Οι συνεχιζόμενες εξεγέρσεις που εξαπλώνονται στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή συνδέονται εγγενώς με την αυξανόμενη εμπλοκή των κοινωνικών μίντια, ή γενικότερα των ψηφιακών δικτύων, στην καθημερινή ζωή. Οι πολλαπλές χρήσεις των τεχνολογιών- κινητά τηλέφωνα, Facebook, Twitter και Ίντερνετ- από τοπικούς συμμετέχοντες και παγκόσμιους υποστηρικτές και παρατηρητές, όπως και τα αντίμετρα με την απαγόρευση πρόσβασης και το κλείσιμο των διαύλων επικοινωνίας από τις κυβερνήσεις που ανατράπηκαν ή που επιζούν ακόμη, βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής σε παγκόσμιο επίπεδο και έχουν ήδη πυροδοτήσει μια σειρά δημόσιων συζητήσεων. Αποτελούν τα κοινωνικά μίντια αιτίες ή συμπτώματα των αραβικών εξεγέρσεων; Πώς μπορούμε να ορίσουμε το βαθμό επίδρασής τους στις εξεγέρσεις;


Το αφιέρωμα επιχειρεί να υπερβεί αυτές τις συζητήσεις και να προσεγγίσει τις αραβικές εξεγέρσεις χωρίς να κάνει την οντολογική διάκριση μεταξύ ψηφιακού και πραγματικού. Απ’ αυτή τη σκοπιά, τα ψηφιακά δίκτυα δεν γίνονται αντιλητπά ως συμπτώματα ούτε ως αιτίες, αλλά ως εγγενές συστατικό μέρος των ίδιων των εξεγέρσεων. Πρωταρχικός στόχος είναι να τεθούν ερωτήματα για τις μορφές και τις οργανωτικές δομές των εξεγέρσεων και για τις νέες πολιτικές δυνατότητες που ανοίγουν μέσα από το πρίσμα των ψηφιακών δικτύων, τα οποία οι εξεγέρσεις παρήγαγαν ή αμφισβήτησαν ή μεταμόρφωσαν ή χάκεψαν.

Ο στόχος αυτού του τεύχους στο ξεκίνημά του, ήταν να θέσει υπό διαφορετικά πρίσματα τις στατιστικές και την κυκλοφορία τους, όχι μόνο μεταξύ των ειδικών, αλλά και ευρύτερων κοινών, δεδομένης της αυξανόμενης παρουσίας τους στη δημόσια ζωή. Θέλαμε να χαρτογραφήσουμε πώς παράγεται το νόημα και η σημασία που τους αποδίδονται, πώς διαχέονται, καθίστανται αντικείμενα διαπραγμάτευσης, μετασχηματίζονται, και πώς αυτό επηρεάζει τους ανθρώπους στους οποίους αναφέρονται και ταυτόχρονα απευθύνονται.


Τα κείμενα που ακολουθούν καλύπτουν εξαιρετικά ευρύ φάσμα, από την ιστορική επέλαση των κηνσόρων, έως την κριτική ανάλυση των κατατάξεων (rankings), το ρόλο της υπολογιστικοτήτας στην αποτύπωση του χρηματοπιστωτικού κινδύνου, αλλά και αναλύσεις περιπτώσεων χωρών, όπου ο ρόλος των οικονομικών μεγεθών όπως αποτυπώνονται στις στατιστικές τίθεται υπό αμφισβήτηση, ανανεώνοντας κατ’επέκταση τον προβληματισμό αναφορικά με την ποσοτικοποίηση της οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Το παρόν τεύχος, το οποίο θα ενημερώνεται περιοδικά με καινούρια άρθρα, ώστε να δώσει χώρο σε διαφορετικές οπτικές γωνίες, προσκαλεί τους αναγνώστες να δουν εκ νέου την κοινωνικοποίηση των αριθμών.

Η διαφάνεια παρουσιάζεται συχνά ως το κατεξοχήν εργαλείο για τη δημοκρατική διακυβέρνηση: με αυτή την λογική η ανοικτότητα, η ορατότητα, ο έλεγχος και η συνεπής εποπτεία θα καθιστούσε τις κυβερνήσεις λιγότερο διεφθαρμένες και υπόλογες στους πολίτες τους, οι οποίοι με τη σειρά τους θα μπορούν να ασκήσουν δημοκρατικό έλεγχο. Παρά την σύγχρονη παγκόσμια αναγνώριση που απολαμβάνουν οι πολιτικές για την διαφάνεια και την σχετική επιτυχία της εφαρμογής των αντίστοιχων πρακτικών σε πολλές χώρες, η διαφάνεια αποτελεί ολοένα και περισσότερο αντικείμενο κριτικής στη δημόσια σφαίρα. Συντηρητικές φωνές υποστηρίζουν ότι η πλήρης αποκάλυψη των πληροφοριών αποδυναμώνει την κρατική εξουσία. Κριτικές από το ρεαλιστικό στρατόπεδο καταδεικνύουν το χάσμα μεταξύ δημόσιων στόχων της πολιτικής διαφάνειας και των πραγματικών αποτελεσμάτων των σχετικών πολιτικών. Πιο ριζοσπαστικές κριτικές υποστηρίζουν ότι η διαφάνεια λειτουργεί ως τεχνική αποπολιτικοποίησης, καθώς η όποια συμμετοχή των πολιτών επιφέρει ασήμαντα αποτελέσματα.


Ο παγκόσμιος αντίκτυπος της υπόθεσης Wikileaks καθιστά αυτή τη συζήτηση ακόμη πιο επίκαιρη. Όχι μόνο φέρνει στο προσκήνιο τα όρια της διαφάνειας για όλα τα εμπλεκόμενα στρατόπεδα, αλλά θέτει εκ νέου το πλαίσιο της συζήτησης σχετικά με τον πολιτικό ρόλο που διαδραματίζει η διαφάνεια, τον τρόπο με τον οποίο υλοποιείται και τις αναντιστοιχίες ανάμεσα στην θεωρητική συζήτηση για τη διαφάνεια και τη λειτουργία των σημερινών πολιτικών καθεστώτων, είτε φιλελεύθερων, είτε αυταρχικών.


Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο προσπαθούν να παρέμβουν τα άρθρα που δημοσιεύονται εδώ. Στόχος του αφιερώματος είναι να αντιμετωπίσει κριτικά την έννοια της διαφάνειας και τις επιπτώσεις των τρόπων με τους οποίους εργαλειοποιείται, χωρίς να την μυθοποιήσουμε ούτε να την δαιμονοποιήσουμε.

Παρά την μακρόχρονη και έντονη παρουσία της στην λαϊκή κουλτούρα, η πειρατεία είναι ένας όρος που σπάνια και διστακτικά έχει συνδεθεί με μορφές πολιτικού ακτιβισμού. ‘Εχοντας εξεταστεί κυρίως μέσα από το πρίσμα της ποινικοποίησης και της αστυνόμευσης (ακόμα και όταν αφορά στην παραβίαση της υπάρχουσας τάξης από τους πειρατές λαϊκούς ήρωες), η πειρατεία έχει σπάνια αναλυθεί σε σχέση με το πώς επηρρεάζει την καθημερινή ζωή των σημερινών κοινοτήτων. Η πειρατεία, στην θάλασσα, στη στεριά ή στα ψηφιακά δίκτυα, περιλαμβάνει μια σειρά από πολύμορφες πρακτικές που διαμορφώνουν, και συχνά μεταμορφώνουν, αυτούς τους χώρους και αυτά τα δίκτυα.

Πέρα από αυτή την καταστατική δύναμη, οι πειρατικές πρακτικές αμφισβητούν τον επίσημη οργάνωση χώρων και δικτύων, προβάλλοντας και καθιερώνοντας εναλλακτικές κινητικότητες, ιεραρχίες, οριοθετήσεις, και κοινωνικές σχέσεις. Το αφιέρωμα, “Η πειρατεία ως ακτιβισμός” επανεξετάζει πειρατικές πρακτικές και υποκειμενικότητες αναφορικά με την αντίστασή τους στις κυρίαρχες μορφές οργάνωσης της καθημερινής ζωής.

Ο σύγχρονος πολιτικός λόγος απεικονίζει συχνά τη μετανάστευση σαν μία δύναμη αβεβαιότητας για την περιφερειακή και παγκόσμια τάξη και σαν μία απειλή για την ασφάλεια του έθνους-κράτους. Αυτές οι αρνητικές αναπαραστάσεις έχουν επισκιάσει την πιθανές προκλήσεις που οι διεθνείς μεταναστεύσεις παρουσιάζουν για την δημιουργία νέων μορφών δημοκρατικής θεωρίας και πράξης. Ποικίλα φαινόμενα, όπως η εμφάνιση υβριδικών ταυτοτήτων, η δημιουργία υπερεθνικών δικτύων, η (ανα)γέννηση διασπορικών διασυνδέσεων ανοίγουν δημιουργικούς οδούς διαφυγής από το αδιέξοδο που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατικές κοινωνίες. Η «Μετανάστευση χωρίς προκαταλήψεις» αναλύει τις μεταναστεύσεις σαν μετακινήσεις που ανοίγουν τα όρια της σύγχρονης δημοκρατίας στις δυνάμεις της υπερεθνικότητας και της παγκοσμιοποίησης, καλώντας για εναλλακτικές αναπαραστάσεις που αμφισβητούν τα εθνικά σύνορα και τον αυστηρό διαχωρισμό μεταξύ πολιτών/αλλοδαπών.


Τα περισσότερα από τα κείμενα που παρουσιάζονται, δημοσιεύθηκαν παλιότερα στο πλαίσιο τριών αφιερώματων που έχουμε κάνει για την μετανάστευση.

Πώς γίνεται αντιληπτή η δημοκρατία στην Λατινική Αμερική; Ενώ οι πολιτικές εξελίξεις στην περιοχή δεν μπορούν ενδεχομένως να γίνουν κατανοητές υπό ένα ενιαίο πρίσμα, οι χώρες της μοιράζονται μια πολιτική κληρονομιά όπου εναλλάσσονται ο αυταρχισμός και ο λαϊκισμός, ενώ ταυτόχρονα επιδεικνύουν μια σημαντική παράδοση στα κοινωνικά κινήματα. Μπορεί τα τελευταία χρόνια οι δικτατορίες να έχουν δώσει τη θέση τους σε λιγότερο ή περισότερο δημοκρατικές κυβερνήσεις, ωστόσο τα ερωτήματα που αφορούν τη φύση και τις μορφές της δημοκρατικής εκπροσώπησης παραμένουν επίκαιρα, και μαζί με αυτά ο ρόλος της Αριστεράς και των προοδευτικών κοινωνικών κινημάτων στην αναδιαμόρφωση του πολιτικού τοπίου.


Τα άρθρα σε αυτό το τεύχος μας προσφέρουν μια οπτική των σύγχρονων πολιτικών τάσεων στην περιοχή, οι οποίες κάποιες φορές ευθυγραμμίζονται με τις με τις διεθνείς εξελίξεις, ενώ άλλοτε προσαρμόζονται στις τοπικές πολιτικές ιδιαιτερότητες. Με τα ερωτήματα που θέτουν για μια σειρά θεμάτων, από τη συμμετοχική δημοκρατία και την τοπική αυτοδιοίκηση έως τον λαϊκισμό, αναδεικνύουν την εμφάνιση νέων μορφών της πολιτικής ως θεωρίας και πρακτικής στις χώρες της περιοχής. Βεβαίως, δεν θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η ριζοσπαστική πολιτική αλλαγή είναι προ των πυλών. Πράγματι, όπως φαίνεται σε κάποια από τα άρθρα, όπως για παράδειγμα αυτό της Liliana De Riz για τους Κίρχνερ στην Αργεντινή, ή η συνέντευξη του Leopoldo Lopez για τις εκλογές στην Βενεζουέλα, σε πολλές περιπτώσεις η νέα εποχή είναι το προϊόν της ανακύκλωσης παλιών λαϊκιστικών συνταγών. Εκείνο που έχει σημασία εδώ ωστόσο, είναι ότι η επανάληψη των παλαιών μοντέλων, δεν περνά αναπάντητη καθώς τα κοινωνικά κινήματα που παρέμεναν μέχρι πρόσφατα αποκλεισμένα από την πολιτική επικαιρότητα, αντιδρούν αναπτύσσοντας ένα νέο πολιτικό λεξιλόγιο που δίνει έμφαση δικαιώματα και την τοπική διακυβέρνηση, ενώ η δημοκρατική Αριστερά κάνει την επιστροφή της ξεφεύγοντας από το δίπολο λαϊκισμού-απολυταρχισμού. Η τάση αυτή παρουσιάζεται εδώ κυρίως στις περιπτώσεις της Αργεντινής και της Βενεζουέλας, ανοίγει ωστόσο τη συζήτηση για τις ευρύτερες εξελίξεις στην περιοχή.

Η εξέλιξη της υπόθεσης Wikileaks τραβά όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον παγκοσμίως. Το Wikileaks καθίσταται το πρωταρχικό σημαίνον μέσω του οποίου παλιές συζητήσεις αρθρώνονται εκ νέου και παλιοί αγώνες αναζωπυρώνονται: οι συζητήσεις για τις ελευθερίες στο Διαδίκτυο, για τα ψηφιακά δικαιώματα, τις πολιτικές χρήσεις των συνεργατικών εργαλείων, για τον έλεγχο των ψηφιακών δικτύων. Αυτή η ειδική έκδοση με τίτλο “Η πολιτική των Wiki” δημοσιεύθηκε αρχικά πριν από περίπου 2 χρόνια, αλλά η υπόθεση του Wikileaks της προσέδωσε νέα σημασία. Αποφασίσαμε να επανεξετάσουμε το θέμα αυτό με την προσθήκη νέων κειμένων που αποσκοπούν σε μια κριτική ανάλυση του φαινομένου Wikileaks. Το κύριο ερώτημα που θέτει το αφιέρωμα θα μπορούσε τώρα να είναι: “Υπάρχει κάτι το ‘wiki’, στo Wikileaks;”


Η υπόσχεση του Ίντερνετ για περισσότερη δημοκρατία έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό απραγματοποίητη. Είναι ακόμα αμφίβολο κατά πόσο η χρήση νέων συνεργατικών μέσων (wikis, ιστολόγια, φόρουμ, mailing lists, podcasting, βίντεο) μπορεί να μεταμορφώσει τους υπάρχοντες τρόπους άσκησης πολιτικής και αν οι αυξανόμενες προοπτικές για μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή μπορούν να οδηγήσουν στην δημιουργία ενεργών πολιτών. Είναι ίσως απαραίτητο να ξεκινήσουμε από το συγκεκριμένο: τα wiki politics (πολιτικές μέσα από πλατφόρμες συνεργασίας) είναι ένας όρος που περιλαμβάνει υπάρχουσες πρακτικές οι οποίες γεννούν άμεσα νέες δημοκρατικές μορφές. Παράγουν μία συγκεκριμένου τύπου πολιτική συμμετοχή –οριζόντια και ισότιμη– που βασίζεται στις αρχές της αποκέντρωσης και της ανοιχτής πρόσβασης. Το αφιέρωμα θα ερευνήσει τα ανοίγματα που υπόσχεται η έννοια των wiki politics για τη δημοκρατική θεωρία και πράξη.

Κατά γενική αντίληψη, το κράτος πρόνοιας βρίσκεται σε κρίση εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία. Οι προτεινόμενες θεραπείες ποικίλλουν: η αναζήτηση πιο αποτελεσματικών ή δίκαιων φορολογικών συστημάτων που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν τα κόστη της κοινωνικής πρόνοιας, η εφαρμογή μεταρρυθμίσεων στους θεσμούς πρόνοιας για την περικοπή των αυξανόμενων δαπανών τους, η ιδιωτικοποίηση ορισμένων τομέων των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας, η διασύνδεση της κοινωνικής πρόνοιας με την αγορά εργασίας και τη δια βίου εργασιακή εκπαίδευση. Κεντρική προϋπόθεση αυτής της δημόσιας συζήτησης είναι η αναγνώριση του καίριου ρόλου του κράτους (ή της αγοράς, σε περιπτώσεις που το κράτος αποτυγχάνει ή είναι απρόθυμο) ως χορηγού κοινωνικής πρόνοιας και της έννοιας των αναξιοπαθούντων πολιτών ως δικαιούχων.


Αυτό που δεν φωτίζεται αρκετά σ’ αυτή τη συζήτηση είναι η πλούσια ιστορία των άτυπων κοινωνικών πρακτικών πρόνοιας που διατρέχουν τους οικονομικούς, οικογενειακούς, ταξικούς, φυλετικούς και έμφυλους φραγμούς, όπως επίσης οι νέες δυνατότητες για την οργάνωση της πρόνοιας μέσω της ανόδου των νέων κοινωνικών κινημάτων και ενός νέου πολιτικού ακτιβισμού. Στόχος του αφιερώματος είναι η επανεξέταση των κοινωνικών πρακτικών πέρα από τους υπάρχοντες θεσμούς του κράτους και της αγοράς και η απόπειρα διασύνδεσης του κράτους πρόνοιας με νέες μορφές κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης.

των Τζία Γαλάτη και Κωσταντή Καστριασσιανάκη

Όταν απευθύναμε το κάλεσμα για συμμετοχή στο αφιέρωμά μας για τις ʺΠόλεις σε Αναταραχήʺ, τον Νοέμβριο του 2009, στόχος μας ήταν να ενθαρρύνουμε τον προβληματισμό για τις συνθήκες στις πόλεις που ταράσσονται από την αμφιβήτηση, ανεξάρτητα αν αυτή κατευθύνεται εναντίον του κράτους, οικονομικών συμφερόντων ή πολιτικών ομάδων. Επισημάναμε ότι οι ταραχές που συγκλόνισαν την Αθήνα και άλλες ελληνικές πόλεις τον Δεκέμβριο του 2008 δεν ήταν μεμονωμένα ούτε αποκλειστικά ελληνικά φαινόμενα και επιχειρήσαμε να κατανοήσουμε τα γεγονότα αυτά υπό το φως των εμπειριών άλλων πόλεων, εξερευνώντας τον πολιτικό ρόλο που διαδραμάτισαν. Διατρέχοντας τις πολύ ενδιαφέρουσες συμμετοχές αυτού του τεύχους, ο/η αναγνώστης/τρια ενδέχεται να διαπιστώσει ότι οι πόλεις μπορούν στην πραγματικότητα να έχουν ενεργή συμμετοχή στην πολιτική ζωή των κρατών.


Περισσότερο από έναν χρόνο αργότερα, οι επιπτώσεις των πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων που βίωσαν οι Έλληνες είναι δύσκολο να αποτιμηθεί. Καθώς η ελληνική κυβέρνηση εφαρμόζει πρωτοφανή και αμφιλεγόμενα μέτρα σε μια χώρα που διέρχεται οικονομική και κοινωνικο-πολιτική κρίση, η Αθήνα, που έχει ιδιαίτερα πληγεί, βρίσκεται πάλι στην κεντρική σκηνή, με το αστικό τοπίο της να αντανακλά επιδεινούμενες οικονομικές συνθήκες και κλιμακούμενες πολιτικές εντάσεις.


Οι πόλεις σε αναταραχή μας υποχρεώνουν να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό που φτιάχνει μια κοινωνία ή μια κοινότητα, αντί να το θεωρούμε δεδομένο. Δοκιμάζουν την καταλληλότητα κάποιων αστικών θεσμών και την ικανότητά τους να διασφαλίσουν τη συνύπαρξη των κατοίκων. Η εγγύτητα που επιβάλλουν στους κατοίκους μπορεί να κατευνάζει και ταυτόχρονα να εντείνει τις κρίσεις. Όταν οι πόλεις και οι πλατείες, οι δημόσιοι χώροι αυτών των πόλεων γίνονται τόποι αυτών των αντιπαραθέσεων, μετατρέπονταιι εκ των πραγμάτων σε θεσμούς που ενσαρκώνουν την πόλωση, όπου προκαλούνται ανταγωνισμοί και οι γραμμές χαράσσονται ξανά και ξανά. Ωστόσο, αυτές οι εκρήξεις βίας, αποτελούν στιγμές μιας συνεχιζόμενης διαδικασίας που έχει βαθύτερες ρίζες και μακροπρόθεσμες επιδράσεις.


Οι συνεντεύξεις και τα άρθρα που παρουσιάζουμε εδώ δεν ισχυρίζονται ότι αφηγούνται ολόκληρη την ιστορία πόλεων ή πολιτειών, προσφέρουν όμως ένα καλειδοσκόπιο από ματιές που μπορούμε να μεταφέρουμε πιο πέρα, καθώς τα γεγονότα ξεδιπλώνονται στην Ελλάδα και αλλού. Η πόλη απλώνεται κάπου ανάμεσα στην απτή πραγματικότητα της σκληρής ασφάλτου και την ακόρεστη ανάγκη να φανταστεί και να εκπροσωπήσει τον εαυτό της, και επομένως δεν αποτελεί έκπληξη που τα κείμενα εδώ καλύπτουν μια γκάμα από προσεκτικές αναλύσεις μέχρι συνειδητούς ρεμβασμούς. Γράφοντας για τις πόλεις, ο συγγραφέας ωθείται προς αυτές τις δυο αυτές κατευθύνσεις. Καθώς συνεχίζουμε να ζούμε και να τις διοικούμε, θα μπορούσαμε να φέρουμε αυτούς τους μαγνήτες πιο κοντά.

Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση άνοιξε τη συζήτηση για την πιο δημοκρατική διακυβέρνηση της οικονομίας. Ερωτήματα για τις προοπτικές που δημιουργήθηκαν από την κρίση για την προοδευτική αναδόμιση της πίστωσης, της εργασίας, του κράτους πρόνοιας, και των δημόσιων επενδύσεων μοιάζει να βρίσκουν θέση στην επικρατούσα πολιτική ατζέντα. Αυτή η σειρά συνεντεύξεων προτείνει μια αρχική διερεύνηση για το ποιοι μηχανισμοί και θεσμοί του οικονομικού συστήματος θα πρέπει να μετασχηματιστούν, ποιοι να καταργηθούν, και τι θα μπορούσε να αναδυθεί στη θέση τους. Οι συνεντεύξεις έγιναν στο πλαίσιο του συμποσίου της Σύμης που πραγματοποιήθηκε στον Πόρο το καλοκαίρι του 2010.

Έχει περάσει πάνω από ένας χρόνος από τότε μας χτύπησε ο κατακλυσμός της κρίσης. Νωρίτερα, τον περασμένο Σεπτέμβρη, υπήρξε μια αρχική έκρηξη ενθουσιασμού μέσα στην αριστερά πως τα χρόνια του αχαλίνωτου νεο – φιλελεύθερου καπιταλισμού της ελεύθερης αγοράς είχαν φτάσει στο τέλος τους. Επιτέλους είχαμε δικαιωθεί για τις κριτικές μας και την πολιτική μας ύστερα από αυτό που για χρόνια φαινόταν σαν την πιο παρατεταμένη ραγδαία ανάπτυξη στην ιστορία του Καπιταλισμού. Ωστόσο, η ελπίδα για μια πιθανή επαναφορά στην ισορροπία των κοικωνικο- οικονομικών προτεραιοτήτων και μια μεταστροφή των ταξικών δυνάμεων, εν δυνάμει μέσω αυτής της επονομαζόμενης «‘νέας’ Νέας Κοινωνικοοικονομικής Πολιτικής» (New Deal) αποδείχτηκε βραχύβια.


Ο Mike Davis απέδειξε αρκετά νωρίς ότι η λύση της νέας Κοινωνικοοικονομικής Πολιτικής για την κρίση του 1929 προέκυψε κυρίως σαν μια αντίδραση προσαρμογής σε μια οργανωμένη, στρατευμένη δύναμη στις ΗΠΑ, με την ιδεολογική απειλή της Σοβιετικής Ένωσης να προβάλει απειλητικά, και με το Μαρξισμό ακόμη να αποτελεί μια σημαντική έμπνευση για την Αμερικάνικη πνευματική ζωή, πιέσεις που δεν υφίστανται τώρα.


Έχει φυσικά υπάρξει η αποκαλούμενη εθνικοποίηση μεγάλων τμημάτων του Αγγλο- Αμερικάνικου τραπεζικού συστήματος. Για αρκετούς σχολιαστές αυτό από μόνο του είναι τρανή απόδειξη πως ο νεο- φιλελευθερισμός έχει λήξει σαν επικρατούσα ιδεολογία. Κι όμως αυτό προϋποθέτει παρεμβάσεις σε αγορές, και οι κυβερνητικοί κανονισμοί αντιτίθεται στη νεο- φιλελεύθερη διακυβέρνηση. Αντί να κατασκευάζουμε νεο – φιλελευθερισμό μέσα από τη διχοτομία των αγορών ενάντια στα κράτη και απελευθέρωση τιμών εναντίον ρύθμισης, είναι ίσως πιο εποικοδομητικό να το δούμε σαν μια συγκεκριμένη μορφή κρατικής παρέμβασης σε κοινωνικές, οικονομικές κι άλλες σχέσεις. Υπάρχει μεγάλη προϊστορία μεγάλων κρατικών παρεμβάσεων για να αποτραπεί η οικονομική κρίση και απαλλαγές τραπεζών στο Βόρειο ημισφαίριο κατά τη διάρκεια της Νεο- φιλελεύθερης εποχής και οι πρόσφατες παρεμβάσεις των διοικήσεων Bush και Obama μπορούν να ειδωθούν μόνο σαν τις πιο δραστικές εκφάνσεις αυτού.


Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το μέγεθος των πρόσφατων κυβερνητικών παρεμβάσεων θα μπορέσει τουλάχιστον να προκαλέσει την ίδια την ηγεμονική αυτοπροβολή του νεο – φιλελευθερισμού σαν μια ιδεολογία απελευθερωμένων οικονομιών, ελεύθερων αγορών κι ελάχιστης κυβερνητικής παρέμβασης. Εδώ πάλι χρειάζεται να φανούμε προσεκτικοί. Ο Νεο – φιλελευθερισμός μοιάζει να επιβιώνει συνεχώς ενώπιον των δικών του ολοφάνερων αντιφάσεων. Πολύ πρόσφατα μπορούμε να σκεφτούμε πως οι μαζικές απαλλαγές των τραπεζών νομιμοποιήθηκαν από απόφθεγμα «πολύ μεγάλος για να αποτύχει». Ωστόσο πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ότι αυτές οι ίδιες οι εταιρείες που έλαβαν χρήματα ως εγγύηση είχαν σα συνέπεια να γίνουν ακόμη μεγαλύτερες. Η J.P. Morgan Chase έχει τώρα περισσότερο από $1 για κάθε δέκα σε κατάθεση στις ΗΠΑ.


Μια εξαιρετικά άβολη πραγματικότητα για τους προοδευτικούς ήταν η σποραδική κι αδύναμη ανταπόκριση των εργατικών τάξεων στην κρίση, τουλάχιστον σε σχέση με τη σπουδαιότητα των γεγονότων. Στη διάρκεια της ιστορίας ο συνδικαλισμός δεν ήταν ποτέ δυνατός απέναντι στην οικονομία, εν μέρει γιατί οι ίδιες οικονομικές κρίσεις βιώνονται σαν μια απρόσωπη αφηρημένη δύναμη. Κάποιοι από τους συγγραφείς σ’ αυτό το τεύχος παίρνουν αυτή την αφαίρεση σοβαρά, και την βλέπουν σαν μια πρόσκληση για να εξερευνήσουν πιο προσωπικούς χώρους και συναισθήματα που έχει φτάσει να καταλαμβάνει αυτή η κρίση στις καθημερινές ζωές των ανθρώπων.


Μέχρι στιγμής, η ηγεμονική ερμηνεία της κρίσης ήταν κατά πολύ ηθικολογική· άπληστοι τραπεζίτες και διεφθαρμένη ‘wall street’ (Σοφοκλέους) ενάντια σε μια τίμια ‘main street’ (Αγορά).


Αυτή η κουβέντα έχει προκαλέσει κι αρκετή συγκεκριμένη ανάλυση. Υπάρχει μια υποβόσκουσα ιδέα από πολλούς σχολιαστές ότι η κρίση έχει κορυφωθεί λόγω οικονομικών υπερβολών που δεν βρίσκονταν σε συγχρονισμό με την πραγματική παραγωγική οικονομία.


Τα δοκίμια αυτού του τεύχους όλα με τον τρόπο τους απέχουν από τέτοιους δυαδικούς τρόπους σκέψης. Πολλά αρχίζουν εξερευνώντας πως τοποθετείται η σχέση μας με την αγορά, και πως αυτό επηρεάζει τον τρόπο που γενικά αντιλαμβανόμαστε την κρίση ως άτομα.


Κάποιοι από τους αρθρογράφους μας βοηθούν να εξετάσουμε σχολαστικά τη φαντασίωση πως η τίμια ρύθμιση μπορεί να μας επαναφέρει πίσω σε μια λιγότερο επιζήμια μορφή καπιταλισμού και προκαλούν την ιδέα πως η διαίρεση της «πραγματικής/ φανταστικής» οικονομίας είναι μια παραγωγική ιδέα μέσω της οποίας μπορούμε να ερμηνεύσουμε την κρίση. Επίσης στις σελίδες αυτού του ειδικού τεύχους, οι αναγνώστες ελπίζουμε να βρουν προσεκτικές αξιολογήσεις για κάποιες από τις αναδυόμενες λαϊκιστικές ανταποκρίσεις στην κρίση, μέσα από τις πολιτιστικές βιομηχανίες και τα μέσα της μόδας, ανταποκρίσεις που μέχρι στιγμής μοιάζουν να κατάσχουν την ανάδειξη συζητήσεων που δίνουν το δικαίωμα να αντιμετωπίσουμε πιο συλλογικά τα φλέγοντα ζητήματα.


Arlen Dilsizian, επιμελητής αφιερώματος

Ένα κάλεσμα για συμμετοχές είναι πάντα ένα ενδιαφέρον πείραμα, μια ανοιχτή πρόκληση. Δεν ξέρει κανείς τι να περιμένει και ελπίζει μόνο για κάτι συναρπαστικό. Αυτό το αφιέρωμα του Re-public με θέμα Καινοτόμος Σχεδιασμός Υπηρεσιών για Όλους είναι μια τέτοια περίπτωση, ιδιαίτερα δεδομένου του τεράστιου εύρους αυτού του θέματος. Το αποτέλεσμα δείχνει ότι ο Σχεδιασμός Υπηρεσιών είναι πολύ δραστήριος διεθνώς. Αναπτύσσεται συνεχώς ως αντικείμενο ακαδημαϊκής μελέτης ενώ ταυτόχρονα επεκτείνεται σε διαφορετικά πεδία εφαρμογών.


Τα άρθρα που περιλαμβάνονται σε αυτό το αφιέρωμα παρασιάζουν μεγάλη ποικιλία από κάθε άποψη, και πραγματεύονται μία πλατιά γκάμα θεμάτων: από θεωρητικές αναζητήσεις για τη βιομηχανοποίηση των υπηρεσιών μέχρι προσχέδια πανεπιστημιακών προγραμμάτων σπουδών για σχεδιασμό υπηρεσιών, από τη διαχείριση απορριμμάτων στο Μπαγκλαντές μέχρι τη δημιουργία φιλικών προς τη δυσλεξία τάξεων στην Ελλάδα. Η αυξανόμενη σημασία των υπηρεσιών διεθνώς υποδεικνύει ότι η δημιουργία και η ανανέωση των υπηρεσιών θα αποτελέσει στο άμεσο μέλλον βασικό διακύβευμα για τις κοινωνίες γενικά και ειδικότερα για τη σχεδιαστική κοινότητα. Μιλώντας από την ελληνική οπτική γωνία, ο σχεδιασμός υπηρεσιών θα είναι ζωτικής σημασίας σε χώρες όπως η Ελλάδα όπου οι πολυπολιτισμικές προκλήσεις και τα περιβαλλοντικά ζητήματα έχουν μόλις πρόσφατα έρθει στο επίκεντρο του δημόσιου ενδιαφέροντος. Αναμένουμε ότι αυτό το αφιέρωμα θα εμπλουτίσει το λόγο για τον μετασχηματισμό των υπηρεσιών στην Ελλάδα, αλλά και γενικότερα. Τέλος, πιστεύουμε ότι αυτά τα κείμενα θα συνεισφέρουν στην ανάπτυξη μιας πιο ακριβούς και εξειδικευμένης ορολογίας, που είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη του δημόσιου διαλόγου.

Στην αρχή, έπεσα λίγο κατά τύχη πάνω στον όρο ‘διανθρωπισμός’. Ύστερα, έψαχνα για πολλούς μήνες στο Ίντερνετ γι’ αυτή τη λέξη. Ίσως επειδή, στην αρχή, περιορίστηκα στο γαλλόφωνο web, δεν συνάντησα, για αρκετό καιρό, καμιά αντίφαση. Ο ‘διανθρωπισμός’ έμοιαζε να είναι ένα ευρύ κίνημα ιδεών, με αόριστο, μεταβλητό περίγραμμα, με κάτι που έχει μια δυναμική. Για μένα, εκπροσωπούσε κυρίως την υλοποίηση, στο κοινωνικό πεδίο, πολλών σκέψεων και ερωτημάτων στα οποία είχα οδηγηθεί εδώ και δεκαπέντε χρόνια: για την κυρίαρχη θέση της συνείδησης σε σχέση με το νόημα της ύπαρξης, την ανθρωπιά ως διαδικασία σε εξέλιξη και όχι ως κατάληξη, την αγωνία του θανάτου ως κινητήρια δύναμη κάθε εξέλιξης/ τη διαρκή αναζήτηση μιας απρόσιτης αθανασίας…


Χρησιμοποίησα αυτόν τον όρο χωρίς αυτοσυγκράτηση και χωρίς δεύτερες σκέψεις.


Απ’ την αρχή, βέβαια, διαπίστωσα ότι η λέξη αυτή δεν είχε την ίδια έννοια στα στόματα όλων. Εάν για κάποιους παρέπεμπε σε ένα ευρύ σύνολο ερωτημάτων, για άλλους έμοιαζε να ανταποκρίνεται σε ένα πολύ πιο θετικιστικό όραμα του μέλλοντος, αλλά κατά την άποψή μου, εκείνη τη στιγμή, ήταν πολύ φυσιολογικό αυτή η πολυμορφική, εύπλαστη, έννοια, που επιδέχεται διαστρέβλωσης, να ερμηνεύεται διαφορετικά απ’ τον καθένα.


Σιγά-σιγά, όμως, συνειδητοποίησα ότι υπήρχε, στο νεφέλωμα στο οποίο κινούμουν, μια τάση να δοθεί στη λέξη ‘διανθρωπισμός’ μια σημασία περιορισμένη, ‘ιστοριοποιημένη’ και αρτηριοσκληρωτική, η οποία θα την απονέκρωνε.


Για πολλούς συγγραφείς, ιδίως μεταξύ αυτών που συνόδευσαν τις προόδους αυτής της λέξης από τη γέννησή της, κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970,[1] ο ‘διανθρωπισμός’ μοιάζει αμετάκλητα συνδεδεμένος με ένα πολύ ειδικό πλαίσιο συνώνυμο της πληθωρικότητας, εκείνο της Καλιφόρνιας των χίππις και, αργότερα, των Geeks της Silicon Valley. Δεν σήμαινε, στην καλύτερη περίπτωση, παρά υπερβολή, απλοϊκή μείωση, έλλειψη σοβαρότητας και ευθύνης, και στη χειρότερη περίπτωση, σεκταρισμό ή ψευτο-θρησκεία[2] και αποτελούσε, σε κάθε περίπτωση, ύβρι.


Για άλλους, η λέξη ‘διανθρωπισμός’ δεν είναι καταραμένη, είναι όμως αρκετά στιγματισμένη από σφάλματα που διαπράχθηκαν στα νιάτα της και την έκαναν να μην έχει καλό όνομα. Στην καλύτερη περίπτωση, η WTA προσπάθησε να της δώσει ένα πιο λαμπερό επίθετο, ’δημοκρατικός’, αλλά τελικά το έκανε, φαίνεται, για την εγκαταλείψει μια ώρα αρχύτερα.[3] Η επιθυμία τους να της δώσουν μια αριστερή απόχρωση, αλλά κυρίως να την απαλλάξουν από τα παλιά κουρέλια της, φαίνεται από την προτίμησή τους για τον όρο ‘τεχνοπροοδευτισμός’.[4]


Οι λέξεις ‘Ανθρωπότητα +’ (Humanity +), ‘Βελτίωση του ανθρώπου’ (Human enhancement), ‘Αυξημένη ανθρωπότητα’ (Augmented humanity) μοιάζουν να συγκεντρώνουν σήμερα τις προτιμήσεις. Ο ‘διανθρωπισμός’ μοιάζει με παρία! Για ορισμένους, η ιστορική μοίρα του έχει ήδη σφραγιστεί.


Εντάξει. Και λοιπόν; Τι σημασία έχει, αυτός ό όρος κι όχι άλλος; Για να ορίσουμε ένα άπιαστο νεφέλωμα, που μεταβάλλεται τόσο γρήγορα, δεν θα ήταν καλύτερα να μη χρησιμοποιήσουμε καμιά ονομασία; Στην εποχή της επικοινωνίας των αποκεντρωμένων δικτύων, ο καθένας θα είναι ελεύθερος να χρησιμοποιεί τις λέξεις που θέλει, δίνοντας τους την έννοια που θέλει.


Έχω, όμως, μια προσκόλληση στη λέξη ‘διανθρωπισμός’. Έτσι κι αλλιώς πιστεύω ότι τα μέσα ενημέρωσης και το κοινό θα επιδιώκουν, όλο και περισσότερο να δώσουν ένα όνομα σ’ αυτό το νεφέλωμα. Καλύτερα λοιπόν να επιλέξουμε αυτό το όνομα παρά να μας επιβληθεί. Πιστεύω επίσης πως για πολλούς ανθρώπους, μεταξύ των οποίων κι εγώ, είναι σημαντικό από τη στιγμή που ταξινομούμαστε, να ταξινομούμαστε τουλάχιστον με έναν όρο που έχει νόημα.


Ο ‘διανθρωπισμός’ έχει το πλεονέκτημα να είναι χτισμένος πάνω σε μια λέξη που εδώ και πέντε αιώνες φέρει ορισμένες από τις αξίες για τις οποίες υπάρχει η μεγαλύτερη συναίνεση στον πλανήτη, τη λέξη ‘ανθρωπισμός’.


Ο ‘διανθρωπισμός» μπορεί, εάν οι κοινότητες που τον χρησιμοποιούν γίνουν ένθερμοι υπέρμαχοί του, να μην αποκτήσει τη σημασία ενός ανθρωπισμού, που έχει μεταμορφωθεί τόσο πολύ που έχει χάσει την ταυτότητά του, ούτε τη σημασία μιας διαστροφής του ανθρωπισμού και της ανθρωπότητας, αλλά τη σημασία ενός βαθύτερου ανθρωπισμού, που μπορεί να ξεπεράσει τα όρια του, ενός ανθρωπισμού υπερβατικού, μετουσιωμένου.


Σημείωση: Ο Ιταλός Giovanni Pico della Mirandola, ο εμπνευστής του μεγάλου Έρασμου, ήταν, φαίνεται, ο ‘πρίγκιπας των ανθρωπιστών’. Από το τέλος του 15ου αιώνα, σε ηλικία μόλις είκοσι τεσσάρων χρονών, ο Pico έλεγε απευθυνόμενος στον Άνθρωπο: ‘είναι η δική σου κρίση {…} που θα σου επιτρέψει να ορίσεις τη φύση σου’.[5] Αυτή η σύντομη φράση μου φαίνεται ότι συνοψίζει όλα τα ερωτήματα με τα οποία βρισκόμαστε αντιμέτωποι, και είναι οι λέξεις ενός από τους πατέρες του ‘Ανθρωπισμού».


Marc Roux, επιμελητής αφιερώματος


Σημειώσεις

[1] R. Sussan, Les Utopies Posthumaines (Οι μεταανθρώπινες ουτοπίες), 2005, σελ. 150

[2] Βλέπε για παράδειγμα το άρθρο του J. De Thezier σε αυτό το τεύχος.

[3] Η WTA (World Transhumanist Association- Παγκόσμια Διανθρωπιστική Ένωση) αποφάσισε να αλλάξει σταδιακά το όνομά της και να ονομαστεί Humanity +. Στους κόλπους της γαλλικής διανθρωπιστικής ένωσης υπήρξε σοβαρός προβληματισμός να εγκαταλειφθεί ο όρος ‘διανθρωπιστής’ και να υιοθετηθεί ο όρος ‘ Technoprog!)

[4] Βλέπε το άρθρο του James Hughes σε αυτό το τεύχος και τη συνέντευξη του στο 2ο μέρος του αφιερώματος.

[5] Giovanni Pico della Mirandola, De hominis dignitate, Πρόλογος και μετάφραση: Yves Hersant.

Η παρούσα οικονομική κρίση έχει αναδείξει πολλά από τα πολιτικά χαρακτηριστικά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε πρώτη φάση ανέδειξε τις αδυναμίες και αποκάλυψε τους θεσμικούς και πολιτικούς περιορισμούς της. Η Ευρώπη εμφανίστηκε, όπως συχνά άλλωστε, ως άθροισμα εθνικών συμφερόντων και πολιτικών. Σε δεύτερη φάση ωστόσο άρχισε να επιδεικνύει τα δυνατά της σημεία και συγκριτικά της πλεονεκτήματα. Με συνεργασία και συντονισμένη δράση είναι μοναδικά ικανή να επηρεάσει τις παγκόσμιες εξελίξεις.


Οι συνέπειες της κρίσης έχουν αρχίσει σταδιακά να γίνονται αισθητές σε παγκόσμιο επίπεδο. Απαιτούν νέες προσεγγίσεις και νέους τρόπους σκέψεις. Οι παραδοσιακοί τρόποι διακυβέρνησης δεν αρκούν πλέον για να αντιμετωπιστεί η κατάσταση που επικρατεί. Τα υφιστάμενα θεσμικά πλαίσια δεν έχουν τη δυνατότητα διαχείρισης της παγκόσμιας οικονομίας και αδυνατούν να προτείνουν λύσεις σε παγκόσμιο επίπεδο. Απαιτούνται νέα θεσμικά πλαίσια και νέοι τρόποι θεσμικής συνεργασίας ώστε να βγούμε από την παρούσα κατάσταση με βελτιωμένες και αποτελεσματικότερες δομές που είναι πιο κοντά στους πολίτες και ικανότερες να προστατεύσουν τα πλέον αδύναμε στοιχεία της παγκόσμιας κοινωνίας.


Η ευρωπαϊκή Ένωση ήταν, και είναι, ένα καινοτόμος θεσμός. Η ίδρυση της πριν από περισσότερα από πενήντα χρόνια στόχευε στην εξασφάλιση της ειρήνης και την προώθηση της συνεργασίας. Έχει επιτύχει και τους δύο σημαντικούς αυτούς στόχους. Δεν έχει όμως λάβει και την αντίστοιχη αναγνώριση. Αντίθετα συχνά αποτελεί το εξιλαστήριο θύμα για αποτυχημένες εθνικές πολιτικές. Κατηγορείται για πληθώρα λαθών, παραλείψεων, ή επιλεγμένων προσεγγίσεων συχνά μάλιστα αντιφατικών μεταξύ τους όπως: ελιτίστική προσέγγιση, απόμακρη στάση, φιλελευθερισμό και παρεμβατισμό, γραφειοκρατικές αγκυλώσεις και υπερδραστηριότητα, έλλειψη πολιτικού νου και ιδεολογική προσέγγιση, αδυναμία και παντοδυναμία, και είτε υπερβολική είτε ανεπαρκή κοινωνική προστασία.


Οι Ευρωπαίοι πολίτες είναι από τους πλέον πολιτικά δραστήριους πολίτες στον κόσμο. Σε εθνικά πλαίσια συμμετέχουν στις τοπικές και εθνικές συζητήσεις, επηρεάζουν την ατζέντα και αξιοποιούν τις μεγάλες δυνατότητες επικοινωνίας που διαθέτουν. Η συμμετοχή όμως σε ευρωπαϊκό επίπεδο υστερεί σαφώς σε σχέση με το εθνικό και τοπικό επίπεδο.


Δύο παράγοντες επηρεάζουν αρνητικά τη συμμετοχή των πολιτών.


Οι πρώτοι μπορούν να χαρακτηριστούν σαν τεχνοκρατικοί παράγοντες. Η ΕΕ ξεκίνησε ως διαδικασία των πολιτικών ελίτ με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να χαράζει πολιτική συνειδητά αποκομμένη από τις εθνικές πολιτικές του Συμβουλίου και τις κομματικές πολιτικές επιλογές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο εθνικό επίπεδο. Είναι ένα ομολογουμένως πολύπλοκο θεσμικό οικοδόμημα και παράγει πολιτικές σε τέτοιες ποσότητες και σε τέτοιο βάθος που συχνά δυσχεραίνει την κατανόηση και αξιολόγηση τους από την πλευρά των πολιτών. Έτσι, έχουμε μια ΕΕ με ευρύτατη διασύνδεση θεσμών και αγορών, είτε οικονομικών είτε πολιτικών αλλά ταυτόχρονα απουσία κοινών πολιτικών και πολιτικών προσεγγίσεων, ιδιαίτερα στα μάτια των πολιτών της Ευρώπης.


Οι δεύτεροι μπορούν να χαρακτηριστούν ως πολιτικοί παράγοντες. Τα ευρωπαϊκά θέματα σπανίως αγγίζουν τη φαντασία των πολιτών. Σπανίως κεντρίζουν το ενδιαφέρον. Ο διάλογος ακόμα σπανιότερα, αφορά ευρωπαϊκά θέματα και η πολιτικοποίηση των διαδικασιών διενεργείται σε εθνικό επίπεδο. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο προσπαθεί μεν, και με κάποια επιτυχία, αλλά παραμένουν πολλές ελλείψεις. Σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο, (EB 69, Άνοιξη 2008) το ΕΚ είναι ο ευρωπαϊκός θεσμός που τυγχάνει τις υψηλότερης εμπιστοσύνης από τους πολίτες αλλά ταυτόχρονα θεωρείται και «αναποτελεσματικό».


Η βελτίωση της αποτελεσματικότητας της Ευρώπης προϋποθέτει θεσμούς που λειτουργούν, ισχυρή ηγεσία, πολιτική νομιμοποίηση και τη συμμετοχή των πολιτών σε κοινές βάσεις. Οι πολίτες δεν είναι πάντα ενήμεροι, και όταν είναι, δεν αντιλαμβάνονται πάντα τη σημασία της νομιμοποίησης δια της παραγωγής πολιτικών (output legitimacy).


Αν και έχουν αποφασιστεί πάρα πολλές, και πολύ σημαντικές πολιτικές σε ευρωπαϊκό επίπεδο, έχουν πολλάκις είτε καλυφθεί από ένα πέπλο πολυπλοκότητας είτε έχουν πέσει θύματα στις διλημματικές, και ενίοτε υποθετικές προσεγγίσεις σε εθνικό επίπεδο. Σε αυτό φέρουν ευθύνη και οι πολιτικοί. Η ΕΕ δεν πιστώνεται στο δέοντα βαθμό τις θετικές αποφάσεις, ενώ χρεώνεται υπέρμετρα τις αρνητικές. Επίσης, έχουμε συχνά την από κοινού, εσκεμμένη συσκότιση των διαχωριστικών γραμμών μεταξύ των ευθυνών σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο που επηρεάζει αρνητικά την αξιοπιστία και εν τέλει τη λογοδοσία. Οι πολίτες νιώθουν αποκομμένοι από μια απόμακρη διαδικασία.


Οι συγγραφείς του παρόντος τεύχους αναγνωρίζουν τις δυσκολίες που δυσχεραίνουν τη συμμετοχή των πολιτών στην ευρωπαϊκή πολιτική.


Αναλύουν ευρέως τους λόγους που έχουν οδηγήσει σε αυτή την κατάσταση και προτείνουν λύσεις που επίσης καλύπτουν ευρύ φάσμα πολιτικών προτάσεων όπως διασυνοριακές υποψηφιότητες και ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα, νέα θεσμικά πλαίσια κοντά τους πολίτες, που θα απευθύνονται στις ευαισθησίες τους, και που θα προβάλουν την Ευρώπη διαφορετικά. Οι περισσότεροι αναγνωρίζουν ότι υπάρχει ανάγκη πολιτικής ηγεσίας ως αποτέλεσμα, αλλά και ως παράγοντας, μιας αυξημένης πολιτικής συμμετοχής.


Η συζήτηση στην Ευρώπη που καλείται να προσαρμοστεί, επικεντρώνεται σταδιακά στη συμμετοχή των πολιτών στις ευρωπαϊκές διεργασίες, στη λήψη αποφάσεων και στην πολιτική ατζέντα. Η Ευρώπη έχει ευθύνη να προτείνει εναλλακτικές προτάσεις για τα παγκόσμια προβλήματα. Είναι αποτελεσματικότερη όταν οδηγεί δια του παραδείγματος με τρόπους που προστατεύουν τους πολίτες και που δημιουργούν θετικά προηγούμενα για το μέλλον. Καλείται να ξεπεράσει τα εμπόδια, να υπερβεί τον κυνισμό προς την πολιτική και τους πολιτικούς μέσα από πραγματικά ευρωπαϊκές πολιτικές προτάσεις που συνδυάζουν τις αξίες, τα συμφέροντα και τα πιστεύω των ευρωπαίων πολιτών. Καλείται δηλαδή ουσιαστικά να επιστρέψει στο αρχικό της σχέδιο.

Γιάννος Μητσός, επιμελητής αφιερώματος

Στις προσωπικές μας ιστορίες, το πέρασμα των συνόρων μπορεί να προκαλεί διαφορετικές, και συχνά αντιφατικές, αναμνήσεις, αισθήματα, και εμπειρίες. Ενάντια στην επαναλαμβανόμενη ρητορική για την ασφάλεια που αντιμετωπίζει το πέρασμα των συνόρων σαν μια απειλή για την προστασία του έθνους, του κράτους ή των πολιτών, τα κείμενα του πρώτου μέρους του αφιερώματος αντιπαρέταξαν την ποικιλομορφία και την αμφισημία. Σε αυτό το πλαίσιο, το πέρασμα των συνόρων γίνεται το πεδίο όπου η σεξουαλικότητα, η ταυτότητα, και η κίνηση επανα-διατυπώνονται και επανα-διαπραγματεύονται. Η ποικιλομορφία και η αμφισημία δεν μπορούν, πάντως, να κρύψουν τη βία που εμπεριέχεται στην αστυνόμευση και στο πέρασμα των συνόρων. Δεν μπορούν ακόμα να αποσιωπήσουν το γεγονός ότι αυτή η βία σεξουαλικοποιείται και εξομαλύνεται σαν μια αναγκαία και αναπόφευκτη ‘ιεροτελεστία μύησης’ για όλους του ξένους. Έτσι, η βία του περάσματος των συνόρων υπερβαίνει τη στιγμή και τις προσωπικές μας εμπειρίες και είναι πανταχού παρούσα στις έμφυλες σχέσεις εξουσίας και εντός των συνόρων.


Το δεύτερο μέρος του αφιερώματος επικεντρώνεται στις πολιτικές για τη μετανάστευση και το φύλο. Οι ανταγωνιστικές αντιλήψεις της μετανάστευσης σαν κίνηση και της μετανάστευσης σαν απειλή έρχονται στο προσκήνιο σε όλα τα κείμενα που προσπαθούν να δείξουν προς μια διαφορετική σύλληψη του συνόρου. Με αυτή την οπτική, το ζήτημα δεν είναι μόνο η ξενοφοβική και έμφυλη αντίληψη του ‘εκτός των συνόρων’ αλλά και η εθνοκεντρική αντίληψη του ‘εντός’. Με μια αναστοχαστική διάθεση, αυτή η αντίληψη θέτει υπό αμφισβήτηση το ακαδημαϊκό πλαίσιο που συνηθίζουμε να ακολουθούμε για να μελετήσουμε κοινωνικά θέματα, αλλά και το εθνοκεντρικό και έμφυλο πλαίσιο στο οποίο κινούνται και τα ακτιβιστικά αιτήματα. Ταυτόχρονα, δίνει τη δυνατότητα για έναν πιο πολιτικό λόγο για τη μετανάστευση και το φύλο, ένα λόγο που θα λαμβάνει υπόψη την αμφισημία και την ποικιλομορφία του ‘εντός’ των συνόρων. Αν υπάρχει ένα πράγμα που μπορούμε να ονομάσουμε ‘εντός’, τότε αυτό συγκροτείται ακριβώς μέσα από τη βία και τον ανταγωνισμό που εμπεριέχονται στις έμφυλες διαστάσεις του περάσματος των συνόρων.



Νέλλη Καμπούρη, επιμελήτρια αφιερώματος


Η προοπτική ένταξης της Τουρκίας εντάσσεται στην παραδοσιακής μορφής πολιτική διεύρυνσης της ΕΕ ή εγκαινιάζει μία νέα μορφή διεύρυνσης και άρα ένα νέο τρόπο διαχείρισης της υπό αναζήτηση ταυτότητας της ΕΕ και της υπό διαμόρφωση πολιτική γειτονίας της; Αυτή καθεαυτή η ερώτηση δεν τέθηκε στους συμμετέχοντες. Όμως, διαβάζοντας τα κείμενα τους, αυτή προκύπτει όχι πια ως ερώτηση αλλά ως διττή επιλογή, τελικά πολιτικής φύσης.


Στη πρώτη περίπτωση της παραδοσιακής μορφής πολιτικής διεύρυνσης της ΕΕ, το ενδιαφερόμενο υποψήφιο Κράτος λειτουργεί υπό το καθεστώς της ‘ικανότητας προσαρμογής’ όπου έχει ως κύριο στόχο του την ενσωμάτωση ενός συνόλου νομικών, πολιτικών και ρυθμιστικών κανόνων. Ο Jan Zielonka αναφέρει ότι ‘…οι υποψήφιες χώρες πρέπει να μοιάζουν περισσότερο με τα σημερινά κράτη μέλη … Η διεύρυνση αποτελεί άσκηση ισχύος ή επιρροής της Ε.Ε. Η Ε.Ε. εξάγει στις γειτονικές της χώρες τις δικές της μεθόδους κοινωνικής και οικονομικής διακυβέρνησης…’. Αντίστοιχα ο Αχιλλέας Μητσός εξηγεί ότι ‘Από τη μια πλευρά είναι εκείνοι που θέλουν και πιστεύουν στην προοπτική της ένταξης ως διαδικασίας εκδημοκρατισμού και εκσυγχρονισμού και από την άλλη πλευρά όσοι θέλουν την υποψηφιότητα για ένταξη ως διαδικασία πίεσης και καταναγκασμού…’. Επιβλητικός ή/και διακριτικά αφομοιωτικός ο παραδοσιακός μηχανισμός ένταξης οργανώνει την σχέση μεταξύ ΕΕ και υποψήφιου μέλους, εν προκειμένω της Τουρκίας, πάνω σε μια άνιση βάση με τελικό επιστέγασμα την ένταξη αυτή καθ’εαυτή. Ο Δημήτρης Τριανταφύλλου αποσαφηνίζει ότι ‘Η προώθηση της ‘ενταξιμότητας υπό την ιδιότητα του μέλους’ (membership inclusiveness) … διασφαλίζει ότι στο τέλος του δρόμου… η ένταξη θα είναι δεδομένη’. Σε αυτό το πλαίσιο, κύριος στόχος της Τουρκίας, όπως αναφέρει ο Χρήστος Τριαντόπουλος, πρέπει να είναι ‘…ο «εξευρωπαϊσμός» της τουρκικής κοινωνίας που θα επιτευχθεί μέσα από την πορεία των ενταξιακών διαπραγματεύσεων προς την είσοδο της ΕΕ και όχι τόσο απ΄’αυτή καθ’ αυτή η ένταξη στην ΕΕ’.


Αυτός ο μηχανισμός ένταξης αποτέλεσε τον βασικό πυλώνα των προηγούμενων κυμάτων διευρύνσεων – πρώτο κύμα θεσμικής και πολιτικής παγίωσης της γεω-ζώνης (Κράτη δυτικής Ευρώπης), δεύτερο κύμα γεωπολιτικής αναδόμησης (Κράτη ανατολικής και κεντρικής Ευρώπης, ανατολικά Βαλκάνια΄) – αλλά και του επερχόμενου τρίτου κύματος νομιμοποίησης αναδυόμενων Κρατών (δυτικά Βαλκάνια). Ο Andrew Moravcsik μας θυμίζει ότι ‘… όπως επισημαίνουν φιλελεύθεροι θεωρητικοί, η αλληλεξάρτηση μεταξύ Τουρκίας και Ευρώπης είναι ασύμμετρη: Η διμερής αλληλεξάρτηση είναι πιο σημαντική για την Τουρκία παρά για την Ε.Ε. Το αποτέλεσμα: λιγότερα κίνητρα έχει η Ευρώπη να ευνοήσει την τουρκική ένταξη, παρά η Τουρκία να γίνει μέλος της.’ Στην περίπτωση της Τουρκίας, ο συγκεκριμένος μηχανισμός έδειξε να δυσλειτουργεί με αποτέλεσμα την δημιουργία έντονης πόλωσης ανάμεσα στους υπερμάχους και αντιπάλους της τουρκικής ένταξης στην ΕΕ. Ο Irving Horowitz περιγράφει ξεκάθαρα το τοπίο λέγοντας ότι ‘έχει ανακύψει μια περίεργη μάχη στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανάμεσα στους υπέρμαχους μιας οργάνωσης που δεν αποκλείει κανέναν, και μια πολύ πιο προσεκτική θέση των κυβερνήσεων παλαιότερων κρατών-μελών … που τώρα επιχειρηματολογούν άφοβα κατά της τουρκικής ένταξης στην Ε.Ε.’. Αυτή η πολωτική τάση με τη σειρά της οδήγησε στην σταδιακή εγκαθίδρυση του ‘ανοιχτού’ χαρακτήρα της διαδικασίας ένταξης και κατά συνέπεια στην συμπίεση των εκατέρωθεν δεσμευτικών προοπτικών. O Cengiz Aktar υπογραμμίζει ότι ‘… Η έλλειψη αξιοπιστίας της Ε.Ε. οφείλεται κυρίως στην αποτυχία της αρχής της αιρεσιμότητας (conditionality principle) … Προωθήθηκε ένα είδος αρνητικής αιρεσιμότητας… ζητώντας … μη ρεαλιστικούς όρους για την Τουρκία’.


Παραδόξως, το φιλελεύθερο διεθνιστικό επιχείρημα σύμφωνα με το οποίο η ΕΕ έχει μια δυναμική ικανότητα απορρόφησης ή έστω μια ικανότητα διαφοροποιημένων ή αποκεντρωμένων μορφών ένταξης μπορεί να οδηγήσει στην ενίσχυση ακραίων θέσεων με έντονα εθνοκεντρικά ή ευροκεντρικά χαρακτηριστικά. Ο Birol Yesilada εξηγεί ότι στην περίπτωση της Τουρκίας ‘… ο εκδημοκρατισμός δεν είναι μια απλή μονόδρομη σχέση η οποία οδηγεί στην προσχώρηση στην Ε.Ε. … Πρόκειται για μια διαδικασία που … εξαρτάται κυρίως από την ουσιαστικά υπεύθυνη στάση του άμεσα ενδιαφερόμενου’. Αν μια νέα πολιτική διεύρυνσης μπορούσε να στηριχθεί σε μια εκ των προτέρων εταιρική σχέση συνεπαγόμενη αμοιβαία ευθύνη, τότε ίσως το πολυτισμικό επιχειρήμα (culturalist argument), που ένθεν και ένθεν ενεργοποίειται για να συρρικνώσει όποια προοπτική, να έχανε την ισχύ του. Ο Josef Bordat σημειώνει ότι ‘πρέπει να μοιραστούμε τις κύριες ιδέες και να έχουμε κοινές τις βασικές αξίες, πριν σκεφτούμε για τη θέση της Τουρκίας ως κράτος-μέλος της ΕΕ. ….Ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπεια … πρέπει να είναι πέρα από στόχος ένταξης της Τουρκίας, και τρόπος προσέγγισης της χώρας αυτής …’. Η εγκαθίδρυση μιας οριζόντιας σχέσης μεταξύ του αναδόχου οργανισμού και του νέου υποψήφιου μέλους της επιβάλλει αλλαγή όχι μόνο στα δεδομένα διαπραγμάτευσης αλλά και στην οραματική πολιτική διεύρυνσης της ΕΕ (visionary politics).


Στο πλαίσιο μιας νέας πολιτικής διεύρυνσης θα μπορούσαν ίσως να αρθούν οι μονομερείς και μονοσήμαντες επιταγές των μηχανισμών εξευρωπαϊσμού έτσι ώστε να μειωθούν οι κοινωνικές και ταξικές συγκρούσεις – οι ‘προοδευτικοί’ δυτικότροποι εύποροι αστοί και τα ‘συντηρητικά’ χαμηλά στρώματα της ενδοχώρας – που τροφοδοτούνται εν μέρει από αυτούς. Επίσης, πιθανώς, ακολουθώντας με τέτοια λογική θα μπορούσαν να περιοριστούν τα φαινόμενα συστημικής και θεσμικής ρευστότητας που επέτρεψαν σε εγχώριους κομματικούς μηχανισμούς στην Τουρκία να μεταβάλλουν το ιδεολογικό και πολιτικό προφίλ τους ανάλογα με την χρονική συγκυρία. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Sevket Pamuk ‘… η νέα μεσαία τάξη επηρέασε την μεταμόρφωση και τη μετριοπάθεια του ΑΚΡ, όπως επίσης την εκλογική επιτυχία του… το όραμα για ένταξη στην Ε.Ε. ήταν πολύ κρίσιμο σε ό, τι αφορά την πρόοδο της μεταρρύθμισης και της ατζέντας του εκδημοκρατισμού…’. Μια εκ των προτέρων εταιρική σχέση μεταξύ της ΕΕ και της Τουρκίας βασισμένη στην αμοιβαία ευθύνη δημιουργεί συνθήκες ουσιαστικής εγγύτητας. Ο Hugh Pope επισημαίνει ότι ‘… Η Τουρκία και η Ευρώπη αλλάζουν και … επικαλύπτονται όλο και περισσότερο (οικονομία, ιστορία, ευρω-τουρκική συνεργασία σε θέματα ασφαλείας κτλ)…. Η μη ένταξή στην Ε.Ε. είναι θέμα σωστής χρονικής στιγμής και όχι αποτέλεσμα μιας εγγενούς «μη ευρωπαϊκότητας»’. Θα μπορούσε κανείς να συμπληρώσει ‘σωστής χρονικής στιγμής και ισόρροπης διεύρυνσης’.

Φιλίππα Χατζησταύρου

επιμελήτρια αφιερώματος

Όταν οι πολιτικές σχετικά με τις κλιματικές αλλαγές τίθενται πάλι επί τάπητος, μια εύλογη αντίδραση θα ήταν ότι πρόκειται για ένα ακόμα, και ίσως το πλέον επίκαιρο θέμα, για το οποίο «έχουν ειπωθεί τόσα πολλά, αλλά έχουν γίνει τόσα λίγα». Κατά συνέπεια, είναι ομολογουμένως αρκετά δύσκολο να δεχτεί κανείς ότι μία συλλογή κειμένων μπορεί να προσφέρει κάτι παραπάνω στο διάλογο. Η γενίκευση των περιβαλλοντικών θεμάτων σε παγκόσμια κλίμακα, συμπεριλαμβανομένης και των κλιματικής αλλαγής, αποτελεί σήμερα μέρος της επικρατούσας πολιτικής ατζέντα. Οι πιο προοδευτικές δυνάμεις κατέληξαν φαινομενικά ότι κατά γενική ομολογία η περιβαλλοντική κρίση είναι κατά πρώτο λόγο ένα πολιτικό πρόβλημα, το οποίο απαιτεί λύσεις παγκοσμίου φάσματος και την εφαρμογή αυτών των λύσεων σε διεθνικό, εθνικό και τοπικό επίπεδο. Όμως, αυτό που φαίνεται να λείπει είναι η αποτελεσματικότητα αυτών των λύσεων ή τουλάχιστον ο φόβος ότι οι εν λόγω λύσεις δεν αρκούν για την επίλυση του προβλήματος και σήμερα δεν κάνουμε τίποτα αρκετά αποτελεσματικό για το ζήτημα της υπερθέρμανσης του πλανήτη.


Θα αποφύγουμε, ωστόσο, να ανάγουμε το διάλογο σε επίπεδο εγκυρότητας ή μη των επιστημονικών ενδείξεων σχετικά με την υπερθέρμανση του πλανήτη. Θα αποφύγουμε να συμμετέχουμε στο διάλογο για τον αντίκτυπο των σημερινών πολιτικών για το κλίμα ή για το αντίκτυπο της έλλειψης ανάληψης πολιτικής δράσης. Αντίθετα, η αφετηρία αυτού του αφιερώματος έγκειται στο ότι ακόμα κι αν υπάρχει κάποιος που απλά εστιάζει στο πρόβλημα μιας πιθανής κλιματικής καταστροφής, θα πρέπει να θίξει και το ζήτημα της παγκόσμιας δικαιοσύνης. Προσπαθήσαμε να θέσουμε ερωτήματα τα οποία αντιμετωπίζουν τις κλιματικές αλλαγές πρωτίστως ως ένα κοινωνικό πρόβλημα. Έχουμε επιδιώξει να διερευνήσουμε τις διασυνδέσεις ανάμεσα στην προστασία του περιβάλλοντος και την κοινωνική δικαιοσύνη:



• Ποια είναι ή ποια πρόκειται να είναι τα σημεία σύγκλισης ανάμεσα στις αναπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες, όσον αφορά τις πολιτικές για την κλιματική αλλαγή;
• Με ποιους τρόπους μπορεί η περιβαλλοντική πολιτική να συνδεθεί με την καταπολέμηση της παγκόσμιας φτώχειας;
• Υστερούν τα οικολογικά κινήματα και η περιβαλλοντική εκπαίδευση στην αντιμετώπιση ζητημάτων κοινωνικής ισότητας;
• Είναι οι «πράσινες αγορές» επωφελείς για το περιβάλλον και για την διαδικασία εκδημοκρατισμού των αγορών;
• Σε ποιο βαθμό, η στήριξη κοινωνικής δικαιοσύνης συνεπάγεται την προώθηση νέων, περισσότερο αποκεντρωμένων μοντέλων παραγωγής και διάθεσης ενέργειας;


Τα ερωτήματα δεν είναι καινοφανή, αλλά πιστεύουμε ότι πρέπει να διαπνέουν κάθε προοδευτική σκέψη για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Η διατύπωσή τους μοιάζει ξεκάθαρη, αλλά το θέμα είναι εάν «έχει ‘μείνει’ κάτι αριστερό να ειπωθεί» σχετικά με όλα αυτά.


Προς μια δημιουργική σύνθεση


Η προφανής αμφισημία του ερωτήματος γίνεται πιο ισχυρή μετά την αρχικό μας κάλεσμα για άρθρα. Παρόλο που τα περισσότερα από τα αρχικά ερωτήματα που έχουν τεθεί παραμένουν ανοιχτά, αυτό στο οποίο έχουμε καταλήξει είναι η ανάγκη για σύνδεση των διαφόρων προσεγγίσεων, ιδεών και οι πρακτικών. Αυτό στο οποίο έχουμε καταλήξει είναι μια κοινή αντίληψη ότι συνδεόμαστε με τον κόσμο γύρω μας με δυναμικούς και απρόβλεπτους τρόπους. Προκειμένου να εξετάσουμε τις κλιματολογικές αλλαγές, δεν πρέπει να είμαστε μόνο μεθοδικοί και πραγματιστές, αλλά πρέπει επίσης να είμαστε ανοιχτόμυαλοι ώστε να κατανοούμε νέα πρότυπα και να αναζητούμε πρωτότυπες προτάσεις.


Η πολυπλοκότητα των κοινωνικών/περιβαλλοντικών προκλήσεων μπορεί να ειδωθεί ως μια ευκαιρία για ελευθερία κινήσεων ανάμεσα στα διάφορα προβλήματα, καταστάσεις και κεκτημένες συμπεριφορές. Αυτή η ευελιξία δημιουργεί προτάσεις (προτάσεις επίλυσης) και κινήσεις ως προς την αναδιαμόρφωση και την επανεισαγωγή τους. Ας μην κάνουμε όνειρα για καινούριες κοινωνικές σχέσεις, ας συνεισφέρουμε με μια δημιουργική κι απροσδόκητη σύνθεση εννοιών και πρακτικών. Ας προσπαθήσουμε να ενσωματώσουμε τις προκλήσεις των ευρύτερων κινημάτων για τα κοινά αγαθά στις νέες σοσιαλιστικές ατζέντες.


Η “αριστερή στάση” απέναντι στην κλιματική αλλαγή δε μοιάζει επομένως απαραίτητα με έναν οδικό χάρτη, ο οποίος αποτελείται από κανόνες και προτεινόμενες ενέργειες. Θα μπορούσε αντί γι’ αυτό να ήταν μια πρόταση για πειραματισμό, ένας πειραματισμός ο οποίος θα είναι επικριτικός απέναντι στις τρέχουσες δομές παραγωγής και διανομής.

Η επιθυμία για προσέγγιση ανάμεσα στον κόσμο του ντιζάιν και αυτόν της πολιτικής, δύο πεδία θεμελιωδώς συναφή αλλά συχνά διαχωρισμένα από άγνοια, παρεξηγήσεις και προκατάληψη, ήταν ένα από τα βασικά κίνητρα πίσω από τη δημιουργία αυτού του αφιερώματος. Το κάλεσμα για συμμετοχές ζητούσε κείμενα τα οποία θα συζητούσαν τη σύλληψη του ντιζάιν ως ενός τομέα που θεωρείται όλο και περισσότερο διακλαδικός, συνεργατικός και βασισμένος σε μια συλλογική διαδικασία δημιουργίας. Τα κείμενα που επιλέχτηκαν επιδεικνύουν μία συναρπαστική ποικιλία απόψεων και συμπεριφορών απέναντι στο ντιζάιν και την εμπλοκή του στην κοινωνία. Το κοινό στοιχείο όμως στο οποίο συγκλίνουν είναι ο μεταβαλλόμενος ρόλος του σχεδιαστή και οι προκλήσεις που τίθενται στους επαγγελματίες σχεδιαστές από τις νέες συνθήκες.Ζούμε σε μια μεταβατική εποχή, και η δημιουργικότητα ανθεί σε περιόδους και τόπους μετάβασης. Οι συγγραφείς του αφιερώματος τονίζουν το ρόλο των ντιζάινερ για να προσελκύσουν τη συμμετοχή της κοινότητας, για να διευκολύνουν παρά να κηδεμονεύουν, για να λειτουργούν ως σύνδεσμοι και όχι ως ηγέτες.


Οι επερχόμενες αλλαγές είναι βέβαια απαιτητικές για την επαγγελματική κοινότητα και μπορούμε ίσως να ανιχνεύσουμε μια κάποια αμηχανία στην προσπαθειά της να τις εκφράσει. Η σύνδεση του ντιζάιν με μία ευρύτερη κατανόηση της δημιουργικότητας είναι ακόμα σε αναζήτηση λεξιλόγιου, εικονογραφίας, δομών και διαδικασιών που θα υποστηρίξουν αυτόν το νέο διάλογο. Οι εξελιγμένες τεχνολογίες της επικοινωνίας θα παίξουν σίγουρα έναν κρίσιμο ρόλο στην ανάπτυξη και τη διατήρηση ενός ήθους διανεμημένης δημιουργικότητας, παράλληλα με πιο παραδοσιακούς τρόπους κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Το βασικό είναι, όπως φανερώνει αυτό το αφιέρωμα, ότι η σύγχρονη σχεδιαστική σκέψη έχει διαποτιστεί από τη συνειδητοποίηση του βαθιά πολιτικού χαρακτήρα του ντιζάιν και από την αισιοδοξία ότι η κοινότητα του ντιζάιν μπορεί να συνεισφέρει θετικές αλλαγές στη ζωή των ανθρώπων.

Άρτεμις Γιάγκου, επιμελήτρια αφιερώματος

Για ορισμένους ανθρώπους η φράση «διασχίζοντας τα σύνορα» φέρνει στο νου εμπειρίες κινδύνου, κράτησης, εκφοβισμού και πόνου. Υπάρχουν άλλοι που φοβούνται να διασχίσουν τα σύνορα με αεροπλάνο. Κι άλλοι που απλά ενθουσιάζονται υπερβολικά με την ιδέα της περιπέτειας του ταξιδιού. Υπάρχει και ο φόβος των αεροδρομίων, του ελέγχου διαβατηρίων, των ελέγχων ασφαλείας… Και μετά υπάρχει κι η βαρεμάρα, η βαρεμάρα του περάσματος των συνόρων αυτών που ταξιδεύουν διαρκώς για δουλειές ή διασκέδαση. Ο φόβος, ο ενθουσιασμός ή η βαρεμάρα του περάσματος των συνόρων εγγράφονται σε συγκεκριμένους υλικούς και μη, χώρους στους οποίους παίρνουν μορφή θηλυκές και αρσενικές ιδιότητες, ενορχηστρώνοντας διαφορετικά περάσματα: στρατιωτικές εισβολές, μεταναστεύσεις, διακοπές, παράνομες διαδρομές, επαγγελματικά ταξίδια, επιστροφές.


Το κοινό σημείο των άρθρων που συμπεριλαμβάνονται σε αυτό το αφιέρωμα είναι ότι σκιαγραφούν τους έμφυλους τρόπους, με τους οποίους τέτοιου είδους περάσματα διαμορφώνονται και μεταβάλλονται. Επιπλέον, αυτό το αφιέρωμα δεν περιλαμβάνει μόνο κείμενα που φέρνουν στην επιφάνεια ανισότητες και ασυμμετρίες, αλλά και κείμενα που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τονίζουν τις πιθανότητες εναλλακτικών ταυτοτήτων και πρακτικών αντίστασης που παράγονται εντός τους.


Είναι στις διαπλοκές του φεμινισμού και του αντι-ρατσισμού, των κινημάτων των queer και των σεξουαλικών εργαζομένων όπου συμβαίνουν μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα περάσματα συνόρων θέτοντας σε αμφισβήτηση διχοτομήσεις της σεξουαλικότητας και του εθνικού ανήκειν. Κι όμως είναι δύσκολο τις βρούμε τις λέξεις για να τα περιγράψουμε. Ούτε η φεμινιστική σκέψη και ο ακτιβισμός ούτε η βιβλιογραφία για τη μετανάστευση και τα κοινωνικά κινήματα έχουν καταφέρει να αναφερθούν σε αυτά με έναν τρόπο που να αμφισβητεί τον ηθικοπλαστικό, α-σεξουαλικό λόγο της ασφάλειας, της παράνομης διακίνησης προσώπων και του ελέγχου των συνόρων. Ίσως αυτό συμβαίνει λόγω της έμφυτης αμφισημίας αυτών των περασμάτων που δεν έχει αρθρωθεί επαρκώς. Κι όμως ακόμα και με το να επικαλούμαστε την πιθανότητα κάποιων τέτοιων εναλλακτικών, οι θαυμαστοί, τρομακτικοί ή βαρετοί χώροι περάσματος των συνόρων μπορεί να ανοίξουν σε νέες μορφές αντίστασης.

Νέλλη Καμπούρη,  επιμέλεια αφιερώματος

Το ερώτημα που θέτει ο τίτλος του αφιερώματος: για τις πιθανότητες ενός ευτυχή ή ταραχώδη γάμου μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας και φιλελευθερισμού είναι παραπλανητικό. Το μυστήριο δυστυχώς ή ευτυχώς έχει τελεστεί εδώ και καιρό. Μπορεί κάποιος να το εντοπίσει χρονικά στη μετα-ψυχροπολεμική εποχή, όταν η Ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία αναγκάστηκε να αποποιηθεί όχι μόνο κάθε ιδεολογική συγγένεια με τον υπαρκτό σοσιαλισμό, αλλά συχνά και με την γενικότερη παράδοση του σοσιαλισμού και να στραφεί προς το λεγόμενο κέντρο. Αλλά ίσως θα άξιζε τον κόπο να υιοθετούσε κανείς και μια πιο ριζοσπαστική γενεαλογία, να ισχυριστεί ενδεχομένως ότι ο γάμος ήταν κατά κάποιο προσυμφωνημένος, ότι η ίδια η γένεση της σοσιαλδημοκρατίας μπορούσε να συμβεί μόνο μέσω ενός μερικού ασπασμού φιλελεύθερων αξιών. Αυτές οι φιλελεύθερες αξίες μπορούν με την ίδια οπτική να εντοπιστούν ακόμα και στον σοσιαλισμό του Μαρξ.


Το αρχικό ερώτημά μας μπορεί να είναι παραπλανητικό αλλά νομίζουμε ότι δεν είναι άστοχο. Συνήθως, η παραδοχή της σχέσης μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας και κάποιου είδους φιλελευθερισμού είναι ταμπού. Αυτό το ταμπού είναι ισχυρό και στην Ελλάδα. Κύριο αίτιο είναι η γενικευμένη τάση ταύτισης (κυρίως στην Ευρώπη) του φιλελευθερισμού με τον νέο-φιλελευθερισμό. Προφανώς το επιχείρημα στο οποίο βασίζεται το ταμπού είναι διάτρητο, προφανώς ο φιλελευθερισμός είναι μια πολύ πιο πλούσια φιλοσοφική και πολιτική παράδοση από τον ορίζοντα που καθορίζεται από την νέο-φιλελεύθερη εκδοχή του. Αν όμως περιοριστούμε στην αποκάλυψη αυτής της ανακρίβειας στην οποία βασίζεται αλλά και την οποία αναπαράγει το ταμπού δεν πρόκειται να αλλάξει κάτι – τα ταμπού δεν συνηθίζεται να καταρρέουν από την ασυγκράτητη ισχύ ορθολογικών επιχειρημάτων.


Το αφιέρωμα δεν έχει λοιπόν κανέναν τέτοιο στόχο ούτε θεωρητικό ούτε πολιτικό. Πολύ σπάνια τα κείμενα αναφέρονται στην ύπαρξη του ταμπού ή την ανάγκη κατάρριψης του. Αντιθέτως, το αφιέρωμα αναπτύσσεται σαν το ταμπού να μην υπήρξε ποτέ. Η προσέγγιση που προτείνουμε είναι ότι ανεξάρτητα αν είναι υποσχόμενη ή όχι, η σχέση φιλελευθερισμού και σοσιαλδημοκρατίας πρέπει πλέον να διευθετηθεί με σαφήνεια και συγκεκριμένες απαντήσεις.


Αυτό δεν σημαίνει ότι πρόκειται να φτάσουμε αυτόματα σε μία λίστα σωστών απαντήσεων και καλών πρακτικών. Για παράδειγμα, μερικοί από εμάς νομίζουν ότι οι φιλελεύθερες αξίες δεν συμβαδίζουν αναγκαστικά με νέο-φιλελεύθερες οικονομικές ιδέες και πρακτικές. Υπάρχουν – και υπήρξαν – πολλές φιλελεύθερες οικονομίες με καταπιεστικές αξίες. Η σοσιαλδημοκρατία θα μπορούσε να αφομοιώσει εξαιρετικά κοινωνικά φιλελεύθερες ιδέες χωρίς τον αυτόματο εναγκαλισμό του οικονομικού φιλελευθερισμού. Αυτή η θέση όμως προϋποθέτει την απόρριψη της Μαρξιστικής Αριστεράς η οποία συνδέει άρρηκτα την οικονομική διάσταση με την ιδεολογικοπολιτική. Εάν η θέση αυτή υιοθετηθεί, τότε η σοσιαλδημοκρατία είναι ένα – αλλά σημαντικό – βήμα μακρύτερα από την ριζοσπαστική αριστερά. Εάν η θέση αυτή απορριφθεί, τότε η κεντροαριστερά πρέπει να διαλέξει μεταξύ φιλελεύθερων ιδεών και ελεύθερης οικονομίας από τη μία και μη φιλελεύθερων ιδεών και συγκεντρωτισμού από την άλλη.


Άλλο από εμάς νομίζουν, αντιθέτως, ότι το πρόβλημα της σοσιαλδημοκρατίας σήμερα είναι ότι έχει πάψει να συνδέει αρκετά το οικονομικό με τα υπόλοιπα πεδία της ζωής, ότι έχει πάψει να αναζητά νέους τρόπους για να αντιμετωπίσει τα προβλήματα της ιδιοκτησίας και των τρόπων παραγωγής. Αλλά, σε αντιδιαστολή με τη νεοφιλελεύθερη παράδοση, άλλου τύπου φιλελευθερισμοί μπορούν να βοηθήσουν τη σοσιαλδημοκρατία να σκεφτεί και να υποστηρίξει την εξάπλωση νέων μορφών ιδιοκτησίας που δεν είναι ούτε ακριβώς κρατικιστικές, αλλά ούτε και ατομικές.


Ανεξάρτητα του αν έχουμε όλοι άδικο, αυτό που γίνεται σαφές είναι ότι η απλή διατύπωση της στενής σχέσης μεταξύ κάποιων μορφών φιλελευθερισμού με τη σοσιαλδημοκρατία δεν είναι πλέον επαρκής. Οι όποιες προτάσεις διασαφηνισμού δεν πρέπει να θέτουν γενικά ερωτήματα, τέτοια έχουν ειπωθεί ήδη πολλά. Οι εν λόγω προτάσεις είτε πρέπει να δίνουν απαντήσεις, είτε τα ερωτήματα που θέτουν πρέπει να είναι πολύ συγκεκριμένα και καθαρά.


Θέσαμε, αρχικά, πέντε τέτοιου είδους ερωτήματα στους συγγραφείς του αφιερώματος, ζητώντας τους να επικεντρωθούν σε ένα ή περισσότερα από αυτά



* Πρέπει η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία να διαφοροποιηθεί από την φιλελεύθερη αντίληψη της ελεύθερης αγοράς και αν ναι με ποιο τρόπο;

* Πρέπει η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία να ενστερνιστεί ένα φιλελεύθερου τύπου διαχωρισμό μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού;

* Μπορεί η σοσιαλδημοκρατία να αποφύγει την παγίδα του κρατο-κεντρισμού στηριζόμενη στη φιλελεύθερη εκδοχή του κοσμοπολιτισμού;

* Είναι σκόπιμο η σοσιαλδημοκρατία να αντιμετωπίσει τα ζητήματα της πολυπολιτισμικότητας και της αυξανόμενης παγκόσμιας κινητικότητας πληθυσμών στηριζόμενη στη φιλελεύθερη παράδοση του πλουραλισμού; Είναι πάντοτε ο ηθικός και πολιτικός πλουραλισμός συμβατός με μια σοσιαλδημοκρατική ατζέντα;

* Πρέπει η σοσιαλδημοκρατική ατζέντα να ενσωματώσει και να εφαρμόσει τις αρχές της διαβούλευσης, της συμμετοχής, και της δημόσιας λογικής στο σύνολο του πολιτικού πεδίου; Μπορεί να διασφαλίσει ότι αυτές θα οδηγούν απαραίτητα σε δημοκρατικά συμπεράσματα;


Η υποβολή των παραπάνω ερωτημάτων δεν προεξοφλεί φυσικά την οριστική και αμετάκλιτη απάντησή τους από τους συγγραφείς, όπως και δεν τους απαγορεύει να παρεκκλίνουν από αυτές, να θέσουν άλλα και πολλές φορές πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα από τα δικά μας. Το αφιέρωμα –ευτυχώς- είναι πολύ πιο πλούσιο από όσο εμείς το είχαμε αρχικά σχεδιάσει. Αυτή δεν είναι και η ουσία της συνεργατικής δουλειάς;


Το αφιέρωμα επιμελήθηκε ο Πάνος Παπούλιας.

Παραμένει η εκμετάλλευση η καίρια κοινωνική σχέση που διαμορφώνει την άυλη εργασία και την παραγωγή μεταξύ ομότιμων; Τι είδους κοινωνικότητας παράγει το ‘κοινωνικό web’; Με ποιο τρόπο αυτή η κοινωνικότητα αντιμετωπίζει το θέμα της πολιτισμικής διαφοράς; Ποια είδη ακτιβισμού είναι πιο παραγωγικό σε σχέση με το web 2.0; Πόσο απέχουμε από το να συνδέσουμε ουσιαστικά αυτό το είδος ακτιβισμών με κριτικές πρακτικές offline; Με σημείο εκκίνησης μια συζήτηση μεταξύ του Paul Hartzog και του Trebor Scholz αυτό το αφιέρωμα συνεχίζει να αποτυπώνει τα ευρύτερα πολιτικά ζητήματα που συχνά αγνοούνται από την απατηλή λάμψη του όρου “web 2.0″.

Υπάρχει κάτι καινοτόμο στην πολιτική του Σαρκοζύ; Μπορούμε να διακρίνουμε έναν αναδυόμενο Σαρκοζισμό; Αν είναι έτσι, ποια είναι τα συστατικά του στοιχεία και με ποιους τρόπους καταφέρνει να συνενώσει ετερόκλητες, ακόμα και αντιφατικές, θέσεις σε μία φαινομενικά ενιαία πολιτική ατζέντα; Και τέλος, είναι απαραίτητο να δημιουργηθεί ένας αντι-, ή ένας μη-, Σαρκοζισμός; Από τι μπορεί να αποτελείται; Το αφιέρωμα προσπαθεί να διερευνήσει, από μία κριτική σκοπιά, το φαινόμενο Σαρκοζύ.