δηλαδή, η δυνατότητα της ηθικής και άλλο το τι, δηλαδή, το αντικείμενο της ηθικής. Το γεγονός ότι αναγνωρίσουμε πως οι ηθικοί παράγοντες καθιστούν δυνατή την ηθική δεν σημαίνει ότι είναι οι μόνοι (πλήρως) επιδεκτικοί ηθικής. Το ότι δεν ενστερνιζόμαστε πραγματικά αυτήν την άποψη καταδεικνύεται από το γεγονός ότι δεν θεωρούμε ότι τα μικρά παιδιά ή τα άτομα με νοητική υστέρηση, στο μέτρο που δεν δύνανται να συμμορφωθούν με τους ηθικούς κανόνες, πρέπει να στερούνται πλήρους ηθικής υπόστασης.(4)


Μια διαφορετική εκδοχή του επιχειρήματος από τη λογική, όπως αρχικά διατυπώθηκε από τους Επικούρειους, αποδίδει, αντιθέτως, σε αυτό το χαρακτηριστικό ένα ιδιαίτερο είδος οργανικής αξίας. Η βασική ιδέα είναι ότι η εισαγωγή στην ηθική κοινωνία δύναται να αιτιολογηθεί μέσω κάποιου είδους συμφωνίας. Για να συμμορφωθεί κάποιος με τα προβλεπόμενα από τη συμφωνία πρέπει να είναι λογικός, συνεπώς η συμφωνία θα περιλαμβάνει μόνο έλλογα όντα, τα οποία αποκλειστικά και μόνο θα είναι επιδεκτικά ηθικής. Αν το προηγούμενο ειχείρημα ενέπνευσε τη σύγχρονη θέση του John Rawls, εδώ διακρίνουμε την επιρροή της θεωρίας του αμοιβαίου πλεονεκτήματος του Hobbes, την οποία πρόσφατα αναβίωσε ο David Gauthier.(5) Και αυτή η προσέγγιση πάντως, είναι απορριπτέα. Το συμβόλαιο του Hobbes, αν και βάσιμο στην περίπτωση όμοιων όντων, καταλήγει σε παρωδία, στην περίπτωση λιγότερο προικισμένων όντων. Πράγματι, εφόσον οι συμβαλλόμενοι που ενδιαφέρονται για το συμφέρον τους δεν ωφελούνται από την αποδοχή αρχών, οι οποίες προσφέρουν εγγυήσεις σε άτομα, τα οποία δεν δύνανται να προσφέρουν με τη σειρά τους εγγυήσεις, μπορούν να αγνοήσουν τα συμφέροντα όσων δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν. Αλλά, αν ο χρυσός κανόνας «μεταχειρίσου τους άλλους, όπως θα ήθελες να σε μεταχειριστούν και εκείνοι» αντικατασταθεί από τον αργυρό κανόνα «μεταχειρίσου τους άλλους, όπως θα σε μεταχειρίζονταν εκείνοι,» (6) η θεωρία του αμοιβαίου πλεονεκτήματος οδηγεί στο καταστρεπτικό αποτέλεσμα του παραγκωνισμού της ηθικής αμεροληψίας. Για άλλη μια φορά, αποδεικνύουμε ότι αυτό δεν ισχύει, όταν δεν αφαιρούμε τα δικαιώματα των ανήλικων ή αδύναμων ανθρώπινων όντων που δεν δύνανται να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους απέναντί στους υπολοίπους.


Βαθιά εντυπωμένα ηθικά δόγματα δεν χάνουν την ισχύ τους από τη μια μέρα στην άλλη. Συνεπώς, ενώπιον της σύγχρονης φιλοσοφικής πρόκλησης, έχουν προταθεί διάφοροι τρόποι υπεράσπισης του δόγματος της ανθρώπινης υπεροχής. Πάντως, η επίκληση των ειδών και της κατοχής λογικής είτε ως προϋπόθεση ηθικής είτε ως μέσο για την επίτευξη αντικειμενικής συμφωνίας παραμένουν οι πιο βασικοί(7) Αν κανένας από αυτούς δεν δύναται να αιτιολογήσει τη διατήρηση της κατώτερης ηθικής θέσης των μη ανθρώπινων έμβιων όντων, μπορούμε εύλογα να αναφερόμαστε στην τρέχουσα συμπεριφορά μας ως τελείως λαθεμένη. Αλλά ποια προσέγγιση θα έπρεπε να την αντικαταστήσει; Για να αντιμετωπίσουμε αυτό το πρόβλημα, καλύτερα να αποφύγουμε την επίκληση διαφόρων εκκεντρικών κανονιστικών θέσεων, καθώς μόνο ένα επιχείρημα που θα απορρέει από κοινά συμπεφωνημένα δύναται να αξιώνει για τα συμπεράσματά του τη γενικότητα που απαιτείται για την ενδεχομένως επερχόμενη ηθική αναμόρφωση. Επομένως, θα αρχίσουμε κατευθείαν από την πιο διαδεδομένη και ευρέως αποδεκτή ανάμεσα στις σύγχρονες θεωρίες περί ηθικής- το παγκόσμιο δόγμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.


Στον πυρήνα αυτού του δόγματος βρίσκεται η προστασία των ζωτικών συμφερόντων – στην ευημερία, την ελευθερία και τη ζωή – ορισμένων όντων. Ποιων, όμως, όντων συγκεκριμένα; Αν και η πιο κοινή και εμφανώς ταυτολογική απάντηση είναι «των ανθρωπίνων όντων,» μία τέτοιου είδους κίνηση είναι, όπως έχουμε δει, τουλάχιστον αμφιλεγόμενη, καθώς η διάκριση στη βάση του είδους είναι ανάλογη των μορφών διαχωρισμού που το ίδιο το δόγμα καταδικάζει, όπως ο ρατσισμός και οι διακρίσεις εις βάρος των γυναικών. Πράγματι, όταν έρχεται στο προσκήνιο, η αναφορά στα είδη γίνεται με έναν συνήθως βιαστικό και έμμεσο τρόπο.(8) Αλλά τότε, τι παίζει καθοριστικό ρόλο στη διασαφήνιση του τι ενυπάρχει στα ανθρώπινα όντα, το οποίο θα αιτιολογεί την απόδοση ίσης θεμελιώδους προστασίας;


Η πιο βάσιμη ανάμεσα στις απαντήσεις στη συγκεκριμένη ερώτηση είναι, χωρίς αμφιβολία, αυτή που δόθηκε από ένα επιχείρημα, το οποίο έκανε την εμφάνισή του στις αρχές της δεκαετίας του 1960, (9) και εδραιώθηκε στην πιο πρόσφατη επεξεργασμένη μορφή του από τον Αμερικανό φιλόσοφο Alan Gewirth.(10) Σύμφωνα με αυτό, το κριτήριο για την πρόσβαση στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν είναι άλλο από το να είναι κάποιος παράγων – ένα συνειδητοποιημένο ανθρώπινο ον, το οποίο ενδιαφέρεται για τους στόχους του και επιδιώκει να τους επιτύχει. Όλα τα συνειδητοποιημένα όντα έχουν την ικανότητα να χαρούν την ελευθερία και την ευημερία (και τη ζωή, φυσικά, που είναι απαραίτητη προϋπόθεση για αυτά) αμφότερες κατευθείαν και ως προαπαιτούμενα για δράση. Για όλα αυτά τα όντα, η εγγενής αξία της ευχαρίστησής τους είναι η ίδια. Αν επιλέγαμε ως κριτήριο, εκτός από την πρόθεση, κάποιο άλλο χαρακτηριστικό – τη λογική ή μια άλλη από τις νοητικές ικανότητες που παραδοσιακά θεωρούνται «ανώτερες» – θα ενεργούσαμε αυθαίρετα, καθώς θα αποκλείαμε το συνυπολογισμό συμφερόντων που σχετικά ομοιάζουν ως προς τη ζωτική σημασία που έχουν για τους κομιστές τους.


Μόλις διατυπωθεί, μια τέτοιου είδους απάντηση μοιάζει προφανής. Παρόλα αυτά, συνεπάγεται ένα αποτέλεσμα, το οποίο δεν είναι εξίσου προφανές: δηλαδή, στη βάση του ίδιου δόγματος που τα αναγνωρίζει, τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι (αποκλειστικά) ανθρώπινα. Όχι μόνο γιατί η ανεπιφύλακτη αποδοχή της ιδέας, ότι τα είδη είναι ηθικά άνευ σημασίας, έχει αποβάλει από τη θεωρία κάθε δομική αναφορά στην κατοχή του γονότυπου Homo Sapiens, αλλά η πρόθεση της διασφάλισης ίσων θεμελιωδών δικαιωμάτων για όλα τα ανθρώπινα όντα, συμπεριλαμβανομένων και των μη-λογικών, συνεπάγεται ότι το κριτήριο για την απόδοση των συγκεκριμένων δικαιωμάτων πρέπει να βρίσκεται σε ένα νοητικό επίπεδο προσβάσιμο και σε ένα μεγάλο αριθμό (μη-ανθρώπων) ζώων.


Αλλά τι μπορεί να σημαίνει η διεύρυνση των θεμελιωδών δικαιωμάτων πέρα από τα όρια του είδους μας; Με αυτήν την ευκαιρία, πρέπει να σημειωθεί ότι το συγκεκριμένο είδος ηθικών δικαιωμάτων, τα οποία ονομάζουμε ανθρώπινα δικαιώματα ορίζεται από δύο, κυρίως, χαρακτηριστικά. Από τη μία πλευρά, παρ’όλες τις προσπάθειες να ενσωματωθούν στο δόγμα ορισμένα θετικά δικαιώματα ή επικουρικά δικαιώματα, τα ανθρώπινα δικαιώματα παραμένουν βασικά αρνητικά δικαιώματα, ή δικαιώματα μη-παρέμβασης.(11) Από την άλλη πλευρά, εφόσον τα ανθρώπινα δικαιώματα δημιουργήθηκαν ως απάντηση στις μορφές θεσμικής βίας και διακρίσεων, οι οποίες σημάδευσαν το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα, το πρότυπο αμφότερων, της εφαρμογής, δηλαδή, και της παραβίασής τους βασίζεται στην οργάνωση και τη δράση του κράτους.(12)


Ας αναλογιστούμε, λοιπόν, την παρούσα κατάσταση από τη σκοπιά αυτών των απόψεων. Δισεκατομμύρια ζώων, τα οποία πληρούν την αναγκαία προϋπόθεση της έκφρασης πρόθεσης βλάπτονται, ζουν υπό περιορισμό και δολοφονούνται για την επίτευξη των ανθρώπινων στόχων. Αλλά η συστηματική βλάβη, ο περιορισμός και η δολοφονία έρχονται σε αντίθεση με την προστασία από τη θεσμική παρέμβαση, την οποία η θεωρία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων επιδιώκει να προσφέρει. Συνεπώς, μια επαρκής εφαρμογή της θεωρίας στις δημοκρατικές μας κοινωνίες απαιτεί μια νομική αλλαγή, η οποία θα αποσκοπεί στη μεταβολή του καθεστώτος της ιδιοκτησίας, του κυριότερου εμποδίου για την απόλαυση των δικαιωμάτων που έχουν αφαιρεθεί.(13) Με άλλα λόγια, αυτό σημαίνει για αυτά τα ζώα τη μεταβολή από την κατάσταση των αντικειμένων σε αυτήν των υποκειμένων νομικών δικαιωμάτων και συνεπώς, την απαγόρευση όλων των πρακτικών εκμετάλλευσης, οι οποίες σήμερα επιτρέπονται από την ισχύουσα θέση τους, από την ανατροφή για την κάλυψη των διατροφικών μας αναγκών και την επιστημονική έρευνα μέχρι τις ποικίλες μορφές εμπορικής χρήσης και συστηματικής εξόντωσής τους.(14)


Τέλος, φαίνεται ασφαλές να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι σήμερα έχουμε επιστρέψει στην αρχική Ελληνική εκτίμηση για την αξία των ζώων. Όχι μόνο η κατάσταση των μη-ανθρώπων, όπως των σκλάβων, έχει μεταβληθεί, αλλά έχει υποστηριχθεί και η ιδέα ότι η ζωή των ζώων έχει αξία – είναι δηλαδή, λάθος όχι απλώς να τα κάνουμε να υποφέρουν, αλλά και να τα σκοτώνουμε. Υπό μίαν έννοια, ένας κύκλος έχει ολοκληρωθεί. Μετά από περισσότερους από είκοσι αιώνες, τα υπόλοιπα (μη-ανθρώπινα) όντα παρουσιάζονται για άλλη μια φορά προ των πυλών της Πόλης.


Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Franco Salanga και τον Harlan B. Miller για τα διαφωτιστικά τους σχόλια.

——————————————————————————–

(1) βλ. Margherita Isnardi Parente, «Le ‘tu ne tueras pas’ de Xénocrate», στο Histoire et Structure: A la mémoire de Victor Goldschmidt, επιμ. J. Brunschwig, C. Imbert και A.Roger, Vrin, Paris 1985, σελ.161-172.

(2) Cfr. Peter Singer, Animal Liberation, 2η εκδ. (Νέα Υόρκη: The New York Review of Books, 1990), σελ. 9. Για την ηθική ασημαντότητα των βιολογικών χαρακτηριστικών βλ. π.χ. Michael Tooley, «Speciesism and Basic Moral Principles», Etica & Animali 9 (1998), σελ. 5-36.

(3) Βλ. κυρίως, Immanuel Kant, Foundations of the Metaphysics of Morals, μετάφραση Lewis W. Beck (Upper Saddle River, NJ: Prentice-Hall, 1997), σελ. 45.

(4) Μια εμπεριστατωμένη έρευνα για τη συζήτηση στην υπόθεση των μη-παραδειγματικών μελών του είδους μας βλ. Daniel A. Dombrowski, Babies and Beasts. The Argument from Marginal Cases (Σικάγο: University of Illinois Press, 1997).

(5) John Rawls, A Theory of Justice (Οξφόρδη: Oxford University Press, 1971; David Gauthier, Morals by Agreement (Οξφόρδη: Oxford University Press, 1986). Για τις ομοιότητες και τις διαφορές μεταξύ της αμερόληπτης θεωρίας του συμβολαίου του Rawls και της προσέγγισης του αμοιβαίου πλεονεκτήματος του Hobbes βλ. Paola Cavalieri και Will Kymlicka. «Expanding the Social Contract», Etica & Animali 8 (1996), σελ. 5-33.

(6) Δανείζομαι την έκφραση «αργυρός κανόνας» από τον Edward Johns, Species and Morality (Διδακτορική διατριβή, Princeton University, Ιούλιος 1976 [University Microfilms International, Ann Arbor, MI]), σελ. 134.

(7) Αναπτύσσω μια συνοπτική κριτική των πολλών επιμέρους επιχειρημάτων στο Paola Cavalieri, The Animal Question. Why Nonhuman Animals Deserve Human Rights (Οξφόρδη: Oxford University Press, 2001), κεφάλαια III και IV.

(8) Βλ. Hugo Adam Bedau, «International Human Rights,» στο And Justice for All, επιμ. Tom Regan και Donald VanDeVeer (Totowa, NJ: Rowman & Allanheld, 1983), σελ. 298.

(9) Η αρχή έγινε από τον Gregory Vlastos, «Justice and Equality,» στο Social Justice, επιμ. Richard B. Brandt (Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1962).

(10) Βλ. Alan Gewirth, Reason and Morality (Chicago: University of Chicago Press, 1978).

(11) Στο «Human Rights, Old and New», στο Political Theory and the Rights of Man, επιμ. D. D. Raphael (Λονδίνο: Macmillan, 1967), ο D. D. Raphael υποστηρίζει κατηγορηματικά ότι τα θετικά δικαιώματα και όχι τα ανθρώπινα δικαιώματα ανήκουν στην κατηγορία των «δικαιωμάτων των πολιτών».

(12) Βλ. Thomas Pogge, “How Should Human Rights Be Conceived?”, Jahrbuch für Recht und Ethik 3 (1995), pp. 103-120.

(13) Για μια συζήτηση αυτού του ζητήματος βλ. Gary L. Francione, Animals, Property, and the Law (Φιλαδέλφια: Temple University Press, 1995).

(14) Για την πρώτη πρωτοβουλία προς αυτήν την κατεύθυνση βλ P. Cavalieri and P. Singer (eds.), The Great Ape Project. Equality beyond Humanity (λονδίνο: Fourth Estate, 1993).

Ο Jonah Bossewitch αφηγείται την ιστορία της συμμετοχικής εκστρατείας κατά του αντιψυχωτικού φαρμάκου Zyprexa, και παρατηρεί ότι η συμμετοχική κουλτούρα μπορεί να ενδυναμώσει τη συμμετοχική δημοκρατία, ενώ οι συνεργατικές τεχνολογίες μπορούν να παίξουν κύριο ρόλο στον σχεδιασμό ριζοσπαστικών δράσεων.

‘Η αλλαγή προέρχεται από την εξουσία και η εξουσία προέρχεται από την οργάνωση. Για να δράσουν, οι άνθρωποι πρέπει να είναι μαζί…Η εξουσία δεν είναι μόνο αυτό που έχεις, αλλά αυτό που ο εχθρός νομίζει ότι έχεις’- Saul Alinsky


Όπως ο τηλέγραφος και ο σιδηρόδρομος στην εποχή τους, το Ίντερνετ προαναγγέλθηκε ως υπέρμαχος της ισότητας, της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Και όπως οι τεχνολογίες που προηγήθηκαν, η επίδρασή του θα είναι τελικά παράγωγο των τρόπων που επιλέγουμε για τη χρήση του. Στην μετά dot.com εποχή, το Ίντερνετ είναι ευρέως γνωστό για την ψυχαγωγία, το εμπόριο και την κοινωνικότητα, παρόλο που χρησιμοποιείται, επίσης, για πιο σοβαρές δραστηριότητες όπως η εκπαίδευση, η προάσπιση των πολιτικών ελευθεριών και η άμεση κοινωνική δράση.


Γράφοντας στον παγκόσμιο ιστό, οι οργανώσεις βελτιώνουν σημαντικά την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητά τους. Το ντε φάκτο σύνολο των εφαρμογών Web 2.0 –ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, blog, κοινές δημόσιες ετικέτες και RSS γίνονται γρήγορα μέρος των επικοινωνιακών εργαλείων των κλασικών οπαδών. Εκτός απ’ τη δουλειά που κάνουν, οι οργανωτές μαθαίνουν να ενστερνίζονται το διαδίκτυο ως το νέο μέσο τους, ακριβώς όπως οι συγγραφείς έμαθαν να ενστερνίζονται τον επεξεργαστή κειμένων. Αυτό το αναδυόμενο κύμα τεχνολογιών μπορεί να παράσχει διαφάνεια, υπευθυνότητα και βιωσιμότητα σε χαλαρά διασυνδεδεμένους υπερασπιστές και ακτιβιστές. Αλλά η χρήση αυτών των εργαλείων δεν περιορίζεται απλώς στους ηχο-θαλάμους του κυβερνοχώρου- η επίδρασή τους αγγίζει πιο εδραιωμένους τομείς πολιτικής δέσμευσης, όπως η πολιτική ανυπακοή, η στρατηγική των δικαστικών αγώνων και τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας.


Αυτό το δοκίμιο ρίχνει φως σε ένα πρόσφατο επεισόδιο κυβερνο-ακτιβισμού, που χρησιμοποίησε τακτικές στην κόψη της τεχνολογίας και στο όριο των πολιτικών ελευθεριών. Η ιστορία αυτή δείχνει πώς ο συμμετοχικός πολιτισμός μπορεί ανοίξει το δρόμο στη συμμετοχική δημοκρατία, και ειδικότερα πώς αυτά τα είδη τεχνολογίας μπορούν να παίξουν ηγετικό ρόλο στις ριζοσπαστικές δράσεις. Δείχνει επίσης την ισχυρή συμβιωτική σχέση μεταξύ νέων και παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας και παρουσιάζει νέα πρότυπα για τη μελλοντική συνεργασία τους.


Αυτό είναι σοβαρό…είναι επικίνδυνο να είμαστε υπερβολικά πολλοί


Η εκστρατεία ZyprexaKills εγκαινιάστηκε τον Δεκέμβριο του 2006 όταν οι New York Times δημοσίευσαν μια σειρά πρωτοσέλιδων άρθρων για ένα δεκαετές σκάνδαλο στους κόλπους της φαρμακευτικής βιομηχανίας. Στόχος της εκστρατείας ήταν το αντιψυχωτικό –δυναμίτης Zyprexa (Olanzapine), ένα εγκεκριμένο για τη σχιζοφρένεια και τη μονομανία φάρμακο, κατασκευασμένο από την πολυεθνική φαρμακευτική εταιρία Eli Lilly. Εσωτερικά έγγραφα που διέρρευσαν στους Times αποκάλυπταν ότι η Lilly είχε συνειδητά υποβαθμίσει τις θανατηφόρες παρενέργειες του ευρύτατα διαδεδομένου Zyprexa, και ηγείτο μιας παράνομης εκστρατείας μάρκετινγκ για να ενθαρρύνει τους γιατρούς της πρωτοβάθμιας περίθαλψης να χορηγούν το Zyprexa, πέρα από τους εγκεκριμένους από το FDA (Οργανισμός Φαρμάκων και Τροφίμων) σκοπούς.


Τα στοιχεία που αιτιολογούσαν αυτές τις κατηγορίες διέρρευσαν στους Times από έναν δικηγόρο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τον James Gottstein, που τα είχε κλητεύσει νόμιμα από τον Δρα David Egilman, μάρτυρα στη συνεχιζόμενη δίκη κατά της Lilly. Η Lilly είχε εμφανίσει πάνω από 11 εκατομμύρια ηλεκτρονικά ντοκουμέντα στη διάρκεια των ερευνών αυτής της δίκης, που το δικαστήριο είχε σφραγίσει για να επισπεύσει την υπόθεση. Εκτός από τους New York Times, ο Gottstein διένειμε τα ντοκουμέντα στο National Public Radio, σε μια επιτροπή του Κογκρέσου, και σε μια ντουζίνα οργανώσεις που μάχονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την υγεία. Ο Gottstein κατέθεσε ότι ‘ήθελε να τους βγάλει εκτός με τρόπο που θα καθιστούσε αδύνατο να επανέλθουν εντός’.


Η δικαιοσύνη ως αυτόκλητος προστάτης και τα http


Μόλις το πρώτο κύμα των άρθρων του New York Times βγήκε στα περίπτερα, εμφανίστηκαν στο Ίντερνετ ηλεκτρονικά αντίγραφα των ντοκουμέντων, από ποικίλες πηγές μιας γκάμας πρωτοκόλλων. Προκειμένου να διανεμηθούν αυτοί οι πόροι γρήγορα και ανώνυμα, χρησιμοποιήθηκαν τα πρωτόκολλα HTTP, FTP, Tor, Freenet, Bittorrent, Usenet και συμπληρωματικές υπηρεσίες κοινών φακέλων.


Μια ad-hoc κοινότητα ένθερμων ακτιβιστών και πολιτών-δημοσιογράφων άρχισε να (αυτό-) οργανώνεται γύρω από το σκάνδαλο, δημιουργώντας αμέσως ένα ανοιχτό, ειδικό ηλεκτρονικό ταχυδρομείο κοντά σε ένα επιμελούμενο από το κοινό wiki στο pbwiki.com- μια δωρεάν wiki υπηρεσία, που έγινε δημοφιλής. Η κοινότητα άρχισε να αναλύει τα θέματα που αφορούσαν τους παράνομους χειρισμούς της Lilly και να εντοπίζει τις προσπάθειες διάδοσής τους σε παγκόσμιο επίπεδο. Πολλοί από τους συμμετέχοντες είχαν την επιμέλεια του wiki, ενώ παράλληλα εκτελούσαν το πρόγραμμα Tor, καθιστώντας τη συμμετοχή τους ανώνυμη.


Για να προλάβει ενδεχόμενες απειλές έναντι οποιαδήποτε μεμονωμένης ιστοσελίδας, η εκστρατεία ZupraxaKills εισήγαγε την κοινή ετικέτα ‘zyprexakills’, γύρω από όλες τις δημόσιες επικοινωνίες που είχαν σχέση με αυτή την εκστρατεία. Η τακτική αυτή είχε στόχο να διασφαλίσει πως ο συμβιβασμός οποιασδήποτε συγκεκριμένης περιοχής του δικτύου δεν θα εμπόδιζε τους ακτιβιστές να εντοπίζουν ο ένας τον άλλον- μπορούσαν να βρουν ο ένας τον άλλον χρησιμοποιώντας οποιαδήποτε κοινή μηχανή αναζήτησης. Το γεγονός ότι δόθηκε μια ονομασία στην εκστρατεία βοήθησε, επίσης τους ακτιβιστές που δεν ήταν συνδεδεμένοι να βρίσκουν ο ένας τον άλλον αμέσως.


Μόλις πληροφορήθηκε τη ρήξη, η νομική ομάδα της Lilly έπιασε δουλειά με τον αναμενόμενο ζήλο. Έπεισαν έναν ομοσπονδιακό δικαστή να εκδώσει απόφαση ασφαλιστικών μέτρων κατά του Gottstein, απαγορεύοντας τη διάδοση των σημειώσεων. Η εντολή φίμωσης επεκτάθηκε δυο φορές, σε μια προσπάθεια ελέγχου της όλο και μεγαλύτερης διάδοσής τους. Η τρίτη εκδοχή της απόφασης ασφαλιστικών μέτρων του δικαστηρίου απαγόρευε οποιαδήποτε ομιλία ‘διευκόλυνε τη διάδοση των ντοκουμέντων’ και απευθυνόταν τόσο στα άτομα όσο και στις ιστοσελίδες (που προσδιορίζονταν με τα ονόματα της περιοχής τους). Μια από τις περιοχές που συμπεριλαμβανόταν στα ασφαλιστικά μέτρα ήταν το επιμελούμενο από το κοινό wiki, zyprexa.pbwiki.com.


Η διασύνδεση δεν είναι έγκλημα


Το Electronic Frontier Foundation (EFF) ανταποκρίθηκε στις εκκλήσεις των συντελεστών για βοήθεια και αγνόησε τις σαρωτικές απαγορεύσεις του δικαστηρίου για την ομιλία. Αντικείμενο διακύβευσης ήταν το καλά εδραιωμένο συνταγματικό δόγμα για τον εκ των προτέρων περιορισμό. Αυτό εγγυάται σε όλους τους Αμερικανούς το δικαίωμα, με σπάνιες εξαιρέσεις, να λένε ό, τι τους αρέσει και να υφίστανται ύστερα τις συνέπειες. Το δικαστήριο έχει μια περιορισμένη εξουσία σε ό, τι αφορά στον περιορισμό της ομιλίας των αντιδίκων, ενώ εμπορικά μυστικά ενδέχεται να υπόκεινται, επίσης, σε αυτό το είδος προστασίας. Ωστόσο, οι συντελεστές στο wiki δεν έχουν άμεση σχέση με τα εμπλεκόμενα μέρη και είναι παράλογο να ισχυρίζεται η Lilly ότι οι παράνομες πρακτικές μάρκετινγκ αποτελούν εμπορικό μυστικό.


Αυτή ήταν η πρώτη wiki υπόθεση του EFF και τα τεχνικά χαρακτηριστικά του wiki έκαναν εφικτά μερικά νομικά επιχειρήματα που δεν θα μπορούσαν να ισχύσουν εύκολα για τα blogs. Για παράδειγμα, ένας αξιότιμος δικαστής διατύπωσε κάποτε την άποψη ότι το δικαστήριο ‘δεν μπορεί νομίμως να διατάσσει τον κόσμο γενικά, ανεξάρτητα από την ευρύτητα διατύπωσης της απόφασής του’. Ο Fred Von Lohmann εφάρμοσε αυτό το σκεπτικό στα γεγονότα και υποστήριξε ότι όταν διατάζεις ένα wiki, το οποίο επιμελείται το κοινό, είναι σα να διατάζεις τον κόσμο.


Οι δράσεις των μυθικών δικτυακών τεχνολογιών τροφοδότησαν πολυάριθμους νέους κύκλους ειδήσεων στα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας, αυξάνοντας τη συνειδητοποίηση του κοινού για το θέμα και προκαλώντας τεράστια ζήτηση για τα έγγραφα. Η Lilly πιάστηκε στην παγίδα- όσο περισσότερο σφάδαζαν, τόσο μεγαλύτερη προσοχή τους έδινε οΤύπος. Η κοινότητα Wikipedia παρακολουθούσε στενά την ιστορία, γιατί μια απόφαση γι’ αυτή την υπόθεση θα μπορούσε να ισχύει παρομοίως γι’ αυτούς. Πράγματι, σύντομα εμφανίστηκαν links για τα έγγραφα, σε εισόδους για ‘Zyprexa’ και ‘Eli Lilly’. Από ιστορία διαφθοράς σε μια μεγάλη φαρμακευτική εταιρία, η υπόθεση μετατράπηκε σε ψηφιακή ιστορία για τη συνταγματική διάταξη, με τον πρωταγωνιστικό ρόλο των wikis, bittorrent και Tor.


Στο τέλος Φεβρουαρίου 2007, ο δικαστής Wienstien εξέδωσε μια μακρά και περίπλοκη απόφαση που υπεραμυνόταν των ασφαλιστικών μέτρων εναντίον συγκεκριμένων, κατονομαζόμενων ατόμων αλλά κατέληγε ότι ‘το δικαστήριο δεν μπορεί να εφαρμόσει αποτελεσματικά μια απόφαση ασφαλιστικών μέτρων ενάντια στο Ίντερνετ, στις ποικίλες εκδηλώσεις του, και θα ήταν μια αμφιλεγόμενη εκδήλωση δημόσιας πολιτικής εάν επιχειρούσε να το κάνει’. Μολονότι ο δικαστής δεν δέχτηκε τα ευρύτερα συνταγματικά επιχειρήματα, ούτε χειρίστηκε το wiki δίνοντας του όλα τα προνόμια μιας ειδησεογραφικής οργάνωσης, η εκστρατεία ZyprexaΚills αποτέλεσε μια σημαντική, από πολιτική άποψη, επιτυχία.


Όταν γράφονταν αυτές οι γραμμές, τα γραφεία των γενικών εισαγγελέων επτά πολιτειών διεξήγαγαν έρευνες κατά της Lily και ο Δρ David Graham, από το επιτελείο της FDA, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόσυρση του Vioxx από την αγορά, είχε αρχίσει να εξετάζει προσεκτικά το Zyprexa. Τελικά, στις 5 Μαρτίου, ο βουλευτής Henry Waxman (D-Calif), πρόεδρος της αρμόδιας επιτροπής της βουλής, κλήτευσε τα έγγραφα απευθείας από τη Lilly, και είναι πιθανό να υπάρξουν ακροάσεις στο Κογκρέσο. Είναι αδύνατον να αποδειχτεί ότι αυτές οι έρευνες παρακινήθηκαν από την πρόσθετη προσοχή που έδωσαν τα μέσα ενημέρωσης, θα ήταν δίκαιο όμως να πούμε πως αυτή η πρόσθετη προσοχή δεν έβλαψε την υπόθεση. Πράγματι, τα έγγραφα εξετάζονται τώρα νόμιμα από έναν επαγγελματία ερευνητή δημοσιογράφο, τον Philip Dawdy, που διευθύνει το όλο και πιο δημοφιλές blog, furiousseasons.com. Το Furious Seasons φιλοξενεί ατομικά έγγραφα που απευθύνονται το καθένα στο δικό του URL, links για την αναζήτηση των κειμένων των εγγράφων σε απλές εκδοχές, και αναφέρει ότι τόσο η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και η Lilly είναι τακτικοί επισκέπτες της ιστοσελίδας.


Μαθήματα που διδάσκονται, διδάγματα που αντλούνται


Η εκστρατεία Zyprexakills αποτελεί τη μονογραφία μιας ad-hoc κοινότητας που σχηματίστηκε αυθόρμητα γύρω από ένα συγκεκριμένο θέμα που αγγίζει τους προβληματισμούς νομικών, ακαδημαϊκών ακτιβιστών και δημοσιογράφων. Οι συμμετέχοντες μοιράστηκαν ιδεολογίες και ιστορίες- πολλοί αναγνώρισαν αμέσως τις ομοιότητες αυτής της υπόθεσης με τη δημοσιότητα των σημειώσεων Diebold και τις επικουρικές προσπάθειες στη μάχη να διατηρηθούν διαθέσιμες για το κοινό. Αυτές οι κοινές πολιτιστικές αναφορές επέτρεψαν σε αυτούς που έκαναν την εκστρατεία να επικοινωνούν με άνεση και να δρουν με μεγάλη επιδεξιότητα.


Από παιδαγωγικής άποψης, μπορούμε να δούμε την εκστρατεία Zyprexakills ως ένα μάθημα για την πρακτική ασφαλών και ανώνυμων αποκαλύψεων σε έναν επιτηρούμενο κόσμο. Σε αντίθεση με τις τυπικές ιστορίες για τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται – τρομοκρατία, παιδική πορνογραφία και μουσική πειρατεία- το εγχείρημα αυτό κατέδειξε την πιεστική ανάγκη του κοινού γι’ αυτά τα πρωτόκολλα. Ενισχύει τα επιχειρήματα που υποστηρίζουν τις ισχυρές σχέσεις μεταξύ της ανωνυμίας στον ελεύθερο λόγο και αποτελεί ισχυρή κληρονομιά σε σχέση με τη σημασία διατήρησης της ουδετερότητας του διαδικτύου.


Η επιλογή των τεχνολογιών επικοινωνίας για την εκστρατεία αυτή αντανακλά τις δυναμικές των σχέσεων των συμμετεχόντων και δείχνει το ζωτικό ρόλο που αυτές οι διασπαστικές τεχνολογίες μπορούν να παίξουν. Σημαντική και σκληρή δουλειά απομένει να γίνει και πρέπει να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία έξυπνα έτσι ώστε να μπορούμε να επικοινωνούμε και να δρούμε πιο αποφασιστικά και αποτελεσματικά.


Διαβάστε ακόμα


Τo χρονικό του Zyprexa


Alchemical musings

Ο Brad Evans και ο Keir Milburn γράφουν για την για την επαναστατική ρήξη που σηματοδοτεί το ‘ανεπίκαιρο συμβάν’. Πουθενά αλλού η επαναστατική δυναμική του ανεπίκαιρου δεν είναι πιο εμφανής απ’ ό, τι στους Ζαπατίστα αντάρτες στο Μεξικό…


Ο Νιτσεϊκός χρόνος


Στον Νιτσεϊκό κόσμο υπάρχουν δυο έννοιες για το χρόνο. Ο Χρόνος, με τον οποίον είμαστε πιο οικείοι, που τρέχει όπως ο μηχανισμός του ρολογιού. Είναι ένας χρόνος αιχμαλωτισμένος, κατασκευασμένος με ακρίβεια, σε αλληλουχία, και που εξυπηρετεί στην καταγραφή μιας τελεολογίας. Ο Αιώνας, από την άλλη πλευρά, είναι όλος ο χρόνος. Κινούμενος σε διαφορετικό ρυθμό, είναι χρόνος που δεν έχει προγραμματιστεί σε μια αναπόφευκτη αλληλουχία. Επιβάλλει μια ρήξη στην ικανότητα πρόβλεψης των σημερινών μας προγνώσεών. Καθώς αποστερεί από το χρόνο που έρχεται την άνεση και την ασφάλειά του, αμφισβητεί ευθέως ένα μέλλον πάντα προδικασμένο. Είναι το Ανεπίκαιρο. Αυτό που αναγκαστικά έπεται είναι ότι εκείνοι που επιχειρούν σε ανεπίκαιρα σημεία δεν εστιάζουν μέσω της αφομοίωσης, της συμμόρφωσης ή της αποδεδειγμένης ικανότητας προσαρμογής σε οποιαδήποτε ομαλοποιημένη διαμέτρηση. Αντίθετα, η εικόνα τους αποκτά έναν εναλλακτικό φωτισμό, εφόσον βρίσκονται όσο πιο μακριά γίνεται από οποιοδήποτε συγκεκριμένο σημείο ισορροπίας. Με αυτούς τους όρους το ανεπίκαιρο δεν διαταράσσει μόνο την τάξη με την οποία λειτουργούν τα πράγματα, αλλά επιβάλλει μια εντελώς νέα κατεύθυνση. Ο αιώνας μέσα από το πρίσμα του χρόνου φαίνεται σαν μια ρήξη, μια διακοπή από τα καθιερωμένα πρότυπα και από το μέλλον που θα προέκυπτε από αυτά τα πρότυπα. Είναι σαν το ανεπίκαιρο να φέρει τη δική του γραμμή του χρόνου, τις δικές του λέξεις, θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι η εμφάνιση του ανεπίκαιρου είναι απόρροια του κόσμου.


Αυτή η Νιτσεϊκή έννοια του χρόνου απέκτησε ανανεωμένη ισχύ μέσα από τα γραπτά του Gilles Deleuze. Ακολουθώντας τον Νίτσε, ο Deleuze προτείνει: ‘Ανακαλύπτουμε, ως πιο βαθύ από τον χρόνο και την αιωνιότητα, το ανεπίκαιρο: η φιλοσοφία δεν είναι ούτε φιλοσοφία της ιστορίας ούτε φιλοσοφία του αιώνιου, αλλά ανεπίκαιρο, πάντα και μόνο ανεπίκαιρο-αυτό σημαίνει ‘να ενεργούμε κόντρα στο χρόνο μας και συνεπώς να ενεργούμε πάνω στο χρόνο μας, ελπίζοντας πως θα είναι προς όφελος του χρόνου που έρχεται’. Πράγματι, ο Deleuze δεν επαναφέρει μόνο την αν-επικαιρότητα του Νίτσε αλλά εξοπλίζει και το γίγνεσθαι του μέλλοντος με μια νέα επαναστατική δυναμική. Για τον Deleuze, το ανεπίκαιρο είναι κάτι που είναι ανθεκτικό και την ίδια στιγμή πραγματικά δημιουργικό: ‘Σε κάθε μοντερνισμό και κάθε νεωτερισμό, βρίσκεις συμμόρφωση και δημιουργικότητα-μια ανούσια συμμόρφωση αλλά επίσης μια ‘μικρή νέα μουσική’-κάτι σε συμμόρφωση με το χρόνο, αλλά επίσης κάτι ανεπίκαιρο-ο διαχωρισμός του ενός από το άλλο αποτελεί καθήκον εκείνων που ξέρουν πώς να αγαπούν, τους πραγματικούς καταστροφείς και δημιουργούς της εποχής μας’. Ως εκ τούτου, για τον Deleuze οι πραγματικοί δημιουργοί, απ’ τη στιγμή που εμφανίζονται πάντα σαν μια απρόσμενη φωτεινή αστραπή, δεν αποτελούν μέρος της ιστορίας. Εναλλακτικά, μπορούμε να πούμε ότι είναι ταυτόχρονα μη-ιστορικοί και δι-ιστορικοί. Η επαναστατική δυναμική τους είναι ανοιχτή στο χρόνο.


Ανεπίκαιρα συμβάντα


Ο Αιώνας είναι: ‘ο απροσδιόριστος χρόνος του συμβάντος, μια ρευστή γραμμή που γνωρίζει μόνο από ταχύτητες και διχάζει συνεχώς αυτό που συμβαίνει σε ένα ‘ήδη-εκεί’ που την ίδια ώρα είναι ‘όχι-ακόμη εδώ’, ένα ταυτόχρονο ‘πολύ- αργά’ και ‘πολύ –νωρίς’, κάτι που πρόκειται να συμβεί και που ταυτόχρονα συνέβη μόλις’. Το συμβάν είναι καθαρή δυναμική, ένα ξεκίνημα με διάφορες δυνατές εκπληρώσεις. Οι μηδέν βαθμοί Κελσίου, για παράδειγμα, είναι συμβάν για το νερό, που μπορεί όμως να παγώσει ή να λειώσει ανάλογα με την αύξηση ή τη μείωση της θερμοκρασίας (βλ. P. Patton, “The Event of Colonisation”, in Deleuze and the Contemporary World). Το ίδιο το συμβάν βρίσκεται εκτός μιας τέτοιας ιστορίας- η δυναμική του είναι ανεπίκαιρη.


Είναι σαφές πως για μια δυτική πολιτική, οικονομική και φιλοσοφική ορθοδοξία που εκλαμβάνει τα δικά της εσωτερικά όρια ως οικουμενικά, το ανεπίκαιρο είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να απορριφθεί οπωσδήποτε. Η απεριόριστη δυναμική γίνεται πολύ επικίνδυνη για ένα σύστημα σχεδιασμένο για να εξασφαλίζει, να σταθεροποιεί και να αθροίζει.


Οι άνθρωποι ενός άλλου χρόνου


Πουθενά αλλού η επαναστατική δυναμική του ανεπίκαιρου δεν είναι πιο εμφανής απ’ ό, τι στους Ζαπατίστα αντάρτες στο Μεξικό. Η αρχική τους εξέγερση είναι καταγραμμένη με ακρίβεια στο χρόνο, 1η Ιανουαρίου 1994, μια τέτοια ακρίβεια όμως δείχνει απλώς τη ρήξη που ο αιών κάνει στο χρόνο. Θα πρέπει να θυμηθούμε ότι η ημερομηνία αυτή υπαγορεύτηκε από ένα άλλο συμβάν, τον άϋλο μετασχηματισμό της NAFTA (North American Free Trade Agreement) που τέθηκε σε ισχύ εκείνη τη μέρα. Το συμβάν των Ζαπατίστα προκλήθηκε από το συμβάν της NAFTA, αλλά ήταν στην πραγματικότητα ένα ανεπίκαιρο συμβάν που έσπασε την τότε κυρίαρχη φανταστική εικόνα του χρόνου-‘Το Τέλος της Ιστορίας’. Ήταν κάτι ‘πολύ –νωρίς’ και ‘πολύ –αργά’ ταυτόχρονα.


Αρχικά, το συμβάν έμοιαζε σαν μια ανεπίκαιρη έκρηξη ταχύτητας, ένα ατελές και σκόπιμο ‘πολύ- νωρίς’ που γρήγορα θα εξαφανιζόταν κάτω από το συντριπτικό βάρος του χρόνου. Ήταν όμως κι ένα ‘πολύ -αργά’, ένα συμβάν που υπέβοσκε τα τελευταία 500 χρόνια, από την άφιξη των αποικιστών. Γιατί ενώ οι Μάγια είχαν πάντα μια διαφορετική έννοια του χρόνου, υποχρεώθηκαν να δεχτούν τη χρονολογία του άποικου- τον χρόνο της καταπίεσης. Καλύπτοντας τη δική τους θέση στο χρόνο, κατάφεραν να παρουσιάσουν μια άλλη δυνατή ανάγνωση. Οι μάσκες τους έκαναν ορατή μια διαφορετική ιστορία κινούμενη προς διαφορετική κατεύθυνση σε διαφορετική ταχύτητα.


Η δημιουργικότητα παράγεται μέσα από έντονες διαφορές, όπως οι διαφορές ταχύτητας. Ένα σώμα μπορεί να βγει από το συνηθισμένο του καλούπι με την αύξηση ταχύτητας, αλλά αυτό μπορεί επίσης να προκληθεί από μια μη χαρακτηριστική μείωση ταχύτητας. Κατά πολλούς τρόπους, δεν είναι η γρηγοράδα των Ζαπατίστα που αναστάτωσε τα συνήθη πρότυπα του μεξικανικού πολιτικού σώματος αλλά η βραδύτητά τους. Λειτουργούν σε έναν εντελώς διαφορετικό και πολύ μακρύτερο ρυθμό. Το σύνθημά τους ‘ Βιάσου και Περίμενε’ οριοθετεί μια άρνηση έναντι της ταχύτητας του μεξικανικού κράτους. Οι εκρήξεις τους αποφασιστικής δράσης σημειώνονται μόνο μετά από φιλόπονες διαβουλεύσεις τους με το σύνολο των κοινοτήτων των Ζαπατίστα. Είναι η παραδοσιακή ταχύτητα λήψης αποφάσεων των Μάγια αλλά με μια μέθοδο που οι ‘πάνω απ’ την εξουσία’ δεν μπορούν να καταλάβουν.


Ο ‘πάνω απ’ την εξουσία’ μπορεί να υπάρχει μόνο αν εργάζεται μανιωδώς για να σταματά κάθε σημείο πτήσης-κάθε πιθανότητα που δεν μπορεί να προβλέψει. Απ’ την άλλη πλευρά, ο ‘κάτω απ’ την εξουσία’ έχει το χρόνο με το μέρος του. Μπορεί να παρατηρεί διασκεδάζοντας καθώς ο Λεβιάθαν επιχειρεί ασταμάτητα να περιορίσει το παρόν, γνωρίζοντας πολύ καλά πως τέτοια σύνορα δεν μπορούν ποτέ να σταματήσουν τη δημιουργική ενέργεια που είναι πάντα ζωντανή σε μια άλλη διάσταση. Μπορεί να προσπαθήσει να την ιδιοποιηθεί αλλά η επαναστατική δυναμική έχει ήδη προχωρήσει. Έχει ήδη γίνει ένα ‘Άλλο’ και θα συνεχίσει να είναι…..

Οι Zapatistas με τον χρόνο στο πλαυρό τους ‘περιμένουν’ έξω από το San Cristobal, Ιανουάριος 2006


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα των Zapatistas


Zapatistas: Διαγαλακτιακή επιτροπή

Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει τον τρόπο που παράγεται η αξία, υποστηρίζει ο Richard Stallman, γιατί η επιχείρηση ή ο εργαζόμενος μπορεί να βάλει το λογισμικό να κάνει αυτό που εκείνοι θέλουν. Το ελεύθερο λογισμικό προωθεί νέες μορφές καινοτομίας καλώντας όλους να συμμετάσχουν.


Μία συνέντευξη στον Θανάση Πρίφτη για το Re-public


Θανάσης Πρίφτης: Μπορείτε να εξηγήσετε τον κίνημα για ελεύθερο λογισμικό;


Richard Stallman: Θα ήταν καλύτερα να εξηγήσω πρώτα τι σημαίνει ελεύθερο λογισμικό. Ελεύθερο λογισμικό σημαίνει λογισμικό που σέβεται την ελευθερία του χρήστη. Υπάρχουν τέσσερις βασικές ελευθερίες που πρέπει να έχει ο χρήστης οποιουδήποτε λογισμικού:


Ελευθερία 0: η ελευθερία να λειτουργήσεις το πρόγραμμα όπως θέλεις.


Ελευθερία 1: η ελευθερία να μελετάς τον πηγαίο κώδικα του προγράμματος και ύστερα να τον αλλάζεις έτσι ώστε να κάνει αυτό που θέλεις.


Ελευθερία 2: η ελευθερία να μοιράζεις αντίγραφα του προγράμματος όταν το επιθυμείς.


Ελευθερία 3: η ελευθερία να μοιράζεις αντίγραφα των τροποποιημένων εκδοχών μας, όταν το επιθυμείς.


Η ελευθερία 2 είναι η ελευθερία να βοηθάς το γείτονά σου, η ελευθερία 3 είναι η ελευθερία να συμβάλεις στην κοινότητά σου. Και οι δυο περιλαμβάνουν την ιδιωτική διανομή και τη δημοσίευση- ό, τι από τα δυο επιθυμείς. Και οι δυο περιλαμβάνουν τη δωρεάν διανομή όπως και την πώληση αντιγράφων, ό, τι από τα δυο επιθυμείς.


Τι είναι λοιπόν ο ακτιβισμός για ελεύθερο λογισμικό; Είναι ο αγώνας για την καθιέρωση και τη διατήρηση αυτών των ελευθεριών. Είναι αγώνας, γιατί οι περισσότεροι χρήστες ηλεκτρονικού υπολογιστή δεν έχουν αυτές τις ελευθερίες. Τους τις πήραν στη δεκαετία του 1970, όταν ένα πολύ μικρό τμήμα της κοινωνίας έκανε χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή- όταν η χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή έγινε ευρύτερα διαδεδομένη στη δεκαετία του 1990, αυτό που διαδόθηκε ήταν η χρήση της υποδούλωσης του χρήστη στο λογισμικό αποκλειστικής εκμετάλλευσης.


Αυτός που αναπτύσσει ένα πρόγραμμα αποκλειστικής εκμετάλλευσης διατηρεί την εξουσία του στους χρήστες, διατηρώντας τους διηρημένους και αβοήθητους. Είναι διηρημένοι επειδή τους απαγορεύεται να το μοιραστούν με οποιονδήποτε. Είναι αβοήθητοι επειδή δεν έχουν το πλάνο (τον πηγαίο κώδικα του προγράμματος), κι επομένως δεν έχουν τη δυνατότητα να το αλλάξουν. Αυτή η εξουσία δημιουργεί πολύ μεγάλες εταιρίες όπως οι Adobe, Apple και Microsoft, που χρησιμοποιούν την εξουσία τους για να την επεκτείνουν περισσότερο.


Θ.Π.: Γιατί πιστεύετε ότι ηθικά ζητήματα όπως η ελευθερία είναι πιο σημαντικά από τις τεχνολογικές εξελίξεις;


R.S.: Εάν η ηθική έχει κάποιο νόημα, πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα έναντι της πρακτικής ευκολίας. Η μόνη άλλη επιλογή είναι η ανηθικότητα.


Θ.Π.: Τι είδους κοινότητα οραματίζεται το κίνημα για ελεύθερο λογισμικό;


R.S.: Η επιτυχία της εκστρατείας μας αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τους χρήστες λογισμικού ώστε να τους επιτρέπεται να συνεργάζονται σε μια κοινότητα για οποιονδήποτε νεωτερισμό.


Γνωρίζουμε σε ένα βαθμό από την εμπειρία μας πώς είναι αυτή η κοινότητα. Αποτελείται από πολλές ξεχωριστές υποεπιτροπές που λειτουργούν ξεχωριστά και ο καθένας μπορεί να επιλέξει σε ποιά να συμμετάσχει.


Ο Ελεύθερος Κόσμος δεν είναι παράδεισος- οι άνθρωποι έχουν διαφορετικούς στόχους και υπάρχουν διαμάχες. Έτσι είναι η ελευθερία- η εξάλειψη κάθε διαφωνίας συνεπάγεται δικτατορία.


Θ.Π.: Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε, εργαζόμαστε, καινοτομούμε και, κατά κάποιο τρόπο, ζούμε; Πώς;


R.S.: Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μαθαίνουν για το λογισμικό, καθιστώντας το, πρώτα απ’ όλα, δυνατό. Το τυπικό δυαδικό –μόνο αποκλειστικής εκμετάλλευσης πρόγραμμα δεν επιτρέπει στους ανθρώπους να μάθουν πώς δουλεύει.


Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει λίγο, άμεσα, τον τρόπο με τον οποίον οι περισσότεροι χρήστες κάνουν τη δουλειά τους. Σε ένα βαθύτερο επίπεδο, αλλάζει τα πάντα, γιατί η επιχείρηση ή ο εργαζόμενος μπορεί να βάλει το λογισμικό να κάνει αυτό που εκείνοι θέλουν.


Το ελεύθερο λογισμικό προωθεί νέες μορφές καινοτομίας καλώντας όλους να συμμετάσχουν- αλλά, κατά την άποψή μου, η καινοτομία δεν αξίζει την έμφαση που η κοινωνία μας έχει την τάση να τις δίνει. Η ελευθερία είναι πιο σημαντική.


Το ελεύθερο λογισμικό αλλάζει τη ζωή μας με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές αποτρέποντας τους αξιοποιητές να ελέγχουν τον τρόπο που ζούμε. Ενώ το λογισμικό αποκλειστικής εκμετάλλευσης ελέγχεται από τον αξιοποιητή, το ελεύθερο λογισμικό αναπτύσσεται δημοκρατικά υπό τον έλεγχο των χρηστών.


Θ.Π.: Νομίζετε ότι η επέκταση των ελεύθερων ασύρματων δικτύων μπορεί να απελευθερώσει τα ψηφιακά μέσα επικοινωνίας από τον έλεγχο που ασκούν οι αγορές και του κράτος;


R.S.: Νομίζω ότι ο όρος ‘έλεγχος που ασκούν οι αγορές’ είναι εν μέρει παραπλανητικός: οι αγορές ως τέτοιες δεν ελέγχουν τι μπορείς να κάνεις με το Ίντερνετ. Ο έλεγχος επιβάλλεται ξεχωριστά από τις κυβερνήσεις: με τη νομοθεσία για τη δυσφήμιση (άδικα περιοριστική στο Ηνωμένο Βασίλειο), το κοπυράιτ (υπερβολικά περιοριστικό παντού για την ψηφιακή εποχή), τις αξιώσεις για εποπτεία και την απεριόριστη λογοκρισία.


Τα ελεύθερα ασύρματα δίκτυα μπορούν να μειώσουν αυτό τον έλεγχο, αλλά όσο χρησιμοποιούνται μόνο για τοπική επικοινωνία δεν μπορούν να κάνουν σπουδαία πράγματα για να διευκολύνουν γενικά τη δημοσίευση οποιουδήποτε πράγματος.


Θ.Π.: Συμφωνείτε με την προώθηση και τη διάδοση του ελεύθερου λογισμικού και των ελεύθερων ασύρματων τοπικών δικτύων;


R.S.: Εάν εννοείτε δωρεάν τοπικά ασύρματα δίκτυα, φυσικά είμαι υπέρ αυτών- αυτό όμως δεν συνδέεται πολύ άμεσα με το ελεύθερο λογισμικό. Το είδος της ελευθερίας που μπορούν τα δωρεάν τοπικά δίκτυα να προσφέρουν είναι η ελευθερία από την κρατική εποπτεία- αυτό, όμως, δεν γίνεται αυτόματα.


Θ.Π.: Πώς αντιλαμβάνεστε μια κοινή πλατφόρμα ανάμεσα σε μια ευρύτερη πολιτική/κοινωνική κοινή περιουσία και τα κινήματα για ελεύθερο λογισμικό; Ποιοι θα ήταν οι κοινοί στόχοι και ποιες οι παγίδες;


R.S.: Το κίνημα για ελεύθερο λογισμικό θα μπορούσε να επεκταθεί φυσιολογικά σε ένα κίνημα υπέρ της ελευθερίας και άλλου είδους έργων. Θα έλεγα ότι όλα τα έργα που η κύρια κοινωνική χρήση τους είναι πρακτικής φύσης, πρέπει να είναι ελεύθερα. Αυτό περιλαμβάνει τα έργα αναφοράς και τα παιδαγωγικά, όπως επίσης τις μεθόδους και το λογισμικό.


Δεν το επεκτείνω σε όλα τα έργα- δεν πιστεύω πως όλα τα δοκίμια και όλα τα έργα τέχνης πρέπει να είναι ελεύθερα. Πρέπει όμως να είναι πιο ελεύθερα. Ο καθένας πρέπει να είναι ελεύθερος να διανέμει με μη εμπορικό τρόπο ακριβή αντίγραφα κάθε δημοσιευμένης εργασίας. Κι ο καθένας πρέπει να είναι ελεύθερος να συνδυάζει και να μεταβάλει μικρά κομμάτια άλλων έργων για να κάνει ένα νέο έργο τέχνης.


Το ελεύθερο λογισμικό αποτελεί παράδειγμα ωφέλιμης παγκοσμιοποίησης. Πολλά ελεύθερα προγράμματα έχουν αξιοποιητές και χρήστες ανά τον κόσμο.


Όταν οι άνθρωποι αντιτίθενται στην παγκοσμιοποίηση, εννοούν συνήθως την παγκοσμιοποίηση της επιχειρηματικής εξουσίας. Η ειδική αποτελεσματική εξουσία των επιχειρήσεων αποτελεί προσβολή απέναντι στη δημοκρατία- η παγκοσμιοποίηση αυτής της αδικίας γεννά μια ακόμη μεγαλύτερη . Αλλά ελεύθερο λογισμικό είναι η ανθρώπινη γνώση και συνεργασία. Η παγκοσμιοποίηση αυτού του κοινωνικού αγαθού το καθιστά καλύτερο.


Διαβάστε ακόμα


Το GNU μανιφέστο (στα αγγλικά)


Η κοινότητα για το ελεύθερο λογισμικό: 20 χρόνια μετά (στα αγγλικά)

Ενάντια στις υπηρεσίες της αυτοκρατορίας, το πολιτικό πρόγραμμα για την ενίσχυση του common περιλαμβάνει την ελεύθερη έκφραση της σκέψης και τη δυνατότητα να μπορεί κάποιος να διαδίδει ελεύθερα κάτι που του αρέσει ή που θεωρεί κατάλληλο, υποστηρίζει ο Joep van Delft.


Οι υπηρεσίες της αυτοκρατορίας που δρουν στο Ίντερνετ εξαναγκάζουν τις κανονικές χρήσεις να αποσύρονται σε ειδικευμένους και προστατευμένους διαύλους διανομής. Το ερώτημα εάν κάτι στο διαδίκτυο είναι δημόσιο ή ιδιωτικό, πρέπει λοιπόν να διατυπωθεί ξανά ως εξής: Δημόσιο για ποιον; Ο Φλαμανδός φιλόσοφος, Lieven De Cauter, επισημαίνει ότι οι επιθυμίες για ασφάλεια και σταθερότητα μετατρέπουν τον κοινωνικό και υλικό χώρο σε ομοιογενή και προβλέψιμα μέρη αποκλειστικής χρήσης, προστατεύοντας το μέσα από το έξω. Οι πρακτικές απαιτούν ψηφιακά τείχη για ανοσοποίηση από ξένα στοιχεία. Η ιδιωτικοποίηση ενός χώρου που κάποτε ήταν δημόσιος, καταλήγει σε ένα αρχιπέλαγος, μια πληθώρα κατακερματισμένων καταφυγίων τάξης και ελέγχου μέσα στον μεγάλο ωκεανό μιας εν δυνάμει απειλής. Διατυπώνοντας τη δυσουτοπία του για την ενθυλάκωση, ο De Cauter επιχειρεί να απαντήσει και να αντικρούσει μια επικίνδυνη τάση στον πολιτικό και υλικό χώρο: τον διαχωρισμό της κοινωνίας που βρίσκει την υποδειγματική μορφή της σε περιφραγμένες κοινότητες. Στην ανάλυσή του, δεν δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στην ενθυλάκωση του εικονικού χώρου. Σ’ αυτό το δοκίμιο, θα δούμε τι είναι αυτό που κάνει τους θύλακες να εμφανίζονται στο Ίντερνετ, προκειμένου να αξιολογήσουμε τις πολιτικές απόψεις για το εικονικό common.


Οι υπηρεσίες της αυτοκρατορίας


Ο πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας αποδείχτηκε πρόσφορο έδαφος για μια σε βάθος έρευνα της πολιτικής συμπεριφοράς από τις υπηρεσίες και τη νομοθεσία. Από την ώρα που αντιπολιτευόμενες ομάδες αρχίζουν να αποτελούν υπαρξιακή απειλή για την κυριαρχία, τα έθνη τις μοιράζονται ευχαρίστως υπό το διεθνώς αναγνωρισμένο λάβαρο της ‘τρομοκρατίας’. Στην Ευρώπη, όπως κι αλλού, οι προμηθευτές υπηρεσιών Ίντερνετ υποχρεώνονται να καταχωρούν τη δραστηριότητα των χρηστών τους στο Ίντερνετ. Από την ώρα που αναγνωρίζεται ως ‘τρομοκρατική’ οργάνωση, κάθε άτομο που έτυχε να έχει ψηφιακή επαφή με ένα από τα υποτιθέμενα μέλη της ομάδας, μπορεί να υποστεί εξονυχιστική εξέταση ή ακόμη και κράτηση. Το 2002, ο μυστηριώδης και τραγικός θάνατος του επιθεωρητή όπλων των Ηνωμένων Εθνών στο Ιράκ Ντέιβιντ Κέλι έδειξε τη βιαιότητα των αρχών όταν προσπάθησαν να μάθουν την πηγή μιας διαρροής, και την αδυναμία των μέσων επικοινωνίας να προστατεύσουν τις πηγές τους. Είναι σαφές ότι οι δημοσιογράφοι που ασκούν κριτική πρέπει να πάρουν προοδευτικά μέτρα για να κρύψουν τις πηγές τους. Σε μια εποχή με πραγματικά απεριόριστες δυνατότητες για την παρακολούθηση των αντιπάλων από τη στιγμή που εντοπίζονται, η κωδικοποίηση δεν αρκεί: με τη βοήθεια μιας τεχνικής ανωνυμίας, ορισμένες επαφές μπορούν να μην αφήνουν ίχνη.


Η τεχνολογική ιδιότητα του ψηφιακού περιεχομένου, η χωρίς ζημίες, εικονικά ανεκτίμητη αναπαραγωγή, έχει οδηγήσει σε μια δικαιοδοτική και τεχνολογική σταυροφορία στην οποία οι ανταγωνιστές έχουν επενδύσει ουσιαστικά, τόσο υλικά όσο και ιδεολογικά. Ορίζοντας την υπερασπιστική τακτική τους με την υπονόμευση και παρεμπόδιση των πρακτικών του άλλου, και τα δύο μέρη διεκδικούν την κυριαρχία στο διαδίκτυο. Προτείνω να αποκαλούμε τις υπηρεσίες που διεκδικούν την αποκλειστική κυριαρχία, υπηρεσίες της αυτοκρατορίας. Εμφανίζονται ως φρουροί ‘ οικουμενικών’ συμφερόντων. Μέσω του εκφοβισμού, προσπαθούν να επιβάλουν έναν κώδικα συμπεριφοράς που αποκλείει τις πρακτικές για το common. Στις υπηρεσίες της αυτοκρατορίας συγκαταλέγονται οι υπέρμαχοι του κοπυράιτ, οι μυστικές υπηρεσίες και οι (εθνικοί) αντιπρόσωποι. Οι υπηρεσίες της αυτοκρατορίας τάσσονται υπέρ ενός τρόπου καταγραφής των μεταδιδόμενων στοιχείων, που είναι αποτέλεσμα της συνδυασμένης προσπάθειας των αντιτρομοκρατικών μέτρων και των ομάδων πίεσης των μουσικών και κινηματογραφικών βιομηχανιών. Η στρατηγική που έχει υιοθετηθεί για να συνεχιστούν οι πρακτικές του common είναι η δημιουργία μαχόμενων θυλάκων και αδιάβατων διαδρόμων για ανώνυμες συναλλαγές.


Στο Ίντερνετ μοιράζεσαι και χρησιμοποιείς. Για να είμαστε πιο ακριβείς, ό, τι μοιράζεσαι, θα χρησιμοποιηθεί. Εκεί όλα αποθηκεύονται, επομένως δεν σβήνονται και μπορεί κανείς να τα αναζητήσει. Το Ίντερνετ ταυτίζεται με τις κατηγορίες του παρόντος και του μέλλοντος: μόλις τώρα αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε ότι η ιστορική διάσταση είναι αναπόφευκτη. Επιπλέον, η μνήμη του Ίντερνετ είναι σχολαστική. Ενέργειες, που προορίζονταν να λάβουν χώρα στην ιδιωτική ή κοινωνική σφαίρα, δημοσιοποιούνται. Συναρπαστικές και καταχρηστικές αντιπαραθέσεις με ίχνη του παρελθόντος αναπαράγονται σε γρήγορους ρυθμούς. Γίνεται όλο και πιο αναγκαίο να διαφυλάσσονται τα εν δυνάμει ενοχοποιητικά ίχνη. Είναι γνωστές οι περιπτώσεις κάποιων που ζητούσαν δουλειά και απορρίφθηκαν από τον μελλοντικό εργοδότη τους ύστερα από έρευνα στο διαδίκτυο. Οι μέθοδοι για να αποφευχθεί η παρακολούθηση, η ανεπιθύμητη αλληλογραφία, από πλευράς εταιριών, είναι από τις πρώτες δημοφιλείς στρατηγικές που υιοθετήθηκαν για να παραμένει η ιδιωτική πληροφορία σε ασφαλείς ζώνες με αυστηρά ελεγχόμενη πρόσβαση. Ο καθιερωμένος διαχωρισμός μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου γίνεται λοιπόν ακόμη πιο προβληματικός. Δημοσιοποιώντας το ιδιωτικό, το δημόσιο πρέπει να ιδιωτικοποιηθεί.


Η ενίσχυση του common


Η μνήμη του Ίντερνετ υπογραμμίζει την ανάγκη να είναι κανείς προσεκτικός στο Ίντερνετ, να μοιράζεται αυτό που κατέχει ψηφιακά ή τις επαφές και τις ιδέες που έχει. Το πολιτικό πρόγραμμα για την ενίσχυση του common περιλαμβάνει την ελεύθερη έκφραση της σκέψης και τη δυνατότητα να μπορεί κάποιος να διαδίδει ελεύθερα κάτι που του αρέσει ή που θεωρεί κατάλληλο. Από τη στιγμή που οι υπηρεσίες της αυτοκρατορίας κηρύσσουν εγκληματικές τις επιθυμίες για common, οι υπέρμαχοί του υποχρεώνονται να καταφεύγουν σε θύλακες, να ενεργοποιούν και να συγχωνεύουν τις ανεπτυγμένες τεχνολογίες για ανωνυμία και τους μαχόμενους διαδρόμους, να διαμορφώνουν ετεροτοπίες για περιφραγμένη αλλά ανοιχτή επικοινωνία. Πρόκειται για ένα προβληματικό συμπέρασμα: Πρέπει οι προοδευτικές πολιτικές στο Ίντερνετ να καταφεύγουν σε κάτι που θεωρείται ορθά ως δυσουτοπική προοπτική στον υλικό κόσμο;


Οι μεγαλύτερες απειλές στις πρακτικές για common είναι οι διεκδικήσεις εξουσίας των ηγεμονικών υπηρεσιών. Για να ευδοκιμήσει το common, τα αυτοκρατορικά πλοκάμια πρέπει να γίνουν αβλαβή. Για να εξουδετερωθεί ο κίνδυνος να παραμείνει περιφερειακή, είναι σημαντικό να συγχωνευτούν οι υπάρχουσες τεχνολογίες ανωνυμίας, οι διανεμητικοί δίαυλοι και οι πλατφόρμες επικοινωνίας, να γίνουν διαθέσιμοι και εύκολοι στη χρήση. Από αυτή την άποψη, η τεχνολογία λογισμικού όπως το Tor μοιάζει υποσχετική- άπειροι διασυνδεδεμένοι ηλεκτρονικοί υπολογιστές διανέμουν κωδικοποιημένη πληροφορία μέσα απ’ το διαδίκτυο έτσι ώστε αυτοί που τη ζητούν, αυτοί που την παρέχουν, καθώς και το περιεχόμενό της, να μην μπορούν να εντοπιστούν. Αυτοί που δρουν στο Ίντερνετ συμβάλλουν στο common, χρησιμοποιώντας το. Η δυσουτοπική ιδιότητα της θέσης για ενθυλάκωση στον εικονικό κόσμο δεν έχει νόημα όταν η διχοτομία μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού εγκαταλείπεται και αντικαθίσταται από την πιο σύγχρονη διαλεκτική του ατομικού και του κοινού. Οι υπηρεσίες της αυτοκρατορίας δεν θα μπορούν να διακρίνουν αναγνωρίσιμα άτομα στη δημόσια σφαίρα και θα παραπαίουν στη χαρούμενη ομίχλη των ιδιαιτεροτήτων που αποτελούν το common. Παράπλευρα, οι υπηρεσίες της αυτοκρατορίας θα διατηρούν εξουσία σε περιορισμένα μέρη του διαδικτύου και επομένως θα ενθυλακώνονται. Εάν οι ενθυλακωμένες πρακτικές για το common καταφέρουν να διασυνδεθούν, οι υπηρεσίες της αυτοκρατορίας θα ενθυλακωθούν αποτελεσματικά. Με την ανάπτυξη της εικονικής σφαίρας του common, η αυτοκρατορική επέμβαση θα ατροφήσει.


Διαβάστε ακόμα


Oxumoron


Memefest

Στο πρώτο μέρος της συνέντευξης, η Saskia Sassen συζητά την άνοδο των άτυπων πολιτικών στην παγκόσμια πόλη. Πρόκειται για μια μάχη μεταξύ του παγκόσμιου εταιρικού κεφαλαίου και των πολύμορφων κινημάτων των μειονοτικών κατοίκων των σύγχρονων αστικών χώρων.


Μία συνέντευξη στον Πάνο Παπούλια για το Re-public


Πάνος Παπούλιας: Το βιβλίο Παγκόσμια Πόλη είναι ένα από τα κορυφαία έργα που έχετε δημοσιεύσει. Θα μπορούσατε να επεκταθείτε γύρω από την έννοια της παγκόσμιας πόλης;


Saskia Sassen: Όταν άρχισα να δουλεύω την Παγκόσμια Πόλη βρέθηκα κατά κάποιο τρόπο σε αντίθεση με ότι επικρατούσε στον χώρο. Στην δεκαετία του ’80 είχε μόλις ξεκινήσει η συζήτηση γύρω από την παγκόσμια οικονομία, την παγκόσμια εταιρία, και εγώ έθεσα το ερώτημα: Που βρίσκεται αυτή η παγκόσμια οικονομία; Όλα αυτά συμβαίνουν μεταξύ των εθνών? Και έτσι άρχισα να αναρωτιέμαι τι συμβαίνει όταν όλοι αυτοί οι παγκόσμιοι παράγοντες, αυτές οι παγκόσμιες δυνάμεις, ‘προσκρούουν στο έδαφος’. Και σιγά-σιγά ξεκαθάρισε στο μυαλό μου η ιδέα ότι όσο περισσότερο οι παγκόσμιες εταιρίες απλώνονταν παγκοσμίως, τόσο πιο περίπλοκες γίνονταν οι κεντρικές λειτουργίες τους – στο βαθμό τουλάχιστον που αποσκοπούν στον όσο το δυνατόν μεγαλύτερο έλεγχο αυτής της γεωγραφικής διασποράς. Το ειρωνικό στοιχείο που ξέφυγε από πολλούς σχολιαστές είναι ότι όσο περισσότερο παγκοσμιοποιείσαι τόσο απαιτείται η ισχυροποίηση των μεθόδων συγκέντρωσης των στρατηγικών λειτουργιών και δυνατοτήτων σου. Το αποτέλεσμα είναι ότι η παγκόσμια πόλη μεταμορφώνεται σε χώρο κρίσιμων οικονομικών και πολιτικών λειτουργιών. Πολλοί που διαβάζουν το βιβλίο επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους αποκλειστικά στην οικονομική λειτουργία, που αφορά την παραγωγή οργανωτικών αγαθών που επιτρέπουν στις εταιρίες να δραστηριοποιούνται σε παγκόσμιο επίπεδο. Είναι κάτι σαν μια Silicon Valley της προηγμένης παγκοσμιοποίησης για τις δραστηριότητες των εταιριών και των αγορών.


Υπάρχει, όμως, και η άλλη, η πολιτική σκοπιά. Από την μια πλευρά, η παγκόσμια πόλη είναι ένας χώρος όπου δραστηριοποιείται το παγκόσμιο εταιρικό κεφάλαιο, μια ιδιαίτερα ισχυρή αλλά και φευγαλέα κατηγορία. Πρόκειται, όμως, απλά και μόνο για μια στιγμή στην τροχιά του. Το παγκόσμιο κεφάλαιο γεννά άνδρες και γυναίκες που τα θέλουν όλα και τα παίρνουν όλα. Εκείνοι είναι που προβάλλοντας τις απαιτήσεις τους για γραφεία τελευταίας τεχνολογίας, πολυτελείς κατοικίες, καταστήματα, εστιατόρια, συστήματα ασφαλείας, και εκτεταμένα αστικά τοπία, καθιστούν αναγνωρίσιμο το παγκόσμιο εταιρικό κεφάλαιο. Το καθιστούν αναγνωρίσιμο ακριβώς επειδή εμφυτεύονται στον αστικό χώρο. Μέσω της εμφύτευσης αυτής βρίσκονται παράλληλα εκτοπισμένοι. Στον εκτοπισμό αυτόν έγκειται και η πολιτική.


Από την δική μου οπτική, αυτό που ο Μαξ Βέμπερ είδε στην πόλη – έναν χώρο δηλαδή που φέρνει κοντά εμπόρους αλλά και έναν χώρο όπου οι έμποροί λειτουργούν – έγινε παράλληλα και ένας χώρος πολιτικών μετατροπών. Ο Ανρί Λεφέβρ μελέτησε τις πόλεις του 1900 και δεν είδε μία πόλη της μπουρζουαζίας. Η μπουρζουαζία δεν χρειάζεται κάτι τέτοιο. Πρόκειται αντίθετα για την πόλη της οργανωμένης εργατικής δύναμης. Εκείνη είναι που έχει ανάγκη από την δημόσια κατοικία, τις δημόσιες μεταφορές, την δημόσια εκπαίδευση. Η πόλη είναι ο χώρος που οργανώνει τους συνδικαλιζόμενους, την εργατική τάξη, και τις πολιτικές της.


Εγώ κοιτάζω τις σύγχρονες παγκόσμιες μεγαλουπόλεις και δεν βλέπω ούτε τον χώρο της οργανωμένης μπουρζουαζίας, ούτε όμως και της οργανωμένης εργατικής τάξης. Ξεπηδούν αντίθετα δυο παράγοντες νέου είδους που είναι σε μεγάλο βαθμό άτυποι, όπως άλλωστε ήταν και οι μπουρζουαζίες στις απαρχές των μεσαιωνικών πόλεων, ή οι συνδικαλιζόμενοι αργότερα. Ένας από αυτούς τους παράγοντες είναι και το παγκόσμιο εταιρικό κεφάλαιο, που είναι άμορφο, και διακρίνεται τόσο από την πολιτικοποιημένη παρουσία του, καθώς διεκδικεί χώρο από άλλους, όσο και από το γεγονός ότι ενσωματώνει και εμπνέει ένα πρόγραμμα.


Από την αντίθετη πλευρά, συναντάμε αμάλγαμα από μετανάστες, μειονοτικούς πολίτες, γυναίκες και εργάτες χαμηλού εισοδήματος που αποτελούν (όχι όλοι απαραίτητα) κομμάτι των κρίσιμων τομέων της οικονομίας. Κατά συνέπεια, η παγκόσμια πόλη του σήμερα είναι ένας χώρος που παράγει πολιτική, όπως ακριβώς και η βιομηχανική πόλη. Και παράγει τις πολιτικές και των δύο αναδυόμενων πολιτικών παραγόντων που είναι εν μέρει αποεθνοποιημένοι, αν και για πολύ διαφορετικούς λόγους: ο πρώτος επειδή είναι παγκόσμιος και οι δεύτεροι επειδή είναι μειονοτικοί ξένοι, θύματα των διακρίσεων. Και σε αυτό το σημείο η Παγκόσμια Πόλη συγκλίνει με την ανάλυση των άτυπων πολιτικών που αναπτύσσω στο τελευταίο μου βιβλίο.


Π.Π.: Μιλάτε για τους κατοίκους της παγκόσμιας πόλης, που δεν ανήκουν ούτε στην μπουρζουαζία, αλλά ούτε και στην εργατική τάξη. Που μας οδηγεί, όμως, η εμπειρία της πολιτικής στην παγκόσμια πόλη: σε ένα είδος διανοητικού ρεαλισμού, σε μια μορφή ειρηνικής διαβουλευτικής πολιτικής ή σε εκρήξεις βίας ή άλλης μορφής διαμάχης, όπως συνέβη πρόσφατα στα Γαλλικά προάστια;


S.S.: Η παγκόσμια πόλη δηλώνει μια μετατόπιση: όταν εισέρχεσαι στην πόλη αυτή, εισέρχεσαι στην ζώνη του πολιτικού. Όταν το παγκόσμιο κεφάλαιο δραστηριοποιείται, πολιτικοποιείται. Και η πολιτικοποίηση αυτή δεν πραγματοποιείται με το να προκηρύσσεται η επανάσταση, αλλά με την αρπαγή του χώρου, για παράδειγμα με την διαστρέβλωση της αγοράς ακινήτων. Είναι μια μορφή άτυπης πολιτικής. Υπό αυτήν την έννοια, υπάρχουν και διαφορετικά λεξιλόγια: στην Καραϊβική παρέλαση, που είναι κάτι πολύ παραπάνω από ένα απλό φεστιβάλ, οι συμμετέχοντες κατέχουν τους δρόμους, στις γκέι παρελάσεις, που δεν είναι μόνο για επίδειξη, καταλαμβάνουν την πόλη. Και όλα αυτά προκύπτουν από αξιώσεις για την πόλη, από το δικαίωμα στην πόλη.


Π.Π.: Αυτό, όμως, θα μπορούσε να ερμηνευτεί και σαν μια διέξοδος των κοινωνικών πιέσεων.


S.S.: Βεβαίως. Θα μπορούσε να είναι και πολλές φορές πράγματι έτσι είναι. Για ορισμένους μπορεί να πρόκειται απλά για κουστούμια, αλλά για πολλούς μπορεί επίσης και να οικοδομεί συνειδήσεις. Πρόκειται, όμως, για την συνείδηση της διαβουλευτικής πολιτικής; Όχι. Πρόκειται πραγματικά για άτυπες πολιτικές. Είναι αυτό που συμβαίνει και με τους ιθαγενείς του Μεξικού, που για τα τελευταία 50 χρόνια, κάθε χρόνο οργανώνουν πορεία προς το κοινοβούλιο ντυμένοι με τα παραδοσιακά τους κουστούμια. Αυτά τα κουστούμια εμπεριείχαν στοιχεία της αποικιοκρατικής παράδοσης. Πριν από πέντε χρόνια, εκατοντάδες άνδρες πορεύτηκαν ο ένας πίσω από τον άλλο γυμνοί. Την στιγμή που έμπαιναν στην πορεία, αυτοί οι γυμνοί άνδρες εγκατέλειπαν την Εγγελιανή δυναμική αφέντη-σκλάβου. Ενώ εκείνοι που προχωρούσαν ντυμένοι με τις επίσημες στολές, βρίσκονταν ακόμα μέσα στην Εγγελιανή δυναμική. Την στιγμή που εισέρχεσαι στο επίσημο πολιτικό σύστημα, γίνεσαι δέσμιος αυτής της σχέσης. Το ίδιο συνέβη και με τις γυναίκες της PlazaMayor: απλά κάθονταν εκεί σιωπηλές. Πρόκειται για ένα απόθεμα άτυπων πολιτικών που διαμορφώνονται μέσα από διαφορετικά λεξιλόγια.


Π.Π.: Θεωρείτε ότι το εγχείρημα της Παγκόσμιας Πόλης αφορά αποκλειστικά την αστική πολιτικοποίηση, και το τελευταίο σας βιβλίο σαν ένα εγχείρημα που επεκτείνεται και τις αγροτικές περιοχές που τείνουν να παραμένουν πιο στατικές;


S.S.: Και τα δύο. Η πόλη προκύπτει σαν ένας πολύ σημαντικός τόπος στο καινούργιο μου βιβλίο Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα. Παράλληλα, όμως, προκύπτει και το ερώτημα της ακινησίας, της μικρής τοποθεσίας, της μη-κοσμοπολιτικής κατάστασης, που διευρύνονται και στον αγροτικό χώρο. Πιστεύω ότι υπάρχουν πολλών ειδών χώροι που χαρακτηρίζονται από τις ιδιαιτερότητές τους. Τι τους πολιτικοποιεί και με ποιο τρόπο είναι ένα σημαντικό ερώτημα. Για παράδειγμα, υπάρχει το δίκτυο για την προστασία των φυτών στο Εκουαδόρ. Οι ιθαγενείς εκεί χρησιμοποιούσαν διαφόρων ειδών μικρά φυτά, τα οποία διεκδικούν οι φαρμακευτικές εταιρίες. Οι ιθαγενείς ανακάλυψαν και καλλιέργησαν κάποια από αυτά επειδή έχουν φαρμακευτικές ιδιότητες. Οι φαρμακευτικές εταιρίες άρχισαν να παίρνουν την πατέντα, και να κλέβουν την γη των ιθαγενών, απαγορεύοντας την χρήση τους. Δημιουργήθηκε ένα δίκτυο όλων αυτών των διαφορετικών κοινοτήτων, ένα εγχείρημα που έχει διαμορφωθεί με βάση τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούν εκεί. Ακόμα προσπαθούν να βρουν τρόπους να δουλέψουν μαζί και ίσως να φέρουν και έναν δικηγόρο που ειδικεύεται σε παγκόσμια θέματα για να μηνήσουν τις φαρμακευτικές εταιρίες. Πρόκειται για μια πραγματικά πολιτική ενέργεια. Ο κόσμος κινητοποιείται και ένας αγώνας βρίσκεται σε εξέλιξη.


Διαβάστε ακόμα


Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα – εισαγωγή (στα Αγγλικά)


Δίκτυο για την παγκοσμιοποίηση και τις παγκόσμιες πόλεις (στα Αγγλικά)

Μια ανανεωμένη προσέγγιση στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία δεν μπορεί να ξεκινήσει αποκλειστικά από συγκεντρωτικές δομές και κυβερνήσεις. Η Doina Petrescu αναδεικνύει τη σημασία ‘άλλων χώρων’, την προσωρινή ιδιοποίηση και χρήση αχρησιμοποίητων χώρων και αστικών κενών, χώρων σχετικής ελευθερίας, όπου οι κανόνες και οι κώδικες μπορούν ακόμη να επαναπροσδιοριστούν.


Η δημιουργία μιας κοινότητας και η δημιουργία χώρου για μια κοινότητα δεν μπορούν να διαχωριστούν. Οι πολεοδόμοι και οι αρχιτέκτονες πρέπει ν’ αρχίσουν να λαμβάνουν υπόψη την εγγενή κοινωνική και συναφή διάσταση των χώρων που δημιουργούν και να εντάσσουν τις συγκεκριμένες προσωρινότητες και μεταβλητότητές τους στη διαδικασία σχεδιασμού. Η θεωρία του Λεφέμπρ για τον κοινωνικό και πολιτικό χαρακτήρα της ‘δημιουργίας χώρου’ είναι σήμερα ευρέως αποδεκτή, πολύ πέραν του μαρξισμού και της κοινωνιολογίας, ως βάση για οποιαδήποτε βιώσιμη προσέγγιση της αστικής ανάπτυξης. Παραμένει το ερώτημα του μεθοδολογικού και κριτικού νεωτερισμού, σε ποιο βαθμό τα επαγγελματικά και πολιτικά πλαίσια που εντέλλονται τέτοιες προσεγγίσεις αφήνουν χώρο για το απρόβλεπτο και προωθούν προτάσεις που απορρέουν από πραγματικές διεκδικήσεις. Η αρχιτεκτονική παραγωγή δημόσιου χώρου θα μπορούσε να ξεκινήσει από την κατάταξη των σχετικών διεκδικήσεων. Μερικές φορές, οι διεκδικήσεις είναι μικρές και άτυπες, αλλά αυτό που έχει σημασία είναι ο τρόπος που μπορούν να μεταβληθούν σε μια σύνοψη, μια πρόκληση και μερικές φορές μια πρόταση που θα αποτελέσει έναυσμα για μια πολλαπλότητα επιθυμιών και αναγκών που εκφράζονται από διάφορες κατηγορίες χρηστών.


Ένα παράδειγμα είναι το πλάνο της καλλιτεχνικής και αρχιτεκτονικής ομάδας muf’s, Small Open Spaces that are not Parks (Μικροί Ανοιχτοί Χώροι που δεν είναι Πάρκα), που παρήγγειλε η Stratford Development Partnership για λογαριασμό της κομητείας Νιούχαμ του Λονδίνου, το 2003. Η παραγγελία αυτή έπρεπε να αποτελέσει αντικείμενο επεξεργασίας με τους κατοίκους για να εντοπιστούν μικροί ανοιχτοί χώροι κατάλληλοι για επένδυση, να βρεθούν προγράμματα και πηγές χρηματοδότησής τους και να γίνουν προβλέψεις για τους νέους. Μετά από εκτεταμένες διαβουλεύσεις, βρέθηκαν τριάντα τέσσερις τοποθεσίες στην κομητεία, στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν ορισμένα απρόσμενα είδη ανοιχτών χώρων, που ο κόσμος θεωρούσε ότι ήταν ‘δημόσιοι’, όπως μια γέφυρα για τους πεζούς, το φουαγιέ ενός κινηματογράφου, υπόγειες διαβάσεις, μια λωρίδα πεζόδρομου έξω από ένα μαγαζί, ένα πέρασμα σε ένα δρομάκι και μια αλέα στην οποία σύχναζαν μόνο κορίτσια. Η muf μετέτρεψε αυτή την πραγματογνωμοσύνη σε μια σύνοψη και μια πρόταση με την τυπολογία των χώρων που αναφέρονταν στις καταγραμμένες διεκδικήσεις. Κατέληξαν στην κατασκευή μιας από αυτές τις τυπολογίες, ένα ‘κοινωνικό κλουβί’- έναν στεγασμένο αθλητικό χώρο. Αυτό που έχει σημασία είναι η πολλαπλότητα και η μικρή κλίμακα αυτών των προτάσεων, που εκφράζουν την κλίμακα χρήσης, την ακρίβεια των διεκδικήσεων.


Αρχιτεκτονική τύπου ‘stealth’


Στην εξέταση του ρόλου των αρχιτεκτονικών πρακτικών σχετικά με την επικύρωση των δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής και την επαναξιολόγηση χώρων, μια ‘λαθραία αρχιτεκτονική’ θα μπορούσε ενδεχομένως να βοηθήσει: μια αρχιτεκτονική που θα είχε να κάνει περισσότερο με δραστηριότητες που σχετίζονται με την αρχιτεκτονική παρά με καθαρά αρχιτεκτονικές δραστηριότητες, που θα αντιμετώπιζαν την αρχιτεκτονική σε σχέση με τα συγκεκριμένα μέσα της (εργαλεία, ικανότητες, διαδικασίες) παρά σε σχέση με τους συγκεκριμένους σκοπούς της (κατασκευές και κτίρια). Τι θα μπορούσε να είναι αυτή η αρχιτεκτονική που ‘εισβάλλει στην καθημερινότητα’ όχι για να της δώσει μορφή αλλά για να την ενημερώσει;


Είναι ένα ερώτημα που έθεσα στο δικό μου γραφείο Atelier d’ Architecture Autogeree(AAA) (Εργαστήριο Αυτοδιοικούμενης Αρχιτεκτονικής), όπου γίνεται συλλογική εργασία με αρχιτέκτονες, καλλιτέχνες, πολεοδόμους, σχεδιαστές τοπίου, κοινωνιολόγους, φοιτητές και κατοίκους που ζουν στην περιοχή La Chapelle του Παρισιού. Μαζί κάνουμε έρευνες για συμμετοχικές αστικές δράσεις. Αυτή η πρακτική επιτρέπει την επαν-ιδιοποίηση και επαν-εφεύρεση του δημόσιου χώρου μέσα από τις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής (κηπουρική, μαγειρική, κουβέντα, διάβασμα, δημόσιος διάλογος κλπ), που θεωρούνται δημιουργικές πρακτικές στα αστικά πλαίσια. Στόχος είναι η δημιουργία ενός δικτύου από αυτοδιοικούμενους τόπους, ενθαρρύνοντας τους κατοίκους να αποκτήσουν πρόσβαση στη γειτονιά τους, να ιδιοποιηθούν και να μεταμορφώσουν προσωρινά διαθέσιμους και αχρησιμοποίητους χώρους. Είναι μια προσέγγιση που αξιοποιεί την ευέλικτη και ανατρέψιμη χρήση του χώρου, και στοχεύει στη διατήρηση της αστικής ‘βιο-ποικιλίας’ δίνοντας τη δυνατότητα σε ένα ευρύ φάσμα τρόπων ζωής και πρακτικών ζωής να συνυπάρχουν. Το σημείο εκκίνησης ήταν η διαμόρφωση ενός προσωρινού κήπου, φτιαγμένου από ανακυκλωμένα υλικά σε μια από τις εγκαταλειμμένες τοποθεσίες που ανήκουν στην RFF (τη γαλλική εταιρία σιδηροδρόμων), που βρίσκεται στην περιοχή. Αυτός ο κήπος, που ονομάστηκε ECObox, μετατράπηκε σταδιακά σε μια πλατφόρμα αστικής δραστηριότητας, υπό την επίβλεψη των μελών της ΑΑΑ, κατοίκων και εξωτερικών συνεργατών, με δραστηριότητες στο επίπεδο όλης της γειτονιάς. Εισέβαλε κυριολεκτικά στην καθημερινή ζωή της γειτονιάς.


Το ενδιαφέρον με όλες τις πρακτικές που αναφέρθηκαν πιο πάνω, είναι ότι καμιά από αυτές δεν περιγράφεται ως αρχιτεκτονική με την παραδοσιακή έννοια του όρου. Τοποθετούνται ‘κάπου ενδιαμέσως’ και οι προτεινόμενες επινοήσεις στοχεύουν να αυξήσουν αυτό το ‘κάπου ενδιαμέσως’, να αποκαλύψουν αυτό που είναι διαφορετικό όπως και αυτό που είναι κοινό, μέσα από μια πολύπλευρη προσέγγιση με κοινές μεθόδους και εφεύρεση νέων εργαλείων. Η κοινή μεθοδολογία και διασταύρωση αυξάνει τη δημιουργικότητα και ανοίγει απρόσμενες δυνατότητες σκέψης και δράσης στο δημόσιο χώρο.


Δημόσιος χώρος γειτνίασης


Μια ανανεωμένη προσέγγιση στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία δεν μπορεί να ξεκινήσει αποκλειστικά από συγκεντρωτικές δομές και κυβερνήσεις. Πρέπει επίσης να περιλαμβάνει ‘μικροσκοπικές προσπάθειες’ στο επίπεδο των συλλογικών και ατομικών επιθυμιών στα μικρο-κοινωνικά τμήματα του δημόσιου χώρου: σύλλογοι της γειτονιάς, άτυπες ομάδες, αυτοδιοικούμενες οργανώσεις, μικρά ιδρύματα, εναλλακτικοί χώροι και άτομα. Η πολεοδομική πολιτική πρέπει να μάθει να προβλέπει τέτοιες προσπάθειες.


Η μικρο-διάσταση των παρεμβάσεων στα δημόσια έργα (π.χ. βιομηχανικά προϊόντα, αυτοσχέδια αστική εξάρτιση, καθάρισμα και αποκομιδή κλπ) δίνει ακρίβεια, λεπτομέρεια και τοπικό χαρακτήρα στο δημόσιο χώρο. Αυτές οι δραστηριότητες είναι επιπλέον αποτελεσματικές στις προσπάθειές τους να αλλάξουν και να μεταμορφώσουν το χώρο. Η κλίμακα της εγγύτητας, τα προϊόντα μικρής κλίμακας και οι μικρές αποστάσεις που οριοθετούν την περιοχή παρέμβασης, δίνουν μια άλλη ποιότητα στα δίκτυα και τις σχέσεις ανάμεσα στους συμμετέχοντες. Κάνουν πιο έντονη τη ζωή.


Όπως με το σχέδιο της ΑΑΑ στο Παρίσι και το πλάνο της muf Small Open Spaces that are not Parks, η μικρή κλίμακα μπορεί να φτάσει να ορίζει τον ίδιο το δημόσιο χώρο. Παρόμοια πλάνα βασίζονται στην προσωρινή ιδιοποίηση και χρήση αχρησιμοποίητων χώρων και αστικών κενών, και συχνά περιλαμβάνουν χώρους που έχουν μείνει ανεκμετάλλευτοι από την αγορά ακινήτων ή λόγω προσωρινής αμέλειας της πολεοδομικής πολιτικής. Αυτοί είναι ‘άλλοι χώροι’, ‘άλλοι’ από αυτούς που αποτελούν τη ‘σχεδιασμένη’ πόλη. Οι μελέτες έχουν δείξει πως στις μεγάλες πόλεις λειτουργούν εναλλακτικά σε σχέση με τις συμβατικές μορφές δημόσιου χώρου, που στις μέρες μας επιτηρούνται και ελέγχονται όλο και περισσότερο. Οι ‘αχρησιμοποίητοι’ είναι χώροι σχετικής ελευθερίας, όπου οι κανόνες και οι κώδικες μπορούν ακόμη να επαναπροσδιοριστούν. Αυτοί οι ‘χώροι αβεβαιότητας’, για να δανειστούμε τον όρο των αρχιτεκτόνων Cuppers και Miessen, που είναι ακριβώς το αντίθετο των λειτουργικών χώρων της πόλης, αναδιαμορφώνουν έναν δημόσιο χώρο ετερογενή, ευαίσθητο, απροσδιόριστο, αποσπασματικό και πολλαπλό. Το καθεστώς αυτών των χώρων ενέπνευσε τη στρατηγική της ΑΑΑ , που στόχος της είναι να αφήσει χώρο για ‘άλλους’, άλλους από τους συνήθεις παίκτες της πολεοδομικής διαδικασίας, ορατούς και λιγότερο ορατούς παίκτες, μέσα από μια διαδικασία που θα τους επιτρέψει να εμπλακούν στη λήψη αποφάσεων και να αναλάβουν τον έλεγχο χώρων στην περιοχή στην οποία ζουν. Είναι επίσης μια πολιτική διαδικασία. Το πρόβλημα είναι πώς να μην παγιωθούν οι λειτουργίες σε αυτούς τους χώρους και παράλληλα να διατηρηθεί η ευελιξία τους, η προγραμματική ‘αβεβαιότητά’ τους, ο ευαίσθητος και απροσδιόριστος χαρακτήρας τους.


Ένας άλλος τρόπος για τη δημιουργία ενός δημόσιου χώρου γειτνίασης είναι ο υπολογισμός των προσωρινών δυναμικών. Η στρατηγική της ΑΑΑ επιχειρεί να διαχειριστεί αυτές τις διαφορετικές προσωρινότητες, πολιτικές χρήσης και ιδιοκτησιακά καθεστώτα, αντιπροτείνοντας προσωρινές οικήσεις που θα δημιουργήσουν νέες χρήσεις και νέες αστικές λειτουργίες στην περιοχή. Η προσωρινότητα προϋποθέτει κινητικότητα και πολλαπλότητα.


Οι μονάδες κινητής επίπλωσης, δρώντας ως αστικοί καταλύτες στην περιοχή, δημιουργούν προσωρινές υπηρεσίες και διαμορφώνουν προοδευτικά δίκτυα παικτών. Καθώς οι στόχοι εξελίσσονται συνεχώς σύμφωνα με νέες χωροταξικές ευκαιρίες, η συμμετοχή γίνεται μια διαδικασία-σε-εξέλιξη. Συνήθως, η συμμετοχική διαδικασία σταθεροποιείται μόλις οι στόχοι επιτευχθούν: όταν ένας αμφισβητούμενος χώρος καταληφθεί, ένα πλάνο υλοποιηθεί κλπ. Ο ρόλος των προσωρινών δραστηριοτήτων είναι να διατηρήσουν τη χρήση του χώρου και τη διαδικασία αποφάσεων ανοιχτές.


Η βιωσιμότητα των διαδικασιών στις προσωρινές (καλλιτεχνικές) παρεμβάσεις είναι ένα από τα προβλήματα των προγραμμάτων αναμόρφωσης που στοχεύουν σε ακριβείς παρεμβάσεις χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τη συνέχεια των δυναμικών που δημιούργησαν. Να μπορέσουν οι χώροι να λειτουργήσουν (σε ό, τι αφορά τόσο στη χρηματοδότηση όσο και στην πολιτική τους) ανάλογα με τις δικές τους δυναμικές, να ενθαρρυνθούν διάφορες προσωρινές, αυτοδιοικούμενες δράσεις να εκδηλωθούν έγκαιρα, αυτή είναι η λύση για να υπάρξει δημόσια συμμετοχή και να γίνει μια βιώσιμη, αναμορφωτική διαδικασία.


Διαβάστε ακόμα


Η διαμεσολάβηση και η δημιουργία πληθυσμών (στα Αγγλικά)


Au rez de chaussée de la ville (στα Γαλλικά)

H ανάπτυξη ή αναμόρφωση των σύγχρονων Ευρωπαϊκών πόλεων δεν είναι μία ομαλή διαδικασία. Παίρνοντας αφορμή από την πόλη της Βαρκελώνης, η Ana Betancour αναδεικνύει τα δύσκολα ερωτήματα: ποιες πολιτιστικές ομάδες εκπροσωπούνται σε αυτά τα πολεοδομικά σχέδια, από ποιόν και για ποιόν; Ποιος κάνει τις επιλογές, πού και πώς αυτές επιδρούν;


Η πόλη της Βαρκελώνης έχει αυτό-ανακηρυχθεί ως πρότυπο πόλης και εργαστήριο αστικής σκέψης, ένα πρότυπο που χρησιμοποιεί τον πολιτισμό και την αρχιτεκτονική ως καταλύτες για την αναμόρφωση της πόλης. Σε αυτή την προσπάθεια, οι αστικές παρεμβάσεις κάνουν ‘μια πόλη απομιμήσεων, μια πόλη τηλεόραση, την πόλη ως ‘θεματικό πάρκο’ και η βιομηχανία του πολιτισμού είναι στην υπηρεσία οικοδόμησης της πόλης ως σφραγίδα. Αναγνωρισμένο διεθνώς ως πετυχημένο παράδειγμα μιας στρατηγικής για αναμόρφωση, το πρότυπο της Καταλονίας θεωρείται ότι ενθάρρυνε και καλλιέργησε την αστική επαν-ανάπτυξη και τις σχέσεις ανάμεσα στην πόλη, τον περιφερειακό πολιτισμό και την αρχιτεκτονική ταυτότητά του.


Μια πιο προσεκτική ματιά σ’ αυτό το πρότυπο αστικής αναμόρφωσης δείχνει ότι η πόλη υπέστη μια ριζοσπαστική μεταμόρφωση από τα μέσα της δεκαετίας του ογδόντα, τα πολιτιστικά γεγονότα έφεραν κατεδαφίσεις σε ευρεία κλίμακα, οι εισαγωγές νέων υποδομών και πολιτιστικών θεσμών κατέληξαν στην εκτόπιση των τοπικών κοινοτήτων, την ομοιογένεια και την ιδιωτικοποίηση. Οι στρατηγικές μελέτες και τα πολιτιστικά γεγονότα, καθώς και οι νέοι πολιτιστικοί θεσμοί, πρέπει λοιπόν ‘να νομιμοποιηθούν στη βάση της σαφούς πολιτικής και οικονομικής τους χρήσης’.


Θα παρουσιάσω εδώ με συντομία πρακτικές δημιουργικής διαφωνίας, συνεργατικές καλλιτεχνικές προτάσεις που βρίσκονται μεταξύ δημόσιας τέχνης και νέων κοινωνικών κινημάτων- μια πρωτοβουλία που τέθηκε σε εφαρμογή τα τελευταία τρία χρόνια (2003-2006) στη Βαρκελώνη. Υποστηρίζω πως μια πιο προσεκτική εξέταση των τρόπων δράσης σ’ αυτές τις πρακτικές, μπορεί να δώσει μερικές απαντήσεις ως προς το ποια εργαλεία και τακτικές μπορούν να εισαχθούν προκειμένου να εξουδετερώσουν τη διαδικασία ομοιογένειας και εταιρειοποίησης στην αστική ανάπτυξη.


Βαρκελώνη: Πρότυπο αστικής αναμόρφωσης;


Το τελευταίο μείζων καλλιτεχνικό και πολιτιστικό γεγονός στη Βαρκελώνη, το Φόρουμ των Πολιτισμών 2004, σχεδιάστηκε ως μέρος ενός από τα μεγαλύτερα προγράμματα αστικής αναμόρφωσης της πόλης, 22@ BCN. Ήταν ένα πολιτιστικό γεγονός που οργανώθηκε από την τοπική δημοτική αρχή, την περιφερειακή κυβέρνηση της Καταλονίας και την ισπανική κυβέρνηση, τελούσε υπό την αιγίδα της UNESCO των Ηνωμένων Εθνών και επικεντρώθηκε σε τρία θέματα: ειρήνη, πολυ-πολιτισμικότητα και βιώσιμη ανάπτυξη. Χορηγοί ήταν πολυεθνικοί γίγαντες όπως η Indra, η ισπανική βιομηχανία όπλων, η General Electric, η Coca Cola, η Nestle και πολλοί άλλοι. Κατασκευάστηκε μια νέα αστική συνοικία, που αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα έργα αναμόρφωσης στην πόλη, σε μια τοποθεσία 50 εκταρίων, ένα έργο που μπορεί να συγκριθεί με την επαν-ανάπτυξη για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1992.


Το Φόρουμ των Πολιτισμών προκάλεσε έντονη κριτική από κοινωνικά κινήματα, διανοούμενους, κατοίκους και την κοινή γνώμη στη Βαρκελώνη. Οι αντιδράσεις κατά του πλάνου αστικής αναμόρφωσης του 22@BCN, έκαναν ορατές τις υπάρχουσες διαμάχες και αντιφάσεις στο Φόρουμ 2004. Οι κριτικές δράσεις και πρωτοβουλίες, που έλαβαν χώρα την άνοιξη και το καλοκαίρι του 2004, ξεκίνησαν από διάφορες ομάδες, δίκτυα και κολεκτίβες.


Το αποτέλεσμα αυτών των δικτύων, δράσεων και καλλιτεχνικών πλάνων δεν προκάλεσε μόνο ένα δημόσιο διάλογο, αλλά έθεσε κι ένα πιθανό πλαίσιο σε ό, τι αφορά στις πιο μακροπρόθεσμες στρατηγικές για την καθιέρωση εναλλακτικών χώρων πολιτισμού και στις αντιδράσεις κατά των σχεδίων αστικής αναμόρφωσης για την περιοχή Poble Nou- όπως οι πρωτοβουλίες για αστικές παρεμβάσεις για τη διεκδίκηση του ParcCentralpark και οι δράσεις κατά της κατεδάφισης των παλιών εργοστασίων που περιβάλλουν το πάρκο. Θα αναφερθώ πιο συγκεκριμένα στην πρόσφατη κατάληψη και το πλάνο για έναν εναλλακτικό χώρο πολιτισμού στο παλιό εργοστάσιο Can Ricart, όπου στεγάζονται καλλιτεχνικά στούντιο, μικρές βιοτεχνίες χειροτεχνημάτων και διάφορες τοπικές οργανώσεις της γειτονιάς.


Αστική δημιουργικότητα και σημεία πολιτισμού


Το παλιό εργοστάσιο του Can Ricart, ένα εμβληματικό κοινωνικο-πολιτιστικό σημείο συνάντησης στην πόλη, απειλήθηκε με εξαφάνιση για να δοθεί χώρος στην ανάπτυξη της αγοράς ακινήτων. Η Πλατφόρμα να σωθούν τα κτίρια, Salvem Can Ricart, απέσπασε την προσοχή των μέσων μαζικής επικοινωνίας με επιτυχία. Με μια δημαγωγική κίνηση, η τοπική δημοτική αρχή απάντησε με ένα νέο πλάνο πολιτιστικής κληρονομιάς των βιομηχανικών μνημείων Ωστόσο, το νέο πλάνο ήρθε σε ένα στάδιο που τα περισσότερα από τα ιστορικά κτίρια είχαν ήδη κατεδαφιστεί ή εγκαταλειφθεί. Στη θέση του Can Ricart, το οποίο σύμφωνα με τα νέα σχέδια της πόλης θα διατηρηθεί, ένας νέος πολιτιστικός θεσμός θα αντικαταστήσει τις υπάρχουσες δραστηριότητες: ‘La Casa de las Voces’ (Το Σπίτι των Φωνών). Έχοντας παρεμβληθεί στα παλιά κτίρια, αυτό το νέο πολιτιστικό κέντρο εκτοπίζει τον υπάρχοντα πολιτισμό και τις δημιουργικές καλλιτεχνικές πρακτικές που στεγάστηκαν στο παλιό εργοστάσιο τα τελευταία 20 χρόνια.


Ο αγώνας διάσωσης των κτιρίων του Can Ricart και άλλων αυτόνομων πολιτιστικών σημείων στην πόλη εγκαινίασε έναν δημόσιο διάλογο για το ρόλο του πολιτισμού, τους τρόπους αντίστασης και τις τακτικές σε σχέση με την οικοδόμηση δημιουργικών χώρων- σημεία πολιτισμού αντί για πολιτιστικά κέντρα. Η έννοια της αστικής δημιουργικότητας ως οικοδόμησης του πολιτισμού της καθημερινής ζωής, γίνεται αναπόσπαστη από την οικοδόμηση του πολιτικού σώματος. Η έννοια της δημιουργικότητας γίνεται το πλαίσιο για πολιτική δράση. Η δημιουργία ανεξάρτητων χώρων πολιτισμού γίνεται εδώ μια πλατφόρμα και ένας χώρος για τοπική αυτονομία και αυτοδιοίκηση.


Ο χώρος έχει μετατραπεί σε σύμβολο στη Βαρκελώνη, δείχνοντας την επείγουσα ανάγκη συντήρησης και δημιουργίας άλλων ανεξάρτητων δημιουργικών σημείων στην πόλη. Ένα παράδειγμα είναι η κατάληψη εγκαταλειμμένων πολιτιστικών κτιρίων, όπως το παλιό θέατρο El Molino, που έγινε από την Espai Alliberat, μια ανεξάρτητη ομάδα καλλιτεχνών και ακτιβιστών των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Ο στόχος αυτών των πλάνων είναι να γίνουν δίκτυα αστικής, κοινωνικής και πολιτιστικής δημιουργικότητας, σε τοπικό όπως και σε παγκόσμιο επίπεδο, που να επιτρέπουν την ανταλλαγή εμπειριών και τακτικών σε σχέση με την ιδιοποίηση αστικών χώρων. Η αστική δημιουργικότητα ‘κινητοποιείται για τη επίλυση κοινωνικών προβλημάτων, δεσμεύοντας και εξουσιοδοτώντας περιθωριοποιημένες κοινότητες’.


Διεκδικώντας σημεία πολιτισμού


Στην περίπτωση της Βαρκελώνης, η εφαρμογή της πολιτιστικής πολιτικής στην αστική αναμόρφωση δεν καθοδηγείται από τις πολιτιστικές αρχές. Οι ρόλοι των φεστιβάλ και των νέων πολιτιστικών θεσμών βρίσκονται στα χέρια της δημιουργικής βιομηχανίας, ‘όπου ο πολιτισμός συνδέεται με την κυνική αναμόρφωση του κεφαλαίου μέσα από τον πολιτιστικό λαϊκισμό, την πολιτιστική πολιτική και διαχείριση, που ορίζεται από ‘εργολάβους της κουλτούρας’- μια επιχείρηση που στοχεύει στο άνοιγμα αστικών περιοχών για την ανάπτυξη της αγοράς ακινήτων.


Η εξαφάνιση των πολιτιστικών σημείων, των τοπικών πολιτισμών και των αυτοδιοικούμενων αυτόνομων κοινοτικών χώρων δεν αποτελεί φαινόμενο που συμβαίνει μόνο στη Βαρκελώνη: συναντιέται και σε πολλές άλλες πόλεις. Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι οι σύγχρονες πόλεις χάνουν τα ‘κέντρα των πολιτισμών τους και αυτά αντικαθίστανται από πολιτιστικά κέντρα’. Αυτή η εξέλιξη θέτει την προβληματική της πολιτιστικής εκπροσώπησης: ποιες πολιτιστικές ομάδες εκπροσωπούνται, από ποιόν και για ποιόν; Ποιος κάνει τις επιλογές, πού και πώς αυτές επιδρούν;


Διαβάστε ακόμα


City mine(d) (στα αγγλικά)


Διεθνής συμμαχία των κατοίκων (στα αγγλικά)

Ο Michael Albert χρησιμοποιεί τη Συμμετοχική Οικονομία σαν έναν όρο που υποδηλώνει μία νέου τύπου μετα-καπιταλιστική και αυτοδιοικούμενη οικονομία. Η προσδοκία είναι η συμμετοχική οικονομία να εμπνέει και να ενημερώνει έναν ακτιβισμό που οδηγεί σε ένα νέο τύπο αταξικής οικονομίας

Μια συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Αποτελεί η Συμμετοχική Οικονομία πρότυπο για μια μελλοντική κοινωνία πέρα από τον καπιταλισμό;


Michael Albert: Εξαρτάται τι εννοείτε με τη λέξη πρότυπο, αλλά θα έλεγα όχι, δεν αποτελεί. Μπορείτε, για παράδειγμα, να φανταστείτε ένα πρότυπο για τον καπιταλισμό; Εγώ δεν μπορώ. Θα μπορούσα, νομίζω, να φανταστώ μια πολύ λεπτομερή περιγραφή του καπιταλισμού όπως εμφανίζεται σε ορισμένες χώρες, ας πούμε στις Ηνωμένες Πολιτείες, ή σε κάποιες άλλες χώρες, ας πούμε στη Σουηδία ή την Ταϊλάνδη, και η καθεμιά θα διέφερε από τις άλλες από πολλές απόψεις, ασφαλώς. Ακόμη όμως κι αν μπορούσε να υπάρξει ένα τέτοιο πρότυπο, δεν ξέρω σε τι θα ωφελούσε αυτό.


Μπορώ ωστόσο να φανταστώ μια περιγραφή των κεντρικών θεσμών σε όλες τις περιπτώσεις καπιταλισμού, παρά τις πολλές λεπτομερείς διαφορές που υπάρχουν από χώρα σε χώρα και από εποχή σε εποχή. Θα ήταν μια περιγραφή αγορών για κατανομή, ατομικής ιδιοκτησίας των παραγωγικών μέσων, ανταμοιβής όσων έχουν έλεγχο και ιδιοκτησία και συντεχνιακής κατανομής της εργασίας. Θα ήταν σκελετώδης και επομένως δεν θα αποτελούσε πρότυπο, παρ’ όλα αυτά όμως θα ήταν σημαντική σε ό, τι αφορά στην περιγραφή καίριων χαρακτηριστικών, καθώς θα μπορούσαμε να πούμε χρήσιμα πράγματα για τον καπιταλισμό per se, δηλαδή για όλες τις περιπτώσεις καπιταλισμού.


Η Συμμετοχική Οικονομία παρέχει ένα είδος ευρείας σκελετώδους εικόνας ενός είδους ή μιας σειράς αυτοδιοικούμενων, αταξικών οικονομιών που θα μπορούσαν να υπάρξουν σε πολλές περιπτώσεις σε διαφορετικές χώρες, εποχές κλπ. Για να δώσει αυτή την ευρεία εικόνα ή όραμα, η Συμμετοχική Οικονομία περιγράφει τους καθοριστικούς θεσμούς, όπως τα εργατικά συμβούλια και τα συμβούλια καταναλωτών, τα ισορροπημένα εργασιακών συστήματα εργασίας, την ανταμοιβή των κόπων και των θυσιών και τον συμμετοχικό σχεδιασμό. Η Συμμετοχική Οικονομία δεν αποτελεί κατά συνέπεια πρότυπο ενός άλλου τύπου οικονομίας, αλλά μάλλον μια ευρεία περιγραφή των κεντρικών χαρακτηριστικών ενός άλλου τύπου οικονομίας. Είναι, νομίζω, αυτό που χρειαζόμαστε εάν πρέπει να πειστούμε πως μια τέτοια οικονομία είναι δυνατή και επιθυμητή.


Ρωτάτε επίσης για την κοινωνία, όχι για την οικονομία, αφού ρωτάτε αν η Συμμετοχική Οικονομία αποτελεί πρότυπο μιας κοινωνίας νέου τύπου. Η Συμμετοχική Οικονομία δεν είναι η εικόνα των καθοριστικών χαρακτηριστικών μιας συμμετοχικής κοινωνίας νέου τύπου, αλλά μόνο μιας οικονομίας. Υπάρχει μεγάλη διαφορά. Μια ευρεία περιγραφή ενός κοινωνικού και όχι μόνο οικονομικού οράματος συνεπάγεται την εικόνα όχι μόνο ενός νέου τύπου οικονομίας- όπως, για παράδειγμα, η συμμετοχική οικονομία- αλλά και ενός οράματος για τα κεντρικά χαρακτηριστικά μιας νέας κουλτούρας και πολιτείας και ίσως επίσης κάποιες άλλες πλευρές της κοινωνίας.


Η ουσία είναι, λοιπόν, ότι η συμμετοχική οικονομία προσφέρει μια εικόνα των κεντρικών χαρακτηριστικών ενός νέου τύπου μετα-καπιταλιστικής, αυτοδιοικούμενης και αταξικής οικονομίας. Ναι, θα μπορούσε να αποτελεί μέρος της εικόνας μιας κοινωνίας νέου τύπου, σίγουρα όμως δεν αποτελεί από μόνη της μια τέτοια εικόνα.


Π.Χ.: Με ποια έννοια η Συμμετοχική Οικονομία αποτελεί μια πρωτοβουλία που έρχεται από τα κάτω;


Μ.Α.: Με κάθε έννοια που μπορώ να φανταστώ. Σε τελική ανάλυση, τι σημαίνει στην πραγματικότητα ‘έρχεται από τα κάτω’; Υποθέτω ότι αν λέγατε ‘έρχεται από τα πάνω’ θα εννοούσατε ότι σχεδιάστηκε και επιβλήθηκε σε μια προοπτική που εκπορεύεται από την κορυφή προς τα κάτω και υπηρετεί συμφέροντα της ελίτ.


Αντίθετα, η Συμμετοχική Οικονομία εμφανίζεται μέσα από τον ακτιβισμό ομάδων, μέσα από αγώνες δεκαετιών-στην πραγματικότητα, αιώνων- για την επίτευξη μιας αταξικής οικονομίας. Αντλεί γνώση από προηγούμενες εμπειρίες, πετυχημένες και αποτυχημένες, όπως και από σημερινές. προσφέρεται δημόσια. Καλωσορίζει και επιδιώκει τον δημόσιο διάλογο, τη βελτίωση, την κριτική. Δεν ευνοεί κάποια ελίτ, αντίθετα ενσωματώνει τη αταξικότητα.


Ωστόσο, απομένει να δούμε σε ποια έκταση η συμμετοχική οικονομία θα υιοθετηθεί και θα στηριχθεί από τις ευρείες λαϊκές περιφέρειες που θα την εφαρμόσουν. Θα εξαρτηθεί από πολλές παραμέτρους, και κυρίως από την αξία της. Η προσδοκία είναι η συμμετοχική οικονομία να εμπνέει και να ενημερώνει έναν ακτιβισμό που οδηγεί σε ένα νέο τύπο αταξικής οικονομίας. Δεν ξέρω τι άλλο θα μπορούσε να σημαίνει το ‘από τα κάτω’, εκτός από αυτό.


Π.Χ.: Θα θεωρούσατε τη Συμμετοχική Οικονομία ως μια απάντηση στο ερώτημα τι επιδιώκει το κίνημα για μια εναλλακτική παγκοσμιοποίηση;


Μ.Α.: Όχι, αλλά και ναι. Ένα κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης τοποθετείται σχεδόν εξ’ ορισμού υπέρ του διεθνισμού, πράγμα που σημαίνει ότι τάσσεται υπέρ μιας ισότιμης και αλληλέγγυας προσέγγισης του εμπορίου και των ανταλλαγών μεταξύ των λαών σε διεθνές επίπεδο. Επομένως, είναι εναντίον του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας και άλλων θεσμών που επιδιώκουν να διατηρήσουν ή να επιδεινώσουν την τάση για διεθνείς ανταλλαγές προς την κατεύθυνση του πλουτισμού των ήδη πλουσίων και της εξαθλίωσης των ήδη φτωχών, αλλά θα ήταν υπέρ νέων διεθνών σχέσεων που θα μείωναν το χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών.


Το θέμα είναι πως μια τέτοια προσέγγιση δεν μπορεί να επικρατήσει όσο κάθε έθνος παραμένει καπιταλιστικό σε ό, τι αφορά στην εσωτερική οικονομική οργάνωσή του. Πιστεύω λοιπόν ότι ενώ υπάρχουν πολλά επιθυμητά βήματα που θα μπορούσαν να μας απομακρύνουν από τους χειρότερους τύπους παγκοσμιοποίησης πριν ακόμη οι οικονομίες των κρατών απελευθερωθούν από τον καπιταλισμό, αυτό το βήμα στο επίπεδο της εσωτερικής οργάνωσης είναι τελικά ουσιαστικό και ναι, πιστεύω ότι η συμμετοχική οικονομία παρέχει απαντήσεις σε ό, τι αφορά αυτό το βήμα.


Πιστεύω επίσης ότι οι αξίες και οι κανόνες της συμμετοχικής οικονομίας, και η ενόρασή της για τις κοινωνικές σχέσεις, συμπεριλαμβανομένων των αγορών κλπ, μπορούν να βοηθήσουν σε μεγάλο βαθμό τους ανθρώπους σε ό, τι αφορά στα αιτήματά τους για άμεσες βελτιώσεις στις παγκόσμιες σχέσεις. Έχω γράψει μερικά πράγματα γι’ αυτό, πράγματι, και φυσικά έχουν γράψει και πολλοί άλλοι.


Π.Χ.: Πώς συνδέεται μέχρι στιγμής η Συμμετοχική Οικονομία με το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ; Έγιναν πρόσφατα προσπάθειες να ενωθούν οι οργανώσεις που συμμετέχουν στο φόρουμ κάτω από μια κοινή πολιτική πλατφόρμα, όπως η Έκκληση του Μπαμακό. Είναι η Συμμετοχική Οικονομία συμπληρωματική ως προς αυτές τις προοπτικές;


Μ.Α.: Εγώ όπως και άλλοι έχουμε συμμετάσχει τακτικά στα φόρα. Ωστόσο, δεν ξέρω τι να σκεφτώ για τις προσπάθειες που αναφέρετε. Από τη μια πλευρά, δεν είμαι βέβαιος ότι η κοινότητα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ είναι το κατάλληλο πεδίο για την προώθηση ενός νέου πιο προγραμματισμένο σχέδιο. Η ευρεία γκάμα των ανθρώπων που σχετίζονται με το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ είναι ίσως πολύ διαφορετικοί πολιτικά, από τη μια πλευρά, συμπεριλαμβανομένων, για παράδειγμα, εκείνων που δεν είναι αντικαπιταλιστές και, από την άλλη πλευρά, είναι ίσως πολύ αποσυνδεδεμένοι από τυπικές και σημαντικές ομάδες ανθρώπων σε πολλές χώρες ανά τον κόσμο.


Με άλλα λόγια, η προσπάθεια για οργανωτική ενότητα έξω από την κοινότητα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ θα μπορούσε να επιφέρει πολλούς συμβιβασμούς σε σημαντικές δεσμεύσεις- όπως για παράδειγμα η απαλλαγή από την εμμονή στον ανοιχτό αντικαπιταλισμό, προκειμένου να συνεχιστεί η εμπλοκή κάποιων ομάδων. Ή θα μπορούσε να επιφέρει την υιοθέτηση ορισμένων απόψεων που θα κρατούσαν το σχέδιο σε απόσταση από τους φτωχότερους ανθρώπους ανά τον κόσμο. Πραγματικά δεν ξέρω. Η δημιουργία νέων οργανώσεων με ακτιβιστικές ατζέντες ασφαλώς αξίζει τον κόπο- και ασφαλώς χρειαζόμαστε κάτι καινούργιο σε διεθνές επίπεδο, ιδίως μάλιστα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Και, ασφαλώς, μόνο όταν δοκιμάζουμε τις ιδέες στην πράξη καταλαβαίνουμε αν μπορούν να πετύχουν.


Σε ό, τι αφορά στη συμμετοχική οικονομία και αυτές τις προσπάθειες, ναι, πιστεύω πως για να έχει σημασία μακροπρόθεσμα, κάθε νέα πραγματικά αριστερή οργάνωση, σε διεθνές επίπεδο ή σε επίπεδο χώρας, πρέπει να είναι αντικαπιταλιστική. Ακόμη περισσότερο, πιστεύω δεν μπορεί απλώς να λέει ότι ο καπιταλισμός απομυζά. Εάν θέλει να είναι πειστική και οι προσπάθειές της να συμβαδίζουν με τους στόχους της, θα πρέπει να μπορεί όχι μόνο να περιγράψει γιατί ο καπιταλισμός απομυζά, αλλά, ακόμη πιο σημαντικό, να περιγράψει μια οικονομική εναλλακτική λύση που θα ήταν αντί γι’ αυτόν εξαιρετικά επιθυμητή. Αυτό νομίζω ότι προσφέρει η συμμετοχική οικονομία και γι’ αυτό πιστεύω ότι η συμμετοχική οικονομία δεν είναι μόνο συμπληρωματική ως προς τα σχέδια δημιουργίας νέων τοπικών ή διεθνών κινημάτων ή οργανώσεων της Αριστεράς, αλλά ίσως θεμελιώδης ως προς το ζήτημα αυτό. Νομίζω ότι ο χρόνος θα δείξει αν οι υπέρμαχοι της συμμετοχικής οικονομίας έχουν δίκιο.


Π.Χ.: Θεωρείτε κάποια υπάρχοντα πολιτικά πειράματα όπως ο συμμετοχικός προϋπολογισμός ως μερικά επιτεύγματα της συμμετοχικής οικονομίας;


Μ.Α.: Ναι, είναι σχέδια που ενσωματώνουν στοιχεία από τη δομή και τις αξίες της συμμετοχικής οικονομίας και με αυτή την έννοια αποτελούν μερικά επιτεύγματα της συμμετοχικής οικονομίας- και υπάρχουν πολλά. Το θέμα του προϋπολογισμού που αναφέρετε είναι τέτοιο πείραμα- παρ’ όλο που δεν θεωρεί ότι συνδέεται με τη συμμετοχική οικονομία, τουλάχιστον απ’ όσο γνωρίζω. Οι σημερινοί χώροι εργασίας που ενσωματώνουν δομές συμμετοχικής οικονομίας όπως ισορροπημένα συμπλέγματα εργασίας αποτελούν ένα ανάλογο πείραμα, και υπάρχουν σήμερα αρκετά σε διάφορα μέρη στον κόσμο. Δεν νομίζω όμως ότι η κοινωνική αλλαγή έγκειται μόνο σε τέτοιου είδους πειράματα και σχέδια, όσο σημαντικές κι αν είναι αυτές οι προσπάθειες. Νομίζω ότι είναι βασικό να αγωνιζόμαστε για πολλά είδη με βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα οφέλη, για να βελτιώσουμε τη ζωή των ανθρώπων σήμερα και να ανοίξουμε ένα μονοπάτι που θα οδηγήσει στη συμμετοχική οικονομία όχι με λίγα μεμονωμένα σχέδια αλλά μέσω των οικονομιών.


Για παράδειγμα, η δημιουργία ενός χώρου εργασίας συμμετοχικής οικονομίας είναι καλή. Κάτι τέτοιο μπορεί να εμπνεύσει και να διδάξει με το παράδειγμα και με διδάγματα, όπως και να ωφελήσει όσους εμπλέκονται σ’ αυτό. Με αυτόν τον τρόπο, αρχίζουν να φυτεύονται οι σπόροι του μέλλοντος στο παρόν. Κατά τον ίδιο τρόπο, η δημιουργία ενός πειράματος σχετικά με τον σχεδιασμό του προϋπολογισμού, με στοιχεία από τις αξίες και πρακτικές της συμμετοχικής οικονομίας είναι επίσης καλή, ασφαλώς. Η δημιουργία όμως εργατικών συμβουλίων σε μεγάλες καπιταλιστικές εταιρίες και συμβουλίων καταναλωτών σε γειτονιές και περιφέρειες – που να είναι εν μέρει εμπνευσμένα και καθοδηγούμενα από τα άλλα σχέδια και να τους έχει δοθεί λόγος ύπαρξης-και ο αγώνας για την επίτευξη νεωτερισμών, κατευθύνοντας πληθυσμούς και δομές προς τις δεσμεύσεις της συμμετοχικής οικονομίας είναι κάτι ακόμη καλύτερο. Μπορούμε να φανταστούμε όλων των ειδών τα οφέλη που μπορούν τέτοια κινήματα να αποκομίσουν- αναδιανεμητική φορολογία, υψηλότερους μισθούς, αλλαγές στους νόμους ιδιοκτησίας, αλλαγές στην κατανομή εργασίας, μικρότερη εβδομάδα εργασίας και λοιπά.


Το θέμα είναι πως με μια δέσμευση για συμμετοχική οικονομία, τόσο οι προσπάθειες για την οργάνωση μικρών σχεδίων ή πειραμάτων ή χώρων εργασίας προσανατολισμένων στο μέλλον όσο και οι προσπάθειες ευρύτερων κινημάτων να πετύχουν οφέλη στο παρόν πρέπει να είναι ενήμερες και να επιδιώκουν να τονίσουν και να διευρύνουν την υποστήριξη για στρατηγική δέσμευση με όραμα σε ισορροπημένα συστήματα εργασίας, ισότιμες αμοιβές, αυτοδιοίκηση βασισμένη σε συμβούλια και συμμετοχικό σχεδιασμό.


Π.Χ.: Πώς εξηγείτε το γεγονός ότι αυτά τα συμμετοχικά πειράματα αναπτύσσονται μέσα στο πλαίσιο των υφιστάμενων καπιταλιστικών σχέσεων;


Μ.Α.: Πού αλλού θα μπορούσαν να αναπτυχθούν; Το εννοώ σοβαρά. Γίνεται με πιο επιθετικό τρόπο όπου το κράτος ενθαρρύνει τα σχέδια, είτε σε τοπικό επίπεδο όπως οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί στη Βραζιλία και τώρα σε μερικά άλλα μέρη επίσης ή ακόμη σε μια ολόκληρη χώρα όπως πολλά πειράματα και σχέδια που βρίσκονται σε εξέλιξη στη Βενεζουέλα, αλλά σε κάθε περίπτωση αυτό που επικρατεί στον κόσμο είναι ο καπιταλισμός. Έτσι, οι αντικαπιταλιστές – ή απλώς οι άνθρωποι που προσπαθούν να βελτιώσουν τις ζωές τους ή να διευρύνουν τη δικαιοσύνη χωρίς ιδεολογικές δεσμεύσεις- προσπαθούν να δημιουργήσουν χώρο ή να πετύχουν οφέλη εκεί που βρίσκονται, δηλαδή μέσα στον καπιταλισμό- κι αυτό, όπως λέτε, είναι αυτό που βλέπουμε. Δεν νομίζω ότι υπάρχει κάτι να εξηγήσω, εκτός κι αν κάτι μου διαφεύγει.


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα για τη συμμετοχική οικονομία


Eκδοτικός οίκος South end

Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον, επισημαίνει η Carme Melo Escrihuela. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Όταν σκεφτόμαστε το περιβάλλον και τη φύση, οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται πρώτα απ’ όλα θέματα που έχουν να κάνουν με τα άγρια ζώα και φυτά, τους φυσικούς πόρους, τη διατήρηση της αγριότητας και των υπό εξαφάνιση ειδών. Αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι αυτοί που ζουν σε αστικές περιοχές βλέπουν τη φύση ως κάτι ξένο και προς τους ίδιους και προς τη ζωή της πόλης, ως κάτι που κανείς αναζητά έξω απ’ τα όρια της πόλης, ως αντίδοτο στο στρες, και όπου μπορεί να βρει ησυχία και ομορφιά. Εάν υπάρχει οποιοδήποτε περιβάλλον στο αστικό πλαίσιο, αυτό περιορίζεται μόνο στις υπάρχουσες περιοχές πράσινου, όπως τα πάρκα της πόλης και οι κήποι. Εκτός από το γεγονός ότι η πόλη μπορεί να θεωρηθεί αιτία περιβαλλοντολογικών προβλημάτων, συνήθως δεν θεωρείται πηγή επίλυσής τους. Στην πραγματικότητα, η πράσινη τάση έναντι του οικοκεντρισμού κατέστησε τις πόλεις πηγές οικολογικής απαξίωσης για την οικολογική σκέψη και ηθική. Ως αποτέλεσμα, το αστικό περιβάλλον, στο βαθμό που σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε ανθρώπινα, τείνει να υποτιμάται από τα πράσινα κινήματα: υπάρχει κάτι λιγότερο φυσικό, πιο τεχνητό από την πόλη; Ίσως, το ερώτημα κλειδί να είναι, πράγματι, κατά πόσον αυτός ο δηλωμένος δυαδισμός ανάμεσα στο φτιαγμένο από τον άνθρωπο περιβάλλον –ή πολιτισμό- και το φυσικό περιβάλλον- ή φύση- πράγματι υπάρχει.


Αστικός περιβαλλοντολογικός ακτιβισμός


Η σημασία του αστικού πλαισίου για την πράσινη δραστηριότητα, ακόμη κι αν αυτή η δραστηριότητα εμπνέεται από την πίστη στην εγγενή αξία της φύσης δεν μπορεί, ωστόσο, να υποτιμηθεί. Αυτό που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να πάμε πέρα από αυτό το μέσο διαφυγής είναι η έννοια της οικολογικής υπηκοότητας. Είναι μια έννοια που δίνει έμφαση στην ανάγκη να αναλάβει κανείς προσωπική και συλλογική ευθύνη για το περιβάλλον και για τις κοινωνικές αδικίες που προκαλούν και ταυτόχρονα πηγάζουν από οικολογικά προβλήματα. Σε πείσμα της κυρίαρχης άποψης, οι αστικοί χώροι προσφέρουν το κατάλληλο σκηνικό ώστε οι πρακτικές της οικολογικής υπηκοότητας να αναπτυχθούν.


Στην κυρίαρχη πολιτική θεωρία, η υπηκοότητα θεωρείται συνήθως ως ένα καθεστώς που προκύπτει από την ιδιότητα του μέλους ενός δεδομένου πολιτικού χώρου- στη μοντέρνα εποχή, του κράτους- έθνους. Το καθεστώς της υπηκοότητας παρέχει σε αυτόν που το έχει μια σειρά από αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις που εκτείνονται στο δημόσιο πεδίο εντός των εδαφικών ορίων του κράτους. Ωστόσο, η οικολογική υπηκοότητα επικεντρώνεται στις υποχρεώσεις που εκτελούνται τόσο στο ιδιωτικό όσο και το δημόσιο πεδίο και στοχεύουν στην επίτευξη βιωσιμότητας και δικαιοσύνης. Καμιά επικράτεια ή ιδιότητα μέλους δεν καθιερώνει την οικολογική πολιτική κοινότητα των πολιτών, που παράγεται μάλλον μέσα από την καθημερινή δραστηριότητα. Παρ’ όλο που η οικολογική υπηκοότητα θα μπορούσε να προωθηθεί μέσα από τη νομοθεσία, την επίσημη παιδεία ή τις εκπορευόμενες από τα σωματεία και το κράτος πρωτοβουλίες, θα δώσω έμφαση στην οικολογική υπηκοότητα ως δραστηριότητα της κοινωνίας των πολιτών.


Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι έχουμε περισσότερες πιθανότητες να είμαστε οικολογικοί πολίτες στις αγροτικές περιοχές, όπου η παρουσία της φύσης είναι πιο κοντινή, δίνοντας έτσι περισσότερες πιθανότητες και ερεθίσματα σε ό,τι αφορά στη φροντίδα του περιβάλλοντος. Είναι αλήθεια ότι οι κάτοικοι των αγροτικών περιοχών έχουν παραδοσιακά αναπτύξει μια περιβαλλοντολογική γνώση που αυτοί που μεγάλωσαν στη μητρόπολη ενδεχομένως στερούνται. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι κάτοικοι αστικών περιοχών δεν ξέρουν ποια λαχανικά είναι της εποχής, ενώ οι άνθρωποι στις αγροτικές περιοχές υπήρξαν για πολύ καιρό εξαρτημένοι από αυτό το είδος της γνώσης προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους. Ωστόσο, η πόλη παρέχει μια κοινωνική διάσταση απαραίτητη για την εξήγηση περιβαλλοντολογικών προβλημάτων και για την πρακτική της οικολογικής δραστηριότητας του πολίτη. Κάθε μέρα, ενώ ακούμε συνέχεια μηνύματα για βιωσιμότητα, ανταγωνιστικότητα και εκσυγχρονισμό των πόλεών μας, οι κάτοικοι των πόλεων αντιμετωπίζουν τη μόλυνση της ατμόσφαιρας, την εξαφάνιση των μικρών μαγαζιών και των τοπικών προϊόντων, τη φτώχεια, τα βουνά των σκουπιδιών, τις κοινωνικές ανισότητες και την ιδιωτικοποίηση των βασικών υπηρεσιών. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε ως πολίτες στην καθημερινή ρουτίνα μας καθορίζεται από τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η πόλη στην οποία ζούμε. Εάν οι δημόσιες συγκοινωνίες είναι αναποτελεσματικές και οι υποδομές υγιεινής ακατάλληλες, θα έχουμε την τάση να πηγαίνουμε στη δουλειά οδηγώντας και να πληρώνουμε για ιδιωτική ιατρική περίθαλψη. Σε αυτό το πλαίσιο, για να είναι κανείς ένας αστικός οικολογικός πολίτης, πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι όλα αυτά τα προβλήματα είναι διασυνδεδεμένα και σχετίζονται με πολιτικές και οικονομικές διαδικασίες. Αυτό συνεπάγεται ότι τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και ως κοινότητα δημιουργούμε άδικες και μη βιώσιμες συνθήκες ζωής. Κατά συνέπεια, είναι καθήκον μας ως πολίτες να δεχτούμε αυτή τη συλλογική ευθύνη και να αναλάβουμε δράση.


Διεκδικώντας τους δρόμους


Η οικολογική υπηκοότητα στο πλαίσιο της πόλης δεν έχει, λοιπόν, να κάνει μόνο με την ανακύκλωση, την αγορά καλών προϊόντων και τη συμμετοχή σε μια περιβαλλοντολογική οργάνωση που οργανώνει ταξίδια τις Κυριακές για παρατήρηση της φύσης. Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Η αστική οικολογική υπηκοότητα υπερβαίνει την αμιγώς περιβαλλοντολογική ανησυχία. Απαιτεί συλλογική δέσμευση σε ένα μετασχηματιστικό σχέδιο. Αλλά τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Υπάρχουν διάφοροι τρόποι ώστε οι αστικοί οικολογικοί πολίτες να ξεκινήσουν μια τέτοια συνεταιριστική περιπέτεια. Οι μητροπολιτικοί οικολογικοί πολίτες θα μπορούσαν, ως αρχή, να ξεκινήσουν με τη Διεκδίκηση των Δρόμων κατά του μονοπωλίου του αυτοκινήτου, από τη στιγμή που ‘το σύστημα του αυτοκινήτου κλέβει το δρόμο κάτω απ’ τα μάτια μας και τον πουλάει με την τιμή του πετρελαίου’. Η Διεκδίκηση των Δρόμων είναι ένα βρετανικό δίκτυο άμεσης δράσης για κοινωνική και οικολογική επανάσταση με ανεπίσημη οργανωτική δομή. Με το σύνθημα για Διεκδίκηση των Δρόμων, λιγότερο η περισσότερο αυθόρμητες ομάδες ανθρώπων συμμετέχουν σε διαδηλώσεις, συγκεντρώσεις και άλλα τέτοια γεγονότα για να εξαφανίσουν την υπάρχουσα εξουσία στους δρόμους. Αυτοί οι κατά της μηχανής σταυροφόροι αποτελούν ένα παράδειγμα για το τι είναι η αστική οικολογική υπηκοότητα, καθώς η δραστηριότητά τους περιλαμβάνει περισσότερα από μια ανυποχώρητη αντίσταση, λαμβάνοντας υπόψη τους αναρίθμητους κινδύνους που τα αυτοκίνητα προκαλούν στην ανθρώπινη υγεία και στο περιβάλλον. Δεν εναντιώνονται μόνο στα αυτοκίνητα σα να είναι ένας μεμονωμένος αγώνας, αλλά στις ‘πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις που καθοδηγούν τον πολιτισμό του αυτοκινήτου’, δηλαδή τον παγκόσμιο καπιταλισμό και όλη την κοινωνική ιεραρχία που μια καπιταλιστική οικονομία αναπόφευκτά γεννά και αναπαράγει.


Εκτός από την εισβολή των αυτοκινήτων στους δρόμους και τα κοινωνικά προβλήματα που ανακύπτουν από το σύστημα των αυτοκινήτων, υπάρχουν κι άλλα μείζονα ζητήματα που επιδρούν δραματικά στη σύγχρονη ζωή, τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές. Ένα πολύ σημαντικό είναι η εκμετάλλευση της γης και της ανάπτυξης, ένας παράγοντας που κατατρώγει τον κοινωνικό ιστό και γίνεται με την συνενοχή των τοπικών αρχών και του ιδιωτικού κατασκευαστικού τομέα. Σε αυτό το πλαίσιο, η οικολογική δραστηριότητα των πολιτών θα μπορούσε να επικεντρωθεί στην αστική ανάπτυξη και τη σύνδεσή της με τις κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που επιδρούν στις ζωές των πολιτών και τα αστικό περιβάλλον.


Διεκδικώντας δημόσιους χώρους


Το 2000, ο κτηματομεσίτης που όρισε η πόλη της Βαρκελώνης για να φέρει σε πέρας την ανοικοδόμηση της Ciutat Vella, μιας συνοικίας στο κέντρο της πόλης, απαλλοτρίωσε πολλά τετράγωνα με διαμερίσματα σε πολύ χαμηλή τιμή και άρχισε την κατεδάφισή τους. Αυτό αποτελούσε μέρος του σχεδίου αστικής ανάπτυξης των τοπικών αρχών να κατασκευάσουν χώρους στάθμευσης και διαμερίσματα στην περιοχή. Οι γείτονες άρχισαν να αναφέρονται στο χώρο όπου βρίσκονταν πριν τα κατεδαφισμένα κτίρια ως “El Forat de la Vergonya’, η Τρύπα της Ντροπής. Στο τέλος του έτους 2001, μια ομάδα γειτόνων φύτεψε ένα χριστουγεννιάτικο δέντρο στο κέντρο της Τρύπας. Με αυτή την πράξη, ήθελαν να επαναλάβουν για άλλη μια φορά τις διεκδικήσεις τους για περισσότερους χώρους πράσινου και λιγότερους χώρους στάθμευσης και καινούργια διαμερίσματα στη γειτονιά τους. Μια μέρα μετά, το δέντρο είχε κοπεί. Οι γείτονες φύτεψαν ένα άλλο, που δηλητηριάστηκε από κάποιον. Δεν το έβαλαν κάτω, όμως, φύτεψαν και τρίτο δέντρο….


Λίγους μήνες αργότερα, μια ομάδα αστικών ακτιβιστών έφτασε στη γειτονιά και κατέλαβε μερικά από τα άδεια κτίρια για να εμποδίσει την κατεδάφισή τους. Αυτοί οι χώροι άρχισαν να χρησιμοποιούνται ως κοινωνικά κέντρα: οι γείτονες μαζεύονταν εκεί για να συζητήσουν και να διοχετεύσουν τα συλλογικά αιτήματά τους, οργανώθηκαν δραστηριότητες όπως εργαστήρια επισκευής ποδηλάτων και επίπλων, μια σειρά από κοινωνικά ντοκιμαντέρ και η παροχή νομικής και εργασιακής βοήθειας για τους πολυάριθμους μετανάστες που ζούσαν στη συνοικία αυτή. Η Τρύπα, που μεταμορφώθηκε συλλογικά σε ένα λαχανόκηπο πόλης, και όλες οι δραστηριότητες που γίνονταν έξω και γύρω από αυτήν, έδωσαν κοινωνική συγκρότηση στη γειτονιά. Είναι κάτι που έχει πολύ να κάνει με την υπηκοότητα, μια έννοια που υπήρξε ιστορικά επιλεκτική. Ακόμη και σήμερα, δεν απολαμβάνουν όλοι στην πόλη το πλήρες νομικό καθεστώς της υπηκοότητας. Οι μετανάστες, οι φτωχοί, οι άστεγοι και οι άνεργοι αποκλείονται από τα περισσότερα δικαιώματα της υπηκοότητας. Η περιοχή όπου βρίσκεται η Τρύπα κατοικείται από κοινότητες με χαμηλά εισοδήματα και διάφορες ομάδες που υφίστανται ποικίλα είδη κοινωνικού και πολιτικού αποκλεισμού: ηλικιωμένους ανθρώπους, νέα ζευγάρια με προσωρινές δουλειές, άνεργους και μετανάστες. Αυτές τις συνθήκες εκμεταλλεύτηκαν οι τοπικές αρχές για να συνεχίσουν συνειδητά να αποκλείουν αυτές τις τοπικές ομάδες από τη συμμετοχή σε πολιτικές διαδικασίες και να κάνουν την κοινή γνώμη να συμφωνήσει με την αναγκαία αναδόμηση του κέντρου της πόλης, με οποιοδήποτε κόστος. Ωστόσο, η δράση των ομάδων σε αυτό το πλαίσιο έδειξε ότι η υπηκοότητα είναι κάτι που πρέπει να υπερβεί τους οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς. Τα δικαιώματα συμμετοχής στη συλλογική ζωή και ο προσδιορισμός του κοινού καλού πρέπει να λάβουν υπόψη τις υλικές και πραγματικές σχέσεις μεταξύ των ίδιων των πολιτών και του χώρου στον οποίο κατοικούν. Από αυτή την άποψη, για να είναι κανείς οικολογικός πολίτης στην πόλη πρέπει να σκεφτεί ξανά τις αστικές σχέσεις, προκειμένου να εντάξει τους κοινωνικά και πολιτικά αποκλεισμένους.


Η οργάνωση γειτονιάς ‘El Forat de la Vergonya’ εξακολουθεί να καταδικάζει την απουσία συμμετοχικών δημόσιων πολιτικών, την έλλειψη ενημέρωσης των πολιτών από την τοπική κυβέρνηση και την προτεραιότητα που το δημοτικό συμβούλιο δίνει στις αναφορές των τεχνικών για τη βούληση των γειτόνων. Υπογραμμίζουν επίσης την άνιση κατανομή των περιβαλλοντολογικών κινδύνων, δείχνοντας πώς οι περιβαλλοντολογικές και κοινωνικές ανισότητες στην πόλη επιδρούν δυσανάλογα στους μη προνομιούχους και τους φτωχούς. Αυτοί οι αστικοί οικολογικοί πολίτες αποτελούν πηγή έμπνευσης για άλλες ομάδες γειτονιάς στην Καταλονία και την Ισπανία, κι ένα δίκτυο πολιτών-ακτιβιστών δημιουργήθηκε για να μοιράζεται την πληροφόρηση και τις εμπειρίες και να οργανώνει διαμαρτυρίες και συμμετοχικά γεγονότα.


Πιο πάνω και πιο κάτω από τους αστικούς χώρους


Πιστεύω ότι τέτοιες πρακτικές στο πλαίσιο της πόλης αποτελούν ένα καλό μέρος για να αρχίσει η ανάπτυξη ενός αστικού περιβαλλοντολογικού πολιτισμού που θα αμφισβητεί τους δυαδισμούς μεταξύ πόλης και χώρας, Φύσης και Πολιτισμού. Παρ’ όλα αυτά, είναι σημαντικό να αναφέρουμε εδώ ότι η αστική οικολογική υπηκοότητα δεν μπορεί να περιοριστεί στα όρια της πόλης. Παράλληλα με την πόλη, υπάρχουν άλλες συναφείς τοποθεσίες για πολιτική δραστηριότητα και συμμετοχή, τόσο πιο κάτω (η συνοικία, το σπίτι και ο χώρος εργασίας) όσο και πιο πάνω (η περιοχή, ο κόσμος) από τον αστικό χώρο. Τα οικολογικά προβλήματα δεν είναι μόνο τοπικά, αλλά διαπερνούν τις πόλεις και τα κράτη, είναι προβλήματα υπερεθνικά σε ό,τι αφορά είτε στις ρίζες τους είτε στις συνέπειές τους. Επομένως, η αστική οικολογική υπηκοότητα απαιτεί κάτι περισσότερο από ανησυχία για την πόλη. Απαιτεί να χρησιμοποιούμε τις δομές της πόλης ως οργανωτικό και επιστημολογικό πλαίσιο για να σκεφτόμαστε και να δρούμε παγκόσμια.


Διαβάστε ακόμα


Οδηγός για τον περιβαλλοντολογικό ακτιβισμό


Η κοινωνική ιδεολογία του αυτοκινήτου (στα Αγγλικά)

Οι προοδευτικές πολιτικές πρέπει να υποστηρίζουν ορισμένες κεντρικές αξίες και ταυτόχρονα να ανταποκρίνονται στη σύγχρονη ατζέντα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των θεμάτων του φύλου και των περιβαλλοντολογικών προβλημάτων. Οι κεντροαριστερές πολιτικές δυνάμεις και τα κινήματα της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να ανταποκριθούν στην πρόκληση της συμφιλίωσης αρχών και αποτελεσματικών πολιτικών.


Μια συνέντευξη στον Πάνο Παπούλια για το Re-Public


Η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει


Πάνος Παπούλιας: Σε ένα από τα πιο πρόσφατα έργα σας, Η Παγκόσμια Συνθήκη, αναφέρεστε στην ανάγκη μεταρρύθμισης της διαδικασίας της παγκοσμιοποίησης. Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι κυριότερες κατευθύνσεις προς τις οποίες η μεταρρύθμιση αυτή πρέπει να στοχεύει;


David Held: Λοιπόν, υπάρχουν δύο κύρια ρεύματα σκέψης για την παγκοσμιοποίηση. Το πρώτο είναι η συμβατική και πασίγνωστη νεοφιλελεύθερη θέση, που υποστηρίζει ουσιαστικά ότι οι αγορές αποτελούν το κλειδί για τη μεταρρύθμιση και την ανάπτυξη. Οι περισσότεροι από τους κύριους υποστηρικτές και οι περισσότεροι από τους κυρίαρχους θεσμούς της διεθνούς τάξης δημιουργούν και συντηρούν κανόνες που ενισχύουν αυτό το σχέδιο. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν αυτοί που υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα είναι η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και η ίδια η παγκοσμιοποίηση και χρειαζόμαστε περισσότερες τοπικές και εθνικές λύσεις για το μέλλον μας.


Η δική μου θέση δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Νομίζω ότι υπάρχουν βαθιά προβλήματα στη νεοφιλελεύθερη εκδοχή της παγκοσμιοποίησης, αλλά νομίζω επίσης ότι η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει. Ο κόσμος έγινε πιο διασυνδεδεμένος, η ηλεκτρονική και τεχνολογική επανάσταση και το ίντερνετ προωθούν νέες μορφές ανθρώπινης επικοινωνίας. Δεν αναδιαμορφώνουν μόνο τις ίδιες τις επικοινωνίες, αλλά τη φύση του επιχειρείν, αλλάζουν την υποδομή της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης. Νομίζω λοιπόν ότι πέρα από τη συζήτηση για το μέλλον της παγκοσμιοποίησης σήμερα πρέπει να διαχωρίσουμε ορισμένα πράγματα: ότι η αυξανόμενη διασύνδεση του κόσμου ήρθε για να μείνει και το ερώτημα είναι πώς πρέπει να είναι.


Νομίζω ότι η νεοφιλελεύθερη λύση έχει αποτύχει, δηλαδή ο φονταμενταλισμός των αγορών από τη μια πλευρά και οι δυνάμεις κατά της παγκοσμιοποίησης από την άλλη, δεν παρέχουν μια σοβαρή απάντηση στα προβλήματα της παγκόσμιας διασύνδεσης και στο γεγονός ότι όλο και περισσότερο η μοίρα και οι τύχες της κάθε χώρας και όλων των χωρών σε ζωτικά θέματα –από τους εμπορικούς μέχρι τους περιβαλλοντολογικούς κανόνες- δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με τοπικές ή εθνικές λύσεις.


Είναι η κοινωνία των πολιτών προοδευτική;


Π.Π.: Αναφερθήκατε εν συντομία στα μειονεκτήματα των κινημάτων κατά της παγκοσμιοποίησης με την έννοια της αντίδρασής τους στα θέματα που ανακύπτουν από το αυξανόμενο επίπεδο παγκόσμιας διασύνδεσης. Θα μπορούσατε να αναπτύξετε περισσότερο το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων σε σχέση με την παγκόσμια μεταρρύθμιση;


D.H.: Δεν υποθέτω πως τα παγκόσμια κινήματα είναι αναγκαστικά ανώτερα ή σοφά. Οφείλουν να δείξουν πως είναι στη φύση των πολιτικών τους και στη φύση της δουλειά τους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορείτε να βρείτε αναρίθμητες κοινωνικές ομάδες που τάσσονται υπέρ των αμβλώσεων και άλλες τόσες που τάσσονται εναντίον. Όλες τους είναι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, αλλά δεν είναι όλες προοδευτικές. Η προοδευτική φύση της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να εξετάζεται, μέχρι ενός σημείου, ανεξάρτητα από τα ίδια τα κινήματα.


Για να απαντήσω σε γενικές γραμμές στην ερώτησή σας, νομίζω πως τα τελευταία 20 ή 30 χρόνια, αρχίζοντας από τις αλλαγές στις περιβαλλοντολογικές πολιτικές που προωθήθηκαν από τα οικολογικά κινήματα και μέχρι τη γένεση των κινημάτων που έχουν να κάνουν με την παγκοσμιοποίηση, τα κοινωνικά κινήματα υπήρξαν απίστευτα σημαντικά στην άσκηση πιέσεων για να αλλάξει η ατζέντα της παγκοσμιοποίησης, να ξεφύγει από το νεοφιλελεύθερο πρότυπο, καθώς και στην άσκηση πιέσεων για περισσότερο εκδημοκρατισμό και υπευθυνότητα στις παγκόσμιες διαδικασίες, όπως επίσης στους εθνικούς θεσμούς, θέτοντας νέα θέματα στην ατζέντα σε αρκετά βασικές μορφές. Υπάρχει η OXFAM, στο προσκήνιο των συζητήσεων για το εμπόριο, το χρέος, ακόμη και τη φτώχεια. Υπάρχουν οι Γιατροί χωρίς Σύνορα που κάνουν εκπληκτική δουλειά για την υγεία και τη διανομή της υγείας και άλλοι. Πολλές παράλληλες ομάδες κάνουν σημαντική δουλειά, αλλάζοντας την ατζέντα σε τοπικό όπως και σε πιο παγκόσμιο επίπεδο.


Έχουμε δει τα τελευταία 20 έως 30 χρόνια το επίτευγμα των κοινωνικών κινημάτων που μετατόπισαν την ατζέντα από το εμπόριο και το χρέος στο περιβάλλον, τη βιωσιμότητα, τη φτώχεια και λοιπά. Ο ρόλος των διανοούμενων, των πολιτικών κομμάτων είναι να συζητήσουν αυτή την ατζέντα, όχι απλώς να τη δεχτούν μόνο και μόνο επειδή προήλθε από την κοινωνία των πολιτών. Με άλλα λόγια, πρέπει να ξέρουμε γιατί ορισμένες συνεισφορές της κοινωνίας των πολιτών είναι προοδευτικές και άλλες όχι.


Οι προκλήσεις της κεντροαριστεράς


Π.Π.: Ποια πιστεύετε λοιπόν ότι είναι η ουσία μιας προοδευτικής κοινωνίας των πολιτών ή η προοδευτικότητα στην πολιτική;


D.H.: Η ουσία της προοδευτικότητας σήμερα έχει στον πυρήνα της βασικές αρχές παγκόσμιας δικαιοσύνης, βασικές αρχές δημοκρατίας και υπευθυνότητας, βασικές ανησυχίες για το περιβάλλον και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Αναγνωρίζει επίσης ότι οι αγορές ήρθαν για να μείνουν αλλά πρέπει να εφοδιαστούν με νέα είδη κανόνων. Πρέπει να δεχτούμε πως εάν επιθυμούμε να μετατοπίσουμε την ατζέντα επιτυχώς, τότε πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε πως οι κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου δεν πρόκειται να το αποδεχτούν έτσι απλά εκτός κι αν ανταποκρίνεται σε κάποιες από τις ανησυχίες τους, που αφορούν θέματα ασφαλείας, όχι μόνο την τρομοκρατία αλλά επίσης το πρόβλημα των κρατών αμφισβητούμενης νομιμότητας και της εξάπλωσης των πυρηνικών. Αυτού του είδους τα θέματα δεν είναι δημοφιλή στην κεντροαριστερά. Νομίζω ότι προκειμένου η προοδευτικότητα να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της διακυβέρνησης, πρέπει να διατυπώσει καθαρά τις ανησυχίες της κοινωνίας των πολιτών, αλλά να δώσει επίσης σοβαρές απαντήσεις στη συμβατική ατζέντα. Το εκλογικό σώμα δεν μπορεί να πειστεί ότι η κεντροαριστερά διαθέτει ικανή απάντηση σε θέματα διακυβέρνησης, εκτός κι αν μπορέσει να ενσταλάξει τις αξίες της σ’ αυτές τις μεγάλες προκλήσεις.


Π.Π.: Νομίζετε ότι η κεντροαριστερά ενσωματώνει ιδέες που είχε η αριστερά 30-40 χρόνια πριν;


D.H.: Πρέπει να θυμόμαστε πάντα ότι η αριστερά δεν είχε ποτέ αποτελέσει μια μοναδική, συγκροτημένη φωνή, όπως και σήμερα στην κεντροαριστερά υπάρχουν πολλές φωνές. Μέχρι ενός σημείου, αυτό είναι καλό: το πρόβλημα της ερμηνείας του κόσμου είναι τόσο περίπλοκο που υπάρχει χώρος για διαφορετικές κρίσεις και θέσεις.


Η κεντροαριστερά πρέπει να είναι δημοκρατική, πρέπει να είναι ανεκτική, πρέπει να είναι πλουραλιστική, πρέπει να είναι ανοιχτή σε εναλλακτικές απόψεις. Αυτό όμως που τη διαφοροποιεί από την κεντροδεξιά είναι η δέσμευση σε ορισμένες κεντρικές αξίες. Κατά την άποψή μου, αυτές οι κεντρικές αξίες είναι ορισμένες από τις παραδοσιακές αξίες του σοσιαλισμού, αλλά και μια σειρά αξιών που ο σοσιαλισμός δεν κατάλαβε ή δεν διατύπωσε καλά. Νομίζω ότι οι μαρξιστές και κάποιοι άλλοι σοσιαλιστές εξέλαβαν ορισμένα θέματα της σύγχρονης πολιτικής στραβά. Δεν κατάλαβαν το κράτος: νόμιζαν πως το κράτος θα έσβηνε. Δεν κατάλαβαν τη φύση των σύγχρονων εκλογικών σωμάτων, που είναι πολύ πιο διάχυτα και αποσπασματικά. Δεν κατάλαβαν το πρόβλημα των δικαιωμάτων και των ελευθεριών.


Επομένως, η κεντροαριστερά σήμερα οφείλει να θέσει τις κλασικές ανησυχίες για κοινωνική δικαιοσύνη και απελευθέρωση στο επίκεντρο. Σήμερα, όμως, αυτή η ατζέντα πρέπει να συνδεθεί με το καθεστώς των ανθρώπινων δικαιωμάτων, με τους προβληματισμούς για το θέμα των φύλων, με τη βιωσιμότητα του περιβάλλοντος, με μια ολόκληρη γκάμα θεμάτων που δεν αποτελούσαν μέρος της παραδοσιακής αριστεράς. Η μεταφορά των κεντρικών αξιών μιας προοδευτικής κεντροαριστεράς στη δημόσια πολιτική σημαίνει πολύ σκληρό πολιτικό προβληματισμό και πολύ σκληρή πολιτική δουλειά. Δεν αρκεί πλέον η κριτική και ο σκεπτικισμός, η κεντροαριστερά πρέπει να αρθρώνει μια πολιτική πειστική, εφικτή και πρακτική.


Π.Π.: Μιλάτε για ένα μίγμα ηθικής οντολογίας, πολιτικής ιδεολογίας και πραγματισμού;


D. H.: Ναι, αλλά ο πραγματισμός δεν σημαίνει αναγκαστικά εγκατάλειψη αυτών που έχουμε. Αυτός είναι ο λόγος που ασκώ τόσο σκληρή κριτική σε όλο μου το έργο σε δυό σειρές πολιτικών επιλογών που διαμόρφωσαν πρόσφατα τη φύση της παγκοσμιοποίησης: Η Συναίνεση της Ουάσιγκτον, από τη μια πλευρά, και το δόγμα ασφαλείας της Ουάσιγκτον από την άλλη. Πρόκειται για καταστροφικά πακέτα πολιτικής. Μου φαίνεται πως και τα δύο βασίζονται σε παρεξήγηση του κόσμου όπως τον ξέρουμε, και τα δύο είναι φανερό ότι θα έχουν επιζήμια αποτελέσματα.


Μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής


Π.Π.: Ωστόσο, υιοθετώντας, μερικώς έστω, τον πραγματισμό, η κεντροαριστερά και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ειδικότερα δεν κινδυνεύουν να διολισθήσουν στο χομπεσιανό έδαφος της πολιτικής της ισχύος;


D.H.: Νομίζω πως η ερώτηση είναι σωστή. Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος όταν συνδέουμε τα ιδανικά με την πολιτική να διολισθήσουμε σε μια βραχυπρόθεσμη πολιτική δομή, εγκαταλείποντας τα ιδανικά. Νομίζω πως υπάρχει εκεί μια διαφορά ανάμεσα στο ρόλο των κομμάτων και το ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Κατά κάποιο τρόπο, ο ρόλος του κόμματος της κεντροαριστεράς είναι να δημιουργήσει μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής. Ένα αποτελεσματικό κεντροαριστερό κόμμα είναι μια παραγωγική γέφυρα. Αλλά οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει πάντα να προωθούν την ατζέντα τους πιο πέρα, γιατί χωρίς αυτή την πίεση οι πολιτικοί θα διολισθαίνουν στις συμβατικές πολιτικές.


Κοιτάξτε την ιστορία του προοδευτικού σχεδίου στη Βρετανία σήμερα. Το μπλερικό σχέδιο ξεκίνησε με αυτόν τον νέο σαιξπηρικό κεντροαριστερό πρίγκιπα. Κόλλησε τώρα στο τέλμα των συζητήσεων για τη δημόσια πολιτική, τη μεταρρύθμιση του δημόσιου τομέα και την καταστροφική, οπισθοδρομική εξωτερική πολιτική.


Με άλλα λόγια, οφείλουμε να διαχωρίζουμε τον ρόλο του κόμματος, που είναι να λειτουργεί ως περιστροφική γέφυρα και το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων, που είναι να διασφαλίζουν συνεχώς ότι αυτά τα ιδανικά προωθούνται αποφασιστικά και εκπληρώνονται.


Π.Π.: Πιστεύετε ότι τα κοινωνικά κινήματα αναδύονται μέσα από τις ανεπάρκειες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας;


D.H.: Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι ταυτόχρονα αναπότρεπτη και πολύ αδέξια. Αναπότρεπτη επειδή δεν υπάρχουν πολλές εναλλακτικές λύσεις σε αυτή τη μορφή της δημοκρατίας. Αδέξια επειδή είναι πολύ αναποτελεσματική, δεν είναι πολύ καλή στο διάλογο και λοιπά. Οφείλουμε να είμαστε ευφάνταστοι, να σκεφτούμε νέες μορφές διαβούλευσης ικανές να κάνουν τους πληθυσμούς να εμπλακούν στην πολιτική. Η προοδευτική κοινωνία των πολιτών είναι εν μέρει ένας νέος τόπος πολιτικής που το κράτος επιθυμεί να κατακτήσει ή να έχει ως συνομιλητή κι αυτός ο πλουραλισμός αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο για μια υγιή δημοκρατία. Η τυπική δημοκρατία είναι η κατάσταση που διαμορφώνει το έδαφος για να ανθίσει η κοινωνία των πολιτών. Αντίστροφα, η κοινωνία των πολιτών είναι το έδαφος στο οποίο η δημοκρατία συντηρείται. Προϋποθέτουν η μια την άλλη.


Π.Π.: Στην περίπτωση της πρόσφατης βρετανικής εξωτερικής πολιτικής, θα λέγατε ότι το κεντροδεξιό κόμμα έκανε το κεντροδεξιό κίνημα να σιγήσει;


D.H.: Νομίζω ότι η βρετανική εξωτερική πολιτική βασικά ενέδωσε στην αμερικανική θέση. Η κυβέρνηση μπόρεσε-παίρνοντας αυτή τη θέση- να εξουδετερώσει την αντιπολίτευση. Ήταν μια αρκετά ανελέητη μακιαβελική πολιτική που παίχτηκε γύρω από τα ζητήματα εξουσίας. Η βρετανική κυβέρνηση θυσίασε όλα τα πράγματα που διακρίναμε ως κεντροαριστερή προσέγγιση σε θέματα ειρήνης και ασφάλειας. Ο Μπλερ ξεκίνησε ως ευρωπαϊστής και διεθνιστής και κατέληξε να αποδυναμώσει την Ευρωπαϊκή Ένωση και να αποδυναμώσει τους διεθνείς θεσμούς.


Πραγματισμός και ρευστή πολιτική


Π.Π.: Είναι η κεντροαριστερά ένας προνομιακός συνομιλητής των κινημάτων της κοινωνίας των πολιτών;


D.H.: Είναι εξαιρετικά απίθανο τα συμβατικά κεντροδεξιά κόμματα να είχαν κάτι να πουν στα προοδευτικά κινήματα της κοινωνίας των πολιτών. Ωστόσο, η πολιτική σήμερα είναι πολύ ρευστή και κανείς δεν έχει το μονοπώλιο της σοφίας και των καλών ιδεών. Θα ήμασταν εξαιρετικά ανόητοι στην κεντροαριστερά εάν απορρίπταμε κάτι μόνο και μόνο επειδή ο εμπνευστής του προέρχεται από την κεντροδεξιά. Οι καλές ιδέες είναι καλές ιδέες.


Οφείλουμε να διακρίνουμε τη λογική των ιδεών από τον πραγματισμό της πολιτικής. Στη λογική των ιδεών ο καθένας είναι ελεύθερος να συμβάλει και θα έπρεπε να κρίνεται από την ποιότητα των επιχειρημάτων του. Μ’ αυτή την έννοια είμαι οπαδός του Χάμπερμαν. Πιστεύω ότι η ποιότητα του δημόσιου λόγου εξαρτάται από την ποιότητα των συνεισφορών σ’ αυτόν τον δημόσιο λόγο. Αυτός είναι ο κίνδυνος που αντιμετώπισε πάντα η παραδοσιακή αριστερά, πήρε παρόμοια μορφή με την εκκλησία. Όπως η εκκλησία ενήργησε ως εκπρόσωπος του ανθρώπινου γένους απέναντι στο Θεό τη μεσαιωνική εποχή, η αριστερά θεώρησε ότι είχε μια ανάλογη αποστολή. Υποτίθεται ότι εξέφρασε τα αντικειμενικά συμφέροντα της εργατικής τάξης. Ανεξάρτητα αν κάποιος ήταν λενινιστής ή φαμπιανός ή παραδοσιακός σοσιαλδημοκράτης, ήξερε ποια ήταν η μηχανή της ιστορίας.


Σήμερα, ξέρουμε πως δεν υπάρχει αντικειμενικό συμφέρον. Ξέρουμε πως τα συμφέροντα αποδίδονται υποθετικά σε διαφορετικούς κοινωνικούς παράγοντες και μπορεί να έχουν διαφορετικές συγκεκριμένες εκδηλώσεις. Οι ιδέες πρέπει να δοκιμάζονται μέσα στο χάος των δημοκρατικών πολιτικών. Ας το αντιμετωπίσουμε, η ιστορία της κεντροαριστεράς σε σχέση με την οικολογία έχει υπάρξει απελπιστικά φτωχή. Εκτός κι αν η αριστερά δώσει προσοχή στη νέα ατζέντα, στα περιβαλλοντολογικά προβλήματα, τον φεμινισμό, τις πολυπλοκότητες των αγορών, θα παραμείνει αδύναμη σ’ αυτά τα θέματα. Αυτός δεν είναι ο δρόμος για την εξουσία.


Πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ


Π.Π.: Πιστεύετε πως ένα από τα μείζονα μειονεκτήματα των προοδευτικών πολιτικών είναι, σε γενικές γραμμές, η αξία του διεθνισμού;


D.H.: Εάν είχαμε πολλές ώρες, θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε πάνω στις διαφορετικές θέσεις γι’ αυτό το ζήτημα. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό φιλελεύθερο με την έννοια ότι είμαι υπέρμαχος της κοινωνικής ισότητας, των ίσων δικαιωμάτων και της ηθικής αξιοπρέπειας κάθε ανθρώπινου πλάσματος. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό δημοκράτη, γιατί πιστεύω ότι η δημοκρατία είναι ο μόνος τρόπος να έρθουμε σε διάλογο με ανθρώπους που υποστηρίζουν διαφορετικές απόψεις και να φτάσουμε σε συλλογικές λύσεις. Ότι ο τρόπος επίλυσης των διαφορών δεν είναι η βία ή η επιβολή ή η κυριαρχία, αλλά μόνο ο διάλογος μεταξύ ίσων εταίρων. Αυτό όμως προϋποθέτει ότι οι άλλοι άνθρωποι αποδέχονται τη γλώσσα της ηθικής ισότητας. Πρέπει να αναγνωρίσουμε πως σε μερικές πιο θεοκρατικές χώρες αυτό δεν είναι αποδεκτό.


Η θέση μου είναι πως δεν υπάρχει εδώ χώρος για ισότιμο συμβιβασμό. Εκτός κι αν μοιραστούμε ορισμένες οικουμενικές αρχές διαλόγου, δεν μπορούμε να έρθουμε σε διάλογο μεταξύ μας και στη συνέχεια να λύσουμε ειρηνικά πολλά από τα πιο πιεστικά προβλήματα παγκοσμιοποίησης στον κόσμο. Για να υποστηρίξω τη δημοκρατική οικουμενικότητά μου, θα έλεγα πως δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς γυναίκες που αναζητούν ίσα δικαιώματα. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς άντρες που απορρίπτουν τις αξιώσεις για υποταγή. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις και κουλτούρα που αναζητούν μια ευκαιρία να τις εκφράσουν. Όλες οι μορφές δογματικού μονολόγου- παραδοσιακός μαρξισμός, παραδοσιακή θεοκρατία διαφόρων ειδών- δεν μπορούν να δώσουν λύσεις σ αυτά τα προβλήματα, αποτυχαίνουν όλες.


Σ’ αυτά τα ζητήματα δεν μπορούμε να συμβιβαστούμε. Δεν λέω ότι πρέπει να πάμε εκεί με τα τανκς για να επιβάλλουμε αυτόν τον κώδικα σε άλλους. Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν ορισμένες θεμελιώδεις αρχές και πιστεύω που σφραγίζουν τη σκέψη μας. Μια παραδοσιακή αυταρχική χώρα που δεν επιτρέπει ανεξαρτησία στις γυναίκες, δεν βρίσκεται από τη δική μου και τη δική σας πλευρά. Αυτό σημαίνει ότι η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να βασίζεται στην επιβολή των αξιών μας σε αυτήν; Καθόλου. Η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να αναγνωρίσει ότι η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων και η δημοκρατία πρέπει να έρθουν από κάτω. Το πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ.


Διαβάστε ακόμα:


Παγκοσμιοποίηση: Οι κίνδυνοι και οι απαντήσεις (στα Αγγλικά)


Ετήσια έκδοση για την παγκόσμια κοινωνία πολιτών (στα Αγγλικά)


Η πολιτική μετά το σοσιαλισμό (στα Αγγλικά)

Αναφερόμενος τις αντικρουόμενες προτάσεις για τη θέσπιση του φόρου Tόμπιν σε παγκόσμιο επίπεδο, ο Heikki Patomäki, προσδιορίζει τις δυνατότητες ενδυνάμωσης του κινήματος που στηρίζει την πραγματοποίησή του.


Μετά την Μεξικανική κρίση (1994-95) και τον αντίκτυπο που είχε, η Ασιατική κρίση (1997) – η οποία επεκτάθηκε στη Ρωσία και τη Βραζιλία (1998)- προκάλεσε παγκόσμια ανησυχία. Παρόλα αυτά η Ασιατική κρίση δεν οδήγησε στην αλλαγή του παγκόσμιου ρυθμιστικού συστήματος. Η Νέα Διεθνής Χρηματοοικονομική Αρχιτεκτονική (ΝΔΧΑ), η επίσημη απάντηση στην κρίση, είναι μία σειρά πολιτικών που στοχεύει στην ομαλοποίηση και τη νομιμοποίηση της χρηματοοικονομικής φιλελευθεροποίησης και απορύθμισης. Η ΝΔΧΑ δεν είναι μία προσπάθεια αναστροφής ή μετασχηματισμού αυτών των διαδικασιών και των αρχών που τους διακρίνουν, αλλά σηματοδοτεί την ουσιαστική ενδυνάμωση τους.


Στην πραγματικότητα, η Ασιατική κρίση προσέφερε τη δυνατότητα στις ΗΠΑ, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), και τους υπερασπιστές της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον να επιβάλουν το μοντέλο που προτιμούν στις «Ασιατικές τίγρεις». Κατηγόρησαν τον Ασιατικός καπιταλισμό ότι ήταν «παρεοκρατικός», ότι ήταν δηλαδή διεφθαρμένος και βασισμένος σε απόκρυφα και παράνομα δίκτυα στενών προσωπικών σχέσεων. Αυτό υποστηρίχθηκε ότι ήταν το κύριο αίτιο της Ασιατικής κρίσης. Η λύση ήταν βεβαίως η αντικατάσταση του Ασιατικού καπιταλιστικού μοντέλου με «ελεύθερες αγορές», ώστε οι χρηματοοικονομικές αγορές να λειτουργήσουν απρόσκοπτα. Αυτός ήταν και ο όρος ώστε το ΔΝΤ να εγγυηθεί τα σχετικά δάνεια. Ταυτόχρονα, οι δυτικές επιχειρήσεις και τράπεζες είχαν την ευκαιρία να εξαγοράσουν Ασιατικά μέσα παραγωγής σε τιμή ευκαιρίας (για παράδειγμα, η αξία σε δολάρια των Ινδονησιακών εργοστασίων και επιχειρήσεων έπεσε το 1998 στο 4% της προηγούμενης τιμής τους). Σαν αποτέλεσμα της κρίσης, οι Ασιατικές χρηματοοικονομικές αγορές περιήρθαν κάτω από τη νεοφιλελεύθερη ηγεμονία πιο έντονα από ποτέ.


Ενώ η Ασιατική κρίση ενδυνάμωσε την επιβολή της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον στις χώρες που αντιμετώπιζαν την κρίση, οδήγησε και σε μία καινούργια φάση στην ανάπτυξη του παγκοσμίου κινήματος για μία εναλλακτική παγκοσμιοποίηση. Σαν αντίδραση στην ανησυχητική κατάσταση που επέφερε η Ασιατική κρίση, αναδύθηκε μία πιο συστηματική και οργανωμένη παγκόσμια εκστρατεία για έναν Φόρο Χρηματιστικών Συναλλαγών (ΦΧΤ) –συχνά αποκαλούμενος ως φόρος Tobin. Αυτό το μεταρρυθμιστικό σχέδιο ενισχύθηκε από την γενικευμένη απογοήτευση με τις δεσπόζουσες πολιτικές της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης και από την ίδρυση της ATTAC (Ένωση για τη Φορολόγηση των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών υπέρ των Πολιτών), ενώ υποβοήθησε σημαντικά την ίδρυση του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (ΠΚΦ) το 2000-2001.


Η Έκθεση Λούλα-Σιράκ


Η εκστρατεία για τον ΦΧΣ είναι όμως διαιρεμένη. Ένα μέρος της εκστρατείας θα ήταν ευχαριστημένο με τη χρήση μίας μινιμαλιστικής εκδοχής του φόρου με στόχο την ανεύρεση πόρων για την αύξηση της αναπτυξιακής βοήθειας. Αυτή η εκδοχή θα άφηνε της παγκόσμιες σχέσεις εξουσίας και τις αρχές που τις διέπουν ως έχουν. Η ελπίδα είναι ότι εάν ο φόρος Tobin γίνει συμβατός με τον φιλελευθερισμό, η πιθανότητα επιτυχίας αυξάνεται. Το 2004, αυτή η εκδοχή του φόρου υποστηρίχθηκε από την Πρωτοβουλίας Λούλα-Σιράκ, στην οποία συμμετείχαν και οι Πρόεδροι της Χιλής, της Ισπανίας, και ο γενικός γραμματέας των ηνωμένων Εθνών (και το Πανεπιστήμιο των Ηνωμένων Εθνών – WIDER). Η έκθεση Λούλα-Σιράκ με τίτλο «Δράση ενάντια στην Πείνα και τη Φτώχεια» δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά στην αναγκαιότητα ανεύρεσης πόρων σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά φαίνεται ότι θεωρεί περίπου ως δεδομένη την εγκυρότητα των οικονομικών θεωριών και πρακτικών που επικρατούν. Προσπαθεί να αποφύγει την «διαστρέβλωση» των ελεύθερων αγορών και θα ήθελε να εξαιρεθεί ένα μεγάλο τμήμα όλων των νομισματικών συναλλαγών από το φόρο (οι αποκαλούμενες συναλλαγές που δημιουργούν αγορές).


Η έκθεση Λούλα-Σιράκ υποθέτει, περαιτέρω, ότι ο ΦΧΣ μπορεί να θεσπιστεί μόνο εφόσον όλα τα κύρια χρηματοοικονομικά κέντρα ενταχθούν στο σύστημα από την αρχή. Οι ΗΠΑ, ή οποιοδήποτε άλλο χρηματοοικονομικό κέντρο, θα έχει, με άλλα λόγια, το δικαίωμα βέτο πάνω στη θέσπιση του φόρου. Το ίδιο ισχύει στην ουσία και για οιαδήποτε (ακόμα και νεοφιλελεύθερη) πρωτοβουλία πραγμάτωσης του φόρου μέσω του συστήματος των Ηνωμένων Εθνών. Ακόμα και στην νεοφιλελεύθερη μορφή του, ο ΦΧΣ θα ήταν τελικά ένας φόρος τον οποίο μερικές χρηματοοικονομικές επιχειρήσεις (κυρίως οι τράπεζες) θα αναγκάζονταν να πληρώνουν. Ο ΦΧΣ μάλλον θα αντιμετωπιζόταν σαν ένα προηγούμενο για την επιβολή και άλλων παγκόσμιων φόρων, έτσι τουλάχιστον οι ΗΠΑ θα συνέχιζαν να τον καταπολεμούν. Η λύση που υποστηρίζουν μερικές ΜΚΟ, όπως η War on Want, είναι η μετατροπή του ΦΧΣ σε μία σειρά ανεξάρτητων εθνικών φόρων, οι οποίοι θα συνδέονται μόνο με τη δημιουργία ενός παγκόσμιου εθελοντικού ταμείου αναπτυξιακής βοήθειας. Αντί για έναν παγκόσμιο φόρο, ο ΦΧΣ θα γίνει απλώς ένας διαφορετικός τρόπος παροχής βοήθειας. Οι πραγματικές επιπτώσεις αυτού του μοντέλου θα ήταν μάλλον περιορισμένες και θα διατηρούσαν τον υπάρχον πλαίσιο.


Το Προσχέδιο Συνθήκης για το Φόρο Τόμπιν


Το Προσχέδιο Συνθήκης για ένα Παγκόσμιο ΦΧΣ περιγράφει ένα εναλλακτικό μοντέλο, πιο ευθυγραμμισμένο με τις φιλοδοξίες της ATTAC και πολλών άλλων οργανώσεων που συμμετέχουν στη διαδικασία του ΠΚΦ. Όπως ήδη εξήγησε ο James Tobin στη δεκαετία του 1970, πολύ πριν τις εντυπωσιακές χρηματοοικονομικές κρίσεις που έχουμε ζήσει τα τελευταία χρόνια, «οι εθνικές οικονομίες και οι εθνικές κυβερνήσεις δεν είναι ικανές να προσαρμοστούν σε γιγαντιαίες μετακινήσεις κεφαλαίων που αφορούν τις νομισματικές συναλλαγές, χωρίς σημαντικό κόπο και δίχως να θυσιάσουν σημαντικά τους στόχους της εθνικής οικονομικής πολιτικής σε σχέση με την απασχόληση, την παραγωγή, και τον πληθωρισμό». Σύμφωνα με την Προσχέδιο Συνθήκης, ο φόρος ορίζεται σε ένα επαρκές επίπεδο για να ελαττώσει την ισχύ της υπερεθνικής ροής κεφαλαίων.


Η παγκόσμια χρηματοοικονομία αποτελεί και μία δομική εξουσία. Ο φόρος πρέπει λοιπόν να αποφασιστεί πολυμερώς, να ελέγχεται από ένα δημοκρατικό σώμα, και να είναι ικανός να μειώσει την ισχύ του χρηματοοικονομικού κεφαλαίου. Η Συνθήκη για ένα Παγκόσμιο ΦΧΣ έχει τη δυνατότητα να δράσει σαν ένα «παγοθραυστικό» στο πεδίο του διεθνούς νόμου, σηματοδοτώντας ένα παράδειγμα μίας μετα-κυριαρχικής παγκόσμιας ρύθμισης και φορολογίας που μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλους τομείς.


Υπάρχουν λοιπόν διάφορα, συγκρουόμενα μοντέλα για τη θέσπιση του φόρου. Η δυνατότητα εφαρμογής του ΦΧΣ ως ενός πραγματικά παγκόσμιου φόρου, σημαίνει και μία δημοκρατική αλλαγή στις παγκόσμιες ελεγκτικές αρχές και εξαρτάται από την στήριξη ενός σημαντικού αριθμού κρατών τα οποία θα οργανώσουν ένα συνέδριο για να συζητηθεί μία πιθανή συνθήκη. Ίσως χρειαστούν και άλλες οικονομικές κρίσεις πριν αυτό πραγματοποιηθεί. Αφού όμως οι πολιτικές επιπτώσεις μίας σημαντικής κρίσης είναι πάντοτε επικίνδυνες, δεν φαίνεται ότι είναι ιδιαίτερα σοφό να μείνουμε απαθείς περιμένοντας απλώς την αυγή της επόμενης καταστροφής.


Διαβάστε ακόμα:


Πρωτοβουλία για τον φόρο Tobin


Πηγές για τον ΦΧΣ

Από τον πρώιμο ενθουσιασμό της Φλωρεντίας στον συγκρατημένο σκεπτικισμό της Αθήνας, η Sabina Leonelli περιγράφει την μείωση της συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών στις συναντήσεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ.

Επιστρέφοντας από το Πρώτο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ το Νοέμβριο του 2003, άρχισα να σκέφτομαι πόσο ενθουσιασμό μου είχε προκαλέσει η συνάντηση που είχε μόλις γίνει στη Φλωρεντία. Τι έκανε εκείνη τη συνάντηση ένα τόσο ξεχωριστό γεγονός; Ήταν, χωρίς αμφιβολία, η πρώτη πρωτοβουλία τέτοιου τύπου στην Ευρώπη και υπήρξε μεγάλη αγωνία στη διάρκεια της προετοιμασίας του, ιδιαίτερα λόγω της εχθρικής καμπάνιας των ΜΜΕ που στηρίχθηκε από την κυβέρνηση Μπερλουσκόνι εκείνης της περιόδου. Ο ενθουσιασμός είχε εν πολλοίς να κάνει με την ανακούφιση και την έκπληξη που ένοιωσα όταν είδα πόσο καλά είχε λειτουργήσει το φόρουμ, παρόλα τα οργανωτικά προβλήματα και τη σύνταξη του προγράμματος την τελευταία στιγμή. Ωστόσο, αναλογίστηκα ότι υπήρχαν τουλάχιστον τρεις ουσιαστικοί λόγοι για να χαρεί κανείς το γεγονός ότι επιτέλους δημιουργήθηκε στην Ευρώπη ένα τέτοιου είδους δίκτυο.


Πρώτον, η δυνατότητα εορτασμού. Ακτιβιστές που δουλεύουν σε πολύ διαφορετικές συνθήκες σε όλη την Ευρώπη έχουν την δυνατότητα να συναντηθούν και να πάρουν κουράγιο και έμπνευση από ανθρώπους με κοινά πιστεύω που ενεργοποιούνται σε παρόμοιους τομείς. Όπως έχει ήδη παρατηρηθεί από πολλούς σχετικά με το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ (ΠΚΦ), τα αισθήματα αλληλεγγύης και η ενέργεια που συγκεντρώνονται σε τέτοιες διεθνείς συναντήσεις δεν πρέπει να υποτιμηθούν, ιδίως αν σκεφτούμε ότι ο ακτιβισμός σε τοπικό επίπεδο συχνά περιλαμβάνει μοναχικές μάχες σε εχθρικές –ή ακόμα χειρότερα αδιάφορες- συνθήκες. Το ΕΚΦ λειτουργεί σαν σπίτι για όλους τους συμμετέχοντες, ανεξαρτήτως φυλής, ιδεολογίας, ή φύλου: η ενέργεια, η χαρά, η μουσική που πλαισιώνουν την διοργάνωση επιτρέπουν στους ακτιβιστές να γνωριστούν, να αναγνωρίσουν και να εκτιμήσουν ο ένας την δουλειά του άλλου αλλά και να αποκτήσουν κίνητρα και αισιοδοξία για τη μελλοντική τους δράση.


Πάνω από όλα οι ακτιβιστές μπορούν να μοιραστούν την κοινή τους αφοσίωση στην κοινωνική δικαιοσύνη, διατηρώντας την ίδια στιγμή τις (τόσο πολλές) διαφορετικές μορφές που μπορεί να πάρει αυτή η δράση σε συγκεκριμένες συνθήκες. Στην πραγματικότητα, το ΕΚΦ προσφέρει πολύ περισσότερα από μια αφορμή για να γιορτάσουμε την αφοσίωση μας στον ακτιβισμό: επιτρέπει σε ακτιβιστές που δουλεύουν σε διαφορετικές χώρες να συναντηθούν, να συγκρίνουν τις εμπειρίες τους και τις συνθήκες στις οποίες δρουν, να διατυπώσουν νέες ιδέες και προσεγγίσεις που μπορούν να εφαρμοστούν τόσο σε τοπικό όσο και σε θεσμικό, διεθνές επίπεδο. Εν ολίγοις, το ΕΚΦ επιτρέπει την λήψη αποτελεσματικών αποφάσεων: δημιουργώντας για παράδειγμα νέα, συχνά υπερεθνικά δίκτυα που ενισχύουν την «ορατότητα» μεμονωμένων προσπαθειών και άρα προκαλούν πολιτικές αντιδράσεις. Τα εργαστήρια στο πλαίσιο του ΕΚΦ είναι ένα πολύ καλό εργαλείο για αυτή τη δουλειά, αφού επιτρέπουν στους μετέχοντες να δουλεύουν σε μικρές ομάδες με στόχο να εκκινήσουν, να διευρύνουν, ή να αναζωογονήσουν πρακτικές πρωτοβουλίες. Όπως συνέβη και στο φόρουμ της Αθήνας του 2006, αυτού του τύπου οι συναντήσεις πρέπει να αντιμετωπιστούν σαν κορμός των δραστηριοτήτων εντός του ΕΚΦ: δεν υπάρχει τίποτα σημαντικότερο για τους ακτιβιστές τους οποίους έχουν στείλει οι οργανώσεις τους (συχνά με μεγάλο κόστος) από το να έχουν ένα χώρο για πολύωρες συζητήσεις σχετικά με την δουλειά τους και για διαβουλεύσεις σχετικά με τη μελλοντική τους δράση. Οι ακτιβιστές σε τοπικό επίπεδο πρέπει να χρησιμοποιούν το ΕΚΦ σαν μία ευκαιρία για να βελτιώσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την κατάστασή τους, να ζητήσουν συμβουλές και πιθανόν να καταλήξουν σε συγκεκριμένες αποφάσεις σχετικά με το πώς να συνεχίσουν, να βελτιώσουν ή να αλλάξουν την καθημερινή τους δουλειά. Αυτό δεν είναι τόσο προφανές όσο μοιάζει με μια πρώτη ματιά: όπως παρατηρήθηκε στο Παρίσι και το Λονδίνο η εορταστική διάσταση του ΕΚΦ τείνει να αμβλύνει την λειτουργία του σαν πλατφόρμα λήψης αποφάσεων. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στην αβεβαιότητα που επικρατεί σχετικά με το μέλλον του φόρουμ. Τι είδους αποφάσεις και σχεδιασμοί θα μπορούσαν να βοηθήσουν την κοινωνία των ακτιβιστών μακροχρόνια; Ποιες θα πρέπει να είναι οι σχέσεις που διέπουν τα κοινωνικά κινήματα σε όλη την Ευρώπη και οι σχέσεις μεταξύ των Ευρωπαϊκών κινημάτων και του ακτιβισμού στον υπόλοιπο κόσμο; Πώς μπορεί να συνδυαστεί η δουλειά σε τοπικό επίπεδο με τον ακτιβισμό στο διεθνές επίπεδο;


Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ σαν εκπαιδευτικό εργαλείο

Η ιδιαίτερη σημασία που έχουν τα ζητήματα αυτά είναι ευρέως αναγνωρισμένη και καταλαμβάνει αναμφισβήτητα κεντρική θέση τόσο στους προβληματισμούς σχετικά με το φόρουμ της Αθήνας, όσο και στις προβληματικές που αναπτύσσονται σε αυτό το τεύχος του Re-public. Εδώ λοιπόν θα ήθελα να τονίσω την τρίτη διάσταση των δραστηριοτήτων του ΕΚΦ, που θεωρώ ότι αγνοείται παρά το γεγονός ότι αποτελεί πολύ σημαντική προσφορά στον ακτιβισμό τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Αυτή αφορά την λειτουργία του ΕΚΦ σαν εκπαιδευτικό εργαλείο για τους συμμετέχοντες αλλά και για τη πόλη και το έθνος που το φιλοξενεί. Στην Ιταλία το πρώτο ΕΚΦ έλαβε τεράστια δημοσιότητα. Η πόλη της Φλωρεντίας ανοίχτηκε ολοκληρωτικά στο Φόρουμ, προσφέροντας κατάλυμα στους επισκέπτες, συμμετέχοντας μαζικά στις συνεδρίες, αλλά και εξασφαλίζοντας το κλείσιμο όλων των μαγαζιών και υπηρεσιών την ημέρα της τελικής διαδήλωσης. Σε όλη την χώρα εφαρμόστηκαν ειδικά δρομολόγια των τρένων για τους επισκέπτες, και ενώ σε πολλές εφημερίδες το γεγονός καταγράφηκε σαν αιτία κοινωνικής αναστάτωσης, ο τύπος όλης της χώρας κατέγραψε χωρίς εξαιρέσεις την προετοιμασία, την εξέλιξη και την κατάληξη του φόρουμ. Αυτό πιστεύω ότι είναι ένα σημαντικό επίτευγμα: όλοι οι πολίτες ενημερώθηκαν σχετικά με την δυνατότητα συμμετοχής τους στο Φόρουμ. Πολλοί από αυτούς που ήρθαν στις συναντήσεις δεν είχαν ασχοληθεί προηγουμένως με τον τοπικό ακτιβισμό. Οι περισσότεροι από αυτούς έφυγαν με ένα ευρύτερο πεδίο σκέψης σχετικά με την παγκόσμια πολιτική, τα δικαιώματα και τις δυνατότητες που διαθέτουν σαν πολίτες και σαν άνθρωποι. Ορισμένοι μάλιστα άρχισαν να ασχολούνται και οι ίδιοι με τον ακτιβισμό: εν μέρει λόγω της ενασχόλησης με την προετοιμασία της συνάντησης, και της επιτυχημένης κατάληξης της, η Ιταλία σήμερα διαθέτει εκατοντάδες τοπικά φόρουμ, που δημιουργήθηκαν στις περισσότερες μεγάλες πόλεις και σε πολλά χωριά για να φέρουν κοντά ανθρώπους που αναζητούν την κοινωνική δικαιοσύνη στο πλαίσιο της τοπικής τους πραγματικότητας.


Η παρακμή της τοπικής συμμετοχής


Αντί να αυξάνεται, η τρίτη διάσταση του ΕΚΦ μειώνεται συστηματικά από την Φλωρεντία και έπειτα. Στο Παρίσι, το Λονδίνο και την Αθήνα πολίτες των πόλεων που φιλοξενούσαν το ΕΚΦ δεν γνώριζαν καν για την ύπαρξη του, για να μην αναφερθούμε γενικότερα στο Γαλλικό, Βρετανικό και Ελληνικό κοινό: σχεδόν κανένα από τα κυρίαρχα μέσα μαζικής επικοινωνίας δεν κάλυψε τις εξελίξεις στο ΕΚΦ με αποτέλεσμα να μην γίνει ευρέως γνωστό στους πολίτες και να υπάρχει πολύ μικρή συμμετοχή ανθρώπων που δεν εμπλέκονταν ήδη στην διοργάνωση του. Ο κίνδυνος είναι ότι το ΕΚΦ θα μεταμορφωθεί σε μια συνάντηση ‘ειδικών’ με βαθιά γνώση και εμπειρία του ακτιβισμού και της κοινωνικής δράσης, μεταμορφώνοντας έτσι ένα ανοιχτό φόρουμ σε μια κλειστή συνάντηση για ‘άτομα που κινούνται στους σωστούς κύκλους’. Υπάρχουν πολύμορφες αιτίες για αυτό το πρόβλημα. Η πρώτη αφορά (κατά την γνώμη μου) την κακή επιλογή των χώρων στους οποίους διεξάγονται τα ΕΚΦ. Η επιλογή μια πρωτεύουσας, ιδιαίτερα σε έθνη όπως αυτά της Γαλλίας, της Αγγλίας και της Ελλάδας, όπου συμβαίνουν τα περισσότερα γεγονότα ούτως ή άλλως, συνεπάγεται την απώλεια της ορατότητας του φόρουμ και της τοπικής υποστήριξης, καθώς το ΕΚΦ ενσωματώνεται στην πόλη σαν ‘άλλο ένα’ από τα πολλά πολιτιστικά γεγονότα που φιλοξενούνται κάθε χρόνο. Η υπερβολική εξάρτηση από τις κρατικές χορηγίες έχει επίσης σημαντικά μειονεκτήματα, καθώς δημιουργεί τις συνθήκες για ένα πιο οργανωμένο, αλλά λιγότερο συμμετοχικό και προερχόμενο από την βάση γεγονός. Αυτό που είναι ακόμα πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η σημασία της επικοινωνίας και της ανταλλαγής εμπειριών με ανθρώπους που δεν ασχολούνται με τον ακτιβισμό συστηματικά υποτιμάται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες στο ΕΚΦ. Φυσικά το ΕΚΦ είναι πρωτίστως μια συνάντηση ‘ειδικών’: προσφέρει μια ευκαιρία στους ακτιβιστές να συναντηθούν και να ανταλλάξουν τις εμπειρίες και τις σκέψεις τους πάνω στους τρόπους με τους οποίους μπορούν να δράσουν στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών. Εντούτοις δεν θα έπρεπε να υπάρχουν αυστηρά όρια μεταξύ των ανθρώπων που βρίσκονται μέσα στα κοινωνικά κινήματα και των ανθρώπων που δεν ενεργοποιούνται άμεσα, αλλά παραμένουν συνειδητά και ενεργά μέλη της κοινωνίας των πολιτών με την ελπίδα να αναπτύξουν την πολιτική και κοινωνική τους αντίληψη. Το ΕΚΦ είναι και θα πρέπει να παραμείνει ένα εργαλείο για την διαμόρφωση κοινωνικής συνείδησης. Η συμμετοχική δημοκρατία πρέπει να είναι περιεκτική, και να μην περιορίζεται απλώς σε αυτό που ονομάζεται κοινωνικός ακτιβισμός.


Ας θυμηθούμε την πρώτη αρχή του καταστατικού που προτάθηκε από το ΠΚΦ και υιοθετήθηκε και από το ΕΚΦ: «το ΠΚΦ είναι ένας ανοιχτός τόπος συνάντησης για ανακλαστική σκέψη, δημοκρατική διαβούλευση ιδεών, διαμόρφωση προτάσεων, ανοιχτή ανταλλαγή εμπειριών και διασύνδεση για αποτελεσματική δράση, από ομάδες και κινήματα της κοινωνίας των πολιτών που αντιτίθενται στον νεοφιλελευθερισμό και στην κυριαρχία του κόσμου από το κεφάλαιο και κάθε άλλη μορφή ιμπεριαλισμού, και έχουν ταχθεί στο χτίσιμο μιας παγκόσμιας κοινωνίας που οδεύει προς την δημιουργική σχέση μεταξύ και εντός της ανθρωπότητας και της φύσης». Αυτό που αξίζει να τονίσω εδώ είναι το πρώτο κομμάτι αυτής της δήλωσης: το κοινωνικό φόρουμ είναι ένας ανοιχτός τόπος συνάντησης όπου έρχονται κοντά άνθρωποι όχι μόνο για να συζητήσουν πώς να ενεργοποιηθούν ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό, αλλά επίσης για το τι σημαίνει να είναι κανείς ενάντιος στο νεοφιλελευθερισμό. Η ελπίδα μου για το μέλλον των κοινωνικών φόρουμ σε όλο τον κόσμο είναι ότι, εκτός της ενδυνάμωσης της αφοσίωσης των ίδιων των ακτιβιστών στην κοινωνική δικαιοσύνη και της αποτελεσματικότητας στα πλαίσια της οποίας διαμορφώνονται, αυτά τα γεγονότα θα λειτουργούν και σαν πλατφόρμες για τις ανταλλαγές μεταξύ των τοπικών ακτιβισμών και της υπόλοιπης κοινωνίας των πολιτών (συμπεριλαμβανομένων όλων των θεσμών της και του τύπου). Η επιτυχία του εγχειρήματος που ξεκίνησε στο Πόρτο Αλέγκρε – ένα εγχείρημα που για πολλούς από τους συμμετέχοντες μοιάζει ακόμα με όνειρο που έγινε πραγματικότητα ανεξάρτητα από τον βαθμό στον οποίο είναι μπερδεμένοι για το πώς θα το συνεχίσουν – οφείλεται και στον ανοιχτό του χαρακτήρα, στην δεκτικότητά και τον ενθουσιασμό που έδειξαν οι Βραζιλιάνοι στις ευκαιρίες της πληροφορίας, της ανταλλαγής, και της εκπαίδευσης που έφερε μαζί του αυτό το γεγονός. Η ενθάρρυνση, και όχι η απόρριψη, αυτής της ανακλαστικής και διδακτικής λειτουργίας θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα και για τα επόμενα ΕΚΦ.


Διαβάστε ακόμα


Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ: Συζητώντας τις προκλήσεις για το μέλλον του (στα Αγγλικά)


Το Κοινωνικό Φόρουμ σαν παιδαγωγικός χώρος (στα Αγγλικά)

Την εναλλακτική «σημειωτική αντίσταση» του μεταμοντέρνου που αμφισβήτησε χαοτικά τις «μοντέρνες» μεγαλόστομες αυθεντίες (στα μέσα της δεκαετίας του 80 και σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 90) διαδέχτηκαν οι δια-θεματικές συλλογικότητες προθύμων πολιτών της δεκαετίας που διανύουμε. Κάποιες από αυτές τις συλλογικότητες, οι πιο ηχηρές, παίρνουν την μορφή κινήματος. Στο παρακάτω κείμενο εκφράζεται μια εκδοχή αυτής της διαδοχής.


Από το μοντέρνο στο μεταμοντέρνο


Είναι δύσκολο σε κάποιον να αγνοήσει την τεράστια τομή στην παγκόσμια κοινωνική, ιδεολογική, νοητική και πολιτική πραγματικότητα που τα μεταμοντέρνα χρόνια έφεραν την τελευταία εικοσαετία. Μπήκε μια «τελεία και παύλα» στον κόσμο όπως τον ξέραμε και φανερώθηκε μια νέα αφετηρία για τον παγκόσμιο πολιτισμό. Το μεταμοντέρνο σύμπαν είπαν όσοι το ασπάστηκαν είναι όλα όσα υπερβαίνουν το πλαίσιο των διαφωτιστικών ιδεών. Η εικόνα ενός τακτοποιημένου κόσμου που άλλοτε μοιάζει μπερδεμένος και άλλοτε γοητευτικός αντικαθίσταται από ένα πολύχρωμο καλειδοσκόπιο όπου χωράνε, τα ΜΜΕ, η καθημερινή ζωή, η ποπ μουσική, το ξόδεμα, η αναπαράσταση, η αισθητική, το σώμα, η ηθική, τα κινήματα, το παιχνίδι, οι τέχνες, η τυπογραφία, η αντίσταση με φαντασία, οι «ανοιχτές π(λ)ηγές» (OPEN SOURCE COMMUNITY), το κλείσιμο του ματιού στη ολοκαίνουργια νέα «γενναία εποχή». Αυτό που συνέβηκε με το μεταμοντερνισμό είναι ότι πρώτα υπήρξε και μετά ονομάστηκε, καταγράφηκε και αναλύθηκε ιδεολογικά και επιστημονικά, πρώτα συνέβηκε και μετά ακτινογραφήθηκε και ακτινογραφείται ακόμη. Μάλιστα ο Φρέντρικ Τζαίημσον το συγκρίνει με ένα εξίσου ισχυρό και δημοφιλές πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό φαινόμενο την Παγκοσμιοποίηση που είχε την ίδια πορεία, πρώτα υπήρξε και μετά ρυθμίστηκε και πλαισιοδοτήθηκε.


Ο μεταμοντέρνος άνθρωπος και η θέση του στον κόσμο


Ο Ζαν Φρανσουά Λυοτάρ υπογραμμίζει το γεγονός ότι στις μεταβιομηχανικές κοινωνίες η ανάπτυξη των τεχνολογιών και της πληροφορικής έχει ριζικά μετασχηματίσει τη «θέση του ανθρώπου στον κόσμο». Στις μοντέρνες κοινωνίες είχε εγκαθιδρυθεί μια οργανική σχέση ανθρώπου, σύμπαντος και φύσης όπου οι «μεγάλες μυθικές και θρησκευτικές αφηγήσεις» είχαν αναλάβει το ρόλο του εργαλείου προκειμένου ο άνθρωπος να ερμηνεύσει τον κόσμο. Στη θέση του «υποκειμένου» όμως δε βρίσκουμε το «ζωντανό άνθρωπο» με συγκεκριμένες ανάγκες, επιθυμίες, πάθη και μορφές αλλά την «υπερβατική» εκδοχή του: τον ιδεατό «μοντέρνο άνθρωπο».


Ο μεταμοντερνισμός επιδίωξε να επαναφέρει “την άνθρωπο” στη ζωντανή, δημιουργική και χειραφετημένη της εκδοχή. Φαντάστηκε μια γνωστική και βιωματική σχέση της ανθρώπου με τον κόσμο που «ενσωματώνει και την αισθητική τάση», υιοθετεί τον «πολυθεϊσμό των αξιών» και πάνω από όλα αναγνωρίζει την άνθρωπο ως «ζωντανή ομιλήτρια» που βιώνει την κρίση των μεγάλων αφηγήσεων της πολιτικής και της πίστης σε ένα κόσμο μεταβατικό, όπου ο καπιταλισμός γεύεται την «οξειδωτική» δράση των τεχνολογιών, της πληροφορικής και της γνώσης. Κατά αντιστοιχία των απόψεων του Μαξ Βέμπερ που τόνισε το γεγονός ότι οι «ασκητικές θρησκευτικές αξίες» του προτεσταντισμού δημιούργησαν ένα άνθρωπο ικανό να υπηρετήσει τις βιομηχανικές δομές κοινωνικής οργάνωσης οι μεταμοντέρνες ιδέες ανέλαβαν το έργο να «παράξουν» ανθρώπους ικανές να λειτουργήσουν σε ένα παράξενο και συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Το μεταμοντέρνο έχει χαρακτήρα «εμπειρικό, χαώδη και ανομοιογενή» και για αυτό ανατρεπτικό.


Ο κόσμος του «μετά» και η αντίσταση ως αυτοσκοπός


Η κριτική που ασκείτο στους κάθε είδους μεταμοντερνισμούς αφορά κυρίως στις «μεγάλες αρνήσεις» που χαρακτηρίζουν τον κόσμο του «Μετά». Άρνηση ενάντια της ολότητας, της τελεολογίας και της ουτοπίας όπου δεν υπάρχουν ούτε «αίτια», ούτε «αρχές» αλλά ούτε κάποια «κατεύθυνση προς ένα τέλος». Όπως λέει ο Dick Hebdige στον κόσμο των μεταμοντέρνων «δεν μένει τόπος να σταθείς να παλέψεις ή για τον οποίο μπορείς να παλέψεις να τον κατακτήσεις!» Οι μεταμοντέρνοι αδυνατούν να οραματιστούν μια ουτοπία, θέτουν ως κύριο μέλημα την άρνηση, «την διαφορά ως αυτοσκοπό!» Γυρίζοντας την πλάτη στο «υπερβατικό ανθρώπινο υποκείμενο» που προσβλέπει σε μια καθολική ανθρώπινη μοίρα και σε συλλογικούς ανθρώπινους στόχους παραμένουν σε μια «αντίσταση σημειωτική» που απλά διαπιστώνεται ή εκθειάζεται. Εγκαταλείπουν το βασικό στοιχείο του μοντερνισμού, την αντίθεση στους καταπιεστικούς κοινωνικούς και πολιτικούς σχηματισμούς και απογυμνώνονται ιδεολογικά.


Δεκαετία των μηδενικών και οι νέες συλλογικότητες


Τα νέα κοινωνικά κινήματα που ξεπήδησαν στη δεκαετία του 90 μοιάζουν να ορίζουν ένα «άλλο» δρόμο μεταξύ του μοντέρνου και μεταμοντέρνου τρόπου. Βαθιά επηρεασμένα από την προαγγελία του τέλους: της ιστορίας, της πολιτικής, της ιδεολογίας, του κόσμου όπως τον ξέραμε, δηλώνουν παρόντες και συμμετέχουν στην οικοδόμηση μιας νέας πραγματικότητας. Ξεκίνησαν από το Σηάτλ όπου αντιστάθηκαν στην ισχύ του αντιδημοκρατικού θεσμού του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, αμφισβήτησαν την νομιμοποίηση του, χρησιμοποίησαν το διαδικτυακό Independent Media Center για να διαδώσουν σε όλο τον κόσμο τα μηνύματα τους. Στη Γένοβα θρήνησαν τον πρώτο νεκρό σε διαδηλώσεις ενάντια στο κατεξοχήν αντιδημοκρατικό και υπεροπτικό μηχανισμό συνεργασίας των πλουσίων κρατών-εθνών του πλανήτη. Στη Φλωρεντία φιλοξενήθηκαν προκειμένου να επεξεργαστούν θέσεις και προτάσεις για το μέλλον του κόσμου και έδωσαν ραντεβού στο Πόρτο Αλέγκρε όπου συνεχίζουν να συναντιούνται. Στη Θεσσαλονίκη τον Ιούνιο του 2003 διοργάνωσαν την Αντι-Σύνοδο Κορυφής σε μια κίνηση εντονότερης πολιτικοποίησης των ζητημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.


Στο σύνθημα «οι άνθρωποι πάνω από τα κέρδη» μοιάζουν να μιλούν όχι για τον ιδεατό άνθρωπο των διαφωτιστικών διεκδικήσεων αλλά για τις ανθρώπους που έχουν σάρκα και οστά, για κάθε έναν από εμάς. Τοποθετούν στην απέναντι όχθη όχι την εξουσία, την παράδοση, την ιεραρχία ακόμη και το αόριστο κεφάλαιο αλλά κάτι πιο συγκεκριμένο: την κερδοφορία των επιχειρήσεων σε παγκόσμιο επίπεδο.


Με τη μεταμοντέρνα εμπειρία να είναι ακόμη νωπή ή και ζωντανή, οι πολίτες που συμμετέχουν στα κινήματα μοιάζει ότι αρχίζουν να διατυπώνουν σαφείς και ονοματισμένους στόχους. Δεν διεκδικούν αόριστα την κοινωνική αλλαγή ή την ισότητα, δεν επαναστατούν και δεν οραματίζονται τις ουτοπίες της δεκαετίας του ’60. Σοφοί και πραγματιστές, προσγειώνουν την αντίσταση στο καθημερινό, το απλό, το θεματικό. Αυτό που το μεταμοντέρνο μοιάζει να προσέφερε στα εναλλακτικά κοινωνικά κινήματα είναι ορμή, φαντασία και ρεαλισμό. Ώθησε τα νέα κινήματα να ανακαλύψουν την αντίσταση στο καθημερινό πεδίο της ανθρώπινης δραστηριότητας, (συνειδητή κατανάλωση, ποπ τέχνη κ.α.). Ο μεταμοντερνισμός όπλισε τα κινήματα αυτά με την κατάλληλη και απαραίτητη γνώση των πολιτιστικών παραμέτρων που είναι ικανές να αποτελέσουν πεδία δράσης και διεκδίκησης. Την περιγραφική αισθαντικότητα του μεταμοντερνισμού έντυσε η πραγματιστική αποτελεσματικότητα των κινημάτων όπου το «σύνολο» και η συλλογική δράση δεν έχει την έννοια της πειθαρχίας και τη κοινής επιδίωξης. Δεν είναι εκεί για να απαιτήσει την υποταγή των πολιτών σε ένα κοινό στόχο αλλά για να οικοδομήσει έναν ελάχιστο τόπο ελευθερίας που θα στεγάσει του πρόθυμους. Τα κινήματα μοιάζουν να επιδιώκουν την αφετηριακή θέσπιση ενός χώρου όπου όλα είναι υπό διαπραγμάτευση και συζήτηση. Οι ιδεοληπτικές εμμονές και το αλάθητο των συστημάτων σκέψης του παρελθόντος αναχωρούν και δίνουν την θέση τους στα «μπλοκ» που μπορούν να αμφισβητήσουν τα πάντα ακόμη και τον ίδιο το εαυτό τους αλλά σε καμιά περίπτωση δεν θα αμφισβητήσουν την πρωταρχική σημασία που έχει η άνθρωπος για τον κόσμο και τον πλανήτη.


Διαβάστε ακόμα


Ο μεταμοντερνισμός και η κριτική του – πηγές


Habermas vs. Foucault