Η Kingsolver θεωρεί την ερώτηση για το αν, εν όψει της αυξανόμενης ύπαρξης χρεών, μπορεί να υπάρξει ένα κοινωνικό κίνημα στις ΗΠΑ παρόμοιο με το El Barzón, ένα κίνημα οφειλετών στο Μεξικό ιδιαίτερα ορατό κατά τη διάρκεια και ύστερα από τη νεοφιλελεύθερη οικονομική κρίση του 1994. Η σημασία του χρέους του Αμερικάνου καταναλωτή για την παγκόσμια οικονομία (με ισχυρό δυναμικό για οφειλέτες να το οργανώσουν, αν αναγνωριστεί αυτή η σπουδαιότητα) έγινε αισθητή στις ΗΠΑ λόγω της αυξανόμενης οικιακής παρακολούθησης και των συνδέσμων μεταξύ νεοφιλελεύθερης πολιτικής και νεοσυντηρητικής Χριστιανικής λογικής στην κυβερνητική διοίκηση. Από τότε που δημοσιεύτηκε αυτό το άρθρο για πρώτη φορά, οι ΗΠΑ βίωσαν – μαζί με πολλές άλλες χώρες – την πιστωτική κρίση που προβλέφθηκε σ’ αυτό το άρθρο.


Τον Δεκέμβριο του 1994, τον πρώτο χρόνο που η Συμφωνία Ελευθέρου Εμπορίου της Βόρειας Αμερικής (NAFTA) άρχισε να εφαρμόζεται, το μεξικανικό πέσο υποτιμήθηκε και οι επενδυτές στη μεξικανική αγορά προχώρησαν σε μαζική μεταφορά των κεφαλαίων έξω απ’ τη χώρα. Αυτό προκάλεσε τη χειρότερη χρηματοοικονομική κρίση από την εποχή που ξεκίνησε η νεοφιλελεύθερη οικονομική αναδιάρθρωση στη χώρα, πριν από είκοσι χρόνια. Οι πραγματικές αποδοχές έπεσαν σε επίπεδα κατώτερα από αυτά που οι εργάτες κέρδιζαν πριν από δυο δεκαετίες (Dresser 1997), πολλοί δημόσιοι υπάλληλοι έπαψαν να λαμβάνουν τους μισθούς τους και τα μηνιαία επιτόκια στο καταναλωτικό χρέος ανέβηκαν κατά 100 % κι ακόμα περισσότερο. Για πολλούς ανθρώπους, η πληρωμή των πιστωτικών καρτών και των τραπεζικών δανείων έγινε αδύνατη. Το El Barzon, ένα κίνημα που είχε ξεκινήσει στις αγροτικές περιοχές στο βόρειο και δυτικό Μεξικό ( βλέπε Hernandez 2001, de Gramont 2001, H.Williams 2001, Wheat 1996), έγινε ορατό κι απέκτησε λόγο στην πολιτική, καθώς οι οπαδοί του κατέλαβαν τις ιδιοκτησίες που είχαν αναγκαστεί να επιστρέψουν, μπλόκαραν τις γέφυρες με τρακτέρ, γδύθηκαν στους δημόσιους δρόμους (λέγοντας ότι είχαν απογυμνωθεί από όλα τα υπάρχοντά τους από τη νεοφιλελεύθερη πολιτική) και διαδήλωσαν μαζικά στα κρατικά και ομοσπονδιακά κυβερνητικά κέντρα. Το δημόσιο πρόσωπο του El Barzon το 2006 μπορεί να θεωρηθεί , στο πολύπλοκο πεδίο της κοινωνικής διαστρωμάτωσης στο Μεξικό, ως προϊόν της μεσαίας έως και ανώτερης αστικής τάξη.


Μια δεκαετία αργότερα και καθώς η εφαρμογή της NAFTA ολοκληρώθηκε το 2009 σύμφωνα με το 15ετές χρονοδιάγραμμά της, τα επιτόκια στο καταναλωτικό χρέος έχουν γίνει απρόσιτα και για πολλούς από τους κατοίκους των Ηνωμένων Πολιτειών. Στη Νότια Καρολίνα, ένας αυξανόμενος αριθμός πελατών, τα τελευταία χρόνια, πλήρωνε το ηλεκτρικό, το γκάζι, το τηλέφωνο, το νοίκι, τις ασφάλειες, τα στεγαστικά δάνεια, και τώρα τα τρόφιμα, με πιστωτική κάρτα. Στις αρχές του 2005, καθώς το διάταγμα υπ. αρ. 256 για την Πρόληψη των Καταχρηστικών Πτωχεύσεων και την Προστασία του Καταναλωτή ήταν υπό συζήτηση και πλήθαιναν οι δηλώσεις πτώχευσης στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι συνθήκες θύμιζαν, κατά κάποιο τρόπο, εκείνες του Μεξικού, το 1995. Μερικά βραχυπρόθεσμα δάνεια που χορηγούνται με εγγύηση το μισθό για την πληρωμή άλλων χρεών έχουν πολύ υψηλά επιτόκια ( B. Williams 2001), ακόμη και κατά 300-500%, και ενδέχεται να επιδεινώσουν την φυλετική οικονομική αδικία (βλέπε Spence 2005).


Ως πολιτική οικονομική και ερμηνευτική ανθρωπολόγος, που ασχολήθηκα στη δεκαετία του 1990 με την επιτόπια επιστημονική έρευνα, σε πολλές περιοχές, για το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τη NAFTA, προέβλεψα τις επιδράσεις της στο Μεξικό και τις Ηνωμένες Πολιτείες (Kingsolver 2001). Αναρωτιόμουν, μάλιστα, για πολύ καιρό εάν θα υπήρχε ένα κοινωνικό κίνημα της μεσαίας τάξης, αντίστοιχο με το El Barzon, στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε περίπτωση που το χρέος σε σχέση με τις πραγματικές αποδοχές γινόταν αφόρητο, ή εάν ιδεολογικοί λόγοι θα απέτρεπαν κάτι τέτοιο.


Ο χορός εξουσίας και χρέους


Από τη στιγμή που το κυρίαρχο παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα έπαψε να έχει ως μέτρο το χρυσό κι άρχισε να βασίζεται στο χρέος ( Robbins 2005:99), εκείνοι που έχουν καταναλωτικό χρέος ( σε στεγαστικά και πιστωτικές κάρτες) έχουν αποκτήσει μια εξουσία στην οικονομία, γιατί η μηχανή του παγκόσμιου καπιταλισμού βασίζεται στις νέες πηγές χρέους για να δημιουργήσει νέες πηγές κέρδους (από πληρωμές επιτοκίων και τέλη) για τους επενδυτές. Αυτό που πρέπει να επεξεργαστούν ιδεολογικά οι οφειλέτες είναι ότι δεν διεκδικούν την εξουσία τους ( είτε επειδή δεν συνειδητοποιούν το ρόλο τους στην καθοδήγηση της οικονομίας, είτε επειδή φοβούνται τα αντίποινα εάν διεκδικήσουν την εξουσία τους, σταματώντας για παράδειγμα να καταναλώνουν ή αλλάζοντας τα καταναλωτικά πρότυπά τους). Θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε ψευδο- συνείδηση (Lykacs 1967), αλλά εγώ θεωρώ ότι είναι ένας χορός εξουσίας, καθώς πράγματι υπάρχουν μάσκες- όπως αυτή του ‘καταναλωτή’ στις Ηνωμένες Πολιτείες που αποσπά σημαντικά την προσοχή από την εστίαση στην εκμετάλλευση της διεθνικής εργασίας με τροφοδότηση της κατανάλωσης- όπως υπάρχουν επίσης χειρισμοί και ελιγμοί σε σχέση με αυτές τις μάσκες. Μια από τις μάσκες σ’ αυτό το χορό είναι ηθική: ο ισχυρός ρόλος των οφειλετών καλύπτεται στις Ηνωμένες Πολιτείες από μια νεοσυντηρητική χριστιανική ρητορική που χαρακτηρίζει το χρέος ως μη χριστιανικό, ανήθικο ή επαίσχυντο, κι αυτό έχει ως αποτέλεσμα να απομονώνει τα άτομα από μια πιθανή συλλογική δράση, καθώς ντρέπονται να γνωστοποιήσουν την κατάστασή τους στους άλλους. Υπάρχει επίσης η μάσκα της ‘μεσαίας τάξης’, εκείνων που έχουν τεράστια κεφάλαια στις Ηνωμένες Πολιτείες και που τα εισοδήματά τους βασίζονται κατά πολύ στα κέρδη από τα χρέη άλλων που υποτίθεται ότι ανήκουν στην ίδια κοινωνική τάξη.


Αντί να κάνουμε εικασίες σε σχέση με το γιατί εκείνοι που δημιουργούν το χρέος που καθοδηγεί την παγκόσμια οικονομία δεν αναγνωρίζουν και, πολύ περισσότερο, δεν ασκούν την εξουσία τους στις τράπεζες, τις εταιρίες, τα δημόσια ταμεία και τους διεθνικούς πιστωτές, οι ανθρωπολόγοι μπορούν να το ερευνήσουν εθνογραφικά, όπως έχει κάνει ο Brett Williams (2001, 2004). Μπορούμε να ρωτήσουμε ευθέως άτομα σε διάφορες περιοχές γι’ αυτά τα θέματα και να εντάξουμε τις αναλύσεις μας σ’ ένα συγκριτικό και ιστορικό πλαίσιο- και είναι ζωτικό να κάνουμε αυτή την έρευνα συνεργατικά, σε διάφορα πνευματικά πλαίσια ( π.χ. επιστημονικούς κλάδους, ακαδημαϊκούς/ ακτιβιστικούς, παγκόσμιο Βορρά /Νότο, φύλο, φυλή, τάξη ή πολιτικές διαιρέσεις) Ο Emilio Alvarez Longoria (2002:332) μας έχει δώσει, πιστεύω, εξαιρετικές συμβουλές για διεθνική συνεργατική έρευνα : ‘Η πρώτη πρόκληση είναι να αναπτύξουμε μια μορφή συνεργασίας που υπερβαίνει τη δυναμική πλούσια χώρα-φτωχή χώρα. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βρούμε τρόπους να επικοινωνήσουμε τις εμπειρίες με οριζόντιο τρόπο, που επιτρέπει την αμοιβαία γνώση’. Όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς στο Ribeiro Escobar (2006), πολύ συχνά, οι απόψεις των κοινωνικών επιστημόνων αγνοούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες, για λόγους που δεν έχουν να κάνουν μόνο με τη μετάφραση, αλλά και με τις ηγεμονικές πρακτικές γνώσης. Αυτό πρέπει να αμφισβητηθεί και να αλλάξει κι ίσως οι διανοητές των Ηνωμένων Πολιτειών να μετάσχουν περισσότερο στις παγκόσμιες συζητήσεις εάν υπάρξει μια πιο ρεαλιστική αίσθηση του ρόλου των Ηνωμένων Πολιτειών στην παγκόσμια οικονομία ( όπως προκύπτει από τις συναντήσεις της G- 20 στο Λονδίνο).


Η μεγαλύτερη μάσκα σ’ αυτόν τον κυκλικό χορό είναι εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών, ως φιγούρα που έχει τη δύναμη να υπαγορεύει τους όρους, ή να διαγράφει τα δάνεια των άλλων, ενώ οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο μεγαλύτερος οφειλέτης στην παγκόσμια κοινότητα. Εάν η Κίνα, για παράδειγμα, άλλαζε ξαφνικά τους όρους αποπληρωμής των χρεών για τις Ηνωμένες Πολιτείες, θα υπήρχε κρίση που δεν θα εξέθετε μόνο το φάσμα του χρέους των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά θα διατύπωνε εκ νέου τον όρο ‘εξάρτηση’.


Όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας


Για να επικεντρωθούμε στη σύγκλιση νεοφιλελεύθερης και νεοσυντηρητικής λογικής στην κυβέρνηση Μπους, εάν η φράση ‘συγχώρησε μας τα χρέη μας, όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας’ ( που αποδίδεται στον Ιησού στο κατά Ματθαίο 6:12 της Καινής Διαθήκης) εφαρμοζόταν στην παγκόσμια οικονομία, ποιοι θα ήμαστε αυτοί οι ‘εμείς’ που συγχωρούμε τα χρέη; Θεωρώ ότι είναι ενδιαφέρον που ο Pat Robertson της Χριστιανικής Συμμαχίας έκανε δηλώσεις τόσο για την απειλή που εκπροσωπεί ο πρόεδρος της Βενεζουέλας Τσάβες για τις Ηνωμένες Πολιτείες ( ή ίσως για τις νεοφιλελεύθερες καπιταλιστικές αξίες) όσο και για την ανάγκη να είναι οι Χριστιανοί απαλλαγμένοι από χρέη. Έκανε αυτή τη δήλωση στην επίσημη ιστοσελίδα του για να διασαφηνίσει την προτροπή του στις Ηνωμένες Πολιτείες να δολοφονήσουν τον πρόεδρο Τσάβες:

Έχει καταστρέψει την οικονομία της Βενεζουέλας για να τη μετατρέψει σε πλατφόρμα για κομμουνιστική διείσδυση και μουσουλμανικό εξτρεμισμό σε όλη την ήπειρο…Αυτός ο άνθρωπος αποτελεί τρομερό κίνδυνο κι αυτή είναι η δική μας σφαίρα επιρροής, γι’ αυτό και δεν μπορούμε να το αφήσουμε συμβεί. Έχουμε το δόγμα Μονρόε κι έχουμε άλλα δόγματα που έχουμε ανακοινώσει και, χωρίς αμφιβολία, είναι ένας επικίνδυνος εχθρός για τον Νότο μας, που ελέγχει μια τεράστια πηγή πετρελαίου που θα μπορούσε να μας κάνει πολύ κακό.


Δεν θέλω να πω ότι ο Pat Robertson μίλησε στο όνομα της αμερικανικής κυβέρνησης, σίγουρα όμως μίλησε στην κυβέρνηση Μπους. Μπορούμε να δούμε, σ’ αυτή τη δήλωση, τις διασυνδέσεις μεταξύ των ισχυρισμών για ηθική ανωτερότητα της ηγεμονίας των Ηνωμένων Πολιτειών στις Αμερικές, τη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική πολιτική και τις νεοσυντηρητικές χριστιανικές αξίες. Στην επίσημη ιστοσελίδα του, ο Pat Robertson δημοσιεύει επίσης μια μελέτη που λέγεται ‘Πώς να απαλλαχθείτε από τα χρέη’, στην οποία παραθέτει αναφορές από τη Βίβλο για να υποστηρίξει τον ισχυρισμό του ότι το χρέος ισοδυναμεί με δουλεία κι ότι οι Χριστιανοί δεν πρέπει να είναι χρεωμένοι. Σ’ αυτή τη μελέτη, ο Robertson ηθικολογεί για το ρόλο των οφειλετών, αναφέροντας την ατομική βουλιμία για εμπορική ικανοποίηση ως αιτία του χρέους (και όχι, για παράδειγμα, την νεοφιλελεύθερη πολιτική). Σε μια μελέτη για το χρέος της μεσαίας τάξης, οι Warren και Tyagi (2005) υποστηρίζουν ότι το πρόσφατο νομοσχέδιο για την πτώχευση ήταν ‘μια ηθική κρίση για τους πτωχεύσαντες’. Η ηθική κρίση για εκείνους που δεν μπορούν να πετύχουν στην ελεύθερη αγορά συνοδεύεται συχνά από στρατηγικούς ισχυρισμούς περί ‘διαφοράς’ (π.χ. φυλετικής) που επιχειρούν να δικαιολογήσουν ή να εξηγήσουν αυτή την αποτυχία στην αγορά ( Brett Williams 2001, 2004). Ισχυρίζεται επίσης ότι για το χρέος ή την απώλεια οικονομικής δύναμης ευθύνεται το άτομο και όχι μια δομική κατάσταση ή μια πολιτική.


Οι συζητήσεις που σχετίζονται με τη μεταρρύθμιση για την πτώχευση στις Ηνωμένες Πολιτείες αποκάλυψαν όχι μόνο ιδεολογικές εικασίες για την ανηθικότητα του οφειλέτη αλλά και για την αιτία του ίδιου του χρέους- κι ακόμη πιο σημαντικό σε ένα καπιταλιστικό πλαίσιο, την ανικανότητα αποπληρωμής του χρέους και την θεωρούμενη συγχώρεση ή επαναδιαπραγμάτευση του χρέους μέσα από δηλώσεις πτώχευσης. Οι αποφάσεις για το ποιος χρειάζεται συμπόνια και ποιος χρειάζεται αυστηρότητα, σε σχέση με την οικονομική πολιτική στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι όλο και περισσότερο αποφάσεις κρατικές παρά δημοκρατικές. Επαναλαμβάνουμε, ποιος είναι αυτό το ‘εμείς’ στη χριστιανική φράση ‘όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας’ και πόσο αλληλένδετη είναι η δύναμη να διαγράφεις τα χρέη (ή να διαπραγματεύεσαι εκ νέου τους όρους) με έναν εν δυνάμει φασισμό;


Εξημερώνοντας τον οφειλέτη


Εάν η παγκόσμια οικονομία βασίζεται στο χρέος για να αναπτυχθεί, τότε ο οφειλέτης πρέπει να εξημερωθεί για να υπάρχουν ευνοϊκές τριμηνιαίες εκθέσεις. Ο Pem Buck (2005) υποστηρίζει ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι πολίτες της μεσαίας τάξης, και όχι οι φτωχότεροι, είναι πιο πιθανό να υποστηρίξουν το φασισμό. Είναι επίσης η ομάδα που έχει πιθανώς τα περισσότερα χρέη σε πιστωτικές κάρτες. Η νομοθεσία για την πτώχευση του 2005, που στόχευε ως επί το πλείστον να κάνει την κήρυξη πτώχευσης πιο δύσκολη για τη μεσαία τάξη, πρέπει να θεωρηθεί ως μια μορφή πειθάρχησης της μεσαίας τάξης (ή εξημέρωσης των οφειλετών) έτσι ώστε να εξασφαλίσει ότι ο χορός του χρέους θα συνεχιστεί χωρίς διακοπή ή χωρίς δημόσια συνειδητοποίηση της εξουσίας των χρεωμένων έναντι των πιστωτών τους. Η απειλή της φυλακής, υποστηριζόμενη από την απειλή της κρατικής βίας, καραδοκεί εάν η νόμιμη επαναδιαπραγμάτευση των όρων του χρέους δεν αποτελέσει λύση. Από τη στιγμή που οι μισές από τις πτωχεύσεις σχετίζονται με ολίσθημα στην κάλυψη της περίθαλψης από τους εργοδότες (Himmelstein, Warren, Thorne και Woolhandler 2005) και οι άλλες μισές μοιάζουν να συνδέονται με την απώλεια θέσεων εργασίας με άλλους τρόπους, αυτό το γενικό πρότυπο μπορεί να ερμηνευθεί ως ένας τρόπος τιμωρίας ή φίμωσης εκείνων που υποφέρουν από τη φιλελεύθερη αναδόμηση. Στη δεκαετία του 1990, το χρέος σε πιστωτικές κάρτες για τις οικογένειες της μεσαίας τάξης ανήλθε στο 75% (Dugas 2003). Στη μεσαία τάξη, εμπειρίες φυλετικής διάκρισης στο δανεισμό, που εξαναγκάζουν σε ακόμη μεγαλύτερη πειθαρχία συγκεκριμένες ομάδες οφειλετών, είναι διαδεδομένες ( βλέπε Appelbaum Mellnik 2005, B. Williams 2001).


Η οικουμενική μη συμμόρφωση είναι μια αναπτυσσόμενη πρακτική που διευρύνει τις επιδράσεις του χρέους. Ο Werner (2006) αναφέρει ότι περίπου οι μισές πιστωτικές κάρτες έχουν έναν όρο που λέει ότι αν ο κάτοχος της πιστωτικής κάρτας καθυστερεί να πληρώσει τους λογαριασμούς κοινής ωφελείας, για παράδειγμα, το επιτόκιο της πιστωτικής κάρτας μπορεί αυτόματα να ανέβει αρκετά, ως ποινή. Πώς ξέρει η εταιρία της πιστωτικής κάρτας ότι ο λογαριασμός του ηλεκτρικού πληρώθηκε με καθυστέρηση; Λόγω της αυξημένης ηλεκτρονικής εποπτείας, που ξέρουμε ότι υπάρχει, καθώς – για παράδειγμα- το διάταγμα USA PATRIOT έχει διατάξεις περί εποπτείας οικονομικών συναλλαγών ( Zeljak 2004a). Στο Μεξικό, όταν τα επιτόκια εκτοξεύτηκαν το 1994 και 1995, ένας Μπαρτζονίστας χαρακτήρισε αυτά τα επιτόκια που αυξάνονται χωρίς ειδοποίηση ή συνεννόηση ως ‘οικονομική τρομοκρατία’ ( De Palma 1995). Οι αυξανόμενες πτωχεύσεις οδηγούν τους δανειστές σε αυξανόμενη εποπτεία των οφειλετών ( Parenti 2003: 97). Η συλλογική επαναδιαπραγμάτευση των όρων της υπερχρέωσης των οφειλετών της μεσαίας τάξης στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να εμποδιστεί όχι μόνο από τις απομονωτικές επιδράσεις της ηθικολογίας για το χρέος αλλά και λόγω της αυξημένης (και όλο και μεγαλύτερης ηλεκτρονικής) εποπτείας των οικονομικών συναλλαγών όπως και των επικοινωνιακών πρακτικών.


Είναι βασικό να συγκρίνουμε τις σημειώσεις μας διεθνικά καθώς οι μάσκες πέφτουν σ’ αυτόν τον συνεχιζόμενο χορό εξουσίας και χρέους.


Μια πολύ εκτενέστερη εκδοχή αυτού του άρθρου δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Ιανουάριο του 2008 στο Rethinking Marxism 20 (1): 11-25.


Αναφορές

-
Álvarez Icaza Longoria, E. 2002. Alianza Cívica and U.S.-Mexico collaboration. In Cross-border dialogues: U.S.-Mexico social movement networking επ. D. Brooks and J. Fox, 329-333. La Jolla, CA: Center for U.S.-Mexican Studies, University of California, San Diego.

- Appelbaum, B., και T. Mellnik. 2005. Black homebuyers far more likely to pay high interest. The State 4 September: G5.

- Buck, P. 2005. Keeping the collaborators on board as the ship sinks: Toward a theory of fascism and the U.S. `middle class.’ Paper presented in the session Rethinking Class and Exploitation: Imagineering Ethnography and Marxist Praxis Today, American Anthropological Association, 1 Δεκεμβρίου.

- de Grammont, H. C. 2001. El Barzón: un movimiento social inserto en la transición hacia la democracia política en México. En Una nueva ruralidad en América Latina? επ. Norma Giarracca, 153-190. Buenos Aires: CLACSO (Colección Grupos de Trabajo: Desarrollo Rural).

- De Palma, A. 1995. The Mexicans rise up against `fiscal terrorism.’ The New York Times/em> 13 Μαϊου: (1) 4.

- Dresser, D. 1997. Mexico: Uneasy, uncertain, unpredictable. Current History.

- Dugas, C. 2003. Middle class barely treads water. USA Today 14 Σεπτεμβρίου.

- Hernández, M. A. 2001. Remaking the corrido for the 1990s: Maldita Vecindad’s “El Barzón.” Studies in Latin American Popular Culture/em> 20: 101-115.

- Himmelstein, D. U., E. Warren, D. Thorne, και S. Woolhandler. 2005. MarketWatch: Illness and injury as contributors to bankruptcy. Health Affairs: The Policy Journal of the Health Sphere. 2 Φεβρουαρίου. 1.

- Kingsolver, A. E. 2001. NAFTA stories: Fears and hopes in Mexico and the United States. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers.

- Lukàcs, G. 1967. History and class consciousness: Studies in Marxist dialectics. μτφ. R. Livingstone. Cambridge, MA: MIT Press.

- Mann, Bruce H. 2002. Republic of debtors: Bankruptcy in the age of American independence. Cambridge, MA: Harvard University Press

- Manning, Robert D. 2000. Credit card nation: The consequences of America’s addiction to credit. New York: Basic Books.

- Parenti, C. 2003. The soft cage: Surveillance in America from slave passes to the war on terror. New York: Basic Books.

- Ribeiro, Gustavo Lins, and Arturo Escobar, eds. 2006. World anthropologies: Disciplinary transformations within systems of power. Oxford: Berg.

- Robbins, R. H. 2005. Global problems and the culture of capitalism. 3η εκδ. Boston: Allyn & Bacon.

- Spence, L. K. 2005. Commentary: New bankruptcy laws will target middle class. Interview. News & Notes with Ed Gordon. National Public Radio. 17 Μαϊου.

- Warren, E., και A. W. Tyagi. 2005. What’s hurting the middle class: The myth of overspending obscures the real problem. (New Democracy Forum.) Boston Review: a Political and Literary Forum. Σεπτέμβριος/Οκτώβριος 2005.

- Werner, B. 2006. Credit card clause hits consumers. The State. 5 Ιανουαρίου: B6.

- Wheat, A. 1996. The Mexican debtors’ revolt. Multinational Monitor 17:6.

- Williams, Brett. 2004. Debt for sale: A social history of the credit trap. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

- ____________. 2001. What’s debt got to do with it? In The new poverty studies: The ethnography of power, politics, and impoverished people in the United States επ. Judith Goode και Jeff Maskovsky, 79-102. New York: New York University Press.

- Williams, Heather. 2001. Of free trade and debt bondage: Fighting banks and the State in Mexico. Latin American Perspectives 28(4):30-51.

- Zeljak, C. 2004a. The USA Patriot Act. Problems of Post-Communism

- _______. 2004b. The USA Patriot Act and civil liberties (part II). Problems of Post-Communism 51 (3): 69-71.

Μέσα από την ανάγνωσή του νέου είδους παραγωγής των μέσων που ασχολείται με τα σπίτια και την παραγωγή οικιακών χώρων, η οποία προέκυψε από την κερδοσκοπική φούσκα στα ακίνητα που επηρέασε τόσες χώρες, ο William Davies υποστηρίζει, ο πληθωρισμός στις τιμές της ακίνητης περιουσίας οδήγησε παράλογα σε μια συλλογική αναστολή της ορθόδοξης οικονομικής λογικής. Οι αυξανόμενες ανταλλακτικές αξίες στην ιδιοκτησία είχαν την περίεργη επίδραση να μετατρέψουν την αξία χρήσης των κατοικιών σε εθνική εμμονή. Με την τρέχουσα κατάρρευση στη φούσκα των ακινήτων, η αγορά ακινήτων παρουσιάζεται ξανά σαν μια αγορά. Να έχει κανείς δικό του σπίτι είναι σα να είναι θύμα μοχθηρών μαθηματικών πιθανοτήτων, πιθανότητες που είχαν μυστηριωδώς θολώσει το τοπίο κατά την περίοδο της επέκτασης.


Ένα από τα πιο έντονα πολιτισμικά συμπτώματα της κερδοσκοπικής φούσκας στη Βρετανία, το 1992-2008, ήταν η ανάδυση μιας παραγωγής νέου τύπου των μέσων μαζικής ενημέρωσης, που είχε να κάνει με τα σπίτια και την παραγωγή οικιακού χώρου. Τροφοδοτημένη από τη φτηνή πίστωση και τις ανερχόμενες ιδιοκτησιακές αξίες, αυτή η εποχή της οικονομικής υπερβολής τοποθέτησε το σπίτι στο επίκεντρο της πολιτισμικής και οικονομικής ψυχής του έθνους. Όπως φάνηκε, το αποτέλεσμα ήταν ότι το κοινό και οι αναγνώστες ανέπτυξαν μια ακόρεστη δίψα για ένα πολιτισμικό περιεχόμενο που εκθείαζε το σπίτι και όλες τις υλικές και οργανικές δυνατότητές του.


Το BBC άνοιξε το χορό με το κοσμοϊστορικό τηλεοπτικό ριάλιτι σόου Changing Rooms, όπου ομάδες από διακοσμητές εσωτερικών χώρων ανταγωνίζονταν για τη μεταμόρφωση των σπιτιών των διαγωνιζομένων. Το σόου Ground Force έκανε το ίδιο για ιδιωτικούς κήπους. Άλλα τηλεοπτικά κανάλια ακολούθησαν με σόου για την ιδιοκτησία, όπως το Grand Design και το Location, Location, Location. Οι εφημερίδες εγκαινίασαν νέες αφιερώματα και ολόκληρα ένθετα, με στόχο να εκπαιδεύουν, να πληροφορούν και να ψυχαγωγούν τους αναγνώστες τους σε σχέση με το εσωτερικό και το εξωτερικό των σπιτιών. Αναρωτιέται κανείς εάν δυο άλλοι τομείς μαζικού πολιτισμικού ενδιαφέροντος, που γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη στα χρόνια του Τόνι Μπλερ, η μαγειρική και η αρχιτεκτονική, δεν αποτελούσαν, επίσης, κατά κάποιο τρόπο, συμπτώματα αυτού του φετίχ. Κανείς απ’ αυτούς δεν περιορίστηκε στην οικιακή σφαίρα, αλλά αναδρομικά μοιάζει να αναπτύχθηκαν εκεί. Τηλεοπτικοί σεφ όπως ο Jamie Oliver και η Nigella Lawson εμφανίζονταν συχνά στα σπίτια τους να μαγειρεύουν για τους φίλους τους, καθιστώντας εσκεμμένα ασαφές πού τέλειωναν οι μαγειρικές συνταγές και πού άρχιζαν οι οδηγίες για το lifestyle στο σπίτι.


Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πώς έφτασε το σπίτι να έχει αυτή την καίρια πολιτισμική θέση στη Βρετανία. Από οικονομικής άποψης, καταλάμβανε όλα τα σημεία ενός καθησυχαστικού φαύλου κύκλου. Η διογκωμένη αξία του παρείχε μια βάση για καταναλωτική πίστωση που μπορούσε να επεκταθεί στα αντικείμενα που θα το διακοσμούσαν, θα το βελτίωναν και θα αύξαναν ακόμη περισσότερο την αξία του. Καταστήματα βελτίωσης του σπιτιού όπως το B@Q και το IKEA γνώρισαν μεγάλη άνθιση, καθώς απευθύνονταν στην ψυχολογία τόσο του επενδυτή όσο και του καταναλωτή. Η διαμάχη του καπιταλιστικού πνεύματος, ανάμεσα στην προτεσταντική ελίτ που περιμένει για το κέρδος και την, μετά το 1968, ηθική της άμεσης ικανοποίησης, άρχισε να ξεπερνιέται μέσα από μια μορφή ευχαρίστησης που μπορεί να καταναλωθεί και να καθυστερεί ταυτόχρονα.


Κοιτώντας αναδρομικά αυτή την πολιτισμική έκρηξη, αυτό που είναι ταυτόχρονα ειρωνικό κι ενοχλητικό ήταν η απουσία οποιασδήποτε σαφούς οικονομικής συνείδησης. Αυτή η περίοδος υψηλού πληθωρισμού από την οποία επωφελήθηκε περίπου το 70% του πληθυσμού του Ηνωμένου Βασιλείου, είχε το παράλογο αποτέλεσμα να γαλουχήσει νέες τεχνολογικές και αισθητικές αναγνωρίσεις της αξίας του σπιτιού. Αυτό που για τον Αριστοτέλη ήταν θεμελιακή οικονομική μονάδα- ο οίκος-παρουσιαζόταν σε οτιδήποτε εκτός από οικονομικούς όρους. Στη διάρκεια του δεκαεξάχρονου βρετανικού πολιτισμικού τσίρκου του οικογενειακού βίου, το σπίτι μπορούσε να είναι ‘μηχανή ζωής’, καμβάς της καλλιτεχνική έκφρασης, σφαίρα όπου μπορούσε να εφευρεθεί ξανά η αρρενωπότητα και άγκυρα συναισθηματικής έκφρασης. Το γεγονός ότι η αξία του μπορούσε επίσης να ανέβει κατά 20% μέσα σε ένα χρόνο αποτελούσε τη συνθήκη διάδοσης αυτών των φημισμένων πολιτισμικών φαινομένων, αλλά σπάνια βρισκόταν ανάμεσά τους. Στα χρόνια της ανερχόμενης ανταλλακτικής αξίας του σπιτιού, η χρηστική αξία του ήταν που έγινε η εθνική εμμονή μας


Προς επιβεβαίωση όλων αυτών, δείτε πώς εξελίχθηκε η οικονομική κρίση. Η αγορά στέγης βρέθηκε, ασφαλώς, στο οικονομικό επίκεντρο της κρίσης, ακριβώς όπως βρίσκεται στο ψυχολογικό επίκεντρο του, ευφρόσυνα χρεωμένου, καταναλωτή. Είναι φυσικό που οι τράπεζες όλου του κόσμου υπέστησαν σοβαρή ζημιά από μια όρεξη για οικιακή ιδιοκτησία που είχε από καιρό ξεφύγει από κάθε οικονομική λογική. Τα ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια σε Αμερικανούς με χαμηλά εισοδήματα μπορεί να είναι μια απτή αιτία, αλλά εμείς, οι Βρετανοί, που υποκλινόμασταν μπροστά στις απαστράπτουσες εικόνες ενός ακόμη μπάνιου που βαφόταν σε άλλο χρώμα, βρισκόμασταν σαφώς σε παρόμοια διάθεση. Η απόκρημνη κλίμακα του πληθωρισμού οδήγησε, παράδοξα, σε μια συλλογική αναστολή της ορθόδοξης οικονομικής λογικής. Μια πιο επεκτατική, επιζήμια οικονομική συνείδηση που απαρνιόταν τις μικροαστικές συνήθειες της ανταλλαγής και της οικονομίας, την υποκατέστησε. Σε ό τι αφορά τα σπίτια, η φούσκα επιβεβαίωσε την αλήθεια του ισχυρισμού του Ζορζ Μπατάιγ ότι ‘δεν είναι η ανάγκη, αλλά το αντίθετό της, η ‘πολυτέλεια’, που φέρνει αντιμέτωπους τους ζωντανούς και την ανθρωπότητα με το βασικό τους πρόβλημα’.


Κάτι σχετικά με το σπίτι αψήφησε επιτυχώς την υπέρτατη ορθολογιστική μηχανή που ήταν το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα. Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο καπιταλισμός έφτασε στα όρια της κατάρρευσης, όχι λόγω της πάλης των τάξεων ή κάποιας κρίσης υπερπαραγωγής, αλλά λόγω μιας αρχέγονης ροπής για περισσότερο καταφύγιο, περισσότερες ανέσεις, περισσότερη ιδιωτικότητα. Το διαφημιστικό σλόγκαν του ΙΚΕΑ ‘το σπίτι είναι το πιο σημαντικό μέρος στον κόσμο’ αποδείχτηκε σωστό, αλλά ελάχιστοι μπορούσαν να φανταστούν την καταστροφή που ο κόσμος θα μπορούσε να υποστεί από το ‘πιο σημαντικό μέρος’ του.


Οι συνέπειες της κρίσης αντέστρεψαν αυτές τις τάσεις. Η οικονομική λογική μπορεί να λέει ότι η ύφεση είναι η κατάλληλη εποχή για να ανακαλύψουμε ξανά τις χαρές της κηπουρικής, της μαγειρικής και του ‘Do It Yourself’, ως ευπρόσδεκτα καταφύγια σε έναν δυσλειτουργικό κόσμο συναλλαγών και χρήματος. Απ’ τη στιγμή που οι αγορές εργασίας και οι πιστωτικές αγορές γίνονται πολύ επικίνδυνες για να εξαρτάσαι από αυτές, ασφαλώς οι τεχνολογικές και αισθητικές ανέσεις του σπιτιού έρχονται στο προσκήνιο, καθώς η ψυχολογία των υπολογισμών βρίσκεται σε προσωρινό διάλειμμα. Το αντίθετο, όμως, συμβαίνει.


Από πολιτισμικής άποψης, η αγορά στέγης παρουσιάζεται σαφώς, για άλλη μια φορά, ως αγορά. Το να είσαι ιδιοκτήτης ενός σπιτιού σημαίνει να είσαι θύμα επιζήμιων μαθηματικών πιθανοτήτων, πιθανοτήτων που εξιδανικεύτηκαν μυστηριωδώς την περίοδο της ανάπτυξης. Οι ειδησεογραφικές αναφορές περιλαμβάνουν γραφήματα, εικόνες ολόκληρων δρόμων με τυποποιημένες κατοικίες, εικόνες από ανήσυχους μεσίτες ακινήτων. Ο ‘οικονομικός αλφαβητισμός’ της κοινωνίας μας αυξάνεται, ενώ ο προβληματισμός μας σχετικά με την εγκατάσταση ξύλινου ‘καταστρώματος’ στις πίσω αυλές μας βρίσκεται προσωρινά σε αναστολή. Τα σόου για τη βελτίωση του σπιτιού, που αναμφίβολα γυρίστηκαν πριν από την κατάρρευση των Lehman Brothers, είναι πλέον έξω από το πνεύμα της εποχής. Ακριβώς τη στιγμή που η χρηστική αξία του σπιτιού έρχεται στο προσκήνιο, η πολιτισμική αντίδρασή μας είναι να είμαστε σε πανικό για την ανταλλακτική του αξία.


Μια υλιστική θεώρηση αυτών των γεγονότων θα δόξαζε την κρίση, καθώς η αισθητική επίφαση φεύγει και αποκαλύπτονται οι σκληροί μηχανισμοί του χρηματοοικονομικού συστήματος που κατηύθυνε την εμμονή μας με τη στέγη. Ακριβώς όπως ο Μαρξ είδε ότι ο βιομηχανικός καπιταλισμός δημιουργεί τυχαία τις θεσμικές και χωροταξικές συνθήκες για τη συνειδητοποίηση του προλεταριάτου, η κρίση της στέγης μπορεί να είχε ως αποτέλεσμα, όχι εσκεμμένα, να αφυπνίσει τις μεσαίες τάξεις σε σχέση με το πόσο οικονομικά όμοιες και τρωτές είναι. Στο Millenium People, ο JG Ballard φαντάζεται αυτή την αστική συνείδηση να παίρνει τη μορφή ευγενικής εξέγερσης.


Έτσι όμως αγνοούμε το φαινόμενο του σπιτιού ως συστατικό στοιχείο του πρόσφατου καπιταλισμού. Είναι ένα καίριο περιουσιακό στοιχείο, και το θεωρούμε ως τέτοιο όταν συρρικνώνεται. Είναι, επίσης, ένα μέρος για φαί, γέλιο, εφευρετικότητα και ομορφιά, που η κουλτούρα μας το θεωρεί ως τέτοιο όταν διογκώνεται από μια λανθάνουσα οικονομική δυναμική. Πρέπει τώρα να ελπίζουμε ότι θα έχουμε μια δεκαετία, κατά την οποία δεν θα εκτοξευθούν οι τιμές των σπιτιών, για να αποφύγουμε αυτό τον δυσάρεστο γρίφο. Πρέπει να αποκατασταθούν οι εγγενείς αξίες της αρχιτεκτονικής, του φαγητού, της οικογένειας και του σπιτιού, ώστε το πολιτισμικό στάτους τους να αποσυνδεθεί από την εκτόξευση της ανταλλακτικής αξίας. Η ύφεση δίνει μια θαυμάσια ευκαιρία για να τα ερευνήσουμε και να τα δούμε όλα αυτά απ’ την αρχή.

Ο Michael Sayeau θέτει σε αμφισβήτηση τους πρόσφατους διαλόγους στα μέσα των απλών πολιτών που ανακαλύπτουν τα οφέλη της προσωπικής λιτότητας κάτω από τη σκιά της οικονομικής κρίσης. Τραβώντας την προσοχή μας στο γεγονός ότι «λιτότητα» μέχρι πρόσφατα ήταν ο κωδικός για την υποτιθέμενη δομική αναγκαιότητα της πείνας του κυβερνητικού τομέα σε μια εποχή ανάπτυξης των κερδών και των επιστροφών φόρων, ο Sayeau θεωρεί πως αντί να υιοθετήσουμε τέτοιες φαντασιώσεις ασκητικής διαβίωσης, θα ήμασταν καλύτερα αν κάναμε έναν χρήσιμο επαναπροσδιορισμό των πολιτισμικών προτεραιοτήτων. Δεδομένου ότι ο καπιταλισμός είναι ταυτόχρονα κι ένας δυναμικός δημιουργός αγαθών προς κατανάλωση, και της φαύλης και κακής διανομής αυτών των αγαθών, μια πιθανή αρχή είναι η αναγνώριση του ότι η μιζέρια και η λιτότητα είναι αποτελέσματα του καπιταλισμού και όχι η λύση του.


Στον πολιτισμό αρέσει να ξεχνάει, σε στιγμές κρίσης, ότι πολλά από τα πράγματα της σημερινής κατάστασης που μοιάζουν καινούργια, στην πραγματικότητα δεν είναι. Οι εφημερίδες δημοσιεύουν άρθρα για την αυξανόμενη ανεργία σα να ήταν εύκολο να βρεις και να κρατήσεις μια καλή δουλειά πριν αρχίσει η κρίση των τραπεζών. Πετάνε τους ανθρώπους έξω απ’ τα σπίτια τους και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης βρίσκονται εκεί για να το δείξουν στα βραδινά δελτία, λησμονώντας πόσο δύσκολο ήταν να αποκτήσεις, καταρχήν, σπίτι.


Οι εφημερίδες και τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων ψάχνουν για ιστορίες που δίνουν έμφαση σ’ αυτή τη φαινομενικά καινούργια και απρόβλεπτη κατάσταση πραγμάτων. Οτιδήποτε βρίσκουν, το παρουσιάζουν σαν να μην έχει προηγούμενο- διότι εάν η κρίση ήταν απλώς ενδεικτική του στάτους κβο, τότε δεν θα αποτελούσε είδηση. Και ποιος ξέρει πού θα επιρρίπταμε ευθύνες εάν έπρεπε να αντιληφθούμε αυτό που συμβαίνει ως κάτι άλλο απ’ τον λεγόμενο μαύρο κύκνο –ως κάτι άλλο από τη συνέχεια των ίδιων κύκλων δημιουργικής καταστροφής που αποτελούν τη βασική προσωρινότητα του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος.


Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες τάσεις που εμφανίστηκαν τελευταία στα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι ότι οι κοινοί πολίτες, υπό τη σκιά της οικονομικής κρίσης, ανακαλύπτουν (ή ανακαλύπτουν εκ νέου) τα οφέλη της προσωπικής λιτότητας. Είναι προφανές ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχασαν τις δουλειές τους ή τις συντάξεις τους και βρίσκονται σε επικίνδυνες καταστάσεις, χωρίς σπίτι ή μεταφορικό μέσο ή χρήματα για να στείλουν τα παιδιά τους στα ίδια σχολεία που πήγαιναν πριν. Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι όμως η παρουσίαση της συμπεριφοράς εκείνων που δεν επλήγησαν ακόμη άμεσα από την ύφεση- οι ιστορίες εκείνων που εθελοντικά άλλαξαν τη συμπεριφορά τους, επειδή φοβήθηκαν ότι θα έχουν πρόβλημα ή απλώς επειδή η κοινωνικο-οικονομική ατμόσφαιρα του κόσμου τους άλλαξε.


Για παράδειγμα, η Guardian ανέφερε πρόσφατα ότι η αυξανόμενη ζήτηση για αγροτεμάχια προς καλλιέργεια αντανακλά μια νέα δημοφιλή τάση των Βρετανών πολιτών να εξοικονομούν κόστη και να γίνονται πιο αυτόνομοι.

Η γενική διευθύντρια της κοινοπραξίας Fiona Reynolds είπε ότι το σχήμα αυτό είναι αποτέλεσμα της ύφεσης, οι άνθρωποι άλλαξαν τις προτεραιότητές τους κι από τον υλισμό πέρασαν στα ‘αληθινά’ πράγματα όπως να αφιερώνουν χρόνο στην οικογένειά τους και στις τροφές που καλλιεργούνται στο σπίτι.

Η Reynolds είπε: ‘ Υπάρχει κάτι καινούργιο στην ατμόσφαιρα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι θέλουν να καλλιεργούν τα δικά τους φρούτα και λαχανικά. Δεν το κάνουν μόνο για να εξοικονομούν χρήματα- είναι πραγματικά ικανοποιητικό να φυτεύεις σπόρους και να δρέπεις τα φρούτα και τα λαχανικά του κόπου σου. Δημιουργώντας νέους χώρους για καλλιέργεια, η National Trust βοηθά τους ανθρώπους να αρχίσουν να καλλιεργούν για πρώτη φορά’.


Την ίδια εβδομάδα, οι New York Times δημοσίευσαν ένα πρωτοσέλιδο άρθρο για μια νέα τάση που υπάρχει στην Ιαπωνία προς την απλή ζωή και την οικονομική περίσκεψη.

Οι νεότεροι νιώθουν τη σφοδρότητα αυτής της μεταστροφής. Γύρω στο 48% των εργατών ηλικίας 24 ετών ή και νεότεροι είναι προσωρινοί. Αυτοί οι εργάτες, που ενηλικιώθηκαν στην εποχή μιας δύσκολης αγοράς εργασίας, τείνουν να αποφεύγουν την επιδεικτική κατανάλωση.

Τείνουν να αδιαφορούν για τα αυτοκίνητα. Σύμφωνα με μια έρευνα της ημερήσιας επιχειρηματικής εφημερίδας Nikkei, μόνο το 25% των Γιαπωνέζων αντρών γύρω στα 20 ήθελαν αυτοκίνητο, έναντι 48% το 2000, συμβάλλοντας στην πτώση που παρατηρείται στις πωλήσεις.

Ακόμη και οι νέες Γιαπωνέζες μοιάζουν να έχουν χάσει την άλλοτε ακόρεστη δίψα τους για την εισαγόμενη μόδα. Η Louis Vuitton, για παράδειγμα, κατέγραψε μια πτώση της τάξεως του 10% στις πωλήσεις της στην Ιαπωνία το 2008.

‘Δεν μ’ ενδιαφέρει να ξοδεύω πολλά’, λέει η 20χρονη Risa Masaki, φοιτήτρια κολεγίου στο Τόκιο και γειτόνισσα των Ταγκισακάκι. ’Θέλω απλώς μια ταπεινή ζωή’.


Στις εφημερίδες αρέσουν πολύ αυτές οι ιστορίες, που ταιριάζουν με τη γραμμή που έχουν εδώ και καιρό καθιερώσει. Μεταξύ άλλων, η αγωνιώδης αυτό-επιβεβλημένη λιτότητα είναι πιο παρήγορη. Μην έχοντας πολλά περιθώρια επιλογής, ήδη ένα μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας καταναλώνει την τροφή που καλλιεργεί κάθε μέρα χωρίς να θεωρείται ότι αποτελεί είδηση, όπως άλλωστε και το γεγονός ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να αγοράζουν μοντέρνα ρούχα κι αυτοκίνητα συνεχώς.


Τώρα όμως οι κυριακάτικες στήλες είναι γεμάτες συμβουλές για το πώς να κάνουμε περισσότερα με λιγότερα σε ό, τι αφορά στη διακόσμηση του σπιτιού, τη διατροφή της οικογένειας ή τις αγορές δώρων γενεθλίων. Η πορνογραφία της αγοράς ακινήτων των τελευταίων χρόνων που κατελάμβανε σημαντικά τμήματα τηλεοπτικού χρόνου στις Ηνωμένες Πολιτείας και στο Ηνωμένο Βασίλειο -δείχνοντας κοινούς ανθρώπους να προβληματίζονται μεταξύ ενός εξοχικού στην ακτή του Suffolk ή ενός διαμερίσματος στην Ισπανία, ή κερδοσκόπους να μεταπουλούν σπίτια βγάζοντας ένα εκατομμύριο δολάρια σε ένα χρόνο- έδωσε τη θέση της σε φαντασιώσεις απόδρασης στους κινηματογράφους και σε όλο και πιο δυσοίωνες εκθέσεις στην τηλεόραση για την τραπεζική κρίση και την αυξανόμενη ανεργία.


Ασφαλώς, δεν είναι μια κυνική, πανούργα κυβερνητική υπηρεσία που ασκεί πιέσεις στα μέσα μαζικής ενημέρωσης για να δημοσιεύουν αυτές τις ιστορίες. Είμαι σίγουρος ότι σε ένα βαθμό οι ιστορίες αυτές δημοσιεύονται επειδή αρέσουν στους αναγνώστες των εφημερίδων, και αρέσουν επειδή είναι αληθινές στην κυριολεξία. Δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι υπάρχει μια βαθιά ριζωμένη τάση στα ανθρώπινα όντα να γλεντάνε όταν η σοδειά είναι πλούσια και να προσέχουν όταν εκείνη του επόμενου χρόνου είναι αμφίβολη. Εάν αυτό συμβαίνει σε νευρο-ψυχολογικό επίπεδο ή στο επίπεδο των πολιτισμικών προηγούμενων ή των ηθών, δεν έχει σημασία. Είναι λογικό να είμαστε προγραμματισμένοι να τρώμε κάπως λιγότερο όταν έχουμε κακή σοδειά επειδή η ξηρασία έπληξε τις καλλιέργειες, όπως και να πνίγουμε τις απαιτήσεις μας όταν διαβάζουμε ότι η Σίτιμπανκ μπορεί να κρατικοποιηθεί ή κάτι τέτοιο.


Αλλά αυτή η παρόρμηση δεν είναι τόσο χρήσιμη, όταν κατ’ επανάληψη την παίρνουν και την προσαρμόζουν στις ιστορίες που παρουσιάζουν. Κι ακόμη περισσότερο, είναι πεισματικά συγχρονισμένη με πολλές από τις πιο ολέθριες εξελίξεις στη σφαίρα της πολιτικής και της οικονομίας των τελευταίων δεκαετιών. Σε τελευταία ανάλυση, δεν είναι η πρώτη φορά, από τότε που θυμόμαστε τον εαυτό μας, που ακούμε τη λέξη ‘λιτότητα’, η οποία ήταν, μέχρι πρόσφατα, μια κωδικοποιημένη λέξη για την υποτιθέμενη δομική αναγκαιότητα για αυστηρότητα στον κρατικό τομέα, υπό τη σκιά της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας. Παρά τα μεγάλα κέρδη και τις επιστροφές φόρων, τα οφέλη της ευημερίας ναυάγησαν ή γενικά εξαφανίστηκαν, οι πρόνοιες για τις συντάξεις μειώθηκαν και οι περισσότερες από τις κρατικοποιημένες υπηρεσίες και βιομηχανίες ιδιωτικοποιήθηκαν υπό την εντολή μιας υποτιθέμενης υποχρεωτικής ’λιτότητας’. Στιγμές όμως όπως η τωρινή, που βλέπουμε πολύ καθαρά τον τρόπο με τον οποίον η μαζική κουλτούρα είναι υπερβολικά πρόθυμη να προσαρμοστεί στις νέες θεωρίες της καπιταλιστικής δημιουργικής καταστροφής, δείχνουν τις κρυφές συνάφειες μεταξύ της προσωπικής λιτότητας και της αυστηρότητας στον δημόσιο τομέα υπό την καθοδήγηση της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον και της νεοφιλελεύθερης αποθέωσης του αόρατου χεριού της αγοράς.


Αυτό που θα ήταν χρήσιμο να κάνουμε, αν αφιερωνόμασταν σε όχι πολύ φιλόδοξα αντι-ιδεολογικά σχέδια, θα ήταν να επιχειρήσουμε να αποστρέψουμε την παρουσίαση αυτών των θεμάτων από το μίσος για τον εαυτό μας, από το αυτό-μαστίγωμα της φαντασίωσης για μια λιτή ζωή (πρέπει να τρώμε βραστό λάχανο επειδή ήμαστε κακοί καταναλωτές!). Και να τη στρέψουμε προς μια χρήσιμη επανεκτίμηση των πολιτισμικών προτεραιοτήτων που μπορούν να οδηγήσουν σ’ ένα πιο χρήσιμο μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα από μια επιστροφή σε λογικές αποφάσεις στα νοικοκυριά, στα παντοπωλεία και την καλλιέργεια του κήπου. Εάν οι πολίτες δεν νιώθουν καλά με τον τρόπο, την ταχύτητα και την ένταση της ζωής, στη διάρκεια της κρίσης και στα μεθεόρτιά της, τότε θα έπρεπε να ενθαρρυνθούν τους να αναζητήσουν καλύτερες και ευρύτερες απαντήσεις σ’ αυτή τη δυσφορία από το νεοχριστιανικό μαρτύριο των φθηνότερων αγορών και των ισχνότερων γευμάτων.


Το θέμα είναι να δούμε τον καπιταλισμό όπως είναι, τους καρπούς του και τα σφάλματά του όπως πραγματικά είναι. Δεν πρέπει ποτέ να επιτρέψουμε στους εαυτούς μας να πέσουμε στην παγίδα και να αποδεχτούμε τη μιζέρια της λιτής ζωής ως πολιτικό σκοπό. Όπως έγραψε ο Henri Lefebvre το 1947 στην Κριτική της Καθημερινής Ζωής (σ. 154):

Ο πλούτος δεν είναι κακό ούτε κατάρα. Ο πλούτος, όπως η εξουσία, αποτελεί μέρος της μεγαλοσύνης του ανθρώπου και της ομορφιάς της ζωής. Η λύση στα προβλήματα του ανθρώπου δεν θα βρεθεί στο μοίρασμα της αδυναμίας, της φτώχιας και της μετριότητάς μας- αλλά στην επιδίωξη της εξουσίας και του πλούτου, μόνο αυτά επέτρεψαν και καθόρισαν οτιδήποτε υπέροχο και λαμπρό έγινε ποτέ στην κουλτούρα, τον πολιτισμό, τη ζωή…Ο σκοπός δεν είναι να πολεμάμε τον πλούτο για να πετύχουμε μια γενική μετριότητα, μια ‘ ισότητα’ στη μετριότητα. Ο σκοπός είναι πάντα ο πλούτος: ο πλούτος που γίνεται προοδευτικά πιο οικουμενικός και κοινωνικοποιημένος’.


Ο καπιταλισμός είναι δυναμικός δημιουργός των αγαθών προς κατανάλωση και φαύλης κακής διανομής αυτών των προϊόντων. Εάν η παγκόσμια αριστερά θέλει να χτίσει μια νέα, ευρύτερη περιφέρεια, σ’ αυτή την ευνοϊκή στιγμή, πρέπει να κάνει δυο πράγματα. Πρώτον, πρέπει να εξηγήσει το γεγονός ότι η καλλιέργεια της μιζέριας ακόμη κι η λιτότητα, είναι αποτέλεσμα του καπιταλισμού και όχι λύση γι’ αυτόν. Και, δεύτερον, πρέπει να αρχίσει να δίνει στην παγκόσμια οικονομική κρίση – μια κρίση που δεν είναι καινούργια, αλλά επιστρέφει κυκλικά, ακριβώς όπως ο χειμώνας ακολουθεί το φθινόπωρο- καλύτερες λύσεις από τους αστικούς κήπους και την αναβολή της αγοράς ενός καινούργιου Φολκσβάγκεν.

Ο Steven Shaviro υποστηρίζει ότι μέρος της δυσκολίας μας ως προς το να βγάλουμε ένα συναφές νόημα από την κρίση, αντικατοπτρίζει τον τρόπο που τη βιώνουμε ως άτομα, την οικονομία της αγοράς σαν κάτι ξένο προς εμάς, πάνω στο οποίο δεν έχουμε εξουσία. Οι κύκλοι ανάπτυξης και πτώσης που είναι εγγενείς στον καπιταλισμό είναι καθοριστικοί στο να ενσταλάζουν την αίσθηση του μοιραίου στον κόσμο. Μια πιθανή πρόκληση σ’ αυτή τη μοιρολατρία είναι η επαναπολιτικοποίηση μιας από τις πιο πανταχού παρούσες διαστάσεις της οικονομίας: το χρήμα. Σχεδόν ολόκληρη η καπιταλιστική θεωρία υποθέτει «την ουδετερότητα του χρήματος», ενώ μάλλον πρέπει να το δούμε σαν ένα μέσο που εξαφανίζεται και χρειάζεται να το κατανοήσουμε, καθώς αυτή η κρίση έδειξε, ότι το χρήμα δεν είναι μια πιστή «απεικόνιση» υπάρχοντα πλούτου, αλλά περισσότερο κάτι που έχει τη δική του ενύπαρκτη πυκνότητα και βάρος.


Η κρίση ήταν απρόβλεπτη, αλλά επίσης δεν μας εξέπληξε. Έπεσε πάνω μας ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση. Κανείς δεν είχε ιδέα γι’ αυτήν νωρίτερα – και κανείς δεν θα μπορούσε να ήξερε. Δεν υπήρχε τρόπος να προσχεδιαστεί· ή τρόπος να προβλεφθεί· τρόπος να ληφθεί υπόψη, οικονομικά ή αλλιώς. Μόνο αναδρομικά μπορούμε να ανιχνεύσουμε τα αρχικά σημάδια της κρίσης, να ακολουθήσουμε την αργή πρόοδο της έλευσης της. Γιατί η κρίση δημιουργεί μια ρήξη με όλα όσα υπήρχαν πριν. Ξεριζώνει όλες μας τις βεβαιότητες. Όλα έχουν αλλάξει ανεπανόρθωτα. Οι συντηρητικοί δεν μπορούν πια να προσποιούνται ότι η «αγορά» φροντίζει για τα πάντα. Και οι προοδευτικοί δεν μπορούν πλέον γυρίζουν την κουβέντα προς τα ζητήματα της πολιτικής οικονομίας, λες και ζητήματα κυριαρχίας και ιεραρχίας, βιοπολιτικής, φυλής και γένους, ήταν κατά κάποιο τρόπο ανεξάρτητα από τις διαδικασίες συσσώρευσης κεφαλαίου.


Κι όμως, ταυτόχρονα, η κρίση ήταν κάτι το αναμενόμενο. Μόνο από σκόπιμη τυφλότητα θα μπορούσε κάποιος να νιώσει έκπληξη που ολόκληρος ο πύργος από τραπουλόχαρτα θα μπορούσε να καταρρεύσει κάποια στιγμή. Φυσικά, οι τραπεζίτες, οι επιχειρηματίες, και οι οικονομολόγοι πράγματι εξεπλάγησαν. Δεν θα έπρεπε όμως. Αν το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα δεν είχε κλονιστεί στο χείλος της αβύσσου το Σεπτέμβριο του 2008, θα το είχε κάνει κάποια άλλη στιγμή. Δεν υπήρχε τρόπος να είχε αποφευχθεί η κατάρρευσή του τελικά.


Για την άνοδο που προηγήθηκε, και οδήγησε σ’ αυτό, η πρόσφατη πτώχευση ήταν, φυσικά, δομικά αστήρικτη. Είχε συσσωρευτεί τόσο χρέος, που θα ήταν αδύνατον να εξοφληθεί ποτέ. Οι οικονομικοί θεσμοί κέρδιζαν τεράστιες αμοιβές σαν υποτιθέμενη αποζημίωση για τα ρίσκα που αναλάμβαναν. Οι υπολογισμοί τους όμως συμπέραναν, ταυτόχρονα, ότι το πραγματικό, ενεργό ρίσκο τους ήταν κοντά στο μηδέν, ότι οι συνεχόμενες αμοιβές και τα κέρδη τους ήταν σίγουρα. Πήραν σα δεδομένο πως εκείνες οι υποθήκες δανειοληπτών με κακό πιστωτικό ιστορικό δεν θα αθετούσαν ποτέ σε μεγάλους αριθμούς, όλες μαζί. Πήραν σαν δεδομένο ότι η ασφάλεια που τους παρείχε εγγύηση δεν θα χρειαζόταν να εξοφληθεί ποτέ. Κι έτσι συνεχιζόταν η κατάσταση, σε μια θηλιά που αυτοενισχυόταν συνεχώς με θετικές ανταποκρίσεις. Οι τεράστιοι υπολογισμοί για εξαγορές των οικονομικών θεσμών βρήκαν το αντίστοιχό τους στις μαζικές συσσωρεύσεις μη αφαλούς χρέους ιδιοκτητών σπιτιών και άλλων καταναλωτών.


Ακόμη και τώρα, που η κρίση έχει πέσει πάνω μας ολοκληρωτικά, είναι αδύνατο να την κατανοήσουμε, ή να βγάλουμε νόημα με συνάφεια απ’ αυτήν. Γιατί η κατάρρευση πραγματοποιείται αόρατα, και σε αργό ρυθμό. Στην πραγματικότητα δεν μπορείς να τη δεις ενώ συμβαίνει. Την επόμενη μέρα αφότου είχαν στερέψει όλες οι πιστώσεις, ο κόσμος έμοιαζε ο ίδιος με και την προηγούμενη. Σταδιακά, παρατηρείς ότι είχαν υπάρξει μικρές, αυξανόμενες αλλαγές. Κάποιες επιχειρήσεις έκλεισαν· υπάρχουν λιγότερα αυτοκίνητα έξω στο δρόμο· υπήρξαν λίγες περισσότερες διαρρήξεις στη γειτονιά μου. Αλλά η φύση αυτών των αναστατώσεων είναι τόσο σταδιακή που δεν μπορείς να δεις καν τις αλλαγές ευθέως.


Η κρίση αποτελεί καταστροφή, με την έννοια που περιέγραψε ο Maurice Blanchot: «η καταστροφή γκρεμίζει τα πάντα, αφήνοντας ταυτόχρονα τα πάντα ανέπαφα». Το σπίτι μου δεν άλλαξε από το διάστημα που χτύπησε η κρίση. Είναι εξωτερικά ακριβώς το ίδιο με πριν, και είναι το ίδιο άνετο για να ζει κανείς σ’ αυτό. Έχει ωστόσο μεταμορφωθεί με έναν απροσδιόριστο τρόπο. Έχει γίνει από πηγή ιδεατού πλούτου ένα επαχθές χρέος. Μόνο λίγα χρόνια νωρίτερα, το δικαίωμα εξαγοράς που είχα γι’ αυτό ήταν μεγαλύτερο από τον ετήσιο μισθό μου. Τώρα όμως, η αξία του στην αγορά είναι σημαντικά μικρότερη από την αρχική που ακόμη χρωστάω στην τράπεζα, σύμφωνα με τους όρους της υποθήκης μου.


Φυσικά, είμαι ένας από τους τυχερούς. Έχω ακόμη μια καλοπληρωμένη δουλειά· και είναι μια δουλειά, που ως μόνιμος πανεπιστημιακός, είναι απίθανο να χάσω. Θα μπορούσα να συνεχίσω να πληρώνω το δάνειό μου χωρίς να αθετήσω – ακόμη κι αν, για την ακρίβεια, πληρώνω ένα σημαντικό ποσό κάθε μήνα εις αντάλλαγμα μιας αξίας ιδιοκτησίας που δεν υπάρχει πια. Η τράπεζα θα συνεχίσει να έχει κέρδη από εμένα – ακόμη κι ενώ οι αποταμιεύσεις μου είναι στο αρνητικό, και κατεβαίνουν. Εξ αιτίας της επαγγελματικής μου κατάστασης, δεν θα αντιμετωπίσω τις συνέπειες αυτού του ελλείμματος ώσπου να αναγκαστώ να αποσυρθώ – κάτι που ελπίζω να καταφέρω να αναβάλω όσο περισσότερο γίνεται.


Δεν έχουν όλοι την δική μου καλή τύχη. Πολλοί άνθρωποι έχουν προβλήματα αυτή τη στιγμή – και όχι σε ένα αδιευκρίνιστο μέλλον. Εγώ ζω στο Ντητρόιτ, όπου η συνολική τιμή της ανεργίας, καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, είναι 23%. Έχω ένα φίλο που δουλεύει (όπως κάνουν τόσοι άνθρωποι εδώ, ή τουλάχιστον έκαναν) στη General Motors. Δεν έχει απολυθεί ακόμη· αλλά θα μπορούσε να συμβεί ανά πάσα στιγμή. Δεν έχει ιδέα τι θα συμβεί με τη General Motors τους επόμενους μήνες, καθώς η εταιρεία ξαναοργανώνεται μετά την παραλίγο χρεοκοπία της. Στη GM, ποτέ δεν ξέρεις προκαταβολικά αν, ή πότε, θα χάσεις τη δουλειά σου. Δεν ξέρεις ούτε αν έχουν απολυθεί άλλα άτομα. Αυτά τα πράγματα ποτέ δεν ανακοινώνονται. Συνειδητοποιείς ότι δεν έχεις δει κάποιον για ένα διάστημα· διασχίζεις το διάδρομο για το γραφείο του κι ανακαλύπτεις ότι είναι άδειο εδώ κι εβδομάδες.


Η πραγματική ερώτηση εδώ είναι για τη σχέση μας, ως ατόμων, με την οικονομία γενικά – ή με την αποκαλούμενη «ελεύθερη αγορά». Μας λένε ότι η αγορά έχει φτιαχτεί από άτομα σαν κι εμάς. Μας λένε ότι συνίσταται από τίποτα παραπάνω και τίποτα λιγότερο από την άθροιση δισεκατομμυρίων αποφάσεων της οποίες έλαβαν δισεκατομμύρια αυτόνομα άτομα, με τον καθένα μας να κάνει τις επιλογές για τον εαυτό μας. Κι όμως, στην πραγματικότητα βιώνουμε την αγορά σαν μια απέραντη, αναπόφευκτη δύναμη. Τη νιώθουμε σαν κάτι τελείως ξένο προς εμάς, πάνω στο οποίο δεν έχουμε καμία ισχύ, και το οποίο δεν μπορούμε να αποφύγουμε. Γι’ αυτό και η οικονομική καταστροφή είναι κάτι αόρατο, άπιαστο: επηρεάζει κάθε πτυχή της ζωής μας, κι όμως είμαστε ανίκανοι να το «δούμε», να το διακρίνουμε σαν μια πραγματική δύναμη, πίσω από τις καταφανείς επιδράσεις της.


Τα βάζουμε συνέχεια με την κυβέρνηση, γιατί μπορούμε να δούμε πάνω κάτω πως δουλεύει, και γιατί μας δίνει συγκεκριμένα άτομα να κατηγορήσουμε όταν κάτι πάει στραβά. Γι’ αυτό τόσο πολλοί Αμερικάνοι συμφώνησαν με τον Ronald Reagan όταν είπε ότι η κυβέρνηση ήταν το πρόβλημα – παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Reagan ήταν η κυβέρνηση. Η αγορά, αντίθετα, μοιάζει να είναι κάτι που απλά είναι εκεί – σαν τον καιρό, ίσως, ή σαν ένα σεισμό. Παραπονιόμαστε για τον καιρό όλη την ώρα, φυσικά – αλλά μόνο με τον τρόπο που παραπονιόμαστε για μια βροχερή μέρα. Ο,τιδήποτε περισσότερο θα ήταν σα να σπαταλάμε το σάλιο μας – εφόσον ξέρουμε ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα γι΄αυτό. Οι Αμερικάνοι θυμώνουν γιατί πρέπει να πληρώνουν φόρους· αλλά ακόμη κι αν γκρινιάζουν, βασικά αποδέχονται μοιρολατρικά τα εξοργιστικά υψηλά επιτόκια των πιστωτικών τους καρτών. Γι’ αυτό δεν υπάρχουν ταραχές, και διαμαρτυρίες στους δρόμους, στις ΗΠΑ σήμερα..


Πράγματι, ο ίδιος ο σκοπός της «ελεύθερης αγοράς» είναι να ενσταλάξει αυτό το είδος της μοιρολατρίας στους ανθρώπους. Η αγορά είναι κατά πολύ ένα εργαλείο πειθαρχίας κι ελέγχου. Ο Friedrich Hayek, νονός του νεοφιλελευθερισμού του εικοστού αιώνα εγκωμιάζει την «ελεύθερη αγορά» ακριβώς γιατί υποβάλλει τον «άνθρωπο» [sic] στην «πικρή αναγκαιότητα να υποβάλει τον εαυτό του σε κανόνες που δεν του αρέσουν με σκοπό να διατηρήσει τον εαυτό του ενάντια σε ανταγωνιστικές ομάδες.» Η αντικειμενική αξία της αγοράς είναι ότι «μας υποχρεώνει να είμαστε ελεύθεροι», μας υποχρεώνει να συμπεριφερόμαστε «λογικά» και «αποτελεσματικά», μας υποχρεώνει να ενεργούμε σύμφωνα με τα δικά μας ατομικά συμφέροντα — οποιεσδήποτε ευρύτερες σκέψεις είναι καταδικασμένες. Ηθική, αισθητική, συμπάθεια, αλληλεγγύη, και έγνοια για τους άλλους απλά αποκλείονται, με εξαίρεση το σημείο που μπορούν να πακεταριστούν σαν προϊόντα και να τεθούν προς πώληση. Το «σύστημα τιμολόγησης» εγκλείει, περιορίζει και δρομολογεί τη συμπεριφορά μας πολύ πιο αυστηρά, και αποτελεσματικά, από όσο θα μπορούσε οποιαδήποτε παρόρμηση βασισμένη στην απλή ωμή επιβολή. Κανένας κρατικός μηχανισμός, καμία «κυβερνητικότητα», κανένα μέτρο επιτήρησης και καμία μορφή εκπαίδευσης ή προπαγάνδα δεν κατάφερε να περιορίσει την ανθρώπινη ελευθερία τόσο κατανοητά – ή τόσο αόρατα – όπως το κατόρθωσε η «πειθαρχία της αγοράς».


Το να βλέπουμε την αγορά με αυτόν τον τρόπο είναι σα να κατανοούμε ότι οι κύκλοι απότομων ανόδων και πτωχεύσεων είναι εγγενείς στην ίδια της τη λειτουργία. Οι καπιταλιστικές οικονομίες είναι έμφυτα βουλιμικές, λειτουργώντας σύμφωνα με μια λογική καταβροχθίσματος και εμετού. Με άλλα λόγια, η κρίση δεν είναι ένα μικρόβιο, αλλά ένα χαρακτηριστικό. Η άνοδος των ακινήτων του πρώτου μισού αυτής της δεκαετίας εξυπηρέτησε το σκοπό να συσσωρευτεί μαζικά κεφάλαιο, και να μεταφερθεί πλούτος από σπιτικά μεσαίας και χαμηλότερης τάξης στον οικονομικό τομέα. Αλλά το τωρινό όργιο καταστροφής κεφαλαίου επίσης εξυπηρετεί για εδραιώσει αυτή τη συσσώρευση, ανακουφίζοντας τις πιέσεις της υπερ-συσσώρευσης και υπερπαραγωγής χωρίς να ανατρέπει μεροληψίες στη διανομή του πλούτου. Η άνοδος και η πτώχευση είναι ομοίως «αντικειμενικές» συνθήκες που αντιπαρέρχονται οποιαδήποτε επίκληση σε ηθικές ανησυχίες, και οποιαδήποτε άσκηση πολιτικής βούλησης. Μπορούμε να διαφωνούμε για το πως θα χειριστούμε αυτές τις συνθήκες, αλλά δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε το «δεδομένο» αυτών των ίδιων συνθηκών. Γι’ αυτό η απάντηση στις πολιτικές μας διαμάχες πάντα καταλήγει να είναι η ίδια. Το μόνο πράγμα που έχει σημασία είναι να εξυπηρετούμε τα συμφέροντα του οικονομικού τομέα: σε καιρούς άνθισης, ενθαρρύνοντας τους «νεωτερισμούς» του, και σε καιρούς πτώχευσης να τον απαλλάσσουμε.


Είναι πάντα μόνο αινιγματικό να λέμε (όπως οι ορθόδοξοι, νεοκλασικοί οικονομολόγοι συνηθίζουν να κάνουν) ότι η οικονομία της αγοράς βασικά τείνει προς την εξισορρόπηση, ταιριάζοντας ζήτηση και προσφορά και εναρμονίζοντας τους πόρους σε συμφωνία με τις επιθυμίες των ανθρώπων. Οι καλύτεροι καπιταλιστές οικονομολόγοι ξέρουν καλύτερα. Ο Joseph Schumpeter, για παράδειγμα, χλευάζει ανοιχτά τη θεωρία της ισορροπίας. Βλέπει την ουσία του καπιταλισμού σαν μια συνεχή διαδικασία «δημιουργικής καταστροφής»: μαζικά διασπαστικός, συνεχώς σε αναταραχή, και ενεργοποιημένος από μια δεσποτική μονοπώληση περισσότερο παρά από τον «τέλειο ανταγωνισμό» (που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει). Ο Hayek, από την πλευρά του, βασίζει το επιχείρημα υπέρ της αγοράς ακριβώς στο γεγονός ότι η «τέλεια γνώση», ότι η νεοκλασική θεωρία αποδίδει σε οικονομικούς παράγοντες είναι στην πραγματικότητα αστήρικτη. Ο Hayek επίσης μακαρίως αδιαφορεί, όπως παραδέχεται ελεύθερα, για το ότι «οι απρόσωπες αποφάσεις της αγοράς» είναι απολύτως «ασυμβίβαστες με μια πλήρη ικανοποίηση με τις θέσεις μας για την επιμεριστική δικαιοσύνη».


Οι Schumpeter και Hayek επιδεικνύουν τουλάχιστον κάποια επίγνωση του ανθρώπινου κόστους των μηχανισμών της αγοράς που επιδοκιμάζουν τόσο ένθερμα. Δεν μπορεί να ειπωθεί το ίδιο για τους νεοφιλελεύθερους οπαδούς και τους διαδόχους τους των τελευταίων τριάντα ετών. Το όραμα του Schumpeter για την δυναμική, επιχειρηματική καινοτομία, και η αίσθηση του Hayek για την οικονομία ως ένα αναδυόμενο, αυτο- οργανωμένο σύστημα (που ακριβώς ευδοκιμεί σε συνθήκες άσχετες με την ισορροπία) έχουν γίνει αξιωματικά σε αυτό το σημείο – στην Αριστερά καθώς και στη Δεξιά. Κανείς σχεδόν δεν έχει τη διάθεση να αμφισβητήσει της πεποιθήσεις του Schumpeter ή του Hayek, παρά το γεγονός ότι αυτές οι πεποιθήσεις φέρουν ένα μεγάλο μερίδιο ευθύνης που μας οδήγησαν στη – ή τουλάχιστον που νομιμοποίησαν – την καταστροφική κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα.


Τείνω να πω ότι το πρόβλημα στην πραγματικότητα είναι το χρήμα. Σχεδόν όλη η καπιταλιστική οικονομική θεωρία – βάζοντας στην άκρη αυτή του Keynes – παραδέχεται αυτό που ο Hayek αποκαλεί «η ουδετερότητα του χρήματος». Δηλαδή, το χρήμα θεωρείται ένα τελείως διαφανές μέσο, «ένας ουδέτερος σύνδεσμος μεταξύ συναλλαγών σε πραγματικά πράγματα και περιουσιακά στοιχεία» (Doug Henwood, επικαλούμενος τον Keynes) χωρίς το ίδιο να έχει εγγενείς επιδράσεις. Η «νομισματικότητα» του Milton Friedman και των οπαδών του διατείνεται πως «διαστρεβλώσεις» ενός κατά τ’ άλλα από τη φύση του τέλειου συστήματος αγοράς συμβαίνουν μόνο όταν η κυβέρνηση παρεμβαίνει στο «φυσικό» επίπεδο του αποθέματος χρημάτων.


Αλλά θα οφείλαμε να γνωρίζουμε – ύστερα από τον McLuhan όπως κι από τον Marx –ότι ένα «μέσο» ποτέ δεν είναι ουδέτερο. Μας φαίνεται απλά «διάφανο» γιατί είναι τόσο πανταχού παρόν· το παίρνουμε τόσο πολύ σαν δεδομένο που δεν καταφέρνουμε να προσέξουμε τους μηχανισμούς του. Αγνοούμε τις επιδράσεις του χρήματος για τον ίδιο λόγο που (όπως το έθεσε ο McLuhan) τα ψάρια αγνοούν το νερό. Το μόνο πράγμα που οι οικονομολόγοι δεν υπολογίζουν είναι η υλικότητα, και η ιδιαιτερότητα ως μέσου του ίδιου του χρήματος. Οι θεωρητικοί των μέσων θα έπρεπε να μελετούν περισσότερο το χρήμα ως μέσο, με τον ίδιο τρόπο που μελετούν την τηλεόραση, το βίντεο και το Web 2.0 ως μέσα – αλλά δυστυχώς, ως επί το πλείστον δεν το κάνουν. Και οι πολιτικοί οικονομολόγοι θα έπρεπε να στρέψουν την προσοχή τους στην υλικότητα των χρημάτων, αντί να τα θεωρούν απλά «μεσάζοντες που εξαφανίζονται».


Με το «υλικότητα του χρήματος» δεν εννοώ απλά τη φυσική υπόσταση των χρυσών ή των μεταλλικών νομισμάτων και των δολαρίων και των χάρτινων χρηματογράφων. Πάνω απ’ όλα χρειάζεται να υπολογίσουμε την υλικότητα, και την ιδιαιτερότητα του χρήματος ως μέσου, σαν την πιο εικονική και εφήμερη: το χρήμα που έχει φτιαχτεί από μονάδες και μηδενικά που κυκλοφορούν στο δίκτυο, και που παίρνει τη μορφή παράγωγων και μυστηριακών οικονομικών εργαλείων. Σε καμία από αυτές τις μορφές δεν είναι το χρήμα απλά ουδέτερο και διαφανές. Το ντελίριο της οικονομικής κερδοσκοπίας που μας οδήγησε στην τρέχουσα πανωλεθρία οφείλεται ακριβώς στο γεγονός ότι τα χρήματα δεν είναι απλά μια πιστή «αναπαράσταση» πλούτου που υπάρχει, συγκεκριμένα και απτά, σε άλλες μορφές· μάλλον, είναι κάτι που έχει τη δική του εγγενή πυκνότητα και βάρος.


Πολλοί άνθρωποι, και στη Δεξιά και στην Αριστερά, κατηγορούν για την κρίση τον πολλαπλασιασμό του «πλασματικού κεφαλαίου»: των χρημάτων που δεν στηρίζονταν σε συγκεκριμένο, φυσικό πλούτο. Θα έπρεπε να απορρίψουμε αυτόν τον τρόπο σκέψης, και να πούμε, αντίθετα, ότι πράγματα όπως ανταλλαγές πιστωτικών αθετήσεων είναι, τα ίδια, το ίδιο «πραγματικά» και «υλικά» όσο και τα σπίτια των οποίων οι υποθήκες είναι υποτίθεται, σε πολλούς βαθμούς απομάκρυνσης, βασισμένες. Σε τελική ανάλυση, αυτά τα σπίτια, δε θα είχαν χτιστεί ποτέ, εξ αρχής, αν δεν υπήρχαν τα οικονομικά εργαλεία στα οποία θα μπορούσαν να δώσουν σάρκα και οστά τα δάνεια που τους είχαν χορηγηθεί. Η μη ουδετερότητα του χρήματος, η προκατάληψη και μεροληψία του, πρέπει να είναι το σημείο εκκίνησης για κάθε αντιμετώπιση κάθε διακρατικού κεφαλαίου, και για ότι πρέπει να κάνουμε ώστε να ξεφύγουμε από την ολέθρια κυριαρχία του.

Ενώ ιστορίες εκτεταμένων κατασχέσεων έχουν ίσως το πιο ανθεκτικό ζήτημα της κρίσης στα ενυπόθηκα δάνεια υψηλού κινδύνου, ο Joe Deville φωτίζει κάποιες από τις πιο πεζές και καθημερινές πραγματικότητες του να ζει κανείς με δάνειο. Λόγω της κρίσης ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων και νοικοκυριών έχουν έρθει σε επαφή με ένα φάσμα τεχνικών που αποσκοπούν στην ανάκτηση του αναπτυσσόμενου όγκου οφειλομένου χρέους. Εν όψει των κάπως περιορισμένων κοινωνικο – τεχνικών μηχανισμών που έχει στη διάθεσή του ο πράκτορας που αναζητάει τον τρόπο να ισοφαρίσει το μη εξασφαλισμένο χρέος, ο Deville υποστηρίζει ότι ο συλλέκτης χρεών πρέπει να θέσει προκλήσεις που απευθύνονται στα συναισθήματά του εκπρόθεσμου οφειλέτη, λειτουργώντας σαν διασπαστικός υποκριτής του νοικοκυριού και να προσκολληθεί αναγκαστικά σε πεζές συνήθειες και πρακτικές ώστε να κατορθώσει να εισπράξει μέρος της εξόφλησης.


Η τροχιά της παρούσας ύφεσης μπορεί, ενδεχομένως, να θεωρηθεί ότι μετατόπισε την οικονομία από μια φάση δανεισμού σε μια φάση είσπραξης. Σε επίπεδο νοικοκυριών, αυτό σημαίνει ότι οι πρακτικές και οι τεχνολογίες είσπραξης φόρων έγιναν πιο ορατές, καθώς πάρα πολλά άτομα ήρθαν σε επαφή με ένα φάσμα τεχνικών που στοχεύουν στην απαίτηση του αυξανόμενου όγκου του ανεξόφλητου χρέους. Τα πιο ορατά και εντυπωσιακά μέτρα για την ανάκτηση αυτών των χρεών είναι οι κατασχέσεις, που γίνονται όλο και πιο κοινές τόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το θέαμα ατόμων και οικογενειών που εξαναγκάζονται να βγουν απ’ τα σπίτια τους αποτελεί μια ηχηρή υπενθύμιση των πραγματικών συνεπειών που έχει η εξάρτηση από εξασφαλισμένα δάνεια, ως μηχανισμός που παρέχει σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων ένα από τα πιο βασικά συστατικά στην ολοένα πιο περίπλοκη υλική υποδομή τους: μια στέγη πάνω απ’ τα κεφάλια τους.


Αλλά τα σπίτια αποτελούν επίσης κομβικά σημεία περάσματος για τους πιστωτές που επιδιώκουν την επιστροφή των μη εξασφαλισμένων δανείων-μέσω πιστωτικής κάρτας, κάρτες καταστημάτων, συμφωνία αγοραπωλησίας με δόσεις ή μη εξασφαλισμένο δάνειο. Η μη αποπληρωμή αυτών των δανείων δεν καταλήγει άμεσα στην απώλεια σπιτιού. Αντίθετα, στις επαφές μεταξύ οφειλετών και πιστωτών (ή των υπηρεσιών τους), το σπίτι γίνεται ένας διαφιλονικούμενος χώρος μέσω του οποίου οι τεχνολογίες είσπραξης έρχονται αντιμέτωπες με τις ρουτίνες της οικιακής ζωής. Πιο συγκεκριμένα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο οφειλέτης που δεν πληρώνει τα μη εξασφαλισμένα δάνεια του, προστατεύεται (με εξαίρεση τα αγαθά που αγοράστηκαν με δόσεις) σε μεγάλο βαθμό από το νόμο από επισκέψεις δικαστικών επιμελητών στο σπίτι.[1] Το αποτέλεσμα είναι ότι, τουλάχιστον μέχρι να φτάσει ένα χρέος σε σοβαρή καθυστέρηση, οι υπηρεσίες που προσπαθούν να το εισπράξουν διαθέτουν δυο μέσα, τις επιστολές και τα τηλεφωνήματα. Μέσω αυτών των δυο τεχνολογιών, ο εισπράκτορας χρεών επιδιώκει, τουλάχιστον για ένα διάστημα, να μετατρέψει το σπίτι σε χώρο οικονομικών υπολογισμών.[2]


Αξίζει να κάνουμε μια παύση για να σημειώσουμε τις σημαντικές προκλήσεις που τίθενται στη βιομηχανία είσπραξης χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο, από το γεγονός ότι περιορίζεται σ’ αυτό το (μετά βίας καινούργιο) ζεύγος κοινωνικο-τεχνικών μηχανισμών. Και τους δυο μηχανισμούς μπορεί κάποιος να τους αποφύγει (οι οφειλέτες συχνά ελέγχουν τα τηλεφωνήματα και δεν ανοίγουν τα γράμματα), κι ακόμη κι αν ένας οφειλέτης το κάνει, δεν υπάρχει η συγκινησιακή φόρτιση μιας συνάντησης πρόσωπο με πρόσωπο. (Στο ‘ελαφρό’ ειδησεογραφικό τμήμα της, μια εμπορική επιθεώρηση σημείωνε πρόσφατα ότι οι εισπράκτορες χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν κατέχουν ‘όλα τα εργαλεία που χρειάζονται’, σε αντίθεση με έναν τολμηρό Ρώσο εισπράκτορα που (όπως αναφέρεται) αύξησε τις επιστροφές του παίρνοντας μαζί του, πόρτα-πόρτα, μια αρκούδα. ‘Μας αρέσει αυτό το στιλ’, κατέληγε νοσταλγικά ο συγγραφέας).[3] Το σημερινό οικονομικό πλαίσιο διευρύνει αυτές τις δυσκολίες: σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη, 93 από τις 387 μεγαλύτερες υπηρεσίες είσπραξης χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκονται σε οικονομικό κίνδυνο.[4] Ένας σημαντικός αριθμός εταιριών παλεύουν για να προσαρμοστούν στο γεγονός ότι τα νοικοκυριά που βρίσκονται κάτω από αυξημένη οικονομική πίεση, απλώς δεν ανταποκρίνονται στις προτροπές των τεχνολογιών της είσπραξης φόρων όπως έκαναν στο παρελθόν. Όπως λέει ένας εκπρόσωπος της βιομηχανίας είσπραξης: ‘…Ενώ η βιομηχανία κατακλύζεται από περισσότερη δουλειά, οι επιχειρήσεις είσπραξης χρεών παλεύουν να πετύχουν διευθέτηση του χρέους με τον ίδιο τρόπο όπως πριν. Διαπιστώσαμε μια μεταστροφή στα πρότυπα αποπληρωμής προς την καταβολή μικρότερων ποσών σε μεγαλύτερη χρονική περίοδο, ενώ λιγότεροι οφειλέτες κάνουν μεγαλύτερες εφάπαξ αποπληρωμές’.[5] Ο οφειλέτης που δεν συμμορφώνεται θέτει, επομένως, στη βιομηχανία είσπραξης νέα και άγνωστα προβλήματα. Μολονότι ο όγκος της συνολικής είσπραξης μπορεί να αυξάνεται, το συνολικό ποσό που εισπράττεται επιτυχώς από τον κάθε οφειλέτη μειώνεται. Οι αριθμοί για τις αντιδράσεις και τις αλληλεπιδράσεις σε σχέση με τις τεχνολογίες είσπραξης χρεών ήταν λίγο-πολύ προβλέψιμοι, ενώ τώρα πρέπει να αποτιμηθούν και να εξεταστούν ξανά. Σ’ αυτό το πλαίσιο, τα τηλεφωνήματα που κάνουν οι πιστωτές κι οι υπηρεσίες είσπραξης χρεών, κι οι επιστολές που στέλνουν, δεν είναι παρά απόπειρες να εξασφαλίσουν ένα κομμάτι μιας πίτας που συρρικνώνεται συνέχεια, πόσο μάλλον που ένας οφειλέτης είναι πιθανό να οφείλει χρήματα σε πάνω από μια δωδεκάδα ανταγωνιστές (παράδειγμα, οι πελάτες του Consumer Credit Counselling Service, που εδρεύει στο Ηνωμένο Βασίλειο, όφειλαν κατά μέσο όρο χρήματα σε 7.6 διαφορετικούς πιστωτές το 2008).[6]


Οι δυσκολίες αυτές καθιστούν το σπίτι ένα καίριο πεδίο μάχης για τη βιομηχανία είσπραξης μη εξασφαλισμένων χρεών. Είναι ο χώρος όπου οι ανταγωνιστές συναντιούνται και προσπαθεί ο καθένας να αποκτήσει επαφή με έναν οφειλέτη που είναι είτε απρόθυμος είτε ανίκανος να πληρώσει. Ως τέτοιες, οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών μπορούν να θεωρηθούν ότι παίζουν το ρόλο τους στη ‘χρηματοποίηση’ της καθημερινής ζωής, σύμφωνα με την αναπτυσσόμενη φιλολογία (στο έργο του Paul Langley ειδικότερα).[7] Το έργο αυτό χαρτογραφεί, μερικές φορές με συναρπαστικό τρόπο, τον τρόπο με τον οποίο η καθημερινή ζωή γίνεται όλο και περισσότερο ένας πόρος για τις ροές της παγκόσμιας οικονομίας. Νομίζω, ωστόσο, ότι δεν δίνει προσοχή στη συγκινησιακή διάσταση της ζωής του νοικοκυριού, στα ενσαρκωμένα, συγκινησιακά μπερδέματα που ανακύπτουν μεταξύ του οφειλέτη και του χρέους του. Όταν επικεντρωνόμαστε, μ’ αυτόν τον τρόπο, στην επίδραση, βλέπουμε σύμφωνα με το έργο του Brian Massumi, το σώμα όχι απλώς ως τοποθεσία για την παραγωγή ‘νοήματος’, αλλά ως ένα πάντοτε ανοιχτό αντικείμενο που βρίσκεται σε μια διαδικασία (παρόλο που αυτή η περίπλοκη ανοιχτότητα βρίσκεται σε δυναμική σχέση με τις διαδικασίες κλεισίματος και απλοποίησης και τις μεθόδους αφαίρεσης), ενώ επιχειρεί να αιχμαλωτίσει τον καινοφανή δυναμισμό που απορρέει από ανθρώπους, σώματα, σκέψη, συγκίνηση και τεχνολογίες που γίνονται διασυνδεδεμένες και διαμορφώνονται μαζί (becoming together).[8]


Μπορούμε να δούμε τα πιθανώς περίπλοκα αποτελέσματα της συνύπαρξης του συναισθηματικού και οικονομικού παράγοντα στον οφειλέτη που δεν συμμορφώνεται, μέσα από το παράδειγμα της Ιβ, από την οποία πήρα συνέντευξη το 2008.[9] Η Ιβ είναι μετανάστρια πρώτης γενιάς από τη Νιγηρία και ανύπαντρη μητέρα τριών μικρών κοριτσιών, που ζει σε μια κατοικία που της παρέχει το κράτος, στο βόρειο Λονδίνο. Όταν τη συνάντησα, εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από την κοινωνική πρόνοια και είχε αποκτήσει σημαντικά χρέη (γύρω στις 10.000 λίρες), έχοντας χρησιμοποιήσει πιστωτικές κάρτες για να πληρώσει τα καθημερινά της έξοδα, για να συμπληρώσει το εισόδημά της από μια χαμηλά αμειβόμενη προσωρινή εργασία και για να τα βγάλει πέρα σε περιόδους ανεργίας. Όπως συμβαίνει με πολλούς οφειλέτες που δεν πληρώνουν, τον ρυθμό της καθημερινής ζωής της στο σπίτι διέκοπταν συχνά οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών, σε σημείο που απέκτησαν σταδιακά πρωταγωνιστικό ρόλο στο πλέγμα των σχέσεων στο νοικοκυριό. Πιο κάτω, η Ιβ αναφέρεται στο ρόλο που παίζουν οι επιστολές στην καθημερινή ρουτίνα της:

‘…όταν γυρίζεις, ω Θεέ μου, υπάρχει κανένα γράμμα για μένα, τίποτα λογαριασμοί; Έτσι, μερικές φορές όταν γυρίζω σπίτι η Τζένι μου λέει, μαμά αυτό είναι λογαριασμός; Ξέρετε, αρχίζουν ν’ ανησυχούν στην ηλικία τους, ξέρετε, μαμά, αυτό είναι λογαριασμός….κάθε φορά που έρχομαι είναι έτσι, ίσως διαισθάνονται ότι ανησυχώ για τους λογαριασμούς, γι’ αυτό λένε, αυτό είναι λογαριασμός; Είναι λογαριασμός;’


Για την Ιβ, η καθημερινή άφιξη των επιστολών είναι ένα κομβικό σημείο στη ρουτίνα του νοικοκυριού, που σε αυτή την περίπτωση εμπλέκει τα παιδιά της. Γι’ αυτά, το σχήμα του άμεσου μέλλοντος χρειάζεται να ερμηνευτεί από τα γράμματα στο χαλάκι της εισόδου: εάν είναι λογαριασμοί (από τους οποίους το μεγαλύτερο μέρος αφορά καταναλωτικό χρέος), θα έχουν να αντιμετωπίσουν το άγχος της μητέρας τους, καθώς εκείνη καλείται, με την επιστολή, να αντιμετωπίσει αμέσως την κατάσταση του χρέους της. Εάν όχι, μπορούν ίσως να ελπίζουν σε μια στιγμή ανακούφισης, με τις συνέπειες των εκκρεμών χρεών να αιωρούνται στο ‘περιβάλλον’ της ζωής της Ιβ. Όπως αυτή η ιστορία δείχνει, μέρος της δυναμικής που οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών ενεργοποιούν, είναι να καθιστούν τον χρόνο στο νοικοκυριό εντατικό, να διακόπτουν τον οικείο ρυθμό του και να κατασκευάζουν μια ξεχωριστή ‘στιγμή’ (αυτό μπορεί να θεωρηθεί ανάλογο της κοινωνικο-υλικής κατασκευής ανταλλαγών, που ο Michael Callon, ειδικότερα, περιγράφει) στην οποία εστιάζεται η προσοχή, απευθυνόμενες στα συναισθήματα των οφειλετών και αυτών που έρχονται σε επαφή μαζί τους.[10]


Αξίζει επίσης να επισημάνουμε πώς οι επαναλαμβανόμενες οικιακές εισβολές αυτών των μηχανισμών είσπραξης χρεών συνδέονται με το ξεδίπλωμα τόσο των συναισθημάτων όσο και της αποφασιστικής λογικότητας. Όπως περιγράφει η Ιβ:

‘Μόλις έρθει πρέπει να το ανοίξω….τουλάχιστον να ξέρω τι υπάρχει εκεί, αρχίζω να προετοιμάζω το μυαλό μου ή οτιδήποτε προς αυτή την κατεύθυνση. Το πρώτο πράγμα, μόλις ανοίξω την πόρτα βλέπω αν υπάρχει γράμμα, το πρώτο πράγμα, πριν ακόμη βγάλω το παλτό μου, ανοίγω το γράμμα και βλέπω με τι έχει να κάνει. Αν είναι κάτι που πρέπει να με πανικοβάλει, πανικοβάλλομαι. Αν είναι κάτι που μπορώ να βάλω κατά μέρος….Αν είναι κάτι που πρέπει να κάνω ένα τηλεφώνημα, κάνω αμέσως το τηλεφώνημα’.


Αυτό που κανονικά θα θεωρείτο μια απαίτηση είσπραξης χρέους που προκαλεί μια ιδιαίτερη συναισθηματική αντίδραση, περιγράφεται ίσως καλύτερα ως παραγωγή μιας συναισθηματικής αντίδρασης, που γίνεται πιο ατομική ως συναίσθημα και υπολογισμός. Η πολυπλοκότητα αυτής της εμπειρίας, ενώ είναι αναπόφευκτη αλλά όχι τελείως εμπειρικά προσιτή- είναι ότι πρέπει εν μέρει να ανοιχτεί η Ιβ. Αν πάρουμε (εσκεμμένα) τα λόγια της στην κυριολεξία, περιγράφει μια περίπλοκη τομή μεταξύ σώματος και υπολογισμού, που αρχίζει με την ‘προετοιμασία’ του μυαλού της έναντι της επιστολής, προκειμένου να φέρει το μυαλό/σώμα της στην αναγκαία κατάσταση προνοητικότητας ώστε να είναι σε θέση να χειριστεί οτιδήποτε της ζητηθεί. Αυτό ενέχει μια διαδικασία διαχωρισμού: το σώμα της πρέπει να είναι έτοιμο να μπει σε μια διαδικασία πανικού, αλλά το μυαλό της πρέπει να είναι έτοιμο να δράσει, να εμπλακεί σε μια ορθολογικά προσδιορισμένη δράση, ανεξάρτητα αν βάλει την επιστολή στην άκρη ή αν κάνει το τηλεφώνημα. Ο πανικός και η σαφώς προσδιορισμένη ‘ εκλογικευμένη’ δράση, με σώμα και πνεύμα, χρειάζονται, σύμφωνα με την περιγραφή της Ιβ, να ‘γίνουν’ ξεχωριστά ( Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτό ενέχει μια ταυτόχρονη διαδικασία επανασυνδυασμού, που δεν θα περιγράψω εδώ). Ωστόσο, δεν πρόκειται για το απλό αποτέλεσμα των περιεχομένων της επιστολής, αλλά για την πρόβλεψη ενός μέλλοντος που δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί , όπου οι σωματικές καταστάσεις συνυπάρχουν σε μια κατάσταση μη πραγματοποιημένης ύπαρξης, έτοιμες να ξεδιπλωθούν και να πραγματοποιηθούν πλήρως όπως απαιτείται, από τη στιγμή που θα ανοιχθεί η επιστολή. Περιγράφοντας τον περίπλοκο διαχωρισμό πνεύματος και σώματος, λογικής και συναισθήματος, η Ιβ περιγράφει επίσης τις αντιφάσεις που γεννώνται και τους περιορισμούς των παραδοσιακών μεταφυσικών κατηγοριών ‘κοινής λογικής’. Το πνεύμα και το σώμα είναι αμέσως αλληλοεξαρτώμενα, και παρόλα αυτά πρέπει να πραγματοποιηθούν μέσω του έργου του διαχωρισμού.


Σε μια κατάσταση όπου οι οφειλέτες παλεύουν για να ανταποκριθούν στις πιο άμεσες βασικές ανάγκες τους, είναι απίθανο να δώσουν προτεραιότητα στην αποπληρωμή των χρεών τους. Συχνά, λοιπόν, μόνο όταν γίνονται μέρος της ενσαρκωμένης, συναισθηματικής ζωής του νοικοκυριού, οι εισπράκτορες φόρων μπορούν να ελπίζουν ότι θα πετύχουν τουλάχιστον ένα μέτρο αποπληρωμής. Ο εισπράκτορας χρεών πρέπει να θέτει συναισθηματικές προκλήσεις στον οφειλέτη που δεν πληρώνει, να ενεργεί ως κάποιος που παρεμβαίνει στο νοικοκυριό, να προσκολλάται στην ανιαρή ρουτίνα και πρακτική. Για τον οφειλέτη που δεν πληρώνει, όμως, αυτό σημαίνει ότι το σπίτι γίνεται ένας χώρος τακτικών, ενοχλητικών εισβολών, που δεν επιδρούν μόνο στον ίδιο, αλλά και στα άλλα μέλη του νοικοκυριού. Όπως δείχνει το προηγούμενο, σύντομο παράδειγμα, η σκιαγράφηση των συναισθηματικών διαστάσεων της είσπραξης χρεών δείχνει περισσότερα από την ‘εμπειρία’ του να είσαι εκπρόθεσμος οφειλέτης. Στην έρευνά μου, υποστηρίζω ότι οι στιγμές που αυτοί από τους οποίους παίρνουμε συνέντευξη βρίσκονται σε ένταση δείχνουν ότι και οι ίδιες οι πραγματικότητες περνούν από διαδικασίες εξατομίκευσης: αυτό, σύμφωνα με τον Stengers, περιγράφει πώς η πραγματικότητα ‘μεταμορφώνεται’ και ‘αποκαλύπτεται’ με πολλούς τρόπους, πώς το οντολογικό κλείσιμο κατηγοριών όπως το σώμα, το πνεύμα, ο ορθολογισμός, το συναίσθημα, ταράσσονται και διαμορφώνονται από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ τεχνολογιών είσπραξης χρεών και οφειλετών που δεν πληρώνουν.[11] Το να είσαι οφειλέτης που δεν πληρώνει, είναι σα να είσαι φτιαγμένος για να αισθάνεσαι τον κόσμο διαφορετικά. Αλλά, επίσης, να τον αισθάνεσαι ανήσυχα.


Σημειώσεις

[1] – Αν η προσφορά του οφειλέτη για μερική αποπληρωμή δεν γίνει δεκτή, ο πιστωτής (ή ο πράκτοράς του) μπορεί να ζητήσει μία δικαστική απόφαση (County Court Judgement), όπου το δικαστήριο αποφασίζει για το μηνιαίο ποσό που οφείλει να πληρώνει στον πιστωτή ανάλογα με την οικονομική του κατάσταση. Μόνο σε περίπτωση που ο οφειλέτης αθετήσει αυτή τη συμφωνία, χωρίς να υπάρχει δικαιολογημένη αλλαγή των συνθηκών, μπορεί ο πιστωτής να ζητήσει από το δικαστήριο να ορίσει δικαστικό κλητήρα για να κατασχέσει μέρος της περουσιακής ιδιοκτησίας του οφειλέτη (πχ. το αυτοκίνητό του).

[2] – Χρησιμοποιώ τον όρο εισπράκτορας χρεών χωρίς να αναφέρομαι αποκλειστικά στις ειδικευμένες εταιρίες είσπαξης χρεών (DCAs), αλλά ευρύτερα σε όσους προσπαθούν να ανακτήσουν το χρέος που δεν μπορεί να πληρωθεί (που μπορεί να είναι ή να μην είναι ο αρχικός πιστωτής).

[3] – Credit Today, “The bear necessities,” Credit Today, Σεπτέμβριος 2008, 66.

[4] – Plimsoll, “Debt Collection Agencies Plimsoll Portfolio Analysis,” (Stockton- on- Tees: Plimsoll, 2009).

[5] – Ken Maynard, “What’s in store for debt buyers?,” Credit Management (2009): 21.

[6] – CCCS, “CCCS Statistical Yearbook 2008,” (Leeds: Consumer Credit Counselling Service, 2009), 16. Όπως σημειώνεται στην έκθεση, η τιμή του μέσου όρου ενδεχομένως διαστρεβλώνεται από την παρουσία ενός μικρού αριθμού περιπτώσεων όπου οφειλέτες χρωστούν χρήματα σε έναν ασυνήθιστα μεγάλο αριθμό πιστωτών. Ακόμα, αυτός ο αριθμός δεν είναι αντιπροσωπευτικός του συνόλου των οφειλετών στη Μεγάλη Βρετανία, αφού σχετίζεται μόνο με αυτούς που μετέχουν στα προγράμματα CCCS Debt Management (από τα οποία συχνά αποκλείονται περιπτώσεις οφειλετών με χαμηλά εισοδήματα)

[7]- Βλ. για παράδειγμα: Paul Langley, “Uncertain subjects of financialization,” Cultural Critique 67-91 (2007); Paul Langley, “The making of investor subjects in Anglo-American pensions” Environment and Planning D: Space and Society 24 (2006); Paul Langley, “Securitising suburbia: the transformation of Anglo-American mortgage finance,” Competition & Change 10 (2006); Paul Langley, The everyday life of global finance: Saving and borrowing in America (Oxford: Oxford University Press, 2008); and Randy Martin, Financialisation of daily life (Philadelphia: Temple University Press, 2002).

[8]- Brian Massumi, Parables for the virtual: Movement, affect, sensation (Durham, NC and London: Duke University Press, 2002).

[9]- Το Ιβ είναι ψευδώνυμο. Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διδακτορικής μου έρευνας. Το 2008 έκανα 20 συνεντεύξεις με πρόσωπα που είχαν πρόσφατα αντιμετωπίσει υψηλά ανεξόφλητα χρέη και η πλειοψηφία των οποίων δεν έχει μπορέσει ακόμα να τα αποπληρώσει. Ήρθα σε επαφή με αυτούς τους 20 συνομιλητές μου με τη βοήθεια δύο μη-κερδοσκοπικών συμβουλευτικών οργανώσεων στη Μεγάλη Βρετανία: την Consumer Credit Counselling Service και την Money Advice Trust (which runs National Debtline), όπως και από προσωπικές επαφές.

[10]- Michel Callon, “Introduction: the embeddedness of economic markets in economics,” στο The laws of the markets, επ. Michel Callon (Oxford: Blackwell, 1998); Michel Callon, Cecile Méadel, και Vololona Rabeharisoa, “The economy of qualities,” Economy and Society 31, νο. 2 (2002); και Michel Callon and Fabian Muniesa, “Peripheral vision: Economic markets as calculative collective devices,” Organization Studies 26, νο. 8 (2005).

[10]- Isabelle Stengers, “Whitehead’s account of the sixth day,” Configurations 2005, νο. 13 (2005): 42.

Οι συνεισφορές για τον ορισμό ενός συνόλου γνώσεων για το σχεδιασμό υπηρεσιών προέρχονται από δύο κυρίως κατευθύνσεις: η πρώτη εστιάζει σε πραγματικές περιπτώσεις, αναπτύσσοντας έργα που προωθούν την πρακτική του σχεδιασμού υπηρεσιών και καθιστούν το σχεδιασμό υπηρεσιών ορατό σε ιδιωτικές επιχειρήσεις και σε δημόσιους φορείς (Cottam & Leadbeater, 2004; Parker & Heapy, 2006; Thackara, 2007). Η δεύτερη κατεύθυνση αφορά τον ορισμό ενός μεθοδολογικού πλαισίου για το σχεδιασμό υπηρεσιών. Το κύριο ζητούμενο σε αυτές τις μελέτες είναι η ανάπτυξη μεθοδολογικών εργαλείων γα την ανάλυση, το σχεδιασμό και την αναπαράσταση των υπηρεσιών. (Cottam & Leadbeater, 2004; Morelli, 2003, 2009; Sangiorgi, 2004)


Οι δύο κατευθύνσεις που προαναφέρθηκαν αναπτύσσονται στα πλαίσια διαφορετικών γνωστικών παραδόσεων, από τη μια πλευρά αυτή της επιστήμης του μηχανικού, που δίνει έμφαση στις οργανωτικές και τις τεχνικές πτυχές του σχεδιασμού υπηρεσιών (Hollins, 1993; Ramaswamy, 1996), και από την άλλη του σχεδιασμού αλληλεπίδρασης ανθρώπου-μηχανής (interaction design), που εστιάζει σε εμπειρικά ζητήματα σχετιζόμενα κυρίως με τις επαφές υπηρεσιών, που συνδέουν τους πάροχους υπηρεσιών με τους πελάτες. (Parker & Heapy, 2006; Sangiorgi, 2004) Η έμφαση στο σχεδιασμό των αλληλεπιδράσεων ανθρώπου-μηχανής κυριαρχεί σε πολλές περιπτώσεις καινοτόμων κοινωνικών και δημόσιων υπηρεσιών, ενώ οι σπουδές του μηχανικού καθορίζουν μία σαφή μεθοδολογική προσέγγιση σε υπάρχουσες εταιρικές υπηρεσίες. Η απόκλιση μεταξύ των δύο προσεγγίσεων έχει εμποδίσει το διάλογο ανάμεσά τους. Οι συνέπειες είναι ότι οι εταιρικές υπηρεσίες, που είναι βαθιά ριζωμένες στη βιομηχανική παράδοση, εστιάζουν στις παραγωγικές διαδικασίες παρά στην εμπειρία του χρήστη, ενώ οι δημόσιες υπηρεσίες είναι συχνά πολύ καινοτόμες, αλλά δεν μπορούν να ξεπεράσουν την τοπική διάσταση γιατί η λογική που κυριαρχεί σε αυτές είναι πολύ πιο κοντά στη χειροτεχνία παρά στη βιομηχανική παραγωγή. Και οι δύο προσεγγίσεις πρέπει να αναθεωρηθούν, προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τα προφανή κενά μεταξύ των χώρων λύσεων που καλύπτουν και το χώρο προβλημάτων που προκύπτει από τις ταχύτατες αλλαγές στα κοινωνικά, οικονομικά και τεχνολογικά μας συστήματα.


Ο τομέας των δημόσιων υπηρεσιών έχει γίνει πρόσφατα ένα από τα κυριώτερα πεδία αυτών των αλλαγών. Οι σχεδιαστικές προσπάθειες σ’αυτή την περιοχή εστιάζονται κυρίως στην κοινωνική καινοτομία. Όταν εργάζονται με αντικείμενο τις δημόσιες υπηρεσίες, οι σχεδιαστές υπηρεσιών συνεργάζονται με ανθρωπολόγους και ειδικούς των κοινωνικών επιστημών. Οι σχεδιαστικές παρεμβάσεις σε αυτό τον τομέα έχουν επηρεαστεί πάρα πολύ από τον τομέα interaction design, λόγω του υπόβαθρου πολλών γραφείων συμβούλων σχεδιασμού που δραστηριοποιούνται εκεί. Αυτό το κείμενο θα εστιάσει την προσοχή του σε αυτό τον τομέα προκειμένου να προτείνει ένα λειτουργικό παράδειγμα που υποστηρίζει μία λογική στροφή από έναν «χειροτεχνικό» τρόπο προς μια βιομηχανική λογική στο σχεδιασμό για την κοινωνική καινοτομία και τις δημόσιες υπηρεσίες.


Ένα λειτουργικό παράδειγμα;


Ο όρος λειτουργικό παράδειγμα (operative paradigm) εισήχθη από τους Arbnor και Bjerke (Arbnor & Bjerke, 1997) εννοώντας ένα σύνολο εργαλείων και μεθόδων που επιτρέπουν την επίλυση προβλημάτων σε μία περιοχή μελέτης, δεδομένης μιας συγκεκριμένης μεθοδολογικής προσέγγισης.


Σε αυτή την περίπτωση, η περιοχή μελέτης περιλαμβάνει δημόσιες υπηρεσίες και πρωτοβουλίες κοινωνικής καινοτομίας που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν τα αναδυόμενα προβλήματα που δημιουργούνται από ένα συνδυασμό δημογραφικών και κοινωνικών μεταβολών (παγκοσμιοποίση, μετανάστευση, γήρανση πληθυσμού, αλλαγή τόπου εργασίας), τεχνολογικής εξέλιξης (νέες τεχνολογικές εφαρμογές, κοινωνικά δίκτυα), και οικονομικών κρίσεων. Η μεθοδολογική προσέγγιση από την πλευρά της αναφέρεται στην πολιτισμική και λογική κληρονομιά του βιομηχανικού σχεδιασμού, που παραδοσιακά έχει υποστηρίξει τη βιομηχανική παραγωγή πραγματευόμενος την αλληλεπίδραση βιομηχανίας και ανθρώπων.
Σύμφωνα με τους Arbnor και Bjerke, ένα λειτουργικό παράδειγμα συμπεριλαμβάνει τεχνικές που είναι δάνεια από άλλους κλάδους και προσαρμόστηκαν κατάλληλα για να χρησιμοποιηθούν σε ένα συγκεκριμένο τομέα .


Η διαδικασία κατασκευής ενός τέτοιου λειτουργικού παραδείγματος στο σχεδιασμό υπηρεσιών ξεκίνησε με την πιο πρώιμη συνεισφορά από τις επιστήμες του μάνατζμεντ και του μάρκετιν (Shostack, 1982), που πρότειναν τις πρώτες τεχνικές blueprinting. Εκτός του ότι οδήγησαν σε μια σταδιακή βελτίωση των τεχνικών blueprinting, αυτές οι μελέτες πυροδότησαν μια σειρά από έρευνες σε διαφορετικές πτυχές του σχεδιασμού υπηρεσιών.


Ένα κουτί εργαλείων για βιομηχανοποιημένες υπηρεσίες


Πολλές πρόσφατες συνεισφορές προερχόμενες κυρίως από τον τομέα του interaction design εστιάζουν στο σημείο επαφής μεταξύ πάροχου υπηρεσίας και πελατών. Αυτή η μεταφορά, μαζί με τη ιδέα του ταξιδιού, επέτρεψε να συλλάβουμε ποσοτικά και άυλα ζητήματα στο σχεδιασμό υπηρεσιών, όπως ο χρόνος και η εμπειρία. (Parker & Heapy, 2006)


Οι μεθοδολογίες που αναπτύχθηκαν σε αυτό το πλαίσιο παρέχουν ενδιαφέρουσες ιδέες για το front-office μιας υπηρεσίας, αν και η έμφασή τους στους παράγοντες αλληλεπίδρασης και εμπειρίας τείνει να υποσκελίσει τη συστημική φύση των υπηρεσιών, που με τη σειρά της θα υποδείκνυε ένα ευρύτερο πεδίο που θα περιελάμβανε οργανωτικά και τεχνικά στοιχεία του back-office. Τέτοια στοιχεία έχουν μελετηθεί σε έρευνες προερχόμενες από τις επιστήμες του μηχανικού και τις οργανωσιακές σπουδές. (Hollins, 1993; Ramaswamy, 1996) Αν και δεν καταλήγουν σε ένα υλικό προϊόν, οι υπηρεσίες συνιστούν ένα σύστημα παραγωγής, επομένως μπορεί να επιδέχονται εφαρμογή λειτουργικών μεθόδων ενός παραγωγικού συστήματος. Όμως οι πιο αξιόπιστες τεχνικές διαχείρισης συστημάτων, όπως η Διαχείριση Ολικής Ποιότητας (TQM) και η τεχνική Just-in-time, μετά βίας μπορούν να προσαρμοστούν σε ένα σύστημα που περιλαμβάνει πελάτες ως συμπαραγωγούς αξίας (Normann, 2000), λόγω της υψηλής πολυπλοκότητας και της μη προβλεψιμότητας αυτών των συστημάτων. Η προσέγγιση σε ένα τέτοιο σύστημα μπορεί να συνίσταται στη δημιουργία ευέλικτων αρχιτεκτονικών, στις οποίες η γνώση και οι δεξιότητες που χρειάζονται για το σχεδιασμό υπηρεσιών αποσυναρμολογούνται σε δομικά στοιχεία και κατανέμονται στο σύστημα. Κάθε δομικό στοιχείο αντιπροσωπεύεται από έναν κάτοχο γνώσης (έναν παραγωγό, πάροχο, ή χρήστη). Ο ρόλος των σχεδιαστών επομένως μεταβάλλεται ανάλογα με τις μεταβολές στο αποτέλεσμα της σχεδιαστικής δραστηριότητας, από υλικά προϊόντα μέχρι σύνθετες λύσεις που περιλαμβάνουν συνδυασμό προϊόντων, τεχνολογιών και υπηρεσιών.


Το σημείο εκκίνησης της σχεδιαστικής διαδικασίας μπορεί και πάλι να είναι το σημείο επαφής μεταξύ πελατών και πάροχου, με εστίαση στην εμπειρία των πελατών, και να παράγει μορφές συμμετοχής που θα αύξαναν την αίσθηση των πελατών ότι η υπηρεσία τους ανήκει. Πάντως, η διαδικασία δεν μπορεί να σταματήσει εδώ. Προκειμένου να υποστηριχθεί η εμπειρία του πελάτη, όλο το back-office του συστήματος πρέπει να σχεδιαστεί ώστε κάθε ξεχωριστή φάση της συμπεριφοράς του πελάτη να συνταιριάζεται με κατάλληλη συμπεριφορά του συστήματος στο παρασκήνιο. Γι’αυτό το σκοπό έχουν χρησιμοποιηθεί περιπτώσεις χρήσης που απομονώνουν κάθε ξεχωριστή λειτουργία μιας υπηρεσίας και παράγουν απαιτήσεις για τη δομική αρχιτεκτονική της υπηρεσίας. (Morelli, 2007)
Η διαδικασία χτισίματος μιας υπηρεσίας ξεκινώντας από την εμπειρία του πελάτη μπορεί να συγκριθεί με μια διαδικασία αντίστροφης μηχανικής (reverse engineering) αυτής της εμπειρίας . Η εμπειρία αποσυντίθεται σε στοιχειώδη δομικά στοιχεία. Ένα σύνολο δεξιοτήτων, γνώσεων και τεχνολογιών συνδέεται με κάθε ένα από αυτά τα δομικά στοιχεία. Θεμελιώνοντας αυτή τη διαδικασία στη συμμετοχή των πελατών, μπορούμε να συλλάβουμε νέες μορφές γνώσης, όπως την εμπειρική γνώση των πελατών που αλλιώς θα ήταν πολύ δύσχρηστη και προβληματική για να ενταχθεί σε μια διαδικασία παραγωγής. (von Hippel, 1994)


Η διάσπαση των συστημάτων υπηρεσιών σε δομικά στοιχεία καθιστά δυνατή τη μεταστροφή της παραγωγικής διαδικασίας για αυτές τις υπηρεσίες από μία συγκεντρωτική και κατακόρυφη λογική προς μία αποκεντρωμένη και οριζόντια.

Ένα γεύμα για ηλικιωμένους στη Δανία είναι συνήθως μία συγκεντρωτική και αρκετά δύσκαμπτη υπηρεσία, στην οποία μία κεντρική κουζίνα παρέχει έτοιμα γεύματα σε ηλικιωμένους που μένουν στο δικό τους σπίτι. Οι ηλικιωμένοι ασχολούνται μόνο με την κατανάλωση, αν και κάποιοι από αυτούς θα ήταν ευτυχείς να συμμετέχουν στη διαδικασία προετοιμασίας του γεύματος. Αν θεωρηθούν μέρος της διαδικασίας παραγωγής του γεύματος, μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη γνώση τους (σχετικά με προσωπικά γούστα ή με την προσαρμογή της κατανάλωσης του γεύματος στην ιδανική ώρα της ημέρας και την κοινωνική περίσταση), για να παράγουν μία άκρως εξατομικευμένη λύση. Οι πάροχοι των γευμάτων μπορούν να συντονίσουν τη δραστηριότητα της παραγγελίας, ενδεχομένως με ανάθεση μέρους της διαδικασίας προετοιμασίας του γεύματος σε τοπικά εστιατόρια και καταστήματα.


Η επανασυνένωση των δομικών στοιχείων γνώσης σε νέεες υπηρεσίες είναι δυνατή χρησιμοποιώντας μεθοδολογικά εργαλεία για να ελεγχθεί η διαδικασία τόσο σε επίπεδο λεπτομέρειας όσο και σε μακροσκοπικό επίπεδο. Στο επίπεδο της λεπτομέρειας, κάθε στιγμή της εμπειρίας του χρήστη πρέπει να αντιστοιχεί σε κατάλληλη συμπεριφορά του συστήματος υπηρεσίας. Για το σκοπό αυτό μπορούν να χρησιμοποιηθούν περιπτώσεις χρήσης, που απομονώνουν κάθε ξεχωριστή λειτουργία του συστήματος (π.χ. για το παραπάνω παραδειγμα: κράτηση, προετοιμασία γεύματος, παράδοση). Για κάθε χρονικό κλάσμα των διαφόρων φάσεων της υπηρεσίας, η περίπτωση χρήσης επιτρέπει την οπτικοποίηση της αντιστοιχίας μεταξύ front-office και back-office.


Στο μακροσκοπικό επίπεδο μπορούν να χρησιμοποιηθούν σενάρια σχεδιαστικού προσανατολισμού (design orienting scenarios – DOS), για να ορίσουν τα χαρακτηριστικά του συστήματος υπηρεσιών (Manzini & Jegou, 2000), και σε αυτή τη βάση μπορούν να συντεθούν πλατφόρμες υπηρεσιών, οι οποίες καθορίζουν την αλληλεπίδραση μεταξύ των διαφόρων δομικών στοιχείων, της πληροφορίας, του χρήματος και των υλικών ροών. (Manzini, Collina, & Evans, 2004)


Τελικές σκέψεις


Όταν στρέφουμε το ενδιαφέρον μας από την εμπειρία του πελάτη στο συνολικό μετασχηματισμό του βιομηχανικού συστήματος για το σχεδιασμό μιας νέας υπηρεσίας, τότε αναδύεται μία νέα προοπτική που περιλαμβάνει στοιχεία του παρελθόντος σε ένα νέο συνδυασμό. Στην παραδοσιακή λογική της βιομηχανικής παραγωγής, οι εξατομικευμένες λύσεις ήταν ενδογενώς ασυμβίβαστες με τη βιομηχανική παραγωγή, λόγω της ανάγκης να πραγματοποιηθεί οικονομία κλίμακας. Σε αυτή τη λογική, η εμπειρία του χρήστη, που είναι μοναδική και άκρως εξατομικευμένη, δε θα μπορούσε ποτέ να ταιριάξει με μια βιομηχανική απόκριση.


Μια συστημική προσέγγιση που καλύπτει τόσο το front-office όσο και το back-office και υποστηρίζει την τοπική, ατομική, μη κωδικοποιημένη, εμπειρική γνώση, δημιουργεί τις συνθήκες για μια νέα σύγκλιση μεταξύ τοπικών, ατομικών λύσεων και βιομηχανικής παραγωγής. Αυτή η προσέγγιση θεμελιώνεται στη στροφή από τις οικονομίες κλίμακας (που βασίζονται στην υλική παραγωγή), προς τις οικονομίες σκοπού (που βασίζονται στην οργανωσιακή γνώση). (Morelli, 2007; Morelli & Nielsen, 2008) Η πρόκληση που υπονοείται από αυτή την αλλαγή προοπτικής συνίσταται στη μετατόπιση της ιδέας των δομικών στοιχείων από τα προϊόντα στην οργανωσιακή γνώση. Τα δομικά στοιχεία γνώσης αφορούν στοιχειώδη συστατικά μιας υπηρεσίας, επομένως αναφέρονται σε δραστηριότητες που μπορούν να εκτελεστούν από τοπικούς φορείς ή υποκείμενα, καθιστώντας έτσι εφικτές τις εξειδικευμένες λύσεις για άτομα και τοπικά πλαίσια. Σε μια ευρύτερη προοπτική, αυτή η πρόκληση υπονοεί μια ριζική στροφή στον τρόπο που οι επιχειρήσεις, οι φορείς και οι σχεδιαστές θα ερμηνεύουν τα οικονομικά συστήματα και θα αρπάζουν νέες ευκαιρίες.


Τα δομικά στοιχεία γνώσης είναι τα τούβλα της αρχιτεκτονικής για τοπικές λύσεις. Το κονίαμα αντιπροσωπεύεται από τα ατομικά κίνητρα και τα κοινά ενδιαφέροντα μεταξύ όλων αυτών που συμμετέχουν στο σύστημα.

References

- Arbnor, I., & Bjerke, B. (1997). Methodology for creating business knowledge (2η έκδοση). Thousand Oaks, Καλιφόρνια; Λονδίνο: Sage.

- Cottam, H., & Leadbeater, C. (2004). Open Welfare: Designs on the public good. Λονδίνο: British Design Council.

- Hollins, G., Hollins, Bill. (1993). Total Design: Managing the design process in the service sector. Λονδίνο: Pitman.

- Manzini, E., Collina, L., & Evans, S., (επιμ.). (2004). Solution Oriented Partnership. How to Design Industrialised Sustainable Solutions. Cranfield: Cranfield University. European Commission GROWTH Programme.

- Manzini, E., & Jegou, F. (2000). The Construction of Design Orienting Scenarios. Final Report. SusHouse project (Final Report). Delft, Netherlands: Faculty of Technology, Policy and Management, Delft University of Technology.

- Morelli, N. (2003). Product-Service Systems: a Perspective Shift for Designers. A Case Study: the Design of a Telecentre. Design Studies, 24(1), 73-99.

- Morelli, N. (2007). Social Innovation and New Industrial Contexts: Can Designers “Industrialize” Socially Responsible Solutions? Design Issues, 23(4), 3-21.

- Morelli, N. (2009). Service as Value co-production: reframing the service design process. Journal of Manufacturing Technology and Management, υπό έκδοση (ειδικό αφιέρωμα για τον σχεδιασμό υπηρεσιών).

- Morelli, N., & Nielsen, L. M. (2008). Beyond mass customization: exploring the features of a new paradigm. Στο F. Piller & F. Steiner (επιμ.), Mass Customization and Personalization (σσ. 24): World Scientific.

- Normann, R. (2000). Service management : strategy and leadership in service business (3η έκδοση). Chichester ; Νέα Υόρκη: Wiley.

- Parker, S., & Heapy, J. (2006). The Journey to the Interface – How public service design can connect users to reform: Demos.

- Ramaswamy, R. (1996). Design and management of service processes. Reading, Mass.: Addison-Wesley Pub. Co.

- Sangiorgi, D. (2004). Design dei Servizi come Design dei Sistemi di Attivitá. Politecnico di Milano, Μιλάνο.

- Shostack, L. G. (1982). How to Design a Service. European Journal of Marketing, 16(1), 49-63.

- Thackara, J. (2007). Would it be Great if… Λονδίνο: Dott07.

- von Hippel, E. (1994). “Sticky Information” and the Locus of Problem Solving: Implications for Innovation. Management Science, 40(4), 429-439.

Εργάζομαι για τη δημιουργία ενός προγράμματος σπουδών για σχεδιασμό υπηρεσιών στην Ινδία. Αυτό που ακολουθεί είναι μια αναστοχαστική αναφορά του σκεπτικού μου μέσω του ντιζάιν. Γράφω στο πρώτο πρόσωπο για να είμαι πιο κοντά στο πνεύμα της διαδικασίας σκέψης που οδήγησε στο συγκεκριμένο σχεδιασμό. Το κείμενο είναι σε τρία μέρη: Αναπτύσσω το υπόβαθρο μιλώντας για τον αναπτυξιακό λόγο στην πρακτική του σχεδιασμού, στη συνέχεια διαμορφώνω μία πρόταση για ένα πανεπιστημιακό πρόγραμμα σπουδών, και τελικά παρουσιάζω ένα σκαρίφημα ενός προγράμματος για σχεδιασμό υπηρεσιών σε τρία βήματα.


Υπόβαθρο


Στη δεκαετία του εβδομήντα, δέκα ολόκληρα χρόνια αφού είχαν δημιουργηθεί οι νέες σχολές ντιζάιν στην Ινδία, που παρατηρούνταν έντονη δραστηριότητα ως προς το εννοιακό πλαίσιο του ντιζάιν στην Ινδία. Τα προγράμματα σπουδών που είχαν εισαχθεί από τη Δύση έπρεπε να ευθυγραμμιστούν για να ταιριάξουν σε μια αναπτυσσόμενη χώρα. Δύο γεγονότα είναι σημαντικά για μας προκειμένου να καταλάβουμε πώς συζητήθηκε αυτή η ευθυγράμμιση. Σε μία εκδήλωση που φιλοξενήθηκε στο Λονδίνο και είχε τίτλο Ντιζάιν για Ανάγκες (Design for Need) (Bicknell και McQuiston 1977) συμμετείχαν σχεδιαστές από την Ινδία και τη Βραζιλία, και η έμφαση ήταν (α) στην αναζήτηση μιας ομοφωνίας που χρειάζεται στο ντιζάιν για να εστιάσει στην «ανάγκη» (τα βασικά που χρειάζεται κάποιος για τη διαβίωση) και όχι τις επιθυμίες (κατανάλωση) και (β) στην παρουσίαση εργασιών και εμπειριών σχεδιασμού προϊόντων στο πλαίσιο μιας αναπτυσσόμενης χώρας. Η ομάδα συμφώνησε ότι το ντιζάιν μπορεί να συνεισφέρει στους λιγότερο ευνοημένους της κοινωνίας σχεδιάζοντας νέα αντικείμενα. Τέτοιες ιδέες για την αλλαγή μέσω της τεχνικής καινοτομίας είχαν γίνει εκείνη την εποχή δημοφιλείς και μέσω του κινήματος Ενδιάμεσης Τεχνολογίας (Intermediate Technology). Το δεύτερο γεγονός συνέβη στην Ινδία και ήταν μια ειδική εκδήλωση των οργανισμών ICSID (International Council of Societies of Industrial Design) και UNDP (United Nations Development Programme) που κινούνταν στο ίδιο πλαίσιο και οδήγησε σε μία διακήρυξη, τη Διακήρυξη του Αχμενταμπάντ (NID 1979), που έχει μια πιο φιλόδοξη ατζέντα για το μετασχηματισμό της κοινωνίας μέσω του ντιζάιν. Η διακήρυξη εστιάζει στους φτωχούς, που εκείνη την περίοδο ήταν πάνω από τα τρία τέταρτα του πληθυσμού της Ινδίας, και για τους οποίους θεωρεί ότι χρειάζονται σχεδιαστικές παρεμβάσεις.

Ένα πρόσφατο σχέδιο για chulha (φουρνάκι χωρίς καπνό) που κέρδισε το Βραβείο Ιδέας


Κοιτώντας προς τα πίσω σε αυτά τα γεγονότα που έγιναν τριάντα χρόνια πριν, βλέπουμε ότι το ντιζάιν δηλώνει μία πίστη στη δύναμη της τεχνολογίας, και επομένως στα σχεδιασμένα αντικείμενα, να αλλάξουν τις ζωές των ανθρώπων. Δύο σύμβολα αυτού του τρόπου σκέψης είναι ο φούρνος χωρίς καπνό (chulha) και η μηχανή κατασκευής τούβλων από λάσπη. Το βελτιωμένο σχέδιο της chulha μετέβαλε το φυσικό περιβάλλον αναρίθμητων σπιτιών σε χωριά, καθώς η καλύβα δεν ήταν πια γεμάτη καπνό από τη μαγειρική φωτιά, καπνό που αποτελούσε την κύρια αιτία αναπνευστικών ασθενειών. Όμως η μηχανή κατασκευής τούβλων από λάσπη, μια συνεισφορά στην τέχνη της οικοδομικής, δεν είχε τον ίδιο αντίκτυπο. Αν και είναι καλύτερο να χτίζεις με τούβλα από λάσπη, ένα τέτοιο κτίριο απαιτεί συνεχή συντήρηση για όλη τη διάρκεια ζωής του. Η εναλλακτική λύση, συμβατικά ψημένα τούβλα, εξακολουθεί να προτιμάται. Οι σχεδιαστές πάντως δεν ήταν οι μόνοι που δούλευαν σε τέτοια πρότζεκτ.


Μηχανικοί και άλλοι τεχνικοί ασχολούνταν με παρόμοια έργα, και αυτό στα πλαίσια της ιδεολογίας της κατάλληλης ή εναλλακτικής τεχνολογίας (appropriate or intermediate technology).


Υπό κάποια έννοια, κοιτάζοντας προς τα πίσω βλέπουμε ότι και το ντιζάιν παρασύρθηκε από τα ίδια ρεύματα που ενεργοποίησαν το κίνημα της κατάλληλης τεχνολογίας, το οποίο σε αυτή την περίπτωση σημαίνει μεγάλες κρατικές δαπάνες για έργα τεχνολογικής καινοτομίας που απευθύνονται στους φτωχούς του αγροτικού χώρου. Με τη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας στην Ινδία, αυτό άλλαξε. Πρώτον, η κυβέρνηση αποσύρθηκε από τη χρηματοδότηση τέτοιων παρεμβάσεων και άρχισε να εστιάζει στην οικονομία ως κλειδί της αλλαγής, και, δεύτερον, το ίδιο το ντιζάιν εγκατέλειψε την ενασχόληση με αναπτυξιακά ζητήματα καθώς ξαφνικά υπήρχε πολλή δουλειά από μεγάλες βιομηχανίες. Εστιάζοντας πια στις δεξιότητες και τις αστικές κουλτούρες της κατανάλωσης, το ντιζάιν άρχισε να δείχνει ένα ζωηρό πρόσωπο στην Ινδία. Διάφορα κείμενα στην Ινδία αυτή την εποχή τονίζουν τη δυνατότητα της χώρας να διασχίσει τα σύνορα και να γίνει μια διεθνής δύναμη. Σε αυτό το κλίμα, οι σχεδιαστικές και τεχνικές παρεμβάσεις που συχνά εκφράζονται ως «σχεδιασμός για την ανάπτυξη» είναι πλέον περιθωριακές και, από τη σκοπιά ορισμένων φοιτητών, κάτι που τους αποσπά την προσοχή. Η τεχνική καινοτομία, υπό την έννοια του ντιζάιν καλύτερων προϊόντων ως λύση για το πρόβλημα της φτώχειας, είχε τις ευκαιρίες της και πρόσφερε κάποιες λύσεις. Όμως τα προβλήματα της φτώχειας αλλά και της βελτίωσης της ποιότητας ζωής των φτωχών μέσω του ντιζάιν εξακολουθούν να συνιστούν μία πρόκληση που απαιτεί την προσοχή μας.


Σε αυτό το σημείο προτείνω ότι ο σχεδιασμός υπηρεσιών μπορεί να καταφέρει αυτό που ο κλασικός σχεδιασμός προϊόντων απέτυχε να κάνει. Δηλαδή να πάει σε υποβαθμισμένες περιοχές της Ινδίας και να προσφέρει κάτι στις ζωές των φτωχών. Ο σχεδιασμός υπηρεσιών θα μπορούσε επίσης να μετασχηματίσει την αποικιακή κατασκευή των δημόσιων υπηρεσιών, που είχαν σχεδιαστεί ως εργαλείο διοίκησης μιας ξένης χώρας. Ο σχεδιασμός του προγράμματος σπουδών ενσωματώνει έτσι δύο βασικές προσεγγίσεις ως πος το σχεδιασμό υπηρεσιών: το Σχεδιασμό για τον Τομέα Υπηρεσιών και το Σχεδιασμό για τις Δημόσιες Υπηρεσίες. Όταν διατυπωθεί με όρους πρακτικής, αυτό μεταφράζεται ως εξής: πρώτον, παροχή συμβουλών σχεδιασμού στον τομέα υπηρεσιών (όπως υγεία, τουρισμός και τεχνολογίες πληροφορικής) και δεύτερον, σχεδιασμός υπηρεσιών για αντικατάσταση υπαρχόντων ή η κατασκευή υπηρεσιών για τους μη ευνοημένους! Το τελευταίο συνιστά μια ηθική θέση και βρίσκεται στον πυρήνα της διαμόρφωσης του προγράμματος σπουδών.


Οπότε, πώς θα έπρεπε να είναι το πρόγραμμα σπουδών;


Σε συζητήσεις με ένα νέο πανεπιστήμιο στην Ινδία πρότεινα να αφήσουν την παραδοσιακή εκπαίδευση του ντιζάιν στα υπάρχοντα και αναδυόμενα σχολεία ντιζάιν – και επομένως την παραδοσιακή δομή τομέων και ειδικοτήτων όπως Βιομηχανικό Σχέδιο, Γραφιστική και Υφάσματα, η οποία εστίαζε στη γνώση κατασκευαστικών τεχνολογιών. Τέτοιες σχολές ντιζάιν έχουν ισχυρούς δεσμούς με τη βιομηχανία και οι φοιτητές και απόφοιτοί τους κερδίζουν σημαντικά σχεδιαστικά βραβεία διεθνώς. Πολυεθνικές όπως η Nokia και η Microsoft οργανώνουν σε αυτά τα σχολεία εργαστήρια για τις τεχνολογικές συσκευές του μέλλοντος. Σε τέτοιες σχολές ντιζάιν, οι φοιτητές βασίζουν πολλές από τις εργασίες τους στην κάλυψη αναγκών όπως η παροχή τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών στους φτωχούς του αγροτικού χώρου. Όμως, στο τέλος των εργασιών τους, είναι πιθανό να πρέπει να δείξουν ένα αποτέλεσμα σε μορφή προϊόντος. Συχνά αυτός ο τρόπος σχεδιασμού ευθυγραμμίζεται με την προοπτική του παραγωγού και εξυπηρετεί κυρίως τα συμφέροντα μεγάλων Ινδικών εταιρειών και γιγαντιαίων πολυεθνικών. Τοποθετημένοι στη βάση της πυραμίδας, οι φτωχοί αντιμετωπίζονται από αυτή τη σκοπιά ως μια πλούσια αγορά για επανασχεδιασμένα αγαθά και υπηρεσίες. (Prahalad 2006)


Αντί γι’αυτό, εγώ προτείνω μία αντίληψη του ντιζάιν ως αποϋλικοποιημένη πρακτική, όπου η τεχνολογία συνιστά μία εργαλειακότητα αυτής της πρακτικής. Επίσης τοποθετώ αυτή την πρακτική στο πεδίο ή ανάμεσα στους ανθρώπους, σε αντιπαράθεση με το στούντιο ή ατελιέ, κόβοντας έτσι τους δεσμούς του ντιζάιν με την τέχνη και αντικαθιστώντας τους με μία σχέση με την κοινωνιολογία. Η εθνογραφία θα μπορούσε να είναι η κύρια ερευνητική μέθοδος κι η παροχή συμβουλών θα μπορούσε να είναι η κύρια σχεδιαστική πρακτική. Ο «πελάτης» αντικαθίσταται από την «κοινότητα» και ο ντιζάινερ δεν έρχεται στο πρότζεκτ ως ειδικός που γνωρίζει την αγορά, αφού η ίδια η αγορά είναι ένα με την κοινότητα. Με απλά λόγια, φαντάζομαι μία πρακτική του σχεδιασμού που θα υλοποιούσε τα πρότζεκτ ως εκστρατείες που θα ωφελούσαν απευθείας την κοινωνία. Η αλλαγή και ο μετασχηματισμός δε θα επιβάλλονταν ή απαιτούνταν ως αναγκαίες, αλλά θα ήταν η ίδια η κοινότητα που θα μεταμόρφωνε τον εαυτό της με ένα συμμετοχικό τρόπο. Με αυτό τον τρόπο ταξιδεύω σε ένα μονοπάτι που είναι πιστό στο πνεύμα των σχεδιαστών που είναι ουτοπιστές. Αλλά έχω ένα πρόβλημα: αυτή η δουλειά γίνεται ήδη από μια πληθώρα ανεκπαίδευτων ανθρώπων που η κύρια ικανότητά τους είναι ένα τεράστιο πάθος να βοηθάνε συνανθρώπους. Φαντάζομαι τότε μία ομάδα από ντιζάινερ στο πεδίο, οι οποίοι αντικαθιστούν αυτούς τους ανθρώπους και ενδεχομένως δημιουργούν μια ανώτερη τάξη επαγγελματιών; Απάντησα αυτό το ερώτημα με το να φανταστώ ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα ντιζάιν για ερευνητές πεδίου προκειμένου να αποκτήσουν σχεδιαστικές ικανότητες. Όπου οι ντιζάινερ που επιθυμούν να δουλέψουν στο πεδίο θα μπορούσαν να μετατρέψουν τον προσανατολισμό των γνώσεών τους και να τον ευθυγραμμίσουν με τις ευρύτερες ανάγκες της κοινότητας.


Στο σχεδιασμό ενός τέτοιου προγράμματος σπουδών, ο στόχος μου ήταν να κρατήσω οικεία τη δομή της εκπαίδευσης του ντιζάιν και παρόμοια με τον τρόπο που είναι δομημένη στην Ινδία. Μέσα σε μια οικεία δομή, ο στόχος μου ήταν να αντικαταστήσω το τεχνικό, ως ενασχόληση με τα υλικά και τις διαδικασίες, με το κοινωνικό, ως ενασχόληση με τους ανθρώπους και τις πρακτικές τους. Επιπλέον, ο σχεδιασμός του προγράμματος έλαβε υπ’οψη του την πριμοδότηση του κοινωνικού ως το δυνατό σημείο αυτού του πανεπιστημίου, καθώς και την επιθυμία του να δημιουργήσει ένα σύστημα «στο οποίο ο κάθε δάσκαλος/καθηγητής που διορίζεται θα είναι συνδεδεμένος με περισσότερες από μία Σχολές ή Κέντρα». (2009) Το περιεχόμενο του προγράμματος έχει γραφτεί για να διευκολύνει την προκύπτουσα διακλαδική διδακτική πρακτική, όπου συμμετέχουν δάσκαλοι/καθηγητές από τους τομείς Ντιζάιν, Τεχνολογία, Μάνατζμεντ και Κοινωνική Επιστήμη. Μακροπρόθεσμα, αυτή η μοιρασιά καθηγητών ανάμεσα σε διαφορετικές Σχολές του Πανεπιστημίου έχει τη δυνατότητα να κάνει το περιεχόμενο του προγράμματος ευέλικτο και προσαρμόσιμο σε εξελίξεις των αντίστοιχων κλάδων.


Βασικός σχεδιασμός


Ένα διεθνώς εφαρμόσιμο μοντέλο εκπαίδευσης του ντιζάιν θα διατηρούσε το σχεδιαστικό πρότζεκτ στο κέντρο του και γύρω του θα αναπτύσσονταν τα διάφορα μαθήματα. Ένα τέτοιο μοντέλο, που απεικονίζεται παρακάτω, θα πετύχαινε μερικά πράγματα: Πρώτον, θα τοποθετούσε το τεχνικό και το κοινωνικό το ένα απέναντι στο άλλο, και επίσης θα τοποθετούσε το ντιζάιν απέναντι από το μάνατζμεντ. Αυτές οι αντιθέσεις είναι από μόνες τους ενδιαφέρουσες και μία ανάγνωσή τους θα τις ερμήνευε ως κυρίαρχες τάσεις στον αναδυόμενο λόγο περί σχεδιασμού. Το τεχνικό συνιστούσε τον κυρίαρχο λόγο στο ντιζάιν μέχρι την πρόσφατη άνοδο του κοινωνικού, που προήλθε σε μεγάλο βαθμό από το interaction design. Παρόμοια, το μάνατζμεντ αναδύθηκε ως δυνατή φωνή στο λόγο του σχεδιασμού, συνδεόμενο με την προνομιακή θέση της καινοτομίας και των έργων που αντιμετωπίζονται ως χειρισμός σύνθετων συστήματων. Αν και αυτό το μοντέλο επιτρέπει πολλές αναγνώσεις, το χρησιμοποιώ για τον πιο πεζό σκοπό να απεικονίσω το ντιζάιν ως ένα πολυκλαδικό αντικείμενο που μπορεί να προκύψει από τη συνεργασία πολλών τομέων.


Στη συνέχεια χρησιμοποιώ άμεσα το παραπάνω μοντέλο για να παράξω ένα τυπικό πρόγραμμα με ίσα βάρη στους τέσσερις κλάδους. Αυτό μου δίνει ένα σχήμα συστατικών που σχηματίζουν ένα βασικό πρόγραμμα σπουδών.

Προτεινόμενη δομή διδακτικών μονάδων και τυπικό πρόγραμμα εξαμήνου


Αφού διαμόρφωσα το πρόγραμμα όπως παραπάνω, δημιούργησα ένα διετές μεταπτυχιακό πρόγραμμα (βλέπε εικόνα παρακάτω). Κάθε ένα από τα γνωστικά αντικείμενα δηλώθηκε ως μάθημα και συντέθηκε όλο το πρόγραμμα σπουδών. Αφού τα συστατικά του προγράμματος σπουδών τοποθετήθηκαν όπως παραπάνω, διαμόρφωσα ένα διετές μεταπτυχιακό πρόγραμμα για σχεδιασμό υπηρεσιών (βλέπε παρακάτω). Η διαδικασία αυτή απαίτησε από μένα να αποδώσω ονόματα στα μαθήματα τα οποία να χρησιμεύουν ως εξερεύνηση μιας γνωστικής περιοχής. Έχω έτσι τώρα ένα δηλωμένο στόχο για ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα σπουδών, σε δύο επίπεδα, με θέμα το Σχεδιασμό Υπηρεσιών. Αυτό ολοκληρώνει το έργο της σύλληψης και ο σχεδιασμός του προγράμματος μπορεί τώρα να γίνει αντικείμενο συζήτησης.

Προτεινόμενο Πρόγραμμα Σπουδών για Σχεδιασμό Υπηρεσιών


Συμπέρασμα


Το πρόγραμμα σπουδών που παρουσιάστηκε εδώ θα περάσει σύντομα από μια φάση γνωμοδότησης. Αυτό το πρόγραμμα διαμορφώνει επίσης έναν ουσιώδη μετασχηματισμό της έννοιας της πρακτικής του σχεδιασμού, για την οποία κάθε πρόγραμμα ντιζάιν εκπαιδεύει τους φοιτητές του. Η πρώιμη εκπαίδευση του ντιζάιν είχε το στούντιο του καλλιτέχνη ως τον τόπο μιας ιδιαίτερης πρακτικής που καθιστούσε προνομιούχα την τέχνη και την αισθητική. Στη συνέχεια μια ομάδα μεταπολεμικών προγραμμάτων σπουδών άρχισαν να ονομάζονται προγράμματα Σχεδιασμού Προϊόντων, και αυτά θεώρησαν ως τόπο της πρακτικής του σχεδιασμού το γραφείο συμβούλων ή τα γραφεία έρευνας και ανάπτυξης των βιομηχανιών. Τα θέματα που διδάσκονταν και οι λέξεις που ευνοούνταν άφηναν να εννοηθεί η επιθυμία ένταξης στην εταιρική κουλτούρα… Έχει σημασία ότι αυτές οι δύο πρώτες μορφές της εκπαίδευσης του ντιζάιν ευνοούσαν το κατάστημα, τον τόπο της κατανάλωσης, όπου το ντιζάιν μπορούσε να αξιολογηθεί και μετά να αγοραστεί. Με τη δημιουργία του νέου προγράμματος σπουδών που προτείνω, δηλώνω ότι η θέση της κατανάλωσης είναι έξω στο πεδίο, βαθιά μέσα στην κοινότητα και ανάμεσα στις συζητήσεις εντός της κοινότητας. Η πρακτική αυτού του τύπου του ντιζάιν θα μπορούσε ενδεχομένως να τοποθετηθεί σε φορείς όπως Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις ή εταιρικούς οργανισμούς όπου ο λόγος θα βασιζόταν γύρω από την υπόθεση της αλλαγής.

Αναφορές

- (2009). “Ambedkar University Delhi.” 2009, στο http://www.aud.ac.in/.

- Bicknell, J. και L. McQuiston, Eds. (1977). Design for Need: The Social Contribution of Design. Λονδίνο, Royal College of Art Pergamon Press.

- NID (1979). Ahmedabad Declaration on Industrial Design for Development: Major Recommendations for the Promotion of Industrial Design for Development. UNIDO-ICSID INDIA 79. Ahmedabad, National Institute of Design.

- Prahalad, C. K. (2006). The Fortune at the Bottom of the Pyramid: Eradicating Poverty Through Profits. Upper Saddle River, NJ, Wharton School Publishing.

.

Το ντιζάιν έχει τη δυνατότητα να βελτιώσει τις κοινωνίες στις οποίες ζούμε. Με βάση αυτό το σκεπτικό, το κείμενό μας υποστηρίζει ότι ο σχεδιασμός των εκπαιδευτικών υπηρεσιών μπορεί να βελτιώσει την εκπαιδευτική διαδικασία. Πιο συγκεκριμένα, περιγράφουμε τη μελέτη μας για τα φροντιστήρια και την ένταξη παιδιών με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες. Καθώς τώρα βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της σχεδιαστικής διαδικασίας, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε κάποιες προδιαγραφές για το σχεδιασμό μιας τάξης φιλικής προς τη δυσλεξία.


Εισαγωγή στις ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (δυσλεξία)


Υπάρχουν πολλοί ορισμοί της δυσλεξίας που χρησιμοποιούνται σήμερα από επαγγελματίες και από εκπαιδευτικούς φορείς. Αν και αυτοί οι ορισμοί έχουν κάποιες ομοιότητες, η προσπάθεια γονέων και δασκάλων να κατανοήσουν την ποικιλία αυτών των ορισμών μπορεί να τους προκαλέσει σύγχυση. (Reid, 2003) Για τους σκοπούς αυτής της μελέτης, θεωρούμε πάντως χρήσιμο τον περιγραφικό ορισμό της Βρετανικης Ένωσης Δυσλεξίας (British Dyslexia Association): «Δυσλεξία είναι ένας συνδυασμός ικανοτήτων και δυσκολιών που επηρεάζουν τουλάχιστο μία από τις μαθησιακές διαδικασίες: της ανάγνωσης, του συλλαβισμού και της γραφής. Συμπληρωματική αδυναμία μπορεί να εντοπιστεί στην ταχύτητα της επεξεργασίας, στη βραχεία μνήμη, στις (αριθμητικές) ακολουθίες, στην ακουστική και/ή στην οπτική αντίληψη, στον προφορικό λόγο και στις κινητικές δεξιότητες. Είναι ιδιαίτερα συνδεδεμένη με τον έλεγχο και τη χρήση του γραπτού λόγου, που μπορεί να περιλαμβάνει την αλφαβητική, αριθμητική και μουσική σημειογραφία. (Peer, 2001)


Σύμφωνα με τον Πόρποδα (1990), υπολογίζεται ότι 3-5 μαθητές σε κάθε τάξη αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της δυσλεξίας. Οι στατιστικές δείχνουν ότι η δυσλεξία επηρεάζει σχεδόν 4% του ελληνικού μαθητικού πληθυσμού. Επιπλέον, οι μελέτες υποστηρίζουν την άποψη ότι τα αγόρια αντιμετωπίζουν δυσλεξία τέσσερις φορές πιο συχνά από τα κορίτσια.


Από την άλλη πλευρά, τις τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει αυξανόμενη συνειδητοποίηση του προβλήματος της δυσλεξίας στα ελληνικά σχολεία και στις ελληνικές οικογένειες. Υπάρχουν μερικοί σημαντικοί ερευνητές για το θέμα αυτό στα πανεπιστήμια, καθώς και ορισμένα αναγνωρισμένα σχολεία για δυσλεκτικά παιδιά. Αν και η ελληνική κυβέρνηση συνέστησε τα ΚΕΔΔΥ (Κέντρα Διαφοροδιάγνωσης, Διάγνωσης και Υποστήριξης Ειδικών Εκπαιδευτικών Αναγκών) για την υποστήριξη των παιδιών με μαθησιακές δυσκολίες, υπάρχει ακόμα έλλειψη μιας συγκροτημένης εθνικής εκπαιδευτικής στρατηγικής σχετικά με τις Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες.


Ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα


Για τους σκοπούς αυτού του άρθρου, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε ορισμένα στοιχεία του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος και πιο συγκεκριμένα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η δευτεροβάθμια μη-υποχρεωτική εκπαίδευση στην Ελλάδα μπορεί να διακριθεί σε Λύκεια και Τεχνικά Επαγγελματικά Εκπαιδευτήρια (Τ.Ε.Ε.). Το πρόγραμμα σπουδών των Λυκείων είναι δομημένο με τέτοιο τρόπο ώστε προετοιμάζει τους μαθητές για την Ανώτατη Εκπαίδευση μέσω της διαδικασίας των εθνικών εξετάσεων. Σύμφωνα με την εταιρεία δημοσκοπήσεων ICAP, η συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών φοιτούν σε δημόσια σχολεία, ενώ μόνο 6% σε ιδιωτικά σχολεία. Οι δημόσιες δαπάνες για την εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι από τις χαμηλότερες στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με τη Eurostat (2008) οι δαπάνες των 25 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την εκπαίδευση είναι 5.04% του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος, με το 2.25% να διατίθεται για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Στην Ελλάδα οι δαπάνες αυτές είναι μόλις 3.98%, με μόνο 1.41% να διατίθεται για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση.


Αν και η ελληνική πρωτοβάθμια εκπαίδευση παρέχεται κυρίως από δημόσια σχολεία, το σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας ενισχύεται συστηματικά από ιδιωτικά σχολεία υποστηρικτικής διδασκαλίας, τα λεγόμενα φροντιστήρια. Οι κύριες αιτίες πίσω από αυτή την πραγματικότητα μπορούν να ανιχνευτούν στην ανεπαρκή κυβερνητική χρηματοδότηση, την ασταθή εκπαιδευτική πολιτική και την παραδοσιακή πολιτισμική τάση των ελληνικών οικογενειών να υποστηρίζουν τα παιδιά τους για να συνεχίσουν τις σπουδές τους σε ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Κάθε χρόνο, οι ελληνικές οικογένειες ξοδεύουν περίπου 1 δισεκατομμύριο ευρώ για τα φροντιστήρια, σε ποσοστό που καλύπτει 85% του μαθητικού πληθυσμού. (Ομοσπονδία Εκπαιδευτικών Φροντιστών Ελλάδος/ΟΕΦΕ) Από τα παραπάνω, καθίσταται σαφές ότι τα φροντιστήρια επηρεάζουν σημαντικά το ελληνικό εκαπιδευτικό σύστημα.


Τα φροντιστήρια και ο σχεδιασμός υπηρεσιών για παιδιά με δυσλεξία


Έγινε σαφές ότι οι ελληνικές οικογένειες ξοδεύουν για τα φροντιστήρια ποσό σχεδόν ίσο με τα 3/5 των δημόσιων δαπανών για την εκπαίδευση. Εφόσον ο ρόλος των φροντιστηρίων είναι η πρόσθετη υποστήριξη για τους αδύναμους μαθητές, συμπεραίνουμε λογικά ότι στα φροντιστήρια θα υπήρχε ιδιαίτερη μέριμνα για τους μαθητές με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες. Σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση θα θεωρούσαμε ότι τα φροντιστήρια αποκλείουν αυτούς τους μαθητές ή παρέχουν ανεπαρκείς εκπαιδευτικές υπηρεσίες. Κι όμως, αυτή η μέριμνα δεν υπάρχει. Υπάρχουν δύο λόγοι για τους οποίους τα φροντιστήρια πρέπει να εξετάσουν τον επανασχεδιασμό των εκπαιδευτικών τους υπηρεσιών για να υποστηρίξουν μαθητές με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες.


Ο πρώτος και κυριώτερος λόγος είναι το Ηθικό Επιχείρημα. Αν και είναι αλήθεια ότι μόνο 4% των μαθητών έχει δυσλεξία και οι περισσότεροι έχουν συνείδηση της κατάστασής τους, και πάλι δικαιούνται υψηλά στάνταρ εκπαίδευσης και υποστήριξης προκειμένου να είναι αποτελεσματικοί και ανταγωνιστικοί. Οι μαθητές που δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα με τις συνήθεις εκπαιδευτικές πρακτικές μπορεί να αισθανθούν στιγματισμένοι και αποκλεισμένοι. Επομένως τα φροντιστήρια είναι ηθικά υπεύθυνα να παρέχουν υπηρεσίες που μπορούν να ωφελήσουν αυτή τη σημαντική κατηγορία μαθητών. Αλλιώς, θα έπρεπε να αρνηθούν την παροχή αυτών των υπηρεσιών, που θα ήταν επίσης ένας παράγοντας που στιγματίζει το μαθητή και την οικογένειά του.


Άλλος ένας σημαντικός λόγος είναι το Ανταγωνιστικό Επιχείρημα. Τα φροντιστήρια ανήκουν στον ιδιωτικό τομέα, συνήθως λειτουργούν με άδειες δικαιόχρησης (franchises) και σε ορισμένες περιόδους ξοδεύουν σημαντικά ποσά για μάρκετιν και προώθηση. Ο ανταγωνισμός στον φροντιστηριακό τομέα είναι πολύ έντονος και υπάρχει μεγάλη ανάγκη για διαφοροποίηση στην αγορά. Κατά τη γνώμη μας, ο σχεδιασμός, με άξονα την ένταξη (inclusion), εκπαιδευτικών υπηρεσιών που υποστηρίζουν τις ανάγκες των μαθητών με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες έχει τη δυνατότητα να οδηγήσει σε λύσεις που θα κάνουν την εκπαιδευτική διαδικασία πιο αποτελεσματική, πιο επιτυχημένη και κατ’επέκταση πιο ανταγωνιστική.


Ισχυριζόμαστε λοιπόν ότι η επανεξέταση της εκπαιδευτικής διαδικασίας στα φροντιστήρια μπορεί να βελτιώσει τη δημόσια εικόνα τους και να προσφέρει ένα σημαντικό και μοναδικό πλεονέκτημα στην αγορά.


Μελέτη περίπτωσης: Σχεδιάζοντας μια πιλοτική τάξη σε μια αλυσίδα φροντιστηρίων


Με βάση τα παραπάνω, συμφωνήσαμε με μία ταχύτατα αναπτυσσόμενη αλυσίδα φροντιστηρίων να σχεδιάσουμε μια πιλοτική τάξη όπου θα μπορούσαμε να δοκιμάσουμε για ένα χρόνο διάφορες σχεδιαστικές ιδέες, με μαθητές μεγάλης γκάμας δεξιοτήτων, προκειμένου να επαναπροσδιορίσουμε την εμπειρία της τάξης. Η μακροπρόθεσμη στρατηγική αυτής της αλυσίδας φροντιστηρίων είναι να γίνει το νούμερο ένα στην παροχή φροντιστηριακών υπηρεσιών στην Ελλάδα και σε αυτό το πλαίσιο προτείναμε να επανεξεταστεί η εμπειρία του φροντιστηρίου συνολικά, έχοντας ως βασικό κορμό τον επανασχεδιασμό της εκπαιδευτικής διαδικασίας.


Προκειμένου να έχουμε επιτυχημένο αποτέλεσμα, κάναμε την υπόθεση ότι αν σχεδιάζαμε μία εκπαιδευτική εμπειρία που θα ήταν αποτελεσματική και ευχάριστη για μαθητές με δυσλεξία, θα είχαμε δημιουργήσει μία μοναδική εμπειρία και για τους υπόλοιπους μαθητές. Έτσι θα μπορούσαμε να πετύχουμε μία εκπαιδευτική διαδικασία με συνθήκες πραγματικής ένταξης.


Οι σκέψεις και οι σχεδιαστικές μας προτάσεις κατευθύνονται συχνά από την βαθιά πεποίθηση ότι όταν καλύπτουμε τις προφανείς ανάγκες μιας ακραίας πληθυσμιακής ομάδας, καλύπτουμε επίσης τις λανθάνουσες και υποσυνείδητες ανάγκες ενός μεγαλύτερου ποσοστού του πληθυσμού.


Την περίοδο αυτή πραγματοποιούμε την ερευνητική φάση του έργου, όπου συλλέγουμε πληροφορίες για την εκπαιδευτική διαδικασία, για την πολυ-πολιτισμική εκπαίδευση, για την ψυχολογία των μαθητών γενικά και ειδικότερα για τις εκπαιδευτικές ανάγκες των μαθητών με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες.


Αναγνωρίζοντας το ζωτικό ρόλο του ντιζάιν για την αναδιαμόρφωση μιας καλύτερης κοινωνίας, θα θέλαμε να μοιραστούμε με τη σχεδιαστική κοινότητα κάποιες από τις σημαντικότερες προδιαγραφές που συναντήσαμε κατά την έρευνά μας.


Διδάσκοντας μαθητές με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (δυσλεξία)


Το πρώτο βήμα που πρέπει να γίνει για να βοηθήσουμε τους έφηβους είναι να τους βοηθήσουμε να συνειδητοποιήσουν τις δυσκολίες τους. Πρέπει να γνωρίζουν ακριβώς τη φύση των προβλημάτων τους για να μπορέσουν να τα αντιμετωπίσουν. Η συνειδητοποίηση της δυσλεξίας είναι το πιο σημαντικό βήμα για να χτίσουν τη γνώση τους και φυσικά την προσωπικότητά τους. Επιπλέον, οι δάσκαλοι και το προσωπικό του φροντιστηρίου πρέπει να έχουν τη σχετική γνώση αλλά και εμπειρία από δυσλεκτικούς μαθητές. Πρέπει να ξέρουν πώς να διδάξουν στους δυσλεκτικούς
Στρατηγικές και Μετα-γνώση, έτσι ώστε να μαθαίνουν πιο αποτελεσματικά. Τελος, οι μαθητές πρέπει να διδαχτούν σχετικά με τη φύση της δυσκολίας τους όπου χρειάζεται, συμπεριλαμβανομένων των δυνατών τους σημείων και των τύπων μάθησης που προτιμούν, και οι δάσκαλοι να γνωρίζουν την καταλληλότητα των διδακτικών τους στυλ. (Mortimore, 2003)


Επιπρόσθετα, είναι απαραίτητο για τους μαθητές να δουλεύουν σε μια ποικιλία ομάδων (που θα περιλαμβάνει ευκαιρίες να δουλέψουν σε ομάδες μεικτών δεξιοτήτων), καθώς και να δουλεύουν σε ομάδες με έναν ενήλικα. Ακόμα, πρέπει να υπάρχει πρόβλεψη για διδασκαλία ενός προς έναν ή μέσα σε μικρές ομάδες, ανάλογα με τις ανάγκες. Θα πρέπει να εξασφαλίζεται ότι η γνωστική ικανότητα των μαθητών λαμβάνεται υπ’όψη σε οποιαδήποτε περίσταση και ότι η διδασκαλία παρέχει στους δυσλεκτικούς μαθητές ένα κατάλληλο επίπεδο γνωστικής πρόκλησης. Ως αποτέλεσμα, καλύπτονται ποικίλες γνωστικές ανάγκες και ξεπερνιούνται ενδεχομενοι φραγμοί για την επιτυχία. (http://www.bdadyslexia.org.uk/DFSPack.html)


Πολυαισθητηριακές μέθοδοι διδασκαλίας και μάθησης (όπως π.χ. η μέθοδος Χαρτογράφησης Ιδεών/Mind Mapping) θεωρείται επίσης ότι μπορούν να βοηθήσουν τους δυσλεκτικούς μαθητές.


Η δουλειά για το σπίτι πρέπει να δίνεται σε χωριστά φύλλα, να (αντι)γράφεται σε ημερολόγια εργασίας για το σπίτι ή να ηχογραφείται και να συζητιέται με τους γονείς όταν χρειάζεται. Οι δάσκαλοι μπορούν να δώσουν ακόμα στους μαθητές πληροφορίες και οδηγίες σε χαρτί που δεν είναι άσπρο (π.χ. μπεζ ή ανοιχτό γαλάζιο), ενδεχομένως με κατάλληλη γραμματοσειρά και διάταξη κειμένου, καθώς και εναλλακτικές λύσεις για την αντιγραφή από τον πίνακα. Για παράδειγμα η τεχνολογία της πληροφορικής χρησιμοποιείται για να υποστηρίξει τη μάθηση με μέσα όπως οθόνες υπολογιστών και κατάλληλα προσαρμοζόμενο μέγεθος κειμένου. Τέλος, ένα σύνολο μέσων μπορεί να είναι διαθέσιμο στο σχολείο για την υποστήριξη μαθητών με δυσλεξία (μαγνητικά γράμματα, παιχνίδια εγγραμματοσύνης, χαλάκια λέξεων, χρωματιστά φίλτρα/επιστρώσεις, το αλφάβητο πάνω στον τοίχο, χάρτες, αφίσες με κανόνες, σχετικές εικόνες, κλπ.). Είναι ακόμα πολύ σημαντικό για τους μαθητές να αναπτύσσουν «δεξιότητες ζωής» όπως επίλυση προβλημάτων, λήψη αποφάσεων, διαχείριση άγχους, επικοινωνία, και συναισθηματική νοημοσύνη. Εδώ ο ρόλος της υποστήριξης από γονείς και ψυχολόγους θεωρείται ζωτικός.


Όπως αναφέρει ο Reid (2003), τα φιλικά προς τη δυσλεξία σχολεία (και φροντιστήρια, θα λέγαμε εμείς), πρέπει να υιοθετήσουν μια ανοιχτή και ευέλικτη προσέγγιση που θα ενθαρρύνει την επικοινωνία μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων (δασκάλων, γονεών, ειδικών, μαθητών). Οι τακτικές τους και οι εναλλακτικές μέθοδοι πιστεύεται ότι θα βοηθήσουν τους σπουδαστές να αποκτήσουν την αυτοεκτίμηση που έχει χαθεί μέσω των παραδοσιακών μεθόδων του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, που φαίνεται ότι έχει ακόμα πολλά προβλήματα να αντιμετωπίσει…


Από όλα τα παραπάνω έγινε ξεκάθαρο ότι μια φροντιστηριακή τάξη που είναι φιλική προς τη δυσλεξία δεν είναι μόνο αναγκαία αλλά και εφικτή. Η σχεδιαστική διαδικασία και οι τελικές λύσεις θα αναπτυχθούν με τη βοήθεια των ίδιων των μαθητών, χρησιμοποιώντας μια σχεδιαστική προσέγγιση με επίκεντρο τους χρήστες. Αν και είναι ένα δύσκολο ταξίδι, ελπίζουμε ότι η αρχική μας υπόθεση θα γίνει πραγματικότητα.

Πηγές

- Μπενέκου, Β. (2009) “570 εκατ. € τον χρόνο για το εισιτήριο στα ΑΕΙ.” στο http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11424&subid=2&pubid=101474

- Gleeson, B (1999). Geographies of disability, Λονδίνο: Routledge.

- Mortimore, T., (2003). Dyslexia and Learning Style: A Practitioner’s Handbook. Λονδίνο: Whurr.

- Pollock, J. & Waller, E. (1996). Day to day dyslexia in the classroom. Λονδίνο: Routledge.

- Πόρποδας, K. (1993) Δυσλεξία. Αθήνα: Μορφωτική.

- Reid, G., and Fawcett, A., (2004). Dyslexia in Context. Λονδίνο: Whurr.

- Reid, G., (2003). Dyslexia: A practitioner’s handbook. Chichester: Wiley.

- Reis, F. (2008). Population and social conditions. Λουξεμβούργο: Eurostat.

- Thomson, M., (1996). Developmental dyslexia: Studies in disorders of communication. Λονδίνο: Whurr.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο κλάδος της Αρχιτεκτονικής έχει μια ιστορία προσφοράς του σχεδιασμού ως υπηρεσίας προς την κοινότητα. Ο πολιτικός ακτιβισμός της δεκαετίας του εξήντα βρήκε γόνιμο έδαφος στην αρχιτεκτονική, οδηγώντας το Αμερικανικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτόνων (American Institute of Architects) να καθιερώσει την Ομάδα Αστικής Σχεδιαστικής Βοήθειας (Urban Design Assistance Team) και την Ομάδα Αγροτικής Σχεδιαστικής Βοήθειας (Rural Design Assistance Team), προγράμματα που έστελναν επαγγελματίες να δουλέψουν εντατικά για να αναπτύξουν σχεδιαστικές προτάσεις για προγράμματα αναζωογόνησης της κοινότητας. Ορισμένες σχολές σχεδιασμού επίσης καθιέρωσαν προγράμματα προσέγγισης του ευρύτερου κοινού (outreach), για να παρέχουν αρχιτεκτονικές υπηρεσίες σε κοινότητες και οργανισμούς που βρίσκονται σε ανάγκη. Τέτοια προγράμματα συνήθως αφορούν συνολικά σχέδια διαχείρισης, αστική ανανέωση καθώς και προσαρμογή και επανάχρηση υπαρχόντων κτιρίων.


Όμως, ο καθηγητής Anthony Shuman ισχυρίζεται ότι, από τη δεκαετία του ογδόντα, η αρχιτεκτονική είχε αρχίσει να υπαναχωρεί ως προς την αφοσίωσή της στην κοινωνική δέσμευση, καταφεύγοντας σε θεωρητικές συζητήσεις για τον μεταμοντερνισμό και την αποδόμηση, και εστιάζοντας σε εξερευνήσεις του ψηφιακά παραγόμενου σχεδιασμού. “Οι διαδοχικές σχεδιαστικές τάσεις των τελευταίων τριάντα χρόνων, άν και εμπλούτισαν τη σχεδιαστική παλέτα σε μορφολογικούς όρους, έχουν ενισχύσει ένα στενό φάσμα της αρχιτεκτονικής πρακτικής που εστιάζει στον εκλεκτό σχεδιαστή και στα επώνυμα κτίρια” εξηγεί ο Shuman.[1] Τώρα που το ρεύμα γυρίζει πάλι προς μια κοινωνικά και πολιτικά συνειδητή αρχιτεκτονική, ο Shuman ενθαρρύνει τις σχολές σχεδιασμού να προσφέρουν στους φοιτητές μία ευρύτερη κατανόηση του κλάδου και να τους εκπαιδεύσουν στις δεξιότητες που χρειάζονται για εμπλοκή με την κοινότητα. Παρόμοια, στη μελέτη Building Community που διερευνά νέες κατευθύνσεις για την αρχιτεκτονική εκπαίδευση και πρακτική, οι Mitgang και Boyer συμπεραίνουν ότι οι κοινότητες και θέλουν και χρειάζονται τις αρχιτεκτονικές υπηρεσίες, ενώ τα πανεπιστήμια και οι σπουδαστές είναι πρόθυμοι να συμμετάσχουν σε έργα προσφοράς-μάθησης, αλλά το κλίμα σε πολλά προγράμματα αρχιτεκτονικών σπουδών δεν υποστηρίζει τη μάθηση μέσω της προσφοράς προς την κοινότητα.[2]


Ο κλάδος της αρχιτεκτονικής έχει επίσης μια μακρά παράδοση κατασκευής, μια κληρονομιά που συνδυάζεται καλά με την προσφορά προς την κοινότητα. Πρόσφατα, αυτή η παράδοση εκδηλώθηκε με την πληθώρα και τη δημοτικότητα πργραμμάτων σχεδιασμού/κατασκευής, που εμπλέκουν φοιτητές στην πράξη της κατασκευής επιτρέποντάς τους να συμμετέχουν στην κατασκευή μιας δομής που έχουν σχεδιάσει. Τα πρότζεκτ σχεδιασμού/κατασκευής έχουν τυπικά ένα συστατικό με χαρακτήρα προσφοράς προς την κοινότητα, γιατί η κατασκευή προορίζεται συνήθως για χρήση της κοινότητας ή χρηματοδοτείται από μη κερδοσκοπική οργάνωση, και η κοινότητα των χρηστών συχνά αναμειγνύεται στη σχεδιαστική διαδικασία.


Η επισκόπηση της βιβλιογραφίας, αλλά και η δική μας εμπειρία, υποδεικνύει ξεκάθαρα ότι οι εργασίες προσφοράς-μάθησης είναι σποραδικές και όχι συστηματικές στα προγράμματα αρχιτεκτονικών σπουδών. Αν σκεφτούμε το εύρος των αναγκών για αρχιτεκτονικό σχεδιασμό για το καλό της κοινότητας και το όφελος που εμπειρίες προσφοράς-μάθησης μπορούν να προσφέρουν στους φοιτητές, η ανάγκη για επέκταση του συστήματος αυτού στην αρχιτεκτονική γίνεται προφανής. Για να πετύχουν αυτή την επέκταση, οι σχολές και τα γραφεία αρχιτεκτονικής πρέπει να προσπαθήσουν να δημιουργήσουν ένα κλίμα δημόσιας επιρροής και μια κουλτούρα προσφοράς προς την κοινότητα. Επιπλέον, τα προγράμματα προσφοράς-μάθησης να αξιολογούνται και να προσαρμόζονται συνεχώς ως απόκριση στις μεταβαλλόμενες ανάγκες της κοινότητας. Μόνο αν μια ηθική δημόσιας προσφοράς διαποτίσει τις σχολές μας και τα γραφεία μας, μπορούμε να διδάξουμε τους φοιτητές αρχιτεκτονικής του σήμερα να γίνουν οι επιμελητές του αύριο.


Πολιτειακό πανεπιστήμιο Βόρειας Καρολίνας: Μια μελέτη περίπτωσης


Ως κολλέγιο που υπάγεται στο νόμο παραχώρησης γης (Land-Grant Act), το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στις Η.Π.Α. (North Carolina State University) έχει αναλάβει την αποστολή να υπηρετεί τους πολίτες της Βόρειας Καρολίνας, και κάθε ακαδημαϊκή μονάδα καλείται να συμμετάσχει σε αυτές τις προσπάθειες. Ένα τρόπος με τον οποίο η Σχολή Σχεδιασμού του Πανεπιστημίου (College of Design) προσπαθεί να εκπληρώσει την αποστολή της είναι μέσω της Πρωτοβουλίας για το Σχεδιασμό Οικιακού Περιβάλλοντος (Home Environments Design Initiative/HEDI). Η πρωτοβουλία HEDI συνεταιρίζεται με κοινότητες που έχουν κρίσιμη ανάγκη για προσιτή κατοικία και μπορεί διαφορετικά να μην είχαν πρόσβαση σε σχεδιαστικές υπηρεσίες. Αυτός ο τύπος της συνεργασίας πανεπιστημίου-κοινότητας είναι ιδιαίτερα χρήσιμος στη Βόρεια Καρολίνα, όπου υπάρχει τεράστια ανάγκη για προσιτή κατοικία.


Το 2004, η πρωτοβουλία HEDI ξεκίνησε μια συνεργασία με τη φυλή Ινδιάνων Lumbee της Βόρειας Καρολίνας, προκειμένου να προωθήσει το σχεδιασμό κατοικιών καλής ποιότητας και την αύξηση της ιδιοκατοίκησης μεταξύ των μελών της φυλής. Η πρωτοβουλία HEDI δούλεψε με μέλη της φυλής Lumbee για να αναπτύξει ένα σύνολο προδιαγραφών για σχεδιασμό κατοικίας, ένα σύνολο προδιαγραφών για σχεδιασμό γειτονιάς, και αρκετά σχέδια πρότυπων κατοικιών που τα μέλη της φυλής μπορούν να χρησιμοποιούν για να χτίζουν καινούρια σπίτια για τις οικογένειές τους. Για τη σχεδιαστική ομάδα των φοιτητών, το πρότζεκτ του σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee πρόσφερε την ευκαιρία να δουλέψουν σε ένα μοναδικό πολιτισμικό πλαίσιο, ενώ ταυτόχρονα αντιμετώπιζαν την πραγματικότητα ενός σφιχτού προϋπολογισμού. Η μεγιστοποίηση της ενεργειακής αποδοτικότητας ήταν πολύ σημαντική για τους ιδιοκτήτες των σπιτιών, τους διοικητικούς υπαλλήλους και τους φοιτητές. Η ιθαγενής Αμερικάνικη κληρονομιά των Ινδιάνων Lumbee να σέβονται τη γη και τους πόρους της βρίσκεται σε μεγάλη αντίθεση με το σχεδιασμό, τα υλικά και τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται συνήθως στις προσιτές κατοικίες, κι έτσι όλοι οι εμπλεκόμενοι είχαν δεσμευτεί να εξασφαλίσουν ενεργειακά αποδοτικά σχέδια.


Αυτό που κάνει το πρότζεκτ σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee ξεχωριστό αλλά και αναπαράξιμο είναι το γεγονός ότι δίνει στους φοιτητές την ευκαιρία να σχεδιάσουν ανταποκρινόμενοι σε συγκεκριμένες πολιτισμικές ανάγκες, με ορισμένο κατασκευαστικό κόστος και προϋπολογισμό, ενώ ταυτόχρονα μπορούν να εφαρμόσουν υψηλά στάνταρ αειφορίας και ενεργειακής αποδοτικότητας. Με άλλα λόγια, το πρότζεκτ του σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee είναι μία επαγγελματική εμπειρία που συνιστά πρόκληση. Εκτός του ότι έμαθαν για την προσιτή κατοικία και τον «πράσινο» σχεδιασμό, οι συμμετέχοντες φοιτητές δεσμεύτηκαν να εμπλέκονται με την κοινότητα, ανακάλυψαν την αξία της τοπικής γνώσης και ακόνισαν τις διαπροσωπικές εκείνες δεξιότητες που χτίζουν εμπιστοσύνη στο πέρασμα του χρόνου. Έμαθαν ότι στην αρχιτεκτονική τίποτα δε γίνεται χωρίς συνεργασία και συμβιβασμό.


Κριτικές των εργασιών προσφοράς-εκμάθησης στην αρχιτεκτονική


Από το πρόγραμμα σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee δεν έλειψαν οι απογοητεύσεις και οι δυσκολίες. Μια κριτική του προγράμματος επισημαίνει τα ίδια σημεία που τυρρανούν τις περισσότερες προσπάθειες εμπλοκής φοιτητών αρχιτεκτονικής με εργασίες σε πραγματικές συνθήκες:



• Οι απαιτήσεις και η ασταθής ροή των εργασιών προσφοράς-μάθησης δεν εντάσσονται εύκολα στα ακαδημαϊκά προγράμματα σπουδών. Για παράδειγμα, οι συναντήσεις με τους πελάτες και οι προθεσμίες μπορεί να συμπέσουν με τις εξετάσεις, με τις προθεσμίες των άλλων εργασιών ή με τις διακοπές.

• Οι φοιτητές μπορεί να έχουν υψηλά επίπεδα άγχους όταν προσπαθούν να ισορροπήσουν άλλες ευθύνες με μια εργασία τέτοιου τύπου. Οι εργασίες που αφορούν μια κοινότητα συχνά απαιτούν ταξίδια που προϋποθέτουν δικαιολογημένες απουσίες από άλλες τάξεις ή αλλαγές στις οικογενειακές υποχρεώσεις και τις επαγγελματικές δεσμεύσεις.

• Οι περισσότερες εργασίες εντός της σχολής γίνονται ατομικά, αλλά οι εργασίες που αφορούν μια κοινότητα απαιτούν ομαδική δουλειά, και οι φοιτητές μπορεί να μην είναι καλά προετοιμασμένοι να δουλέψουν σε ομάδα. Οι απαιτήσεις των εργασιών αυτών μπορεί να οδηγήσουν τις προκλήσεις της ομαδικής δουλειάς στα άκρα, και να προκύψουν συγκρούσεις.

• Για τους διδάσκοντες, οι εργασίες που αφορούν προσέγγιση της ευρύτερης κοινότητας απαιτούν μεγαλύτερη δέσμευση χρόνου και συναισθηματική εμπλοκή από οποιοδήποτε άλλο μάθημα, συμπεριλαμβανομένων των εργαστηριακών μαθημάτων (στούντιο). Οι εμπλεκόμενοι φοιτητές αντιμετωπίζουν συνέχεια προκλήσεις ως σχεδιαστές, οργανωτές της κοινότητας και μέλη μιας ομάδας, και απαιτούν άμεση και συγκροτημένη υποστήριξη από έμπειρα μέλη της διδακτικής ομάδας. Λόγω αυτών των ασυνήθιστα υψηλών απαιτήσεων, ο ρυθμός κόπωσης των διδασκόντων σε τέτοια πρότζεκτ είναι πολύ υψηλός.

• Είναι δύσκολο να αξιολογήσουμε τα αποτελέσματα των εργασιών προσφοράς-μάθησης στο τέλος ενός ακαδημαϊκού εξαμήνου. Όπως συμβαίνει συνήθως στην πρακτική, ο σχεδιασμός είναι μόνο μία πτυχή της εργασίας που επιτελείται. Οι εκτιμήσεις πρέπει να περιλαμβάνουν την αξία και των άλλων δεξιοτήτων που αποκτώνται. Επίσης, αυτή η διδασκαλία είναι εξατομικευμένη ή δομημένη με βάση μικρές ομάδες και μπορεί να περιλαμβάνει μόνο μερικούς φοιτητές κάθε φορά. Επιπλέον, παρά τη στενή αλληλεπίδραση —ή ίσως εξαιτίας αυτής— είναι συχνά δύσκολο να βαθμολογήσεις τη δουλειά που παράχθηκε και τη γνώση που αποκτήθηκε.

• Οι εργασίες προχωράνε αργά, και η αλλαγή που προκαλούν είναι συχνά μικρή. Για παράδειγμα, το πρόγραμμα σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee, που παρήγαγε τρεις μεσαίες κατοικίες σε τρία χρόνια, θεωρείται μεγάλη επιτυχία. Χρειάζεται υπομονή, επιμονή, και καλή θέληση τόσο από την ακαδημία όσο και από την κοινότητα για να διατηρηθούν τα πρότζεκτ ενεργά και οι σχέσεις ισχυρές.


Η Σημασία της εκπαίδευσης επιμελητών


Δεδομένων των ενδογενών δυσκολιών και περιορισμών, γιατί πρέπει τα προγράμματα αρχιτεκτονικών σπουδών να παρέχουν αυτές τις ευκαιρίες στους φοιτητές τους;


1. Η δουλειά προσφοράς προς την κοινότητα ανταμοίβει. Για φοιτητές και καθηγητές που έχουν την έφεση — και την υπομονή — για υπηρεσία προς την κοινότητα, η αίσθηση της αποτελεσματικής θετικής αλλαγής είναι πολύ ικανοποιητική. Ένα σπίτι τη φορά, ένας φοιτητής τη φορά, τα αποτελέσματα μετράνε.[3]


2. Οι εργασίες προσφοράς-μάθησης γίνονται όλο και πιο σημαντικές στην ανώτατη εκπαίδευση. Τα πανεπιστήμια ενθαρρύνουν τους διδάσκοντες να συνδέουν την τάξη με την κοινότητα, και οι διδάσκοντες αναγνωρίζουν τον εμπλουτισμό που προσφέρουν στο πρόγραμμα σπουδών αυτές οι δραστηριότητες: η εφαρμογή των θεωρητικών εννοιών στον πραγματικό κόσμο επιτρέπει στους φοιτητές να κατανοήσουν βαθύτερα τη διασύνδεση ανάμεσα στη σύλληψη και την εφαρμογή μιας ιδέας. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός, από τη φύση του, αγωνίζεται να καλύψει τις ανάγκες του πελάτη, γεγονός που καθιστά την αρχιτεκτονική εκπαίδευση ιδανική για την εκμάθηση ενός επαγγέλματος ενώ ταυτόχρονα προσφέρεις μια υπηρεσία στην κοινότητα. Τα προγράμματα αρχιτεκτονικών σπουδών που αναλαμβάνουν ηγετικούς ρόλους στην εμπλοκή με την κοινότητα μπορούν να γίνουν σημαντικοί παίκτες στις προσπάθειες των πανεπιστημίων να επιτύχουν την επέκταση και διάχυση της αποστολής τους στην κοινωνία. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για ιδρύματα παραχώρησης γης, όπως το το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας.


3. Η δημιουργικότητα και ο ενθουσιασμός των φοιτητών είναι πολύτιμοι πόροι προς αξιοποίηση. Οι φοιτητές αρχιτεκτονικής αναζητούν ενεργά ευκαιρίες για να προσφέρουν τις αναπτυσσόμενες δεξιότητές τους για το κοινό καλό μέσω δραστηριοτήτων προσέγγισης του ευρύτερου κοινού. Οι Boyer και Mitgang βρήκαν ότι σχεδόν ένα τέταρτο των φοιτητών αρχιτεκτονικής δήλωσαν «τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στις κοινότητές τους» ως το νούμερο ένα λόγο για να επιλέξουν αυτό το επάγγελμα.[4]


4. Οι κοινότητες μαθαίνουν και αναπτύσσονται ως αποτέλεσμα της εμπλοκής τους με τους φοιτητές, τους καθηγητές και το πανεπιστήμιο γενικότερα. Πριν διαμορφωθεί έστω και μία κατασκευή, η κοινότητα των πελατών που εμπλέκεται σε ένα πρόγραμμα κοινοτικού σχεδιασμού εκτίθεται στη σχεδιαστική διαδικασία, που της διδάσκει τι κάνουν οι αρχιτέκτονες και πώς η αρχτεκτονική μπορεί να τους ωφελήσει. Οι φοιτητές γίνονται δάσκαλοι και μοιράζονται τη γνώση που έχουν πρόσφατα αποκτήσει. Όταν χτίστηκε η πρώτη κατοικία για τους Lumbee με τοιχώματα από βινύλιο, παρά τις συστάσεις μας για άλλα υλικά, η ομάδα των φοιτητών ανέλαβε μία εκστρατεία έρευνας και εκπαίδευσης που τελικά έπεισε τη φυλή να χρησιμοποιήσει σε μελλοντικές κατασκευές τοιχώματα από υλικά τύπου τσιμέντου, μια πιο φιλική προς το περιβάλλον επιλογή. Το επάγγελμά μας, που τυπικά θεωρείται ότι προσφέρει σε λίγους εκλεκτούς, κατέδειξε τη δυνατότητά του να νοιάζεται και να συνεισφέρει στην ευημερία των πολλών.


Κάναμε επίσης μεγάλες προσπάθειες να περιλάβουμε παιδιά της φυλής Lumbee στις δραστηριότητές μας. Τα εργαστήρια που οργανώσαμε με την κοινότητα περιελάμβαναν ειδικές δραστηριότητες για παιδιά, σε μια προσπάθεια να τα εμπλέξουμε στη διαδικασία και ενδεχομένως να προσελκύσουμε μια νέα γενιά στο επάγγελμα της αρχιτεκτονικής, ιδιαίτερα από μια κοινωνικοοικονομική ομάδα που θα είχε περιορισμένη συνειδητοποίηση ή ενδιαφέρον για το ντιζάιν. Επιπρόσθετα, έχουν δρομολογηθεί σχέδια για ένα Πρόγραμμα Διερεύνησης Επαγγελμάτων σχετικών με την Αρχιτεκτονική, που θα απευθύνεται σε παιδιά Lumbee μεγάλων τάξεων του δημοτικού.


5. Οι σχέσεις που σφυρηλατούνται μεταξύ πανεπιστημίων και συνεργαζόμενων οργανισμών αποφέρουν αμοιβαία οφέλη. Η εμπλοκή με την κοινότητα παρέχει πολύτιμες ευκαιρίες για έρευνα και εκπαίδευση, ενώ η διάχυση των αποτελεσμάτων και των επιτυχιών διδασκόντων και φοιτητών οδηγούν σε έναν εύρωστο δημόσιο διάλογο, σε οικονομική ανάπτυξη, σε πιο υγιείς και ευτυχισμένους πολίτες, καθώς και σε ισχυρότερη πολιτεία.


6. Οι εργασίες σχεδιασμού με την κοινότητα διδάσκουν στους φοιτητές αρχιτεκτονικής να θέτουν υψηλή αξία στο δημόσιο συμφέρον. Ξέρουμε ότι η πρακτική άσκηση συχνά επηρεάζει την κατεύθυνση που ένας φοιτητής θα πάρει στην επαγγελματική του ζωή. Αν μόνο μερικοί από τους φοιτητές που συμμετείχαν στην εργασία HEDI ακολουθήσουν μία επαγγελματική διαδρομή αφιερωμένη κατά κάποιο τρόπο στην ικανοποίηση των αναγκών φτηνής κατοικίας της πολιτείας μας, το έργο θα έχει δρέψει σημαντικά οφέλη. Αν οι υπόλοιποι διατηρήσουν μια ηθική προσφοράς για το κοινό καλό καθώς καθιερώνονται στον επαγγελματικό τους χώρο και στις κοινότητές τους, το μήνυμα θα διαδοθεί σε μεγάλη απόσταση.


Εκτείνοντας την αρχιτεκτονική κληρονομιά της κοινότητας πέρα από το πρόγραμμα σπουδών


Φανταζόμαστε τώρα πώς θα μπορούσαν να αναπτυχθούν και να επεκταθούν οι προσπάθειές μας για το κοινό συμφέρον. Μία ευκαιρία εντοπίζεται στο Πρόγραμμα Ανάπτυξης Εκπαιδευόμενων. Αυτή η απαιτούμενη τριετής πρακτική άσκηση, που αφορά τη μετάβαση από τη σχολή στο επάγγελμα, εξακολουθεί να συζητιέται πολύ και να κριτικάρεται. Σε αυτή την περίοδο, υπάρχουν πολύ λίγες ευκαιρίες για τους εκπαιδευόμενους να αποκτήσουν εμπειρία ενώ εργάζονται για το κοινό καλό.


Το 2005, ο Κοσμήτορας Marvin Malecha δημοσίευσε μια μονογραφία που προτείνει μια γέφυρα ανάμεσα στην ακαδημία και την επαγγελματική πρακτική.[5] Προτείνει για μερικά σχολεία να ενσωματωθούν περισσότερο στο επάγγελμα αναλαμβάνοντας πρόσθετους ρόλους και αναπτύσσοντας προγράμματα πρακτικής άσκησης. Αντίστοιχα, κάποια αρχιτεκτονικά γραφεία μπορούν να οργανωθούν ως «ακαδημίες πρακτικής» — οργανισμοί μάθησης που μετασχηματίζουν τόσο την κουλτούρα της πρακτικής άσκησης όσο και το επαγγελματικό περιβάλλον. Τα έργα δημόσιου συμφέροντος θα ήταν ιδανικά για τέτοιες προσπάθειες.


Το πρόγραμμα σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee μας έδωσε τη δυνατότητα να δοκιμάσουμε ένα νέο μοντέλο, προσφέροντας σε πρόσφατους απόφοιτους αρχιτεκτονικής εργασιακή εμπειρία μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Διαπιστώσαμε ότι αυτοί οι εκπαιδευόμενοι συνεισέφεραν σημαντικά στην επιτυχία των πρότζεκτ μας, χάρη στον ενθουσιασμό τους για την προσφορά έργου προς την κοινότητα, την ικανότητά τους να εφαρμόζουν τις δεξιότητες που είχαν αποκτήσει, και την ικανότητά τους να δουλεύουν τριάντα ή περισσότερες ώρες την εβδομάδα. Αυτή η πρακτική άσκηση προσέφερε επίσης στήριξη στους εκπαιδευόμενούς μας κατά τη μετάβαση από τον ακαδημαϊκό στον επαγγελματικό κόσμο.


Προφανώς, υπάρχουν πολλοί τρόποι να εκπαιδεύσει κανείς πολίτες-αρχιτέκτονες στις αρχές του κοινού συμφέροντος και του περιβαλλοντικά υπεύθυνου σχεδιασμού. Η δικιά μας ήταν μια μικρή, επιτυχημένη προσπάθεια, μία επιλογή ανάμεσα σε πολλές. Όμως η μακρόπνοη συνέπεια του προγράμματός μας είναι ότι εκπαιδεύει νέους σχεδιαστές να γίνουν καλοί επιμελητές των κοινοτήτων τους και του περιβάλλοντός μας. Οι καινούριοι φοιτητές αρχιτεκτονικής λαχταράνε τέτοιες ευκαιρίες. Οι σχολές πρέπει να καλύψουν αυτή την ανάγκη διδάσκοντας σε μελλοντικούς αρχιτέκτονες πώς να υπηρετήσουν ένα ευρύτερο φάσμα πελατών ενώ παράλληλα θα χτίζουν έναν πιο οικολογικό κόσμο.


Αναφορές

[1] – Shuman, Anthony. “Introduction: The Pedagogy of Engagement,” στο From the Studio to the Streets: Service Learning in Planning and Architecture, ed. Mary C. Hardin and William Zeisel. Washington, DC: American Association for Higher Education, 2005. σ. 8.

[2] – Boyer, Ernest L. and Lee D. Mitgang. Building Community: A New Future for Architecture Education and Practice: A Special Report. Princeton, NJ: Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching, 1996.

[3] – Σε τρία χρόνια, δεκαέξι φοιτητές συμμετείχαν σε προγράμματα HEDI. Δεκατρείς δούλεψαν ως αμοιβόμενοι βοηθοί ερευνητές, και τρεις πήραν διδακτικές μονάδες ανεξάρτητης μελέτης για την προσπάθειά τους. Επίσης, η HEDI προσέλαβε δύο πρόσφατους απόφοιτους για πρακτική εξάσκηση.

[4] – Boyer and Mitgang. Building Community: A New Future for Architecture Education and Practice. σ. 9.

[5] – Malecha, Marvin. The Learning Organization and the Evolution of the Practice Academy Concepts. Raleigh, NC: NC State University College of Design, 2005.

Θυμάμαι την ευφορία που πλημμύρισε την Ελλάδα όταν η Ολυμπιάδα του 2004 στέφθηκε με τα πολυαναμενόμενα συγχαρητήρια του Ζακ Ρογκ και άλλων «παγκόσμιων παικτών». Η αναγνώριση είναι πάντα δυνατή για τους Ολυμπιακούς «οικοδεσπότες», ανεξάρτητα πόσο περιθωριακή είναι η χώρα που κατοικούν. Αλλά ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες, και άπαξ και βρεθεί στο προσκήνιο της πολιτικής δημοσιότητας, ο οικοδεσπότης γίνεται ευάλωτος σε γενικευμένη κριτική. Οι οργανωτές πρέπει να παίξουν τα χαρτιά τους σωστά για να πετύχουν: από τη δημόσια ασφάλεια, την ψυχαγωγία παγκόσμιων ακροατηρίων και αθλητών, τη σφυρηλάτηση έργων τέχνης με ομορφιά και εκπαιδευτική αξία, τη συλλογή χρυσών μεταλλίων, το όνειρο μετατρέπεται σιγά-σιγά σε έναν πολιτικό εφιάλτη. Από την έναρξή τους το 19ο αιώνα, οι Ολυμπιακοί Αγώνες λειτούργησαν σαν μία πλατφόρμα στην οποία τα έθνη διατυπώνουν τη δική τους εκδοχή της μοντερνικότητας, παράγοντας παγκοσμίως αποδεκτές μάσκες και αναπαριστώντας τους δημόσιους Εαυτούς τους για εξωτερική και εσωτερική κατανάλωση.


Ιδιαίτερα οι τελετές έναρξης και λήξης αναπτύχθηκαν σε καλλιτεχνικές αφηγήσεις του κοινωνικού κόσμου του κράτους-οικοδεσπότη. (Roche 2001) Εκθέτοντας τα θαύματα της τοπικής και εθνικής κουλτούρας, οι τελετές σφυρηλατούν μία κοσμολογική αφήγηση μπροστά σε ένα φόντο διαδηλώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τις αυξανόμενες εξώσεις που υπαγορεύει το Ολυμπιακό πρότζεκτ και τις πιέσεις που ασκεί στην περιφερειακή και την εθνική οικονομία.


Οι συγκρούσεις ανάμεσα στις υψηλές φιλοδοξίες της Ολυμπιακής ιδεολογίας και τις προσταγές της διαμόρφωσης πολιτικής ανάγονται τουλάχιστο στην παραγωγή μιας Ολυμπιακής Φλόγας (Βερολίνο 1936). Μας ακολούθησαν μέσω των εκστρατειών για τα πολιτικά δικαιώματα στη δεκαετία του 1960 στο Μεξικό, την τρομοκρατική τραγωδία του Μονάχου (1972), τις αναγκαστικές αστικές μεταμορφώσεις της Βαρκελώνης (1992) και του Σίδνεϋ (2000), και τα κοινωνικοπολιτικά άγχη της Αθήνας (2004) – το φαντασιακό, παγκόσμιο Ολυμπιακό κέντρο που αγωνιζόταν να αντιμετωπίσει την υποτιθέμενη υποβάθμισή του σε παρία της Ευρώπης και να εντυπωσιάσει την μετά τους Δίδυμους Πύργους Δύση. Μία «φτωχή» συνταγή κοσμοπολιτισμού (τουριστικής εικονογραφίας και εύπεπτου «ιθαγενούς στοιχείου», θεαμάτων με πυροτεχνήματα και πολιτική δυσαρέσκεια υπό τύπον καλλιτεχνικής παράστασης) ρίχνει ένα βαρύ πέπλο πάνω από τα τοπικά προβλήματα και δίνει σχήμα στον τελετουργικό Ολυμπισμό: πολίτες του κόσμου (για να παραφράσουμε τη Γιάννα Αγγελοπούλου-Δασκαλάκη), ενωμένοι παρακολουθούμε μία σκηνοθετημένη δημοκρατία που βάζει τους οργανωτές στον παγκόσμιο χάρτη. Αυτό ήταν το μοντέλο τουλάχιστο από τις μέρες της Ολυμπιάδας της Βαρκελώνης (1992), που σφυρηλάτησε εφήμερες πολιτικές συμμαχίες για να εκτελέσει έναν θυσιαστικό εξωραϊσμό θυλάκων της εργατικής τάξης στο βωμό του περιφερειακού γοήτρου.


Οι εκπρόσωποι του έθνους-κράτους εργάζονται σκληρά προς μια μοναχική αμνησία που θα σχεδιάσει πρόχειρα με το ένα χέρι (μάρκες παγκόσμιας απήχησης) για να σβήσει με το άλλο (ολόκληρες τοπικότητες). Τελικά ακόμα και οι Ολυμπιακές πραγματώσεις της τοπικής κουλτούρας γίνονται τυποποιημένα προϊόντα: εθελοντές και επαγγελματίες συρρέουν για να ξαναγράψουν το ίδιο ουτοπικό σενάριο που αποκλείει τα τμήματα του πληθυσμού που επιδιώκει να αντιπροσωπεύσει (πολιτικά και πολιτισμικά). Ενώ το έθνος-κράτος βρίσκει μια θέση σε μια κλειστή λέσχη παγκόσμιων παικτών (μια δημοκρατική δήλωση, χωρίς αμφιβολία), τα υποκείμενά του – Λεβιάθαν τοποθετούνται σε (έμφυλες και φυλετικές) ιεραρχίες αξιών. Η υλική πλευρά του Ολυμπισμού (αστική αναγέννηση) λειτουργεί παράλληλα με μία εκφραστική πλευρά (τις καλλιτεχνικές όψεις του γεγονότος) που επιλύει συμβολικά την κρίση που δημιουργήθηκε από τα καλέσματα για εθνική ανάπτυξη. Το κρυπτο-αποικιακό παρελθόν της Ελλάδας παρεισέφρυσε σε τέτοιες τελετουργικές εκφράσεις, παράγοντας μια εσωστρεφή αφήγηση της εθνικής ταυτότητας: τα κοσμοπολίτικα μηνύματά της βασίστηκαν σε μια ημερήσια διάταξη ψευδούς ένταξης, στην οποία ο κόσμος ταυτιζόταν με την Αθηναϊκή Ελληνική πολιτιστική οικουμένη. Η κινητοποίηση μιας αναδρομικά αναγνωρισμένης Ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς ως κληρονομιάς της σύγχρονης Ελλάδας (η συνεισφορά του Γιώργου Σεφέρη στην παγκόσμια ποίηση) μετέτρεψε τους πολιτισμικά ξένους σε υποκείμενα που «είχαν ανάγκη» διδασκαλίας, ενώ ταυτόχρονα παρουσίαζε την Ελλάδα ως τον ζημιωμένο δωρητή της ανθρωπότητας. Η Ολυμπιακή Φλόγα μετατράπηκε σε μία θρησκευτική τελετουργία μετάβασης, μια αλληγορία της Προμηθεϊκής Πτώσης και της Ελληνικής εθνικής ανάστασης ταυτόχρονα, αφήνοντας τα πολιτισμικά αναλφάβητα ακροατήρια να βγάλουν τα δικά τους συμπεράσματα.


Υπήρξε μέχρι τώρα ένας Ολυμπιακός οικοδεσπότης που τόλμησε να αποκλίνει από αυτή την συνταγή της αποκαλύψεως; Αναρωτιέται κανείς τι είδος αφήγησης θα παρήγαγε μια Ολυμπιάδα αν οι σκηνοθέτες έδιναν την camera obscura στους επισκέπτες ή στους εσωτερικούς Άλλους ενός έθνους, και όχι στους αμοιβόμενους ηθοποιούς των τελετών ή τους πρόθυμους εθελοντές, αλλά τους εφήμερους επισκέπτες και στα ταλαιπωρημένα μέλη των κοινωνιών. Σε μία τέτοια περίπτωση θα προέκυπτε μια χαοτική εθνική αφήγηση, με όλο τον τρόμο, την καταπίεση και την καταστολή. Αυτή θα μετατόπιζε την έμφαση από παγκόσμια ελκυστικές αντιλήψεις του «τόπου» και του πολιτισμού σε ό,τι έχει κοινωνική και περιφερειακή αξία, συνηγορώντας υπέρ μιας λαϊκής πολιτικής της σημασίας. Θα έκανε χώρο για τα περιβάλλοντα (milieux) των τοπικών παραδόσεων (Dürrschmidt 1997: 63), που η επίσημη τελετή συμπιέζει ή καταπιέζει από ανάγκη. Αν και αυτό το συναισθηματικό σενάριο θα άφηνε τον «οικοδεσπότη» όμηρο της τύχης, οι «οικοδεσπότες» είναι πάντα ακριβώς αυτό: εκτεθειμένοι στην κριτική που ενισχύεται από τις ανεξάντλητες πιθανότητες παγκόσμιων διαμεσολαβήσεων.


Η καθημερινή εμπειρία με έχει συνηθίσει να υιοθετώ διαφορετικές οπτικές γωνίες: οι οδηγοί ταξί που συναντώ στο Leeds ανησυχούν λιγότερο για την αστική ανανέωση και περισσότερο για την κατάρρευση του μικρόκοσμού τους κάτω από τη μπουλντόζα. Η αλλαγή της οπτικής γωνίας είναι μία παραμελημένη πρακτική στις Ολυμπιακές τελετές: το παγκόσμιο ντεμπούτο του Αθήνα 2004 ζωγράφισε έναν οικοδεσπότη τραυματισμένο από Δυτικές παρεμβάσεις, ενώ το ίδιο το Ολυμπιακό πρότζεκτ της Αθήνας έβλαπτε τις εφήμερες κοινότητές της (τους γύφτους και τα μέλη των μειονοτήτων που δούλευαν ως εργάτες στα Ολυμπιακά έργα για να ολοκληρώσουν μια κολοσσιαία δουλειά). Η πρόσφατη διαμαρτυρία του Σεμπάστιαν Κόε ότι οι κριτικοί της αναπτυξιακής μηχανής πάντα εκφράζουν αντιρρήσεις ενώ οι οργανωτές των Ολυμπιακών Αγώνων κοπιάζουν για να κάνουν καλή δουλειά είναι μια αλήθεια που παραβλέπει ένα στοιχείο: το να αποσυνδέεις την Ολυμπιακή κουλτούρα από τη γεωπολιτική αναπαράγει συμπεριφορές που ακολουθήθηκαν από Γερμανούς, Ρώσους και Κινέζους οικοδεσπότες στο παρελθόν. Η εμπειρία του (πάντα μετανάστη) ταξιτζή μου εξακολουθεί να μην έχει θέση σε αυτό το πρότζεκτ, παρά μόνο για διακοσμητικό σκοπό. Η διαλεκτική του παρουσία θα αποδομούσε ένα θέαμα (με ιθαγενή μύθο, μυθοπλασία τύπου Σπίλμπεργκ, βήματα του Κομφούκιου πάνω στον ουρανό του Πεκίνου, Αθηναϊκή-Βυζαντινή δόξα ή κληρονομιά της Ανατολίας ή ένα Βρετανικό «εθνικό χαρακτήρα» από το μπαούλο των τουριστικών αξιοπερίεργων) προς όφελος των προσεγγίσεων που πραγματικά ανήκουν στις περιθωριακές ομάδες (κοινότητες μεταναστών, γυναίκες, ακόμα και ανθρώπους με ειδικές ανάγκες). Η υπόσχεση του Λονδίνο 2012 να πραγματοποιήσει εκδηλώσεις σε όλη την πόλη αντί για μία παράσταση για όλους φαίνεται υποσχόμενη, αν και το αποτέλεσμα εμφανίζεται ανησυχητικό: οι ταξιτζήδες που θρηνούν το πατρικό τους σπίτι που θα γκρεμιστεί έχουν προσκληθεί σε αυτή τη γιορτή;


Οι Ολυμπιακές τελετές χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο φανταστικές κινηματογραφικές πλοκές, αλλά η τελική τους μείξη με την ιστορία κηλιδώνει τη δυνατότητα να ξεπεράσουν τέτοιους περιορισμούς. Προσθέστε σ’αυτό την επιμονή να σκηνοθετηθεί η Ολυμπιακή μουσική του Παπαθανασίου σε συγκεκριμένα πολιτιστικά πλαίσια ή αναπαραστάσεις του ανθρώπινου αγώνα με τη φύση (τα ταξίδια των κοσμοναυτών έγιναν της μόδας με τις Ολυμπιάδες Λος Άντζελες 1984 και Μόσχα 1980) και είστε πάλι στο μηδέν. Αυτοί είναι καλοί τρόποι να παρακάμψει κανείς τα ιστορικά τραύματα, αλλά ξαποστέλνουν την καθημερινή πραγματικότητα σε αυτή την κατηγορία του «μπανάλ εθνικισμού» που σπάνια βλέπει το φως της δημοσιότητας. Και πάλι, ακόμα και αυτές οι βλαβερές όψεις της πολιτικής της χώρας-οικοδεσπότη μπορούν να μετατραπούν σε στοιχεία χρήσιμα για έναν παραμυθά. Πάρτε για παράδειγμα την εξάλειψη των αποικιακών αναφορών από την τελετή παράδοσης του Λονδίνο 2012, συνδυασμένη με τα μεταμοντέρνα σημεία κορύφωσης ενός Λονδίνου σε ροή «έθνικ»: για πολλούς, το πολυπολιτισμικό πρότζεκτ έχει ήδη αποτύχει στην πράξη εξ αιτίας της αιώνιας επιστροφής της ιστορίας (η πιο πρόσφατη ενσάρκωση της οποίας είναι η Ισλαμοφοβία). Πώς να χειριστεί κανείς τις απαιτήσεις της διασπασμένης ανθρωπότητας στη Βρετανία;


Αν, σε μια μετα-Εγελιανή πινελιά, πραγματωνόμαστε αληθινά μέσα από τις επαφές μας με τους άλλους, η Γιαπωνέζικη εμμονή φωτογράφησης της εμπειρίας έχει πολλά να μας προσφέρει. Ίσως η πολύ αποικιακή πρακτική των περιηγητών του Grand Tour να καταγράφουν και να ταξινομούν εντυπώσεις χρειάζεται μια καλή ανανέωση: η παράδοση του «ταξιδιωτικού ημερολογίου» (μία κριτική ματιά στην ιστορική ακολουθία της Ελλάδας και το μυθολογικό πάπυρο της Κίνας) στους παγκόσμιους επισκέπτες μπορεί να αποφέρει οφέλη στη χώρα-οικοδεσπότη. Η γιγαντιαία οθόνη του σταδίου στο Πεκίνο 2008 μπορεί να γίνει ο ιμπρεσιονιστικός πίνακας του Λονδίνου, ζωγραφίζοντας μια Αγγλική αφήγηση με Γιαπωνέζικους, Κινέζικους, Ελληνικούς, φεμινιστικούς και ουμανιστικούς τόνους. Αυτό που απαιτείται για μια τέτοια αποστολή είναι ομάδες εκπαιδευμένων εθελοντών που θα έχουν σταλεί σε όλη τη χώρα (μια χειρονομία κατά των περιφεριεακών μονοπωλίων που επηρέασαν το Αθήνα 2004, μεταξύ άλλων), σε αναζήτηση ταξιδιωτών που θα είναι πρόθυμοι να μοιραστούν ταξιδιωτικές περιπέτειες. Η σύνοψη των διυποκειμενικών δράσεων που θα προκύψει (η Weltanschauung μου μέσω των δικών σου εμπειριών) μπορεί να αντικαταστήσει τη στατικότητα με τη ρευστότητα. Αυτή η διαλογική φωνή μπορεί να «εκπαιδεύσει» τους απόγονους του John Bull σχετικά με το ποιοί είναι σε οποιαδήποτε χρονική στιγμή για τους άλλους. Συλλάβαμε μια στιγμή αυτής της προσπάθειας στο Αθήνα 2004 όταν η σκηνή γέμισε με σύγχρονους τουρίστες – αλλά αυτή η απόπειρα κατέρρευσε σε ένα δυαδικό στερεότυπο με λίγο βάθος. Η πραγματική οπτική γωνία ενός τουρίστα και η προοπτική ενός εσωτερικού Άλλου πάντα βρίσκονται παράλληλα με τις απόψεις του οικοδεσπότη: και οι τρεις εκδοχές της Βρετανίας είναι εξίσου έγκυρες. Ο Ολυμπισμός των εκδηλώσεων θα πρέπει να συνηγορεί για το διάλογο, όχι για τη δημοκρατική ανοησία.


Καμία υπόδειξη δε μπορεί να βελτιώσει τις επερχόμενες εντάσεις: για να ξαναχτίσεις πρέπει να καταστρέψεις, και στη διαδικασία αυτή χάνεται η ίδια η αρχή πάνω στην οποία ο ντε Κουμπερτέν καλλιέργησε την Ολυμπιακή του ουτοπία – η αξιοπρεπής αναγνώριση του οικοδεσπότη από μια κοινότητα εθνών. Μία παραποίηση της φιλοξενίας (κυριολεκτικά της αγάπης για το εξωτικό) επεκτείνεται σε εκθηλυμένη, συναισθηματική εργασία που εθελοντές επισπεύδουν για παγκόσμιους τουρίστες. Το να δίνει κανείς (τόσο με την έννοια της εξοικείωσης των άλλων με την εθνική κουλτούρα όσο και με την έννοια της ψυχαγωγίας), αποδίδει σε κάποιον συμβολική ισχύ επί των αποδεκτών, αλλά η κανονιστική μορφή του Ολυμπισμού επιδέχεται κριτική για αυτή την αποκλειστικότητα. Γυρίζοντας το παιχνίδι της αναγνώρισης προς τα μέσα – η ένταξη όχι μόνο αυτών που οργανώνουν το Ολυμπιακό σόου αλλά και αυτών που ασχολούνται με την καθημερινότητα της αστικής κινητικότητας (ιδιοκτητών γωνιακών καταστημάτων, ταξιτζήδων, γυναικών που δουλεύουν σε μπαρ, καθαριστριών σε ξενοδοχεία) θα προετοιμάσει το έδαφος για το μετα-Ολυμπιακό τοπίο. Οι γύφτοι του Αθήνα 2004 θα έμεναν άφωνοι από μια τέτοια πράξη. Αλλά αυτές οι επιλογές είναι noli me tangere και «εξαφανίζονται» βολικά πριν «αγγίξουν» την ιερή εθνική επικράτεια: η κυρίαρχη διαίρεση του κόσμου στη «Δύση» (West) (κακόβουλους άρπαγες της πολιτισμικής κληρονομιάς) και στη «φωλιά» (Nest) (η δική μας, στοχαστική εκδοχή των απαρχών του πολιτισμού) υποβιβάζει ακόμα τη θηλυκότητα σε ένα λάβαρο οικιακότητας και αναπαραγωγής, την ίδια στιγμή που του αποδίδει θεϊκές καλλιτεχνικές ιδιότητες.

Αναφορές

- Roche M. (2001) Mega-Events and Modernity. Λονδίνο: Routledge.

- Dürrschmidt J. (1997) ‘The Delinking of Locale and Milieu’. στο: J. Eade, Living the Global City, London: Routledge, 56-72.

Τα τελευταία πενήντα χρόνια έχουμε γίνει μάρτυρες μιας ριζικής μεταμόρφωσης των αστικών πεδίων, η οποία επηρεάζει την καθημερινότητα των ανθρώπων. Από τη μία πλευρά, αυτή συμβαδίζει με την αύξηση της προσωπικής ελευθερίας, αλλά από την άλλη με μια εμφανή κατάρρευση της κοινότητας. Αυτό το διπλό φαινόμενο δεν είναι μόνο πρωτοφανές στην Ιστορία, συνδέεται επίσης με ένα σημαντικό παράδοξο: τα άτομα χάνουν τους δεσμούς τους με την κοινότητα, σε μια περίοδο που μπορεί να τους χρειάζονται όλο και περισσότερο από πριν. Στην πραγματικότητα, πολλοί απολαμβάνουν τις θετικές πλευρές της ατομικής αστικής τους ελευθερίας, ενώ ταυτόχρονα αισθάνονται όλο και πιο εξουθενωμένοι καθώς αγωνίζονται να αντιμετωπίσουν μόνοι τους το καθημερινά αυξανόμενο άγχος της μετακίνησης, το ανταγωνιστικό περιβάλλον εργασίας, τις αλλαγές στις οικογενειακές μονάδες (ιδιαίτερα οι ανύπαντρες γυναίκες με παιδιά), τη μειωμένη κινητικότητα και και την κοινωνική απομόνωση της σύγχρονης αστικής ζωής.


Σε αυτό το πλαίσιο, πολλές οικογένειες και άτομα αποφάσισαν να ξαναδημιουργήσουν μία έννοια κοινότητας, αναπτύσσοντας συνεταιρισμούς κατοικίας, αστικές γειτονιές. Αν και η ιδέα δεν είναι νέα, η προσαρμογή της στη σύγχρονη ζωή ασφαλώς είναι. Το φαινόμενο ξεκίνησε τριάντα χρόνια πριν στη Δανία και παρόμοια μοντέλα κατοίκησης εμφανίζονται τώρα σε όλη την υδρόγειο, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση.[1] Η επιτυχία του φαινομένου είναι τόσο προφανής σήμερα που, για πρώτη φορά, ένα συγκεκριμένο μοντέλο ευέλικτης κοινότητας εξαπλώνεται σε παγκόσμια κλίμακα. Αν κάποιοι ισχυρίζονται ότι η παγκοσμιοποίηση τείνει να καταστρέφει την πολιτισμική ποικιλία, η ευελιξία του συνεταιρισμού κατοικίας της επιτρέπει να αντιστέκεται και να προσαρμόζεται στις ανάγκες των ανθρώπων σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια.


Αυτό το άρθρο είναι δομημένο σε δύο μέρη: πρώτα, αναλύει ορισμένες από τις τρέχουσες αλλαγές που συμβαίνουν στις πόλεις. Δεύτερο, αναλύει πώς ο συνεταιρισμός κατοικίας θα μπορούσε να ειδωθεί ως μια χρήσιμη εναλλακτικη λύση για πολλούς κατοίκους των πόλεων στην αυγή του 21ου αιώνα.


Σύγχρονες πόλεις και η κρίση της κοινότητας


Οι πόλεις πάντα θεωρούνταν ως ενα από τα κύρια επιτεύγματα του δυτικού πολιτισμού και δεν είναι περίεργο που πολλοί στοχαστές αφιέρωσαν μέρους του έργου για να τις αναλύσουν. Ο Αριστοτέλης τις θεώρησε ως τον κατ’εξοχήν πολιτικό τόπο. Για τον Ρουσσώ, ήταν το μέρος όπου οι πολίτες θα συγκεντρωνόταν για να προστατευθούν από την εξουσία του κράτους.[2] Ακόμα και ο Μαξ Βέμπερ, ένας από τους σημαντικότερους κοινωνιολόγους των αρχών του 20ου αιώνα, έγραψε ότι οι πόλεις είναι ένας τόπος ελευθερίας και δράσης του πολίτη από το τέλος του σκοτεινού Μεσαίωνα. Ένα κοινό σημείο στα γραπτά τους είναι ότι η πόλη περιγράφεται ως ένα μέρος ζωηρών και πλούσιων διαπροσωπικών σχέσεων, ένα μέρος όπου είναι δυνατό να κατακτήσεις νέους στόχους, όπου οι άνθρωποι νιώθουν προστατευμένοι και όπου οι πολιτισμικές διαφορές μπορούν να συνυπάρξουν.


Τι να σκεφτεί κανείς όμως για την πόλη στην αυγή του 21ου αιώνα; Παραμένει η πόλη ένα τέτοιο προστατευτικό φρούριο που πολλοί ονειρεύονται; Ή είναι σαν ένας ακαταμάχητος μαγνήτης που έχει την τάση να καταπίνει την ενέργεια των ανθρώπων; Από πολλές απόψεις οι πόλεις είναι σίγουρα συναρπαστικά μέρη για να βρίσκεται κανείς. Όμως, τα τριάντα τελευταία χρόνια και με την ταχύτητα της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, οι πόλεις θεωρούνται όλο και λιγότερο σαν φρούρια όπου κανείς αισθάνεται προστατευμένος. Οι άνθρωποι αισθάνονται ότι πρέπει να προσαρμοστούν όλο και ταχύτερα στο μεταβαλλόμενο αστικό περιβάλλον (εργασία, οικογένεια, γεωγραφία, κουλτούρες, γλώσσα, κλπ). Όπως και οι εταιρείες, τα κράτη αλλά και οι διάφοροι θεσμοί (από το σχολείο μέχρι την εκκλησία), οι πόλεις δέχονται την πίεση της πανίσχυρης παγκόσμιας δυναμικής.[3] Αυτό με τη σειρά του επηρεάζει τη ζωή των πολιτών σε καθημερινή βάση. Η πόλη θα μπορούσε έτσι να συγκριθεί με έναν κένταυρο: από τη μια, γοητεύει με την «ομορφιά» της, λόγω της ποικιλίας των δραστηριοτήτων που μπορεί να κάνει κανείς και των ανθρώπων που μπορεί να συναντήσει. Από την άλλη, οι πόλεις είνα εξαντλητικά μέρη όπου οι άνθρωποι συνεχώς βιάζονται για να τα βγάλουν πέρα, όλο και πιο πολύ μόνοι τους.[4]


Αυτό που λείπει όλο και περισσότερο σε αυτό το πλαίσιο των μεταβαλλόμενων πόλεων είναι η κοινωνική συνοχή. Από τη δεκαετία του εξήντα, οι αστικές αλλαγές είχαν ασκήσει μεγάλες πιέσεις στην κοινότητα, που εισήλθε σε μία περίοδο βαθιάς κρίσης.[5] Καθώς η πόλη γινόταν όλο και μεγαλύτερη, τα άτομα επιθυμούσαν να διατηρήσουν τις πολιτισμικές τους ρίζες και να αναπτύξουν κοινωνικά δίκτυα στη γειτονιά τους. Οι μεταβολές στην απόσταση της εργασίας, οι συνθήκες εργασίας, αλλά πάνω απ’όλα η αύξηση των ατομικιστικών φιλοδοξιών είναι τρεις σημαντικοί παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπ’όψη. Ακόμα και η δομή της οικογένειας, που θα μπορούσε κάποιος να ορίσει ως την εγγύτερη κοινότητα για ένα άτομο, απομακρύνεται όλο και περισσότερο από την εικόνα του σταθερού θεσμού που αντιπροσώπευε άλλοτε. Κατ’επέκταση, δεν είναι σύμπτωση που ο αριθμός των μονογονεϊκών οικογενειών βρίσκεται σε μεγάλη άνοδο στις πόλεις.[6]


Κατά συνέπεια, το δίχτυ ασφαλείας της κοινότητας αποδεικνύεται ανεπαρκές στο να προστατεύσει τα άτομα από τις εξωτερικές απειλές όπως πριν. Οι πόλεις αποκαλύπτουν επομένως άλλο ένα παράδοξο: ενώ ο αριθμός των κατοίκων των πόλεων είναι τόσο μεγάλος, οι περισσότεροι από αυτούς δε γνωρίζουν πια τους γείτονές τους. Σύμφωνα με υπολογισμούς, το 2007 ζούσαν σε πόλεις τρία δισεκκατομύρια άνθρωποι, πάνω από το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού. Η μοναξιά έχει γίνει όμως ένα βασικό χαρακτηριστικό της αστικής ζωής, και η επικοινωνία εξ αποστάσεως, σε αντίθεση με την επικοινωνία πρόσωπο με πρόσωπο, είναι σε συνεχή άνοδο.[7]


Συνεταιρισμός κατοικίας: Μια ενεργητική κοινότητα πολιτών της γειτονιάς


Ο πρώτος συνεταιρισμός κατοικίας χτίστηκε για 27 οικογένειες το 1972 κοντά στην Κοπεγχάγη, από έναν Δανό αρχιτέκτονα και έναν ψυχολόγο. Το έναυσμα ήταν ένα άρθρο από την Bodil Graae, που ισχυριζόταν ότι τα παιδιά θα έπρεπε να έχουν εκατό γονείς.[8] Η πρωτότυπη Δανέζικη λέξη για τον συνεταιρισμό κατοικίας, bofaelleskaber, σημαίνει κυριολεκτικά «ζωντανή κοινότητα».[9] Ο πρώτος συνεταιρισμός κατοικίας σχεδιάστηκε για δύο βασκοπύς σκοπούς: να βελτιώσει την ποιότητα της κοινωνικής ζωής των κατοίκων και να μειώσει το φορτίο της καθημερινότητας, αλλά ταυτόχρονα να αυξήσει τον ελευθερο χρόνο στο σπίτι.


Ο συνεταιρισμός κατοικίας είναι μία γειτονιά οργανωμένη με τρόπο ώστε οι ιδιωτικές και οι κοινόχρηστες υπηρεσίες να συνδυάζονται, και υπό αυτή την έννοια δίνει απαντήσεις στις κοινωνικές και πρακτικές ανάγκες των σύγχρονων κατοίκων της πόλης. Σχεδιάστηκε προσεκτικά και βελτιώθηκε με το πέρασμα του χρόνου για να κάνει τη ζωή πιο εύκολη, πιο οικολογική, πιο κοινωνική και πιο ευχάριστη, διατηρώντας παράλληλα την ιδιωτικότητα των ατόμων, τόσο των ενηλίκων όσο και των παιδιών. Όπως εξηγεί η Randi, από το συνεταιρισμό κατοικίας Trudeslund στην Κοπεγχάγη: «Όταν παντρευτήκαμε, σκεφτήκαμε ότι θα ήταν πολύ ωραία να μετακομίζαμε από το χωριό μας στην Κοπεγχάγη. Ήταν σα να ξεκινούσαμε μια καινούρια ζωή! Αλλά μετά από λίγο καιρό και όταν αποκτήσαμε παιδιά, αισθανθήκαμε ότι μας έλειπαν τα θετικά των μικρότερων κοινοτήτων. Μας έλειπε το κοινωνικό δίκτυο όπου ήταν εύκολο να μιλάς με άλλους ανθρώπους όταν γύριζες σπίτι από τη δουλειά, και όπου ήταν εύκολο για τα παιδιά να τριγυρίζουν και να παίζουν με άλλα παιδιά.»[10]


Το πλεονέκτημα είναι ότι τίποτα δεν είναι δύσκαμπτο σε ένα τέτοιο μέρος: όλα εξαρτώνται από το τι μπορεί να διαθέσει η κοινότητα και τι θέλει να δημιουργήσει η ομάδα των ανθρώπων. Με άλλα λόγια, αυτό που είναι θεμελιώδες είναι ότι τα ίδια τα μέλη των συλλογικών κοινοτήτων έχουν τον έλεγχο. Το αποτέλεσμα, στη μορφή των (ημι-)αστικών κοινοτήτων, δεν ήταν βέβαια μια καινούρια ιδέα. Η ζωή οργανωνόταν σε μικρές κοινότητες από τις αρχαίες φυλές μέχρι τις προβιομηχανικές κοινωνίες. Ήδη από την Αναγέννηση, θεμελιώδη κείμενα, όπως η Ουτοπία του Τόμας Μουρ το 1516 ή Η Πόλη του Ήλιου του Tommaso Campanella το 1623, τόνιζαν τις δυσκολίες – αλλά και την ανάγκη- για τη διατήρηση των κοινοτήτων στις πόλεις. Πολύ αργότερα, και καθώς η τάση έγινε σαφέστερη το 19ο αιώνα, τα γραπτά των πρώτων ουτοπικών σοσιαλιστών επίσης τόνισαν το ζήτημα των κοινοτήτων. Αυτό που είναι καινούριο σήμερα, είναι ότι οι άνθρωποι προσπαθούν να εφαρμόσουν αυτή την παλιά ιδέα της κοινότητας που μεταβάλλεται ταχύτατα και χαρακτηρίζεται από ευελιξία. Στις μεταβιομηχανικές κοινωνίες, οι συνεταιρισμοί κατοικίας επιτρέπουν στους ανθρώπους να ξαναδημιουργήσουν ενεργές και υποστηρικτικές κοινότητες μέσα σε απρόσωπες πόλεις.[11] Οπως το θέτει η Birgit, από το συνεταιρισμό κατοικίας Rio στο κέντρο της Στοκχόλμης: “Το σημαντικό και η ιδέα πίσω από αυτό το κτίριο ήταν να δημιουργηθεί μία κοινότητα που να θυμίζει χωριό όπου γνωρίζεις τους γείτονές σου, όπου έχεις την ασφάλεια των σχέσεων, και όπου δίνεις και παίρνεις υποστήριξη. Ένα είδος κοινωνικού κεφαλαίου, αν θέλεις, μέσα σε αστικό περιβάλλον.»[12]


Η ιδέα σύντομα εξαπλώθηκε και έφτασε στην Ολλάνδία, όπου ο πρώτος συνεταιρισμός κατοικίας ολοκληρώθηκε το 1977. Η Σουηδία, που είχε ήδη μια ισχυρή ιστορία κοινοτήτων από το 1930, ακολούθησε επίσης και το μοντέλο του συνεταιρισμού κατοικίας θεσμοποιήθηκε και αναγνωρίστηκε από τις δημόσιες αρχές το 1980. Τα τελευταία 15 χρόνια, η ιδέα του συνεταιρισμού κατοικίας έχει κατακτήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Μεγάλη Βρετανία, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία, τον Καναδά και την Ιαπωνία, ενώ ακόμα πιο πρόσφατα έχει αρχίσει να συζητιέται στην υπόλοιπη Ευρώπη, κυρίως στην Ιταλία, τη Γαλλία και το Βέλγιο. Συνολικά, υπολογίζεται ότι υπάρχουν ήδη πάνω από χίλιοι συνεταιρισμοί κατοικίας σε λειτουργία, ενώ περίπου 1% του πληθυσμού της Δανίας ζει σε κατοικίες που ακολουθούν αυτό το μοντέλο. Επιπλέον, ένας μεγάλος αριθμός τέτοιων πρότζεκτ έχει ξεκινήσει την τελευταία δεκαετία και θα είναι σύντομα έτοιμος να υποδεχτεί νέους κατοίκους.[13] Μια ενδιαφέρουσα ένδειξη της αλματώδους αύξησης εντοπίζεται όχι μόνο στην αυξανόμενη διεθνή διάδοση, αλλά επίσης στο φαινόμενο των διαδικτυακών κοινοτήτων, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το διαδίκτυο είναι μια κρίσιμη πηγή πληροφόρησης που οι χρήστες του συνεταιρισμού κατοικίας χρησιμοποιούν για να διαδώσουν το μοντέλο αυτό, να μοιραστούν εμπειρίες και να μάθουν μέσα από δοκιμές και λάθη.


Οι συνεταιρισμοί κατοικίας συνήθως συγκεντρώνουν μεταξύ 15 και 35 οικογένειες, δηλαδή περίπου 50 με 100 ανθρώπους, που οργανώνουν τη διαχείριση των κοινών δωματίων και δραστηριοτήτων. Πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι υπάρχουν πολλοί λόγοι που δικαιολογούν το γεγονός ότι αυτός ο αριθμός οικογενειών είναι αρκετά συνηθισμένος σε συνεταιρισμούς κατοικίας. Από τη μία πλευρά, ένας μικρός αριθμός οικογενειακών μονάδων καθιστά δύσκολη τη διατήρηση της ιδιωτικότητας και το ισότιμο μοίρασμα των εργασιών της καθημερινής διαχείρισης.[14] Επιπλέον, μια μικρή κοινότητα διαταράσσεται πολύ περισσότερο όταν μια οικογένεια προστίθεται στο συνεταιρισμό κατοικίας ή όταν την εγκαταλείπει.[15] Από την άλλη πλευρά, σε ένα συνεταιρισμό κατοικίας με περισσότερες από 35 οικογενειακές μονάδες, γίνεται δύσκολο να γνωρίζεις όλους τους κατοίκους, και ο βαθμός της κοινωνικής συνοχής μειώνεται. Αυτό δε σημαίνει πάντως ότι μια κοινωνική κατοικία περιορίζεται ως προς το μέγεθος. Στην περίπτωση του συνεταιρισμού κατοικίας Munkesoegaard στη Δανία, υπάρχουν 100 οικογενειακές μονάδες αλλά αυτές διαιρούνται σε 5 υποσύνολα των 20 οικογενειών το καθένα, για να διευκολύνεται η διαχείριση και η κοινωνική συνοχή.


Ένα τελευταίο σημαντικό στοιχείο που πρέπει να τονιστεί είναι ότι οι συνεταιρισμοί κατοικίας έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα (π.χ. στη Δανία είναι ιδιωτικοί και οριζόντιας κατασκευής στα προάστια, στη Σουηδία είναι δημόσιοι και χτισμένοι καθ’ύψος στα κέντρα των πόλεων, ενώ στην Ολλανδία έχουν την τάση να είναι δημόσιοι και χωρισμένοι σε μικρότερα υποσύνολα, κλπ.) . Υπάρχει μια παράλληλη αυξητική τάση στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες για συνεταιρισμούς κατοικίας για ανθρώπους τρίτης ηλικίας. Όπως λέει η Hanne από το Dreierbanken της Δανίας: «Την τελευταία δεκαετία υπάρχει αυτή η τάση για τέτοιες κοινότητες ιδιαίτερα για μεγαλύτερους ανθρώπους. Και νομίζω ότι υπάρχει όλο και περισσότερο για πυρηνικές οικογένειες.»[16] Και η Ingrid από τη Στοκχόλμη επιβεβαιώνει ότι «στη Σουηδία είναι όλο και πιο κοινό να μην έχεις καθόλου ανθρώπους γύρω σου καθώς γερνάς. Γι’αυτό αποφάσισα να μετακομίσω σε έναν τέτοιο συνεταιρισμό κατοικίας.»[17] Οι συνεταιρισμοί κατοικίας έχουν το πλεονέκτημα ότι μπορούν να συμβάλλουν στην ενσωμάτωση των ηλικιωμένων ή των ανθρώπων με ειδικές ανάγκες στην ευρύτερη κοινωνία, αντί να τους απομονώνουν.[18]


Συμπέρασμα


Καθώς αυτό το σύντομο δοκίμιο πλησιάζει στο τέλος, πρέπει να επισημανθούν ορισμένα συμπερασματικά σχόλια. Όπως έδειξα, το μοντέλο συνεταιρισμού κατοικίας προσφέρει απαντήσεις σε κάποια από τα κύρια προβλήματα του σύγχρονου αστικού περιβάλλοντος: την κατάρρευση της κοινότητας και την εξατομίκευση της ζωής. Λόγω χώρου δεν μπόρεσα να ανπτύξω την ιδέα με λεπτομέρεια, αλλά είναι σημαντικό να τονιστούν ορισμένα χειροπιαστά παραδείγματα του πώς οι κοινότητες που είναι «σαν χωριά» βοηθάνε τους ανθρώπους να απολαύσουν τον ελεύθερο χρόνο τους σε υλικό και κοινωνικό επίπεδο. Η επιτυχία του συνεταιρισμού κατοικίας συνίσταται στο ότι δίνει πρακτικές λύσεις σε προβλήματα που πολλοί πολίτες αντιμετωπίζουν σήμερα. Για να δώσω ένα μικρό παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι μαγειρεύουν μόνο τρεις ή τέσσερις φορές το μήνα, εξοικονομώντας περίπου μία ώρα την ημέρα, για να ασχοληθούν με κάποιο χόμπυ, να ξεκουραστούν ή περάσουν χρόνο με τα παιδιά τους, τους συντρόφους, ή τους φίλους τους. Πολλοί γείτονες βοηθάνε ο ένας τον άλλο πηγαίνοντας τα παιδιά στο σχολείο ή παίρνοντάς τα από αυτό, έτσι ώστε ο χρόνος πριν ή μετά από τη δουλειά να χρησιμοποιείται πιο αποτελεσματικά. Η χρήση από κοινού των αυτοκινήτων, των εργαλείων, οι τράπεζες εθελοντικού χρόνου (time banking), οι ομάδες αγορών, κλπ., συμβάλλουν στην εξοικονόμηση χρόνου, χώρου και χρήματος, ενώ ταυτόχρονα βελτιώνουν τις κοινωνικές σχέσεις. Τελικά πρέπει να τονιστεί ότι κάθε κάτοικος της συνεταιριστικής κατοικίας έχει πάντα την ευκαιρία να κρατήσει αποστάσεις από την κοινότητα και να απολαύσει τον χρόνο του στον ιδιωτικό του χώρο.


Το να ξαναχτίσεις την κοινότητα δεν είναι όμως καθόλου εύκολο. Γιατί δε μένουμε όλοι σε γειτονιές συνεταιρισμού κατοικίας; Αυτή η ερώτηση μας οδηγεί να υπογραμμίσουμε το κύριο νομίζω πρόβλημα που αντιμετωπίζουν ακόμα οι συνεταιρισμοί κατοικίας: Σε μια υπερ-ατομιστική κοινωνία, η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουμε είναι να μάθουμε, ή ίσως να ξαναμάθουμε, τη διαδικασία ομαδικής λήψης αποφάσεων μαζί με τα άλλα μέλη μιας κοινότητας. Ζητήματα που σχετίζονται με την εκπαίδευση των παιδιών, την επίβλεψη των συνηθισμένων εργασιών του νοικοκυριού, τη διαχείριση του προϋπολογισμού της κοινότητας, και άλλα συναφή, είναι στην πραγματικότητα σημαντικά ζητήματα που δεν είμαστε πια συνηθισμένοι να συζητάμε με τους γείτονές μας. Αν σκεφτούμε ότι ζούμε όλο και περισσότερο σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση. Οι πολλές κοινότητες συνεταιριστικών κατοικιών που ήδη λειτουργούν αντιπροσωπεύουν πάντως μια σημαντική πηγή γνώσης από την οποία μπορούμε να μάθουμε.


Αναφορές

[1] – McCament, K. & Durrett, C. (1993), Cohousing: A Contemporary Approach to Housing Ourselves, Ten Speed Press; Meltzer, G. (2005), Sustainable Community: Learning from the cohousing model, Trafford Press.

[2] – Todorov, T. (2001), Frail happiness: An essay on Rousseau, Pennsylvania University Press.

[3] – Strange, S. (1996), The Retreat of the State: Diffusion of power in the world economy, Cambridge University Press.

[4] – For a similar argument, see Merrifield, A & Swyngedouw, E. (επιμ) (1995), The Urbanization of Injustice, Λονδίνο: Lawrence & Wishart; Brenner, N & Keil, R. (επιμ) (2006), The Global Cities Reader, Λονδίνο: Routledge; Smith, M P (επιμ) (1992), After modernism : Global restructuring and the changing boundaries of city life, New Brunswick: Transaction.

[5] -Delanty, G. (2003), Community, Λονδίνο: Routledge.

[6] – Kroger, T & Sipila, J. (επιμ) (2005), Overstretched: Families up against the demands of work and care, Oxford: Blackwell; Kaufmann, F (επιμ) (2002), Family life and family policies in Europe, Oxford University Press.

[7] – Bugeja, M. (2005), Interpersonal divide: The search for community in a technological age, Oxford University Press; Stivers, R. (2004), Shades of loneliness: Pathologies of a technological society, Lanham: Rowman & Littlefield.

[8] – Bergamasco, F & Canossa, G. (2003), Sostenibilità e Integrazione, thesis in architecture, University of Venezia, Ιταλία.

[9] – McCament, K. & Durrett, C. (1993) ο.π.

[10] – Συνέντευξη με την Randi, Trudeslund cohousing, Κοπενχάγη, Δανία, Ιούλιος 2007

[11] – McCament, K. & Durrett, C. (1993) ο.π.

[12] – Συνέντευξη με την Birgit, Rio Cohousing, Στοκχόλμη, Σουηδία, Ιούλιος 2007.

[13] – Meltzer, G. (2005), ο.π.

[14] – Συνέντευξη με την Randi, Trudelsund Cohousing, Κοπενχάγη, Δανία, Ιούλιος 2007.

[15] – Meltzer, G. (2005), ο.π.

[16] – Συνέντευξη με την Hanne, Dreierbanken cohousing, Odense, Δανία, Ιούλιος 2007.

[17] – Συνέντευξη με την Ingrid, Sodrastation cohousing, Στοκχόλμη, Σουηδία, Ιούλιος 2007.

[18] – Durrett, C. (2006), Senior Cohousing, Ten Speed Press; Brenton, M. (1998), We’re in Charge: Cohousing Communities of Older People in the Netherlands: Lessons for Britain.

Να γίνουμε αθάνατοι! Να μιλάμε από κοντά στα άστρα! Να ξεπεράσουμε τα όρια της ατομικότητάς μας, να είμαστε αυτοί που θέλουμε, όπως δηλαδή ένας θεός! Πολλές από τις διαβεβαιώσεις του μεταθρωπισμού θυμίζουν τις υποσχέσεις των θρησκειών σε όλο τον κόσμο. Για πολλούς, αποτελούν απόδειξη ότι ο μετανθρωπισμός δεν είναι τίποτα άλλο από μια μεταμφιεσμένη μυθολογία των κουρελιών της επιστήμης. Άλλοι, που νιώθουν μεγαλύτερη συμπάθεια απέναντι σ’ αυτή την ιδεολογία, νομίζουν ότι απαντά, πράγματι, σε ορισμένα ερωτήματα μεταφυσικής προέλευσης, δίνοντας, όμως, λύσεις που ανήκουν στον τομέα της λογικότητας. Ορισμένοι δεν διστάζουν να πουν ότι αυτή η γειτνίαση πρέπει να ληφθεί υπόψη και όχι να απορριφθεί.[1]


Ό, τι κι αν νομίζουμε, η γειτνίαση του μετανθρωπισμού με το ιερό υπάρχει και αξίζει να ερευνηθεί.


Μια τέτοια θρησκεία, βασισμένη στη γνώση και την τεχνολογία, είναι ένα φαινόμενο εντελώς καινούργιο ή υπάρχουν ιστορικά προηγούμενα; Και τι μπορούν να μας διδάξουν για μια ενδεχόμενη ιερότητα της σύγχρονης τεχνολογίας;


Ο ερμητισμός


Εκ των πραγμάτων, υπάρχει μια φιλοσοφία που διατρέχει ολόκληρη την ιστορία της Δύσης. Αυτό το δόγμα, που έπαιξε έναν διόλου ασήμαντο ρόλο κατά την εμφάνιση των επιστημών στην Αναγέννηση, οφείλει το όνομά του, Ερμητισμός, στον θεό ‘Ερμή’, Έλληνα θεό της γνώσης, των εμπόρων και των κλεφτών. Στην προχωρημένη αρχαιότητα, στις αρχές του χριστιανισμού, ο Ερμής, λόγω του Αιγύπτιου αντίστοιχου του, Thoth, απέκτησε ιδιαίτερο κύρος κι έγινε, με το όνομα Ερμής ο Τρισμέγιστος, ο νέος προφήτης, άλλοτε ανθρώπινος, άλλοτε θεϊκός, μιας θρησκείας γνώσης και τεχνικής.


Αυτό που αποκαλούμε Ερμητισμό, με τη στενή έννοια, είναι μια φιλοσοφία που εκφράστηκε πρώτα απ’ όλα μέσα από ένα σύνολο κειμένων που ονομάζονται ‘hermetica’, που είναι επικεντρωμένα γύρω από τη διδασκαλία του Τρισμέγιστου και που συνηθίζουμε να υποδιαιρούμε σε ‘τεχνικά’ και ‘φιλοσοφικά’ hermetica. Αλλά, με την ευρύτερη έννοια, ο ερμητισμός δεν ήταν παρά ένα συστατικό από ένα πολιτιστικό χωνευτήρι που έχει δεχτεί πολύ διαφορετικές επιδράσεις: αυτή του νεοπλατωνισμού, με έμφαση στα μαθηματικά και την ενδοσκόπηση, αυτή της θεουργίας ή της επίκλησης των θεών μέσω της μαγείας, και τέλος αυτής του χριστιανικού γνωστικισμού, ενός δυαδικού θρησκευτικού κινήματος που βεβαίωνε τον κακό χαρακτήρα του υλικού κόσμου και την αναγκαιότητα απόκτησης της χάρης, όχι μέσω της πίστης ή των έργων, αλλά της ίδιας της γνώσης. Στην πραγματικότητα, ίσως να μην υπήρξε ποτέ ερμητική εκκλησία, με κάρτα μέλους και απαγόρευση να επισκέπτεσαι τους ναούς του γείτονα. Είναι πιο πιθανό, οι ερμητιστές της αρχαιότητας να έφτιαχναν τη θρησκεία τους δανειζόμενοι στοιχεία από τα hermetica, ή τον νεοπλατωνισμό ή τον χριστιανικό γνωστικισμό, σε έναν συγκριτισμό ανάλογο της σύγχρονης Νέας Εποχής.


Στον μεσαίωνα, ο Ερμητισμός εξαφανίζεται στη Δύση, όχι όμως στη γη του Ισλάμ. Εκεί ακριβώς αναπτύσσεται η αλχημεία, μια εμβληματική πρακτική του Ερμητισμού, ο οποίος επιστρέφει δυναμικά στη Δύση στη διάρκεια της Αναγέννησης με τον Marsile Ficin και τον μαθητή του Pic de la Mirandole. Σε συνδυασμό με την εβραϊκή kabbala και τον χριστιανισμό δημιουργεί μια σύνθεση εντελώς πρωτότυπη.


Το 1600, ο τελευταίος μεγάλος οπαδός της ερμητικής σκέψης, ο Giordano Bruno, κατέληξε στην πυρά. Μερικά χρόνια αργότερα, ο Isaac Casaubon απέδειξε ότι το ‘corpus hermeticum’, που οι περισσότεροι άνθρωποι στην αναγέννηση πίστευαν ότι ήταν ένα αιγυπτιακό κείμενο μιας αρχαιότητας ανάλογης με εκείνη του Μωϋσή, χρονολογείται στην πραγματικότητα από την προχωρημένη αρχαιότητα. Μετά από αυτές τις δυο γερές δοκιμασίες, η ερμητική σκέψη δεν εξαφανίζεται, γίνεται όμως παράνομη. Ο Ερμητισμός μεταμορφώνεται σε αυτό που, στη συνέχεια, θα αποκαλούμε αποκρυφισμό. Παύει όμως να παίζει αποφασιστικό ρόλο στην ιστορία των ιδεών. Μετά τον Νεύτωνα, ο οποίος ασκεί την αλχημεία, δεν υπάρχουν πια ερμητιστές στη νέα επιστήμη. Ο Λάιμπνιτς είναι ίσως ο τελευταίος φιλόσοφος που άντλησε φανερά έμπνευση από κει.


Ποια είναι τα σημαντικά σημεία της ερμητικής φιλοσοφίας; Πρώτα απ’ όλα, η ιδέα της αξιοπρέπειας του ανθρώπου. ‘Τι μεγάλο θαύμα είναι ο άνθρωπος’. Μ’ αυτή τη ρήση του Ασκληπιού, αρχίζει η πιο διάσημη ερμητική μελέτη του Pic de la Mirandole για την ‘ανθρώπινη αξιοπρέπεια’. Αυτό αρκεί για να φανεί ο ρόλος που έπαιξε ο ερμητισμός στη γέννηση του αναγεννημένου ανθρωπισμού. Σύμφωνα με τον Pic, αυτό που χαρακτηρίζει τη δύναμη του ανθρώπου είναι η ικανότητά του να μεταμορφώνεται όπως επιθυμεί. ‘Στον άνθρωπο επιτρέπεται να είναι αυτό που επιλέγει να είναι’. Ο ανθρωπισμός του de la Mirandole, εμπνεόμενος από τον Ασκληπειό, είναι, λοιπόν, από τη γέννησή του, μετανθρωπισμός.


Άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό του ερμητισμού είναι η χρήση της τεχνικής για την ταύτιση με το θείο. Βέβαια, τα hermetica δεν χειρίζονται τις σύγχρονες τεχνολογίες, αλλά είναι ουσιαστικά αφιερωμένα στην αλχημεία, τη μαγεία, την αστρολογία…Θα ήταν λάθος, ωστόσο, να νομίζουμε ότι αυτές οι πίστεις είναι απλώς παράλογες δραστηριότητες που πρέπει, με κάθε τρόπο, να διαχωρίζουμε απ’ την πραγματική επιστήμη.


Είναι ασφαλώς παράλογο σήμερα να εξακολουθούμε να πιστεύουμε στην αστρολογία, με τη συσσώρευση των στοιχείων που δείχνουν τον αυθαίρετο χαρακτήρα της και την αδυναμία στην οποία βρίσκονται οι αστρολόγοι να αποδείξουν την αξία των προβλέψεών τους. Στην αρχαιότητα, όμως, ή στη διάρκεια της αναγέννησης, η αστρολογία αποτελούσε έκφραση του ορθολογισμού, καθώς υπέθετε την ύπαρξη ενός φυσικού ντετερμινισμού σε αντίθεση με μια θεία πρόνοια που μας ξεπερνούσε. Από καθαρά φιλοσοφική άποψη, δεν υπάρχει καμιά διαφορά ανάμεσα σ’ έναν ερμητικό που συμβουλεύεται το ωροσκόπιο του κι έναν σύγχρονο βλάκα που προσπαθεί να ερμηνεύσει το γονίδιο του που μόλις βγήκε από το 23andme. Μπορούμε απλώς να ελπίζουμε ότι η μέθοδος του δεύτερου είναι πιο αποτελεσματική, αν και ούτε αυτό είναι σίγουρο.


Η αλχημεία, κεντρική επιστήμη των τεχνικών hermetica (σε σημείο που ερμητισμός και αλχημεία έγιναν, με το πέρασμα των αιώνων, σχεδόν συνώνυμα) μας δείχνει ότι υπάρχουν πολλά άλλα κοινά σημεία με τη σύγχρονη μετανθρωπιστική σκέψη. Ο αλχημιστής δεν επιχειρεί να μετατρέψει, πρώτα απ’ όλα, τον μόλυβδο σε χρυσό. Βασική επιδίωξή του, είναι η αθανασία. Ασφαλώς, αυτή η έρευνα περνά μέσα απ’ την τεχνολογία. Υπάρχει όμως κάτι σημαντικότερο: η υποβόσκουσα φιλοσοφία. Στην αλχημική σκέψη, κυρίως μετά την Αναγέννηση, ο κόσμος δεν είναι τέλειος, δεν είναι τελειωμένος. Καθώς νομίζαμε ότι τα μέταλλα ‘εξελίσσονταν’ φυσιολογικά σε χρυσό, ο ρόλος του αλχημιστή ήταν να επιταχύνει αυτή την εξέλιξη και να την εφαρμόσει στον εαυτό του. Ο αλχημιστής είναι λοιπόν σύντροφος του Θεού στη διαδικασία της δημιουργίας του κόσμου. Η ερμητική σκέψη ξεφεύγει απ’ την παραδοσιακή διχοτομία της Δύσης, που μας προσφέρει την επιλογή της πλήρους υποταγής στη φύση, επειδή κάθε απόπειρα διαφυγής θα ήταν ένδειξη αλαζονείας, ύβρις, ή αντίθετα, μιας εξέγερσης εναντίον της, με την απόρριψη οποιασδήποτε αξίας της εκτός της χρηστικής. Ο Ερμητισμός μας παρουσιάζει μια οικολογία που συνεπάγεται και αποδέχεται τη μεταμόρφωση από τον άνθρωπο.


Από όλες τις πτυχές της ερμητικής σκέψης, η αλχημεία, κυρίως στη μετα-αναγεννησιακή εκδοχή της, είναι ίσως αυτή που πλησιάζει περισσότερο στον μετανθρωπισμό, είτε λόγω της αναζήτησης της φυσικής αθανασίας είτε λόγω του ενδιαφέροντος για τις βαθύτερες δομές της ύλης, μέσω της νανοτεχνολογίας. Πέρα, όμως, απ’ αυτή τη σύγκριση, είναι κυρίως η έννοια ενός κόσμου τελειοποιήσιμου, στον οποίον ο άνθρωπος έχει το ρόλο του καταλύτη της εξέλιξης, που τραβάει την προσοχή. Η ανθρώπινη συνείδηση δεν είναι απλώς ένα επιφαινόμενο σε έναν κόσμο χωρίς νόημα. Παίζει έναν θεμελιώδη ρόλο στους απώτατους σκοπούς του κόσμου.


Διότι, την τελευταία μέρα, ο ίδιος ο κόσμος θα φτάσει στη συνείδηση: είναι το Σημείο Ωμέγα του Frank Tipler, η στιγμή που ‘η ζωή θα έχει αποκτήσει τον έλεγχο όλης της ύλης και όλων των δυνάμεων που υπάρχουν, όχι μόνο σε έναν κόσμο αλλά σε όλους τους λογικά δυνατούς κόσμους. Η ζωή θα έχει διαχυθεί σε όλες τις διαστημικές περιοχές, σε όλους τους κόσμους που μπορούν λογικά να υπάρχουν, και θα έχει αποθηκεύσει μια άπειρη ποσότητα πληροφορίας, που θα συμπεριλαμβάνει όλα τα κομματάκια γνώσης που είναι λογικά δυνατό να γνωρίζουμε’.[2]


Άλλωστε, ο Mircea Eliade είχε παρατηρήσει, από το 1931, την ομοιότητα ανάμεσα στην αλχημεία και τη σκέψη του Theilard de Chardin, ο οποίος επινόησε πρώτος το σημείο Ωμέγα: ‘υπάρχει μια θεμελιώδης συμμετρία ανάμεσα στην αισιόδοξη θεολογία του Theilard de Chardin και ειδικότερα ανάμεσα στην ελπίδα του για μια κοσμική εσχατολογία, ολοκληρωμένη απ’ τον Χριστό, και την θρησκευτική ιδεολογία της προχωρημένης δυτικής αλχημείας’.[3]


Η αστρολογία χρησιμεύει για την κατανόηση των φυσικών νόμων. Είναι η μελέτη του ντετερμινισμού, του πώς έρχονται τα πράγματα. Η μαγεία χρησιμεύει ακριβώς ως αντιπαράθεση σ’ αυτόν τον ντετερμινισμό. Επικαλούμενοι τους κατάλληλους θεούς, μπορούμε ‘να ξεφύγουμε απ’ τη μοίρα μας όπως αυτή είναι εγγεγραμμένη στα άστρα’, όπως λέει ο βιβλικός λόγος. Εάν, για παράδειγμα, λείπουν απ’ τον χαρακτήρα μου ιδιότητες της Αφροδίτης, τότε θα επικαλεστώ την Αφροδίτη. Θα μπορέσω έτσι να αυξήσω της αισθητικές και συναισθηματικές δυνατότητές μου, σκεφτόταν ο Φλωρεντιανός μεταφραστής του corpus hermeticum Marsile Ficin. Η μαγεία, από λειτουργικής πλευράς, είναι το αντίστοιχο αυτού που αποκαλούμε σήμερα αυξημένη γνωστικότητα. Οι ασκήσεις Nintendo, τα ναρκωτικά των σχεδιαστών, κάποτε τα εμφυτεύματα έχουν υποκαταστήσει τις ιεροτελεστίες, αλλά οι στόχοι παραμένουν ίδιοι.


Η μαγεία, όμως, δεν είναι απλώς μια πρωτόγονη ψυχολογία. Είναι κάτι περισσότερο. ‘Η μαγεία είναι να παντρεύεσαι τον κόσμο’, λέει ο Pic de la Mirandole. Πρωταρχική προϋπόθεση για την επιτυχία των μαγικών εγχειρημάτων, μας εξηγεί απ’ την πλευρά του ο σχεδόν σύγχρονός του Cornelius Agrippa, είναι η συνείδηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που πρέπει να έχει ο μάγος’. ‘Μάγος, σύμφωνα με τους φιλόσοφους, είναι αυτός που συνδυάζει τη γνώση και τη δυνατότητα να ενεργήσει’, υπερθεματίζει ο Giordano Bruno στο ‘de magia’. Μαγεία είναι λοιπόν η λειτουργία αυτής της νέας θρησκείας που ευνοεί τη δράση στον κόσμο και βεβαιώνει τον θεϊκό χαρακτήρα του ανθρώπινου όντος. Παρουσιάζει επίσης έναν κόσμο που κυβερνάται ολοκληρωτικά από την πληροφορία, τον κώδικα, είτε αυτός είναι αριθμητικός, όπως στον πυθαγορισμό, είτε είναι αλφαβητικός, όπως στην kabbala. Είναι μια ιδέα την οποία χρησιμοποιεί η κυβερνοκουλτούρα και ο μετανθρωπισμός μοιάζει να προέρχεται άμεσα από αυτήν. Ο Erik Davis, διάσημος κριτικός των νέων πολιτισμών και τάσεων, έγραψε εξαιρετικά κείμενα γι’ αυτό το θέμα, όπως ‘A Computer, a Universe’ ή το εξαιρετικό βιβλίο του Techgnosis.


Κατασκευασμένες ψυχές


Εάν ο άνθρωπος είναι θεός, διαθέτει δημιουργική δύναμη όπως ένας θεός.


Εκ των πραγμάτων, η δημιουργία τεχνητών όντων είναι ένα παράδειγμα του υπέρτατου ελέγχου των μαγικών και αλχημικών τεχνικών. Όπως εξηγεί ο Pierre Lory, για τον Jabir, τον Άραβα αλχημιστή του Μεσαίωνα, ‘αυτός που ελέγχει πλήρως την τέχνη του μπορεί να παράγει, σύμφωνα μ’ αυτόν, όχι μόνο μεταλλικές ουσίες (…) αλλά και φυτά, ζώα, ακόμη κι ανθρώπους, με ακριβή μίμηση των φυσικών νόμων. Ο αλχημιστής, sani, μπορεί πράγματι να μιμηθεί τον δημιουργό, Bâri, μέχρι να μπορέσει να φτάσει σε ανάλογα επιτεύγματα’.


Η ιδέα της δημιουργίας τεχνητών όντων, ανθρωπάριων, golems σύμφωνα με την παράδοση της kabbala, δηλαδή κατασκευασμένων ψυχών, όπως έγραφε ο αναγεννησιακός ερμητικός Giulio Camillo ( με μια φόρμουλα που μοιάζει να εκφράζει την αρχαϊκή μορφή της τεχνητής νοημοσύνης[4]), αποτελεί θεμελιακή υπόθεση της ερμητικής φιλοσοφίας, από την αρχή της. Σύμφωνα με την πιο γνωστή αναφορά του Ασκληπιού για το θέμα:


‘Ό, τι έχουμε πει μέχρι στιγμής για τον άνθρωπο είναι θαυμάσιο, αλλά όλα αυτά τα θαύματα δεν αξίζουν τα ακόλουθα: αυτό που προκαλεί κυρίως τον θαυμασμό είναι ότι τον άνθρωπο τον έκαναν ικανό να ανακαλύψει τη φύση των θεών, και να την παράγει. Οι πρώτοι πρόγονοί μας (….) εφηύραν την τέχνη να κάνουν θεούς. (…..) επειδή δεν μπορούσαν να δημιουργήσουν ψυχές, αφού πρώτα επικαλέστηκαν τις ψυχές δαιμόνων ή αγγέλων, τις εισήγαγαν στα είδωλά τους με ιερές και θεϊκές ιεροτελεστίες, έτσι ώστε τα είδωλα αυτά να μπορούν να κάνουν καλό και κακό’.[5]


Κατά την ανάσταση του ελληνο-αιγυπτιακού ερμητισμού στην αναγέννηση, αυτό το κείμενο γοήτευε τους Φλωρεντινούς διερμηνείς, προκαλώντας τους παράλληλα φόβο. Να κατασκευάζεις θεούς, δεν είναι η υπέρτατη βλασφημία;


Σύμφωνα με τον ιστορικό Wouter J. Hanegraaff,[6] ο Φλωρεντινός ερμητιστής Lazarelli προχώρησε ακόμη πιο μακριά από τους αρχαίους προκατόχους του. Εάν αυτοί πίστευαν ότι ήταν δυνατό ‘να κατασκευάσουν θεούς’, θεωρούσαν απαραίτητο να φέρουν τα πλανητικά πνεύματα στα αγάλματα. Αλλά για τον Lazarelli, η χριστιανική αποκάλυψη καθιστούσε αυτό το στάδιο ανώφελο. Σύμφωνα μ’ αυτόν, μπορούσε να δημιουργήσει κανείς άμεσα ψυχές αντί να τις προσελκύσει από τα άστρα. Ο ερμητιστής μάγος διέθετε λοιπόν χαρακτηριστικά του ίδιου του Δημιουργού.


Κυβερνογνωστικισμός, κυβερνοερμητισμός, κυβερνομαρκιωνισμός


Όπως είδαμε, ο ερμητισμός δεν ήταν παρά ένα συστατικό στο σύνθετο κοκτέιλ της αρχαίας πνευματικότητας. Αυτό σημαίνει ότι αν ορισμένες ιδέες όπως η θεότητα του ανθρώπου ή η ομορφιά του υλικού κόσμου εκφράζονται από τα hermetica, άλλες, πιο απαισιόδοξες, ιδέες εισέρχονται στη σύνθεση του κοκτέιλ, και ορισμένες φορές υπάρχουν και στις ίδιες τις μελέτες του ερμητισμού. Όπως στους γνωστικιστές, που απέρριπταν τον κόσμο ως κακό και έλπιζαν να πάνε σε έναν κόσμο αμιγώς πνευματικό, απαλλαγμένο από τους καταναγκασμούς του σώματος. Οι νεοπλατωνικοί, ενώ θεωρούσαν τον υλικό κόσμο καλό, έλεγαν ότι η ανθρώπινη ψυχή έπρεπε να ξεφύγει απ’ αυτόν, γεγονός που τους εξομοιώνει με τους γνωστικιστές στο συγκεκριμένο σημείο.


Ο Μαρκίων, που έζησε τον πρώτο αιώνα της εποχής μας είναι ένας από τους πρώτους αιρετικούς της χριστιανικής σκέψης και συγχέεται συχνά με τους γνωστικιστές. Κακώς, μας εξηγεί ο ιστορικός των θρησκειών Iοan Couliano, εφόσον υπάρχει μια βασική διαφορά. Πράγματι, οι γνωστικιστές ( στο σημείο αυτό, είναι κοντά στους ερμητιστές και τους νεοπλατωνικούς) θεωρούσαν ότι ο άνθρωπος διέθετε ένα ίχνος θεότητας που τον καθιστούσε ίσο, ίσως και ανώτερο των θεών. Αντίθετα, για τους μαρκιωνιστές, ο άνθρωπος είναι δημιούργημα του κακού θεού, του δημιουργού του υλικού κόσμου. Και μόνο από καθαρή συμπόνια γι’ αυτές τις αμαυρωμένες και ατελείς υπάρξεις, ο Άγνωστος και καλός θεός έστειλε τον Χριστό για να τις σώσει.


Οι μετανθρωπιστές θεωρήθηκαν συχνά ‘κυβερνογνωστικιστές’,[7] ιδίως όταν ανέπτυσσαν θεωρίες για την προσφιλή τεχνική τους για την αθανασία, το uploading, δηλαδή την ‘τηλεφόρτιση’ του περιεχομένου του μυαλού σε ένα άλλο, όχι οργανικό, υποστήριγμα. Εκ των πραγμάτων, μπαίνουμε στον πειρασμό να τελειοποιήσουμε αυτή την ανάλυση και να χωρίσουμε τις μετανθρωπιστικές τάσεις σε πολλά ρεύματα. Ανάμεσά τους, τον ‘κυβερνοερμητισμό’, που επιθυμεί να χρησιμοποιήσει την τεχνολογία για να δημιουργήσει ένα τέλειο σώμα, ακόμη κι έναν τέλειο κόσμο, χάρη στη μηχανική σε μεγακλίμακα.[8] Υπάρχει, όμως, επίσης, μια κυβερνογνωστικιστική τάση σε αυτούς που θέλουν απλώς να εγκαταλείψουν αυτόν τον κόσμο για να ξαναδημιουργήσουν έναν άλλον, εικονικό, στον οποίον θα μπορούσαν να ζήσουν τα τηλεφορτισμένα πνεύματα. Σύμφωνα με ορισμένες υποθέσεις, κάποιοι φτάνουν στο σημείο να αντιμετωπίζουν την πλήρη ή μερική καταστροφή του ‘πραγματικού κόσμου’ για να κάνουν από το computronium μια υποθετική ύλη που ευνοεί τους πληροφορικούς υπολογισμούς και που θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως υλικό υποστήριγμα σε πολύ εξεζητημένες ‘προσομοιώσεις’.[9] Εκφράζεται εδώ μια πολύ έντονη περιφρόνηση για τον υλικό κόσμο. Οι μετανθρωπιστές προσπαθούν να εξηγήσουν ότι αυτές οι ‘προσομοιώσεις’ θα αποδειχτούν εξίσου πλούσιες, ίσως πλουσιότερες από την πραγματικότητα (σε σημείο, όπως μας υπενθυμίζει ο μετανθρωπιστής φιλόσοφος Nick Bostrom, που θα μπορούσαμε να βρεθούμε στο εσωτερικό μιας από αυτές!) κι ότι το τηλεφορτισμένο σώμα θα μπορέσει να βιώσει μια μοναδική γκάμα αισθησιακών συγκινήσεων: η ίδια η χρήση των όρων ‘εικονικό’ ή προσομοίωση δεν μπορεί παρά να φέρει αμέσως στη μνήμη εικόνες του αποστειρωμένου και κενού κόσμου της Δεύτερης Ζωής. Μια αίσθηση του άϋλου ενισχύεται πολύ από τη συστηματική και καταστροφική χρήση της λέξης meat-κρέας- για να ορίσει το βιολογικό, όχι ‘αυξημένο’ σώμα.


Υπάρχουν κυβερνομαρκιωνιστές; Τους βλέπουμε να διαγράφονται σε διάφορα ρεύματα περί ‘μοναδικότητας’ που υποψιάζονται ότι η πραγματική γέννηση της μετανθρωπότητας θα γίνει με τη δημιουργία μιας νοημοσύνης, ανώτερης του ανθρώπινου όντος. Αυτή η ανώτερη νοημοσύνη θα μπορούσε να είναι ένα μεταλλαγμένο ανθρώπινο ον αλλά για ορισμένους,[10] ο ανθρώπινος νους είναι δομικά πολύ ελαττωματικός ώστε να επιστρέψει το πέρασμα σε ένα ανώτερο επίπεδο. Μόνο μια τεχνητή νοημοσύνη, απ’ την αρχή μεγιστοποιημένη, μπορεί να επιτρέψει αυτή τη ‘μοναδικότητα’.


Ο άνθρωπος είναι για πάντα ένα εξελιγμένο θηλαστικό με περιορισμένες δυνατότητες. Μόνο ένας αριθμητικός θεός, μια ‘φιλική τεχνητή νοημοσύνη’ μπορεί από συμπόνια να μας σώσει από τους εαυτούς μας, πιθανώς τηλεφορτίζοντας μας σε έναν τεχνητό παράδεισο που, όσο θαυμαστός κι αν είναι, θα μοιάζει από πολλές απόψεις με απαγορευμένη περιοχή.


Είναι ίσως αυτός ο συνδυασμός μαρκιωνιστικής απαισιοδοξίας, γνωστικιστικού δυαδισμού και ερμητικής αισιοδοξίας που κάνει τον μετανθρωπισμό τόσο δύσκολα κατανοητό απέξω και μερικές φορές τόσο τρομακτικό. Συνδυάζει πολύ συχνά μια γλώσσα γεμάτη ελπίδα με πολύ σκοτεινές θεωρήσεις για την ανθρώπινη φύση που μοιάζουν να διαψεύδουν το πρώτο μήνυμα.


Δεν έχει κανένα νόημα να μιλάμε για αθανασία αν, την ίδια στιγμή, υπονοούμε ότι ο άνθρωπος, από την ίδια του τη φύση, δεν μπορεί να ελπίζει να είναι κυρίαρχος της μοίρας του και πρέπει να εγκαταλειφθεί στα χέρια μιας ανώτερης και φιλικής τεχνητής νοημοσύνης.


Επιστήμη και γνώση


Όπως εξηγεί εκτενώς ο Garth Fowden στο βιβλίο του Ερμής ο Αιγύπτιος, [Hermès l’égyptien] το σύνολο αυτών των κοσμικών γνώσεων (επιστήμη) θα έπρεπε στο τέλος να μεταμορφωθεί σε γνώση (γνώση του εαυτού, του θείου). Ο ερμητιστής μπορεί να ζωντανέψει τα αγάλματα, να μελετήσει τα άστρα, να επικαλεστεί τους δαίμονες, ακόμη και να κατασκευάσει το μνημείο της αθανασίας. Βασικά αυτό που μετράει είναι η φύση της πραγματικότητας που αποκαλύπτεται μπροστά στα μάτια του απ’ αυτή τη σκοπιά. Η επιτυχία αυτών των εγχειρημάτων, συμπεριλαμβανομένης της δικής του αθανασίας, δεν είναι τίποτα άλλο από το σημάδι της γνώσης που απέκτησε. Θα μπαίναμε, ενδεχομένως, στον πειρασμό να δούμε ένα αντίστοιχο της γνώσης, στο μετανθρωπιστικό σχέδιο, στην τελική υπόσχεση που διατυπώνεται από τις θέσεις του σημείου Ωμέγα, δηλαδή της μοναδικότητας (αν κάνουμε αφαίρεση της ανησυχητικής, αντι-ανθρωπιστικής πλευράς της). Θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, λάθος. Μια υπόσχεση συνδέεται πάντα με το μέλλον, με την ελπίδα της πραγμάτωσης, και συνοδεύεται αναγκαστικά από το άγχος μιας πιθανής αποτυχίας. Όταν επιμένει υπερβολικά στο μέλλον, ο μετανθρωπισμός προσεγγίζει περισσότερο τον λαϊκό χριστιανισμό παρά τον ερμητισμό ή τις πιο μυστικιστικές και επεξεργασμένες μορφές του χριστιανισμού. Μια θρησκευτική εμπειρία λαμβάνει πάντα χώρα εδώ και τώρα, Η αξία της δεν εξαρτάται από την επιτυχία της εγκατάστασης εξωτερικών συνθηκών.


Αντίθετα, όμως, μπορούμε ίσως να πούμε ότι τελικά δεν έχει μεγάλη σημασία η βιωσιμότητα της τηλεφόρτισης, αυτού που συγκεντρώνει την οικουμένη, της μεγα-μηχανικής ή της μηχανικής του σημείου Ωμέγα. Αυτό που μετράει είναι, ασφαλώς, ο ίλιγγος που προκαλούν αυτές οι προοπτικές. Με την απλή θεώρηση της δυνατότητας αυτών των τεχνολογιών, έχουμε πρόσβαση στο άπειρο του κόσμου, που γίνεται φιλικό, γίνεται σπίτι μας. ‘Θεέ μου, είναι γεμάτο άστρα’, αναφώνησε ο Dave Bowman, ο ήρωας του ‘2001, Η Οδύσσεια του Διαστήματος’, όταν το διαστημόπλοιό του αιχμαλωτίστηκε από τον μαύρο Μονόλιθο, σε τροχιά γύρω απ’ τον Κρόνο. Μια φόρμουλα που, πέρα από την πίστη στην αξία της μιας ή της άλλης τεχνολογίας, θα αποτελέσει ίσως την εκστατική κραυγή των ερμητιστών του αύριο.


Αναφορές

[1] – Βλ., για παράδειγμα: http://transumanar.com/index.php/site/my_talk_at_the_conference_the_future_of_religions_religions_of_the_future/

[2] – John Barrow & Frank Tipler, The Anthropic Cosmological Principle, Oxford University Press, 1988.

[3] – Mircea Eliade, Le Mythe de l’alchimie, livre de poche, 1992.

[4] – Bertrand Shefer, “Introduction” in Le théatre de la mémoire, éditions Allia, 2001.

[5] – Hermès Trismegiste, Les trois révélations, Les belles lettres, 1998.

[6] – Wouter J. Hanegraaff, “Sympathy for the devil, renaissance magic and the ambivalence of idols”, διαθέσιμο στο http://www.esoteric.msu.edu/VolumeII/Sympdevil.html

[7]- Βλ., για παράδειγμα: http://jetpress.org/volume14/krueger.html

[8]- Τεχνολογία που είναι σε θέση να ενεργεί πάνω σε γιγάντια συστήματα, που μπορεί, για παράδειγμα, να χειραγωγήσει ολόκληρα ηλιακά συστήματα, ή να δημιουργήσει μέσα από μαύρες τρύπες ένα νέο σύμπαν…

[9]- Rudy Rucker, Postsingular, Tor Books, διαθέσιμο στο http://www.rudyrucker.com/postsingular/

[10]- Βλ., για παράδειγμα, Michael Anissimov,”Forecasting Superintelligence: the Technological Singularity”, στο http://www.acceleratingfuture.com/articles/superintelligencehowsoon.htm

‘Τι είναι ο διανθρωπισμός; Ας αποτιμήσουμε ρίσκα/ πλεονεκτήματα, γιατί ο χρόνος βιάζει!’

Είμαστε, ο καθένας από μας, βυθισμένοι σ’ έναν ωκεανό ριζικών και ραγδαίων αλλαγών. Όπως ο μαθητής που ξεπερνά το δάσκαλο, πολλοί από μας έχουμε την ιλιγγιώδη αίσθηση πως ένας τεράστιος, κινούμενος επιστημονικός (βιο)τεχνολογικός τροχός μας υπερβαίνει.


Δεν πιστεύω ότι είναι η επιστήμη ή η διαρκής αλλαγή που μας τρομάζουν τόσο, αλλά:


1) Η γνώση μας για τις αδυναμίες του ανθρώπου, οι δυνατότητες χρήσης των νέων τεχνολογιών, καθώς και η Εξουσία που θα τα διαχειριστεί όλα αυτά. Η Χιροσίμα βαραίνει ήδη στους ώμους του πλανήτη. Τα ντεραπαρίσματα μοιάζουν να χτυπάν την πόρτα μας ακόμη μια φορά.


2) Η διαμόρφωση ενός κινήματος σε παγκόσμια κλίμακα που πρεσβεύει τη χρήση της επιστήμης/ (βιο)τεχνολογίας στον Άνθρωπο και από τον Άνθρωπο, ως μέσο πρακτικής υπέρβασης αυτού που πάει στραβά με τον κόσμο!!! Άκουσα να προφέρονται αυτές οι λέξεις το 2006 στη διάσκεψη Transvision, που οργάνωσε η Παγκόσμια Μετανθρωπιστική Ένωση.


Είμαι όμως λίγο απότομη, καθώς περνώ αμέσως στην παράθεση των επιχειρημάτων, χωρίς να έχω συστηθεί. Είμαι γυναίκα. Είμαι μορφωμένη. Είμαι δυτική. Είμαι λευκή. Είμαι υγιής. Είμαι νέα. Γιατί μ’ ενδιαφέρει αυτό το θέμα; Γιατί ο κόσμος μου, στον οποίον είχα την τύχη να ταξιδέψω πολύ, με νοιάζει. Γιατί πριν το θέατρο, σπούδασα διαφήμιση και ξέρω πόσο εύκολο είναι να επηρεάσεις/ κατευθύνεις έναν πληθυσμό. Γιατί το Νοέμβριο του 2007, διάβασα το βιβλίο ενός δημοσιογράφου απ’ το Κεμπέκ, του Antoine Robitaille, Le Nouvel Homme Nouveau, voyage dans les utopies de la posthumanite [Ο Νέος Καινούργιος Άνθρωπος, ταξίδι στις ουτοπίες της μεταανθρωπότητας] , που με ώθησε να συν-ιδρύσω μια θεατρική ομάδα (DOC.THEATRE) και να ανεβάσω ένα έργο με τίτλο Transhumain (Διανθρώπινο).


Ναι, είναι αλήθεια, υπάρχει επείγουσα ανάγκη μιας δημόσιας συζήτησης γι’ αυτό το θέμα. Αντίθετα με πολλούς, δεν πιστεύω ότι με τη συζήτηση αυτή θα πρέπει να αναζητήσουμε μια Καντική λύση στην κατάστασή μας, να υιοθετήσουμε μια οικουμενική ηθική και αρχές για να ενεργήσουμε ως συνειδητοί πολίτες του πλανήτη. Όχι. Καταρχήν, ποιος θα έχει την εξουσία της αντικειμενικής δικαιοσύνης; Ποιος την είχε ποτέ; Πιστεύω ότι αυτή η συζήτηση θα έπρεπε μάλλον να μας οδηγήσει σε ένα πολύ προσωπικό επίπεδο. Πρέπει να ενεργήσουμε σε τοπικό και οικείο επίπεδο. Εκεί μπορούμε να προκαλέσουμε μια διαρκή, θετική αλλαγή. Σας διηγούμαι μια ιστορία. Την ιστορία μου και αυτή των ανθρώπων που με περιβάλλουν.


Το Transhumain παρουσιάστηκε τον Οκτώβριο του 2008 στο Μοντρεάλ. Ο χρόνος που προηγήθηκε των πολλών προσπαθειών και ενεργειών μας ξεχείλισε από τον πλούτο των ερωτημάτων και των ανακαλύψεων. Η ομάδα μου κι εγώ συναντήσαμε πολλούς ανθρώπους που ζούσαν στην πράξη τις επιδράσεις της επιστήμης/ (βιο) τεχνολογίας, καθώς επίσης διανοητές και καθηγητές. Τους είμαι ευγνώμων που μου άνοιξαν μια πόρτα σε ολοένα πιο ιδιόμορφες και πολύπλοκες διαστάσεις του κόσμου μας.


Στη διάρκεια των συναντήσεών μας, συζήτησα με τη φίλη μιας φίλης της θείας μου που έχει ένα κοριτσάκι δέκα χρονών, το οποίο απέκτησε με τη μέθοδο In Vitro. Το λατρεύει. Ας ονομάσουμε τη μαμά Λιζ και το κοριτσάκι Λάρα. Κάθε φορά που η Λάρα έχει πονοκέφαλο, η Λιζ έχει άγχος ‘μήπως φταίω εγώ; Ίσως αυτό οφείλεται στον τρόπο που το σπέρμα και το ωάριο αναμείχθηκαν στο δοχείο…’ Ύστερα ο πονοκέφαλος της Λάρα περνάει και η ζωή συνεχίζεται. Εδώ και δέκα χρόνια, πριν κοιμηθεί, η Λιζ σκέφτεται τι μπορεί να κάνει τη δωδεκάδα των εμβρύων της που έμειναν στο ψυγείο της κλινικής που έκανε τη γονιμοποίηση: ‘Θα μπορούσα να τα δωρίσω στην επιστήμη, αλλά…Ποτέ δεν ξέρεις σε τι χέρια θα πέσουν. Θα μπορούσα να τα εμπιστευθώ σε άλλες γυναίκες που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδί, αλλά και πάλι βρίσκομαι αντιμέτωπη με το ίδιο πρόβλημα. Ποιος θα αναθρέψει το παιδί μου; Νομίζω ότι έχω μια ευθύνη απέναντι σ’ αυτά τα…Μωρά. Όχι μωρά, σ’ αυτές τις ζωές…Είναι τρελό που ποτέ δεν σκέφτηκα πιο πριν την ηθική πλευρά… Θέλαμε τόσο πολύ ένα παιδί! Ο άντρας μου λέει ότι το παρακάνω, λέει απλώς να τα πετάξω, αλλά δεν του έκαναν ενέσεις με χημικά προϊόντα στο δικό του σώμα στη διάρκεια όλης αυτής της διαδικασίας! Δεν μπορεί να καταλάβει. Όχι…δεν με βλέπω να τα πετάω στα σκουπίδια’. Κι η Λιζ αποκοιμάται, για άλλη μια φορά, με το δίλημμά της άλυτο. Μου λέει ότι θα χρησιμοποιούσε σίγουρα ένα από τα έμβρυά της ως ‘μωρό- φάρμακο’, εάν ένα από τα πέντε παιδιά της χρειαζόταν βλαστικά κύτταρα για να θεραπευτεί από μια σοβαρή ασθένεια, για παράδειγμα. Η Λιζ καταλήγει λέγοντας μου: ‘ Το φαντάζεσαι, σε είκοσι χρόνια η Λάρα θα μπορούσε να φέρει στη ζωή την αδελφή της! Και δεν είμαι η μόνη σ’ αυτή την κατάσταση, είμαστε χιλιάδες!’ Και γελάμε, λίγο ξινά, λίγο με την καρδιά μας, ‘Ουου! Χιλιάδες! Ουου, την αδελφή της!’ Δεν ξέρουμε πια πώς να αντιδράσουμε σε όλα αυτά. Το ανθρώπινο ον μοιάζει να έχει γίνει μια μηχανή που ταξιδεύει στο χρόνο. Να λοιπόν. Η Λιζ βρίσκεται στην καρδιά της συζήτησης για τον επαναπροσδιορισμό του ζωντανού όντος, στον πυρήνα της διανθρωπιστικής πολεμικής.


Μου έρχονται λοιπόν στο νου τα λόγια των υπέρμαχων της ατομικής και κοινωνικής ελευθερίας, να χρησιμοποιήσουμε με κάθε τρόπο την επιστήμη/(βιο)τεχνολογία για να εξαλείψουμε ‘ what’ s wrong with the world!’. Και αναρωτιέμαι. Ξαναβλέπω τη Λιζ. Και μου φαίνεται πως κάτι δεν πάει καλά. Σκέφτομαι τότε τον Μαρξ και την επιθυμία του για οικονομική ισότητα, για να καταργήσουμε ‘what’ s wrong with the world!’, και σοβαρεύω γιατί τα βιβλία ιστορίας μου έχουν ήδη δείξει τα αποτελέσματα της εφαρμογής μιας τέτοιας γενικευμένης θεωρίας. Βλέπω τον Χίτλερ και την απάντησή του στο ‘τι πάει στραβά με τον κόσμο!’ και δεν γελάω πια καθόλου. Βλέπω μια διαφήμιση Βιάγκρα που μου διαμηνύει ‘Ξέρω πώς θα γινότα;ν καλύτερος ο κόσμος σου!’ και ξανασκέφτομαι όλες εκείνες τις ώρες που πέρασα σε μια καρέκλα μαθαίνοντας πώς να πουλάω ευτυχία στους ανθρώπους. Πρέπει να το παραδεχτώ, έχω τότε ένα σφίξιμο στην καρδιά. Ως ανθρωπότητα, σκέφτομαι ότι μας παίρνει πολύ καιρό για να μάθουμε, και κατά κάποιο τρόπο δέχομαι την ανωριμότητά μας. Βασικά είμαστε όλοι μας παιδιά, επαναλαμβάνω στον εαυτό μου, για να διατηρήσω την ψυχραιμία μου. Καθώς, όμως, έχω την ευκαιρία να εκφραστώ πλήρως, στρέφομαι στον Σωκράτη και τον ακούω να μου λέει στ’ αυτί‘ γνώθι σεαυτόν’. ‘ Σωκράτη, είσαι σοφός’, λέω. Είσαι τόσο μοναδικός, γεμάτος δικά σου ερωτήματα. Με εμπνέεις, Σωκράτη. Ωστόσο, ήπιες το κώνειο. Αντιμετωπίζω, λοιπόν, το πλήθος, μόνη, κι αναφωνώ: από την εποχή του ανθρώπου των σπηλαίων, το ανθρώπινο ον χρησιμοποιεί εργαλεία ως προέκταση του εαυτού του. Από τη λαξευμένη πέτρα μέχρι το κύτταρο βρήκαμε πάντα τα μέσα για να δρούμε, να επικοινωνούμε, να επιβιώνουμε. Η διαφορά, όμως, σε σχέση με παλιά είναι η επίδραση των εργαλείων που χρησιμοποιούμε στη δική μας πρόοδο. Περάσαμε από ένα τεχνικό στάδιο, που η επίδρασή του είναι τοπική (για παράδειγμα, η κινέζικη και η δυτική ιατρική αγνοούν η μια την άλλη εδώ και χιλιετίες) σε ένα επιταχυνόμενο τεχνολογικό φαινόμενο παγκόσμιας, και ήδη διαστημικής, εμβέλειας.


Καθώς δεν αποφασίζω τελικά να εκθέσω μια φωνή απλώς αντικειμενική, προσθέτω ότι ελπίζω. Πιστεύω ότι η ικανότητά μας να αγαπάμε απεριόριστα και να αναρωτιόμαστε ακούραστα θα μας δώσουν τη δύναμη να προχωρήσουμε ατομικά και παράξενα, από κοινού, προς αυτόν τον καλύτερο κόσμο που τόσο πολύ αναζητούμε. Αυτόν που μας ωθεί να διαμορφώνουμε θρησκείες, να δημιουργούμε κινήματα, να κάνουμε πόλεμο και ειρήνη και να βρίσκουμε ‘γενικές θεραπείες’ για την ανθρώπινη συμπεριφορά μας, συλλαμβάνοντας, συχνά χωρίς επιτυχία, φόβους κι επιθυμίες. Σήμερα κι από την εποχή του αιώνα του Διαφωτισμού, οι θεραπείες αυτές είναι επιστημονικές.


Σωκράτη, για να τελειώνουμε, τι θα έλεγες σ’ αυτούς τους κυρίους, γιατί πρόκειται κυρίως για κυρίους, που λένε ότι έχουν βρει τη λύση στο ερώτημα του ‘τι πάει στραβά με τον κόσμο;!’ Πάλι τα ίδια! Πάλι ‘γνώθι σεαυτόν!’. Μα μόνο αυτό έχεις να πεις! Ίσως να προσπαθούσες να πεις κάτι πολύ σημαντικό.

Ιστορικά, υπάρχει σκεπτικισμός στο μετανθρωπιστικό κίνημα σχετικά με την έννοια της βιολογικής ανθρώπινης φύσης. Μολονότι η ιδέα ότι τα ανθρώπινα όντα μοιράζονται σημαντικές μη βιολογικά καθορισμένες ιδιότητες όπως η νοημοσύνη ή η ευαισθησία συμβαδίζει με το σχέδιο να τροποποιηθεί το βιολογικό υπόστρωμα αυτών των χαρακτηριστικών (και να δημιουργηθούν νέα είδη από όντα που θα τα επιδεικνύουν καλύτερα), η αναφορά στην κοινή βιολογική κληρονομιά μας θεωρείται ως ρητορική στρατηγική, την οποία χρησιμοποίησαν οι αντίπαλοι ( Unesco 1997, Fukuyama 2003).


Αυτή η στάση πρέπει να εγκαταλειφθεί. Μια ισχυρή έννοια της βιολογικής ανθρώπινης φύσης είναι καταδικαστέα, αλλά μια ασθενέστερη και πιο ρεαλιστική αντίληψη της βιολογικής κληρονομιάς μας δεν πρέπει να θεωρηθεί μόνο ως κατάλληλη αλλά καίρια σε ό, τι αφορά στο σχέδιο της ανθρώπινης ανάπτυξης. Η βιολογική μας σύνθεση αποτελεί ανεκτίμητη πηγή έμπνευσης για μελλοντικούς δρόμους εξέλιξης και ταυτόχρονα επιβεβαιώνει την υπεροχή ορισμένων σεναρίων για την ανάπτυξη έναντι άλλων.


Ας αρχίσουμε με την παραδοσιακά ισχυρή έννοια της βιολογικής ανθρώπινης φύσης. Ορίζεται από δυο κεντρικές ιδέες : 1. Μοιραζόμαστε όλοι μια σειρά από βιολογικά χαρακτηριστικά. 2. Αυτά τα βιολογικά χαρακτηριστικά είναι εξαιρετικά πολύτιμα, σημαντικά και απαραβίαστα: δεν πρέπει να αλλάξουν. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι υπάρχουν πολύ λίγα βιολογικά χαρακτηριστικά που είναι, ταυτόχρονα, οικουμενικά και εξαιρετικά πολύτιμα. Αυτό είναι αποτέλεσμα του γεγονότος ότι η σύγχρονη επιστήμη έχει αποδείξει ότι: α. υπάρχει πολύ λιγότερη οικουμενικότητα στη βιολογική μας σύνθεση απ’ ό, τι νομίζαμε, β) για κάθε συγκεκριμένο χαρακτηριστικό, ο βιολογικός σχεδιασμός μας είναι πολύ λιγότερο τέλειος και πολύ πιο βελτιώσιμος απ’ όσο περιμέναμε, γ) τα ελάχιστα χαρακτηριστικά που είναι πράγματι οικουμενικά και τα ελάχιστα που είναι πράγματι τέλεια δεν είναι συνήθως τα ίδια!


α) Σύμφωνα με τη θεωρία της εξέλιξης, αυτοί που μεταλάσσονται σήμερα θα είναι οι άνθρωποι του αύριο: σε οποιαδήποτε συγκεκριμένη στιγμή, υπάρχει πάντα μια μειοψηφία μεταλασσόμενων όσον αφορά μια ευρεία γκάμα βιολογικών χαρακτηριστικών. Μερικές φορές η εξέλιξη σχεδιάζει χαρακτηριστικά που δεν ‘προορίζονται’ καν να γίνουν οικουμενικά: είναι το φαινόμενο της επιλογής που εξαρτάται απ’ τη συχνότητα. Για παράδειγμα, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας ενισχύουν την καταλληλότητα μόνο αν κατανεμηθούν με συγκεκριμένη συχνότητα στον πληθυσμό. Η οικουμενική δειλία θα ήταν καταστροφή και δεν θα αποτελούσε ποτέ επιλογή. Όταν όμως κοινωνικά εξωστρεφείς άντρες διακινδυνεύουν πολλά στην κοινωνική αρένα, οι ντροπαλοί άντρες κερδίζουν τελικά τα κορίτσια. Αυτό μπορεί να λειτουργήσει μόνο με τη σωστή ισορροπία ντροπαλών και εξωστρεφών ατόμων.


β) Σε ό, τι αφορά τον τέλειο, απαραβίαστο και άπιαστο σχεδιασμό του ανθρώπινου οργανισμού, είναι πλέον σαφές ότι η εξέλιξη δεν είναι καλός σύμβουλος : τείνει να χρησιμοποιεί ξανά το ίδιο υλικό, τις ίδιες λύσεις και βρίσκει γρήγορους, ‘αρκετά καλούς’ συμβιβασμούς αντί να μεγιστοποιεί την αποτελεσματικότητα.


γ) Τέλος, υπάρχουν εξαιρετικά πολύτιμα χαρακτηριστικά που δεν είναι οικουμενικά (όπως μια ισχυρή εγγενής προδιάθεση για υγιή πνευματική λειτουργία και ευτυχία) και οικουμενικά χαρακτηριστικά που δεν είναι τόσο σημαντικά (όπως ότι κανείς δεν έχει φυσικά πράσινα μαλλιά, αλλά οι βαθύτατες αξίες μας δεν θα απειλούνταν με τη δημιουργία αυτού του φαινοτύπου) ή που δεν είναι άπιαστα, τουλάχιστον καταρχήν (όπως, γιατί πρέπει να αφήνουμε αναλλοίωτο τον αριθμό χρωμοσωμάτων μας, εάν η προσθήκη τεχνητών χρωμοσωμάτων αποδεικνυόταν δυνατή και χρήσιμη; (Stock 2002).


Πώς θα έμοιαζε μια ασθενέστερη έννοια της ανθρώπινης φύσης; Αποδυναμώνοντας τους δυο όρους, έχουμε: 1.Ορισμένα βιολογικά χαρακτηριστικά είναι πάρα πολύ διαδεδομένα και κοινά (ακόμη κι αν δεν είναι οικουμενικά).2. Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι απαραβίαστα, αλλά παρόλα αυτά είναι σημαντικά και ζωτικά για μια σωστή αντίληψη σε σχέση με το τι είδους πλάσματα είμαστε (Machery 2008).


Αυτό δεν είναι απλώς ένα διανοητικό πείραμα: η επιστημονική αντίληψή μας για την ανθρώπινη βιολογία και ψυχολογία ταιριάζει ακριβώς με αυτή την περιγραφή. Μολονότι κάθε εξελιγμένος βιολογικός ή ψυχολογικός μηχανισμός δεν είναι ακριβώς οικουμενικός, οι περισσότεροι απ’ αυτούς είναι πάρα πολύ διαδεδομένοι και το αποτέλεσμα είναι ότι δυο άτομα, που έχουν επιλεγεί τυχαία, έχουν κοινό το μεγαλύτερο μέρος του βιολογικού σχεδιασμού τους. Είναι αυτή η πιο συντηρητική μορφή κοινής βιολογικής κληρονομιάς σημαντική; Εκ πρώτης όψεως, μοιάζει αμφίβολο.


Εάν ονομάσουμε νατουραλισμό τη γενική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία η αντίληψη της βιολογικής μας σύνθεσης ενημερώνει για τον τρόπο που επιλέγουμε να ζήσουμε τη ζωή μας (ως άτομα και ως κοινωνία), θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι ο νατουραλισμός είναι, ιστορικά, φιλόδοξος και ντετερμινιστικός. Ο Auguste Comte πίστευε ότι η φυσιολογική, βιολογική και κοινωνιολογική γνώση του 19ου αιώνα αρκούσε για το σχεδιασμό της τέλειας κοινωνίας, όπου η ευτυχία θα ήταν μέγιστη για όλους. Έναν αιώνα αργότερα, η κοινωνιο-βιολογία και άλλες τολμηρές εκδοχές της εξελικτικής ψυχολογίας υποστήριξαν ότι κάτω από το επιφανειακό επίπεδο της πολιτισμικής διαφοράς, ο λειτουργικός σχεδιασμός μας είναι ίδιος. Σύμφωνα με αυτές τις διαβόητες μορφές νατουραλισμού, μια καλή αντίληψη για τη βιολογική φύση μας είναι ό, τι χρειαζόμαστε για να σχεδιάσουμε τον παράδεισό μας στη γη, με τον ίδιο τρόπο που μπορούμε να σχεδιάσουμε έναν τέλειο ‘δαιδαλώδη παράδεισο’ για ποντίκια, λαμβάνοντας υπόψη τη φυσιολογία και την ψυχολογία τους.


Οι ιστορικά διάσημες και πολυσυζητημένες μορφές νατουραλισμού είναι ντετερμινιστικές, κι έχουμε μάθει να συνδέουμε τις δυο έννοιες. Αλλά ο νατουραλισμός δεν χρειάζεται να είναι ντετερμινιστικός. Στην ουσία του, ο νατουραλισμός είναι μια ιδέα σύμφωνα με την οποία, διαμορφώνοντας τις ζωές μας ως άτομα και ως κοινωνία, πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη τα μαθήματα που προέρχονται από μια βαθιά κατανόηση ή από τη βιολογική κληρονομιά και σύνθεσή μας. Το θέμα είναι ότι η βιολογία ενημερώνει και περιορίζει την ορθολογική επιλογή μας για μια καλή ζωή και δεν την καθορίζει αυτόματα.


Εξαιτίας της σχέσης μεταξύ νατουραλισμού και ντετερμινισμού, σκεφτόμαστε συνήθως ότι ο νατουραλισμός μπορεί να είναι είτε ντετερμινιστικός (και συνδεδεμένος με μια ισχυρή έννοια της ανθρώπινης φύσης) ή εντελώς άχρηστος. Εάν αυτό αληθεύει, μια πιο αδύναμη έννοια της ανθρώπινης φύσης μπορεί να έχει μόνο ελαχιστοποιημένα αποτελέσματα στην ορθολογική επιλογή μας για μια καλή ζωή. Όποιο κι αν είναι το βιολογικό σημείο εκκίνησης, οι τρόποι που μπορούμε να αλλάξουμε μέσα από την πολιτισμική επιρροή, την προσαρμογή στο περιβάλλον και την ατομική μάθηση μοιάζουν να επισκιάζουν εντελώς τους βιολογικούς περιορισμούς.


Αυτή είναι, όμως, μια στραβή λογική. Μερικές κοινοτυπίες υπό την έννοια του βασικού σχεδιασμού μπορούν να έχουν τεράστιες συνέπειες. Δεν είμαστε ούτε πανομοιότυπα ρομπότ (που θα ήταν όλα απολύτως ευτυχή στον ίδιο κατασκευασμένο παράδεισο) ούτε πύραυλοι που μπορούν να επιλέξουν να ακολουθήσουν αυθαίρετα διαφορετικά μονοπάτια. Αυτός είναι ένας εσφαλμένος διαχωρισμός. Ακόμη και λίγες, αλλά πολύ βασικές κοινοτυπίες από την άποψη του πλάνου σχεδιασμού, μπορούν να επιδράσουν με ενδιαφέροντες τρόπους τις μελλοντικές τροχιές μας. Είναι μια γενική αρχή για την ανακατασκευή πολύπλοκων συστημάτων ή οργανισμών. Ας πάρουμε τη φυλογένεση των ειδών: μολονότι υπάρχει μια τεράστια ποσότητα ειδών στα έντομα, τα έντομα γενικά δεν θα μπορούσαν να είναι πολύ μεγαλύτερα, λόγω της βασικής μορφολογικής δομής τους. Κάτω από μια εντυπωσιακή ποσότητα ποικιλίας, οι θεμελιώδεις σχεδιαστικοί περιορισμοί εξακολουθούν να εκδηλώνουν την επιρροή τους. Ή ας πάρουμε όλους τους ιούς και τους περιορισμούς που εξελισσόμενα λειτουργικά συστήματα όπως τα Microsoft Windows κληρονομούν από προηγούμενες σχεδιαστικές επιλογές. Το ενδιαφέρον σημείο είναι, όπως τα παραδείγματα δείχνουν, ότι η διατήρηση του βασικού πλάνου είναι συμβατή με μια μαζική ποσότητα ποικιλίας.


Η ανθρώπινη ανάπτυξη είναι μια μορφή ανακατασκευής ενός υπάρχοντος συστήματος. Εξ ορισμού, η ανακατασκευή διατηρεί ορισμένους βασικούς περιορισμούς του αρχικού πλάνου σχεδιασμού, γιατί διαφορετικά δεν θα επρόκειτο για ανακατασκευή αλλά για εξ ολοκλήρου εφεύρεση ενός νέου συστήματος απ’ την αρχή. Η εφεύρεση νέων ειδών από όντα δεν είναι μια ενδιαφέρουσα επιλογή για την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους. Για να είναι μια αλλαγή ορθολογική, το τελικό σημείο πρέπει να είναι αναγνωρίσιμο ως μια ανώτερη εκδοχή του σημείου εκκίνησης ή τουλάχιστον ως ένα νέο σύστημα που καθιστά εμφανή και αναπτύσσει τη δυναμική του παλιού συστήματος. Αυτό αναγνωρίζεται ακόμη κι από την πιο σκληροπυρηνική επιστημονική φαντασία: στο μυθιστόρημα Accelerado ο Charles Stross κάνει τη διάκριση ανάμεσα στα πολύ ανεπτυγμένα ανθρώπινα όντα και στα πλάσματα που δεν αναγνωρίζεται ότι έχουν πλέον ανθρώπινη συνείδηση (Stross 2005). Στο μυθιστόρημά του, το να αναγνωρίζεται ότι κάποιος έχει μια εμπειρία ανθρώπινου τύπου είναι συμβατό με το να ζει παράλληλες ζωές στη φαντασία κάποιου ή να αφομοιώνει σε μια στιγμή μια τεράστια ποσότητα πληροφοριών. Αυτό δείχνει ότι ο σεβασμός του βασικού πλάνου σχεδιασμού μας αφήνει σημαντικά περιθώρια αλλαγής.


Σημαίνει αυτό ότι δεν πρέπει ποτέ να αλλάξουμε τις βασικές σχεδιαστικές στρατηγικές που είναι αυτονόητες στη βιολογική κληρονομιά μας; Όχι. Αλλά σημαίνει ότι δεν είναι φρόνιμο να τις αλλάξουμε όλες την ίδια στιγμή, ή τουλάχιστον χωρίς μια πολύ καλή δικαιολογία. Για να το δούμε πιο θετικά, μια καλή αντίληψη του βασικού βιολογικού σχεδιασμού μας μπορεί να εμπνεύσει συγκεκριμένα προγράμματα ανάπτυξης.


Για παράδειγμα, από τον σχεδιασμό μας έχουμε ορισμένες συναισθηματικές ανάγκες και η συναισθηματική οικονομία μας ακολουθεί μια βασική λογική. Σε οποιονδήποτε πολιτισμό, ένα άτομο χρειάζεται μια ορισμένη ποσότητα θετικών συναισθημάτων για να επιβιώσει, διαφορετικά αυτός ή αυτή αρχίζουν να πέφτουν σε κατάθλιψη και να σκέφτονται την αυτοκτονία. Έχει αποδειχτεί ότι τα θετικά συναισθήματα αποτελούν κυριολεκτικά ένα ψυχολογικό καύσιμο που οι νοητικοί μηχανισμοί μας χρειάζονται για να λειτουργούν σωστά. Ακόμη κι ο μελαγχολικός ή χαμένος ποιητής χρειάζεται κάποιες πηγές ικανοποίησης για να παραμένει στη ζωή (Fredriskson Barbara 2009). Όταν σκεφτόμαστε πώς να αναπτύσσουμε τα ανθρώπινα όντα, είναι φρόνιμο να σεβόμαστε αυτό τον βασικό περιορισμό της συναισθηματικής οικονομίας μας, προκειμένου να δημιουργήσουμε οργανισμούς με αναγνωρίσιμη συναισθηματική ζωή ‘ανθρώπινου τύπου’.


Ο μετανθρωπισμός υπεράσπισε πάντα την αξία της ελευθερίας στην ατομική και συλλογική αυτό-εξέλιξη. Ακόμη όμως κι οι πιο πιστοί υπέρμαχοι της ελευθερίας την σκέφτηκαν ως το καλύτερο κριτήριο και δρόμο για μια καλή ζωή: μια επιλογή μπορεί να είναι ανόητη ακόμη κι αν είναι ελεύθερη. Η άσκηση της ελευθερίας πρέπει να είναι ορθολογική. Μια βαθιά κατανόηση της κοινής βιολογικής κληρονομιάς μας θα παίξει κομβικό ρόλο στις ορθολογικές επιλογές μας για αυτό-ανάπτυξη.



Αναφορές

- Fredrickson Barbara, L. (2009). Positivity. New York, Random House.

- Fukuyama, F. (2003). Our posthuman future: Consequences of the biotechnological revolution, Picador USA.

- Machery, E. (2008). “A Plea for Human Nature.” Philosophical Psychology 21: 321-330.

- Marcus, G. (2008). Kluge: The Haphazard Construction of the Human Mind, Houghton Mifflin Co.

- Stock, G. (2002). Redesigning humans: our inevitable genetic future, Houghton Mifflin Boston, New York.

- Stross, C. (2005). Accelerando, Orbit.

- Unesco (1997). Universal Declaration on the Human Genome and Human Rights.

Ένα κεντρικό θέμα του βιβλίου του Φρίντριχ Νίτσε Τάδε έφη Ζαρατούστρας είναι ότι η ανθρωπότητα, στη σημερινή μορφή της, είναι προσωρινή. Σημειώνει ότι εάν θέλουμε να πάρουμε την εξέλιξη στα σοβαρά, πρέπει να αποδεχτούμε ότι την ανθρωπότητα θα αντικαταστήσει κάτι που μας υπερβαίνει και πάει πέρα από μας. Αυτό συνέβη σε κάθε είδος της διαδικασίας της ζωής, πριν από μας, και πρέπει ασφαλώς να είναι η μοίρα της ανθρωπότητας.


Ο Νίτσε υποστηρίζει ότι δεν πρέπει να περιβάλλουμε με την υψηλότερη αξία μας αυτό που είμαστε σήμερα. Εάν το κάνουμε είναι σα να αγνοούμε τη φύση της εξελικτικής πραγματικότητας. Λέει ότι εάν είναι να ζήσουμε μια ζωή ταιριαστή με την υφή της οικουμένης, πρέπει να εστιαστούμε στο προς τα πού κατευθύνεται η εξέλιξη και να κάνουμε ό, τι μπορούμε για να προωθήσουμε αυτή τη διαδικασία. Πρέπει να δώσουμε αξία σε αυτό που χρειάζεται, για να κάνουμε τα επόμενα βήματα της εξέλιξης υπαρκτά. Η σημασία της ανθρωπότητας δεν βρίσκεται σε αυτό που είμαστε, αλλά στο ότι είμαστε ένα βήμα προς κάτι μεγαλύτερο.


Ο Νίτσε κάνει τον Ζαρατούστρα να λέει:



ΣΟΥ ΔΙΔΑΣΚΩ ΤΟΝ ÜBERMENSCH. Ο άνθρωπος είναι κάτι που πρέπει να ξεπεραστεί.

Τι κάνεις για να ξεπεράσεις τον άνθρωπο;

Όλα τα όντα μέχρι τώρα έχουν δημιουργήσει κάτι πέρα από αυτά: και θέλεις να είσαι η άμπωτις εκείνης της μεγάλης παλίρροιας και θα προτιμούσες να επιστρέψεις στο κτήνος παρά να ξεπεράσεις τον άνθρωπο;

Τι είναι ο πίθηκος για τον άνθρωπο; Ένα ρεντίκολο, ένα πράγμα ντροπής. Και ακριβώς το ίδιο θα είναι ο άνθρωπος για τον Ubermensch: ένα ρεντίκολο,, ένα πράγμα ντροπής.

Από σκουλήκι έγινες άνθρωπος, και είσαι,, κατά πολύ, μέσα σου ακόμα σκουλήκι. Κάποτε ήσουν πίθηκος, κι ακόμα ο άνθρωπος είναι πολύ πιο πίθηκος από οποιονδήποτε απ’ τους πιθήκους.

Ακόμη και ο σοφότερος μεταξύ σας είναι μόνο δυσαρμονία και υβρίδιο φυτού και φάντασμα. Να στοιχηματίσω ότι γίνεσαι φάντασμα ή φυτό;

Δες! Σου διδάσκω τον Übermensch!

*********

Ο άνθρωπος είναι ένα σκοινί τεντωμένο ανάμεσα στο ζώο και τον Übermensch – ένα σκοινί πάνω από μια άβυσσο.

Ένα επικίνδυνο πέρασμα, μια επικίνδυνη πεζοπορία, ένα επικίνδυνο κοίταγμα προς τα πίσω, ένα επικίνδυνο τρεμούλιασμα και σταμάτημα.

Αυτό που είναι σπουδαίο στον άνθρωπο είναι ότι είναι μια γέφυρα και όχι ένα τέρμα.


Η διαίσθηση του Νίτσε ήταν ευφυώς σαφής μέχρι αυτό το σημείο, αλλά δεν προχώρησε για να αποκαλύψει την ακριβή φύση του Ubermensch, το επόμενο μεγάλο βήμα της εξέλιξης στη Γη.


Αυτό το κενό επέτρεψε σε άλλους να πάρουν την εξαιρετική δύναμη του οράματος του Νίτσε για να διδάξουν έναν Υπεράνθρωπο που εξυπηρετούσε τις μυωπικές και εγωκεντρικές πολιτικές ανάγκες τους. Το αποτέλεσμα ήταν διάφορα κακέκτυπα του Υπεράνθρωπου που αποτελούν μάλλον ένα παραπάτημα προς τα πίσω παρά ένα άλμα προς τα μπρος.


Έχουμε καταφέρει, όμως, να μάθουμε κάτι για τον πραγματικό Υπεράνθρωπο; Σε ποιο βαθμό η αυξανόμενη αντίληψή μας για την εξέλιξη μας επιτρέπει να δούμε πιο καθαρά τη φύση του Υπεράνθρωπου; Τι μπορούν να μας διδάξουν οι πρόσφατες πρόοδοι στην επιστήμη της εξέλιξης για το επόμενο μεγάλο βήμα της εξέλιξης στη Γη;


Μολονότι δεν είναι ακόμα κυρίαρχη, υπάρχει αυξανόμενη υποστήριξη στο πλαίσιο της επιστήμης της εξέλιξης σε ό, τι αφορά στην άποψη ότι η εξέλιξη έχει κατεύθυνση- έχει τροχιά. Κι έχει σημασία για τα θέματα που εξετάζουμε εδώ, ότι είναι δυνατόν να χρησιμοποιήσουμε αυτή την τροχιά για να δούμε προς τα πού κατευθύνεται η εξέλιξη στον πλανήτη.


Η κυρίαρχη τάση στην εξέλιξη της ζωής στη Γη είναι η εμφάνιση συνεργατικών οργανώσεων ολοένα μεγαλύτερης κλίμακας. Η πρόοδος της εξέλιξης σφραγίζεται από την εμφάνιση μεγαλύτερης αλληλεξάρτησης και συνεργασίας ανάμεσα στις διαδικασίες ζωής.


Καθώς αυτή η τροχιά ξεδιπλωνόταν, αυτό-αντιγραφόμενες μοριακές διαδικασίες άρχισαν να οργανώνονται στα πρώτα απλά κύτταρα, κοινότητες από απλά κύτταρα σχημάτισαν το πιο περίπλοκο ευκαριωτικό κύτταρο, οργανώσεις αυτών των κυττάρων σχημάτισαν πολυκυτταρικούς οργανισμούς και οργανισμοί άρχισαν να οργανώνονται σε συνεργατικές εταιρίες.


Μια παρόμοια αλληλουχία ξεδιπλώθηκε στην ανθρώπινη εξέλιξη: από οικογενειακές ομάδες σε ομάδες, σε φυλές, σε αγροτικές κοινότητες, σε κράτη πόλεις, σε έθνη και λοιπά.


Σε κάθε βήμα αυτής της τροχιάς, ιδιοτελείς οντότητες οργανώθηκαν σε ενοποιημένους συνεταιρισμούς ευρύτερης κλίμακας. Κάθε βήμα εξουδετέρωνε σε μεγάλο βαθμό τον καταστροφικό ανταγωνισμό στο κατώτερο επίπεδο. Αρχικά, απλά κύτταρα ανταγωνίζονταν μεταξύ τους με καταστροφικό τρόπο. Αυτό σπάνια συμβαίνει τώρα εκεί που ενσωματώθηκαν σε πολύπλοκα, σύγχρονα κύτταρα. Κάποτε, αυτά τα πολύπλοκα κύτταρα αλληλεπιδρούσαν καταστροφικά. Μέσα στα σώματά μας τώρα το κάνουν σπάνια (ο καρκίνος δεν είναι συνήθης). Μερικές χιλιάδες χρόνια πριν, οι πόλεις ανταγωνίζονταν μεταξύ τους καταστροφικά και κήρυτταν τον πόλεμο η μια στην άλλη. Στα κράτη έθνη δεν το κάνουν πια.


Το Τόξο της εξέλιξης δείχνει το επόμενο μεγάλο βήμα της εξέλιξης στη Γη. Σε συμφωνία με την τροχιά της παρελθούσας εξέλιξης, ένας ενοποιημένος και βιώσιμος παγκόσμιος πολιτισμός θα αναδυθεί. Αυτό σημαίνει ότι έθνη, συνεταιρισμοί και πολίτες του κόσμου θα οργανωθούν σε μια συνεργατική παγκόσμια κοινωνία.


Οι παγκόσμιες κρίσεις που αρχίζουν να πλήττουν τον πλανήτη θα βοηθήσουν να οδηγηθεί η ανθρωπότητα στο επόμενο επίπεδο εξέλιξης. Οι κρίσεις αυτές δείχνουν την ανάγκη μετακίνησης σε ένα νέο επίπεδο παγκόσμιας οργάνωσης που περιορίζει τον καταστροφικό ανταγωνισμό ανά τον πλανήτη.


Ένα παγκόσμιο σύστημα είναι αναγκαίο επειδή οι καταστροφικές δραστηριότητες που επεκτείνονται πέρα από τα σύνορα των εθνών δεν μπορούν να ελεγχθούν από οποιοδήποτε κράτος που ενεργεί μόνο του. Για παράδειγμα, οι ρυθμίσεις που ένα κράτος μπορεί να κάνει εντός των συνόρων του, δεν μπορούν να εγγυηθούν ότι δεν θα δεχτεί επίθεση απέξω. Ακόμη περισσότερο, η ρύθμιση των εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα σε ένα έθνος δεν θα αποτρέψει την υπερθέρμανση του πλανήτη που παράγεται από τις εκπομπές άλλων εθνών. Και σε μια αλληλεξαρτώμενη παγκόσμια οικονομία, αυτό που συμβαίνει σε μια χώρα μπορεί να επιδράσει σε όλες τις άλλες, ανεξάρτητα από το πώς ρυθμίζουν την οικονομία τους. Αυτή τη φορά η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση ξεκίνησε στις Ηνωμένες Πολιτείας, την επόμενη φορά μπορεί να ξεκινήσει στην Κίνα.


Μόνο ένα παγκόσμιο σύστημα μπορεί να συντονίσει ρυθμίσεις σε όλα τα έθνη. Η υπερθέρμανση του πλανήτη και άλλες διεθνείς κρίσεις απαιτούν συνεπώς την ανάδυση ενός παγκόσμιου συστήματος.


Η εξέλιξη του παρελθόντος μας διδάσκει πώς να οργανώσουμε μια ενοποιημένη αλλά διαφοροποιημένη παγκόσμια κοινωνία, Έχει επανειλημμένα οργανώσει ομάδες ιδιοτελών οντοτήτων σε ενοποιημένους συνεταιρισμούς. Και κάθε φορά που το έκανε αύξησε τη διαφοροποίηση και την ποικιλία των μελών του συνεταιρισμού ( τα κύτταρα στα σώματά μας είναι ποικίλα).


Η εξέλιξη οργανώνει πολεμοχαρή άτομα σε αρμονικούς συνεταιρισμούς ευθυγραμμίζοντας τα συμφέροντα του ατόμου με τα συμφέροντα της οργάνωσης. Αυτό εξασφαλίζει ότι όταν οι πράξεις ενός ατόμου προωθούν την οργάνωση, το άτομο προωθείται επίσης. Κι όταν οι πράξεις κάνουν κακό στην οργάνωση, κάνουν κακό και στο άτομο.


Ως αποτέλεσμα, η συνεργασία στο πλαίσιο της οργάνωσης αποφέρει. Και τα μέλη που ακολουθούν τα δικά τους ατομικά συμφέροντα ακολουθούν επίσης τα συμφέροντα της οργάνωσης, σα να κατευθύνονται από ένα αόρατο χέρι.


Ενδεικτικά, η εμφάνιση των συνεταιρισμών δεν εξαρτάται από την συνθηκολόγηση της ιδιοτέλειας.


Οι διευθετήσεις που η εξέλιξη χρησιμοποιεί για την οργάνωση των συνεταιρισμών είναι αυτό που ξέρουμε ως διακυβέρνηση στις ανθρώπινες κοινωνίες. Η αποτελεσματική διακυβέρνηση περιορίζει τις πράξεις που διαφορετικά θα υπονόμευαν τη συνεργασία ( για παράδειγμα, απάτη, κλεψιά και υπαναχώρηση στις συναλλαγές). Και διασφαλίζει ότι οι συνεταιριστικές πράξεις που ωφελούν το σύνολο χρηματοδοτούνται και επιβραβεύονται..


Από το κατάλληλο σύστημα παγκόσμιας διακυβέρνησης, μπορεί να προκύψει ένας ενοποιημένος και βιώσιμος παγκόσμιος πολιτισμός. Ένα τέτοιο σύστημα πρέπει να είναι δομημένο έτσι ώστε να διασφαλίζει ότι τα έθνη και οι πολυεθνικές εταιρίες ωφελούνται ανάλογα με τις θετικές συνεισφορές τους στην παγκόσμια κοινωνία και υποφέρουν ανάλογα με τις βλαβερές επιδράσεις τους στους άλλους.


Ως αποτέλεσμα, οι συνεταιρισμοί που κατευθύνονται αποκλειστικά από το κίνητρο του κέρδους αναζητούν τρόπους να προωθήσουν τα συμφέροντα της κοινωνίας. Σε αντίθεση, το σημερινό σύστημα επιβραβεύει τις εταιρίες επειδή πετάνε διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα-πράγμα που τις κάνει πιο κερδοφόρες και ανταγωνιστικές.


Η εξέλιξη μας διδάσκει επίσης πώς να οργανώνουμε αποτελεσματική διακυβέρνηση που υπηρετεί τις ανάγκες των πολιτών και διατηρεί την ποικιλία και τη δημιουργικότητα της κοινωνίας. Η εξέλιξη επιτυγχάνει την αποτελεσματική διακυβέρνηση ευθυγραμμίζοντας τα συμφέροντα των κυβερνώντων του συνεταιρισμού με τα συμφέροντα του συνεταιρισμού συνολικά. Ως αποτέλεσμα, ο μόνος τρόπος που οι κυβερνώντες μπορούν να προωθήσουν τα συμφέροντά τους είναι με την προώθηση των συμφερόντων του συνόλου. Αυτό απομονώνει τη διακυβέρνηση από τη διαφθορά που ευνοεί παραταξιακά συμφέροντα ή υπονομεύει την ελευθερία.


Είναι σημαντικό ότι η ανάδυση μιας συνεργατικής, βιώσιμης παγκόσμιας κοινωνίας δεν απαιτεί μια ριζική αλλαγή στην ανθρώπινη φύση. Δεν απαιτεί από όλους τους ανθρώπους να γίνουν άγιοι. Η εξέλιξη του παρελθόντος έχει δείξει επανειλημμένα πώς μπορούμε να οργανώσουμε ιδιοτελή άτομα σε συνεταιρισμούς μέσω του θεσμού της αποτελεσματικής διακυβέρνησης. Μια κοινωνία με ένα υψηλό ποσοστό συνετών, συμπονετικών και ανιδιοτελών πολιτών θα ήταν πολύ ευκολότερο να κυβερνηθεί , αλλά η εξέλιξη δείχνει ότι η επίτευξη μιας συνεργατικής και βιώσιμης κοινωνίας δε ν εξαρτάται απ’ αυτό.


Η παγκόσμια κοινωνία μπορεί να διαχειριστεί τις διαδικασίες ζωής, την τεχνολογία, την ύλη και την ενέργεια του πλανήτη σε μια συνεργατική οργάνωση. Όλο και περισσότερο, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη λήψη αποφάσεων που έχουν να κάνουν τη διοίκηση της παγκόσμιας οργάνωσης. Καθώς η ικανότητα Τεχνητής Νοημοσύνης βελτιώνεται, θα μπορεί τελικά να λαμβάνει και να εφαρμόζει αποφάσεις χωρίς ανθρώπινη εμπλοκή. Τα ανθρώπινα όντα μπορεί να μην ξέρουν γιατί ελήφθησαν οι αποφάσεις ( όπως δεν ξέρουμε την αιτία πολλών προσαρμοστικών αποφάσεων που ελήφθησαν μέσα στο σώμα μας, και τις προσαρμοστικές αποφάσεις που ελήφθησαν από τα οικονομικά μας συστήματα).


Αλλά η ανθρωπότητα θα εγκαταστήσει διευθετήσεις που περιορίζουν την αυτονομία αυτών των συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης, για να διασφαλίσει ότι τα συμφέροντα και οι στόχοι τους θα ευθυγραμμίζονται με τους στόχους της παγκόσμιας οργάνωσης ως σύνολο. Τελικά, μεγάλο μέρος αυτής της διακυβέρνησης μπορεί να εφαρμοστεί και να υιοθετηθεί από την Τεχνητή Νοημοσύνη.


Όποτε, στο παρελθόν, συνεταιρισμοί ευρύτερης κλίμακας εμφανίστηκαν στην εξέλιξη, πέρασαν από μια διαδικασία εξατομίκευσης. Κάθε συνεταιρισμός γίνεται πιο ενσωματωμένος, συντονισμένος και ικανός να ενεργεί ως συνεκτικό άτομο. Η ενοποιημένη παγκόσμια κοινωνία αναμένεται να ακολουθήσει μια παρόμοια εξελικτική οδό. Θα αναπτύξει προοδευτικά εσωτερικές διαδικασίες που θα της επιτρέπουν να δρα, να προσαρμόζεται και να σχετίζεται ως συνεκτική ολότητα- τελικά ο πλανήτης θα μπορεί να μιλάει με μια φωνή. Για πρώτη φορά, θα υπάρχει μια οντότητα με την οποία οι άλλες πλανητικές κοινωνίες θα μπορούν να σχετίζονται και να συνεργάζονται. Θα υπάρχει μια οντότητα στο ίδιο επίπεδο με άλλες πλανητικές κοινωνίες. Εάν η ζωή στη Γη μπορεί να φτάσει σ’ αυτό το επίπεδο, θα ανοίξει ένας νέος κόσμος δυνατοτήτων κι ευκαιριών.


Ο καθένας από μας προέρχεται από την αλληλεπίδραση και την οργάνωση τρισεκατομμυρίων κυττάρων. Από την αλληλεπίδραση και την οργάνωση τρισεκατομμυρίων ανθρώπινων και άλλων έξυπνων διαδικασιών θα γεννηθεί το επόμενο μεγάλο βήμα στην εξέλιξη της ζωής σ’ αυτόν τον πλανήτη, ο Übermensch (ο Υπεράνθρωπος).

Δεν υπάρχει μια μόνο απάντηση που ισχύει για το σύνολο της ανθρωπότητας ως προς το γιατί να ζούμε περισσότερο, γιατί να είμαστε πιο ανεπτυγμένοι, γιατί να πρέπει να ζούμε οποιοδήποτε συγκεκριμένο είδος ζωής, υποστηρίζει ο Andy Miah. Αντίθετα, μας προτείνει να σκεφτούμε ότι οι άνθρωποι περνούν τις ζωές τους προσπαθώντας να συσσωρεύσουν διάφορα είδη κεφαλαίου: μορφωνόμαστε, έχουμε φυσικές δραστηριότητες, αναπτύσσουμε σχέσεις μεταξύ μας, και μπορούμε ακόμα να επιθυμήσουμε την μετάλλαξη του σώματός μας γιατί πιστεύουμε ότι όλες αυτές οι δρασηριότητες εμπλουτίζουν τις ζωές μας.


Marc Roux: Γιατί είστε υπέρμαχος της ανθρώπινης βελτίωσης (human enhancement);


Andy Miah: Όταν επιχειρηματολογώ για την ανθρώπινη βελτίωση, κάνω έκκληση σε ιδέες που μπορούν να εμπλουτίσουν τη ζωή μας, που μπορούν να οδηγήσουν σε μεγαλύτερη ισότητα, για παράδειγμα. Κάνοντάς το, προσπαθώ να τοποθετήσω τις συζητήσεις γι’ αυτές τις προοπτικές σε ένα πολιτισμικό πλαίσιο. Η υγεία διαφοροποιείται συχνά απ’ αυτό, καθώς θεωρείται ένα αγαθό, το οποίο επιδιώκουμε ανεξάρτητα από τις πολιτισμικές διαφορές μας. Προσπαθούμε να μειώσουμε την παιδική θνησιμότητα, να καθυστερήσουμε τις ασθένειες που σχετίζονται με την ηλικία και τα λοιπά. Επομένως, το επιχείρημα της υγείας έχει ως εξής: πρέπει να χρησιμοποιήσουμε όλα τα δυνατά μέσα για να γίνουμε πιο υγιείς, κι αυτό επειδή υποτιμούμε την ασθένεια. Η κακή υγεία μας βάζει σε μια κατάσταση πόνου και βασάνων και θέλουμε να τα αποφύγουμε, ακόμη κι αν αναγνωρίζουμε ότι υπάρχουν περιπτώσεις πόνου και βασάνων που μπορεί να εμπλουτίσουν την ανθρωπιά μας: η αίσθηση της απώλειας όταν κάποιος πεθαίνει, το είδος των σχέσεων που αναπτύσσουμε όταν τραυματιζόμαστε και λοιπά.


Παρόλα αυτά, πιστεύουμε – κατά τη γνώμη μου, σωστά- ότι μια ζωή χωρίς πόνο, αρρώστια και βάσανα είναι γενικά καλύτερη από μια ζωή στην οποία υποφέρουμε από αυτές τις εμπειρίες. Αυτό το επιχείρημα, λοιπόν, που βασίζεται στην υγεία τείνει να μην απαιτεί μεγάλη ειδικότητα, μπορούμε να το υποστηρίξουμε χωρίς να κάνουμε αναφορά σε πολιτισμικές συνθήκες. Ωστόσο, όταν βλέπουμε άλλες διαστάσεις στις ζωές μας, όταν μιλάμε για την ανθρώπινη βελτίωση ως αισθητική προτίμηση, τα επιχειρήματα αυτά δεν έχουν την ίδια ισχύ. Παρόλα αυτά, η κατάσταση είναι πιο περίπλοκη. Οι διεκδικήσεις που συνδέονται με την υγεία, είναι, επίσης, αισθητικές, είναι διεκδικήσεις σύμφωνα με τις οποίες ορισμένα είδη ζωής είναι προτιμότερα ή αξίζουν τον κόπο.


Ας φανταστούμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: μια τροποποίηση που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως βελτίωση παρόλο που δεν θα βελτίωνε τις λειτουργικές μας ιδιότητες, όπως η αλλοίωση του χρώματος της επιδερμίδας μας. Ας αποφύγουμε να μπούμε σε φυλετικές κατηγορίες κι ας αντιμετωπίσουμε, αντί γι’ αυτό, τη δυνατότητα να μεταμορφώσουμε τους αυτούς μας σε φωτεινό μπλε ή πράσινο, ένα χρώμα που δεν έχει κανονικά η ανθρώπινη επιδερμίδα. Πώς θα βλέπαμε μια τέτοια τροποποίηση; Αποτελεί νόμιμη χρήση της ελεύθερης βούλησής μας να αλλοιώσουμε τον εαυτό μας, ή θα ήταν κάτι που θα υπέσκαπτε οποιαδήποτε αξιοπρέπεια στην ανθρώπινη ζωή; Νομίζω ότι είναι απολύτως λογικό να θέλει κανείς να αλλάξει το χρώμα της επιδερμίδας του, όπως είναι λογικό να αλλάξει το χρώμα των μαλλιών του. Δεν κάνω διάκριση σε σχέση με τη νομιμότητα ή την ηθική αυτού του πράγματος, γιατί θεωρώ ότι είναι μια υπέροχη έκφραση της ταυτότητάς μας.


Αυτό που με απασχολεί είναι το πόσο συχνά η συζήτηση για την ανθρώπινη βελτίωση περιορίζεται στις καθημερινές συζητήσεις, για παράδειγμα σε σχέση με τις ύποπτες τάσεις της πλαστικής χειρουργικής. Η πρόταση ότι πρέπει να κάνουμε το στήθος μας ή το πέος μας μεγαλύτερο, έτσι ώστε να ταιριάζουμε με ένα αμφίβολο ιδεώδες του πώς θα έπρεπε να είμαστε, είναι σαφώς αντικείμενο προβληματισμού, αλλά έχουμε πολλούς περιορισμούς σε ό, τι αφορά τους τρόπους που μπορούμε να αλλάξουμε τα σώματά μας. Ως τέτοιοι, έχουν την αξία των καθημερινών πρακτικών. Αυτό που θα είχε αξία θα ήταν εάν μπαίναμε σε έναν κόσμο όπου θα μπορούσαμε να μεταμορφώσουμε τους τωρινούς, στενούς φακούς μας και να φανταστούμε την ανθρώπινη βελτίωση μέσα από ευρύτερες εμπειρίες και αισθητικά οράματα.


Γι’ αυτό νομίζω ότι ο Oscar Pistorius, ως αθλητής, ως παραολυμπιακός, ως πρέσβης των διανθρωπιστικών τεχνολογιών, αποτελεί μια ελκυστική περίπτωση. Ο Pistorius δεν έχει την πρόθεση να επιχειρηματολογήσει για τον μετα- ή τον δι-ανθρωπισμό. Είναι απλώς ένα άτομο που χρησιμοποιεί προσθετικές συσκευές που του επιτρέπουν να κάνει αυτό που ονομάζουμε τρέξιμο. Λόγω της δέσμευσής του, έχει δει την παρατυπία του να διαχωρίζονται οι αθλητές με αναπηρία από τους λεγόμενους ικανούς ανθρώπους.


Σε αυτόν τον ρόλο, είμαστε μάρτυρες μιας ριζικής μεταμόρφωσης αυτού που θεωρούμε ελιτίστικο αθλητισμό. Για πολλά χρόνια, ο κόσμος του αθλητισμού αντιμετώπισε τον αθλητισμό των ατόμων με αναπηρία ως κατώτερο. Ο Pistorius το αλλάζει. Ο ανεπτυγμένος αθλητής με αναπηρία παίρνει τώρα την πρώτη θέση σε σχέση με αυτόμ που θεωρούμε σωματικά ικανό.


Marc Roux: Μπορούμε να χαράξουμε μια κόκκινη γραμμή σε σχέση με τα νομιμοποιημένα είδη ανθρώπινης βελτίωσης;


Andy Miah: Οι άνθρωποι μιλούν για μια κόκκινη γραμμή σα να υπάρχει μια στιγμή που το παρακάνουν. Πρώτον, πρέπει να αναρωτηθούμε τι σημαίνει αυτή η κόκκινη γραμμή. Συνήθως, οι άνθρωποι αναφέρονται σε μια ηθική κόκκινη γραμμή: εάν το παρακάνουμε, μπορούμε να χάσουμε μια πολύτιμη πλευρά της ανθρωπιάς μας. Δεν το πιστεύω. Πιστεύω ότι η κόκκινη γραμμή πρέπει να σχετίζεται με το πώς ρυθμίζουμε τις τεχνολογίες, όχι πώς περιορίζουμε τη χρήση τους. Η ρύθμιση είναι πολύ πολύπλοκη: εξαρτάται από τα είδη των τεχνολογιών για τα οποία μιλάμε.


Για παράδειγμα, ας γυρίσουμε στην περίπτωση που αλλάζουμε το χρώμα της επιδερμίδας μας κι ας τη συγκρίνουμε με τη γενετική μεταλλαγή. Ας φανταστούμε ότι η αλλαγή του χρώματος της επιδερμίδας απαιτεί να καταπιούμε ή να πιούμε μια αβλαβή ουσία. Εναλλακτικά, η γενετική μεταλλαγή απαιτεί πιο περίπλοκα εργαστήρια, έναν αριθμό επιστημόνων και ιατρών που μας βοηθούν να κάνουμε την αλλαγή. Σε αυτές τις δυο διαφορετικές περιπτώσεις έχουμε ένα παράδειγμα που δεν απαιτεί επαγγελματική ιατρική βοήθεια, έναντι ενός που εξαρτάται πολύ από μια επέμβαση τέτοιου είδους.


Μπορούμε να πούμε ότι η περίπτωση του χρώματος της επιδερμίδας δεν θέτει ηθικό πρόβλημα, επειδή δεν δεσμεύει ένα άτομο που μπορεί να έχει αντικρουόμενα συμφέροντα. Με τη γενετική μεταλλαγή η ιστορία γίνεται πολύ πιο περίπλοκη.


Marc Roux: Και τι γίνεται με το υποθετικό παράδειγμα κάποιου που θέλει να περάσει το πράσινο χρώμα της επιδερμίδας του στα παιδιά του (της);


Andy Miah: Είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα. Πρέπει να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στα πράγματα που περνούν από το γενετικό πυρήνα μας και σε εκείνα που παραμένουν μέσα μας; Νομίζω ότι είναι λογικό να προτιμάμε να μην προσπερνούμε γενετικές δυσλειτουργίες, που μπορούν να οδηγήσουν σε ζωές με μεγάλα βάσανα. Ένα παράδειγμα είναι οι συζητήσεις γύρω από το μιτοχονδριακό DNA, όπου προσπαθούμε να αφαιρέσουμε το μιτοχονδριακό DNA από ένα ωάριο, για να μην αντιμετωπίσει ένα άτομο μεγάλα βάσανα μετά τη γέννησή του (της). Σ’ αυτή την περίπτωση, όμως, υπερβαίνουμε κάποιους κανόνες: ένα παιδί που γεννιέται από ένα ωάριο που έχει υποστεί μεταφορά μιτοχρονδριακού DNA, είναι ένα παιδί με τρεις άμεσους γενετικούς γονείς, με DNA τριών ατόμων.


Δε είμαστε ακόμη σε αυτό το σημείο, αλλά ασφαλώς υιοθετούμε την αρχή της τεχνολογίας. Επιπλέον, κάνουμε επιλογές για το πώς τεκνοποιούμε και ποια πολιτισμική αποσκευή φέρνουμε σ’ αυτή τη συζήτηση, κάνουμε πλάνα για τις ζωές μας που είναι εμφανώς τρόποι με τους οποίους αποφασίζουμε τι είδους επόμενοι άνθρωποι έρχονται σ’ αυτόν τον κόσμο.


Είμαστε σε αρκετά καλή θέση για να σκεφτούμε το ότι θα περάσουμε γενετικό υλικό στις μελλοντικές γενιές. Για πολλούς ανθρώπους μοιάζει να μην είναι αναστρέψιμο.


Marc Roux: Τι πιστεύετε για την ιδέα ότι μέχρι στιγμής όταν υιοθετούμε μια νέα τεχνολογία έχουμε ήδη αλλάξει;


Andy Miah: Στα περισσότερα γραπτά μου, περιγράφω την ανθρώπινη κατάσταση σαν μια σχέση ανάμεσα στη φύση και την τεχνολογία. Αυτή η ερμηνεία της ανθρωπιάς μας βασίζεται στην ιδέα ότι κάνουμε τις τεχνολογίες μας δικές μας, μέρος της ύπαρξής μας. Το κάνουμε με όλους τους τρόπους, από το πώς χρησιμοποιούμε ένα κινητό τηλέφωνο ή έναν υπολογιστή, μέχρι το πώς οδηγούμε τα αυτοκίνητά μας. Υπάρχουν ορισμένοι τρόποι που μπορεί κανείς να οδηγήσει ένα αυτοκίνητο, αλλά δεν ακολουθούμε αναγκαστικά αυτούς τους κανόνες, ούτε κάνουμε αυτό που είναι προς το συμφέρον της υγείας του αυτοκινήτου. Νομίζω ότι έχουμε εντελώς αλλάξει από τις τεχνολογικές συναντήσεις μας κι αυτό αρχίζει από την αντίληψη που έχουμε για την τεχνολογία. Εκεί αρχίζει αυτή η σκέψη. Εάν σκεφτείτε τα περισσότερα έργα επιστημονικής φαντασίας, διεισδύουν στην τεχνολογική φαντασία μας και αυτό επιδρά στο πώς σκεφτόμαστε την τεχνολογία.


Marc Roux: Τι γνώμη έχετε για την ιδέα ότι η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να θεωρηθεί ως η κυριότερη οικουμενική αρχή που μπορεί να χαράξει μια κόκκινη γραμμή σχετικά με τις χρήσεις των τεχνολογιών;


Andy Miah: Αυτή η έννοια μου δημιουργεί πρόβλημα. Τι σημαίνει αυτό όταν προσπαθούμε να διακρίνουμε το ηθικό στάτους ενός εμβρύου, για παράδειγμα; Επειδή υπάρχουν διάφορες απόψεις σε σχέση με το πότε αρχίζει η ζωή, ακόμη κι αν μπορούμε να αναγνωρίσουμε κάτι σαν οικουμενική συνείδηση, ο νους δεν υπάρχει όταν η πρωτόγονη γραμμή αρχίει κι έτσι είναι δύσκολο να μιλήσουμε γι’ αυτή τη ζωή σα να έχει μια συνειδητή αξία την οποία μπορούμε να διατυπώσουμε.


Marc Roux: Αλλά για μας, ως ενσυνείδητα όντα, αναρωτιέμαι αν μόνο η ζωή είναι ουσιαστική. Κι αν η συνείδηση είναι το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης κατάστασης;


Andy Miah: Εννοείτε ότι το όριο της ηθικής μας σχετικά με την ανθρώπινη βελτίωση έχει να κάνει με τη διατήρηση της συνείδησης;


Marc Roux: Ναι. Αν αναζητούμε μια θετική αιτία για την ανθρώπινη βελτίωση, ποια θα ήταν αυτή; Γιατί θέλουμε να ζούμε πιο πολύ, ανεπτυγμένες ζωές;


Andy Miah: Εδώ επιστρέφουμε σε μια καινούργια έννοια που περιγράφω την επιταγή της: είναι η συσσώρευση του βιοπολιτισμικού κεφαλαίου. Δεν υπάρχει μια μόνο απάντηση που ισχύει για το σύνολο της ανθρωπότητας ως προς το γιατί να ζούμε περισσότερο, γιατί να είμαστε πιο ανεπτυγμένοι, γιατί να πρέπει να ζούμε οποιοδήποτε συγκεκριμένο είδος ζωής. Ωστόσο, οι δικαιολογίες αυτές δεν είναι αναγκαίες, Δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε ούτε στις θεμελιώσεις ανθρώπινες ελευθερίες ή δικαιώματα. Να προσδοκούμε μια οικουμενική απάντηση για την ανθρώπινη βελτίωση είναι πέραν των απαιτήσεων της συζήτησής μας. Αντίθετα, μπορούμε να σκεφτούμε ότι οι άνθρωποι περνούν τις ζωές τους προσπαθώντας να συσσωρεύσουν διάφορα είδη κεφαλαίου: προσπαθούμε να κάνουμε σίγουρα λεφτά, αλλά υπάρχουν κι άλλα είδη κεφαλαίων. Μορφωνόμαστε, έχουμε φυσικές δραστηριότητες, αναπτύσσουμε σχέσεις μεταξύ μας, και προσπαθούμε να τα κάνουμε όλα αυτά γιατί πιστεύουμε ότι εμπλουτίζουν τις ζωές μας. Ταυτόχρονα, καβαλικεύουμε μοτοσικλέτες ή χορεύουμε απλώς για να διασκεδάσουμε και να είμαστε πιο κοντά στην ανθρωπότητά μας. Οι άνθρωποι θα μιλούν γι’ αυτές τις δραστηριότητες εάν η αυθεντική ανθρώπινη κατάσταση εκτίθεται σε αυτές τις στιγμές του υπέρτατου επιτεύγματος. Το ίδιο ισχύει με το βιοπολιτισμικό κεφάλαιο όπου οι αυτό-μεταλλαγές μας γίνονται μέρος αυτού που δίνει στις ζωές μας αξία.


Marc Roux: Γιατί αυτά τα εγχειρήματα μας προσελκύουν τόσο; Κι όχι μόνο αυτό… Γιατί θέλουμε να έχουμε παιδιά; Γιατί θέλουμε να είμαστε ο Ναπολέων;


Andy Miah: Η προσέγγισή μου είναι να επιτρέψουμε στους ανθρώπους να εξερευνήσουν αυτές τις διαστάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας, να είμαστε κριτικοί απέναντι σε ορισμένες κανονιστικές τάσεις, για παράδειγμα, αν δούμε ορισμένα πρότυπα ανθρώπινης βελτίωσης που βασίζονται σε ισχυρά εταιρικά συμφέροντα που τελικά περιορίζουν τις ελευθερίες των ανθρώπων αντί να τις διευρύνουν. Ερχόμαστε όμως στο ερώτημα, αν θέλω να γίνω ψηλότερος, γιατί να μην το κάνω; Ή αν θέλω να είμαι κοντύτερος ή πιο αδύνατος…


Σε γενικές γραμμές, η δικαιολογία για την πλαστική χειρουργική έχει να κάνει με το αν νιώθει κανείς ότι μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα ζωής του (της). Υπάρχουν όλων των ειδών οι προβληματισμοί για τις κοινότητες που έχουν εθισμό με την βελτίωση που μπορεί να προκύψει. Η κοινωνία πρέπει να προβληματιστεί γι’ αυτά τα ζητήματα, αλλά αυτό δεν της δίνει το δικαίωμα να περιορίσει αυτές τις ελευθερίες. Πρέπει τελικά να μπορούμε να κάνουμε τις επιλογές αυτές και ο ρόλος της κοινωνίας είναι να μας εμπλέξει κριτικά σε σχέση με τις συνέπειές τους κι όχι να μας λέει να μην τις κάνουμε.

Το βιβλίο 2001: Οδύσσεια του Διαστήματος του Arthur C. Clarke (2001: A Space Odyssey-1968), είναι για μένα μια μετανθρωπιστική ιστορία. Όπως τη σκηνοθέτησε ο Στάνλει Κιούμπρικ, η ,Οδύσσεια του Διαστήματος, είναι μια ιστορία για τη συνείδηση. Ξεκινάει από την Αρχή του Ανθρώπου, με πιθήκους να χοροπηδάνε και να κουνάνε τα χέρια τους ο ένας στον άλλον. Μια ομάδα πιθήκων ανταγωνίζεται μια άλλη για πόρους και καταλήγει με νευρική υπερένταση. Ωστόσο, όταν οι πίθηκοι βλέπουν έναν μαύρο μονόλιθο, παύουν να είναι ενδοτικοί απέναντι στους ανταγωνιστές τους και μπρος σ’ αυτό το μαύρο αίνιγμα αρχίζουν να χρησιμοποιούν τα εργαλεία ως όπλα και να χτυπάνε τους εχθρούς τους.


Για τον Μεγάλο Μαύρο Μονόλιθο


Η ταινία τρέχει εκατομμύρια χρόνια μετά, στο μέλλον, όπου ο ίδιος μαύρος μονόλιθος που εμφανίστηκε στους πιθήκους ανακαλύπτεται, από μια ομάδα αστροναυτών, στο φεγγάρι να στέλνει, κατά παράδοξο τρόπο, σήματα στον Δία. Αστροναύτες φεύγουν σε αποστολή να ακολουθήσουν το σήμα. Στην επόμενη σκηνή της ταινίας βρισκόμαστε στο διαστημόπλοιο Discovery One, που διευθύνεται από έναν σούπερ-υπολογιστή, ενώ το πλήρωμα έχει αιφνίδια ανακοπή των ζωτικών λειτουργιών του. Τα πράγματα στο διαστημόπλοιο παίρνουν άσχημη τροπή, καθώς ο ψυχωτικός σούπερ-υπολογιστής HAL-9000 παρουσιάζει βλάβη και, σε μια κρίση παράνοιας, αποφασίζει να σκοτώσει το πλήρωμα. Ο HAL: 9000 καταστρέφεται από τον μόνο επιζώντα του πληρώματος, τον δρα Ντέηβιντ Μπόουμαν (Keir Dullea), ο οποίος τον αποσυνδέει. Ο Μπόουμαν βρίσκεται τώρα αντιμέτωπος με την πραγματικότητα, ότι είναι ο τελευταίος άνθρωπος, και εκτοξεύεται στο διάστημα σε μια ψυχεδελική δίνη. Η τελευταία σκηνή της ταινίας έχει ενδιαφέρον, καθώς ο Μπόουμαν βρίσκεται σε ένα παράξενο δωμάτιο. Είναι παράξενο γιατί τα χρώματα είναι κάπως, η επίπλωση μοιάζει οικεία, σχεδόν μπαρόκ. Εδώ ο Μπόουμαν βλέπει τον εαυτό του και τον θάνατό του. Μέχρι τις τελευταίες του στιγμές, του κάνει παρέα ο γιγάντιος μαύρος μονόλιθος. Στο τέλος, ξαναγεννιέται, ένα έμβρυο συνδεδεμένο με την υφή της οικουμένης.


Κατά την άποψή μου, το 2001: Οδύσσεια του Διαστήματος είναι μια μετανθρωπιστική ιστορία. Δεν πειραματίζεται αυτός ο μονόλιθος στη διανθρωπιστική μεταφορά μυαλού; Το παράξενο περιβάλλον της τελευταίας σκηνής, η παράξενη μπαρόκ επίπλωση, τα δυσάρεστα χρώματα, το περίεργο συνονθύλευμα αντικειμένων και οι συνθετικές υφές μοιάζουν σαν συναρμολογημένες μνήμες, που ο μονόλιθος πήρε από τον εγκέφαλο του Μπόουμαν κι από τις επαφές τους με τον ανθρώπινο πολιτισμό. Μολονότι ο Μπόουμαν είναι χαμένος στο διάστημα, ο μονόλιθος συγκεντρώνει αυτές τις σκέψεις γι’ αυτόν, ώστε να βρίσκεται σε ‘γνώριμο’ περιβάλλον τις τελευταίες στιγμές της ζωής του.


Η ταινία εξουδετερώνει τις διακρίσεις ανάμεσα σε ζώα, ανθρώπινα όντα, μηχανές και πράγματα. Ο μαύρος μονόλιθος είναι ανώτερος όλων – έχει την ανώτερη νοημοσύνη. Ο μετανθρωπισμός έχει επομένως να κάνει με την κατάρρευση των κατηγοριών.


Δημιουργική μεταφορά μυαλού


Οι μετανθρωπιστές φαντάζονται μια εποχή όπου οι τεχνολογίες θα επιτρέπουν στους ανθρώπους να μεταφέρουν τη συνείδησή τους σε μηχανές ή σε πράγματα ή σε άλλα σώματα (της κυβερνητικής). Αλλά το 2001: Οδύσσεια του Διαστήματος εξερευνά το είδος της μορφής που οι συναρμολογήσεις αυτές θα μπορούσαν να έχουν. Το εντυπωσιακό στην ταινία είναι ότι αυτό το μέρος της είναι απόκοσμο: γνώριμο αλλά, παρόλα αυτά, όχι οικείο. Θέλω να δω την πρόταση της ‘μεταφοράς μυαλού’, μια δυνατότητα την οποία υποστηρίζουν οι μετανθρωπιστές, ως δημιουργική πράξη.


Μολονότι οι μετανθρωπιστές παρουσιάζουν τη μεταφορά μυαλού ως δυνατότητα, είναι τεχνικά ανήμποροι να την κάνουν. Καθώς ο διανθρωπισμός αντλεί την έμπνευσή του από την επιστήμη και την τεχνολογία, ενδέχεται το πεδίο της νευρολογικής επιστήμης και το νευρικό σύστημα να αποτελούν κλειδί για τη ‘μεταφορά μυαλού’.


Εγώ νομίζω ότι ήδη ασχολούμαστε με τη ‘μεταφορά μυαλού’ και μεταφέρουμε διαρκώς τη ‘συνείδησή’ μας σε πρόσωπα, πράγματα (ακόμη και μηχανές). Καθώς γράφω τώρα σε έναν υπολογιστή στο υπόγειο του τμήματος της κοινωνικής ανθρωπολογίας, στην πραγματικότητα μεταφέρω τη συνείδησή μου, μεταφέρω το περιεχόμενο του μυαλού μου σε αυτό το πρόγραμμα word. Ή τουλάχιστον ένα μέρος του! Ίσως πείτε ότι ‘αυτό δεν είναι συνείδηση’, είναι ένα επιλεγμένο μέρος της. Δεν είναι ‘ολόκληρη’ η ταυτότητά μου, οι αναμνήσεις μου από τη μητέρα μου ή τα ζεστά καλοκαίρια ή τα σχολεία μου ή η αποφοίτησή μου ή οτιδήποτε άλλο. Δεν είναι το σύνολο της εμπειρίας μου και, συνεπώς, δεν είναι η συνείδησή μου. Από τη μια πλευρά, νομίζω ότι ο διανθρωπισμός είναι η ουτοπική επιθυμία να φτάσουμε στην αθανασία- αυτή, όμως, δεν είναι επιθυμία μόνο των διανθρωπιστών, αλλά των ανθρώπων. Συνδέεται με την επιθυμία να παραμείνουμε, είτε μέσω παιδιών, είτε μέσω αντικειμένων τέχνης και παραγωγής. Από την άλλη πλευρά, νομίζω ότι η έννοια της συνείδησης που έχουν οι διανθρωπιστές είναι ανεπαρκής, περιορισμένου εύρους και βασισμένη σε μια υπερβολικά εξατομικευμένη έννοια του ατόμου.


Τι είναι συνείδηση; Στην καθημερινή ζωή δεν ανακυκλώνουμε κάθε μνήμη και σκέψη της ύπαρξής μας. Η συνείδηση, ή ζωντανή συνείδηση, περιβάλλεται από τη μνήμη, το ευρύτερο πλαίσιο και το σώμα. Ασφαλώς, είναι διαφορετικό αν ένα άτομο έχει υποστεί μια τραυματική εμπειρία ή προσβολή. Μια συνομιλήτρια μου στο ΜΙΤ είχε διαγνωσθεί με μετα-τραυματική ψυχολογική διαταραχή. Η συνείδησή της στην καθημερινή ζωή ήταν η αναβίωση τραυματικών αναμνήσεων σχετικά με τον θάνατο του συντρόφου της.


Είναι λοιπόν συνείδηση η καθημερινότητα και ολόκληρο το παρελθόν και το παρόν; Οι μνήμες δεν είναι γεγονότα! Είναι τρόποι ύπαρξης σε πολλά επίπεδα, φαινομενολογικά υφασμένοι. Εκτός από τις ατομικές μνήμες, μπορεί κανείς να έχει ατομικές μνήμες που συνδέονται με τον πολιτισμικό φαντασιακό κόσμο. Ο Γκεόργκι Λούκατς, στο έργο του History and Class Consciousness (1923-Ιστορία και Ταξική Συνείδηση), εξετάζει αυτό το πεδίο, συνδέοντας το πολιτικό στοιχείο και τη μοίρα. Ο Λούκατς υποστήριξε ότι η ‘ταξική συνείδηση’ είναι μια ενεργή διανοητική κατάσταση, κάτι που σε μια καπιταλιστική οικονομία πραγματοποιείται πολιτικά από άτομα, όταν οι εργαζόμενοι συνειδητοποιούν τη δύναμή τους, τη θέση τους και την εν δυνάμει μοίρα τους. Στο Psychological Types (1921-Ψυχολογικοί Τύποι), o Καρλ Γιουνγκ γράφει για τη συλλογική συνείδηση. Τι γίνεται με τη θεωρία του Φρόιντ για το Ασυνείδητο; Το ασυνείδητο δεν είναι μόνο ένας αποθηκευτικός χώρος για τις ευρύτερες μνήμες και εμπειρίες του παρελθόντος, το ασυνείδητο γεννά νέες διασυνδέσεις ανάμεσα στα πραγματικά γεγονότα και τις ψευδαισθήσεις- συχνά χωρίς τη βοήθεια της μνήμης, ένα συνονθύλευμα σκέψεων, συναισθημάτων, αναμνήσεων και φαντασιώσεων.


Τελικά δεν υπάρχει μια θεωρία για τη συνείδηση- υπάρχουν συνειδήσεις στον πληθυντικό.


Αυτές οι πολύ διαφορετικές αντιλήψεις για τη συνείδηση δείχνουν τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους η συνείδηση γίνεται αντιληπτή. Η συνείδηση είναι ‘εξατομικευμένη’ αλλά επίσης σε σύνθεση με τον πολιτισμό. Είναι ιστορική, πραγματοποιείται τμηματικά, μέσω τμηματικών διασυνδέσεων. Η συνείδηση δεν είναι ‘ολόκληρη’, πραγματοποιείται μέσα από τα σύμβολα, τα ευρύτερα πλαίσια και την εμπειρία. Μπορεί να ανακαλυφθεί, όπως στην περίπτωση της ταξικής συνείδησης. Μπορεί να είναι τραυματική. Εάν είναι, σπάνια αποτελεί εμπειρία στην ολότητά της, και εάν δεν είναι, πώς μπορεί να προσδιοριστεί, να αποσυναρμολογηθεί και να συναρμολογηθεί ξανά;


Σκεπτόμενα όργανα;


Δεν είμαι η πρώτη που λέω ότι οι μετανθρωπιστές είναι καρτεσιανοί και ότι βλέπουν το μυαλό ως το σημείο της ανθρώπινης νοημοσύνης και μνήμης. Ως καρτεσιανοί θεωρούν ότι το σώμα είναι ανεπαρκές γι’ αυτές τις μεταφορές μυαλών. Όμως, σε ποιο βαθμό οι μνήμες ανήκουν στο σώμα και στο ευρύτερο πλαίσιο; Εάν εξαιρέσουμε το ευρύτερο πλαίσιο, το περιβάλλον, τα όργανα ή οι μνήμες θα υπήρχαν στο νευρικό σύστημα; Το Channel 4 πρόβαλε πρόσφατα ένα ντοκιμαντέρ με τίτλο Mindshock: Transplanting Memories? (Διανοητικό Σοκ: Μεταμόσχευση Αναμνήσεων;) Το Mindshock είχε να κάνει με ασθενείς που ένιωθαν, μετά τη μεταμόσχευση καρδιάς, ότι είχαν αναπτύξει νέες αναμνήσεις- γούστα, προτιμήσεις και συναισθήματα που ήταν διαφορετικά απ’ ό, τι πριν την εγχείρηση. Οι επιστήμονες πάντως είναι σκεπτικοί για τις δυνατότητες των οργάνων να κρατούν τις μνήμες, και πιστεύουν αντίθετα ότι στο τραύμα της μεταμόσχευσης, που συνοδεύεται από το μοναδικό συναίσθημα της επιβίωσης, οφείλονται οι όποιες ασυνήθεις ψυχολογικές διαφορές. Τίθενται, ωστόσο, ορισμένα ενδιαφέροντα ερωτήματα: Τι γίνεται αν οι μνήμες είναι ριζωμένες στα σώματα, τα όργανα, τους ιστούς, το αίμα, τα τριχοειδή αγγεία, τις φλέβες; Υπάρχουν γνωστές ψυχολογικές και πολιτισμικές διαφορές σε αυτό που είσαι εσύ -ΕΣΥ- είσαι ψηλός, άντρας ή γυναίκα, έγχρωμος, γκέι, ανάπηρος, ηλικιωμένος, νέος κλπ…λεπτές διαφορές σε ό, τι αφορά στη σύνθεση και την ψυχολογία των ατόμων. Μολονότι οι βιοχημικές σπουδές δείχνουν στους ανθρώπους τι είναι αυτό που τους κάνει ίδιους ( δηλαδή, τα όργανα, η χημική σύσταση, το αίμα), δυσκολεύονται να εξηγήσουν τι είναι αυτό που τους κάνει διαφορετικούς.


Οι εγκέφαλοι είναι παρόμοια είδη φυσικών οργάνων σε όλα τα ανθρώπινα όντα, όπως οι καρδιές, οι πνεύμονες και άλλα μέρη του σώματος. Αλλά οι διάφοροι λαοί συλλαμβάνουν και αντιλαμβάνονται τον κόσμο με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Θα βρει η επιστήμη το νευρικό σύστημα που κάνει κάποιον απ’ την Πολυνησία να πιστεύει στη θρησκεία του; Ή έναν προσκυνητή να πιστεύει ότι ο Γάγγης είναι καθαρός και ιερός, παρά τα ορατά απόβλητά του; Ή τους Ευρωπαίους να πιστεύουν ότι είναι σπουδαίοι όταν έχουν μια Μερσέντες;


Για να συνοψίσουμε (και όχι για να συμπεράνουμε, καθώς αυτή είναι μια συζήτηση σε εξέλιξη για το μέλλον και τις δυνατότητες των μελλοντικών τεχνολογιών), οι μετανθρωπιστές αφαιρούν το ευρύτερο πλαίσιο, τον πολιτισμό, την εμπειρία και τα σώματα από το όραμά τους. Αλλά χωρίς ευρύτερο πλαίσιο, πολιτισμό, εμπειρία και σώματα, τι απομένει στη συνείδηση; Στην πραγματικότητα, η επιθυμία να ‘μεταφέρεις’ ή να κάνεις ‘μεταφορά μυαλού’ υλοποιείται συνεχώς από παραγωγικά ανθρώπινα όντα. Ίσως είναι καλύτερο να προσπαθεί κανείς να είναι παραγωγικός σ’ αυτή τη ζωή, παρά να ονειρεύεται ότι θα είναι παραγωγικός στην επόμενη.

Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στα ερωτήματα που θέτει το διανθρωπιστικό κίνημα, με άλλα λόγια τις προοπτικές της ‘ανθρώπινης ανάπτυξης’, και την πολιτική δράση;

Δεν έχω ακόμη εξετάσει αυτό το ερώτημα σε βάθος, προτίθεμαι όμως να μεταφέρω, ως απλή μαρτυρία, τις εντυπώσεις μου από ένα πρόσφατο συνέδριο που έγινε στις Βρυξέλλες, στις 24 Φεβρουαρίου. Οργανωμένο από μια προέκταση του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου (STOA- Science and Technology Options Assessement- [Αποτίμηση Επιλογών Επιστήμης και Τεχνολογίας]), είχε ως θέμα: A European approach to human enhancement (Μια πανευρωπαϊκή προσέγγιση της ανθρώπινης βελτίωσης)”.


Από τα κείμενα εργασίας που μου είχαν διαβιβάσει, προέκυπτε ότι ο προβληματισμός για τον Διανθρωπισμό είχε φτάσει, εδώ και λίγο καιρό, στ’ αυτιά των υπευθύνων που βρίσκονται στην κορφή της πολιτικής ιεραρχίας. Όπως επιβεβαιώθηκε από τους παρόντες βουλευτές (τέσσερις), εκείνοι που ασχολήθηκαν με αυτά τα ζητήματα έμοιαζαν να τα αντιμετωπίζουν πολύ σοβαρά (πάλι καλά, θα πείτε).


Πιο περίεργο είναι, ίσως, ότι η λέξη ‘Διανθρωπισμός’, που όπως έχουμε δει προκαλεί αλλεργία σε ορισμένους, δεν φάνηκε να δημιουργεί πρόβλημα στις ομιλίες και στα γραπτά των ομιλητών.


Μια άλλη παρατήρηση είναι ότι οι περίπου πενήντα συμμετέχοντες- από βουλευτές του ευρωκοινοβουλίου μέχρι απλούς πολίτες, περνώντας από φιλόσοφους, κοινωνιολόγους, συγγραφείς και κάθε λογής πανεπιστημιακούς, μέλη επιτροπών ηθικής ή αντιπροσώπους ευρωπαϊκών διανθρωπιστικών οργανώσεων- ήταν όλοι ομόφωνοι για την απόρριψη, ευθύς εξαρχής, δυο ακραίων θέσεων. Οι θέσεις αυτές έχουν να κάνουν, από τη μια πλευρά, με την ιδέα της παντελούς απουσίας ελέγχου στην ανάπτυξη των τεχνολογιών NBIC (Νανοτεχνολογίες, Βιοτεχνολογίες, επιστήμες της Πληροφορίας και Γνωστικές επιστήμες). Και, από την άλλη πλευρά, με την απλή απαγόρευσή τους. Είναι βέβαιο ότι αυτές οι μαξιμαλιστικές πολιτικές επιλογές υπάρχουν, ότι έχουν τους υποστηρικτές τους, κι ακόμη ότι εκπροσωπούνται στα ευρωπαϊκά αμφιθέατρα, αλλά η εντύπωση που αποκόμισα από αυτή τη συνάντηση είναι ότι δεν μοιάζουν να είναι πλειοψηφικές.


Διαπίστωσα, επίσης, ότι στη συντριπτική πλειονότητά τους οι ομιλητές τάχθηκαν υπέρ μιας ρύθμισης για την ‘ανθρώπινη ανάπτυξη’, που να είναι εμπνευσμένη από τις ευρωπαϊκές αξίες και παραδόσεις και ειδικά από το σεβασμό της αξιοπρέπειας του ατόμου, τις ατομικές ελευθερίες και την αξία της αλληλεγγύης, που αποτελεί ίδιον του πρότυπου της Ε.Ε.


Μολονότι το κείμενο εργασίας περιείχε κάποιες αναφορές για την ιδέα μιας ‘ανταγωνιστικής’ ευρωπαϊκής κοινωνίας της γνώσης και της έρευνας, επικαλούμενο εμφανώς πολλά από τα άρθρα της Συνθήκης της Λισαβόνας, οι βασικοί όροι της γλώσσας της ευρωπαϊκής επιτροπής, εκείνοι του θριαμβευτικού νεοφιλελευθερισμού, κατά παράδοξο τρόπο απουσίαζαν. Αντίθετα, πολλοί από τους ομιλητές υπογράμμισαν τους κινδύνους που συνδέονται με την εμπορευματοποίηση των τεχνικών NBIC. Θα μπορούσε κανείς να πιστέψει πως ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι πλέον της μόδας (Φυσικά δεν μπορώ να μη σκεφτώ τον Lampedusa: Όλα αλλάζουν, για να μην αλλάξει τίποτα…)


Ένα από τα κεντρικά θέματα είχε να κάνει με το πώς μπορούμε να ορίσουμε κριτήρια που θα μας επιτρέπουν να δεχόμαστε ή να απορρίπτουμε, να νομιμοποιούμε ή να απαγορεύουμε την τάδε ή τη δείνα τεχνολογία ‘ανθρώπινης ανάπτυξης’ στις κοινωνίες μας. Στους πολιτικούς αρέσουν οι λύσεις, οι απαντήσεις. Σε τελική ανάλυση, αυτός είναι ο ρόλος τους.


Ενδιαφέρουσα είναι, επίσης, η διαπίστωση ότι οι συνομιλητές μας μοιάζουν να τοποθετούνται στην αρχή μιας διαδικασίας σκέψης. Απέχοντας πολύ ακόμη από τη νομοθέτηση, βρίσκονται σ’ ένα στάδιο όπου ρωτούν τους εμπειρογνώμονες τους, καλούν τις δεξαμενές σκέψης τους, και ρωτούν την κοινωνία των πολιτών.


Εξαίρεση αποτελεί, βέβαια, ο τομέας της βιοτεχνολογίας. Για να απαντήσουμε στα ερωτήματα που τίθενται εδώ και κάποιες δεκαετίες από τις προόδους της ιατρικά υποβοηθούμενης τεκνοποίησης ή της γενετικής, για παράδειγμα, πολλαπλασιάσαμε τις επιτροπές βιοηθικής και υιοθετήσαμε νόμους, συχνά περιοριστικούς (στη Γαλλία: ποινικοποίηση της ανθρώπινης κλωνοποίησης, απαγόρευση της πρακτικής έρευνας στο ανθρώπινο έμβρυο, περιορισμένες δυνατότητες έρευνας πάνω στα εμβρυακά βλαστικά κύτταρα (Η Γαλλία είναι τώρα δεσμευμένη, όπως κάθε πέντε χρόνια, να αναθεωρήσει τη νομοθεσία της για τη βιοηθική. Βλέπε, για παράδειγμα: http://www. etatsgenerauxdelabioethique.fr ). Αλλά ο νομοθέτης δεν μοιάζει να έχει υπολογίσει ακόμα όλες τις συνέπειες της σύγκλισης NBCI, χωρίς να αναφερθούμε σε όλες τις προοπτικές που ανοίγει ο Διανθρωπισμός.


Στο συνέδριο των Βρυξελλών, προωθήθηκαν τρεις προσεγγίσεις:


- Η πρώτη προτείνει μια ‘λελογισμένα ευνοϊκή’ προσέγγιση όλων των νέων τεχνολογιών. Αντικρούει τα επιχειρήματα εκείνων που υποστηρίζουν ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη θεραπευτική άποψη για να καθορίσουν αν μια τεχνική είναι αποδεκτή ή όχι (αποδεκτές θα ήταν μόνο οι πρακτικές που επιτρέπουν τη φροντίδα ή την υπέρβαση μιας αναπηρίας) Ευνοεί την R&D στις τεχνολογίες της ‘ανθρώπινης ανάπτυξης’, σεβόμενη ταυτόχρονα τις ηθικές αρχές της Ε.Ε.


- Η δεύτερη έχει να κάνει με μια ‘λελογισμένα περιοριστική’ προσέγγιση αυτών των τεχνικών. Προτάσσει την αρχή της προφύλαξης, την υπεράσπιση των ελευθεριών και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.


- Η τρίτη προσέγγιση είναι η ανά περίπτωση.


Από τη συζήτηση που άνοιξε το απόγευμα της διάσκεψης, συγκρατώ ότι το θέμα θεωρείται από τους συνομιλητές μας (τους πολιτικούς) πολύ ανοιχτό.


Λένε ότι προσπαθούν να βρουν ένα πλαίσιο, μια πλατφόρμα, βάση της οποίας θα αρχίσουν να οργανώνουν δημόσιες συζητήσεις και τον δικό τους προβληματισμό.


Λένε ότι επιθυμούν να εγκαταστήσουν τα εργαλεία διαβούλευσης που θα αποτελέσουν έναν πραγματικό σύνδεσμο με την κοινωνία.


Για να καταλάβουμε καλύτερα την κατεύθυνση της συζήτησης, νομίζω ότι είναι ενδιαφέρον να δούμε τις προτάσεις που έκανε το ινστιτούτο Rathenau ή το ITAS της Καρλσρούης.


Ρυθμιστικά όργανα για την ανθρώπινη ανάπτυξη


Κατά την άποψή μας, η ΕΕ θα πρέπει να αντιμετωπίσει τη ρύθμιση δυο πλευρών της ανθρώπινης ανάπτυξης: R&D για ατομικές τεχνολογίες και χρήση παρεμβάσεων που στοχεύουν στην ανθρώπινη ανάπτυξη. Προτού εφαρμόσει, σε συναπόφαση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, οποιαδήποτε πολιτική για την ανθρώπινη ανάπτυξη, η ΕΕ πρέπει πρώτα να καταγράψει πλήρως τις υπάρχουσες ρυθμίσεις για να αποφασίσει ποιες από αυτές πρέπει να αλλάξουν ή να αντικατασταθούν και σε ποια θέματα πρέπει να υπάρξουν εντελώς νέες ρυθμίσεις. Ενώ πολλές ατομικές τεχνολογίες για την ανθρώπινη ανάπτυξη αποτελούν νέο φαινόμενο, εμπίπτουν σε οικείους τομείς διαμόρφωσης πολιτικής όπως τα συστήματα ιατρικής φροντίδας, η ίση πρόσβαση στους πόρους, η αλληλεγγύη ή η ελευθερία παροχής υπηρεσιών πέρα από τα εθνικά σύνορα, πράγμα που θα διευκολύνει το έργο της ΕΕ.


Για ορισμένους από τους τομείς (όπως η πολιτική για την έρευνα ή η εσωτερική αγορά) όπου οι ρυθμίσεις πρέπει να προσαρμοστούν έτσι ώστε να λάβουν υπόψη τη χρήση τεχνολογιών για την ανθρώπινη ανάπτυξη, είναι σαφές ότι η ΕΕ είναι ο πρώτος διαμορφωτής πολιτικής. Δεν είναι ωστόσο τόσο σαφές πού τοποθετείται η ΕΕ σε σχέση με προβλήματα που η ανθρώπινη ανάπτυξη μπορεί να προκαλέσει στα συστήματα ιατρικής φροντίδας. Μολονότι αυτά τα συστήματα αποτελούν, κυρίως, εθνική υπόθεση, η ΕΕ μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να κάνει παρεμβάσεις, όπως με τη δράση που ανέλαβε για την εναρμόνιση της αγοράς σε ό, τι αφορά τις διαγνωστικές συσκευές in vitro ανά την Ευρώπη ( Οδηγία 98/79/EC). Η ΕΕ μπορεί να χρησιμοποιήσει τις οδηγίες με ανάλογο τρόπο για να επηρεάσει τις εθνικές ρυθμίσεις για πρακτικές ανθρώπινης ανάπτυξης.


Εναλλακτικά, μπορεί να βοηθήσει τους επαγγελματίες να καθιερώσουν τα δικά τους κριτήρια, υποστηριζόμενα από τις κυβερνήσεις, όπως κώδικες συμπεριφοράς και πειθαρχικές ρυθμίσεις. Οποιαδήποτε επιτυχής πολιτική για την ανθρώπινη ανάπτυξη θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνει τρόπους ελέγχου και αποτίμησης των αποτελεσμάτων των εφαρμοσμένων τεχνολογιών.


Κατά την άποψή μας, η ΕΕ έχει ένα περαιτέρω ρυθμιστικό έργο, σε σχέση με τη χρηματοδότηση της έρευνας. Και πάλι, όλες οι υπάρχουσες ρυθμίσεις πρέπει να εξεταστούν και να προσαρμοστούν για να είναι συμβατές με την επιλεγμένη στρατηγική. Με άλλα λόγια, οι κοινωνικοί και τεχνολογικοί στόχοι για τους οποίους χρηματοδοτείται η έρευνα και τα κριτήρια που πρέπει να εκπληρώνονται από όσους ζητούν χρηματοδότηση πρέπει να καθοριστούν με σαφήνεια. Η χρηματοδότηση της έρευνας πρέπει επίσης να ελεγχθεί και να αποτιμηθεί. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί σε τεχνολογίες διπλής χρήσης- τεχνολογίες σχεδιασμένες για άλλο σκοπό, αλλά που μπορούν, επίσης, να χρησιμοποιηθούν για τους στόχους της ανθρώπινης ανάπτυξης.


Θα θέλαμε να τονίσουμε ότι σε ό, τι αφορά και τις τρεις πιθανές στρατηγικές που προαναφέραμε:



* Όλες οι πολιτικές πρέπει να περιλαμβάνουν έλεγχο, διατήρηση και αποτίμηση με βάση το επιλεγμένο κανονιστικό πλαίσιο.
* Η ομάδα εργασίας ή προσωρινή επιτροπή που θα χειριστεί τη συγκεκριμένη στρατηγική πρέπει να ετοιμάσει ένα κανονιστικό πλαίσιο, το οποίο θα χρησιμεύσει ως οδηγός για τον σχεδιασμό συγκεκριμένων ρυθμίσεων, που ανταποκρίνονται σε ανάγκες και είναι εκτελεστές.
* Πρέπει να γίνουν διαβουλεύσεις με το κοινό κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του κανονιστικού πλαισίου και κατά τη διάρκεια της επακόλουθης ρυθμιστικής διαδικασίας
* Ιδιωτικές R&D εντός Ευρώπης και R&D εκτός Ευρώπης πρέπει να ελέγχονται, για να εντοπίζονται νεωτεριστικές τεχνολογίες που ενδέχεται να απαιτούν ρύθμιση.
* Η ομάδα εργασίας της ΕΕ ή η επιτροπή του Ευρωκοινοβουλίου πρέπει να εντοπίζουν τα νέα προβλήματα ( όπως το ρόλο ενημερωμένης συγκατάθεσης σε δίκες νέων τεχνολογιών) στο επίπεδο των ατομικών τεχνολογιών για την ανθρώπινη ανάπτυξη, ή της ανθρώπινης ανάπτυξης γενικά, που απαιτούν ρύθμιση και παρακολούθηση.


Συμπερασματικά, από αυτές τις ανταλλαγές προκύπτει αρκετά καθαρά ότι η πολιτική δράση δεν μπορεί να είναι παρά δειλή απέναντι στα καινούργια ερωτήματα που θέτουν οι αυξανόμενες, και ενδεχομένως ραγδαίες, τεχνολογικές πρόοδοι.


Αυτό με οδηγεί στη σκέψη ότι ο προβληματισμός θα πρέπει να προέλθει από διάφορους κύκλους. Λαμβάνοντας υπόψη τις πιο βαθιές προκλήσεις- τι θα κάνουμε με το ανθρώπινο είδος;- θεωρώ βασικό τα μέρη που θα συμμετάσχουν στο διάλογο να εκπροσωπούν ένα ευρύτερο φάσμα της κοινωνίας και όχι μόνο την επιστημονική κοινότητα, τους οικονομικούς κύκλους ή την πολιτική εξουσία.


Με ευχαρίστηση άκουσα την απάντηση που δόθηκε σε έναν πανεπιστημιακό, ο οποίος παρατήρησε ότι τα θέματα που έχουν να κάνουν με τις τεχνολογίες NBIC απαιτούν ένα επίπεδο εμπειρογνωμοσύνης που δύσκολα μεταδίδεται- ότι, αντίθετα, τα θέματα αυτά απαιτούν να υπάρχει ενημέρωση του ευρύτερου κοινού και διαβούλευση.


Πέραν τούτου, ανάμεσα στις καλές προθέσεις ορισμένων εκλεγμένων που ενδιαφέρονται για το θέμα και την πραγματική πρακτική της εξουσίας, είναι πιθανό να υπάρχει απόσταση….


Απομένει, λοιπόν, να αναρωτηθούμε πώς να αγωνιστούμε για να διασφαλίσουμε, μια ακόμη φορά, τις πιο δημοκρατικές επιλογές.


Μαζί με όλα αυτά, όμως, τίθεται ένα θέμα πιο γενικό και ίσως πιο ανησυχητικό. Λαμβάνοντας υπόψη την επιβεβαιωμένη υπόθεση για επιτάχυνση των επιστημονικών προόδων, ποια πολιτική προσέγγιση μπορεί να είναι έγκυρη; Πώς να ξέρουμε ‘τι να κάνουμε’ σε ένα πλαίσιο διαρκούς ανανέωσης των παραδειγμάτων; Πρέπει απλώς να υπολογίζουμε στη δύναμη της αδράνειας της κοινωνίας, στην ανικανότητά της να ενσωματώνει τις τεχνικές καινοτομίες στο ρυθμό που εμφανίζονται για να βρίσκει το χρόνο να ρυθμίζει και να νομοθετεί; Ή πρέπει να εφεύρουμε καινούργια πολιτικά παραδείγματα;

Ο Edi Rama, πρόεδρος του σοσιαλιστικού κόμματος Αλβανίας και δήμαρχος των Τιράνων, μιλά για την κρίση ταυτότητας της Ευρώπης. Δίνει έμφαση στην όξυνση των ανισοτήτων, δίνοντας με το παράδειγμα της νεότερης γενιάς στα Βαλκάνια που δεν έχει το δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας Ευρώπη, δεν έχει ένα αξιόπιστο εκπαιδευτικό σύστημα ή τη δυνατότητα πρόσβασης στη γνώση που οι νέοι Ευρωπαίοι απολαμβάνουν


Μια συνέντευξη στο Φίλιππο Σαββίδη και την Ελένη Χριστίδου για το Re-public


Ε: Ποια είναι η άποψή σας για το ρόλο των πολιτών σε ό, τι αφορά μια Ευρώπη με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και διαφάνεια;


Edi Rama:Πρώτα απ’ όλα, θα έλεγα ότι δεν είμαι το κατάλληλο πρόσωπο αυτή τη στιγμή για να μιλήσω γι’ αυτό το θέμα, με την έννοια ότι είμαι πολίτης ενός τμήματος της Ευρώπης που βρίσκεται ακόμη εκτός Ε.Ε. Συμπεριλαμβάνει 22 εκατομμύρια ανθρώπων στη νοτιοανατολική Ευρώπη που είναι ακόμη απομονωμένα και δεν έχουν τη δυνατότητα της ελεύθερης κυκλοφορίας, αποτελούν ακόμη μέρος του στερεότυπου της Ευρώπης για τα Βαλκάνια. Πιστεύω ότι όταν η Ευρώπη μιλάει για τα Βαλκάνια, αναφέρεται σε κάτι που δεν υπάρχει πλέον, γιατί τα πράγματα έχουν αλλάξει δραματικά από πολλές απόψεις κι όταν μιλάμε για την Ευρώπη μιλάμε για κάτι που δεν υφίσταται πλέον επειδή τα πράγματα έχουν αλλάξει δραματικά με άλλη έννοια. Η Ευρώπη χρειάζεται να αυτο-προσδιοριστεί ξανά, να ανακτήσει την έννοια του γιατί υπάρχει και να έχει ένα όραμα που βασίζεται στους πολίτες της. Έρχομαι τώρα σε αυτό που θέσατε, ότι χωρίς μια νέα, ισχυρή ευρωπαϊκή ιθαγένεια και χωρίς μια νέα, ισχυρή κοινωνική Ευρώπη δεν μπορούμε να πάμε πουθενά.


Ε: Απ’ αυτά που λέτε φαίνεται να υπάρχει μια έλλειψη γνώσης του άλλου- μεταξύ Ευρώπης και Αλβανίας.


Edi Rama:Δεν θα έλεγα ότι υπάρχει έλλειψη γνώσης, θα έλεγα ότι στην Ευρώπη υπάρχει έλλειψη πνεύματος, υπάρχει έλλειψη ψυχής. Αυτό που συμβαίνει σήμερα, στο δικό μας μέρος του κόσμου, δεν είναι μόνο πρόβλημά μας, είναι ευρωπαϊκό πρόβλημα. Το να θεωρούμε ότι δεν αφορά την Ευρώπη, είναι απλώς κυνικό. Ας μην κρυβόμαστε πίσω από τις καλές αρχές, ας πούμε ευθέως ότι η πολιτική Ευρώπη έχει χάσει πολύ έδαφος, το οποίο έχει κερδίσει, αντίθετα, η οικονομική Ευρώπη. Μ’ αυτή την έννοια, υπάρχει ένας αυξανόμενος κυνισμός, που δεν βοηθάει.


Ε: Ένα από τα κύρια ζητήματα ήταν η διεύρυνση, συμπεριλαμβανομένης της Αλβανίας και άλλων χωρών της περιοχής. Νομίζω ότι μετά την αποτυχία της Συνθήκης της Λισσαβόνας κι αυτή την κρίση στην Ευρώπη υπάρχει μεγάλη δόση σκεπτικισμού για τη διεύρυνση. Ανησυχείτε για το τι μπορεί ή δεν μπορεί να κάνει η Ευρώπη στο μέλλον, με την έννοια της ενσωμάτωσης της νοτιοανατολικής Ευρώπης;


Edi Rama:Ασφαλώς, αλλά το θέμα είναι το εξής: ο σκεπτικισμός συνδέεται πολύ με τον κυνισμό. Δεν επιλύουμε τίποτα αν δίνουμε τις απαντήσεις που δίνονται σήμερα στα προβλήματα που προκύπτουν ή αν θεωρούμε ότι η διεύρυνση είναι πρόβλημα ή ότι τα νέα κράτη- μέλη δεν είναι έτοιμα ή ότι άλλα, όπως η χώρα μας, αποτελούν ένα εν δυνάμει πρόσθετο πρόβλημα και όχι μια προστιθέμενη αξία. Αντίθετα, κάνουμε πιο βαθιά την κρίση ταυτότητας της Ευρώπης, της ευρωπαϊκής οικογένειας ως οικογένεια διαφορετικών κρατών που είναι μαζί λόγω κοινών αξιών. Οφείλουμε να αναδιαμορφώσουμε τις αξίες μας στην Ευρώπη προκειμένου να ανακτήσουμε έναν προσανατολισμό πιο πολιτικό και όχι απλώς οικονομικό- κι όταν λέω οικονομικό εννοώ τα οικονομικά συμφέροντα του παρόντος.


Ε: Τι προσδοκάτε από την Ευρώπη την επόμενη περίοδο;


Edi Rama:Πολύ ειλικρινά, δεν προσδοκώ τίποτα από την Ευρώπη. Προσδοκώ πολλά από τους Ευρωπαίους, από την ευρωπαϊκή συνείδηση και την ευρωπαϊκή ιθαγένεια, με την έννοια ότι η Ευρώπη δεν είναι απλώς μια γραφειοκρατία- ευτυχώς! Έχει κατά πολύ να κάνει με ανθρώπους, με την ελεύθερη κυκλοφορία, με στρατευμένους πολίτες και κόμματα που αναμένουν προβληματισμούς αυτού του είδους. Ασφαλώς, από διαφορετικές θέσεις υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι για να αναδειχτούν αυτοί οι προβληματισμοί. Πρόκειται όμως για κοινούς προβληματισμούς, και όταν μιλώ για την Ευρώπη έχω κατά νου τους λόγους για τους οποίους ιδρύθηκε, το πνεύμα που τη θεμελίωσε και όχι μόνο τη γραφειοκρατία, που αποτελεί αιτία απαισιοδοξίας.


Ε: Τι σκέφτεται ο μέσος Αλβανός για την Ευρώπη;


Edi Rama:Είμαστε Ευρωπαίοι και δεν υπάρχει ευρωσκεπτικισμός στην Αλβανία. Όταν δείχνω καθαρά τους προβληματισμούς μου ή την έλλειψη εμπιστοσύνης για τον τρόπο που η Ευρώπη- ή η γραφειοκρατική Ευρώπη- προσεγγίζει τα προβλήματα στην περιοχή, το κάνω ως Ευρωπαίος. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις στην περιοχή, στις χώρες που δεν είναι ακόμη μέλη της ΕΕ, δείχνουν ότι οι άνθρωποι στην Αλβανία πιστεύουν στην Ευρώπη περισσότερο απ’ όσο πιστεύουν στο Θεό. Και είμαι ένας από αυτούς. Το ερώτημα είναι τι είδος Ευρώπης θέλουμε και πόσο απέχει η Ευρώπη που θέλουμε από αυτή που έχουμε. Η Ευρώπη που θέλουμε είναι η Ευρώπη που δημιουργήθηκε από τη φαντασία μας, όχι η Ευρώπη που περιορίζει τη φαντασία μας σήμερα.


Ε: Μιλώντας για οράματα, ποιο είναι το όραμα της Ευρώπης της οποίας θέλετε να είστε μέρος και ποιο είναι το όραμά σας για την Αλβανία ως μέρος της Ευρώπης;


Edi Rama:Γενικά μιλώντας, βλέπω αυτό το όραμα στο μανιφέστο του ΕΣΚ που υιοθετήθηκε σήμερα. Δεν το λέω αυτό προς χάρη του γεγονότος ή επειδή ανήκω σ’ αυτή την πολιτική οικογένεια, που είχε τις σκοτεινές στιγμές της και αιτίες που δεν μας έκαναν περήφανους στο παρελθόν, αλλά προς χάρη της αλήθειας και αυτού που νιώθω. Αυτό το μανιφέστο είναι πραγματικά ένα ισχυρό όραμα για την Ευρώπη. Σε σχέση με την Αλβανία, θα πω ένα πολύ απλό παράδειγμα. Σήμερα ένας νέος Αλβανός έχει λιγότερη ελευθερία κίνησης από ένα νέο Βορειοκορεάτη. Το γεγονός ότι στο κέντρο της Ευρώπης δεν επιτρέπεται σε 22 εκατομμύρια ανθρώπους να κυκλοφορούν ελεύθερα κι ότι ανάμεσά τους είναι πολλοί νέοι που δεν μπορούν να ταξιδέψουν και να γνωρίσουν την Ευρώπη, δείχνει πόσο μακριά είμαστε από το ευρωπαϊκό μας όνειρο. Τι πρέπει να κάνουμε για να πλησιάσουμε αυτό το όνειρο- όχι για μας αλλά για τη νεότερη γενιά που υποφέρει, σ’ αυτό το τμήμα της Ευρώπης, επειδή δεν έχει το δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας, δεν έχει ένα αξιόπιστο εκπαιδευτικό σύστημα ή τη δυνατότητα πρόσβασης στη γνώση που οι νέοι Ευρωπαίοι απολαμβάνουν-χωρίς να αναφερθούμε στην έλλειψη δυνατότητας για ένα ασφαλές μέλλον. Αυτά τα ευρωπαϊκά προβλήματα θα έπρεπε να είναι στο τραπέζι των γραφειοκρατών της Ευρώπης, και όχι η γραφειοκρατική οδός προς την ολοκλήρωση.

Η Anna Colombo, γενική γραμματέας της σοσιαλιστικής ομάδας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αποδίδει την απομάκρυνση της Ευρώπης από τους πολίτες της σε τρεις βασικούς παράγοντες: την όλο και πιο περίπλοκη θεσμική της αρχιτεκτονική, την απουσία ιδεαλιστικού οράματος, και την επικράτηση δεξιών κυβερνήσεων σε πολλές χώρες-μέλη, στην ευρωπαϊκή Επιτροπή και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.


Μια συνέντευξη στην Ελένη Χριστίδου για το Re-public


Ε: Η πρώτη ερώτηση είναι: γιατί το ‘όχι’ στην Ε.Ε. είναι, σήμερα, πιο εύκολο από το ‘ναι’;


Anna Colombo: Πρώτα απ’ όλα, τους Ευρωπαίους πολίτες η Ευρώπη τους αφορά κάθε δευτερόλεπτο της ζωής τους. Κι αυτό είναι το πιο σημαντικό, ακόμη κι αν δεν το ξέρουν. Αυτή είναι κι η πλευρά που κάνει το όλο εγχείρημα κάπως παράλογο. Από τη μια πλευρά, η Ευρώπη ανέπτυξε τα τελευταία πέντε χρόνια έναν τρόπο παρουσίας σχεδόν σε κάθε τομέα της ύπαρξής μας. Από την άλλη πλευρά, όσο περισσότερο συμβαίνει αυτό, τόσο περισσότεροι πολίτες- για διάφορους λόγους- κάνουν πίσω. Υπάρχουν δυο αιτίες: η πρώτη, που είναι πιθανώς αντικειμενική, είναι ότι η Ευρώπη, προκειμένου να δημιουργήσει την ενιαία αγορά και άλλα εναρμονιστικά μέτρα, γίνεται όλο και πιο περίπλοκη σε ό,τι αφορά τη θεσμική της αρχιτεκτονική με αποτέλεσμα, οι πολίτες να κάνουν λίγο πίσω. Η άλλη συνδέεται με την εξέλιξη της ιδέας της Ευρώπης στη σκέψη των Ευρωπαίων ηγετών. Νομίζω ότι μέχρι πριν από μερικά χρόνια είχαμε ακόμη Ευρωπαίους ηγέτες από σημαντικά κράτη-μέλη που ήταν εξαιρετικά αφιερωμένοι προσωπικά, ιστορικά και πολιτικά στην ευρωπαϊκή οικοδόμηση. Δεν είχαμε, λοιπόν, μια Ευρώπη διαπραγματεύσεων και συμβιβασμών που συνδέονταν απλώς με πρόσθετα εθνικά συμφέροντα, αλλά μια προοπτική, μια ιδέα. Στο μυαλό των Ευρωπαίων ηγετών, η Ευρώπη σήμαινε πολύ περισσότερα από απλούς συμβιβασμούς, από το να δούνε πόσα μπορεί να κερδίσει η χώρα τους απ’ την Ευρώπη. Η τρίτη αιτία, εμφανής για μένα που είμαι σοσιαλίστρια, είναι το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η Ευρώπη, εκτός από τις θεσμικές δυσκολίες και την απουσία ιδεαλιστικού οράματος, κυβερνιέται από δεξιές κυβερνήσεις σε πολλές χώρες, στην ευρωπαϊκή Επιτροπή και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αυτή η Ευρώπη έπαψε να εκπληρώνει στόχους, από την άποψη -για να χρησιμοποιήσω το σύνθημά μας- του ‘πρώτα οι άνθρωποι’, από την άποψη του κοινωνικού προβληματισμού για τους ανθρώπους, από την άποψη του να κάνει τους ανθρώπους να νιώθουν προστατευμένοι και όχι απειλούμενοι από την ΕΕ.


Πολλοί πολίτες, που οι περισσότεροι προέρχονται από το εν δυνάμει εκλογικό σώμα μας, επειδή ανήκουν στις πιο λαϊκές κοινωνικές τάξεις που είναι πιο ευάλωτες στις χρηματοοικονομικές κρίσεις και την παγκοσμιοποίηση, δεν βρίσκουν σ’ αυτές τις δεξιές κυβερνήσεις της Ευρώπης απάντηση στα ερωτήματά τους αλλά ακόμη μεγαλύτερη απειλή. Κι αυτή είναι η αιτία που τόσο πολλοί άνθρωποι λένε όχι στην Ευρώπη.


Ε: Με αυτό απαντήσατε και στην επόμενη ερώτησή μου, που είναι: οι άνθρωποι λένε όχι στην Ευρώπη, γενικά, ή σ’ αυτή την συντηρητική, δεξιά Ευρώπη;


Anna Colombo: Αυτή είναι η πρόκλησή μας! Ανέφερα τρία επιχειρήματα. Σχετικά με το πρώτο, την περιπλοκή των θεσμών και το γεγονός ότι η Ευρώπη βρίσκεται πολύ μακριά από τους πολίτες της, οι ευθύνες ανήκουν σε όλους. Υπάρχουν ευθύνες για τους τομείς του Τύπου και της επικοινωνίας, για τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Ύστερα από τα δυο ‘όχι’ στο σύνταγμα κατάλαβαν ότι πρέπει να κάνουν μια προσπάθεια για να ‘επικοινωνήσουν’ την Ευρώπη. Υπάρχουν ευθύνες για τα ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα και νομίζω ότι εμείς, ως σοσιαλιστές, πρέπει τώρα να είμαστε πολύ σοβαροί με αυτό το θέμα. Σχετικά με το δεύτερο επιχείρημα, υπάρχουν ευθύνες για τους Ευρωπαίους πολιτικούς ηγέτες – στη δεξιά, το κέντρο και την αριστερά. Η παγκόσμια χρηματοοικονομική και οικονομική κρίση, η κλιματική αλλαγή, η ανάγκη για ένα νέο τρόπο αντίληψης για την ειρήνη στον κόσμο- υπάρχει επίσης η νίκη του Ομπάμα στις ΗΠΑ- δείχνουν ότι το μεμονωμένο έθνος-κράτος δεν μπορεί πλέον να μετρήσει καθόλου σε παγκόσμιο επίπεδο. Η συνάντηση των G-20 έδειξε πολλά πράγματα, ένα όμως πολύ καθαρά: ήταν η αρχή του τέλους των G-8, προς όφελος ενός πολύ πιο περιφερειακού κόσμου, όπου τα κράτη-μέλη μας, μόνα τους, δεν μετρούν. Κι όπου μια Ευρώπη που αποτελεί άθροισμα διαφορετικών και αντικρουόμενων εθνικών συμφερόντων δεν μπορεί να παίξει ηγετικό ρόλο. Πρέπει να επανιδρύσουμε την ιδέα της Ευρώπης, που ήταν ιδέα των ιδρυτών της. Η πρόκληση που αντιμετωπίζουμε ως σοσιαλιστές είναι να καταστήσουμε σαφές στους πολίτες ότι η Ευρώπη είναι πολιτική, μπορεί να είναι αριστερή ή δεξιά κι αυτό κάνει τη διαφορά. Υπάρχουν δυο δυνατές απαντήσεις σ’ αυτή την τάση για ‘όχι’ στην Ευρώπη. Η μια είναι αυτή στην οποία πιστεύουμε, το γεγονός ότι η Ευρώπη είναι απολύτως αναγκαία. Δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα χωρίς ευρωπαϊκή συνεργασία. Όλες οι προκλήσεις για τις οποίες συζητήσαμε, χρηματοοικονομική και οικονομική κρίση, κλιματική αλλαγή, ενεργειακή κρίση, δεν σταματούν στα σύνορα. Κατά συνέπεια, μια Ευρώπη ικανή να έχει ισχυρούς θεσμούς, να μιλάει με μια ενιαία φωνή, είναι ένα must, μια ανάγκη. Η Ευρώπη είναι μια υπέροχη ιδέα, που διευθύνεται σήμερα από τους λάθος ανθρώπους. Κι αυτή είναι η δική μας πρόκληση: να κάνουμε τους πολίτες να καταλάβουν αυτές τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος: οφείλουμε να είμαστε φιλοευρωπαίοι και οφείλουμε να κάνουμε αυτή την Ευρώπη καλύτερη, πιο αριστερή και πιο σοσιαλιστική. Αυτή είναι η πραγματική πρόκληση για τις ευρωπαϊκές εκλογές.


Ε: Υπάρχουν όμως και σοσιαλιστές ηγέτες που έχουν επιλέξει τον ευρωσκεπτικισμό ως προσανατολισμό του κόμματός τους. Αναφέρομαι πιο συγκεκριμένα στο αυστριακό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα.


Anna Colombo: Δεν θα το έλεγα ευρωσκεπτικισμό, σίγουρα όμως γίνονται υπερβολικά πολλές παραχωρήσεις στον λαϊκισμό, με τη σκέψη ότι ο λαϊκισμός μπορεί να αμφισβητηθεί στο δικό του γήπεδο. Νομίζω ότι αυτό είναι αδύνατον, ο λαϊκισμός πάντα θα νικά. Γι’ αυτό, πρέπει να είμαστε πολύ πιο σοβαροί όταν δίνουμε τις απαντήσεις μας, πρέπει να είμαστε βέβαιοι ότι οι άνθρωποι βλέπουν ποια είναι τα πλεονεκτήματά τους. Δεν λέω, βέβαια, ότι όλοι πρέπει να πιστεύουν σε ιδανικά και να μη βλέπουν τη ζωή τους να καλυτερεύει. Οι άνθρωποι, όμως, πρέπει να καταλάβουν ότι για να δουν τη ζωή τους να καλυτερεύει, πρέπει να εκχωρήσουν περισσότερα στην ευρωπαϊκή δικαιοδοσία, αλλά οπωσδήποτε με ένα άλλο είδος πολιτικής.


Ε: Νομίζετε ότι η ΕΕ ή οι θεσμοί της πρέπει να λάβουν συγκεκριμένα μέτρα για να έρθουν πιο κοντά στους πολίτες; Θα ήταν έτοιμοι για μια κοινή ευρωπαϊκή λίστα υποψηφίων για το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο; Θα βοηθούσε κάτι τέτοιο;


Anna Colombo: Θα μπορούσε να βοηθήσει, αλλά είναι λίγο πρόωρο. Θα ήταν σα να βάζαμε τη δομή πριν από τη λύση του προβλήματος. Αυτή είναι μια ιστορική στιγμή για την Ευρώπη, που οφείλεται σε όλες αυτές τις ξαφνικές αλλαγές τις οποίες πρέπει να χειριστούμε πριν αποκτήσουμε υπερεθνικές λίστες, που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν προβλήματα, γιατί το σύστημα των ευρωπαϊκών εκλογών είναι ακόμη εθνικό. Υπάρχουν πολλές χώρες, για παράδειγμα, όπου οι προτιμήσεις μετρούν. Εάν βάζατε κάποιον που προέρχεται από άλλο κράτος-μέλος -κι επομένως τελείως άγνωστο- σε μια υπερεθνική λίστα, θα μπορούσε να είναι επιζήμιο για τη λίστα σας. Πριν λοιπόν έχουμε μια υπερεθνική λίστα, την οποία θα υιοθετήσουν μόνο οι σοσιαλιστές, πρέπει να συζητήσουμε σε Ευρωπαϊκό επίπεδο για την αλλαγή του εκλογικού συστήματος. Θα ήταν καλή ιδέα αν η απάντηση στο σύνταγμα ήταν ‘ναι’.


Είδαμε ότι υπάρχει χάσμα ανάμεσα σε μας και τον κόσμο. Πρέπει να δουλέψουμε πάνω στη γεφύρωση αυτού του χάσματος πριν προωθήσουμε την ιδέα μιας ευρωπαϊκής λίστας. Νομίζω ότι πρέπει να δουλέψουμε πολύ περισσότερο πάνω στις απαντήσεις που δίνουμε. Η επόμενη νομοθετική περίοδος θα είναι η πλέον πολιτική, θα έχει να χειριστεί τουλάχιστον δυο εντελώς διαφορετικά οράματα για την Ευρώπη. Είμαι πεπεισμένη ότι εάν κερδίσουμε και μπορέσουμε να υλοποιήσουμε το όραμά μας, οι άνθρωποι στο τέλος αυτής της νομοθετικής περιόδου θα είναι πολύ πιο φιλοευρωπαίοι και θα έχουν πολύ μεγαλύτερη συνείδηση αυτού που κάνουμε. Και τότε, γιατί όχι, θα βάλουμε το επόμενο λιθάρι με τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής κοινής γνώμης, μιας ευρωπαϊκής ιθαγένειας, αφού θα έχουμε εφαρμόσει στο μεταξύ το Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και τη Συνθήκη της Λισσαβόνας.


Ε: Έχω κατά νου την κοινή γνώμη στην Ελλάδα, που ήταν για πολλά χρόνια σαφώς φιλοευρωπαϊκή, αλλά άλλαξε γρήγορα. Οι άνθρωποι έχουν την τάση να ξεχνούν πώς και πόσο πολύ ωφελήθηκαν από την Ευρώπη. Ένα παράδειγμα είναι το ευρώ, που είναι-κατά την άποψή μου- το πιο ισχυρό ευρωπαϊκό εργαλείο που είχαμε ποτέ, αλλά ακόμη και σ’ αυτή την οικονομικά δύσκολη περίοδο κανείς δεν αναφέρει σαφώς ότι χωρίς αυτό τα πράγματα θα ήταν πολύ χειρότερα.


Anna Colombo: Πρώτα απ’ όλα, η αυξανόμενη αντιδημοτικότητα της Ευρώπης στην Ελλάδα είναι ενδεικτική του γεγονότος ότι ορισμένες κυβερνήσεις δεν διστάζουν να παρουσιάζουν την Ευρώπη ως πηγή όλων των αρνητικών πραγμάτων. Όταν πρέπει να μειώσουν τον προϋπολογισμό για οποιαδήποτε αιτία ή να πάρουν οποιαδήποτε μη δημοφιλή απόφαση, δεν διστάζουν να πουν ότι το κάνουν λόγω της Ευρώπης. Από την άλλη πλευρά, η ίδια κυβέρνηση δεν εξηγεί επαρκώς ότι ένα μεγάλο μέρος της ανάπτυξης στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, κατέστη δυνατή κυρίως μέσω της αλληλεγγύης της Ευρώπης, μέσω των διαρθρωτικών ταμείων, μέσω ενός αριθμού αποφάσεων. Αποσιωπά, ακόμη, τις κοινές μας προσπάθειες για την καταπολέμιση της κλιματικής αλλαγής και την αλληλεγγύη που δείχνουμε απέναντι στην Ελλάδα, που υποφέρει λόγω των πυρκαγιών και των επιδράσεων της κλιματικής αλλαγής. Υπάρχει αυτή η παθητικότητα από μέρους των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων αλλά, ακόμη χειρότερο, υπάρχουν μερικοί που λαϊκίστικα χρησιμοποιούν την Ευρώπη, κατηγορώντας την για όλα τα κακά και αποδίδοντας στους ίδιους όλα τα καλά που η Ευρώπη κάνει για τη χώρα τους. Αυτό πρέπει να σταματήσει κι ο κόσμος πρέπει να το συνειδητοποιήσει.


Το γεγονός ότι η κοινή γνώμη στην Ελλάδα, που ήταν πάντα μια πολύ φιλοευρωπαϊκή χώρα, αλλάζει, πρέπει να μας ανησυχήσει.


Στο θέμα του ευρώ είναι ιδιαίτερα δύσκολο να απαντήσει κανείς. Οι άνθρωποι υπέφεραν, ιδίως σε ορισμένες χώρες, μετά την εφαρμογή του ευρώ, όχι λόγω του ίδιου του ευρώ, αλλά λόγω των καταχρήσεων του ιδιωτικού τομέα, του λιανικού εμπορίου ή της ανεπάρκειας των μηχανισμών ελέγχου. Σε κάποιες άλλες χώρες τα πράγματα πήγαν καλύτερα. Θα ήθελα να πω δυο πράγματα: το πρώτο, ότι είναι πολύ δύσκολο για τους ανθρώπους να δουν αναδρομικά τι θα είχε συμβεί, ιδιαίτερα σε χώρες με αδύναμη οικονομία, χωρίς το ευρώ. Το 1988, ένας οικονομολόγος, ο Paolo Cechini, συνέθεσε μια έκθεση με τίτλο ‘Το κόστος της μη Ευρώπης’, για να προωθήσει την ιδέα της ενιαίας αγοράς. Ήταν ένα ερέθισμα για να καταλάβει κανείς ποιο θα ήταν το κόστος του μη ευρώ, ειδικά τώρα που το ευρώ μας προστάτευσε. Είναι πολύ εύκολο να το αντιληφθούμε: αρκεί να συγκρίνουμε την Ελλάδα με την Ουγγαρία. Τότε βλέπουμε ότι δεν ήταν μόνο οι τράπεζες που πτώχευσαν στην Ουγγαρία, αλλά μια σειρά από χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και επιχειρήσεις, λόγω του νομίσματός τους που ήταν υποτιμημένο και βαλλόμενο.


Για να χρησιμοποιήσουμε ένα άλλο παράδειγμα, είναι πολύ σημαντικό να εξηγήσουμε στον κόσμο πώς, μερικές φορές, με το να εγκαταλείψουμε την εθνική μας κυριαρχία σε ένα τομέα, μπορούμε να την ανακτήσουμε ξανά σε έναν άλλο. Χρησιμοποιώ πάντα το ίδιο παράδειγμα: όταν ο Θαπατέρο κέρδισε τις εκλογές για πρώτη φορά, στην Ισπανία, έκανε αυτό που είχε υποσχεθεί και απέσυρε τα ισπανικά στρατεύματα από το Ιράκ. Χωρίς το ευρώ, θα είχε καταστραφεί από τις ΗΠΑ, γιατί η πεσέτα ήταν ιδιαίτερα ευάλωτη. Όταν ο ισπανικός λαός αποφάσισε να μπει στην ευρωζώνη εγκατέλειψε την κυριαρχία του σε σχέση με το νόμισμά του, αλλά κατέκτησε την τεράστια δύναμη να αποφασίζει για την εξωτερική πολιτική του.


Βέβαια, όταν μιλάμε για το ευρώ πρέπει να πούμε τι κάναμε μ’ αυτό το νόμισμα, που είναι μόνο το ένα πόδι κάποιου πράγματος που μας το πούλησαν ως οικονομική και νομισματική ένωση. Περπατάμε τώρα με το ένα πόδι- το νομισματικό- και το άλλο, το οικονομικό, δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Είναι λοιπόν πολύ βασικό για την Ευρώπη να έχει συντονισμένη οικονομική, προϋπολογιστική ή βιομηχανική πολιτική για να κερδίσει το στοίχημα και να δημιουργήσει μια συνέργεια, όπου ένα κι ένα δεν κάνουν δύο αλλά τρία, τέσσερα, πέντε…..Μπορούμε πραγματικά να δούμε ότι κάθε ευρώ που ξοδεύουμε στην Ισπανία για την εκπαίδευση, θα έχει κατά κάποιο τρόπο θετική επίδραση στη Δανία ή αντίστροφα. Μπορούμε να το αποδείξουμε, και ο ρόλος των δεξαμενών σκέψης σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να είναι πολύτιμος για να αποδείξουμε συσχετισμούς αυτού του είδους, επειδή επιστημονικά μπορούν να αποδειχτούν. Επομένως, η απάντηση στην ερώτησή σας για το ευρώ είναι η ακόλουθη: τώρα πρέπει επιτέλους να δώσουμε στην ευρωπαϊκή οικονομική και νομισματική ένωση το άλλο της πόδι.


Θα ήθελα να προσθέσω ότι οι Έλληνες, όπως και οι Ιταλοί, οι Ισπανοί ή οι Πορτογάλοι, υπήρξαν εργάτες που ταξίδεψαν πολύ στην Ευρώπη. Βίωσαν τη μη Ευρώπη: τα διαβατήρια, τη μη αναγνώριση των δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης, καταχρήσεις και δυσκολίες. Ίσως οι άνθρωποι να το έχουν ξεχάσει, αλλά εκείνοι οι εργάτες που προήλθαν από φτωχές χώρες ήταν κατά κάποιο τρόπο οι πρωτοπόροι αυτού που χτίσαμε και θα ήταν οι πρώτοι που θα έλεγαν ‘χάρη στην Ευρώπη δεν έχουμε πια σύνορα, έχουμε κοινό νόμισμα, έχουμε αμοιβαία αναγνώριση των δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης…’ Τα πράγματα δεν είναι τέλεια, μένουν πολλά ακόμη να γίνουν, αλλά η καλύτερη απάντηση σ’ αυτό είναι ότι πρέπει να κοιτάμε μπροστά και όχι πίσω.


Ε: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η σημερινή άρνηση απέναντι στην Ευρώπη δεν είναι μόνο αποτέλεσμα του λαϊκισμού και των άλλων παραγόντων που αναφέρατε, αλλά επίσης του γεγονότος ότι η Ευρώπη δεν έχει-μέχρι σήμερα- ανταποκριθεί στις προσδοκίες που δημιούργησε στους πολίτες της;


Anna Colombo: Θυμάμαι ακόμη ότι στην αρχή της δεκαετίας του 1990 η Ευρώπη θεωρείτο από τους Ευρωπαίους πολίτες και εργαζόμενους ως δίκτυ ασφαλείας. Ήταν εκείνα τα χρόνια που προσπαθούσαμε να ολοκληρώσουμε τη νομοθεσία για την εργασία, τις εργασιακές συνθήκες, τη συμμετοχή των εργαζομένων, όλα εκείνα τα εκπαιδευτικά σχήματα: Erasmus, Leonardo, τα δικαιώματα μειονοτήτων, την εφαρμογή της γεωγραφικής συνοχής με τα διαρθρωτικά ταμεία…Ύστερα άρχισε η παρακμή. Υπήρξε κάποια στιγμή που όλες αυτές οι ιδέες αναστήθηκαν με τη Στρατηγική της Λισσαβόνας, τότε που στην εξουσία βρίσκονταν κυρίως κεντροαριστερές κυβερνήσεις. Έπειτα όμως, το 2003, με τον Αθνάρ και τους λοιπούς δεξιούς ηγέτες, άρχισαν να αλλάζουν σταδιακά οι κυβερνητικές πολιτικές και τα πράγματα χειροτέρευσαν. Κυριάρχησε μια πολύ νεοφιλελεύθερη και συντηρητική ιδέα του οικονομικού μοντέλου ανάπτυξης. Εκείνη την εποχή, η κυρίαρχη σκέψη ήταν ότι ο μόνος τρόπος ανταγωνισμού σε διεθνές επίπεδο δεν είχε να κάνει με την ποιότητα ή με την έμφαση στους ανθρώπινους πόρους ή την κοινωνική ασφάλιση ως μοχλούς ανάπτυξης. Αποφάσισαν απλώς να καταπολεμήσουν την παγκοσμιοποίηση σε επτά αναδυόμενες χώρες με τα δικά τους τα όπλα: πολύ φτηνά εργατικά χέρια, ανταγωνισμός στα βασικά κόστη αντί για εκσυγχρονισμό και οικοδόμηση της περίφημης κοινωνίας της γνώσης. Τώρα, μας είπαν, θα γίνουμε πρωταθλητές του κόσμου. Επέλεξαν να ξεπετάξουν τα δικαιώματα, πράγμα που ήταν επιζήμιο για την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης, για τους εργαζόμενους, για τις συνδικαλιστικές ενώσεις και για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κυρίως όμως ήταν εντελώς επιζήμιο για την αξιοπιστία της Ευρώπης στα μάτια των πολιτών της, γιατί άρχισαν να τη βλέπουν ως απειλή και όχι πια ως δίκτυ ασφαλείας, που θα τους προστάτευε από τον πόλεμο παρέχοντας ειρήνη, δημοκρατία και ένα κοινό ευρωπαϊκό έδαφος για μια ευρωπαϊκή κοινωνική οικονομία της αγοράς.


Ε: Νομίζετε ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες πιστεύουν ότι η Ευρώπη είναι ένα σχέδιο που ταιριάζει περισσότερο στις επιχειρήσεις, που διαθέτουν τους πόρους για να χρησιμοποιήσουν όλες τις δυνατότητες που τους προσφέρονται (του λόμπινγκ συμπεριλαμβανομένου) παρά στους ‘απλούς’ πολίτες;


Anna Colombo: Δεν νομίζω ότι έχει σχέση με το λόμπινγκ. Νομίζω ότι αυτό που πρέπει να πιστεύουν οι πολίτες είναι ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι ο ισχυρότερος θεσμός που τους προστατεύει. Με την ευκαιρία, εγκρίναμε πρόσφατα έναν πολύ ισχυρό κανονισμό κατά των λόμπις. Ασφαλώς, αυτό που είδαν στις χώρες τους- ειδικά εκείνοι που είχαν δεξιές κυβερνήσεις – και στην Ευρώπη είναι ότι, ως απάντηση στην ανάπτυξη, κυριάρχησε η ελεύθερη αγορά και το ‘laissez-faire’. Είναι σαφές ότι το ‘laissez-faire’ και η πλήρης απορρύθμιση ευνοεί τις επιχειρήσεις. Αυτό όμως που αντιμετωπίζουμε σήμερα με την χρηματοοικονομική κρίση είναι στην πραγματικότητα κάτι πολύ πιο βαθύ. Είναι η μάχη μεταξύ της πραγματικής οικονομίας, όπου η ποιότητα των ανθρώπινων πόρων, η εκπαίδευση και οι καλές συμβάσεις μεταξύ συνδικαλιστικών ενώσεων και εργοδοτών, η κοινωνική ασφάλιση κλπ είναι ο μοχλός για την ανάπτυξή μας και της χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας, που δεν σεβάστηκε καθόλου την πραγματική οικονομία. Το χρήμα τοποθετήθηκε σε ένα είδος παράλληλου κόσμου της ‘κερδοσκοπίας για την κερδοσκοπία’, για να κερδίσουν εύκολο χρήμα από το τίποτα, όταν όλο αυτό το χρήμα θα έπρεπε να χρηματοδοτήσει τη μεγάλη βιομηχανία, αλλά και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τον ιστό της νέας τεχνολογικής και νεωτεριστικής ανάπτυξης στην Ευρώπη. Οι νέοι θα μπορούσαν να δημιουργήσουν, εκεί όπου τα πανεπιστήμια θα μπορούσαν να προωθήσουν την εφαρμογή της Στρατηγικής της Λισσαβόνας. Αυτό δεν έγινε δυνατό, και εξαιτίας της χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας. Αυτή είναι η αιτία που από τις αρχές του 2000 εργαστήκαμε ως σοσιαλιστική ομάδα και σοσιαλιστικό κόμμα για να καταγγείλουμε αυτή την κατάσταση της χρηματοοικονομικής αγοράς, να τη σταματήσουμε και να επιστρέψουμε στη χρηματοδότηση της πραγματικής οικονομίας. Κανένας δεν μας άκουσε. Ακόμη και ο Σαρκοζί, που είναι τώρα ο πρωταθλητής της ‘μεγάλης επιστροφής του κράτους’, όταν του ζητήσαμε στις αρχές της γαλλικής προεδρίας της ΕΕ να θέσει αυτό το θέμα στις πρώτες προτεραιότητές του, δεν ήξερε για τι πράγμα μιλούσαμε.


Οφείλουμε να είμαστε φιλοευρωπαίοι, αλλά για μια άλλη Ευρώπη, την Ευρώπη που θέλουμε.


Συμπερασματικά, νομίζω ότι αντλήσατε πολλά από τη συζήτηση που έγινε αυτές τις μέρες σχετικά με το τι προσπαθούμε να κάνουμε- και νομίζω ότι είμαστε πραγματικά στην πρωτοπορία. Τα πράγματα αλλάζουν ταχύτατα, εξαιτίας της κρίσης και όλων των προκλήσεων που αντιμετωπίζουμε. Πρέπει να κάνουμε δυο πράγματα ταυτόχρονα: η πολιτική δεν μπορεί να μείνει πίσω και η πολιτική πρέπει να είναι κατάλληλη. Σ’ αυτά τα δυο σημεία διακυβεύεται το μέλλον της δημοκρατίας μας και όχι μόνο το μέλλον της Ευρώπης. Το πρώτο σημείο είναι ότι για τους πολίτες η πολιτική – η καλή πολιτική που νοιάζεται γι’ αυτούς- πρέπει να γίνει ξανά ‘ο κυρίαρχος του παιχνιδιού’. Είναι εμφανές ότι τα τελευταία χρόνια πολιτική και αγορά δεν συμβάδισαν – η καλύτερη πολιτική ήταν ν’ αφήνουν την αγορά ήσυχη….


Ε: Υπήρξαν και σοσιαλιστές που δεν αντιστάθηκαν στον πειρασμό…


Anna Colombo: Απολύτως. Τώρα, λοιπόν, που είμαστε πάλι στη θέση του οδηγού πρέπει να κερδίσουμε την πνευματική μάχη και όχι μόνο την οικονομική. Το πρόβλημα είναι ότι από τη στιγμή που βάζουμε την πολιτική στο επίκεντρο, πρέπει να δώσουμε απαντήσεις. Εάν δεν το κάνουμε, το χειρότερο δεν θα είναι ότι θα χάσουμε την ευρωπαϊκή εκλογή, αλλά ότι θα αφήσουμε το πεδίο ελεύθερο στον λαϊκισμό και άλλες δυνάμεις που δεν έχουν καμιά σχέση με τη δημοκρατία. Αυτή είναι μια τεράστια πρόκληση….και κίνδυνος. Όπως πολλοί άνθρωποι είπαν, το 1929 το σενάριο ήταν παρόμοιο, αλλά η σοσιαλδημοκρατία δεν κέρδισε και όλοι ξέρουμε τι έγινε μετά, ειδικά στην Ευρώπη. Πρέπει λοιπόν να προσέξουμε πάρα πολύ.


Το δεύτερο σημαντικό πράγμα είναι ότι αυτή η κρίση μπορεί να δώσει μια πολύ πιο ισχυρή Ευρώπη, από την άποψη των πολιτικών και των θεσμών, ή μπορεί να είναι επιζήμια για την Ευρώπη και να μας πάει πίσω σε ένα είδος διακυβερνητικότητας , όπου τα κράτη-μέλη και οι κυβερνήσεις παίρνουν όλες τις αποφάσεις και οι άλλοι θεσμοί δεν μετρούν καθόλου. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να ενισχύσουμε τον ευρωπαϊκό συντονισμό και τους θεσμούς, γιατί διαφορετικά θα έρθει το τέλος της Ευρώπης.


Το τελευταίο, κατά την άποψή μου, είναι ότι η χρηματοοικονομική κρίση και η δημιουργία του FEPS (Foundation for European Progressive Studies- Ίδρυμα Ευρωπαϊκών Προοδευτικών Σπουδών) αποτελούν μια απίστευτη σύμπτωση. Οι δεξιές κυβερνήσεις προσπαθούν να θεραπεύσουν τώρα την χρηματοοικονομική κρίση, το κάνουν λιγότερο ή περισσότερο καλά, σε μερικές περιπτώσεις τις στηρίζουμε κιόλας, αλλά αυτό δεν φτάνει για να εμποδίσουμε να συμβούν ξανά τα ίδια πράγματα. Αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι δυο ή τρεις ρυθμίσεις ακόμα, αλλά μια συνολική, ριζοσπαστική, επαναστατική αλλαγή στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την οικονομία και την κοινωνία μας. Και συνεπώς χρειαζόμαστε μια ισχυρή πνευματική προσπάθεια, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, εάν είναι δυνατόν μαζί με τους Δημοκρατικούς στις ΗΠΑ, που θα ήταν πολύ καλή για τον πλανήτη, ή με τους Βραζιλιάνους, τους Ινδούς…Αυτό που έχει σημασία είναι να βάλουμε μαζί οικονομολόγους, κοινωνιολόγους και διανοούμενους. Πρέπει να κερδίσουμε την πνευματική μάχη, όχι μόνο την οικονομική. Πρέπει να σταματήσουμε αυτούς τους ανθρώπους χρησιμοποιώντας μια συγκεκριμένη γλώσσα. Πρέπει να σταματήσουμε να είμαστε αμυντικοί. Πρέπει να σταματήσουμε να πέφτουμε στην παγίδα και να έχουμε έναν μόνο τρόπο σκέψης για τα πράγματα.

Η ιδέα πίσω από την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η κοινή αναγνώριση των ίδιων αξιών και των ίδιων αρχών. Οι αξίες αυτές- ελευθερία, δημοκρατία, κυριαρχία του νόμου, σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ισότητα- αναγνωρίζονται, επίσης, από τα συντάγματα των κρατών- μελών και έχουν δημιουργήσει έναν ισχυρό δεσμό μεταξύ των διαφόρων χωρών και λαών ως μέρος του μοναδικού ιστορικού προγράμματος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Είναι μη διαπραγματεύσιμες και μας βοηθούν στη διατήρηση της ειρήνης, της σταθερότητας και της δημοκρατίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το πεδίο του ορισμού τους θα είναι πάντοτε το ίδιο. Οφείλουμε να αναθεωρούμε συνεχώς τον ορισμό αυτών των αξιών για περισσότερη δημοκρατία, αλληλεγγύη και ισότητα, έτσι ώστε με τη σειρά τους να φέρουν μεγαλύτερη ενότητα.


Σήμερα, η αναζήτηση ενός κοινού ορισμού για τις ευρωπαϊκές αξίες είναι αντιμέτωπη με σοβαρές προκλήσεις. Πρώτον, με τις υπάρχουσες φυσικές διαφορές στην Ευρωπαϊκή Ένωση: διαφορετικά πολιτισμικά και ιστορικά υπόβαθρα, διαφορετικές γλώσσες, γεωγραφικές διαφορές- για να αναφέρουμε μόνο ορισμένες. Τα διευρυμένα ανατολικά σύνορα έχουν ήδη φέρει μια εντελώς νέα ερμηνεία και αντίληψη των ίδιων αρχών και η προγραμματισμένη μελλοντική διεύρυνση θα φέρει περαιτέρω επανεξέταση της ταυτότητάς μας. Από την άλλη πλευρά, η σύνθεση και η δομή της Ευρωπαϊκής Ένωσης μεταβάλλονται με τρομερή ταχύτητα, όπως άλλωστε η ισορροπία των δυνάμεων και η διεθνής σκηνή. Η οικονομική, επισιτιστική και ενεργειακή κρίση μας δείχνει ότι χρειάζεται μια νέα, περιεκτική και προοδευτική Παγκόσμια Συμφωνία σε μακροπρόθεσμη βάση.


Οι προκλήσεις αυτές μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσα από έναν γνήσια ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο σε έναν γνήσια ευρωπαϊκό χώρο. Μόνο αυτό μπορεί να εγγυηθεί μια πραγματική ανταλλαγή στην πορεία της αναζήτησης ενός κοινού ορισμού, διαφορετικά οι παράλληλοι διάλογοι θα οδηγήσουν μάλλον σε περαιτέρω αποκλίσεις παρά σε ενότητα. Ένας γνήσια ευρωπαϊκός δημόσιος διάλογος με ενεργή συμμετοχή των πολιτών από όλα τα κράτη- μέλη μπορεί να δημιουργηθεί μόνο αν υπάρχουν διεθνικά, πραγματικά ευρωπαϊκά θέματα, απομονωμένα από το εθνικό τους πλαίσιο. Μ’ αυτό τον τρόπο, ο δημόσιος διάλογος μπορεί να προωθηθεί σε ένα υψηλότερο, ευρωπαϊκό, επίπεδο. Μπορεί να γίνει μέσα από ήπια νομικά όργανα, αλλά για μια πραγματική αλλαγή η συγκεκριμένη πολιτική δράση είναι απαραίτητη για να παρακινήσει τους πολίτες. Προκειμένου να αυξηθεί η συμμετοχή από τη βάση προς τα πάνω και να επιτευχθεί μια μεγαλύτερη εμπλοκή των συμμετεχόντων στην περαιτέρω ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, το πρώτο βήμα είναι να αλλάξουν τα νομικά θεμέλια των ευρωεκλογών και να γίνουν αληθινά ευρωπαϊκές. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την προώθηση διασυνοριακών υποψηφιοτήτων στις ευρωεκλογές και την υποστήριξη της ανάπτυξης των ευρωπαϊκών πολιτικών οικογενειών σε πραγματικά ευρωπαϊκά κόμματα. Ένα τέτοιο βήμα θα είχε μεγάλη επιρροή στη δημιουργία ενός γνήσια ευρωπαϊκού χώρου, καθώς θα μετέτρεπε τελικά το επίπεδο του δημόσιου διαλόγου από εθνικό σε ευρωπαϊκό. Από τη μια πλευρά, θα μείωνε το δημοκρατικό έλλειμμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Από την άλλη πλευρά, η αναζήτηση ενός ορισμού για τις ευρωπαϊκές αξίες δεν θα αποτελούσε συνάθροιση 27 διαφορετικών διαλόγων, που θα δημιουργούσε ακόμα περισσότερη διαίρεση. Θα γινόταν, τελικά, ένας πραγματικά διασυνοριακός διάλογος, που θα βοηθούσε στην καλύτερη κατανόηση των άλλων πολιτισμικών και ιστορικών υπόβαθρων. Η βελτιωμένη κατανόηση αποτελεί βασικό παράγοντα για περισσότερη ενότητα και ολοκλήρωση. Η δημιουργία γνήσια ευρωπαϊκών εκλογικών καταλόγων θα έδινε, πιθανώς, ώθηση στη συμμετοχή των πολιτών στις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καθώς σε τελική ανάλυση θα ήταν σαφές ότι δεν θα επρόκειτο για μια ακόμη εθνική εκλογή με εθνικούς υποψήφιους και εθνικά θέματα, αλλά ότι, αυτή τη φορά, η ψήφος τους θα μπορούσε να κάνει τη διαφορά, σε σχέση με τον ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο, σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η διαδικασία ολοκλήρωσης, που εξακολουθεί να θεωρείται σαν ένας μηχανισμός που διευθύνεται από τις ελίτ, θα μετατρεπόταν σε ένα πιο δημοκρατικό σύστημα, ικανό να επικεντρωθεί σε ζητήματα που αφορούν όλους τους Ευρωπαίους πολίτες.


Πέρα από τη συγκεκριμένη πολιτική δράση και την ανάγκη δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού δημόσιου χώρου με τη βοήθεια γνήσια ευρωπαϊκών εκλογών, οι ευρωπαϊκές δεξαμενές σκέψης θα είχαν μεγάλη επιρροή και θα αποτελούσαν μια ενωτική δύναμη στην πορεία της αναζήτησης για αναγνώριση και προώθηση των ευρωπαϊκών αξιών. Αυτές οι δεξαμενές σκέψης είναι οι ήπιες δυνάμεις της Ευρώπης, εκκολαπτήρια για νέες, προοδευτικές ιδέες, βασικές για την αντιμετώπιση των σημερινών προκλήσεων που έχουν να κάνουν με τη δημιουργία μιας καλύτερης κοινωνίας, βασισμένης σε ευρωπαϊκές κοινές αξίες. Η δημοκρατία και η ενεργή συμμετοχή δεν μπορούν να επιβληθούν σε ένα κράτος -μέλος μέσα από θεσμούς, πρέπει να αναπτυχθούν σύμφωνα με τις επιθυμίες των πολιτών. Οι δεξαμενές σκέψης έχουν δυο κύρια καθήκοντα προκειμένου να εκπληρώσουν τον ενωτικό ρόλο τους σε έναν ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο που αναζητεί κοινές αξίες και αποτελεί γέφυρα μεταξύ των πολιτών και των ευρωπαϊκών θεσμών. Πρώτα απ’ όλα, σε συνεργασία με τους πολίτες και τους ερευνητές, πρέπει να βρουν νέους τρόπους σκέψης και να δώσουν τα απαραίτητα ερεθίσματα στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, προκειμένου να τους κάνουν να αλλάξουν τον τρόπο λειτουργίας τους και να τους επηρεάσουν έτσι ώστε να αναλάβουν πολιτική δράση για την εγκαθίδρυση ενός ευρωπαϊκού κοινού χώρου. Η δράση τους θα συμβάλει καθοριστικά στην εφαρμογή αυτού του στόχου και θα φέρει τους ευρωπαϊκούς θεσμούς πιο κοντά στους πολίτες τους. Σήμερα, έχουν έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην προώθηση των προαναφερθέντων διασυνοριακών υποψηφιοτήτων στις ευρωπαϊκές εκλογές. Δεύτερον, πρέπει επίσης να λάβουν μέρος στη διαδικασία να φέρουν τους πολίτες πιο κοντά στους θεσμούς, με φρέσκιες ιδέες στον πυρήνα της δράσης τους, και να βρουν τρόπους να αυξήσουν τη συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, από τη βάση προς τα πάνω, δίνοντας κίνητρα στους πολίτες για να συμμετάσχουν ενεργά σε έναν πραγματικά ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο. Πρωτοβουλίες όπως το πρόγραμμα ‘Η Ευρώπη και η Ανανέωση της Σοσιαλδημοκρατίας’ (Εurope and the Renewal of Social Democracy’) του Ιδρύματος για Ευρωπαϊκές Προοδευτικές Σπουδές ( Foundation for European Progressive Studies- FEPS) έχουν, από αυτή την άποψη, ιδιαίτερη σημασία. Καθώς όλοι οι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να λάβουν μέρος στις διαβουλεύσεις, αυτά τα προγράμματα συμβάλλουν στην επίτευξη μιας πραγματικά ευρωπαϊκής ενότητας και συναίνεσης μέσα από την πορεία ενός διασυνοριακού δημόσιου διαλόγου που στοχεύει στον ορισμό των κοινών αξιών.


Η διαδικασία αναγνώρισης και προώθησης κοινών ευρωπαϊκών αξιών ενέχει ασφαλώς τον κίνδυνο της δημιουργίας μεγαλύτερης διαίρεσης, εάν η διαδικασία αυτή δεν είναι γνήσια ευρωπαϊκή. Συμπερασματικά, δυο πράγματα είναι βασικά αν θέλουμε να αποφύγουμε περισσότερες διαιρέσεις στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να διασφαλίσουμε ότι η αναζήτηση ενός ορισμού για τις ευρωπαϊκές αξίες θα έχει ενωτικό αποτέλεσμα στη διαδικασία ολοκλήρωσης. Πρώτον, πρέπει να υπάρξει συγκεκριμένη πολιτική δράση και νομικές αλλαγές για να γίνουν οι ευρωεκλογές πραγματικά ευρωπαϊκές, με τη βοήθεια μιας λίστας διασυνοριακών υποψηφιοτήτων για τις εκλογές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Δεύτερον, οι δεξαμενές σκέψης πρέπει να ενσωματωθούν περισσότερο στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα και η εμπειρία τους, η εμπειρογνωμοσύνη τους και τα ερεθίσματα σκέψης που δίνουν να χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία ενός γνήσια ευρωπαϊκού δημόσιου χώρου.


* Το κείμενο γράφτηκε με την συμβολή των Elija Adomelyte και Judit Tánczos

Είναι κοινώς αναγνωρισμένο ότι το ιδανικό της δημοκρατίας σε σχέση με την ελληνική πόλι, όπου ένα άτομο μπορεί να μετάσχει άμεσα στη λεπτομερή λήψη πολιτικών αποφάσεων, δεν είναι επιθυμητό ούτε πραγματοποιήσιμο στις σημερινές πολύπλοκες μαζικές κοινωνίες (Hardin 1999:29). O Max Weber εξήγησε ότι ‘η σύγχρονη οργάνωση των δημοσίων υπηρεσιών (…) διαχωρίζει την επίσημη δραστηριότητα από τη σφαίρα της ιδιωτικής ζωής’ (σ. 975). Το γεγονός όμως ότι μια πλειονότητα εθελοντικών οργανώσεων πολιτών αντιπροσωπεύει μια πλειονότητα απόψεων και χρησιμεύει ως κοινωνικός φρουρός στο δημοκρατικό σύστημα θεωρείται ως το πλέον ουσιώδες για μια υγιή φιλελεύθερη κοινωνία, σύμφωνα με τον Tocqueville. (σσ. 106-119).


Το δημοκρατικό ιδανικό της δημόσιας συμμετοχής παραμένει η κατευθυντήρια αρχή μας για την κριτική της κοινωνικής μετεξέλιξης. Στις συζητήσεις των τελευταίων δεκαετιών, εκφράστηκαν ισχυροί προβληματισμοί για τη μεταμόρφωση και την παρακμή της σφαίρας μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου βίου (βλέπε π.χ. Habermas 1965, Sennet 1976, Putnam 2000).


Ιδίως στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι κριτικές για ‘δημοκρατικό έλλειμμα’ καθώς και Offenlichkeitsdefizit (έλλειμμα στη δημόσια σφαίρα) τράβηξαν την προσοχή πολλών συγγραφέων-το πρώτο εμφανίζεται πιο συχνά στις συζητήσεις της ΕΕ από το δεύτερο (Gerhards 2001, Follesdal& Hix 2005, Moravcik 1998, Zweifel 2002 κλπ). Ενώ οι θεσμοί της ΕΕ έμοιαζαν όλο και πιο ανεύθυνοι και αδιαφανείς, οι Βρυξέλλες εξελίχθηκαν στην ευρύτερη νησίδα λόμπινγκ στον κόσμο (Mazey& Richardson, 2003: 211). Ως πρωτεύουσα του πιο προχωρημένου πειράματος μεταφοράς κυριαρχίας ανά τον κόσμο, έγιναν ο παράδεισος των πολύ ευπρόσδεκτων ομάδων συμφερόντων, που εκπροσωπούν εθνικά και περιφερειακά συμφέροντα καθώς και υπερεθνικά συμφέροντα σε διάφορους τομείς ( Dinan 1994:278, Mazey & Richardson 2003: 219). Ειδικότερα, τα μέλη του Κοινοβουλίου και η Κομισιόν είναι ιδιαίτερα δεκτικοί –και συχνά βασίζονται στην πληροφόρηση που παρέχεται από τις ομάδες των λόμπι. Έχει υποστηριχτεί ότι ‘{το άμεσο λόμπινγκ των θεσμών της ΕΕ αποτελεί σημαντικό μέρος της διαδικασίας λήψης αποφάσεων μέσα στην Ένωση, αυξάνοντας την αυτονομία της ΕΕ έναντι των συμφερόντων των κρατών-μελών’ (σ. 44). Την ώρα που οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί μοιάζουν να είναι εντελώς αποσυνδεδεμένοι από τη διαμόρφωση πολιτικής στο ερημητήριο των Βρυξελλών, οι λομπίστες και οι δημόσιοι υπάλληλοι έχουν επίσημες συναντήσεις ή συναντιούνται αυθόρμητα στα καφέ και στα γυμναστήρια για να ανταλλάξουν πληροφορίες.


Μπορεί λοιπόν κάποιος να υποστηρίξει ότι η διάκριση του Weber μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού βίου είναι κάπως ασαφής κι ότι το λόμπινγκ διαφθείρει ή ότι τα λόμπι είναι ένα είδος πρωτότυπης μορφής της ευμετάβλητης κοινωνίας των πολιτών στην ΕΕ. Έναντι του γεγονότος ότι η ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα είναι στα μάτια πολλών σχεδόν ανύπαρκτη, ο τελευταίος αυτός ισχυρισμός χρειάζεται περαιτέρω εξέταση.


Αυτό μας οδηγεί σε ένα ενδιαφέρον ερώτημα: Μπορεί το λόμπινγκ να αποτελέσει μια αναζωογονητική μορφή πολιτοφροσύνης; Για να συμβάλουμε σε μια πιθανή απάντηση, ας εξετάσουμε εν συντομία, βήμα προς βήμα, την πολιτική σφαίρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δίνοντας προσοχή στις έννοιες της δημόσιας πληροφόρησης, της εμπιστοσύνης και της συμμετοχής. Σε καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις, θα αναρωτηθούμε κατά πόσο αυτά τα ιδεαλιστικά κριτήρια μπορούν να εφαρμοστούν στην πραγματικότητα του συνόλου των πολιτών της ΕΕ και του λόμπινγκ στην ΕΕ, πριν φτάσουμε σε συμπεράσματα.


1. Δημόσια πληροφόρηση


Ενώ για την ‘κοινή γνώμη’ έχει γίνει ευρεία συζήτηση, ο όρος δημόσια πληροφόρηση είναι συγκριτικά σπάνιος στις συζητήσεις για τα δημοκρατικά μας ιδεώδη. Είναι ενδιαφέρον ότι η δημόσια πληροφόρηση, ως έννοια, χρησιμοποιείται στις φυσικές επιστήμες: π.χ. ορισμένοι επιστήμονες έχουν αναφερθεί στη δημόσια πληροφόρηση αναλύοντας τη φυσική κατοικία των πτηνών αναπαραγωγής. Σύμφωνα με αυτούς, τα νεαρά πτηνά χρειάζονται δημόσια πληροφόρηση (στην περίπτωση αυτή για την ορατή πυκνότητα του τόπου αναπαραγωγής) προκειμένου να επιλέξουν ένα μέρος για επιτυχή αναπαραγωγή, ενώ τα πουλιά που έχουν ήδη ολοκληρώσει τη διαδικασία αναπαραγωγής, επιτυχώς ή ανεπιτυχώς, μπορούν να βασιστούν στην ατομική τους πληροφόρηση. Σ’ αυτή την περίπτωση, μπορούμε επομένως να υποστηρίξουμε ότι η δημόσια πληροφόρηση είναι διαφορετική από την ιδιωτική πληροφόρηση καθώς είναι ανοιχτή σε όλους, ενώ ορισμένοι βασίζονται περισσότερο σ’ αυτήν από άλλους. Κοιτάζοντας τον κόσμο των πτηνών, κάποιος μπορεί να υποστηρίξει, πρώτον, ότι η δημόσια πληροφόρηση δεν είναι κατάλληλη, εκτός κι αν γίνεται πραγματικά αντιληπτή και χρησιμοποιείται από τον πιθανό δέκτη και, δεύτερον, ότι είναι εμφανές ότι η δημόσια πληροφόρηση είναι το κλειδί για επιτυχή λήψη αποφάσεων στην περίπτωση που υπάρχει έλλειψη ατομικής πληροφόρησης. Μπορεί να ακούγεται παράλογο, αλλά αυτά ισχύουν και για τη σύγχρονη ανθρώπινη οργάνωση.


Η δημόσια πληροφόρηση έχει κομβική σημασία για την καλή λειτουργία των σύγχρονων δημοκρατιών. Οι πολίτες χρειάζονται πληροφόρηση για να αποφασίσουν αν μια πολιτική απόφαση που λαμβάνεται σε επίσημο επίπεδο είναι σωστή ή λάθος και προκειμένου να ψηφίσουν για έναν πολιτικό υποψήφιο (Gerhards 2001:4). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το έχει συνειδητοποιήσει και είναι διατεθειμένη να παράσχει διαφάνεια και να έρθει πιο κοντά στους Ευρωπαίους πολίτες. Σύμφωνα με τη διαστρεβλωμένη αρχή της δημοσιότητας που έχει δεχτεί κριτική από τον Habermas (1965: 214), ένας απίστευτος όγκος λεπτομερούς πληροφόρησης έχει δημοσιοποιηθεί ηλεκτρονικά από τους θεσμούς της Ένωσης, στην προσπάθεια για διαφάνεια και νομιμότητα απέναντι στο κοινό. Μολονότι, όμως, υπάρχει ανοιχτή πληροφόρηση, οι άνθρωποι δεν ενημερώνονται, καθώς τα εθνικά μέσα ενημέρωσης, που παραμένουν οι πιο σημαντικές πηγές για δημόσια πληροφόρηση, κάθε άλλο παρά ενθαρρύνουν μια διαφωτιστική αντίληψη για την ευρωπαϊκή πολιτική (Gerhards 2001:7). Θα ήταν λάθος, πάντως, να ισχυριστούμε ότι αυτή ήταν η αιτία που οι πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι, στην απόλυτη πλειοψηφία τους, οι Ευρωπαίοι πολίτες διαφωνούν με τη δήλωση ‘Καταλαβαίνω πώς λειτουργεί η Ευρωπαϊκή Ένωση’. Ούτε η εθνική πολιτική είναι, άλλωστε, κατανοητή από ένα μεγάλο μέρος των ανθρώπων (Power Inquiry, UK in APH).


Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πληροφόρηση που παρέχεται σε εθνικό επίπεδο έχει μια άλλη σημαντική επίδραση: γεννά εθνική ταυτότητα δημιουργώντας μια ‘φαντασιακή κοινότητα’. Πολλοί θα είχαν την τάση να υποστηρίξουν ότι όσο το ευρωπαϊκό τοπίο των μέσων ενημέρωσης παραμένει διασπασμένο και χειρίζεται τα ευρωπαϊκά ζητήματα σα να είναι τριτεύουσας σημασίας (μετά από τα εθνικά και τα διεθνή) (Gerhards 2001:9), η Ευρωπαϊκή Ένωση θα είναι μια ‘μη απεικονισμένη νοερά κοινότητα’, ανίκανη να γεννήσει αμοιβαία εμπιστοσύνη στο σύνολο των πολιτών (βλέπε επόμενο τμήμα). Ωστόσο (…) ‘η αυξανόμενη τάση για τη διαμόρφωση αποτελεσματικών διεθνικών και/ή ‘συνασπισμών ουράνιου τόξου’ και η εκμετάλλευση του Ίντερνετ από ομάδες, ως πηγή πληροφόρησης και διεθνικής κινητοποίησης’, (Mazey&Richardson 2003:219), θέτουν ακόμη περισσότερο σε αμφισβήτηση την εφαρμογή της θεωρίας του Anderson για αποκλειστικά εθνική αντίληψη.


Οι επαγγελματίες που εργάζονται για τις ομάδες των λόμπι στις Βρυξέλλες, από την άλλη πλευρά, έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τους περισσότερους πολίτες. Εδρεύουν στο σχετικά οικείο-αν και διεθνές- περιβάλλον των Βρυξελλών. Οι άνθρωποι που εργάζονται για ή με τους θεσμούς της ΕΕ γνωρίζονται μεταξύ τους προσωπικά και μπορούν να παράσχουν ο ένας στον άλλον ενήμερη ατομική πληροφόρηση (Shackleton 2006). Οι επαγγελματίες λομπίστες μπορούν να επικεντρωθούν στη συλλογή πληροφόρησης σχετικής με το ειδικό ενδιαφέρον τους, μια δραστηριότητα που ο απλός πολίτης είναι αδύνατον να κάνει. Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι ότι οι ίδιοι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην πληροφόρηση των ειδικών που ανήκουν σε ομάδες συμφερόντων. Παρόλο που είναι κοινώς αναγνωρισμένο ότι η ιδιωτική σφαίρα και η επίσημη σφαίρα δεν είναι πάντα διαχωρισμένες στις Βρυξέλλες, ως αντίδραση στην αδιαφάνεια για την οποία κριτικάρεται η πολιτική της ΕΕ, ο συμβιωτικός συνεταιρισμός μεταξύ των θεσμών της ΕΕ και των ομάδωντωνλόμπι θεσμοθετήθηκε πρόσφατα ακόμη περισσότερο με ‘την εισαγωγή νέων διαδικασιών και κατευθυντήριων γραμμών σχεδιασμένων να αυξήσουν τη διαφάνεια και την αποτελεσματικότητα (…)’ (Mazey & Richardson 2003:218).


2. Εμπιστοσύνη


Αυτό μας οδηγεί σε μια άλλη σκέψη. Ο Putnam λέει ότι το κοινωνικό κεφάλαιο (δηλαδή, η ιστορική εμπειρία για την εμπιστοσύνη, τους κανόνες και τα δίκτυα μέσα στην κοινωνία) γεννά εμπιστοσύνη στους θεσμούς και έχει καίρια σημασία για μια αποτελεσματική δημοκρατία (1994). Μπορούμε όμως να εμπιστευθούμε τυφλά, να εμπιστευθούμε κάτι χωρίς την αντιληπτικότητα της πληροφόρησης; Ο Hardin υποστηρίζει ότι ‘η εμπιστοσύνη ανήκει σε μια συγγενή κατηγορία με τη γνώση’. ‘Όταν λέμε ‘σε εμπιστεύομαι’ σημαίνει (…) ‘Νομίζω ότι γνωρίζω τα σχετικά για σένα’’’(1999:24).


Και πράγματι, τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι εκείνοι που νομίζουν ότι γνωρίζουν λιγότερα για την ΕΕ, δεν εμπιστεύονται τους ευρωπαϊκούς θεσμούς (ΕΒ 2005). Ωστόσο, η εμπιστοσύνη στην ΕΕ είναι αυξανόμενη και αυξάνεται σταδιακά τα τελευταία δέκα χρόνια (Zweifel 2002:819). Αυτό όμως που είναι και πάλι εντυπωσιακό είναι ότι παράλληλα με την προαναφερθείσα σύγκριση των ερευνών για την κατανόηση της εθνικής και ευρωπαϊκής πολιτικής, οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί δεν εμπιστεύονται ούτε τις εθνικές κυβερνήσεις τους, ούτε την ΕΕ. Ο Hardin θεωρεί απίθανο να εμπιστευόμαστε τις κυβερνήσεις- καθώς ελάχιστοι άνθρωποι γνωρίζουν και κατανοούν τις πολυπλοκότητες των εσωτερικών διαδικασιών. ‘Οι περισσότεροι άνθρωποι ούτε εμπιστεύονται ούτε δεν εμπιστεύονται μια αξιόπιστη κυβέρνηση(…)’ (1999:30). Ωστόσο, σύμφωνα με τον ίδιο, παρόλο που δεν μπορούμε να αναπτύξουμε εμπιστοσύνη σε μια οργάνωση, ως μαζική κοινωνία είμαστε υποχρεωμένοι να βασιζόμαστε στην προβλεψιμότητα της και να αναθέτουμε σε άλλους την εγγύηση μιας κοινωνικής τάξης (το ίδιο:31).


Παρομοίως, ο Offe πιστεύει ότι ‘(..) μια απατηλά απλή κι εύκολη διέξοδος σε σχέση με τη δομική έλλειψη εμπιστοσύνης (…) είναι η εμπιστοσύνη στους θεσμούς’. Ωστόσο, διαφωνεί με τον Hardin: ο Offe νομίζει ότι μπορούμε να εμπιστευόμαστε την εμπειρογνωμοσύνη, τη λειτουργία καθιερωμένων κανόνων μέσα στο θεσμό και το σύστημα του εσωτερικού ανταγωνισμού στις δημοκρατικές κοινωνίες κι ότι οι θεσμοί γεννούν την ιδέα της κοινής ιθαγένειας μεταξύ ξένων(σσ. 64-70). Ωστόσο, παραδέχεται ότι μερικοί θεσμοί είναι πιο εύκολα κατανοητοί και χαίρουν μεγαλύτερης στήριξης κι εκτίμησης από άλλους. Μερικοί μοιάζουν πιο λογικοί, έχουν βαθύτερο νόημα για τους ανθρώπους- και επομένως χαίρουν μεγαλύτερης εμπιστοσύνης από άλλους (σ.69). Οι μισοί περίπου από τους πολίτες της ΕΕ νομίζουν ότι η ΕΕ είναι ‘καλό πράγμα’, ενώ η αμφισβήτηση των κρατών-μελών και των κυβερνητικών θεσμών τους μοιάζει παράλογη για τους περισσότερους Ευρωπαίους.


Ο Offe μας εξηγεί πώς η εμπιστοσύνη σε ευρεία κλίμακα μπορεί να εξελιχθεί. Πιστεύει, αντίθετα από τον Hardin, ότι η οικειότητα και η αλληλεπίδραση συγκεκριμένων προσώπων δεν απαιτείται πάντα για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης. Επίσης η αίσθηση ότι ανήκεις κάπου μπορεί να αποτελέσει υποκατάστατο της ατομικής εμπειρίας. ‘Η κατηγορηματική εμπιστοσύνη (…) μπορεί επίσης να εκπορεύεται από τη συμβολική αντιπροσώπευση των κοινοτήτων ή ψευδο-κοινοτήτων (δηλαδή κρατών-μελών) (…) Όταν γνωρίζω την παράδοση, τον πολιτισμό και τις αξίες μιας ομάδας, μπορώ να γενικεύσω την εμπιστοσύνη σε όλους όσοι ανήκουν σε αυτή την ομάδα(..)’ (σ. 63). Αναμενόμενα, η εμπιστοσύνη στους συμπολίτες της ίδιας εθνικότητας είναι γενικά υψηλότερη από αυτή στους Ευρωπαϊους συμπολίτες άλλων εθνικοτήτων. Αντίθετα με τα καθιερωμένα κράτη- έθνη, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν κατάφερε να οικοδομήσει διεθνική εμπιστοσύνη μεταξύ των ευρέων πληθυσμών των ευρωπαϊκών κοινωνιών, καθώς δεν έχουν ακόμη ισχυρό αίσθημα ότι ανήκουν κάπου.


Ωστόσο, οι άνθρωποι που εργάζονται άμεσα για ή με την ΕΕ μπορούν να θεωρηθούν ως ομάδα που ανήκει κάπου- και ένας θεσμός της ΕΕ είναι ένα μέρος που η καθημερινή επαφή μεταξύ διεθνών επαγγελματιών μπορεί να γεννήσει ένα νέο είδος ταυτότητας (Zabuski 2000). O Offe δίνει και μια άλλη διάσταση της εμπιστοσύνης που θεωρεί σημαντική: ‘Την εμπιστοσύνη ανάμεσα στις ελίτ’ (…) ‘Η διαπραγμάτευση πίσω από κλειστές πόρτες’ (..) ‘είναι εξαιρετικά δεκτική στην εμπιστοσύνη’’. Η εμπιστευτικότητα, η προσδοκία ότι η συζήτηση θα συνεχιστεί, η πιθανότητα ότι οι αμοιβαίες υποχωρήσεις θα αναγνωριστούν από τις πλευρές και η βεβαιότητα ότι η συμφωνία θα τηρηθεί, για παράδειγμα, παίζουν σημαντικό ρόλο (σ. 62). Οι λομπίστες και οι αξιωματούχοι της ΕΕ έχουν συνεπώς αναπτύξει μια κατάσταση αμοιβαίας πίστης, ανταλλαγής πληροφοριών, άμεσης επαφής και οικειότητας (Shackleton 2006). Ο ένας γνωρίζει τον άλλον, και μπορούμε συνεπώς να υποστηρίξουμε, όπως στο προηγούμενο μέρος, ότι η ευρωπαϊκή ιδέα της ιθαγένειας έχει εκπέσει από τα ιδανικά δημοκρατικά μας κριτήρια, πράγμα που δεν ισχύει για τους λομπίστες.


3. Συμμετοχή


Ας επανεξετάσουμε τώρα εν συντομία την ιδέα της συμμετοχής και πώς έχει γενικά εκπληρωθεί στη σύγχρονη Ευρώπη. Οι ποικίλοι, άμεσοι και έμμεσοι, δίαυλοι συμμετοχής στα κράτη-μέλη και την ΕΕ έχουν γίνει αντικείμενο ευρύτατης κουβέντας. Έτσι όταν η συζήτηση έρχεται στην έλλειψη δημόσιας προσοχής στην ΕΕ υποστηρίζεται, συνήθως σωστά, ότι εκτός από την απουσία θεμάτων που έχουν να κάνουν με την ΕΕ στα εθνικά μέσα ενημέρωσης, η απουσία αντιτιθέμενων κομμάτων που να συζητούν ανοιχτά τις θέσεις τους για να πάρουν ψήφους, καθιστά τις Βρυξέλλες ένα μέρος που δεν έχει θέση στη φαντασία των πολιτών (Gerhards 2001:22, Norris 1997, Thalmeier 2006: 9). Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι οι πολίτες της ΕΕ δεν είναι αναγκαστικά περισσότερο ικανοποιημένοι από τη λειτουργία της εθνικής δημοκρατίας τους απ’ όσο από τη δημοκρατία στην ΕΕ. Είναι κοινώς αναγνωρισμένο ότι οι ομάδες των λόμπι της ΕΕ εμπλέκονται άμεσα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και νομοθέτησης. Απ’ αυτή την άποψη, υπογραμμίζεται συχνά και δικαιολογημένα η έλλειψη διαφάνειας και υπευθυνότητας (βλέπε π.χ. τις οργανώσεις The Alliance for Lobbying Transparency and Ethnic Regulation, Corporate Europe Observatory, κλπ). Αλλά από την ώρα που αυτά τα ζητήματα έχουν ευρέως συζητηθεί, θα θέσουμε πιο γενικά σε συζήτηση την πανταχού παρούσα ιδέα των πολιτικών μαζικών κομμάτων ως δημοκρατία-ερζάτς και κατά συνέπεια θα έρθουμε στο ερώτημα του κατά πόσον οι ομάδες των λόμπι ταιριάζουν στην ιδέα που έχουμε για τη συμμετοχή.


Η ιδέα της συμμετοχής, που παραπέμπει στον Πλάτωνα, δηλαδή να είσαι μέρος του συνόλου (Meinhardt 1965), εφαρμόζεται πολύ περιορισμένα στις σημερινές κοινωνίες. Η δημόσια συμμετοχή έχει περιοριστεί στην παρακολούθηση των ειδήσεων και στην ψήφο για ένα πολιτικό κόμμα ή υποψήφιο. Είναι επομένως πιο σωστό να μιλάμε για αντιπροσώπευση αντί για συμμετοχή. Αυτό το αντιπροσωπευτικό είδος του ‘να είσαι μέρος του συστήματος’ είναι πολύ βολικό για τον καταναλωτή πολιτικής και κατά τα άλλα σκληρά εργαζόμενο πολίτη (ας μην κάνουμε πολεμική εδώ…), εκτός κι αν ο καιρός είναι τόσο κακός που κάποιος προτιμά να μείνει σπίτι παρά να μπει στον κόπο να αγωνιστεί για να φτάσει στην κάλπη (….αλλά ας είμαστε λίγο ειρωνικοί), όπως συνέβη την περασμένη Κυριακή στο Κονγκό (Tagesschau, 29 Οκτωβρίου 2006). Ωστόσο, όπως υπονοήσαμε πιο πάνω, ακόμα κι αυτή η υπολειμματική μορφή συμμετοχής μοιάζει να απειλείται με εξαφάνιση σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ως πηγή νομιμότητας έναντι των συγκριτικά χαμηλών συμμετοχών (Blondel et al. , Meyer 2004). Κι αυτό, παρά το γεγονός ότι η κοινή συνειδητοποίηση του ‘δημοκρατικού ελλείμματος’ έχει αποτελέσει κίνητρο για πολλές θεσμικές αλλαγές που ενισχύουν το ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων από το 1986 (Dinan 1994: 279). (Είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι η ενδυνάμωση του Κοινοβουλίου προσέλκυσε την ίδια στιγμή έναν αυξανόμενο αριθμό από λομπίστες που ζητούν από τα μέλη του Κοινοβουλίου να τους υποστηρίξουν στα αιτήματά τους (Zweifel 2002:812).


Όταν ο Thalmeier, όπως πολλοί άλλοι, ασκεί κριτική στο γεγονός ότι η απουσία διενέξεων που να προσελκύουν τα μέσα ενημέρωσης, στην προσανατολισμένη στη συναίνεση και τη διαπραγμάτευση Ευρώπη, οδηγεί σε μια ανεπάρκεια της κοινής γνώμης, πρέπει να αναρωτηθούμε αν είναι πράγματι τόσο απλό. ‘Κι αν τα κόμματα δεν εκπροσωπούν αντιπαραθέσεις επειδή δεν θέλουν να χάσουν ψήφους;’ ‘Ή αν τα κόμματα εκπροσωπούν μόνο τη μια ή την άλλη πλευρά για να εκφραστούν τουλάχιστον κάποιοι από τους ψηφοφόρους τους;’ Στο βιβλίο του Why Americans hate politics, o Dionne παραπονιέται για τους ιδιοτελείς πολιτικούς, που αγνοούν τις επιθυμίες των πολιτών και δείχνει ότι οι πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών υπόκεινται στην ‘ψευτο- πόλωση’ δυο πολιτικών κομμάτων. ‘Στους Αμερικανούς ως σύνολο δεν αρέσει ούτε η ‘ανεκτικότητα’ ούτε ο ‘εγωϊσμός’, είναι ‘φεμινιστές και παραδοσιακοί’, ‘πιστεύουν στο συμπονετικό κράτος και στην αυτοδυναμία’. Και ‘είναι σκεπτικιστές απέναντι στις επιχειρήσεις και σκεπτικιστές απέναντι στην κυβέρνηση, ανησυχούν για την εξουσία των εταιριών και ανησυχούν επίσης για το τι θα γίνει αν αυτές αποτύχουν’ (σσ. 325-326). Το πρόβλημα, επισημαίνει ο Dionne, είναι ότι δεν υπάρχει πολιτικό κόμμα που να επιτρέπει στους ψηφοφόρους να εκφράσουν αυτό το δυϊσμό, κι αυτό τους κάνει να μισούν την πολιτική. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτό απαιτεί την απομάκρυνση από ‘ιδεολογικές μάχες’ (σ. 332 f).


Αυτό ακριβώς συνέβη στην ΕΕ και δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι η Ευρώπη χρειάζεται μια νέα κεντρική πολιτική και μια κοινή ιδέα της ιθαγένειας, όπως ζητά ο Dionne για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά ότι η δημιουργία πόλωσης σε πολιτικό επίπεδο δεν συμβάλει στην εκπροσώπηση των επιθυμιών του συνόλου των πολιτών. Αντίθετα, τα πολιτικά κόμματα μάλλον αποτυγχάνουν στην εκπροσώπηση του πλουραλισμού των απόψεων ανάμεσα στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Το λόμπινγκ, από την άλλη πλευρά, μπορεί θεωρητικά να προκύψει από όλων των ειδών τις κατευθύνσεις. Δεν υπάρχουν μόνο αντιπρόσωποι από τη μεγάλη ποικιλία βιομηχανιών που εδρεύουν στις Βρυξέλλες, αλλά και ομάδες που κάνουν λόμπι για μη εμπορικά συμφέροντα όπως, για παράδειγμα, τα ανθρώπινα δικαιώματα ή η προστασία του περιβάλλοντος (Hamill 2006). Παρόλο που η φύση αυτού του είδους συμμετοχής είναι ακόμη έμμεση, οι ομάδες των λόμπι μπορούν να οργανώσουν τα συμφέροντα σε καθημερινή βάση, με τρόπο που ένας πολύ μεγαλύτερος πλουραλισμός ατομικών συμφερόντων μπορεί να ανατεθεί και να εκπροσωπηθεί άμεσα στο πολιτικό κέντρο.


Συμπεράσματα


Στη διάλεξή του An unfinished adventure called Europe, o Zygmunt Bauman παρουσίασε την ‘ασιατική χερσόνησο Ευρώπη’ ως ‘εργαστήριο’. Στις Βρυξέλλες, ένας νέος τρόπος διακυβέρνησης έχει εξελιχθεί, όπου νέες μορφές πολιτικής οργάνωσης έχουν την ευκαιρία να δοκιμαστούν και να αναπτυχθούν. Δείχνοντας ότι αυτό το φαινόμενο ταιριάζει εκπληκτικά καλά στα ιδανικά κριτήρια που έχουμε για τη δημοκρατία, αυτό το κείμενο επιχείρησε να μας κάνει να δούμε την πρόσφατα αναδυόμενη κουλτούρα των λόμπι από μια μάλλον απλοϊκή σκοπιά- δηλαδή, ως ευκαιρία. Οι ομάδες των λόμπι στις Βρυξέλλες είναι καλά πληροφορημένες για τις σχετικές ευρωπαϊκές υποθέσεις, οικοδομούν μια εθελοντική συμμετοχή η οποία απαιτείται γενικά για τη διασφάλιση μιας ζυγισμένης εκπροσώπησης των πολιτών.


Όμως, όπως δείχνουν οι Mazey και Richardson, αναμφίβολα “(…) παρόλες τις προσπάθειες της Επιτροπής να ενσωματώσει (…) τα συμφέροντα της κοινωνίας των πολιτών στην πολιτική διαδικασία, οι πιο ισχυροί Ευρωπαίοι λομπίστες αντιπροσωπεύουν συμφέροντα μεγάλων παραγωγών, κυρίως πολυεθνικών εταιριών που τα συμφέροντά τους είναι βαθιά ριζωμένα στην Επιτροπή.” (2003: 225). Πράγματι, η ενδεχόμενη ανισόρροπη επιρροή των επί μέρους συμφερόντων παρουσιάζει τον μεγαλύτερο κίνδυνο για την πολιτική κουλτούρα των Βρυξελλών, γεγονός που μας φέρνει πίσω στο σημείο εκκίνησης αυτού του κειμένου σχετικά με δύο σημεία:


Πρώτον, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι λομπίστες είναι επαγγελματίες. Άρα, όποιο συμφέρον και αν αντιπροσωπεύουν, το κέρδος παρά η εθελοντική προσφορά είναι το κύριο κίνητρο των πράξεών τους (ακόμα και αν αντιπροσωπεύουν μη-εμπορευματοποιημένα ιδεώδη, όπως της Greenpeace). Η πολιτοφροσύνυη, λοιπόν, εξαρτάται στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού λόμπινγκ πάντοτε από την οικονομική ενίσχυση. Αυτή, πάλι, είναι μια ένδειξη για την πτωτική τάση της εθελοντικής συμμετοχής, που συνήθως απαιτείται για να εγγυηθεί μία ισορροπημένη αντιπροσώπευση όλων των πολιτών.


Πρέπει, επίσης, να συνειδητοποιήσουμε ότι οι νόμοι της ΕΕ είναι σε μεγάλο βαθμό τεχνοκρατικοί, πράγμα που σημαίνει ότι συνήθως αγγίζουν άμεσα μόνο ορισμένους κλάδους της κοινωνίας. Αυτοί είναι πιθανότερο να αναπτύξουν λομπιστική εκπροσώπηση που να αποτελείται από αμειβόμενους ειδικούς. Φυσικά, τα ισχυρά συμφέροντα προσελκύουν χρηματοδότηση πιο εύκολα, επειδή έχουν άμεση επίδραση στους κατόχους συμφερόντων. Όσο πιο εστιασμένο είναι ένα συμφέρον (λίγοι άνθρωποι μπορούν να χάσουν ή να κερδίσουν πολλά), τόσο πιθανότερο είναι να προωθηθεί θεσμικά και οικονομικά (αυτοί που πληρώνουν τα σπασμένα είναι εκείνοι που έχασαν όσα θα είχαν χάσει όλοι οι άλλοι μαζί, αλλά λιγότερο ατομικά, και δεν θα αναλάβουν επομένως αποτελεσματική δράση (π.χ. αγρότες έναντι καταναλωτών γάλακτος).


Μπορούμε συνεπώς να συμπεράνουμε ότι παρόλο που ο νέος πολιτισμός του λόμπινγκ μπορεί να είναι θεωρητικά ένας αποτελεσματικός τρόπος για μελλοντική πολιτική συμμετοχή, και κανείς μπορεί να σπεύσει να υπερασπιστεί αυτή τη νέα προσέγγιση υπό το φως των παραδοσιακών δημοκρατικών ιδανικών, δεν μπορεί να απελευθερώσει τους πολίτες από την εθελοντική και συνεταιριστική αρχή μιας δημοκρατίας που λειτουργεί. Μια πραγματική ισορροπία συμφερόντων μπορεί να διασφαλιστεί μόνο από δια-κοινωνική εκπροσώπηση, ανεξάρτητα από το κατά πόσο ‘η σημασία του καθενός’ υλοποιείται πολιτικά στο τέλος.

Αναφορές (όσες δεν υπάρχουν με διαδικτυακούς συνδέσμους):

- Blondel, J. και άλλοι. (1997). Representation and voter participation. European Journal of Political Research. 32. Kluwer Academic Publishers, σσ. 243-272.

- Dinan, D. (1994). Ever Closer Union? An introduction to the European Community. Houndmills: The Macmillan Press

- Follesdahl, A. και Hix, S. (2005). Why there is a Democratic Deficit in the EU : A response to Majone and Moravcsik. European Governance Papers (EUROGOV) No C-05-02

- Gerhards, J. (2001). Das Öffentlichkeitsdefizit der EU im Horizont normativer Öffentlichkeitstheorien

- Habermas, J. (1965). Strukturwandel der Öffentlichkeit. Berlin: Hermann Luchterland Verlag

- Hamill, C. (2006). Lobbying in the EU. Διάλεξη στο Universiteit Maastricht.

- Hardin, R. (1999). Do we want to trust in government? Στο: Democracy and Trust. επ. Warren, M.E. Cambridge: Cambridge University Press.

- Mazey, S. et Richardson, J. (2003). Interest Groups and the Brussels Bureaucracy. Στο: Governing Europe. επ. Hayward, J. και Menon, A. pp. 208-227.

- Meinhardt, H. (1965). Teilhabe bei Platon. Freiburg/München: Verlag Karl Alber

- Meyer, B. (2004). Armes Europa. Zeit

- Moravcsik, A. (2004). In Defence of the ‘Democratic Deficit’: Reassessing the legitimacy of the European Union. Journal of the Common Market Studies (40) 4. σσ. 603-634.

- Norris, P. (1997). Representation and the Democratic Deficit. Στο: European Journal of Political Research, τ. 32, σσ. 273-283, 1997. Kluwer Academic Publishers.

- Putnam, R.D. (2000). Bowling alone. The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster

- Putnam, R.D. (1993) Making Democracy Work. Civic Traditions in Modern Italy. Princeton: Princeton University Press

- Sennett, R. (1976). The Fall of Public Man. Cambridge: Cambridge University Press.

- Shackleton, M. (2006). The European Parliament. Lecture at the Universiteit Maastricht.

- Thalmeier, B. (2006). Partizipation und Politisierung als Antwort auf die Akzeptanz – und Legitimationskrise der Europäischen Union. Centrum für Allgemeine Politikforschung (CAP). Bertelsmann Forschungsgruppe Politik. Issue 1, Mάρτιος 2006.

- Zweifel, T.D. (2002) Who is without sin cast the first stone: The EU’s democratic deficit in comparison. Στο: Journal of European Public Policy. 9:5 Οκτώβριος 2002, σσ. 812-840.

- Zabusky, S.E. (2000). Boundaries at work: Discourses and Practices of Belonging in the European Space Agency. Στο: Bellier, I. & Wilson, M. An Anthropology of the European Union. Building, Imaging and Experiencing the New Europe, σσ. 179-200. Oxford: International Publishers

Το παρόν άρθρο αποτελείται από τρία μέρη. Το πρώτο μέρος είναι μια συλλογή αφηρημένων, σκόρπιων σκέψεων για τη διαδικασία παραγωγής «πολιτικής», ενώ το δεύτερο προτείνει πως η συλλογική νοημοσύνη θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για ενίσχυση της συμμετοχικότητας των πολιτών στη λήψη αποφάσεων παρουσιάζοντας τη πλατφόρμα collaboratorium των Iandoli, Klein και Zollo. Το τελευταίο μέρος περιλαμβάνει τα συμπεράσματα αυτού του άρθρου.


Μέρος πρώτο: Ευρωπαική Ένωση (Ε.Ε.) και παραγωγή «πολιτικής»


Το φτωχό μου υπόβαθρο στη πολιτική επιστήμη και ο λίγος ελέυθερος χρόνος για σοβαρή ενασχόληση και βελτίωση με αναγκάζουν να προσεγγίζω και να παρατηρώ τα διάφορα θέματα πολιτικής από την οικονομική σκοπιά, την οποία κατέχω καλύτερα. Μ’ ένα παρόμοιο -ή μάλλον λίγο πιο παράδοξο- τρόπο θα προσπαθήσω να δώσω κάποιες ανιχνευτικές απαντήσεις σε μερικά από τα ερωτήματα αυτού του αφιερώματος.


Ας αρχίσουμε λοιπόν με την υπόθεση ότι στην εποχή της πληροφορίας και των δικτύων η ΕΕ είναι μια μεγάλη εταιρία που παράγει «πολιτική», δηλαδή λαμβάνει αποφάσεις και μέτρα. Είναι γνωστό πως σήμερα το νέο παράδειγμα οργάνωσης κινείται πέρα από τις ιεραρχικές δομές και προς τα δίκτυα: όπως παρατηρεί και ο Castells τα δίκτυα αποτελούν τη νέα μορφολογία των κοινωνιών δίνοντας νέες μορφές στη παραγωγή, στην εξουσία, στην «εμπειρία» (experience) και στο πολιτισμό. Για να συμπληρώσουν οι Arguilla και Ronfeldt (1996) ότι η επανάσταση στο τομέα της πληροφορίας και των αντίστοιχων τεχνολογιών διαβρώνει τις ιεραρχίες προς μια εποχή δικτύων. Παράλληλα το ίδιο συμβαίνει και στα μοντέλα οργάνωσης των επιχειρήσεων όπως εύστοχα δείχνει ο Δαφέρμος. Έτσι λοιπόν και η εξεταζόμενη εταιρία, η ΕΕ δηλαδή, οφείλει να κινηθεί προς ένα δικτυακό μοντέλο οργάνωσης. Αυτό είναι το πρώτο συμπέρασμά μας στο οποίο θα επανέλθουμε σε λίγο.


Ας περάσουμε τώρα στα μέλη της ΕΕ. Οι Ευρωπαίοι πολίτες δίνουν ύπαρξη και νόημα στην έννοια της ΕΕ προσφέροντας την εργασία τους στη παραγωγή αποφάσεων και αποτελούν το εργατικό δυναμικό της (θεωρητικά τουλάχιστον). Βέβαια η ιδιομορφία έγκειται στο γεγονός ότι κάθε Ευρωπαίος «εργάτης» κατέχει αδιευκρίνιστο ποσοστό μετοχών της εταιρίας, ενώ παράλληλα παίζει και το ρόλο του πελάτη. Επίσης τα διάφορα Ευρωπαϊκά όργανα μαζί με τις κυβερνήσεις συγκροτούν το διευθυντικό συμβούλιο. Το ερώτημα είναι με ποιο τρόπο θα πετύχουμε βελτίωση στη ποιότητα των «προϊόντων» και των «υπηρεσιών». Το παράδειγμα της Toyοta φανερώνει την επιτυχία (μεταξύ άλλων αύξηση ποιότητας, ευελιξία, ικανοποίηση εργαζομένων) από την ευρεία συμμετοχικότητα των εργαζομένων στη παραγωγή. Επομένως ένα δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι πρέπει να κινηθούμε προς την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των εργαζομένων. Με άλλα λόγια, περισσότερο ριζοσπαστικά, τα μέσα παραγωγής να δωθούν στους ανθρώπους που παράγουν.


Εδώ όμως υπάρχει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα στην αναλογία μας. Οι Ευρωπαίοι «εργάτες» είναι αυτοί που παράγουν «πολιτική»; Αν παράγουν, πόσο παράγουν; Η ΕΕ φαίνεται να είναι εξαίρεση στον κανόνα: οι διευθυντές παραγούν παραπάνω από τους εργάτες. Το παράλογο δεν μπορεί να αντέξει υπό την ίδια μορφή στην εποχή των δικτύων και της πληροφορίας. Δύο από τα σημαντικότερα μέσα παραγωγής, η πληροφορία (γνώση, δεδομένα, πολιτισμός) και οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών), είναι διαθέσιμα σε ολοένα και περισσότερους Ευρωπαίους «εργάτες» οδηγώντας σε σταδιακή -διαφαινόμενη- κατάρρευση τις παραδοσιακές ιεραρχίες. Είναι λοιπόν σαφές ότι η εποχή μας δίνει νέες δυνατότητες συμμετοχής σε ομάδες και πολίτες που ήταν παλιότερα αποκλεισμένες από τις πολιτικές διεργασίες.


Αν λοιπόν η ΕΕ είναι αποφασισμένη να επιβιώσει προσφέροντας καλύτερα «προϊόντα» και «υπηρεσίες» στους πελάτες/εργάτες πρέπει να οργανωθεί σε δίκτυα, χτίζοντας διαύλους επικοινωνίας χρησιμοποιώντας τις σύγχρονες τεχνολογίες. Οφείλει, βασιζόμενη στην αξία του ολοπτισμού, δηλαδή τη δυνατότητα του κάθε μέλους ανά πάσα στιγμή να βλέπει το όλον, να δημιουργεί, να συντηρεί, να ενισχύει και να ανανεώνει τα μέσα, τις «διεργασίες» (processes) και όχι το «περιεχόμενο». Κατά τη γνώμη μου το βασικότερο βήμα είναι ο κοινός Ευρωπαικός προσανατολισμός προς μια παιδεία «διεργασιών» (ιδεολογίας «μεθόδου») δηλαδή κριτικού τρόπου προσέγγισης, αντί παιδείας «περιεχομένου», «καθηκόντων» και «ορισμών». Βέβαια όταν μιλάς στους ανθρώπους για αλλαγή παιδείας, είναι συνηθισμένο να εισπράττεις αποδοκιμαστικά βλέμματα, καθώς τα αποτελέσματα γίνονται ορατά σε βάθος χρόνου. Τι συγκεκριμένες αλλαγές, λοιπόν, μπορούν να γίνουν στη παραγωγή «πολιτικής»;


Ας αφήσουμε για λίγο την αναλογία ΕΕ-εταιρίας και ας εξετάσουμε πως αλλάζουν οι κοινωνικές δομές. Σύμφωνα με τη Μαρξιστική προσέγγιση (Engels, 1894; Harnecker, 1974; Marx, 1889) η οικονομία (η δομή) παίζει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση του πολιτικού/νομοθετικού και ιδεολογικού επιπέδου της κοινωνίας (υπερδομή). Με λίγα λόγια αν στη διαδικάσια της παραγωγής κυριαρχούν οι αξίες της συνεργασίας, της επικοινωνίας, της συμμετοχής και της αυτοδιαχείρισης (αντί της ατομικότητας, του ανταγωνισμού, της ιεραρχίας και της αλλοτρίωσης) τότε είναι πιθανό οι έννοιες αυτές να οδηγήσουν σε παρόμοιες νέες πολιτικές διεργασίες. Η κοινωνική συνείδηση καθορίζεται από την οικονομία, τον «κατευθυντήριο μίτο» της ιστορίας (Harnecker, 1974). Δεν μπορεί συνεπώς η ΕΕ να φιλοδοξεί να υιοθετήσει πιο δημοκρατικά μοντέλα διακυβέρνησης όταν η παραγωγή στην οικονομία δεν στηρίζεται σε συγγενή μοντέλα.


Μέρος δεύτερο: Συλλογική νοημοσύνη και Ε.Ε.


Ο ερχομός του κοινωνικού Web δημιουργεί ευκαιρίες για αλληλεπιδράσεις μεγάλης κλίμακας ανάμεσα στους ανθρώπους μέσω των νέων τεχνολογικών εργαλείων: ιστολόγια, φόρουμ, wiki, email, podcast κτλ. Χρησιμοποιώντας λοιπόν αυτά τα φτηνά εργαλεία συλλογικής νοημοσύνης μπορούμε να δημιουργήσουμε εγχειρήματα μεγάλης κλίμακας για τη λήψη αποφάσεων και τη λύση προβλημάτων. Πριν προχωρήσουμε σε συγκεκριμένες προτάσεις, είναι καλό να ορίσουμε τι εννοούμε με τον όρο συλλογική νοημοσύνη. Κατ’αρχήν νοημοσύνη είναι:



-η ικανότητα να καταλαβαίνεις ή να μαθαίνεις
-να αντιμετωπίζεις νέες καταστάσεις
-να χρησιμοποιείς τρόπους συλλογισμού
-η ικανότητα να χρησιμοποιείς τη γνώση για να προσαρμόζεσαι σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον


Έτσι λοιπόν με λίγα λόγια η συλλογική νοημοσύνη αναφέρεται σε:



-ομάδες που κάνουν πράγματα μαζί τα οποία φαίνονται έξυπνα
-ομάδες που καταπιάνονται με νέες καταστάσεις
-ομάδες που χρησιμοποιούν γνώση για να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον που αλλάζει


Πώς θα μπορούσε η ΕΕ να χρησιμοποιήσει την έννοια της συλλογικής νοημοσύνης και τις νέες τεχνολογίες δημιουργώντας ευκαιρίες για συμμετοχή στη παραγωγή «πολιτικής» και τη συλλογική λήψη αποφάσεων σε καίρια ζητήματα; Η πλατφόρμα του collaboratorium που αναπτύσσεται από τους Iandoli, Klein και Zollo μπορεί να προσφέρει ενδιαφέρουσες αφορμές για σκέψεις και πειραματισμούς. Στην εργασία τους οι ερευνητές προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα μοντέλο, μία πλατφόρμα που θα επιτρέπει το συλλογικό στοχασμό, τη διατύπωση προτάσεων και τη λήψη συλλογικών αποφάσεων για περίπλοκα ζητήματα που μας αποσχολούν, όπως παραδείγματος χάριν η κλιματική αλλαγή. Οι παραπάνω επιστήμονες βασίζουν το collaboratorium στην ανάπτυξη επιχειρημάτων και προσπαθούν να εντοπίσουν τον τρόπο λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων (online virtual communities) χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα μοντέλα απεικόνισης της διεργασίας (process) στη λήψη αποφάσεων. Επιπλέον μέσω της επιχειρηματολόγησης στόχος τους είναι η αποφυγή των προβλημάτων της Wikipedia (τον αποκαλούμενο πόλεμο των αλλεπάλληλων επεξεργασιών). Η διαφορά ανάμεσα στο collaboratorium και στα άλλα εργαλεία ευρείας χρήσης όπως τα φόρουμ, τα ιστολόγια και τα wiki, είναι ότι το πρώτο υποστηρίζει την οργανώση της γνώσης κυρίως μέσω της λογικής (του συλλογισμού) χρησιμοποιώντας χάρτες επιχειρημάτων και εργαλεία αξιολόγησης. Οι χάρτες επιχειρημάτων σκιαγραφούν τις διατυπωμένες ιδέες και προτάσεις με τρόπο τέτοιο ώστε οι επισκέπτες να μπορούν εύκολα να παρακολουθούν και να συμμετάσχουν στις διεργασίες. Εμπειρικά δεδομένα αποδεικνύουν μέχρι στιγμής ότι το collaboratorium μπορεί και δουλεύει εύρυθμα και αποτελεσματικά περιλαμβάνοντας συμμετέχοντες οι οποίοι βρίσκονται διασκορπισμένοι σε διάφορες γεωγραφικές περιοχές.


Μέρος τρίτο: Συμπεράσματα



Είναι λοιπόν φανερό ότι τα μέσα για την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των Ευρωπαίων πολιτών υπάρχουν και μάλιστα σε χαμηλά κόστη. Αν υπάρχει η βούληση από την ΕΕ για μια πιο συμμετοχική δημοκρατία, τότε οφείλει να παρέχει στους πολίτες τα μέσα παραγωγής «πολιτικής», δηλαδή τη γνώση (γνώση σχετικά με τη χρήση των τεχνολογιών), τη πρόσβαση στη πληροφορία, τη παιδεία (κριτική προσέγγιση) και τον εμπλουτισμό της οικονομικής της ατζέντας με εγχειρήματα που βασίζονται στις αξίες της συνεργασίας και της συμμετοχής. Σύμφωνα με το Μαρξ ο τρόπος παραγωγής καθορίζει όλα τ’ άλλα. Ανεξαρτήτως αν υπάρχει ή όχι η βούληση από τις ελίτ της ΕΕ για αλλαγές, οφείλουμε πρώτα εμείς να στηρίζουμε προσπάθειες παραγωγής με «ανοικτό κώδικα» κάνοντας ένα βήμα πιο κοντά στην Ουτοπία του ανοικτού σχεδιασμού των πολιτισμών.

Αναφορές (όσες δεν υπάρχουν με διαδικτυακούς συνδέσμους):

- Arquilla, J., and Ronfeldt, D., (1996), The Advent of Netwar, United States, Dept. of Defense and National Defense Research Institute, RAND.

- Engels, F., (1894), Lettre a B. Borgius du 25 Janvier: Marx – Engels, Oeuvres Choisies, volume 3.

- Harnecker, M., (1974), Les Concepts Élémentaires du Materialisme Historique, Siglo Veintiuno Editores SA.

- Marx, K., (1889), Das Kapital, translated in Greek by Mavrommatis P., 1978, Σύγχρονη Εποχή.

Είναι πολύ σημαντικό η ευρωπαϊκή πολιτική να αποτελέσει μέρος της τοπικής και εθνικής πολιτικής, υποστηρίζει η Julie Rademacher, βουλευτής του Σοσιαλδημακρατικού Κόμματος της Δανίας. Όταν τόσοι Ευρωπαίοι πολίτες δεν γνωρίζουν πολλά για την Ευρώπη και τι αντιπροσωπεύει, γίνεται απαραίτητο η Ευρωπαϊκή Ένωση να αποτελέσει μέρος του σχολικού προγράμματος.


Μια συνέντευξη στην Ελένη Χριστίδου για το Re-public


E: Γιατί πιστεύετε ότι είναι τόσο εύκολο σήμερα για τους Ευρωπαίους πολίτες να λένε όχι στην Ευρωπαϊκή Ένωση;


Julie Rademacher: Νομίζω ότι είναι πιο εύκολο γιατί είμαστε περισσότερες από έξι χώρες. Είμαστε πολλές χώρες που έχουμε τα δικά μας εθνικά συμφέροντα και είναι θεμιτό να λες όχι στην Ευρωπαϊκή Ένωση όταν έχεις προβλήματα στην πατρίδα σου. Παράδειγμα, η Ιρλανδία: κατά την άποψή μου, πολλοί Ιρλανδοί είναι υπέρ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και υπέρ της ευρωπαϊκής σύγκλισης, αλλά δεν τους αρέσουν οι πολιτικοί τους στην Ιρλανδία κι αυτός είναι ένας από τους λόγους που είπαν όχι στη Συνθήκη της Λισσαβόνας. Δεν νομίζω ότι στα δημοψηφίσματα οι άνθρωποι ψηφίζουν πάντα κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά ότι καταψηφίζουν επίσης εθνικά συμφέροντα και ατζέντες ή, ίσως, και κακούς πολιτικούς. Γι’ αυτό και είναι πιο σημαντικό για τους Ευρωπαίους πολιτικούς παρά για τους εθνικούς να συνδέονται με τους πολίτες. Επιπροσθέτως, είναι πολύ δύσκολο, για παράδειγμα στη Δανία απ’ όπου προέρχομαι, να εμφανιστείς στα μέσα ενημέρωσης και να μιλήσεις για την ευρωπαϊκή πολιτική, να χρησιμοποιήσεις τα μέσα ενημέρωσης γι’ αυτό το σκοπό. Αυτός είναι ο λόγος που ξερούμε πολύ περισσότερο για το εθνικό κοινοβούλιο, αλλά είμαστε ανενημέρωτοι για το ευρωκοινοβούλιο. Κι είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να λύσουμε.


E: Είναι πιο εύκολο να πουλήσεις ένα ‘όχι’ στους πολίτες σε σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση από ένα ‘ναι’;


Julie Rademacher: Ναι, είναι εύκολο να κάνεις μια εκστρατεία του ‘όχι’, μια εκστρατεία κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από την άλλη πλευρά, είναι πολύ δύσκολο να εξηγήσεις γιατί χρειαζόμαστε την Ευρωπαϊκή Ένωση, να κάνεις τους ανθρώπους να καταλάβουν ότι χρειαζόμαστε μια κοινότητα όχι μόνο σε εθνικό αλλά επίσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο: για να αντιμετωπίσουμε, για παράδειγμα, την οικονομική κρίση. Επειδή δεν είναι άμεσο, η διασύνδεση δεν είναι σαφής: ‘γιατί κάποιος στις Βρυξέλλες θα νοιαστεί για τη δουλειά μου στην πόλη μου, στη Δανία;’, μπορεί να ρωτήσει κάποιος. Είναι πολύ σημαντικό για τους Ευρωπαίους πολιτικούς να περνούν καλύτερα το μήνυμα, να μην εμφανίζονται στα μέσα ενημέρωσης μόνο στις εκλογές, αλλά και μεταξύ εκλογών. Έτσι ώστε η ευρωπαϊκή πολιτική να αποτελέσει μέρος της τοπικής και εθνικής πολιτικής.


E: Νομίζετε ότι το ευρωκοινοβούλιο πρέπει να είναι περισσότερο παρόν στα κράτη- μέλη;


Julie Rademacher: Όχι, νομίζω ότι οι Ευρωπαίοι πολιτικοί έχουν αυτή την ευθύνη, αλλά νομίζω επίσης πως και τα μέσα ενημέρωσης έχουν ευθύνη. 60% των νόμων που έχουμε στη Δανία προέρχονται, για παράδειγμα, από την Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά τα μέσα ενημέρωσης ασχολούνται το πολύ με ένα 5% του συνολικού έργου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Και δεν πιστεύω ότι οι πολιτικοί δεν επιθυμούν να ακούγονται. Τα μέσα ενημέρωσης και οι άνθρωποι έχουν μεγάλη ευθύνη να γίνονται γνωστές οι συζητήσεις και οι νόμοι που θεσπίζονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σήμερα, οι πολιτικές διαδικασίες είναι πιο ανοιχτές στο ευρωκοινοβούλιο απ’ όσο είναι στο δανικό κοινοβούλιο. Αλλά ο κόσμος πιστεύει το αντίθετο. Δεν ξέρει. Πολλοί άνθρωποι δεν γνωρίζουν πολλά για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τι αντιπροσωπεύει. Είναι λοιπόν σημαντικό η Ευρωπαϊκή Ένωση να αποτελέσει μέρος του σχολικού προγράμματος.


E: Αναφέρεστε στην εκπαίδευση. Η εκπαίδευση θεωρείται συνήθως εθνικό θέμα και σπάνια ακούμε προτάσεις γι’ αυτήν σε ευρωπαϊκό επίπεδο.


Julie Rademacher: Είναι επίσης σημαντικό τα σχολεία να διδάσκουν πώς θεσπίζονται οι νόμοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση όπως και στα εθνικά κοινοβούλια. Είναι σημαντικό οι νέοι και οι μεγαλύτεροι να συζητούν για την ευρωπαϊκή πολιτική- την αμυντική πολιτική, την πολιτική που έχει να κάνει με το φύλο- και όχι μόνο για την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ως σοσιαλδημοκράτισσα θέλω μια πιο κοινωνική Ευρώπη, και επομένως θα μου άρεσε να συζητώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση όχι μόνο τα ‘δύσκολα’ αλλά και τα πιο ‘ήπια’ θέματα, όπως η αγορά εργασίας, το φύλο, η ισότητα ή η εκπαίδευση. Όχι μόνο για την οικονομία και την εξωτερική πολιτική.


E: Είναι μια μέθοδος εμβάθυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης;


Julie Rademacher: Θέλουμε ανθρώπινες αξίες στην πολιτική, θέλουμε οι νόμοι να έχουν ανθρώπινο πρόσωπο. Θέλουμε να συζητάμε την πολιτική για το λαό με το λαό. Στο ευρωκοινοβούλιο ασχολούνται για την οικονομία, τη χρηματοοικονομική πολιτική, την εξωτερική πολιτική ή άμυνα. Ευτυχώς τώρα ασχολούνται, επίσης, για την κλιματική αλλαγή, την υπερθέρμανση του πλανήτη κλπ. Αυτό είναι πολύ καλό, αλλά εξακολουθώ να λέω τι γίνεται με την ισότητα των φύλων, τα κοινωνικά ζητήματα, την εκπαίδευση κ.α.; Σήμερα στη Δανία πολλές γυναίκες είναι κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης επειδή η συζήτηση εκεί αφορά μόνο την ‘υψηλή πολιτική’. Νομίζω ότι είναι πολύ σημαντικό να βάλουμε γυναικεία ζητήματα στην ατζέντα, να κάνουμε τις γυναίκες να αγαπήσουν την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτή είναι η δημοκρατική οδός. Γι’ αυτά δουλεύω στο εθνικό κοινοβούλιο: για θέματα που έχουν να κάνουν με το φύλο, την εκπαίδευση και την αγορά εργασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Στη Δανία έχουμε ισχυρές συνδικαλιστικές ενώσεις και ισχυρό κοινωνικό κράτος. Μολονότι η φιλελεύθερη-συντηρητική κυβέρνηση επιχειρεί τώρα να το μικρύνει, εμείς εργαζόμαστε για να το αναπτύξουμε, διαπραγματευόμαστε σκληρά. Είναι σημαντικό τι είδους κυβέρνηση έχουμε στη Δανία αλλά είναι επίσης πολύ σημαντικό τι είδους Επιτροπή ή τι είδους κοινοβούλιο έχουμε στην Ευρώπη.


E: Ένα άλλο ζήτημα είναι, λοιπόν, ότι η Ευρώπη είναι και πολιτική. Μπορεί να είναι δεξιά ή αριστερή και αυτό να κάνει τη διαφορά;


Julie Rademacher: Ακριβώς. Είχαμε μερικές θετικές εξελίξεις στις ανατολικές ευρωπαϊκές χώρες. Στη Ρουμανία έγιναν μόλις τώρα εκλογές και κέρδισαν οι σοσιαλδημοκράτες, ενώ μέχρι τώρα ήταν ταμπού να είσαι σοσιαλδημοκράτης σ’ αυτές τις χώρες. Αυτή είναι μια ευοίωνη υπόσχεση για το μέλλον των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων στην Ανατολική Ευρώπη. Είναι κρίσιμο θέμα το τι είδους Ευρώπη έχουμε. Είναι σημαντικό να έχουμε γυναίκες και άντρες εξίσου ως πολιτικούς εκπροσώπους, να έχουμε μεγαλύτερους ανθρώπους με κοστούμια και νεότερους με τζην. Θέλω λοιπόν μια Ευρώπη και μια Ευρωπαϊκή Ένωση δημοκρατική. Θέλω νέους, γέρους, άντρες, γυναίκες, γκέι, στρέιτ κλπ. Είναι πολύ σημαντικό να το έχουμε κατά νου όταν θα πάμε τον Ιούνιο σε εκλογές.

Θα είναι δύσκολα τα πράγματα, αυτή τη φορά, στη Δανία, επειδή ο τέως πρωθυπουργός μας, ο Πολ Ράσμουσσεν, που κέρδισε με μεγάλη διαφορά στις τελευταίες εκλογές, δεν θα κατέβει ξανά. Θα είναι δύσκολο για μας. Ως σοσιαλδημοκρατικά κόμματα έχουμε την ευθύνη να δημιουργήσουμε μια ομάδα που θα πετύχει. Δεν θα στείλουμε ανθρώπους στις εκλογές για το ευρωκοινοβούλιο αν δεν έχουν καμιά πιθανότητα, αν είναι τελειωμένοι σε εθνικό επίπεδο. Νομίζω ότι χρειαζόμαστε ανθρώπους με πείρα όπως ο Πολ Ράσμουσσεν, αλλά και νέους ανθρώπους, άντρες και γυναίκες. Έχουμε την ευθύνη να φτιάξουμε την ομάδα, που θα μας εκπροσωπήσει επιτυχώς στο ευρωκοινοβούλιο. Παρόλο που κατεβαίνω στις εθνικές εκλογές, θα υποστηρίξω τους υποψήφιους μας για το ευρωκοινοβούλιο και το ευρωπαϊκό σχέδιο.


E: Και μια τελευταία ερώτηση. Πώς βλέπετε μια σοσιαλδημοκρατική Ευρώπη. Τι διαφορετικό θα έχει;


Julie Rademacher: Νομίζω ότι ο Πολ Ράσμουσσεν το έθεσε εύστοχα κι αυτό είναι το μεγάλο μήνυμα αυτού του συμβουλίου: ‘πρώτα οι άνθρωποι’. Η οικονομική κρίση έδειξε ότι κατά το παρελθόν θεωρήθηκε ότι η οικονομία είναι πάνω απ’ τους ανθρώπους κι ότι οι άνθρωποι πρέπει να ελέγχονται από το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ο Ράσμουσσεν είπε: ‘ Θα το κάνουμε αντίστροφα, οι άνθρωποι θα ελέγχουν την οικονομία’. Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά δημοκρατικά ζητήματα για την επόμενη διετία. Το υποστηρίζω: πρώτα οι άνθρωποι, οι άνθρωποι πριν απ’ την οικονομία. Η οικονομία είναι πολύ σημαντική αλλά μόνο όσο μπορούμε να την ελέγχουμε με τις αξίες μας. Οι πολιτικοί στην Ευρώπη πρέπει να κάτσουν μαζί και να να βρουν λύσεις, πρέπει να δείξουν γιατί τους εκλέξαμε κι ότι μπορούν να βάλουν τους ανθρώπους πρώτα. Αυτό είναι το πιο σημαντικό ζήτημα. Έπειτα μπορούμε να συζητήσουμε για το φύλο, την ισότητα, τα κοινωνικά ζητήματα και τα υπόλοιπα θέματα.

Μέχρι πρόσφατα η κρίσιμη καμπή για την ανάπτυξη της δημοκρατικής διακυβέρνησης στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήταν οι πρώτες άμεσες εκλογές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 1979. Κανείς δεν μπορεί να υποτιμήσει τη σοβαρότητα αυτής της κίνησης, γιατί απαιτούσε πολιτική γενναιότητα και όραμα να οδηγηθεί η Ευρώπη σε άγνωστα νερά.


Τριάντα χρόνια μετά, η δημοκρατία στην Ε.Ε. βρίσκεται ξανά στο κατώφλι μιας άλλης σημαντικής φάσης της εξέλιξής της. Τον Ιούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα εισέλθει στην 7η θητεία του γιορτάζοντας τα 30 χρόνια του στην υπηρεσία των πολιτών της Ευρώπης και την προώθηση της δημοκρατίας σε υπερεθνικό επίπεδο. Στη διάρκεια αυτών των χρόνων, οι εξουσίες του Ευρωκοινοβουλίου αυξήθηκαν ουσιαστικά. Οι περισσότεροι τομείς της νομοθεσίας της Ε.Ε. εμπίπτουν τώρα στο πεδίο της διαδικασίας συναπόφασης, που επιτρέπει στο Ευρωκοινοβούλιο να έχει την τελευταία λέξη σε ζητήματα μεγάλης σημασίας. Επιπλέον, το Ευρωκοινοβούλιο μπορεί να αποπέμψει το κολλέγιο των Ευρωπαίων Επιτρόπων ως σύνολο, ενώ απαιτείται η έγκρισή του για τον διορισμό της νέας Επιτροπής ή του προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.


Παρά τις θετικές αυτές εξελίξεις, η συνεχιζόμενη μείωση της συμμετοχής στις ευρωπαϊκές εκλογές, οι διαδοχικές αποτυχίες στην επικύρωση της Ευρωπαϊκής Συνταγματικής Συνθήκης και τώρα της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης της Λισσαβόνας, σε συνδυασμό με τα προβλήματα στην επικύρωση της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (Μάαστριχτ), δείχνουν ότι η λαϊκή συναίνεση για το υπερεθνικό εγχείρημα δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Αντίθετα, οι Ευρωπαίοι πολίτες μοιάζουν να έχουν συνειδητοποιήσει περισσότερο από ποτέ ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση είναι μια διαδικασία με εκτεταμένες επιδράσεις στην καθημερινή ζωή τους, ακόμη κι αν η γνώση τους για τις υποθέσεις της Ε.Ε. παραμένει περιορισμένη.


Δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε τους Ευρωπαίους πολίτες επειδή απέτυχαν να κατανοήσουν ένα περίπλοκο δίκτυο αλληλεξαρτώμενων σωμάτων με αντικρουόμενα, συχνά, συμφέροντα. Ακόμη κι ένας ειδικός μπορεί εύκολα να χαθεί στο λαβύρινθο της λήψης αποφάσεων της Ε.Ε. Ούτε πρέπει, όμως, να σπεύσουμε να κατηγορήσουμε την Ε.Ε. Η Ένωση έχει ξοδέψει μεγάλα χρηματικά ποσά, όλα αυτά τα χρόνια, στην προσπάθειά της να μειώσει το έλλειμμα πληροφόρησης: ένας τεράστιος αριθμός εγγράφων δημοσιεύεται σε 23 γλώσσες, ενώ προηγμένης τεχνολογίας ιστοσελίδες παρέχουν στο κοινό εύκολη πρόσβαση στα περισσότερα έγγραφα της Ε.Ε.


Οι αιτίες για την αποξένωση των πολιτών από την Ε.Ε. είναι πολλές, οι κυριότερες όμως είναι τρεις. Πρώτον, οι πολιτικές και οι διαδικασίες είναι περίπλοκες, επειδή αποτελούν το αποτέλεσμα επίπονων συμβιβασμών μεταξύ, και εντός, υπερεθνικών και εθνικών σωμάτων. Δεύτερον, η καθημερινή ζωή των ανθρώπων γίνεται όλο και πιο πολύπλοκη, απαιτώντας περισσότερο χρόνο και προσοχή και, συνεπώς, αφήνοντας τους ελάχιστα περιθώρια για να παρακολουθήσουν ή να εμπλακούν στις πολιτικές της Ε.Ε. Τρίτον, οι πολίτες που θα ήθελαν να έχουν έναν πιο ενεργό ρόλο δεν έχουν πολλές επιλογές πέραν της ψηφοφορίας στις ευρωπαϊκές εκλογές κάθε πέντε χρόνια.


Τα προβλήματα δημοκρατικής νομιμότητας της Ε.Ε. επιτείνονται από τη δραματική πτώση της συμμετοχής στις ευρωπαϊκές εκλογές. Από 63% το 1979, ο μέσος όρος συμμετοχής έπεσε στο 45.6% το 2004 και δύσκολα μπορεί κανείς να είναι αισιόδοξος για τις επικείμενες εκλογές. Το εκλογικό ενδιαφέρον στις πιο ώριμες δημοκρατίες ανά τον κόσμο μειώνεται, αλλά το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα οξύ στην περίπτωση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Φυσικά, τίθεται έτσι το ερώτημα πόσο αντιπροσωπευτικό είναι στην πραγματικότητα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, εάν μόνο μια μειοψηφία Ευρωπαίων πολιτών πηγαίνει να ψηφίσει. Οπωσδήποτε πρέπει να γίνουν πιο θαρραλέα βήματα για να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ πολιτών και Ε.Ε. Ένα ισχυρό Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι απαραίτητο αλλά δεν αποτελεί επαρκή προϋπόθεση για τη δημοκρατική νομιμότητα της Ένωσης.


Η νέα Συνθήκη της Λισσαβόνας μοιάζει να κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς προβλέπει έναν μεγαλύτερο, μολονότι περιορισμένο ακόμα, ρόλο για τους Ευρωπαίους πολίτες. Εάν η συνθήκη τεθεί σε ισχύ, η ΕΕ θα κάνει το πρώτο ιστορικό βήμα της προς την συμμετοχική δημοκρατία, χωρίς να υπονομεύσει στο ελάχιστο την αντιπροσωπευτική της διάσταση.[1] Το άρθρο 8 Β της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης παρέχει το δικαίωμα στους Ευρωπαίους πολίτες να εισαγάγουν νομοθεσία στην Ε.Ε., καλώντας την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να υποβάλει μια πρόταση πολιτικής στο συμβούλιο υπουργών και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Από την άποψη του δημοκρατικού νεωτερισμού, είναι ένα βήμα ανάλογο με την εγκαθίδρυση των πρώτων άμεσων εκλογών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η σημασία του δεν είναι μόνο συμβολική αλλά και ουσιαστική: χρειάζονται μόνο ένα εκατομμύριο υπογραφές, δηλαδή λιγότερες από το 0.25% του εκλογικού σώματος της Ε.Ε., από έναν ‘ικανό αριθμό κρατών-μελών’ προκειμένου να ενεργοποιηθεί το σύστημα λήψης αποφάσεων της Ε.Ε.


Θα είναι πολύ ενδιαφέρον να δούμε πώς θα ασκηθεί στην πράξη αυτό το νέο δημοκρατικό δικαίωμα. Ασφαλώς, όπως συμβαίνει με άλλα δημοκρατικά δικαιώματα, στις πραγματικές, σε αντίθεση με τις ιδεατές, δημοκρατίες, το δικαίωμα διατύπωσης αιτήματος μπορεί να γίνει αντικείμενο κατάχρησης. Για παράδειγμα, μπορούμε να φανταστούμε ότι περιθωριακά κόμματα ή πολιτικές δυνάμεις θα χρησιμοποιήσουν αυτό το δικαίωμα για να υπονομεύσουν τις ίδιες ακριβώς οργανώσεις που το δημιούργησαν. Γι’ αυτό, η λαϊκή πρωτοβουλία θα περιορίζεται από τις ήδη υπάρχουσες κανονικές διαδικασίες της ΕΕ. Έτσι, ακόμη κι αν ακραίες πολιτικές δυνάμεις επιχειρήσουν να χρησιμοποιήσουν το δικαίωμα διατύπωσης αιτήματος των πολιτών για δικούς τους σκοπούς, θα πρέπει να βεβαιωθούν ότι το αίτημά τους εμπίπτει στις δικαιοδοσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ενώ στη συνέχεια θα πρέπει να εγκριθεί από το Συμβούλιο και/ή από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πριν η πρόταση γίνει νομοθεσία.


Παρόλα αυτά, πρέπει να έχουμε κατά νου ότι το δικαίωμα διατύπωσης αιτήματος των πολιτών είναι απίθανο να επιλύσει πλήρως τα χρονίζοντα προβλήματα δημοκρατίας στην Ε.Ε. Η άσκηση αυτού του δικαιώματος θα υποφέρει από τα συνήθη προβλήματα συλλογικής δράσης. Με άλλα λόγια, θα είναι δύσκολο για τους απλούς πολίτες να οργανωθούν κατάλληλα και να συντονιστούν με τους πολίτες άλλων κρατών-μελών της Ε.Ε. Η έλλειψη πληροφόρησης, πόρων, διοικητικής εμπειρίας, ακόμη και η απουσία κοινής γλώσσας θα λειτουργήσουν ως φράγματα για τον απαιτούμενο αριθμό Ευρωπαίων πολιτών που θα πρέπει να συγκεντρωθούν και να ασκήσουν το δικαίωμά τους αποτελεσματικά.


Σημαίνει αυτό ότι η εισαγωγή των πολιτών στην πολιτική, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, είναι κενό γράμμα; Με κανένα τρόπο! Όλοι εκείνοι που ενδιαφέρονται να δημιουργήσουν και να ζήσουν σε μια πλήρως δημοκρατική ΕΕ θα καλωσορίσουν οποιαδήποτε πρωτοβουλία που προωθεί τη συμμετοχική, ενεργή και άμεση δημοκρατία. Η εγκαθίδρυση του δικαιώματος διατύπωσης αιτήματος των Ευρωπαίων πολιτών θα μας διδάξει πολύτιμα μαθήματα σε σχέση με τη δυναμική της συμμετοχικής δημοκρατίας, τόσο όσο σε εθνικό όσο και σε υπερεθνικό επίπεδο. Θα μας δείξει πώς μπορούμε να βελτιώσουμε τη δημοκρατική πρακτική στην πραγματική ζωή, εάν είναι καλή ιδέα η περαιτέρω προώθηση της συμμετοχικής δημοκρατίας και πώς μπορούμε να την πετύχουμε. Και, πιο σημαντικό απ’ όλα, θα ανοίξει το δρόμο για την άμεση και συστηματική συμμετοχή των Ευρωπαίων στην κατασκευή του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Ας ελπίσουμε ότι σε ένα όχι και τόσο μακρινό μέλλον η συμμετοχή θα αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση.


Notes

[1]Οι Ιρλανδοί πολίτες ψήφισαν όχι στη συνθήκη της Λισσαβώνας στο δημοψήφισμα της 12ης Ιουνίου 2008. Όταν γραφόταν αυτό το κείμενο, η επικύρωση της συνθήκης εκκρεμούσε στην Τσεχία, τη Γερμανία, την Πολωνία, και τη Σουηδία.

Τα δημοψηφίσματα για ευρωπαϊκά θέματα με το σκεπτικό να προωθήσουν την ενεργό συμμετοχή των πολιτών σε πολιτικές αποφάσεις, δεν αποτελούν –όσο αυτά δεν αφορούν την είσοδο νέων μελών– ιδιαίτερα επιτυχημένες ιστορίες. Ενδιαφέρον έχουν, ωστόσο, οι λόγοι που έχουν οδηγήσει κάθε φορά στην αποτυχία των εγχειρημάτων.


Το 2005 καταψήφισαν την ευρωπαϊκή Συνταγματική Συνθήκη τόσο οι Γάλλοι με 54,9% –σε μια ψηφοφορία με ασυνήθιστα μεγάλη συμμετοχή (70%)– όσο και οι Ολλανδοί με 61,6%. Το μέτωπο των αντιτιθέμενων στη Συνθήκη ήταν ετερογενές, καθώς συμπεριλάμβανε όχι μόνο τους συνήθεις αντιευρωπαϊστές, την άκρα αριστερά και τους ακροδεξιούς, αλλά και ολόκληρο το πολιτικό φάσμα. Δημοσκοπήσεις και στις δύο χώρες έδειξαν ότι, εκτός από τη δυσαρέσκεια για κάθε κυβέρνηση και το θέμα της εισόδου της Τουρκίας στην Κοινότητα, οι κυρίαρχοι λόγοι για την αρνητική απόφαση ήταν οικονομικοί και κοινωνικοί. Στη Γαλλία ήταν η αντίδραση για την προβληματική οικονομική κατάσταση και η αποδοκιμασία ενός όλο και λιγότερο δημοφιλούς προέδρου και της κυβέρνησής του, παράλληλα με την απόρριψη του αγγλοσαξονικού φιλελευθερισμού. Στην Ολλανδία έπαιξε ρόλο και ο προβληματισμός για τη δυνατότητα των μικρότερων κρατών να συνδιαμορφώνουν τις αποφάσεις της Κοινότητας.


Ωστόσο, κατά την ανάλυση των δυνατοτήτων συμμετοχής των πολιτών στις πολιτικές αποφάσεις πρέπει να ληφθεί υπόψη ένας επιπλέον παράγοντας που αφορά αυτά τα δύο δημοψηφίσματα. Η αναθεώρηση της Συνθήκης δεν διαμορφώθηκε στο πλαίσιο μιας Διακυβερνητικής Διάσκεψης, όπως συνέβηκε με άλλες συνθήκες μέχρι τότε, αλλά με δημόσιο διάλογο. Με τη σύγκληση μιας συνέλευσης, που συμπεριέλαβε τα εθνικά κοινοβούλια, εθνικά φόρα συζήτησης και ένα ευρύ φάσμα παρεμβάσεων, επιτεύχθηκε τόσο το άνοιγμα της δια-δικασίας στους ευρωπαίους πολίτες όσο και η δυνατότητα συμμετοχής τους.


Στο ιρλανδικό δημοψήφισμα της 12/6/2008, το οποίο κατέληξε στην καταψήφιση της Συνθήκης με 53,4 % έναντι 46,6%, έπαιξαν σαφώς μικρότερο ρόλο τα εσωτερικά ζητήματα, αξιοσημείωτα είναι, ωστόσο, τα επιχειρήματα που στήριξαν το όχι. Τόσο το βασικότερο, που είναι η «εύπεπτη» επεξεργασία της Συνθήκης από την κυβέρνηση ειδικά στο θέμα των μελλοντικών εξελίξεων, όσο και τα υπόλοιπα, που εκτείνονται από την απώλεια του ιρλανδού επίτροπου και το φόβο για τον περιορισμό της ουδετερότητας της χώρας μέχρι το θέμα της διατήρησης των εθνικών ρυθμίσεων για τις αμβλώσεις. Εξίσου αξιοσημείωτη είναι και η εξέλιξη της προεκλογικής περιόδου: μέχρι τα μέσα Μαΐου το προβάδισμα στις δημοσκοπήσεις είχαν οι υποστηρικτές της Συνθήκης, ενώ εξαιρετικά μεγάλα (40%) ήταν και τα ποσοστά των αναποφάσιστων. Στις 6 Ιουνίου οι δημοσκοπήσεις έδειξαν μια σαφή μεταβολή της κατάστασης.


Ξαφνικά, το ΟΧΙ είχε με περίπου 35% ένα ξεκάθαρο προβάδισμα απέναντι στο ΝΑΙ, που κατάφερνε ν’ αποσπάσει μόλις το 30% των ψήφων. Την ερώτηση που ερευνάται αυτή την εποχή, από πού προήλθε η ισχυρή υποστήριξη της προεκλογικής καμπάνιας του ΟΧΙ, που επηρέασε κυρίως τους αναποφάσιστους, δεν μπορούμε να την απαντήσουμε εδώ. Ωστόσο, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ότι αντικείμενο του δημοψηφίσματος δεν αποτέλεσε μόνο το περιεχόμενο της Συνταγματικής Συνθήκης.


Η απόσταση των πολιτών από την Κοινότητα, όπως φαίνεται ξεκάθαρα από το γεγονός ότι τα δημοψηφίσματα επικεντρώνονται σε εθνικά θέματα, ερμηνεύεται συνήθως ως αποτέλεσμα της στάσης των πολιτικών να φορτώνουν όλα τα αρνητικά στην Κοινότητα. Ακόμη κι αν αυτό ισχύει σε μεγάλο βαθμό, δεν αποτελεί όμως επαρκής εξήγηση.


Η διαμόρφωση της Κοινότητας ανάγεται σε διαφορετικά πολιτικά συμφέροντα και παιχνίδια εξουσίας. Ο καθαρά οικονομικός προσανατολισμός της έφερε πλεονεκτήματα στους πολίτες της, η εξέλιξή της όμως δεν έγινε αισθητή στην καθημερινότητά τους. Οι διευρύνσεις, μέχρι την διάλυση των παλιών “στρατοπέδων”, αποτελούσαν για τους νεοεισερχόμενους υπόσχεση συμμετοχής σε μια επιτυχημένη –κυρίως στο οικονομικό επίπεδο– ιστορία. Από την άλλη ούτε στα ήδη κράτη-μέλη δημιουργούσαν ιδιαίτερα προβλήματα, καθώς οι πολίτες τους δεν έδειχναν να ενδιαφέρονται, ειδικά στο βαθμό που οι διευρύνσεις δεν είχαν συνέπειες στην καθημερινότητά τους. Ωστόσο, ακόμη και τότε δεν υπήρχε η συνείδηση μιας κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας, αλλά περισσότερο μια επιτυχής συνύπαρξη. Αντίθετα, οι διευρύνσεις μετά τη διάλυση των παλιών “στρατοπέδων”, αύξησαν την ετερογένεια της Κοινότητας τόσο στο οικονομικό όσο και στο επίπεδο των πολιτικών αντιλήψεων. Επιπλέον, οι εξελίξεις στις αγορές, που από τη δεκαετία του 90 άρχισαν σταδιακά να αποσυνδέονται από την πραγματική οικονομία, οι διαδικασίες, που συνηθίζουμε να ονομάζουμε “παγκοσμιοποίηση”, και η ανάδειξη νέων παγκόσμιων παικτών οδήγησαν σε σοβαρές αλλαγές. Η μη αμφισβητούμενη μέχρι τότε Κοινότητα αρχίζει να χάνει στην αντίληψη των πολιτών της τον προστατευτικό της ρόλο, γίνεται η ίδια αντικείμενο παρατήρησης και όσο διατηρεί την προτεραιότητά της προς τα συμφέροντα της οικονομίας, τόσο η πλειοψηφία των πολιτών εκφράζει αντιρρήσεις για το θεσμό.


Ζητούμενο είναι πια η ευρωπαϊκή ταυτότητα, τα κοινά ευρωπαϊκά συμφέροντα.
Κατά την παρατήρηση των διαφορετικών απαντήσεων που δίνονται κάθε φορά σ’ αυτά τα ερωτήματα, αναδεικνύονται συγκεκριμένες τάσεις, οι οποίες παρατίθενται παρακάτω με σύντομο σχολιασμό:

• Δεν υπάρχει ομοφωνία για τους στόχους της Κοινότητας. Ενώ η μία πλευρά υποστηρίζει την οικονομική ενοποίηση προς την κατεύθυνση μιας μεγάλης ζώνης ελεύθερου εμπορίου, η άλλη θεωρεί την πολιτική ενοποίηση αναγκαία: χωρίς την απόφαση για την πολιτική ένωση δεν μπορεί να υπάρξει ευρωπαϊκή ταυτότητα.
• Σ’ αυτό το πλαίσιο πρέπει να εξεταστεί και η στάση απέναντι σε μελλοντικές διευρύνσεις, πέρα από την γεωπολιτική τους σημασία. Το ενδιαφέρον των νέων μελών για τη διεύρυνση προς την ανατολή ή προς τα κράτη των δυτικών Βαλκανίων είναι κατανοητό, δεν πρόκειται όμως μ’ αυτόν τον τρόπο να ενισχυθεί η ομοιογένεια της Κοινότητας.
• Ανοιχτό παραμένει, επίσης, και το ερώτημα για το ρόλο της Κοινότητα στην εξωτερική πολιτική. Δεν υπάρχει συμφωνία για το βαθμό ανεξαρτησίας και την εγγύτητα ή την απόσταση που θα πρέπει να τηρείται απέναντι σε άλλους διεθνείς παίκτες. Μια κοινότητα, ωστόσο, που προσανατολίζεται υπερβολικά σε άλλους, χάνει τον εαυτό της.


Στις αποφάσεις που λαμβάνονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο το αποτέλεσμα είναι συνήθως ο συμβιβασμός ανάμεσα στα διαφορετικά εθνικά συμφέροντα. Ποιος θα μπορούσε να παρεξηγήσει τους εθνικά εκλεγμένους εκπροσώπους; Το να απαξιώνονται, όμως, τα όργανα της Κοινότητα ως αποστασιοποιημένα από τους πολίτες, αδιαφανή και στερούμενα δημοκρατικής νομιμοποίησης, αυτό παραγνωρίζει τις βασικές αρχές της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Περισσότερο θα έπρεπε να αναρωτηθούμε, αν τα εθνικά κοινοβούλια αντιλαμβάνονται το ρόλο τους επαρκώς, καθώς έτσι χάνεται ένας καθοριστικός μηχανισμός ελέγχου των κυβερνήσεων. Επιπλέον, η ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει μετατραπεί από κινητήρια δύναμη της Κοινότητας σε μηχανισμό διατήρησης της εξουσίας του θεσμού, αντί να προσανατολίζεται στο συμφέρον της Κοινότητας. Μια ενδεχόμενη επιλογή των μελών της με βάση τα ευρωπαϊκά και όχι τα εθνικά κομματικά συμφέροντα, όσο κι αν είναι απαραίτητη φαίνεται μάλλον απίθανη.


Αντίθετα με την Ευρωπαϊκή Ένωση, η θεσμική διαμόρφωση του κράτους-έθνους όχι μόνο διδάσκεται, αλλά θεωρείται και δεδομένη. Ανεξάρτητα από το αν οι γνώσεις για την οργάνωση του κράτους συμβαδίζουν με τις ερωτήσεις που απευθύνονται προς την Κοινότητα, θα ήταν αναγκαίο, τουλάχιστον για λόγους αγωγής του πολίτη, τα κενά στις γνώσεις των πολιτών για την ΕΕ να καλυφθούν –αρχίζοντας από τα σχολεία. Επίσης, και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης υπηρετούν μια μάλλον εθνική οπτική γωνία: σχολιάζουν την ακατανόητη στάση των άλλων κυβερνήσεων στο πλαίσιο μιας γενικής ευρωπαϊκής ειδησεογραφίας, ενώ ούτε η κριτική της δικής τους κυβέρνησης είναι καλύτερη, όταν αυτή ανήκει σε άλλη πολιτική παράταξη. Θα βοηθούσε, αν τα μέσα ξαναθυμούνταν την παλιά, αλλά όχι ξεπερασμένη διάκριση μεταξύ είδησης και σχολιασμού.


Οι οικονομικοί πυλώνες συγκρατούν τη συνοχή της Κοινότητας χωρίς να χρειάζεται η συμμετοχή των πολιτών. Ωστόσο, το ζητούμενο είναι η δραστηριότητα των πολιτών σε μια Κοινότητα που διαμορφώνεται από αυτούς με σημαντικές προϋποθέσεις: τον επανακαθορισμό της δημοκρατίας στη βάση της κοινής λογικής –μιας ευρωπαϊκής κοινής λογικής–, την επιστροφή σε αξίες και ηθικές αρχές κατά την αξιολόγηση αποφάσεων, την προσωπική δέσμευση, αλλά και τον καθορισμό ορίων στην αγορά μέσω κρατικών κανόνων, κοινωνικών προδιαγραφών και την επανασύνδεση μεταξύ αποφάσεων και ευθύνης. Μια ευρωπαϊκή ταυτότητα βασισμένη σε αυτούς τους όρους θα έδινε τη δυνατότητα να διατυπωθούν κοινά ευρωπαϊκά συμφέροντα –σταθερά ακόμη και στις περιπτώσεις που δεν συμπίπτουν με τα εθνικά συμφέροντα–, να αξιολογηθούν οι κυβερνήσεις ανάλογα με την πρακτική τους και, αντίστοιχα, να επιβραβευτούν ή να καταψηφιστούν.


Αυτή η εξέλιξη είναι δυνατή μόνο στο πνεύμα του διαφωτισμού, που υποστηρίζει την απελευθέρωση του ανθρώπου από την ανωριμότητα, για την οποία ο ίδιος είναι υπεύθυνος. Σύμφωνα με τον Καντ η απελευθέρωση συνίσταται στη χρήση του νου χωρίς καθοδήγηση. Και για την ανωριμότητά του είναι υπεύθυνος ο καθένας, όταν αυτή δεν οφείλεται σε έναν ανεπαρκή νου, αλλά στην έλλειψη θάρρους κατά την χρήση του.

Από το 2000 που ολοκληρώθηκε το Πρωτόκολλο για την ‘Πρόληψη, Καταστολή και Τιμωρία της Παράνομης Διακίνησης Προσώπων, ειδικά Γυναικών και Παιδιών’ των Ηνωμένων Εθνών, οι πολιτικές και πρωτοβουλίες κατά της παράνομης διακίνησης αυξήθηκαν, σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό, σε διεθνές επίπεδο. Αντίθετα, οι εκτιμήσεις για τις επιδράσεις των διαφόρων παρεμβάσεων και αντιδράσεων είναι ελάχιστες. Αυτός ήταν ο λόγος που η Παγκόσμια Συμμαχία κατά της Διακίνησης Γυναικών δημοσίευσε πέρσι μια έκθεση με τίτλο ‘Παράπλευρη Ζημία: η Επίδραση των Μέτρων κατά της Παράνομης Διακίνησης στα Ανθρώπινα Δικαιώματα ανά τον Κόσμο’ όπου καλούσε για μια συνεκτική επισκόπηση των προσπαθειών κατά της παράνομης διακίνησης, λέγοντας ότι ‘ Εφτά χρόνια μετά την υιοθέτηση από τα Ηνωμένα Έθνη του Πρωτοκόλλου για την Παράνομη Διακίνηση, είναι καιρός να αποτιμηθεί το έργο αυτό σε όλα τα επίπεδα και να εκτιμηθεί το αποτέλεσμά του’.


Ένα από τα καίρια θέματα που τίθενται από τον συνεχώς αυξανόμενο αριθμό προγραμμάτων που στοχεύουν στην πρόληψη της παράνομης διακίνησης, είναι η επίδρασή της στους προσωρινούς μετανάστες, και ιδιαίτερα στις γυναίκες. Όπως εισηγείται το άρθρο αυτό, ο συσχετισμός των κατηγοριών ‘θύμα παράνομης διακίνησης’ και ‘προσωρινός μετανάστης’ μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες στην κινητικότητα των γυναικών της εργατικής τάξης και την πρόσβασή τους στα εργασιακά δικαιώματά τους.


Η παράνομη διακίνηση και η μετανάστευση εργατικού δυναμικού


Τόσο το Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση όσο και το Πρωτόκολλο για τη Λαθρομετανάστευση αποτελούν μέρος της Σύμβασης κατά του Διακρατικού Οργανωμένου Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών. Η ένταξη των Πρωτοκόλλων σε μια Σύμβαση που στοχεύει στην αντιμετώπιση του διακρατικού εγκλήματος σημαίνει ότι οι λαθρέμποροι και οι διακινητές θεωρούνται, μαζί με αυτούς που διακινούν παράνομα όπλα και ουσίες, ότι έχουν μια διεθνή εγκληματική δραστηριότητα που υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα. Συνεπώς, τα περισσότερα κράτη-έθνη ανταποκρίθηκαν στο Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση με νομικά πλαίσια που στοχεύουν στον περιορισμό της μετανάστευσης και τη δίωξη των ‘παράνομων’ εισόδων. Για παράδειγμα, στην Ινδονησία, οι κυβερνήσεις των συνοριακών επαρχιών δημιούργησαν μονάδες κατά της παράνομης διακίνησης. Διεθνείς υπηρεσίες, όπως ο Διεθνής Οργανισμός για τη Μετανάστευση (IOM), στηρίζουν αυτές τις προσπάθειες, που έχουν οδηγήσει σε αυξανόμενους αριθμούς συλλήψεων ‘διακινητών’ και στην αναγνώριση σημαντικών αριθμών ‘θυμάτων’, που τα περισσότερα είναι μετανάστες εργαζόμενοι.


Ένα από τα καίρια προβλήματα που σχετίζονται με τους τρόπους με τους οποίους πολλές κυβερνήσεις αντιδρούν στην παράνομη διακίνηση αφορά τον τρόπο που οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ παράνομης διακίνησης και μετανάστευσης εργατικού δυναμικού εκλαμβάνονται και περιγράφονται. Η πρωταρχική διαφορά ανάμεσα στα δυο πρωτόκολλα έχει να κάνει με τον σκοπό για τον οποίον ένα άτομο διακινείται παράνομα, καθώς η λαθρομετανάστευση δεν θεωρείται ότι ενέχει εκμετάλλευση του ατόμου σε ό, τι αφορά τον προορισμό. Τίθενται λοιπόν δυο προβλήματα. Πρώτον, τα όρια ανάμεσα στη λαθρομετανάστευση και την παράνομη διακίνηση είναι δυσδιάκριτα με τρόπους που δεν είναι αναγνωρίσιμοι από αυτούς τους ορισμούς,. Οι ομάδες που ενέχονται στη στρατολόγηση μεταναστών και τη λαθρομετανάστευση είναι συχνά οι ίδιες ομάδες που ενέχονται στην παράνομη διακίνηση, και τα άτομα που πληρώνουν τις υπηρεσίες ενός λαθρέμπορου γίνονται εύκολα θύματα εκμετάλλευσης. Δεύτερον, τα στερεότυπα του φύλου είναι εγγενή στον τρόπο που τα πρωτόκολλα υλοποιούνται, μέσω της πολιτικής έναντι της παράνομης διακίνησης – οι άντρες απλώς διευκολύνουν τη μετανάστευσή τους μέσω της ‘λαθρομετανάστευσης’, ενώ οι γυναίκες (και τα παιδιά) θεωρούνται ‘θύματα της παράνομης διακίνησης (σεξ)’.


Στην πράξη, ωστόσο, εμφανίζεται μια δυνητικά δυσοίωνη αλλαγή. Η συμπερίληψη των μεταναστών εργατών στις στατιστικές για τα ‘θύματα της παράνομης διακίνησης’ υποδηλώνει μια έντεχνη αλλαγή στους τρόπους που οι υπηρεσίες για τη διεθνή ανάπτυξη, οι Μη Κυβερνητικές οργανώσεις και ορισμένα κράτη αντιμετωπίζουν τους ανειδίκευτους και ημι-ειδικευμένους προσωρινούς μετανάστες. Για παράδειγμα, μια σημαντική έκθεση της Διεθνούς Καθολικής Επιτροπής Μετανάστευσης (International Catholic Migration Commission –ICMC) και του Κέντρου Αλληλεγγύης (American Center for International Labor Solidarity- ACILS) σχετικά με τις συνθήκες εργασίας μεταναστών εργατών από την Ινδονησία που έχουν τα απαραίτητα έγγραφα αναφέρει ότι:

Εάν η στρατολόγηση γίνεται με ψευδείς υποσχέσεις σχετικά με τις αποδοχές και τις συνθήκες εργασίας εάν δεν προσδιορίζεται σαφώς η εργασία, οι ώρες εργασίας, οι εβδομαδιαίες αργίες και οι άδειες, εάν υπάρχουν ανεξήγητες μειώσεις αποδοχών ή παρακράτηση αποδοχών, περιορισμοί στην ελευθερία κίνησης μέσω κατάσχεσης ταξιδιωτικών εγγράφων ή άλλων τρόπων, και/ή σεξουαλική εκμετάλλευση….τότε ένας εργαζόμενος που απασχολείται στο εξωτερικό μπορεί να κατηγοριοποιηθεί ως διακινούμενο παρανόμως πρόσωπο.


Η συμπερίληψη μεταναστών εργαζομένων με έγγραφα (νόμιμων) στον ορισμό του ‘διακινούμενου παρανόμως θύματος’ επιδρά σημαντικά στις δραστηριότητες πολλών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων για τους Ινδονήσιους μετανάστες εργαζόμενους. Όπως μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση ανέφερε, ορισμένες από αυτές έχουν τώρα πειστεί ότι ‘ παράνομη διακίνηση και μετανάστευση εργατικού δυναμικού είναι το ίδιο πράγμα’.


Ένας από τους λόγους που το πλαίσιο κατά της παράνομης διακίνησης χρησιμοποιείται στην αντιμετώπιση της προσωρινής μετανάστευσης εργατικού δυναμικού έχει να κάνει με τη δυσκολία να γίνουν σαφείς, αναλυτικές διακρίσεις μεταξύ λαθρομετανάστευσης, παράνομης διακίνησης προσώπων και προσωρινής μετανάστευσης εργατικού δυναμικού. Οι μετανάστες εργαζόμενοι που περνούν από νόμιμους διαύλους έρχονται συχνά αντιμέτωποι με μια γκάμα εκμεταλλευτικών πρακτικών, που καθιστούν τη διάκριση μεταξύ νόμιμης και παράνομης στρατολόγησης και ανάπτυξης δυσδιάκριτη. Οι πρακτικές αυτές περιλαμβάνουν ενδεχομένως εγκλεισμό και περιορισμένη ελευθερία κινήσεων, παραποιημένα και πλαστά έγγραφα, καταναγκαστική εργασία, δεσμευτικά χρέη, βία και εκμετάλλευση, κακές εργασιακές συνθήκες και μη καταβολή αποδοχών. Η ενδημική φύση αυτών των προβλημάτων και η ευκολία με την οποία μετανάστες εργαζόμενοι που διαθέτουν τα απαραίτητα έγγραφα μπορούν να βρεθούν χωρίς χαρτιά, σημαίνει ότι η μεγάλη πλειονότητα των ελάχιστα ειδικευμένων μεταναστών εργατών στη Νοτιοανατολική Ασία χαρακτηρίζονται εύκολα ως ‘ θύματα της παράνομης διακίνησης προσώπων’ σύμφωνα με το Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση.


Ωστόσο, η χρήση ενός πλαισίου κατά της παράνομης διακίνησης μπορεί επίσης να αποδοθεί στη μαζική επένδυση σε πρωτοβουλίες κατά της παράνομης διακίνησης από διεθνείς υπηρεσίες και δωρητές, μετά το 2000. Οι χώρες προέλευσης και οι χώρες υποδοχής αντιμετωπίζουν εξίσου αυξανόμενες πιέσεις για να επικυρώσουν το Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση και να δείξουν ότι συμμορφώνονται με τα ελάχιστα κριτήρια που παρατίθενται στην ετήσια ‘Έκθεση για την παράνομη Διακίνηση Προσώπων’ του Στέιτ Ντηπάρτμεντ. Η έκθεση κατανέμει τις χώρες σε τρεις ταχύτητες, ανάλογα με τις προσπάθειες συμμόρφωσής τους με τα ελάχιστα κριτήρια για την εξάλειψη της παράνομης διακίνησης. Οι χώρες της τρίτης ταχύτητας ( αυτές που δεν συμμορφώνονται) υφίστανται κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένου του τερματισμού της μη ανθρωπιστικής βοήθειας, της βοήθειας που δεν σχετίζεται με το εμπόριο και της αντίθεσης των Ηνωμένων Πολιτειών στη βοήθεια από διεθνείς χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς. Η παράνομη διακίνηση και η λαθρομετανάστευση, ως θεμελιακά στοιχεία της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Διακρατικό Έγκλημα, συνδέονται επίσης με μέτρα για την αντιμετώπιση της ‘παγκόσμιας τρομοκρατίας’ στο περιβάλλον υψηλής ασφαλείας μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, οι κυβερνήσεις ενθαρρύνονται να τηρούν σκληρή στάση έναντι της παράτυπης μετανάστευσης μέσω πιο αυστηρών συνοριακών ελέγχων.


Η μεταβολή από μια ‘προσέγγιση διαχείρισης της μετανάστευσης’ σε ό, τι αφορά την προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού σε μια ‘προσέγγιση κατά της παράνομης διακίνησης’ έχει ουσιαστική επίδραση στη χάραξη πολιτικής και τον ακτιβισμό του μεταναστευτικού εργατικού δυναμικού στη Νοτιοανατολική Ασία. Μολονότι οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις στα μεγαλύτερα κράτη που υποδοχής είναι πιο αργές στην υιοθέτηση του πλαισίου κατά της παράνομης διακίνησης, όλο και περισσότερες προσελκύεται από αυτό προκειμένου να επιτύχουν θετικά αποτελέσματα για τους μετανάστες εργαζόμενους, απουσία αποτελεσματικών εθνικών εργασιακών νομοθεσιών. Στη Μαλαισία, οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις που ασχολούνται με ξένους εργαζόμενους προσπαθούν τώρα να εκμεταλλευτούν τη νομοθεσία κατά της παράνομης διακίνησης με εκστρατείες ‘ντροπής’ σε μεγάλη κλίμακα, έτσι ώστε να υποχρεώσουν την κυβέρνηση να τροποποιήσει την εθνική νομοθεσία αναφορικά με τους προσωρινούς μετανάστες. Στη Σιγκαπούρη, μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση που ασχολείται με τους εργαζόμενους στον κατασκευαστικό τομέα, υποστηρίζει ότι οι ξένοι εργάτες που έρχονται αντιμέτωποι με τον επαναπατρισμό με τη λήξη των συμβολαίων τους, είναι θύματα παράνομης διακίνησης εάν επιστρέψουν στην πατρίδα τους χρεωμένοι.


Φύλο, κινητικότητα και δικαιώματα


Η δυνατότητα επίδρασης της διεθνούς και τοπικής πίεσης στους τρόπους με τους οποίους οι κυβερνήσεις αντιδρούν στην προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού θέτει σοβαρά ερωτήματα για τις συνέπειες της ρητορικής κατά της παράνομης διακίνησης στο εργατικό δυναμικό και την κινητικότητα. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (International Labour Organization- ILO) σημειώνει ότι η εισαγωγή του Πρωτοκόλλου για την Παράνομη Διακίνηση των Ηνωμένων Εθνών αποτελεί πρόκληση για τη χάραξη πολιτικής, καθώς απαιτεί από τα κράτη να αντιμετωπίζουν την υποχρεωτική εργασία ως ποινικό αδίκημα αντί για εργασιακή παραβίαση. Οι κρατικοί νομοθέτες έχουν το ακόλουθο δίλημμα: να χρησιμοποιούν το αδίκημα της ‘υποχρεωτικής εργασίας’ ή της ‘παράνομης διακίνησης’ όταν αντιμετωπίζουν σοβαρές περιπτώσεις εκμετάλλευσης στις οποίες ενέχονται μετανάστες εργαζόμενοι; Οι αποφάσεις αυτές καθορίζουν, με τη σειρά τους, τον τρόπο που οι αρχές χειρίζονται καταστάσεις εξαναγκασμού, τιμωρούν τους δράστες και αντιμετωπίζουν δομικούς παράγοντες που ενθαρρύνουν τις συγκεκριμένες πολιτικές.


Όταν όλες οι μορφές εκμετάλλευσης στις οποίες ενέχονται προσωρινοί μετανάστες ταξινομούνται ως ‘παράνομη διακίνηση’, οι προκαταλήψεις για το φύλο και την τάξη, εγγενείς στον ορισμό του ‘ποιος’ μπορεί να διακινηθεί (και κάτω από ποιες συνθήκες), ενισχύονται απόλυτα. Από την ώρα που η μετανάστευση εργατικού δυναμικού θεωρείται παράνομη διακίνηση, όλες περίπου οι μετανάστριες εργαζόμενες περιγράφονται ως θύματα παράνομης διακίνησης. Η αντιμετώπιση όλων των μορφών εκμετάλλευσης των μεταναστών εργατών ως περιπτώσεις παράνομης διακίνησης δεν κινδυνεύει μόνο να υπονομεύσει τις υπάρχουσες διατάξεις περί εργασιακών δικαιωμάτων, αλλά αποδυναμώνει τις προσπάθειες κατά της παράνομης διακίνησης που στοχεύουν στην αντιμετώπιση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης γυναικών και παιδιών. Η παράνομη διακίνηση σεξ αποτελεί αναμφίβολα ένα σοβαρό ζήτημα, αλλά τα στοιχεία δείχνουν σαφώς ότι η χρήση του μοντέλου ‘ ένα μέγεθος ταιριάζει σε όλους’, προκειμένου να αναγνωριστούν και να βοηθηθούν τα θύματα της σεξουαλικής εκμετάλλευσης, συμβάλει συχνά στην περαιτέρω εκμετάλλευση αυτών ακριβώς των ανθρώπων που επιχειρεί να βοηθήσει.


Επιπλέον γνωρίζουμε ότι οι πολιτικές που στοχεύουν στον έλεγχο παράτυπων μορφών μετανάστευσης μπορεί, στην πραγματικότητα, να ενθαρρύνουν, να επιτρέψουν ή να επιδεινώσουν παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των μεταναστών, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας στην κινητικότητα. Τα στοιχεία εκείνων που εργάζονται στο πεδίο της παράνομης διακίνησης σεξ δείχνουν ότι οι προσπάθειες για ‘διάσωση και επαναπατρισμό’ των θυμάτων της παράνομης διακίνησης, κάνουν τη θέση των μεταναστών εργαζομένων ακόμη πιο ευάλωτη. Οι πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης μπορούν να στιγματίσουν και να αποξενώσουν τους σεξουαλικούς εργαζόμενους και τις οργανώσεις τους, να αποθαρρύνουν την οικοδόμηση συνασπισμών μεταξύ των υποστηρικτών τους και να υπονομεύσουν τα προγράμματα προστασίας δικαιωμάτων. Η επίδραση των αποφάσεων αυτών στις ζωές των νόμιμων μεταναστών εργαζομένων δεν έχει ακόμη φανεί, αλλά η εν δυνάμει επίδραση στο μεταναστευτικό εργατικό δυναμικό και τον ακτιβισμό για τα εργασιακά δικαιώματα ενδέχεται να είναι εξίσου βαθιά.

Η νορβηγική κυβέρνηση έχει προτείνει ένα νόμο που απαγορεύει την αγορά σεξουαλικών υπηρεσιών. Στόχος του νέου νόμου, που εάν εγκριθεί από το κοινοβούλιο θα τεθεί σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2009, είναι σύμφωνα με τις Εισηγήσεις στο Odelsting η καταπολέμηση της πορνείας και της παράνομης διακίνησης προσώπων (Ot. Prp. Nr. 48). Στην εισαγωγή του, το υπουργείο Δικαιοσύνης αναφέρεται σαφώς στις διεθνείς υποχρεώσεις του κράτους σε σχέση με διεθνείς συμφωνίες όπως το Πρωτόκολλο για την Πρόληψη, Κατάργηση και Ποινικοποίηση της Παράνομης Διακίνησης Προσώπων, ειδικά Γυναικών και Παιδιών, των Ηνωμένων Εθνών (Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, Especially Women and Chlidren- UNODC), αλλά και άλλες διεθνείς συμφωνίες για την αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησης. Η παράνομη διακίνηση προσώπων, όπως και η μαστροπεία, θεωρούνται εγκληματικές πράξεις στη Νορβηγία και ρυθμίζονται αντίστοιχα από τα άρθρα 224 και 202 του ποινικού κώδικα. Ενώ το άρθρο 224 και το άρθρο 202 ρυθμίζουν το τρίτο μέρος- τον διακινητή και τον μαστροπό, ο στόχος του προτεινόμενου νόμου είναι η μείωση ή εξάλειψη της ζήτησης σε ό, τι αφορά την πορνεία, για να προστατευθούν έτσι οι γυναίκες (και οι άντρες) από τον εξαναγκασμό σε πορνεία και παράνομη διακίνηση προσώπων.


Η διεθνοποίηση της πολιτικής έναντι της πορνείας και οι δημόσιες συζητήσεις για να τεθεί εκτός νόμου δεν είναι κάτι καινούργιο. Αντίθετα, η πολιτική προσέγγιση της πορνείας είχε διεθνή χαρακτήρα από τις αρχές του 19ου αιώνα και η ‘πόρνη’ θεωρείτο ένα είδος διαβόλου που αποτελούσε απειλή για τη δημόσια υγεία, τις αξίες της οικογένειας, την ηθική τάξη ή θύμα του δουλεμπορίου λευκής σαρκός ή της εξάρτησης από τα ναρκωτικά. Οι δημόσιες συζητήσεις για την ποινικοποίηση της πορνείας επανέρχονταν κάθε τόσο. Στα τέλη του 2004, η νορβηγική κυβέρνηση, αφού πρώτα αξιολόγησε τις νομοθετικές ρυθμίσεις στη Σουηδία και την Ολλανδία ( Υπουργείο Δικαιοσύνης 2002), απέρριψε το αίτημα να καταστεί η πορνεία έγκλημα και δήλωσε ότι η πορνεία αποτελεί κοινωνικό πρόβλημα και όχι εγκληματική υπόθεση. Δήλωσε επίσης ότι μια απαγόρευση θα καθιστούσε πιο επώδυνη την κατάσταση για τα πρόσωπα που πουλούν σεξουαλικές υπηρεσίες και θα επιδρούσε στις πιο ευάλωτες ομάδες στους κόλπους της πορνείας. Ωστόσο, λίγα χρόνια αργότερα, η κοινή γνώμη άλλαξε ριζικά και η πολιτική πλειοψηφία υποστήριξε ότι η απαγόρευση της πορνείας είναι η μόνη λύση για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης προσώπων, που θεωρείται σύγχρονη δουλεία. Στην πραγματικότητα, είναι δύσκολο να πει κανείς εάν ήταν η ανησυχία για τα θύματα της παράνομης διακίνησης ή ο ηθικός πανικός και ο φόβος ότι η Νορβηγία θα κυριαρχείτο από ξένες πόρνες και προαγωγούς που οδήγησαν στο αίτημα ότι κάτι έπρεπε να γίνει. Παρόλα αυτά, στην επίσημη παρουσίασή του, ο προτεινόμενος νόμος αντιμετωπίζεται ως μέτρο για την καταπολέμηση της πορνείας και κατ’ επέκταση της παράνομης διακίνησης προσώπων σε διεθνές επίπεδο.


Ο συσχετισμός της πορνείας και της παράνομης διακίνησης προσώπων θέτει περισσότερα προβλήματα από όσα επιλύει, γιατί όπως επισημαίνει η Bridget Anderson (2007), ακόμη κι αν υπάρξει γενική συμφωνία και συναίνεση, η παράνομη διακίνηση προσώπων αποτελεί σοβαρό πρόβλημα και διαφορετικές ομάδες αναγνωρίζουν την παράνομη διακίνηση ως πρόβλημα για διαφορετικούς λόγους. Η παράνομη διακίνηση προσώπων θεωρείται ότι αποτελεί βία κατά των γυναικών, παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και/ή ένα φαινόμενο που τροφοδοτεί και διατηρεί το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα.


Η παράνομη διακίνηση προσώπων σχετίζεται με την παράνομη ή παράτυπη μετανάστευση και η έννοια αυτή, όπως ορίζεται από το πρωτόκολλο κατά της παράνομης διακίνησης των Ηνωμένων Εθνών, αποτελεί μια κατάσταση όπου εγκληματικές ομάδες ή άτομα εκμεταλλεύονται ανθρώπους που επιθυμούν να έχουν καλύτερες οικονομικές ευκαιρίες. Η έμφαση δίνεται σε τρία διαφορετικά στοιχεία: τη στρατολόγηση, τη μεταφορά και το στόχο της στρατολόγησης. Ο ορισμός περιλαμβάνει τη χρήση κάποιου είδους βίας, εξαναγκασμού ή εκμετάλλευσης ευάλωτων προσώπων και η παράνομη διακίνηση προσώπων πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον την εκμετάλλευση της πορνείας άλλων ή άλλες μορφές σεξουαλικής εκμετάλλευσης, καταναγκαστικής εργασίας, δουλείας ή πρακτικών ανάλογων με τη δουλεία, την υποτέλεια ή την αφαίρεση οργάνων (UNODC). Κατά συνέπεια, το συμπληρωματικό πρωτόκολλο έχει ως στόχο την αντιμετώπιση της παράτυπης ή της παράνομης μετανάστευσης και, μαζί με τη Σύμβαση κατά του Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών, έχει ως στόχο να διευκολύνει τη διαδικασία της διακρατικής συνεργασίας για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος. Η έμφαση είναι στο έγκλημα και στον έλεγχο των συνόρων και στόχος είναι να εξαλειφθούν οι ‘ ασφαλείς παράδεισοι’ για τους δράστες ( Βλέπε Anderson 2007, Kempadoo 2005, Andrijasevic 2003). Η πολιτική εστίαση στην παράνομη διακίνηση με έμφαση στην πορνεία υπήρξε μαζική, και παρά την απουσία πειστικής τεκμηρίωσης της έκτασης και του μεγέθους του, το φαινόμενο λέγεται ότι αποτελεί μια αναπτυσσόμενη επιχείρηση υψηλού κέρδους και χαμηλού ρίσκου διεθνικών εγκληματιών, περίπου στο ίδιο επίπεδο με τη διακίνηση παράνομων ουσιών και όπλων (Kempadoo 2005). Πρόκειται για μια προβληματική υπόθεση από τη στιγμή που τόσο ο ορισμός της έννοιας ‘οργανωμένο έγκλημα’ όσο και η οργάνωση του εμπορίου παράνομων ουσιών και όπλων υπόκεινται σε κριτικές δημόσιες συζητήσεις μεταξύ ειδικών στην εγκληματολογία και το ποινικό δίκαιο (βλέπε Andreas & Nadelman 2006, Edwards & Gill 2003, Woodiwiss 2003).


Η Σύμβαση κατά του Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών είναι αποτέλεσμα της αυξανόμενης εστίασης στο διεθνικό οργανωμένο έγκλημα, που στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 εξελίχθηκε σε φλέγον θέμα σε διεθνές επίπεδο ( Edwards & Gill 2003, Woodwiss 2003), και δείχνει την επέκταση του ελέγχου του οργανωμένου εγκλήματος που άρχισε με την διεθνή εκστρατεία κατά της διακίνησης ουσιών σε εθνικό και διεθνές επίπεδο (Andreaw & Nadelman 2006). Το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα κατασκευάστηκε, μαζί με την τρομοκρατία, ως ο νέος εχθρός, και λέγεται ότι αποτελεί μεγαλύτερη πρόκληση στον τομέα της διεθνούς ασφάλειας από οτιδήποτε είχε να αντιμετωπίσει η Δύση στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Η ανάδυση του ‘νέου κακού’ συνδέεται με την παγκοσμιοποίηση και κυρίως με αυτό που ορίζεται ως ‘εποχή των αποτυχημένων εθνών κρατών’ όπως οι μετακομμουνιστικές και αναπτυσσόμενες χώρες. Οι επίσημες ομιλίες και αφηγήσεις που περιβάλλουν τη διαφαινόμενη απειλή δημιουργούνται σε ένα πλαίσιο που οι Edwards & Gill (2004: 245) ορίζουν ως ‘μεταψυχροπολεμική πολιτική λογική’: έναν εκ νέου προσανατολισμό της δυτικής ασφάλειας, των υπηρεσιών πληροφοριών και άμυνας για τον έλεγχο του εγκλήματος. Όπως λένε κάποιοι διανοητές, ο συγκερασμός θεμάτων ασφάλειας και ελέγχου του εγκλήματος έχει γίνει μείζον χαρακτηριστικό στην εποχή της δικαιολόγησης του κοινωνικού ελέγχου, της αστυνόμευσης όπως και πολλών πτυχών της σύγχρονης διακυβέρνησης ( βλέπε Aas 2007, Andreas & Nadelman 2006).


Στο πλαίσιο του παραδείγματος για την ασφάλεια, το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα δημιουργείται ως η μαύρη πλευρά της παγκοσμιοποίησης και ως εξωτερική απειλή που ενεργεί πάνω και εναντίον αλλά όχι μέσα στη ‘νομιμοποιημένη’ κοινωνία (Edwards & Gill 2002: 253). Ωστόσο, ο φόβος και η ανασφάλεια είναι συναισθηματικές και πολιτικές και όχι αντικειμενικές ολότητες, και όπως επισημαίνει ο David Garland (2001), ο έλεγχος του εγκλήματος δεν διαχειρίζεται μόνο τα προβλήματα του εγκλήματος, αλλά θεσμοθετεί μια σειρά αντιδράσεων σε αυτά τα προβλήματα που έρχονται ως επακόλουθο σε ό, τι αφορά την κοινωνική επίδρασή τους. Μολονότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η έλλειψη δυνατότητας για μετανάστευση με νόμιμους τρόπους έχει δημιουργήσει μια αγορά την οποία εκμεταλλεύονται διάφοροι παράγοντες, παρέχοντας υπηρεσίες στους μετανάστες για να ταξιδέψουν και/ή να εργαστούν στο εξωτερικό, αυτοί που ενέχονται στην εκμετάλλευση των μεταναστών κυμαίνονται από τοπικούς ‘βοηθούς’ μέχρι ιδιώτες, κρατικούς υπαλλήλους, ημι-κρατικούς υπαλλήλους και εγκληματίες. Επομένως, η συμπερίληψη των μεταναστών στην αλυσίδα των υποτιθέμενων παράνομων δραστηριοτήτων των διεθνικών εγκληματιών οδηγεί πολιτικά και κοινωνικά στην κατασκευή της μετανάστευσης ως εγκληματικής υπόθεσης, χωρίς να εξετάζονται οι τρόποι με τους οποίους το καθεστώς των συνόρων και των αδειών εισόδου επιδρούν στην κατάσταση των μεταναστών (βλέπε Andrijasevic 2003). Συνεπώς, η Σύμβαση κατά του Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών και το πρωτόκολλο κατά της παράνομης διακίνησης δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι αποτελούν απλώς μια βάση ανάπτυξης πολιτικών για την πρόληψη της παράνομης διακίνησης, την προστασία των θυμάτων και την καταδίωξη των εγκληματιών, αλλά χρησιμεύουν επίσης ως βάση για την κοινωνική κατασκευή της ανασφάλειας και τη δημιουργία των ‘φρικτών άλλων’ μέσω της ρητορικής για την εγκληματοποίηση και τη θυματοποίηση (βλέπε Aas 2007, Kapur 2005).


Η νορβηγική πολιτική κατά της παράνομης διακίνησης απηχεί διεθνείς τάσεις που σχετίζονται με τη δημοφιλή εικόνα των ισχυρών, προσοδοφόρων και κυνικών εγκληματικών δικτύων που έχουν τις μετανάστριες ως σεξουαλικές σκλάβες- και εδώ όπως παντού ο κύριος στόχος είναι η καταπολέμηση του εγκλήματος και όχι η προστασία των θυμάτων. Όπως δήλωσε ο υπουργός Δικαιοσύνης ( 2002) ‘ Η καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης γυναικών και παιδιών είναι η καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος (….) Η παράνομη διακίνηση δημιουργεί εγκληματικές οικονομίες που επιχειρούν παράλληλα με την κρατική οικονομία και την οικονομία της αγοράς’. Κόντρα στη ρητορική του εγκλήματος, η ανακατασκευή των μεταναστριών που εργάζονται στην πορνεία από παράνομες ή ανεπιθύμητες μετανάστριες σε αθώα και ευάλωτα θύματα της παράνομης διακίνησης μεταναστών σεξουαλικών εργαζομένων εξελίχθηκε σε αυτό που ο David Garland (2001) αναγνωρίζει ως πολιτικοποιημένη εικόνα του ‘θύματος’. Ωστόσο, το ‘βασανισμένο θύμα’ είναι μια συμβολική μορφή που ακολουθεί τη δική της ζωή και διαδραματίζει καίριο ρόλο στις πολιτικές συζητήσεις και τα επιχειρήματα για την πολιτική για το έγκλημα. Πράγματι, με τη θεωρούμενη απειλή του διεθνικού οργανωμένου εγκλήματος ως ‘νέας αυτοκρατορίας του κακού’, η εικόνα αθώων και ευάλωτων μεταναστριών που εξαναγκάζονται να γίνουν πόρνες από κυνικούς και ανενδοίαστους εγκληματίες αποτελεί κλασικό παράδειγμα αυτού που ο Niels Christie ( 1986) περιγράφει ως κατασκευή του ‘ιδανικού θύματος’, που ο ρόλος και η λειτουργία του είναι να δημιουργήσει τον ‘κατάλληλο παραβάτη’- το θύμα του εγκλήματος ως αντίθετο στους δράστες. Επομένως, ο προτεινόμενος νόμος που αιτιολογήθηκε ως εργαλείο για την πρόληψη και την καταπολέμηση της πορνείας και της παράνομης διακίνησης συνεπάγεται τη θεσμοθέτηση της εκλαϊκευμένης εικόνας των μεταναστών είτε ως παθητικών θυμάτων ανίκανων να κοιτάξουν τον εαυτό τους είτε ως ικανών να διαπράξουν τις πιο τρομακτικές πράξεις βίας (Kapur 2005). Λαμβάνοντας υπόψη ότι ο στόχος είναι η καταπολέμηση του διεθνικού εγκλήματος, η συσχέτιση πορνείας και παράνομης διακίνησης τοποθετεί τους σεξουαλικούς εργαζόμενους στην πρώτη γραμμή του ‘πολέμου κατά του εγκλήματος’.

Αναφορές:

- Anderson, Bridget (2007): “Motherhood, Apple Pie and Slavery: Reflections on trafficking debates”, Centre on Migration, Policy and Society, Working paper No. 48

- Andreas, Peter και Ethan Nadelmann (2006): Policing the globe. Criminalization and crime control in international relations. Oxford: University Press

- Andrijasevic, Rutvica (2003): “The Difference Borders Make: (Il)legality, Migration and Trafficking in Italy among Eastern European Women in Prostitution” In: Uprooting/Regroundings, Question of Home and Migration (Ed): Ahmed, Sara, Claudia Castañeda, Ann_Marie Fortier and Mimi Sheller, Oxford, New York: Berg

- Christie, Nils (1986):”The ideal victim” I: From crime policy to victim policy: reorienting the justice system. Ezzat A. Fattah (ed.). London: Macmillan, σσ. 17-30.

- Edwards, Adam και Gill, Peter (2003): “After transnational organised crime? The politics of Public safety”. I: Transnational organized crime. Perspectives on global security (Ed): Edwards, Adam and Peter Gill London New York: Routledge

- Edwards, Adam και Gill, Peter (2002): “The politics of ’transnational organized crime’: discourse, reflexivity and the narration of ‘threat’”. British Journal of Politics and International Relations Vol.4, No. 2, June 2002, σσ. 245-260

- Garland, David (2001): The culture of control Crime and social order in contemporary Society. Oxford: University Press

- Kapur, Ratna (2005): “Cross-border movements and the law: Renegotiating the boundaries of difference” I: Trafficking and prostitution reconsidered. New perspectives on migration, sex work, and human rights (Ed): Kempadoo, Kamala and Jyoti Sanghera and Bandana Pattanaik. Boulder London: Paradigme Publisher

- Kempadoo, Kamala (2005): “From moral panic to global justice: Changing perspectives on Trafficking”. In: Trafficking and prostitution reconsidered. New perspectives on migration, sex work, and human rights (Ed): Kempadoo, Kamala and Jyoti Sanghera and Bandana Pattanaik. Boulder London: Paradigme Publisher

- Ministry of Justice and the police (2004): Purchasing sexual services in Sweden and the Netherlands. Legal Regulation and Experiences. A Report by a Working Group on the legal regulation of the purchase of sexual services, chaired by Professor Ulf Stridbeck. Issued on 8.October 2004

- Ministry of Justice and the police, “Challenges and priorities” by the Minister of Justice Odd Einar Dørum. The Nordic-Baltic Campaign against Trafficking in Women and Children. Riga 27. Νοέμβριος 2002

- Ot.prp.nr.48 (2007-2008). Om lov om endring i straffeloven 1902 og straffeprosessloven (kriminalisering av kjøp av seksuelle omfang eller handling mv), Ministry of Justice and the police.

- Woodiwiss, Michael (2003): “Transnational organised crime – the global reach of an American concept”. I: Transnational organized crime. Perspectives on global security (ed): Edwards, Adam and Peter Gill London New York: Routledge

- Aas Franko, Katja (2007): “Analysing a world in motion: Global flows meet ‘criminology of the other”. Theoretical Criminology 2007: 11; 283,

Η είσοδος Σαν Ντιέγκο-Τιχουάνα είναι από τα πιο πολυσύχναστα συνοριακά περάσματα στον κόσμο. Χιλιάδες Μεξικανοί πηγαινοέρχονται σε καθημερινή βάση στις Ηνωμένες Πολιτείες για δουλειά, σπουδές, ψώνια ή για να επισκεφθούν τις οικογένειές τους. Χιλιάδες Αμερικανοί τουρίστες πηγαίνουν στην Τιχουάνα για να επωφεληθούν από τις φθηνές τιμές στα μοντέρνα ντόπια εμπορικά κέντρα ή για να κάνουν βόλτα στη Avenida Revolucion (Λεωφόρο της Επανάστασης), τον πασίγνωστη τουριστικό δρόμο της Τιχουάνα που προσφέρει οικογενειακή αλλά και σεξουαλική ψυχαγωγία. Η συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα, που οι ντόπιοι αποκαλούν ‘ la zona morte’ (νεκρή ζώνη), βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση με τον συνοριακό φράχτη. Εκτείνεται σε μια σχετικά μικρή περιοχή γύρω στο 1.5 τετραγωνικό μέτρο, με την αψίδα της Τιχουάνα, El Pircing (στη διασταύρωση μεταξύ της Avenida Revolucion και της Avenida Puente Mexico-τον πεζόδρομο του συνοριακού περάσματος) ως σημείο εισόδου.


Το 1989, ο Fernando Vizcarra μέτρησε τριάντα έξι σεξουαλικές επιχειρήσεις στην περιοχή. Σήμερα η ζώνη αυτή έχει κατακλυστεί από άπειρες καντίνες, καμπαρέ, μπαρ, χορευτικά κλαμπ, cervecerias και ξενοδοχεία που χρεώνουν με την ώρα, όλα συγκεντρωμένα στα στενά δρομάκια της συνοικίας με τα κόκκινα φωτάκια. Τα πιο φημισμένα, ακμάζοντα και εξεζητημένα είναι τα Las Adelitas, Chicago Club, Las Chavelas και Monaco, που απασχολούν και τους μεγαλύτερους αριθμούς σεξουαλικών εργαζομένων.[1]


Στην Τιχουάνα, υπολογίζεται ότι 15.000 γυναίκες απασχολούνται στη σεξουαλική εργασία.[2] Οι γυναίκες εργάζονται είτε στους δρόμους είτε σε ένα ή περισσότερα από τα 210 νυχτερινά κέντρα. Η ηλικία των σεξουαλικών εργαζομένων στη ζώνη ανοχής της Τιχουάνα κυμαίνεται από τα είκοσι πέντε μέχρι λίγο πάνω απ’ τα πενήντα και η διάρκεια απασχόλησής τους από μερικές εβδομάδες μέχρι πολλά χρόνια. Πολλές γυναίκες εργάζονται ως temporadas, δηλαδή μόνο τις περιόδους του χρόνου που βρίσκουν κατάλληλη ή πιο επικερδή δουλειά. Γι’ αυτή την εποχική εργασία, έρχονται από πόλεις του βόρειου Μεξικού όπως Hermosillo, Sonora, Guaymas ή Chihuahua για να βγάλουν dinero rapido, γρήγορο χρήμα, στα σύνορα. Η σεξουαλική εργαζόμενη Σάντρα λέει: ‘Υπάρχει πολλή πορνεία σ’ αυτή την πόλη. Είναι σχεδόν το μόνο που υπάρχει στην Τιχουάνα. Είναι αυτό που διαθέτει κυρίως η Τιχουάνα’. Η σεξουαλική εργασία είναι επικερδής για ανθρώπους που θέλουν να είναι κινητικοί, να κάνουν γρήγορα ένα κομπόδεμα και που επιζητούν νέες εμπειρίες. Οι περισσότερες σεξουαλικές εργαζόμενες την περιγράφουν ως ‘εύκολη’, καθώς η είσοδος στη σεξουαλική βιομηχανία γίνεται συνήθως άτυπα και δεν απαιτεί διπλώματα ή πτυχία. Η Σάντρα δηλώνει: ‘ Είναι εύκολο να βγάλεις αυτά τα λεφτά’ και η Τιχουάνα, πιο συγκεκριμένα, έχει τη φήμη ‘δρόμων στρωμένων με χρυσό’ λόγω της συνεχούς ροής Αμερικανών τουριστών και στρατιωτών που περνούν τα σύνορα για ένα ευχάριστο σαββατοκύριακο στην ‘Αμαρτωλή Πόλη’, το κρυφό πορνείο του Σαν Ντιέγκο, που απέχει μόνο είκοσι λεπτά με το τρόλεϊ. Η Λώρα κάνει μια παρόμοια περιγραφή για τις ευκαιρίες που προσφέρονται: ‘ Το καλύτερο πράγμα όταν δουλεύεις στη συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα είναι ότι υπάρχει πάντα χρήμα. Υπάρχουν πάντοτε άνθρωποι, τουρίστες, εκεί. Το κακό είναι οι ληστείες και τα ναρκωτικά, αλλά το καλό είναι ότι υπάρχουν πάντοτε λεφτά’.


Οι σεξουαλικές εργαζόμενες προτιμούν την Τιχουάνα από άλλες συνοριακές πόλεις επειδή θεωρείται ένα κοσμοπολίτικο και ανεκτικό μέρος όπου πολλά πράγματα είναι δυνατά. Η Σάντρα υπογραμμίζει: ‘ Η Τιχουάνα είναι πιο φιλελεύθερη, οι άνθρωποι, η πόλη. Είναι πολύ πιο εύκολο να δουλεύεις στην πορνεία εδώ παρά στο Mexicali, όπου οι άνθρωποι κοιτούν ο ένας τον άλλον, κι όπου κανείς πρέπει να προσέχει τον εαυτό του και να κρύβεται απ’ τους άλλους. Στο Mexicali, οι άνθρωποι δεν δέχονται την πορνεία. Εδώ, είναι διαφορετικά’. Η συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια στην Τιχουάνα είναι αρκετά μεγάλη ώστε μα παρέχει στις σεξουαλικές εργαζόμενες την ανωνυμία που επιθυμούν: ιδίως όταν δεν θεωρούν ότι είναι σεξουαλικές εργαζόμενες με πλήρη απασχόληση αλλά διατηρούν άλλες επαγγελματικές ζωές έξω απ’ τη ζώνη ανοχής.


Εδώ και πολλές δεκαετίες, η Τιχουάνα είναι ένα δημοφιλές σημείο περάσματος για τους μετανάστες που κατευθύνονται προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά από τη δεκαετία του 1980 προσελκύει μετανάστες από ολόκληρο το Μεξικό που έρχονται, με αυξανόμενους ρυθμούς, να ζήσουν και να εργαστούν σε ένα από τα πολυάριθμα εργοστάσια επεξεργασίας εξαγωγών στο βιομηχανικό πάρκο. Ο συρφετός μεταναστών με διαφορετική προέλευση, στόχους και υπόβαθρο, που χτίζουν μια νέα ζωή στην Τιχουάνα, έχει ως αποτέλεσμα λιγότερο κοινωνικό έλεγχο του ατόμου. Οι γυναίκες που απασχολούνται στη βιομηχανία του εμπορικού σεξ το βιώνουν αυτό επωφελώς.


Οι γυναίκες εργάζονται σε μια ποικιλία επιχειρήσεων, λιγότερο ή περισσότερο αποκλειστικές και ακριβές. Οι γυναίκες του χαμηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου τείνουν να εργάζονται στο δρόμο, και ακολουθούν οι σεξουαλικές εργαζόμενες που απασχολούνται στα μπαρ, τα νάιτ-κλαμπ και τα ινστιτούτα μασάζ. Εκείνες με υψηλότερες κοινωνικοοικονομικές θέσεις γίνονται κολ-γκερλς που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους κατόπιν ραντεβού σε σπίτια ακριβών συνοικιών. Όλες οι γυναίκες έχουν εμπειρίες από περάσματα συνόρων. Στην Τιχουάνα, ο καθένας έχει τουλάχιστον ένα μέλος στην οικογένειά του που εργάζεται ή εργάστηκε παλιότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι διασυνοριακές οικογενειακές ιστορίες και βιογραφίες είναι συνηθισμένες. Πολλές σεξουαλικές εργαζόμενες προσπάθησαν κάποια στιγμή να κερδίσουν τη ζωή τους από την άλλη πλευρά των συνόρων. Ελάχιστες τα κατάφεραν. Η Λώρα πήγε τρεις φορές στην Ουάσιγκτον, όπου έμεινε με συγγενείς της. Ανατρέχοντας στο παρελθόν, αναλογίζεται ότι δεν της άρεσε ‘απ’ την άλλη πλευρά’. Θυμάται ότι ‘εδώ στο Λος Άντζελες και στο Σαν Ντιέγκο υπάρχουν πολλοί Μεξικάνοι και κάποιος μπορεί να τα βγάλει πέρα χωρίς να ξέρει αγγλικά, όχι όμως στο βορρά όπου υπάρχουν μόνο gabachos (υποτιμητικός όρος για τους Αμερικάνους). Δεν μπορούσα να πάω να ψωνίσω και να επικοινωνήσω με τους ανθρώπους’. Η Λώρα ένιωθε ότι τα αγγλικά της ποτέ δεν έφτασαν σε ένα καλό επίπεδο, στη διάρκεια της παραμονής της στις Ηνωμένες πολιτείες. Κι αυτός ήταν ο κύριος λόγος που δεν της άρεσε εκεί. Η επιτυχία ή η αποτυχία στη διαδικασία της μετανάστευσης συνδέεται πολύ στενά με το μεταναστευτικό καθεστώς κάποιου, αλλά κατά δεύτερο λόγο με το κοινωνικό και πολιτιστικό κεφάλαιο που κατέχει.[3]


Η σεξουαλική βιομηχανία στην Τιχουάνα χαρακτηρίζεται από διαστρωμάτωση, με την έννοια του κοινωνικού υπόβαθρου των γυναικών. Πολλές προέρχονται από τις κατώτερες εργατικές τάξεις, που τα μέλη τους ωθήθηκαν στην άτυπη εργασία ή τη μετανάστευση στην περίοδο της οικονομικής ύφεσης της δεκαετίας του 1990. Η μόρφωσή τους δεν ξεπερνά συνήθως το επίπεδο της στοιχειώδους ή της μέσης εκπαίδευσης. Άλλες σεξουαλικές εργαζόμενες προέρχονται από τις αστικές μεσαίες τάξεις των βόρειων μεξικανικών πόλεων, έχουν μαθητεύσει σε δουλειές ή έχουν πανεπιστημιακά διπλώματα. Οι γυναίκες αυτές δεν απασχολούνται στη σεξουαλική εργασία για λόγους οικονομικής επιβίωσης αλλά κυρίως για να αυξήσουν την καταναλωτική τους δύναμη ή να υλοποιήσουν εκπαιδευτικούς στόχους τους. Επιπρόσθετα, υπάρχουν Μεξικανο-αμερικάνες στη σεξουαλική βιομηχανία της Τιχουάνα. Είναι κάτοικοι των Ηνωμένων Πολιτειών, περνούν τα σύνορα τη νύχτα για να δουλέψουν στην συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια κι όταν τελειώνει η βάρδια τους επιστρέφουν με τα αυτοκίνητά τους στα σπίτια τους, σε αστικές περιοχές της Καλιφόρνιας. Η Τάνια έχει βιώσει το εμπόριο του σεξ κι απ’ τις δυο πλευρές των συνόρων, αλλά πριν αρχίσει να πουλάει σεξ, κέρδιζε τη ζωή της ‘βοηθώντας τους ανθρώπους να περνούν’- ήταν ‘κογιότ’ (τσακάλι). Η Τάνια γεννήθηκε στη μικρή συνοριακή πόλη Tecate, αλλά μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες με τους γονείς της και τα αδέλφια της όταν ήταν έξι χρονών. Συνέχισε να ζει εκεί μέχρι τα τριάντα οκτώ της. Η Τάνια άρχισε να βοηθά ανθρώπους να περνούν τα σύνορα όταν δεν είχε χρήματα. Διηγείται: ‘ Έφερνα ανθρώπους στο San Ysidro κι έπειτα μέχρι το Λος Άντζελες’. ‘Εκείνη την εποχή είχα αυτοκίνητο. Ήταν πιο εύκολα τότε. Μπορούσε κανείς απλώς να περάσει, δεν υπήρχε bordo (συνοριακός φράχτης). Διέσχιζες το τούνελ και έφτανες αμέσως στο San Ysidro. Τότε έκανες έναν πήδο κι έφτανες. Τώρα όλα είναι σφραγισμένα. Όλα είναι καλυμμένα. Οι άνθρωποι αναγκάζονται να πηγαίνουν σε πιο μακρινά μέρη’. Όπως οι περισσότεροι fronterizos, οι κάτοικοι που ζουν στα σύνορα Ηνωμένων Πολιτειών- Μεξικού, η Λώρα έχει συνείδηση των πολιτικών αλλαγών και των επιδράσεών τους στο πέρασμα των συνόρων. Τα σύνορα Ηνωμένων Πολιτειών- Μεξικού έχουν περάσει από μια διαδικασία αυξανόμενης εποπτείας και στρατικοποίησης τις τελευταίες δεκαετίες, με αποκορύφωμα τα αιτήματα για κατασκευή ενός τρίτου συνοριακού φράχτη με ιδιαίτερες επιπτώσεις για τις γυναίκες που περνούν τα σύνορα.[4] Η σεξουαλική εργαζόμενη Κάρμεν, που εργάστηκε στη συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα για είκοσι χρόνια, θυμάται: ‘ Όταν ήμουν δεκαοχτώ χρονών περνούσα τα σύνορα τη νύχτα με το μωρό μου πακέτο. Δούλευα μαζί με μια φίλη στο San Marcos (πόλη στην Καλιφόρνια) εξυπηρετώντας Μεξικάνους και Τσικάνος ή pochos σε μεγάλες ιδιωτικές επαύλεις. Αφού περνούσαμε τα σύνορα με τα πόδια, μας έπαιρναν με τ’ αυτοκίνητο και μας πήγαιναν βόρεια. Εκείνη την εποχή ήταν ακόμη εύκολο να περνάς τα σύνορα’.


Ενώ η Κάρμεν περνούσε τα σύνορα για να κερδίσει περισσότερα λεφτά στο εμπόριο του σεξ στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Τάνια στράφηκε μόνιμα στη σεξουαλική εργασία μόνο όταν δεν κατάφερνε πια να βοηθάει ανθρώπους να περνούν τα σύνορα. Θυμάται: ‘ Τα πράγματα άρχισαν να πηγαίνουν άσχημα κι όταν έπεσα στα χέρια της ομοσπονδιακής αστυνομίας δεν μ’ άρεσε’. Όταν την έπιασαν για πρώτη φορά για παράνομη διακίνηση προσώπων, έμεινε στην ομοσπονδιακή φυλακή του Σαν Ντιέγκο έξι μήνες. Στη συνέχεια, την έπιασαν, την καταδίκασαν και την φυλάκισαν πολλές φορές. Στο τέλος, καταδικάστηκε σε έξι χρόνια φυλάκισης σύμφωνα με το Νόμο Three Strikes που έγιναν πολύ δημοφιλείς στη δεκαετία του 1990 στην Καλιφόρνια και άλλες αμερικανικές πολιτείες.[5] Η Τάνια εξέτισε τρία χρόνια της ποινής της αλλά την άφησαν ελεύθερη νωρίτερα όταν συμφώνησε να στερηθεί τα μεταναστευτικά της χαρτιά. Άσκησε έφεση, ελπίζοντας να γλυτώσει την απέλαση καθώς ήταν παντρεμένη με Αμερικανό υπήκοο: ‘ Άσκησα έφεση γιατί ήξερα ότι το γεγονός ότι ήμουν παντρεμένη με Αμερικανό υπήκοο και είχα παιδιά γεννημένα στις Ηνωμένες Πολιτείες και ιδιοκτησία στην Καλιφόρνια θα μου έδινε κάποια αξία, αλλά δεν ήταν έτσι. Μου είπαν: ‘ Αυτή η γυναίκα πρέπει να φύγει’. Την απέλασαν στην Τιχουάνα, όπου υποχεώθηκε να ξεκινήσει μια νέα ζωή, χωρίς τον άντρα της και τα παιδιά της. Η προσαρμογή στη ζωή στο Μεξικό ήταν τεράστια πρόκληση. Η Τάνια τονίζει ότι μεγάλωσε στην Καλιφόρνια και είχε συνηθίσει στη ζωή στις Ηνωμένες Πολιτείες. ‘ Όλα ήταν εύκολα’, λέει. ‘ Όλα έχουν να κάνουν με την υλική ευμάρεια. Η ζωή είναι πολύ διαφορετική εδώ (στην Τιχουάνα). Μου κόστισε πολύ να προσαρμοστώ στην εδώ ζωή. Έπρεπε να μάθω να πλένω τα ρούχα μου στο χέρι. Το μόνο πράγμα που δεν μπορώ να συνηθίσω είναι ότι εδώ όταν βρέχει τα παπούτσια σου λασπώνουν’. Μετά την απέλασή της, η Τάνια μπήκε στο εμπόριο του σεξ, έχοντας ήδη την εμπειρία από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Συγκρίνοντας τις εμπειρίες της από τις δυο πλευρές των συνόρων, λέει: ‘ Η σεξουαλική εργασία στο Μεξικό είναι πιο σκληρή, πιο δύσκολη απ’ ό, τι στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Μοιάζει περισσότερο με μάχη, γιατί υπάρχει μεγάλος ανταγωνισμός. Από την άλλη πλευρά, εκεί δεν μπορούσες να κάθεσαι να περιμένεις στη γωνιά του δρόμου. Συνήθιζα να περπατώ και να κάνω ότι πηγαίνω σε κάποιο μαγαζί, για παράδειγμα. Δεν μπορούσες να κάθεσαι απλώς στη γωνία, όπως εδώ. Το να βρίσκεις πελάτες στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι πολύ διαφορετικό. Εδώ, στη zona morte μπορείς να πας και να μιλήσεις σε κάποιον, μπορείς να συνεννοηθείς με το βλέμμα’. Στο μεγαλύτερο μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών, η σεξουαλική εργασία είναι παράνομη και γίνεται κρυφά, είτε σε νοικιασμένα διαμερίσματα είτε σε ορισμένους δρόμους. Και στις δυο περιπτώσεις οι γυναίκες κινδυνεύουν με φυλάκιση ή βαριά πρόστιμα. Στο Μεξικό, η πώληση σεξ δεν ποινικοποιείται αλλά μολονότι δεν υπάρχει νομοθεσία που να ορίζει το εμπορικό σεξ ως εγκληματική δραστηριότητα, οι περισσότερες μεξικανικές πολιτείες ρυθμίζουν την πορνεία.[6] Στη Baja California τηρείται αρχείο σεξουαλικών εργαζομένων, απαιτούνται περιοδικές ιατρικές εξετάσεις και η δραστηριότητα περιορίζεται σε μια επιτρεπόμενη περιοχή της πόλης, τη ζώνη ανοχής.[7] Αυτό δεν σημαίνει ότι οι σεξουαλικές εργαζόμενες δεν γίνονται αποδέκτριες παρενόχλησης και διαφθοράς από υπαλλήλους των κυβερνητικών και υγειονομικών υπηρεσιών ή αστυνομικούς. Στην πραγματικότητα, γίνονται πολλές τέτοιες αναφορές, που είναι όμως εκτός του αντικειμένου του συγκεκριμένου άρθρου.


Τα συνοριακά καθεστώτα έχουν πάντα έμφυλες επιδράσεις. Η στρατικοποίηση των συνόρων Ηνωμένων Πολιτειών-Μεξικού είναι ριζωμένη στην υπερ-αρσενικότητα και την πατριαρχία. Οι σεξουαλικές εργαζόμενες στη συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα έχουν να κάνουν συνεχώς με στρατιωτικούς, λόγω της εγγύτητας της ναυτικής βάσης του Σαν Ντιέγκο. Η σεξουαλική εργασία ως δραστηριότητα που αποφέρει εισόδημα επιλέγεται συχνά από τις γυναίκες ως τελευταία λύση αφού πρώτα άλλες επιλογές θεωρήθηκαν πιο ακατάλληλες ή απρόσιτες. Οι mujeres fronterizas, οι γυναίκες που μεγάλωσαν στα σύνορα Ηνωμένων Πολιτειών- Αμερικής, έχουν συνηθίσει να εκμεταλλεύονται τους οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτιστικούς πόρους από τις δυο πλευρές των συνόρων. Συνεπώς, σε πρακτικό επίπεδο, πρέπει να εξετάσουμε το θέμα του κινήματος για το πέρασμα των συνόρων μέσα στο πλαίσιο της μετανάστευσης και της παγκοσμιοποίησης. Η μετακίνηση των γυναικών διαμέσου των συνόρων πρέπει να αντιμετωπιστεί καλύτερα από τη νομοθεσία, προκειμένου να προστατεύονται οι γυναίκες που εγκαταλείπουν τις χώρες προέλευσής τους ή κινούνται σε συνοριακές ζώνες σε μόνιμη βάση. Η μετακίνηση των γυναικών διαμέσου εθνικών συνόρων αντιμετωπίζεται πρωτίστως από τη σκοπιά της παράνομης διακίνησης, της θυματοποίησης και της συντηρητικής σεξουαλικής ηθικής. Η δράση αυτή των γυναικών πρέπει να αναδειχθεί και οι περίπλοκες υποκειμενικότητές τους να αντιμετωπιστούν με τις νομικές προσεγγίσεις και τις πολιτικές που προωθούνται σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Οι αποφάσεις των γυναικών για το πέρασμα των συνόρων πρέπει να εξεταστούν ενσυνείδητα μέσα στο πλαίσιο της ενίσχυσης των δυνατοτήτων τους και της αναζήτησης καλύτερων οικονομικών ευκαιριών.


Αναφορές

[1] See Vizcarra, Fernando (1989): “La Zona Norte De Tijuana: Seis Piezas Para un Retrato Hablado”, in La ranura del ojo, October 1989, No. 7, p. 17.

[2] Castillo Debra A., María Gudelia Rángel Gómez & Bonnie Delgado (1999): “Border Lives: Prostitute Women in Tijuana”, in Signs: Journal of Women in Culture and Society, 1999, Vol. 24. No. 2, 387-422. San Francisco: Aunt Lute.

[3] Bourdieu, Pierre (1984): Distinction: a social critique of the judgement of taste, Routledge & Kegan Paul, London

[4] Falcón, Sylvanna M. (2007): “Rape as a Weapon of War: Militarized Rape at the U.S.-Mexico Border”, in Denise A. Segura and Patricia Zavella (eds.): Women and Migration in the U.S.-Mexico Borderlands, Duke University Press, Durham and London

[5] Zimring, Franklin E., Gordon Hawkins & Sam Kamin (2001): Punishment and Democracy: Three Strikes and You’re Out in California, Oxford University Press, Oxford

[6] Del Rio, C. & J. Sepúlveda (2002): “Aids in Mexico: Lessons learned and implications for developing countries”, in AIDS, No. 16, 1445-1457

[7] Curtis, James A. & Daniel D. Arreola (1991): “Zonas de Tolerancia on the Northern Mexican Border, in Geographical Review, Vol. 81, No. 3 (Jul., 1991), 333-346

[8] Falcón, Sylvanna, ο.π.

Πρόσφατη εκδήλωση κινηματογραφικού ενδιαφέροντος για την απεικόνιση ενός προβλήματος της «πραγματικής ζωής», που δεν είναι άλλο από το εμπόριο λευκής σαρκός, εμφανίζεται σε ταινίες που χαρακτηρίστηκαν επικριτικές, όπως οι: Human Trafficking (2005), Trade (2007) και Eastern Promises (2007). Ο αμφιλεγόμενος Καναδός κινηματογραφικός παραγωγός David Cronenberg [The History of Violence (2005), Crash (1996), M Butterfly (1993), Dead Ringer (1988) και Videodrome ( 1983)], ο οποίος έχει αποκτήσει άσχημη φήμη για τις τρομακτικές απεικονίσεις της βίας, χωρίς να αναφερθούμε στον «τρόμο του σώματος», τώρα στρέφεται στην προβολή της παράνομης διακίνησης γυναικών στην ταινία Εastern Promises, μέσω της διερεύνησης της Ρωσικής Μαφίας στο Λονδίνο, στη Μεγάλη Βρετανία.


Εύλογα, ταινίες όπως οι Human Trafficking και Trade μετέρχονται σε στερεοτυπικές αφηγήσεις που θέλουν τους «άντρες ως θύτες» και «τις γυναίκες ως θύματα». Ωστόσο, οι προσδοκίες ότι μπορεί η ταινία Eastern Promises να πάρει μια εριστική θέση σε έναν τέτοιο διάλογο, μένουν ανεκπλήρωτες. Ως ένα βαθμό, η ταινία, για την ανάπτυξη προφανούς Ασιανολογίας, προβάλλει, για παράδειγμα, τον «εγγενή» δεσποτισμό των vory v zakone ( “thieves in law”), καθώς οι τελευταίοι εμφανίζονται να ασκούν σεξουαλική τρομοκρατία σε ένα σπίτι όπου διαμένουν γυναίκες μετά την παράνομη διακίνηση τους από την ανατολική Ευρώπη. Συνεπώς, θα ισχυριστώ ότι η ταινία Eastern Promises προβάλλει τη γυναίκα ως το «απόλυτο θύμα»-ένα θύμα χωρίς περιθώρια συνηγόρου. Λέγοντας αυτό, ο στόχος μου δεν είναι να αντιδικήσω για το ότι το εμπόριο λευκής σαρκός και πιο συγκεκριμένα το εμπόριο γυναικών και αγοριών για σεξουαλική εκμετάλλευση είναι ένα περίπλοκο πρόβλημα του «πραγματικού κόσμου», στον οποίο ζούμε. Ο στόχος μου είναι, πιο πολύ, να επεξηγήσω τον τρόπο με τον οποίο οι κινηματογραφικές περιγραφές προάγουν αυτό το «πρόβλημα». Παρόλο που η ταινία Eastern Promises του Cronenberg έχει άρτιες ερμηνείες και οι ομοερωτικοί «υπαινιγμοί» που περιέχει μπορεί να αποδειχτούν προκλητικοί για κάποιους θεατές, η ουσιαστικότητα με την οποία αποδίδεται η γυναικεία εκμετάλλευση, παραμένει αδιασάλευτη. Κατά συνέπεια, θα αιτιολογήσω το πώς η «απόλυτη εκμετάλλευση», ακόμα και σε μια ταινία όπως η Eastern Promises, η οποία επιδιώκει να προκαλεί, απορρίπτει υποχρεωτικά την οποιαδήποτε εμπλοκή σε αντιπαραθέσεις, σχετικές με θέματα εμπορίας γυναικών. Κάτι αντίθετο μπορεί να αναστατώσει μια ηθικολογικό λόγο για τις γυναίκες και την σεξουαλική εργασία.


Στην ταινία Eastern Promises, ο Kirill (τον οποίο υποδύεται ο Vincent Cassel), γιος του Semyon, του αρχηγού των vory v zakone (τον οποίο υποδύεται ο Armin Mueller-Stahl) μιας αδελφότητας κακοποιών, φαίνεται να θεωρείται ακατάλληλος για μελλοντικός αρχηγός από τα μέλη της συμμορίας, επειδή είναι «ιδιόρρυθμος» (καθώς εμφανίζει ομοφυλοφιλικές τάσεις). Στην ταινία, η αντιλαμβανόμενη ιδιορρυθμία του Kirill αντιστοιχεί σε μια έμφυτη έλλειψη σωστής κρίσης ή ενδεδειγμένης λογικότητας που απαιτείται για να είναι κάποιος επικεφαλής της πιο ισχυρής ρωσικής οικογένειας κακοποιών στο Λονδίνο. Στα πλαίσια ενός τέτοιου ομοφοβικού καθεστώτος, ο Kirill δε δύναται να εκφράσει την επιθυμία του για άλλον άντρα, διότι αν έκανε κάτι τέτοιο, θα επαλήθευε την «ιδιαιτερότητά» του κι επομένως, την «ανεπάρκειά» του ως άντρας και ως εν δυνάμει ηγέτης. Παρόλο που είναι γόνος της vory v zakone και μετέπειτα φέρει τον ίδιο τους το σύμβολο σε τατουάζ πάνω από την καρδιά του, οι καθημερινές πράξεις του Kirill αποτελούν ένδειξη ότι δεν πρόκειται για ένα λαμπρό εγκληματία. Παράδειγμα αυτού είναι η έγκρισή που δίνει για την εκτέλεση ενός Τσετσένου αρχηγού (vory) αντίπαλης συμμορίας, μια δολοφονία όχι μόνο απερίσκεπτη, αλλά και χωρίς την έγκριση του πατέρα του, Semyon. Κατ’ αυτόν τρόπο ο Semyon φτάνει στο σημείο να αντιμετωπίζει το γιο του με περιφρόνηση, καθώς αναγκάζεται να αποδεχτεί ότι ο Kirill δεν κάνει για ηγέτης κι ότι το πιο πιθανό είναι να είναι «ομοφυλόφιλος». Ωστόσο, ο Semyon φαίνεται να μην χάνει τις ελπίδες του ότι ο γιος του μπορεί μια μέρα να «συμμορφωθεί». Ο υπαινιγμός σε αυτό το σημείο είναι ότι αν ο Kirill απέβαλε αυτή του την ιδιαιτερότητα-αυτό το ολέθριο ελάττωμα- μπορεί να ανελισσόταν σε εκείνο το επίπεδο εξουσίας, που δικαιούται έτσι κι αλλιώς βάσει του κληρονομικού δικαιώματος.


Καθώς η επιθυμία για άτομα του ιδίου φύλου είναι κάτι το «αδύνατο» για τον κόσμο των vory v zakone, ο Kirill πρέπει να πνίξει την επιθυμία του για τον Nikolai (τον οποίο υποδύεται ο Viggo Mortensen), τον οδηγό της οικογένειας και υπεύθυνο να «εξαφανίζει» τα πτώματα. Σε μια καίρια σκηνή, όπου γίνεται έκδηλη η φύση της επιθυμίας του Kirill, ο τελευταίος ανακοινώνει με άξεστο τρόπο ότι ο Nikolai πρέπει να επιλέξει μια από τις παράνομα διακινημένες γυναίκες –«σκλάβες για σεξ»- και να αποδείξει ότι δεν είναι «ομοφυλόφιλος». Μετά από σκέψη, ο Nikolai διαλέγει μια νεαρή ξανθιά κοπέλα και προβαίνει στην απαιτούμενη (από τον Kirill) σεξουαλική πράξη. Έχοντας πλήρη επίγνωση ότι αξιολογείται, ο Nikolai, με μια σεναριακή λεπτότητα, διεισδύει από πίσω -η κοπέλα είναι πεσμένη μπρούμυτα και στα τέσσερα- καθώς ο Kirill παρακολουθεί και καπνίζει. Σε αυτή τη σκηνή, που είναι διαμορφωμένη κατά κάποια έννοια ως ένα ηδονοβλεπτικού χαρακτήρα τρίο, ο Kirill και ο Nikolai διαπραγματεύονται τη δύναμη και την επιθυμία επάνω και διαμέσου του σώματος της «σκλάβας για σεξ», η οποία αποτυπώνεται όχι ως μια κανονική γυναίκα, αλλά ως μια «δίοδος» μέσα από την οποία μπορεί να καταστεί εφικτή η επιθυμία για άτομα του ιδίου φύλου (ομοφυλοφιλική τάση). Προβάλλοντας αυτά, η ταινία Eastern Promises, όχι μόνο δεν υπονομεύει την προβολή της γυναικείας θυματοποίησης, αλλά επιπλέον αποτυπώνει τον, βασισμένο στον μισογυνισμό, ανδρικό ομοφυλοφιλικό ερωτισμό.


Ωστόσο, η αρρενωπότητα του Nikolai δε στηρίζεται στο μίσος του για τις γυναίκες, καθώς τραβάει το ομοφυλοφιλικό αντρικό ενδιαφέρον. Περισσότερο, βασίζεται σε ένα είδος θεαματικής ερμηνευτικότητας. Η «ερμηνευτικότητα»» αυτή μπορεί να γίνει καλύτερα κατανοητή, αφού μάθει ο θεατής ότι τα πάντα σχετικά με τον Nikolai είναι, κατά μία έννοια, «μία ερμηνεία». Ο Nikolai είναι «μυστηριώδης»-μπορεί να μην είναι αυτός που φαίνεται ότι είναι. Στην πραγματικότητα, αντί να αγωνίζεται για την ανέλιξή του στην ιεραρχία της συμμορίας, ώστε να γίνει για πάντα μέλος αυτής της ιδιαίτερης φατριάς, ο Nikolai είναι ένας ευφυής πράκτορας, ο οποίος έχει καταφέρει να παρεισφρήσει στη ρωσική μαφία, προκειμένου να επιφέρει την πτώση της. Η θέση του Nikolai ως πληροφοριοδότης αρχίζει να γίνεται, για το θεατή, ολοένα και πιο περίπλοκη, όταν πλέον φαίνεται να ενστερνίζεται τη δεύτερη ταυτότητά του. Σε μια εκπληκτικά ερωτική ανάκριση, ο Nikolai εμφανίζεται γυμνός, μόνο με το εσώρουχο, να ανακρίνεται από τη συμμορία των vory v zakone, επιτρέποντας έτσι τα όσα παρατηρούν τα μέλη της (αλλά και οι θεατές) να επιβεβαιώνουν την προφορική του μαρτυρία μέσω των ποικίλων τατουάζ επάνω το κορμί του. Η σκηνή κορυφώνεται όταν ο Nikolai αποκτά με τελετουργικό τρόπο το τατουάζ με το σύμβολο που δείχνει ότι αποτελεί «πλήρες» μέλος της συμμορίας των vory v zakone, πραγματώνοντας έτσι τη μετάβαση από «πληροφοριοδότης» σε «μέλος» – τουλάχιστον αυτό δήλωνε το τατουάζ στο δέρμα του. Ο θεατής πρέπει να πιστέψει ότι ο Nikolai, αν και φέρει το τατουάζ με το σημάδι του μεγάλου εγκληματία και φαινομενικά είναι αναπόσπαστα κατοχυρωμένο μέλος της συμμορίας των vory v zakone, είναι, ουσιαστικά, «καλό παιδί». Στο κάτω κάτω, βοηθάει και προστατεύει την Anna (την οποία υποδύεται η Naomi Watts), μια μαία που εργάζεται σε ένα νοσοκομείο του Λονδίνου κι άθελά της μπλέκει με τη μαφία, μετά τον θάνατο ενός δεκατετράχρονου κοριτσιού, της Tatiana, κατά την διάρκεια του τοκετού. Η Tatiana δεν είναι μια συνηθισμένη ανύπανδρη ανήλικη μητέρα, αλλά μια «σκλάβα για σεξ», η οποία κατ’ εξακολούθηση κακοποιούταν, εκδιδόταν, βιαζόταν και εξαναγκαζόταν σε χρήση ναρκωτικών από τη συμμορία των vory v zakone-και συγκεκριμένα, από τον Semyon, το νόμιμο κληρονόμο του προνομίου να είναι αρχηγός της συμμορίας. Ωστόσο, ο Nikolai βλέπει καλοπροαίρετα την επιθυμία της Anna να βρει ένα σπίτι για το μωρό του νεκρού κοριτσιού. Ως αποτέλεσμα, αποκτά την εικόνα του ήρωα και του παράγοντα της αλλαγής, ως μια εναλλακτική φιγούρα απέναντι στο δεσποτισμό του Semyon.


Εάν ταινίες, όπως οι Human Trafficking, Trade και Eastern Promises είναι ενδεικτικές ενός τρέχοντος ρεύματος, μέσα από τέτοιου είδους αφηγήσεις, οι «παράνομα διακινημένες γυναίκες» γίνονται πολύ γρήγορα συνώνυμο των «σκλάβων για σεξ», που μπορούν μόνο να υπομένουν και να περιμένουν για τη σωτηρία τους. Συνεπώς, η ακριβολογία τέτοιων αφηγήσεων βασίζεται τόσο στην φιγούρα του δεσποτικού αρσενικού θύτη όσο και σε αυτή του ηρωικού αρσενικού σωτήρα. Όπως είναι αναμενόμενο, σε αυτού του είδους τις αφηγήσεις η «σκλάβα για σεξ» σώζεται στα πλαίσια μιας δραματικής αναμέτρησης μεταξύ της αστυνομίας και των κακοποιών, παρέχοντας μια λυτρωτική κατάληξη, τόσο για την ταινία, όσο και για το θεατή. Παρόλο που η ταινία Eastern Promises δεν προβλέπει κάποια σωτηρία για την «σκλάβα για σεξ», φέρει «αίσιο τέλος», εφόσον η Anna υιοθετεί το μωρό της Tatiana και ο Nikolai γίνεται το αφεντικό των vory v zakone. Ωστόσο, η εν λόγω ταινία, όπως και οι ταινίες Human Trafficking και Trade, αποτυπώνει την παράνομα διακινούμενη γυναίκα ως το «απόλυτο θύμα», ένα κατασκεύασμα που εξαρτάται από την αντιθετική απεικόνιση των χαρακτήρων του αρσενικού «δυνάστη» και του αρσενικού «ήρωα». Σε αυτή την αφήγηση, η θυματοποίηση της παράνομα διακινούμενης γυναίκας πρέπει να είναι αναμφισβήτητα απόλυτη- αυτή είναι ένα θύμα χωρίς περιθώρια παρουσίας συνηγόρου- καθώς αυτό γεννά την προσταγή τόσο για τον «σωτήρα» όσο και για τον «θύτη», οι οποίοι την εκμεταλλεύτηκαν εξ αρχής, προωθώντας έτσι τη δράση μέσα στην αφήγηση. Επομένως, για τη δημιουργία αυτής της αφήγησης , δε μένει περιθώριο για τυχόν διερεύνηση αντιμαχόμενων συζητήσεων σχετικά με την «παράνομη διακίνηση γυναικών», διότι κάτι τέτοιο θα συνεπαγόταν προβληματισμό για την απολυταρχικότητα του βασανισμού αυτών των γυναικών.


Αντικρουόμενες υπαινικτικές κινηματογραφικές αφηγήσεις θα μπορούσαν να εξετάσουν το γιατί οι γυναίκες επιδιώκουν να διασχίσουν τα σύνορα, τον τρόπο με τον οποίο το πετυχαίνουν, καθώς και σε τι βαθμό αυτές ‘οι μεταναστεύσεις’ συνδέονται με ενδεχόμενες ευκαιρίες εύρεσης εργασίας στη βιομηχανία του σεξ. Αυτές οι αφηγήσεις μπορεί να διερευνήσουν εάν και πότε οι ίδιες οι γυναίκες συγκατατίθενται για τη «διακίνησή» τους και την εργασία τους στη βιομηχανία του σεξ. Αλλά και πάλι, κάτι τέτοιο θα απαιτούσε, τουλάχιστον προσωρινά, το περιθώριο για ανατροπή των επικρατέστερων συζητήσεων με θέμα το «εμπόριο γυναικών». Ωστόσο, η απεικόνιση της γυναικείας αντίδρασης-ειδικότερα όσον αφορά στις γυναίκες που συμμετέχουν στη σεξουαλική εργασία-θα ήταν δυσάρεστη μέσα στα πλαίσια μιας ηθικολογικής τοποθέτησης, που πρέπει να υποστηρίζει ότι οι γυναίκες χρειάζεται να προστατεύονται από τη «διακίνηση» κι αν «διακινηθούν», χρειάζεται να «σωθούν». Η προσπάθεια να αφηγηθεί κάποιος την ιστορία γυναικών, που δε χρειάζεται ή δε θέλουν να σωθούν, δε θα προσέφερε την ευκαιρία για απροκάλυπτη ηθικολογία, ούτε θα παρείχε με ένα τόσο όμορφα δοσμένο τρόπο μια λυτρωτική αφήγηση, όπως αυτή που συναντάμε με ελάχιστες διαφοροποιήσεις, στις ταινίες Human Trafficking, Trade, αλλά και στην ταινία Eastern Promises.

Στη συζήτηση, σημείο εκκίνησης του ομώνυμου αφιερώματος, ο Paul Hartzog και ο Trebor Scholz προσπαθούν να αποτυπώσουν μία κριτική του web 2.0 οργανωμένη σε 5 άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/συλλογικότητα, πολιτιστικές διαφορές, ακτιβισμός.


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτό που συμβαίνει σήμερα υπογραμμίζει το γεγονός ότι το θέμα δεν ήταν ποτέ η κυριότητα. Η κυριότητα εγγυάται την ικανότητα να λαμβάνουμε και να εφαρμόζουμε αποφάσεις για την παραγωγή και να απολαμβάνουμε τους καρπούς αυτών των αποφάσεων. Η κυριότητα μας δίνει πρόσβαση στην παραγωγή. Η πρόσβαση είναι τώρα αποκεντρωμένη και υπό διευθέτηση.


Κατά συνέπεια, θα έλεγα ότι ο κρίσιμος παράγοντας σήμερα δεν είναι τα ‘μέσα παραγωγής’ αλλά τα ‘μέσα πρόσβασης’. Ας πάρουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: Τη Wikipedia. Για τη λειτουργία της wikipedia πρέπει να υπάρχει: 1) πρόσβαση στην παραγωγή, δηλαδή σελίδες που επιδέχονται επιμέλειας, 2) πρόσβαση στην κατανάλωση, δηλαδή πρόσβαση στην ανάγνωση των σελίδων και 3) πρόσβαση στο Ίντερνετ. Οι κυβερνήσεις καθιστούν δυνατή την πρόσβαση στους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ (ISPs) που δίνουν πρόσβαση στους τελικούς χρήστες, και οι κάτοχοι της wikipedia καθιστούν δυνατή την πρόσβαση μέσα από τους διακομιστές και ένα σύστημα ανοιχτής επιμέλειας. Υπάρχουν σε αυτή την αλυσίδα πολλά σημεία παρεμπόδισης, παρακολούθησης, εκμετάλλευσης κλπ.


Πολύ πρόσφατα είδαμε, μέσα από την εξέγερση των χρηστών στο Digg και μια παρόμοια κρίση στο LiveJournal, στοιχεία μιας πολιτιστικής μεταστροφής στις αξίες σχετικά με το τι σημαίνει συμμετοχή στον δικτυακό πολιτισμό. Όλο και πιο πολύ, ο κόσμος ζητά υπευθυνότητα από τους ανθρώπους που ασχολούνται με τους διακομιστές και τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ. Ωστόσο, όσο υπάρχουν διακομιστές, φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ και άλλοι ανασχετικοί παράγοντες, με άλλα λόγια, όσο το Ίντερνετ δεν λειτουργεί πλήρως μεταξύ ομότιμων- οι ισχυροί θα έχουν τρόπους να κλείνουν λογαριασμούς, να απαγορεύουν την πρόσβαση σε ιστοσελίδες κλπ.


Μπορούμε να δούμε την επίδραση αυτής της μεταστροφής σε αρκετές από τις τρέχουσες διαμάχες: Στη συζήτηση για την ‘ ουδετερότητα του δικτύου’ για παράδειγμα ή την πιο γενική συζήτηση για το κατά πόσο η πρόσβαση στο Ίντερνετ πρέπει να είναι ιδιωτικό ή δημόσιο αγαθό. Το γεγονός ότι κυβερνήσεις και εταιρίες επιδιώκουν να χρησιμοποιούν τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ ως σημεία παρακολούθησης είναι ένα ακόμη παράδειγμα. Η ‘long tail’ οικονομία έχει να κάνει με το πώς η πρόσβαση αλλάζει τη δυναμική της παραγωγής στο μέτρο που επιδρά σε αυτό που παράγεται και σε αυτόν που το παράγει. Οι εφαρμογές μερισμού αρχείων μεταξύ ομότιμων όπως το BitTorrent επιτρέπουν την πρόσβαση σε ταινίες, μουσική και άλλα μέσα επικοινωνίας έξω από τις παραδοσιακές (και εξαιρετικά ελεγχόμενες) διόδους.


Συμπερασματικά, το σημαντικό με τα μέσα παραγωγής είναι ότι δεν παράγουν απλώς αντικείμενα, αλλά, όπως είπε ο Μαρξ, έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Αυτό που παράγεται σήμερα είναι πολιτισμός, γνώση, στυλ, ρουτίνα, κλάση κλπ. Οτιδήποτε μεταξύ παραγωγών και παραγωγής είναι εν δυνάμει προβληματικό. Αυτό που πρέπει να προστατευθεί είναι η πρόσβαση.


Trebor Scholz: Πριν έρθω στην ερώτησή σας, θα ήθελα να απαντήσω στον Paul Hartzog. Η εταιρική γλώσσα του Web 2.0 χτυπά πράγματι το καμπανάκι σε σχέση με την ανοιχτή πρόσβαση και ανανέωση και είναι καλό που ο Paul προειδοποιεί έναντι τόσης αφέλειας. Ακόμη και στον ανεπτυγμένο κόσμο υπάρχουν μεγάλοι θύλακες φτωχών εργαζόμενων, παράνομων μεταναστών και, επίσης, νέων στις αγροτικές περιοχές, οι οποίοι έχουν τη μικρότερη πρόσβαση. Τι κάνει γι’ αυτούς το web; Οποιαδήποτε κριτική στο κοινωνικό web ηχεί σαν ένα ελιτίστικο πρόβλημα το οποίο θα επιθυμούσαν να έχουν.


Από την άλλη πλευρά, είναι παράλογο να μιλάμε για τους παραγωγούς στο κοινωνικό web ως χρήστες που ανήκουν σε μια ελίτ, εάν σκεφτούμε τα 160 εκατομμύρια ανθρώπους στην κινεζική κοινωνική ιστοσελίδα QQή τα 180 εκατομμύρια χρήστες που δημιούργησαν το δικό τους ‘προφίλ’ στη MySpace. Οι περισσότεροι φοιτητές στη Βόρεια Αμερική είναι στo Facebook και στη νοτιοκορεάτικη κοινωνική ιστοσελίδα Cyworld συνεισφέρουν γύρω στα 20 εκατομμύρια. Σε διεθνή κλίμακα, κοινωνικές ιστοσελίδες όπως το Orkut κυριαρχούν στη Βραζιλία και την Ινδία. Η ηλικία, το φύλο και η γλωσσική ποικιλία online έχουν αλλάξει προς το καλύτερο και οι υψηλοί αριθμοί χρηστών μιλούν από μόνοι τους.


Στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλοί άνθρωποι βρίσκονται σε φυσική απομόνωση λόγω της αστικής εξάπλωσης, του πολιτισμού του φόβου, που καθορίζει τη γονική συμπεριφορά, της χαμένης αίσθησης του τόπου, της φύσης της αγοράς εργασίας και του διαδεδομένου ατομικισμού.


Το κοινωνικό web τους επιτρέπει να παραμένουν σ’ επαφή, να κάνουν φίλους ή να επανασυνδέονται. Οι κοινωνικές πλατφόρμες γίνονται μια μερική θεραπεία, ένα σταθερό σημείο γι’ αυτούς τους κοινωνικά ασθενείς. Δεν είναι δύσκολο να βρούμε περιπτώσεις κοινωνικής απομόνωσης, αλλά τελικά ο υπέρβαρος έφηβος ή ο αποξενωμένος ενήλικος δεν είναι προϊόντα του κοινωνικού web αλλά των γνωστών προβλημάτων της κοινωνίας γενικά.


Για να απαντήσω στην ερώτηση: αυτοί που μπορούν ν’ απλώσουν τα χέρια στα αμέτρητα ‘κοινωνικής λειτουργίας συστήματα’ κερδίζουν τα μέσα της παραγωγής που βασίζεται στο web. Το καρότο που αποτελεί κίνητρο για τη συμμετοχή του δικτυωμένου κοινού είναι η ‘δωρεάν’ υπηρεσία που έχει ωστόσο μια κρυφή τιμή χρήσης. Οι χρήστες διαβάζουν ανακοινώσεις στις κοινωνικές ιστοσελίδες. Ρυθμίζουν το σχέδιο στις σελίδες τους στη MySpace. Μπαίνουν στο στάτους τους στη Facebook (FB). Απαντούν στις λεγόμενες αφίσες FB, δημιουργούν και ανεβάζουν βίντεο, ενημερώνουν τα ‘προφίλ’ τους (διαμαρτύρονται ότι το να έχεις παντρευτεί τη δουλειά σου δεν είναι επιλογή). Οι χρήστες τακτοποιούν τις φωτογραφίες τους στο FB και τις σχολιάζουν μεταξύ τους. Χώνουν τη μύτη τους σε αυτές των άλλων ή κοιτούν τα βίντεο των άλλων. Γίνονται και ξεγίνονται φίλοι και εγκαθιστούν βίντεο. Περνούν τον καιρό τους εγκαθιστώντας κάποια από τις 400 εφαρμογές στη Facebook, στα μπλογκς της MySpace ή κουβεντιάζοντας στο Skype.


Όλες αυτές οι δραστηριότητες δημιουργούν οικονομική αξία, που βασίζεται μερικές φορές στην ακούσια συμμετοχή. Τα κωλύματα στον τρόπο συνεισφοράς είναι λίγα. Ωστόσο αποτελεί παραβίαση της κοινωνικής σύμβασης να μην ξέρουν οι χρήστες ότι χρησιμοποιούνται. Σε άλλες περιπτώσεις, οι άνθρωποι ξέρουν ότι χρησιμοποιούνται και το αποδέχονται. Είναι ένα είδος αμοιβαίας ανταλλαγής-οι εταιρίες γίνονται πλούσιες ενώ οι χρήστες απολαμβάνουν την ευχαρίστηση της δημιουργίας και της κοινωνικότητας, αποκτούν φιλίες, μοιράζονται τις εμπειρίες της ζωής τους, αρχειοθετούν τις μνήμες τους, αποκτούν δουλειές, βρίσκουν συντρόφους και συνεισφέρουν στο γενικότερο καλό.


Συνοψίζοντας, τα μέσα παραγωγής είναι διαθέσιμα στο δικτυωμένο κοινό-τα εργαλεία κι οι πλατφόρμες ανήκουν, ωστόσο, σε εταιρίες.


Θανάσης/Παύλος: Η εκμετάλλευση παραμένει ακόμη η καίρια κοινωνική σχέση που διαμορφώνει την άυλη εργασία και την παραγωγή μεταξύ ομότιμων;


Trebor Scholz: Η κατάσταση είναι περίπλοκη και παράδοξη. Άρχισα να την περιγράφω στην προηγούμενη απάντησή μου. Από τη μια πλευρά, οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται πιο εύκολα μέσα απ’ το κοινωνικό web. Από την Heinz Ketchup μέχρι τη Yaadz.com, οι εταιρίες πειραματίζονται απευθυνόμενες σε πλήθη, η εργασία προσφέρεται σε ευρείες ομάδες ανθρώπων μέσα από ανοιχτό κάλεσμα στο Ίντερνετ. Οι εργαζόμενοι/παραγωγοί πληρώνονται λίγο ή και καθόλου.


Πολλές από τις ‘δωρεάν’ υπηρεσίες στο κοινωνικό web εισβάλλουν στην προσωπική ζωή των χρηστών. Η έρευνα αγοράς οδηγεί σε καλά τοποθετημένες διαφημίσεις (ανεπιθύμητο περιεχόμενο). Οι ιστοσελίδες γνωριμιών εμπορευματοποιούν την οικειότητα και τα spam κυριαρχούν. Η Amazon.com βοηθά τους ανθρώπους να βρίσκουν βιβλία και μουσική αλλά διαβρώνει αξιόλογες διαδικασίες μέσα από τις οποίες οι άνθρωποι ανακαλύπτουν νέους συγγραφείς ή καλλιτέχνες. Περιορίζει τα τυχαία γεγονότα της καθημερινής ζωής, που αποτελούν τη βάση για πολλές ευχάριστες και σημαντικές αλλά αναποτελεσματικές δραστηριότητες. Χρησιμοποιούνται οι χρήστες; Σίγουρα ναι. Τους πειράζει; Όχι ακόμη.


Η τεχνική υποστήριξη της κοινωνικής ζωής 200 εκατομμυρίων κοστίζει. Η Google λειτουργεί χιλιάδες διακομιστές. Παρόλα αυτά, στην περίπτωση της MySpace, η News Corp εισέπραξε πάνω από 14δις δολάρια -αυτή η αξία δημιουργείται από το δικτυωμένο κοινό. Η μετατροπή σε χρήμα μιας εργασίας συγκινησιακού χαρακτήρα δεν είναι κάτι καινούργιο. Επιχειρήθηκε για πρώτη φορά online το 1987 με το Lucas Habitat, ένα online παιχνίδι τεχνολογικά ισχυρό. Αργότερα, το NewHoo (που ονομάστηκε στη συνέχεια The Open Directory Project ή DMOZ) έκανε εμπορική χρήση των εθελοντών επιμελητών του.


Paul Hartzog: Δεν νομίζω. Υπάρχει λόγος που ονομάζεται ‘ οικονομία μερισμού’. Το γεγονός ότι μερικές εταιρίες μπορούν να παίρνουν τα αποτελέσματα αυτού του μερισμού και να δημιουργούν κέρδος δεν νομίζω ότι αποτελεί συναφές σχόλιο, γιατί η δράση δεν είναι εκεί. Η οικονομία της εμπορευματοποίησης και της εξαγωγής υπεραξίας είναι ένα πολύ διαφορετικό δίκτυο από την οικονομία μερισμού μεταξύ ομότιμων. Το Copyleft και οι άδειες Creative Commons υπάρχουν ακριβώς για να αποτρέπουν την ιδιοποίηση (μέσω ιδιοκτησίας ) έργων ηθελημένα ανοιχτών στον μερισμό.


Στην πραγματικότητα, συμβαίνουν δυο πράγματα. Το πρώτο είναι ότι οι άνθρωποι δεν απαιτούν πλέον από τις εταιρίες των μαζικών μέσων επικοινωνίας να είναι αποτελεσματικές σε ό, τι αφορά στην πληρωμή της εργασίας τους. Κοιτάξτε απλώς την iStockPhoto.com. ΜΠΟΡΕΙΤΕ να πείτε ότι οι εταιρίες μπορούν τώρα να έχουν πρόσβαση σε καλές φωτογραφίες αρχείου με λιγότερα χρήματα και συνεπώς υπάρχει εκμετάλλευση. Θα μπορούσατε όμως, επίσης, να πείτε ότι τα άτομα μπορούν τώρα να πληρώνονται απευθείας, χωρίς να μεσολαβούν τα μέσα επικοινωνίας, οι διανομείς και οι οργανώσεις παροχής αδειών και, κατά συνέπεια, παρακάμπτουν ολόκληρες κατηγορίες εκμετάλλευσης που αναπτύχθηκαν στη βιομηχανική εποχή. Η μουσική βιομηχανία είναι ένα ακόμη τυπικό παράδειγμα όπου όλο το χρήμα παρέμενε προηγουμένως μέσα στο δίκτυο μιας ελίτ που έλεγχε την υποδομή και τίποτα σχεδόν δεν έφτανε στους δημιουργικούς παραγωγούς. Τώρα, το χρήμα πηγαίνει απευθείας στους δημιουργούς. Το θέμα δεν είναι τόσο ποιος εκμεταλλεύεται ποιον, όσο ότι τα άτομα μπορούν τώρα να παρακάμπτουν δομές και πρακτικές εκμετάλλευσης που υπήρχαν στο παρελθόν. Είναι μια επιλογή που υποχρεώνει τις δομές αυτές να αλλάξουν.


Αλλά ακόμη κι αυτό είναι, νομίζω, πολύ περιορισμένο. Για να μείνουμε στο παράδειγμα της μουσικής, υπάρχει η κοινή πεποίθηση μεταξύ των μεγιστάνων των μουσικών μέσων επικοινωνίας ότι χωρίς εμπορευματοποίηση και οικονομικά κίνητρα οι δημιουργοί δεν θα δημιουργούν. Χάρη σ’ αυτό που ο Lawrence Lessig αποκαλεί ‘κουλτούρα εγγραφής’ ξέρουμε ότι αυτό δεν ισχύει (στην πραγματικότητα, οι καλλιτέχνες το ήξεραν πάντα). Οι άνθρωποι δεν ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ οικονομικό κίνητρο για να μοιραστούν τις παρατηρήσεις τους για τα βιβλία στη del.icio.us, τις φωτογραφίες τους στο flickr, τη μουσική τους στη MySpace. Κι ένα μεγάλο μέρος αυτής της δημιουργικότητας αβγατίζει μέσω ιδιόκτητων μηχανισμών, όπως για παράδειγμα, η τωρινή μανία του ‘make yourself as a Simpson’s character’ (γίνε ένας απ’ τους Simpson) στο http://www.simpsonsmovie.com, που διαθέτει μάλιστα τη δική του συλλογή φωτογραφιών στη flickr.com όπου οι άνθρωποι μοιράζονται τις εικόνες που δημιουργούνται σ’ αυτή την ιδιόκτητη ιστοσελίδα. Η ομάδα Simpson είναι πασίγνωστη για τη ριζοσπαστική στάση της σε σχέση με το κοπυράιτ, και παρόλα αυτά κάποια άτομα βγάζουν μεγάλη υπεραξία εκμεταλλευόμενοι τη διασύνδεση για την κατασκευή εικόνας και μοιραζόμενοι ύστερα τις εικόνες στο flickr.com. Πρόκειται σαφώς για μια περιπλοκή της παραδοσιακής ρητορικής για την ‘εκμετάλλευση’.


Trebor Scholz: Οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται και ταυτόχρονα αποκτούν μεγαλύτερες δυνατότητες. Είναι πολύ νωρίς για να πούμε πόσο αποτελεσματικά είναι τα νέα είδη παροχής αδειών περιεχομένου σε ό, τι αφορά στην αποτροπή της (εμπορικής) ιδιοποίησης. Άλλο είναι να σε χρησιμοποιούν κι άλλο να μην ξέρεις ότι η προσοχή που αφιερώνεις μετατρέπεται σε χρήμα.


Paul Hartzog: Ναι, συμφωνώ. Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον ως προς το κατά πόσον το αίτημα για διαφάνεια πρέπει να αφορά μια νομική λύση, δηλαδή ένα νόμο που θα απαιτεί δημόσια γνωστοποίηση, ή μια λύση της αγοράς, δηλαδή οι χρήστες να ζητούν γνωστοποίηση από τις ιστοσελίδες και διαφορετικά να πηγαίνουν αλλού. Είναι πολύ νωρίς για να προβλέψουμε τι θα γίνει.


Θανάσης/Παύλος: Τι είδους κοινωνικότητα παράγει το ‘κοινωνικό web’; Και πώς αυτή σχετίζεται με τα προβλήματα της ατομικότητας και της οικοδόμησης κοινότητας;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτός είναι ένας τομέας-κλειδί, όπου μπορούμε να εντοπίσουμε τι λειτουργεί και τι όχι λαμβάνοντας υπόψη το μέλλον της κοινωνικής τεχνολογίας και της ηλεκτρονικής συμμετοχής. Μπορούμε να φανταστούμε τα δυο είδη κοινωνικότητας που παράγονται ως δυο δυνάμεις, που η μια ωθεί προς τα άτομα και η άλλη προς τις κοινότητες.


Πρώτον, έχουμε συστήματα με ατομικιστική οντολογία. Σε αυτά τα συστήματα, η υποδομή υπάρχει για να παρέχει στον ιδανικό ορθολογικό ωφελιμιστή χρήστη/καταναλωτή κάποιο εμφανές ατομικό όφελος. Όταν η ατομική ωφέλεια εκπίπτει, ο χρήστης φεύγει. Κατά τη γνώμη μου, αυτού του είδους η κοινωνικότητα δεν έχει να κάνει με την κοινότητα. Δεν έχουμε την αίσθηση της κοινότητας με άλλους επισκέπτες στην amazon.com επειδή έτυχε απλώς να αξιολογήσουν ή να σχολιάσουν το ίδιο βιβλίο με μας.


Αντίθετα, έχουμε ηλεκτρονικές κοινότητες όπου οι συμμετέχοντες βλέπουν την κοινότητα σαν κάτι πέρα από τους ίδιους. Σ’ αυτούς τους χώρους, τα άτομα είναι διατεθειμένα να αλλάξουν για το καλό της κοινότητας. Το έζησα αυτό πρόσφατα από πρώτο χέρι. Μια μακρά συζήτηση για τις κομβικές αξίες μιας κοινότητας κατέληξε στη δημιουργία νέων χώρων με βάση τα θέματα που τέθηκαν. Η όλη υπόθεση μου θύμισε την εποχή των πολιτικών δικαιωμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Η διάκριση αυτή είναι χρήσιμη διότι μπορούμε αμέσως να δούμε ότι ορισμένοι από τους συμμετέχοντες online εμπίπτουν στην πρώτη κατηγορία. Αυτοί οι άνθρωποι νοιάζονται μόνο για το πρώτο είδος κοινωνικότητας: κοινωνικότητα με ατζέντα. Πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο οι κατασκευαστές ιστοσελίδων όσο και οι χρήστες εμπίπτουν σ’ αυτή την κατηγορία. Στην πραγματικότητα, δεν ΜΠΑΙΝΩ στο amazon.com για να είμαι κοινωνικός, μπαίνω για να αγοράσω βιβλία. Αντίστροφα, η δεύτερη κατηγορία αντιμετωπίζει την κοινωνικότητα ως εγγενές αγαθό, για την ίδια τη διαδικασία. Η διαφορά μεταξύ των δυο είναι η αυτό-οργάνωση. Η διάκριση αυτή μας πηγαίνει πίσω στον Αριστοτέλη και στην ιδέα ότι είμαστε πλήρεις άνθρωποι μόνο όταν εμπλεκόμαστε στη διακυβέρνηση της κοινότητάς μας. Το πρώτο καίριο σημείο είναι ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε με ποιο είδος κοινωνικότητας έχουμε να κάνουμε, ρίχνοντας απλώς μια ματιά στα κίνητρα των δημιουργών της κοινότητας. Το δεύτερο καίριο σημείο είναι ότι πολύ συχνά οι κοινότητες ξεφεύγουν από τα κίνητρα των δημιουργών και κάνουν κάτι νέο.


Αυτή η διάκριση έχει μια σημαντική συνέπεια για την πολιτική θεωρητικολογία. Στον φυσικό κόσμο, ένας πολίτης μπορεί να εμπλακεί στη διακυβέρνηση μιας μόνο γεωγραφικής οντότητας (μερικές φορές ομάδων.) Αυτό σημαίνει ότι η αρχική πολιτικο-θεωρητική συζήτηση αφορούσε την ‘καλύτερη’ ή ‘βέλτιστη’ μορφή κυβέρνησης, κι αυτό ίσχυε για χιλιάδες χρόνια. Σήμερα, όμως, online, οι άνθρωποι μπορούν και εμπλέκονται σε πολλές κοινότητες με ποικίλες μορφές διακυβέρνησης, ανά πάσα στιγμή. Αυτό που αλλάζει είναι ότι αντί να επιλέγουν ένα είδος καθεστώτος και να επιχειρηματολογούν γι’ αυτό, μπορούν να μεταφέρουν ως συμμετέχοντες τα πλεονεκτήματα, τα μειονεκτήματα και τους κανόνες της κατάλληλης δράσης από κοινότητα σε κοινότητα. Επιπλέον, οι συμμετέχοντες μπορούν να μεταφέρουν τις εμπειρίες και τις προσδοκίες τους από κοινότητα σε κοινότητα. Πολλές κοινότητες, πολλές μορφές διακυβέρνησης, πολλά είδη συμμετεχόντων. Νομίζω ότι αυτή η έννοια πολλαπλής ταυτότητας και κοινοτικής κινητικότητας δημιουργεί τελικά έναν συμμετέχοντα (πολίτη) πολύ πιο ευαίσθητο στις χαρές και τις προκλήσεις μιας ενεργής πολιτικής ζωής.


Trebor Scholz: Οι τυπολογίες της συμμετοχής στο κοινωνικό web πρέπει ν’ αρχίζουν με τον διαχωρισμό μεταξύ εκούσιας και ακούσιας συμμετοχής (π.χ. εξαγωγή δεδομένων).


Οι κυριότερες δραστηριότητες στο κοινωνικό web είναι ο σχολιασμός, η επισύναψη, η κατάταξη, η προώθηση, η ανάγνωση, η προσυπογραφή, η αποστολή, η διασύνδεση, ο συντονισμός, η εγγραφή, το μοίρασμα, η συνεργασία, η προτίμηση, το γράψιμο- το φλερτ, η δουλειά, το παιχνίδι, η κουβέντα, το κουτσομπολιό, η συζήτηση και η μάθηση.


Ένα καίριο φαινόμενο στο web είναι αυτό της αιχμάλωτης κοινότητας. Οι χρήστες συνεισφέρουν σε κοινωνικά περιβάλλοντα με ένα περιεχόμενο που δεν μπορούν να πάρουν μαζί τους σε περίπτωση που θέλουν να φύγουν (πχ αν έχεις ανεβάσει πολλά δικά σου βίντεο στο YouTube και φωτογραφίες στο Flickr). Οι φίλοι του χρήστη είναι συγκεντρωμένοι σε λίγα μόνο μέρη, πράγμα που αποτελεί μεγάλο κίνητρο για τους ανθρώπους να συναθροίζονται εκεί. Επομένως, το περιεχόμενο είναι κι αυτό συγκεντρωμένο, κι αυτό κάνει τις ιστοσελίδες πιο ελκυστικές. Η αιχμαλωσία αυτή δεν είναι τυχαία αλλά είναι μάλλον κεντρική για να ξεκινήσουν επιχειρηματικές στρατηγικές.


Θανάσης/Παύλος: Με ποιο τρόπο αυτή η κοινωνικότητα αντιμετωπίζει το θέμα της πολιτιστικής διαφοράς; Υπάρχει προκατάληψη στο θέμα του φύλου;


Trebor Scholz: Η πολιτιστική διαφορά είναι μεγάλο θέμα. 1.114 δις άνθρωποι χρησιμοποιούν σήμερα το Ίντερνετ- ο αριθμός είναι τόσο υψηλός λόγω της αύξησης του οικονομικά αναπτυσσόμενου κόσμου. Ο μισός από αυτόν τον πληθυσμό αποτελείται σήμερα από γυναίκες. Τα πράγματα αλλάζουν σε ό, τι αφορά στη δυναμική των φύλων: στην ηλικιακή ομάδα των 25-34, οι γυναίκες κυριαρχούν στο web. Ωστόσο, σε πολλά συμμετοχικά περιβάλλοντα, οι γυναίκες προτιμούν να διαβάζουν και να συμμετέχουν σιωπηλά (προώθηση, αντιγραφή, σχόλιο). Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς την πολιτιστική διαφορά σε σχέση με την επιτυχία ορισμένων κοινωνικών ιστοσελίδων.


Το MySpace και το Facebook κυριαρχούν στη Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία. Το Facebook είναι πιο δημοφιλές απ’ το MySpace εκτός Ηνωμένων Πολιτειών. Το LiveJournal κυριαρχεί στη Ρωσία. Τα 68 εκατομμύρια χρήστες του Orkut προέρχονται κυρίως από την Ινδία και τη Βραζιλία, όπως κι από την Κολομβία, την Κόστα Ρίκα, τη Δομινικανή Δημοκρατία, τον Ισημερινό, το Σαλβαδόρ, τη Γουατεμάλα, την Ονδούρα, το Κουβέιτ, τον Μαυρίκιο, τη Μογγολία, τη Νικαράγουα, το Περού, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ταϊλάνδη και την Τυνησία. Το Fotolog είναι απών στη Νότια Αμερική, μολονότι οι Μεξικανοί λατρεύουν το hi5. Γιατί ορισμένες κοινωνικές ιστοσελίδες κυριαρχούν σε χώρες που βρίσκονται πολύ μακριά από την αμερικανική τους (Ηνωμένων Πολιτειών) προέλευση; Μια πρόσφατη μελέτη των Zahir, Dobing και Hunter αναφέρει ότι παίζουν ρόλο οι χρωματικοί συνδυασμοί στις πύλες εισόδου των ιστοσελίδων. Αλλά οι άνθρωποι θέλουν επίσης να περνούν το χρόνο τους εκεί που βρίσκονται πολλοί άνθρωποι και από τη στιγμή που μια ιστοσελίδα χάνει έδαφος για μια ορισμένη ηλικιακή ομάδα σε μια γεωγραφική περιοχή είναι δύσκολο αυτό να αλλάξει.


Paul Hartzog: Ξέρουμε εδώ κι αρκετό καιρό ότι η πολιτιστική διαφορά επιδρά στη γνώση και την κοινωνικότητα με πολύ βασικό τρόπο. Το βιβλίο Women, Fire and Dangerous Things του George Lakof περιγράφει πώς οι πολιτιστικές διαφορές δεν επιδρούν μόνο στην οικοδόμηση κατηγοριών, αλλά ακόμη και σε βασικά πράγματα όπως η αντίληψη των χρωμάτων. Αυτές οι διαφορές εμφανίζονται επίσης σε μελέτες για το φύλο. Πράγματι, μια από τις προσωπικές σταυροφορίες μου είναι ενάντια στο γεγονός ότι η Δύση κατασκευάζει και εξάγει ηλεκτρονικούς υπολογιστές που τα αρχειακά και λειτουργικά συστήματά τους υπαγορεύονται από ένα δυτικό αρσενικό ιεραρχικό μοντέλο, δηλαδή ένα δέντρο φακέλων. Η παγκοσμιοποίηση και η επακόλουθη διεισδυτική κοινωνικότητα πρέπει να επιδεικνύουν ευαισθησία έναντι αυτών των απροσδιόριστων, συχνά κρυφών, μεθόδων κυριαρχίας.


Αλλά, όπως σημειώνει ο Trebor, υπάρχει ένα είδος αντίθετης δύναμης που λειτουργεί ενάντια στην παγκόσμια ομοιογένεια και εκδηλώνεται στον τρόπο που οι διάφορες ομάδες έχουν διαφορετικές μεθόδους συμμετοχής online. Ο πολιτισμός είναι μία, το φύλο μια άλλη. Υπάρχουν κι άλλες : πλούτος, δυνατότητα πρόσβασης κλπ. Σε γενικές γραμμές, είναι χρήσιμο να πούμε ότι οι γυναίκες τείνουν να συμμετέχουν με ένα τρόπο κι οι άντρες με άλλο ή ότι οι πλούσιοι συμμετέχουν μ’ ένα τρόπο και οι φτωχοί με άλλο (για παράδειγμα, το πρόσφατο κείμενο της Danah Boyd για τους ταξικούς διαχωρισμούς όπως αναπαράγονται στη MySpace και τη Facebook) αλλά αυτό δεν μας εξηγεί το γιατί.


Εάν οι τεχνολογίες μας δεν είναι χωρίς προκατάληψη έναντι της διαφοράς, αυτό συμβαίνει επειδή εμείς, ως άνθρωποι που επιλέγουμε τον τρόπο που αναπτύσσουμε την τεχνολογία, δεν είμαστε χωρίς προκατάληψη. Συχνά όμως είμαστε χωρίς προκατάληψη σε σχέση με τον εαυτό μας- τις προκαταλήψεις μας, τις κρίσεις μας, τις συνήθειές μας κλπ. Ο κόσμος του Ίντερνετ φέρνει πολλά απ’ αυτά στο προσκήνιο και ξαφνικά έχουμε κάπου έναν προγραμματιστή ηλεκτρονικού υπολογιστή που η δουλειά του θα αναπτυχθεί σε παγκόσμιο επίπεδο και πρέπει να παλέψει με τις πολιτιστικές προκαταλήψεις όπως ποτέ στο παρελθόν. Και όχι μόνο άτομα, αλλά ολόκληρες βιομηχανίες παραγωγής γνώσης υποχρεούνται να προσαρμοστούν σε αυτό το νέο περιβάλλον.


Θανάσης/Παύλος: Προειδοποιείτε και οι δυο, σε διαφορετικό βαθμό, έναντι της απατηλής λάμψης του web 2.0. Ποιο είδος ακτιβισμού πιστεύετε πως θα ήταν πιο παραγωγικό σε σχέση με το web 2.0: να ιδιοποιηθούν οι υπάρχουσες πλατφόρμες στο κοινωνικό web ή να δημιουργηθούν άλλες, εναλλακτικές;


Trebor Scholz: Εάν ο στόχος μας είναι να ζήσουμε ηθικές ζωές στο πλαίσιο του (ευμετάβλητου) κοινωνικού web, θα χρειαστούμε οποιαδήποτε πλατφόρμα- εταιρική, υβριδική ή μη-εμπορική που μπορεί να χρησιμεύσει ως τόπος σημαντικών παρεμβάσεων. Ο Henry Jenkins γράφει στο Convergence Culture ότι



‘η συζήτηση παραμένει μέσα σε πλαίσιο, σαν η μόνη εναλλακτική λύση να είναι να μη συμμετέχουμε στα μέσα επικοινωνίας και να ζούμε στα δάση, τρώγοντας βελανίδια και σαύρες και διαβάζοντας μονάχα βιβλία τυπωμένα σε ανακυκλωμένο χαρτί από μικρά εναλλακτικά πιεστήρια’ (σσ. 248-49).


Υπάρχουν μερικοί νέοι τομείς δυνατοτήτων που επιτρέπουν στο δικτυωμένο κοινό να αντεπιτεθεί. Τον Σεπτέμβριο του 2006 η κοινοτική διαπραγματευτική δύναμη έγινε φανερή όταν 741.000 χρήστες συμμετείχαν στην ομάδα κατά της εισαγωγής τροφοδοσίας RSS στο Facebook. Η εταιρία απέσυρε αυτό το στοιχείο. Στο παρελθόν, μια τέτοια κοινή δράση των καταναλωτών δεν ήταν τόσο εύκολη. Η σημερινή ροή πληροφόρησης καθιστά πιο εύκολη την οργάνωση μιας τέτοιας ‘εξέγερσης’.


Υπάρχουν επίσης πολλά μη κερδοσκοπικά εργαλεία, λύσεις μεταξύ ομότιμων και υβριδικά περιβάλλοντα, και ηθικές επιχειρήσεις όπως η Craigslist. Αναρωτιέμαι επίσης για τους τρόπους με τους οποίους άτομα βγάζουν χρήματα στο κοινωνικό web-από τη Google Adsense μέχρι την προγραμματισμένη επιστροφή χρημάτων στους χρήστες του YouTube.


Ένα πρόσθετο παράδειγμα είναι η καλλιτεχνική πρακτική του Kevin Killian, ενός ποιητή από το Σαν Φραντσίσκο, που έγραψε 1525 κριτικές στην Amazon.com, λανσάροντας ένα νέο είδος λογοτεχνίας. Σε ένα μικρό βιβλιοπωλείο στο Μπρούκλιν βρήκα ένα βιβλιαράκι με τις κριτικές που έγραψε στην Amazon.com. Τα κείμενα αυτά δεν είναι ακριβώς κριτικές, είναι αυτοβιογραφική μυθιστοριογραφία με τη μορφή κριτικής και πάνε από τη γλυκοπατάτα για μωρά μέχρι τον Δόκτορα Ζιβάγκο του Πάστερνακ.


Θανάσης/Παύλος: Πόσο απέχουμε από το να συνδέσουμε ουσιαστικά αυτό το είδος ακτιβισμών με κριτικές πρακτικές offline;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι και τα δυο είδη έχουν κόστη και οφέλη. Με την ιδιοποίηση των υπαρχουσών πλατφορμών εξοικονομούνται αναπτυξιακά κόστη. Αυτό που ανέφερα για τις εναλλακτικές χρήσεις που έχουν εμφανιστεί στο flickr.com αποτελεί παράδειγμα. Καμιά ομάδα ανοιχτού κώδικα δεν επένδυσε χρόνο και χρήμα σε μια εναλλακτική πλατφόρμα κοινών φωτογραφιών. Δυστυχώς, δεν υπάρχει εγγύηση ότι οι πλατφόρμες online που εγκαινιάστηκαν για συγκεκριμένους λόγους, θα αγκαλιάσουν ή απλώς θα ανεχτούν εναλλακτικές χρήσεις ανεξάρτητα πόσο δημιουργικές ή δημοφιλείς είναι. Ακόμη και το gmail μπορεί να εξαφανιστεί.


Επομένως, όταν έρχονται αντιμέτωποι με τους περιορισμούς που έχουν οι υπάρχουσες δομές, οι άνθρωποι συχνά επιλέγουν ή υποχρεούνται να γυρίσουν την πλάτη και να δημιουργήσουν μόνοι τους κάτι καινούργιο. Αυτός είναι ο πρωταρχικός λόγος που ανατρέχω ακόμη στην Hannah Arendt ως πολιτικό στοχαστή. Διαβάζοντας την βλέπουμε ότι οι άνθρωποι μπορούν να υπονομεύσουν παράνομες πολιτικές και κοινωνικές πρακτικές χωρίς να επιτίθενται σ’ αυτές. Μπορούν απλώς να ασχοληθούν με κάποια άλλη πρακτική που, από την ίδια τη φύση της, αμφισβητεί τις υπάρχουσες πρακτικές και τις καθιστά υπόλογες.


Σε τελική ανάλυση, νομίζω ότι εδώ είναι που αποτυγχάνει ο μαρξισμός, εκτός ίσως από τον πόλεμο θέσεων του Gramsci. Συνδέεσαι με αυτό στο οποίο επιτίθεσαι. Δεν θέλεις να αναμετρηθείς με εκείνες τις δομές που καθόρισαν και κρατούν τις ιστοσελίδες, γιατί, πρώτα απ’ όλα επιχειρούν σε εκείνο το χώρο καλύτερα από σένα και, δεύτερον, γιατί καταλήγεις να δεχτείς τα αρνητικά χαρακτηριστικά τους προκειμένου να τα αντιμετωπίσεις. Χάνεις πολλά απ’ τον εαυτό σου σ’ αυτό το είδος της καταληκτικής αντίθεσης. Αυτό που ΜΠΟΡΕΙΣ να κάνεις είναι να μη δεχτείς να παίξεις με τους κανόνες τους, να φύγεις και να εξερευνήσεις πώς είναι να παίξεις με κάποιους άλλους κανόνες. Οι πρώτοι χάκερς το έκαναν κι έτσι καταλήξαμε στον ανοιχτό κώδικα. Οι αγορές για παιχνίδια MMORPG, τα κοινά δάνεια, ακόμη και τα συστήματα που παρακάμπτουν το χρήμα (όπως το FreeCycle) ανιχνεύουν τα νέα τοπία.


Κι ερχόμαστε στο άλλο ερώτημα που αφορά τις offline κριτικές πρακτικές. Συγγραφείς όπως οι Paul Dourish, Malcolm Mc Cullough και άλλοι επισημαίνουν ότι βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το ‘τέλος του κυβερνοχώρου’. Με άλλα λόγια, καθώς ο κόσμος της πληροφορίας επικαλύπτει τον φυσικό κόσμο με την κινητικότητά του παντού, η διάκριση online/offline γίνεται λιγότερο χρήσιμη ως μεταφορά που λειτουργεί ως πλαίσιο (π.χ. βλέπε το http://www.endofcyberspace.com του Alex Pang ). Δεν είναι ένα ‘εδώ’ κι ‘εκεί’, αλλά μάλλον μια σχέση περίπλοκων τοπίων που τέμνονται μεταξύ τους και αλληλλοεπιδρούν σε πολλά σημεία. Δεν νομίζω ότι απέχουμε απ’ αυτό τώρα, σίγουρα όμως οι νεότερες γενιές διαισθάνονται πολύ καλύτερα τι απαιτείται απ’ αυτές προκειμένου να συμμετέχουν σ’ έναν τέτοιο κόσμο. Νομίζω ότι αυτό που θα γίνεται ολοένα πιο σημαντικό, και ξέρω ότι εδώ o Trebor θα συμφωνήσει, είναι να κινητοποιήσουμε (να μεταφέρουμε και να χρησιμοποιήσουμε) τις κριτικές μας ικανότητές ανεξάρτητα από τον συγκεκριμένο κοινωνικό χώρο στον οποίον βρισκόμαστε τη συγκεκριμένη στιγμή. Η ‘παρουσία’ είναι χρήσιμη ως νέα μεταφορά. Σε ποια τοπία είμαστε παρόντες και τι θέλουμε να κάνουμε εκεί;


Με άλλα λόγια, σε ένα χώρο έχουμε μια ομάδα παικτών που λένε ‘πρέπει να το κάνεις με τον δικό μας τρόπο ή άλλον’ και το πρότυπό τους είναι ένα πρότυπο της βιομηχανικής εποχής. Τα άτομα και οι ομάδες που επιλέγουν να μην αποκοπούν από αυτές τις δομές και τις πρακτικές θα εξαφανιστούν, ακριβώς όπως οι Tower Records, EMI και άλλοι (και συμπεριλαμβάνω παραδοσιακές εταιρίες και κυβερνήσεις σε αυτή την ομάδα). Στο μεταξύ, σε αυτό τον άλλο χώρο έχουμε μια ομάδα ανθρώπων που λένε ‘Ε, κοίτα τι κάνουμε! Είναι πολύ καθαρό. Έλα μαζί μας αν ενδιαφέρεσαι να συμμετάσχεις στη δημιουργία μερικών νέων κανόνων’.


Η πρόσκληση παραμένει ανοιχτή.


Trebor Scholz: Το 1991, ο Peter Lamborn Wilson (γνωστός ως Hakim Bey) έγραψε το Temporary Autonomous Zone στο οποίο χρησιμοποίησε ιστορικά παραδείγματα για να περιγράψει τις τακτικές διαμόρφωσης προσωρινών χώρων που αποφεύγουν τις επίσημες δομές ελέγχου. Το δοκίμιο αυτό ενέπνευσε τους πρωτοπόρους του Ίντερνετ να πειραματιστούν με τις ελευθερίες που παρέχει το Ίντερνετ. Υπήρχε, για παράδειγμα, το De Diitale Stad (Η φηφιακή πόλη) που λανσαρίστηκε από το De Balie και το XS4ALL ως ένα free net σύστημα με δημόσια πρόσβαση και στόχο να φέρει την πολιτική και τους πολίτες μαζί σε μια ηλεκτρονική κοινότητα. Ο Geert Lovink αναφέρθηκε στο De Digitale Stad ως ‘ένα κοινωνικό πείραμα στην ελευθερία του Ίντερνετ’. Ήταν μια προσπάθεια να παραμείνει ανεξάρτητο σε ένα ολοένα πιο εμπορικό περιβάλλον.


Πολλά από τα αλτρουιστικά προγράμματα που είναι ακόμη ζωντανά και δυναμικά σήμερα χρηματοδοτήθηκαν, ωστόσο, με χρήματα που έβγαλαν οι εργολάβοι στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Αν πάρουμε το Archive.org, o Brewster Khale ήταν ένας από τους πρώτους επιχειρηματίες του Ίντερνετ που έβγαλε τα 15 εκατομμύρια δολάρια τα οποία του επέτρεψαν να χτίσει το Archive.org. O Mitch Kapor έβγαλε 100 εκατομμύρια δολάρια με τη Lotus 1-2-3 κι ύστερα έστησε το Open Source Foundation. Το Omidyar Network στήθηκε από τον ιδρυτή του eBay Pierre Omidyar με στόχο να ‘διευκολύνει την ατομική δυνατότητα σε παγκόσμια κλίμακα’ και να χρησιμοποιήσει ‘την επιχειρηματικότητα ως εργαλείο για το κοινωνικό καλό’. Ο Jeff Bezos ου Amazon.com χρηματοδοτεί προοδευτικές κινηματογραφικές παραγωγές και έχει ένα ανεξάρτητο πρόγραμμα ταξιδιών στο διάστημα.


Δεν είναι, όμως, αυτός ο μόνος τρόπος. Υπάρχει το Project Gutemberg του Michael Hart, που διευθύνεται πλήρως από εθελοντές, χωρίς το αρχικό σχήμα του να βγουν λεφτά, χωρίς την αντίσταση από μέσα (την περιουσία των 100) που τόσοι πολλοί στις ΗΠΑ υποστηρίζουν ότι είναι αναπόφευκτη. Το Project Gutemberg (PG) είναι ‘η παλαιότερη ψηφιακή βιβλιοθήκη χτισμένη πάνω σε εθελοντικές προσπάθειες για την ψηφιοποίηση, την αρχειοθέτηση και τη διανομή πολιτιστικών έργων’. Είναι μια από τις μεγαλύτερες συλλογές δωρεάν ηλεκτρονικών βιβλίων ή eBooks online.


Τρίτον, υπάρχουν χρήσεις των τεχνολογιών και πλατφορμών ενάντια στις προθέσεις των εφευρετών. Το Twitter χρησιμοποιείται στην Αίγυπτο ως εργαλείο υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα μπλογκς είναι σημαντικά στα αυταρχικά καθεστώτα. Ο ιδρυτής της Facebook Mark Zuckerberg έδωσε στους 741.000 ανθρώπους που συμμετέχουν στο Student Against Facebook Newsfeed ένα εργαλείο για να ενωθούν έναντι της εταιρίας.


Την 1η Μαίου 2007 δημοσιεύτηκε στην πρώτη σελίδα του Digg.com ένα άρθρο που περιείχε το κλειδί του κώδικα για την προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων AACS των HD, DVD Blu-ray Disc. Η Digg το απέσυρε και απαγόρευσε τις περαιτέρω συνεισφορές. Πολλοί χρήστες είδαν αυτή την απόσυρση ως συνθηκολόγηση σε εταιρικά συμφέροντα και επίθεση στην ελευθερία του λόγου. Η κοινότητα της Digg οργάνωσε μια εξέγερση. Ένας από τους χρήστες του Digg έκανε λόγο για ‘Digital Boston Tea Party’. Ο Kevin Rose του Digg απάντησε:

‘Αφού είδατε εκατοντάδες άρθρα και διαβάσατε χιλιάδες σχόλια, το κάνατε σαφές. Προτιμάτε να πολεμήσει η Digg μέχρι τελικής πτώσεως παρά να υποκλιθεί μπροστά σε μια μεγαλύτερη εταιρία. Σας ακούμε, δεν θα σβήνουμε πια άρθρα ή σχόλια που περιέχουν τον κώδικα και θα αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες όποιες κι αν είναι αυτές’.


Μολονότι πιστεύω ότι υπάρχουν καθορισμένα όρια στη διαπραγματευτική δύναμη του δικτυωμένου κοινού, αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι υπάρχει δυνατότητα ελιγμών και ότι το περιθώριο αυτών των ελιγμών έχει γίνει μεγαλύτερο. Ο καπιταλισμός δίνει πάντα χώρο σε τέτοια κριτικά κινήματα. Τώρα είναι πιο εύκολο για τους χρήστες/παραγωγούς να συμμετέχουν, να διαμαρτύρονται, να αγωνίζονται για ελεύθερη συνεργασία και την επαναδιαπραγμάτευση ορισμένων κανόνων, όπως λέει ο Paul. Αυτό, ωστόσο, δεν έχει καμιά σχέση με μια βαθιά ριζωμένη κοινωνική αλλαγή.


Όπως το σαλιάρικο σκυλί του Παβλόφ, επιστρέφουμε ένα μήνα αργότερα στον αλγοριθμικό καθρέφτη για να διαπιστώσουμε τι συνέβη στη ζωή μας. Ποιος ακούει, ποιος διαβάζει, ποιος παρακολουθεί, ποιος αξιολογεί, ποιος επιτίθεται; Ποιος γνωρίζει και ποιος νοιάζεται; Απλώς τάισε με δεδομένα.


Σε μια κοινωνία εκούσιας έκθεσης, η πρακτική έχει υπερβεί την παιδαγωγική. Η ταχύτητα αθετεί τη διάδοση. Και κάποιος άλλος βγάζει λεφτά από το ξόδεμα της ενέργειάς σου. Η επιτυχία απαιτεί μια νέα διαχείριση του χρόνου. Στην ανταγωνιστική οικονομία της προσοχής και των δημιουργικών δικτύων, η πολιτιστική παραγωγή γίνεται η τέχνη της αργοπορίας και της αντήχησης. Τα μηδέν σχόλια αντιστοιχούν στο νεκρό σύνδεσμο.


Συνεχίζοντας την παράδοση των κοινωνικών δικτύων, τo Facebook και το MySpace συλλέγουν φίλους. Ποιοι είναι όμως οι εχθροί σου; Τι σημαίνουν οι φίλοι για μια συνεργατική δομή; Τι γίνεται με την δημιουργική λογική της δομικής έντασης όταν το μόνο που έχεις είναι ατέλειωτη επιβεβαίωση; Πηγαίνεις ίσως σε μια διαδήλωση για το απτό ρίγος της αντιπαράθεσης, αλλά πού βρίσκεται, αλήθεια, ο εχθρός σου; Παρακολουθεί, τρεις μέρες μετά, την επανάληψη εκατό εγγραφών CCTV τις οποίες πλήρωσε ο φόρος εισοδήματός σου. Είναι η αυτό-ερωτική παρόρμηση της αντίθεσης. Το φανταστικό κυριαρχεί πάνω απ’ όλα. Και πληρώνεις γι’ αυτό.


Ποιος είναι ο ρόλος της κριτικής σ’ αυτό το περιβάλλον; Με την άνοδο της easyjet τάξης, κάποιοι προτείνουν η κριτική να χρησιμεύει για να εξαλείφει τη δυνατότητα θερμοκηπίων δημιουργικότητας.[1] Όπως οι πολιτικοί και οι σύμβουλοι, οι κριτικοί συμβάλλουν στην πρόστυχη γοητεία των αναδυόμενων ‘δημιουργικών πόλεων’. Το Βερολίνο είναι ‘φτωχό αλλά σέξι’, υποστηρίζει ο δήμαρχος της πόλης. Τώρα που μπορεί να καυχηθεί ότι έρχεται πρώτο στον περιστρεφόμενο κατάλογο των τριών κριτηρίων της Φλόριντα-Ταλέντο, Τεχνολογία και Ανεκτικότητα- το Βερολίνο έχει εγγυημένη την ανάπτυξη μέσω της δημιουργικής οικονομίας του.[2] Ποιο είναι το μήνυμα; Μείνε Φτωχός και Πήγαινε Ανατολικά για να Γίνεις Γρήγορα Πλούσιος.


Και τι συμβαίνει τότε; Καλωσόρισες στην Έρημο της μη αγγλικής Πραγματικότητας. Τα δίκτυα σου αναπτύσσονται μέσα στο γκέττο της ευρω-αμερικανικής εξόδου. Αυτό-επιβεβαίωση, αλλά με μια διαφορά. Όλα πάνε γρήγορα, η σκόνη κολλάει, τα πνεμόνια καταρρέουν, αλλά η αξία προστίθεται με άυλους τρόπους. Όλοι περιμένουν το κάλεσμα του επαναπατρισμού. Είναι ένα στοίχημα ενάντια στο χρόνο, και οι ενημερωμένοι απόφοιτοι της θεσμοποιημένης δημιουργικότητας πληθαίνουν γρήγορα. Είναι σαν την οικονομία της εξέλιξης, πάλι απ’ την αρχή.


Τα τηλεοπτικά σόου ακινήτων κραυγάζουν το τροπάριο ‘Τοποθεσία, Τοποθεσία, Τοποθεσία’. Συντονίσου ή παράτα τα. Εάν δεν έχεις αρκετές οικονομίες, τότε κάνε μια υποθήκη για όλη σου τη ζωή. Απλώς θα σου στοιχίσει. Σοβαρά, όμως, πώς και πού τοποθετούμε τους εαυτούς μας σε μια εποχή όπου οι επιστροφές ολοένα λιγοστεύουν; Ξέρουμε πως κάθε πράξη κατανάλωσης ισοδυναμεί με οικολογική καταστροφή. Είναι η Αργή Κίνηση η μόνη απάντηση; Ακόμη κι αυτό έχει υποπέσει στην εξάρτηση της φιλότιμης κατανάλωσης των Φωτισμένων Μεσαίων Τάξεων. Φέρτε πίσω τα κοινά (commons), μας λένε. Αυτό όμως θα έφερνε τον ιδιοκτησιακό έλεγχο από την πίσω πόρτα της λατρείας του φιλελευθερισμού. Η ελευθερία είναι καλή στο βαθμό που έχεις στην άκρη μια Δεύτερη Ζωή όπου εξασφαλίζεις το εισόδημά σου.


Γράφοντας στα τελευταία παραγωγικά του χρόνια- στο τέλος της δεκαετίας του 1940 και στις αρχές της δεκαετίας του 1950- ο Καναδός θεωρητικός της πολιτικής οικονομίας και των επικοινωνιών Harold Innis διέκρινε μια ‘προκατάληψη επικοινωνίας’ διαμέσου των εποχών του πολιτισμού. Η νεωτεριστική διορατικότητά του ήταν ότι συνέδεσε την υλικότητα των μέσων επικοινωνίας με τον χρόνο και το χώρο. Εξετάζοντας τη σχέση ανάμεσα στη διάρκεια των αυτοκρατοριών στο χρόνο και την επέκτασή τους στο χώρο, ο Innis συμπέρανε, αρνητικά, ότι η ιστορία της ανθρώπινης ζωής δείχνει ότι ήταν πάντοτε ανισόρροπη. Τα ‘μονοπώλια της γνώσης’, υποστήριξε, διαμορφώνονται από τις ιδιότητες της τεχνολογίας που έχουν να κάνουν με το χώρο και το χρόνο.


Οι πλακέτες γραφής από άργιλο στην αρχαία Βαβυλωνία άντεξαν στο χρόνο, ενώ η εφεύρεση του πάπυρου από τους Αιγύπτιους έκανε δυνατή την εύκολη διάδοση στο χώρο. Η πτώση και των δυο αυτών αυτοκρατοριών ήταν αποτέλεσμα, υποστηρίζει, της προκατάληψης τους για την επικοινωνία. Χρόνος ή χώρος. Η κοσμική τεχνολογία του πάπυρου στην Αίγυπτο περιθωριοποίησε μια μοναρχία που ο έλεγχός της στο χρόνο επικεντρώθηκε στη χρήση της πέτρας και των ιερογλυφικών. Οι Ασσύριοι κατέλαβαν τη Βαβυλώνα λόγω των ανώτερων τεχνολογιών ταχύτητας: ο αναβολέας, το άρμα και οι πειραματισμοί στην εκτροφή αλόγων έκαναν δυνατή τη γρήγορη μεταφορά του ιππικού στο χώρο, κατακτώντας τη θρησκευτική διοίκηση της Βαβυλώνας. Χωρίς την κατάλληλη στρατιωτική εφεδρεία, η γραφειοκρατική μηχανή και η κυριαρχία μιας αλλουβιακής αυτοκρατορίας κατέρρεε.


Ποια διδάγματα μπορούμε να αντλήσουμε από την ιστορία της τεχνολογίας και του πολιτισμού; Στην αρχαιολογία του Innis είναι εμφανής η αναγνώριση της σχέσης μεταξύ μέσων επικοινωνίας, πολιτισμού και εχθρού. Ο εχθρός αποκαλύπτεται μέσω της προκατάληψης της επικοινωνίας. Πώς αναγνωρίζουμε όμως τον εχθρό στις τεχνολογίες των κοινωνικών δικτυώσεων που έχουν μόνο μια επιλογή: links με τους φίλους μας; Στις κοινωνικές δικτυακές ιστοσελίδες όπως το Facebook, ο εχθρός φορτώνεται στο χωροχρονικό συνεχές: απεικονίζεται συχνά αλλά δεν είναι ποτέ παρών. Οι φίλοι σου καθιστούν αδύνατον να αποφύγεις τους εχθρούς. Στην πραγματικότητα, μπορούν μόνο να είναι φίλοι σου. Ο εχθρός δεν είναι ποτέ ένας επισκέπτης μπλόγκερ. Μπορεί το ανώνυμο σχόλιο να καταγράψει τη φωνή του εχθρού ή τον φίλο που περνά ως εχθρός; Ποτέ δεν ξέρουμε. Τι είναι ένας εχθρός χωρίς πρόσωπο;


‘Δεν χάνω χρόνο περιφρονώντας τους ανθρώπους’, γράφει η Αμερικανίδα φιλόσοφος Martha Nussbaum στο ένθετο του Σαββατοκύριακου της Γκάρντιαν. ‘Ο θυμός είναι πολύ πιο εποικοδομητικός από την περιφρόνηση’.[3] Τα συναισθήματα είναι καλά στο μέτρο που μπορούν να γίνουν παραγωγικά. Η διαμαρτυρόμενη αποφασιστικότητα της παρόρμησης της Nussbaum παρουσιάζει ομοιότητες με το Facebook. Δεν υπάρχει τραγωδία. Δεν υπάρχει έκπληξη. Αυτές δεν είναι επιλογές. Τα όρια του Facebook αποκαλύπτονται μέσα από την αλληγορία της ειρωνείας. Ένας από τους ‘Πολύ Συντηρητικούς’ φίλους μου με ‘Σοβαρές’ θρησκευτικές απόψεις, που το πρόσωπό του στο Facebook μοιάζει σαφώς ψυχωτικό, γνωστοποιεί ένα αποτυχημένο ειδύλλιο που ποτέ δεν είχαμε. Αυτή η διπλή μορφή δημόσιας περιήγησης, ως συντηρητικού και γκέι, μέσα στο κλειστό κύκλωμα φίλων, μπορεί να λειτουργήσει ως ελάσσων αποδιοργανωτικός μηχανισμός. Δεν αποτελεί όμως περίπτωση συγκρουσιακής δομής. Αντίθετα, δείχνει προς την κατεύθυνση μιας ανομοιογενούς δικτυακής κοινωνικότητας γνώσης και συγκινησιακής εγγύτητας.


Τίποτα σημαντικό δεν διακυβεύεται. Η πιθανή διαμάχη εντάσσεται στον κώδικα ανεκτικότητας του Facebook. Οι τεχνικές δεν σου δίνουν άλλη επιλογή. Η λογική της ανεκτικότητας επαναβεβαιώνει μια ψύχραιμη, φιλελεύθερη κοσμοθεωρία. Ο Slavoj Zizek αποτελεί την υποδειγματική ενσάρκωση του Facebook. Η μη-ανεκτικότητα της ανεκτικότητας που διακηρύσσει είναι άλλη μια παραλλαγή της ειρωνικής αλληγορίας. Fightclub 2.0. Αυτή είναι η αιτία που οι απεχθείς ιστοσελίδες του μίσους είναι τόσο αναζωογονητικές: ο μη ειρωνικός τρόπος τους εκπέμπει αδιαλλαξία απ’ την αρχή.


Η ‘Ανεκτικότητα είναι Αυτοκτονία’, δηλώνει η W.A.R. – White Aryan Resistance (Αντίσταση Λευκών Αρίων).[4] Ωστόσο, από πολλές απόψεις, οι ιστοσελίδες μίσους δεν είναι τόσο διαφορετικές από τις αντίστοιχες φιλελεύθερες. Και στις δυο περιπτώσεις ο αποδέκτης είναι πάντοτε απών. Αυτοί δεν είναι ποτέ εκεί, μόνο εσύ και οι φίλοι σου. Με τον τρόπο τους, της έμμεσης προσφώνησης, η αποδιοργανωτική δυναμική του θορύβου δεν μπορεί να λειτουργήσει. Δεν υπάρχει θεσμοποιημένο έξω όταν ξερνάς μίσος ή επαληθεύεις τους φίλους σου. Δεν μιλάμε εδώ για κυβερνητική. Ούτε μιλάμε, στην πραγματικότητα, για δίκτυα. Μιλάμε για συνειρμικές επιθυμίες. Κι αν μεταναστεύεις στο Facebook από τις προλεταριακές παραμέτρους του MySpace, τότε επιδεικνύεις συμπτώματα παρόρμησης.


Εάν έχεις οποιαδήποτε αμφιβολία γι’ αυτούς τους ισχυρισμούς, πήγαινε να επισκεφτείς μια ιστοσελίδα που εκθειάζει τις αρετές του μίσους απέναντι στα ζώα. Το μπλογκ της Holy Shmoly! καταχωρεί μια εγγραφή για τους ‘8 λόγους να μισείς τις γάτες’. Με 355 σχόλια, έχει ασφαλώς την πρώτη θέση στη λίστα. Ο ΡΙΤΣΑΡΝΤ ΠΟΥ ΜΙΣΕΙ ΤΙΣ ΓΑΤΕΣ: ‘ΟΙ ΓΑΤΕΣ ΕΙΝΑΙ ΣΚΑΤΑ!!! ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΕΘΑΝΟΥΝ ΟΛΕΣ!!! ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΟΥΛΙΑ’. Κάποιος: ‘οι γάτες έχουν ημερομηνία λήξης, ακριβώς όπως οι τροφές’. Ο Τιμ: ‘Μισώ τις γαμημένες γάτες. Το μόνο που έχει πλάκα με τις γάτες είναι να τις ξεσκίσεις με μια καραμπίνα Νο 22. Όλες οι γαμημένες πρέπει να πεθάνουν. Ανεξάρτητα μικρά καθάρματα, γαμήστε τις όλες’. Η Τζάκι (έξυπνη Σκωτσέζα): Υ.Γ. Τρώμε γάτες στη Σκωτία’. Ο Ματ: ‘Πώς μπορείς να κάνεις μια γάτα να γαβγίσει; Βούτηξε την σε γκάζι κι άναψε ένα σπίρτο’.[5]


Ηλεκτρονικά, κανείς δεν ξέρει ότι το πρόσωπο που μισείς είναι στην πραγματικότητα ένας σκύλος. [6]


Εδώ είναι που εμφανίζονται οι χαρτογραφήσεις των ακτιβιστών για τον έλεγχο των μέσων επικοινωνίας. Οι τεχνογραφίες της βάσης δεδομένων του ‘They Rule’ και οι χάρτες του Bureau d’Etudes του στρατιωτικο-βιομηχανικού πλέγματος συνδυάζουν την πολιτική οικονομία με αισθητική ντιζάιν. Στην καλύτερη περίπτωση, παρουσιάζουν ένα πρόγραμμα συνεργατικής έρευνας που τέμνει ένα συγκεκριμένο κομμάτι χρόνου. Όπως οι παραγωγές του web 1.0, δεν πρόκειται για πολιτιστικές τεχνολογίες πραγματικού χρόνου. Και οι δυο μάς ενημερώνουν για τη σχέση μεταξύ θεσμικών και ατομικών συμφερόντων. Αποκαλύπτονται συνδυασμένα πλεονεκτήματα. Είναι όμως δύσκολο να μη γοητευθείς από την αισθητική της παρουσίασης και στα δυο αυτά έργα. Μέρος της επιτυχίας τους απορρέει από έναν παράγοντα αναγνώρισης. Το They Rule επιβεβαιώνει την αίσθησή μας για το πώς φαίνονται τα δίκτυα αλλά όχι για το πώς μπορούν να αλλάξουν. Και παρά την εκπληκτική έρευνά του, οι χαρτογραφίες του Bureau d’Etudes συγκεντρώνουν τα συστήματα του μετρό του Παρισιού, του Λονδίνου ή του Βερολίνου, αν και με σταλινική αισθητική.


Όπως σε πολλά οπτικά μέσα επικοινωνίας, και στα δυο αυτά παραδείγματα υπάρχει προκατάληψη έναντι του χώρου. Οι σχέσεις χαρτογραφούνται, αλλά οι αλλαγές στη διάρκεια του χρόνου δεν υπάρχουν πουθενά. Η έλευση ανοιχτών και αλληλένδετων βάσεων δεδομένων διορθώνει σ’ ένα βαθμό αυτή την ανισομέρεια. Ένα καλό παράδειγμα είναι η OpenStreetMap, στην οποία μου επέστησε την προσοχή η ακτιβίστρια για το ελεύθερο λογισμικό από τη Λουμπλιάνα, Luka Frelih, και που ενσωματώνει χαρτογραφικές τεχνολογίες με ένα μη-ιδιοκτησιακό σύστημα αξιών. Προτείνει μια συνεργατική πλατφόρμα για τους χρήστες, για να δημιουργήσουν μια ανοιχτή εκδοχή καθημερινού προσανατολισμού. Χρησιμοποιώντας χειροπιαστά δεδομένα GPS ως σύστημα ενημέρωσης αφηρημένου χώρου σε πραγματικό χρόνο, η openstreetmap παρουσιάζει το όνειρο κοινωνικο-τεχνολογικής ισορροπίας του Innis: μια τεχνική επικοινωνίας μη προδιατεθειμένη στο χρόνο ή στο χώρο, αλλά και στους δυο, ταυτόχρονα. Στο χρόνο, διαμέσου του χώρου.


Μολονότι δεν είναι πολύ ελκυστική οπτικά, η openstreetmap αποτελεί ένα σπουδαίο παράδειγμα τεχνο-κοινωνικότητας, όχι τόσο σε ό, τι αφορά στα αποτελέσματα-τη δημιουργία χαρτών- αλλά κυρίως ως προϋπόθεση δυνατότητας. Πρώτο και κύριο, η openstreetmap επικαλείται τη δυνητικότητα της επικοινωνίας ως τρόπο συνεργατικής δομής. Παρά τη χαρά και τη ναρκισσιστική ευχαρίστηση που φέρνουν τεχνολογίες κοινωνικής δικτύωσης όπως το MySpace, δεν παύουν να είναι πρώτα απ’ όλα τεχνολογίες μοναξιάς. Για να μην παρεξηγηθώ: δεν μου αρέσει πολύ να μπλέκομαι με τις μάζες. Παρά τις ολέθριες διαστάσεις της εξατομικευμένης κοινωνικότητας, λίγοι είναι αυτοί που δεν νιώθουν μεγάλη ανακούφιση όταν φεύγουν απ’ το γραφείο.


Αυτό που εννοώ, λοιπόν, είναι ότι η συνεργατική δομή είναι αναγκαστικά μια αβέβαιη, απρόβλεπτη προσπάθεια. Ανθίσταται στην εύκολη διατύπωση. Οι έννοιες σχετίζονται με το πλαίσιο. Ο πειραματισμός είναι κλειδί, και η εμπειρία είναι καίρια. Εκείνοι που επιμένουν για προκαθορισμένα αποτελέσματα και λίστες μεταφερόμενων απλώς θα απογοητευτούν. Αλλά τέτοιοι παράγοντες διοικητικής αγωνίας είναι βασικοί για την συνεργατική δομή της δημιουργικότητας. Δες αυτούς τους διαδικαστικούς τύπους ως δημιουργούς διαμάχης που θέλουν να ελέγχουν τα σύνορα της λογικής και την πράξη της δράσης. Μη σε απασχολεί η καταγραφή της άρνησης. Η αρνητική παρόρμηση θα αρπάξει την έρευνά σου και θα την προωθήσει σε μια κατεύθυνση ή σε πολλές.


Τι κάνουμε όμως με όλα αυτά; Μην απαντήσεις σ’ αυτό το Επείγον! Email. Πες στο αφεντικό να πάει μια βόλτα και στρέψου στον φιλαράκο σου. Ίσως τότε αποκτήσεις τον εχθρό σου. Η υπερβολή είναι εύκολη. Η ‘συγκεκριμένη έρευνα’ για τη δημιουργία μιας ‘στρατηγικής για το μέλλον’ (Μάριο Τρόντι) δεν είναι. Οι τεχνο-πολιτισμοί είναι ευαίσθητοι, αυτό είναι βέβαιο. Η ζωή, ακόμη περισσότερο. Κάτι πρέπει να πούμε και για τη θρησκεία. Θεωρείται ο πιο πετυχημένος θεσμός στην ιστορία. Αλλά, στην πραγματικότητα, οι πραγματικοί πιστοί βρίσκονται, κυριολεκτικά, εκτός. Η εποχή μας απαιτεί ουσιαστική αναπροσαρμογή. Αυτό τουλάχιστον είναι σαφές. Πού να στραφείς λοιπόν; Αυτό, ομολογώ, είναι μια ερώτηση σε σένα.

* Αυτή η εργασία παρουσιάστηκε στο συνέδριο New Cultural Networks:You Google My Second Space, Theater van’t Woord, Openbare Bibliotheek Amsterdam, Stifo@Sandberg Institute of Design, Amsterdam, 2 Νοεμβρίου 2007, http://www.all-media.info/page.php?id=99. Ευχαριστώ τον Mieke Gerritzen για την πρόσκληση και τον Julian Kücklich για τα σχόλιά του.

[1] Βλ. Steffen Böhm, ‘Re: [My-ci] Correction – Berlin Tops Germany for “Creative Class”’, mycreativity mailing list, 18 Οκτωβρίου 2007, http://www.networkcultures.org/mycreativity/. Βλ. ακόμα Matteo Pasquinelli, ‘Re: [My-ci] Berlin Tops Germany for “Creative Class”’, mycreativity mailing list, 15 Οκτωβρίου, 2007, http://idash.org/mailman/listinfo/my-ci.

[2] ‘Economic Prospects Report: Berlin Tops Germany for “Creative Class”’, Spiegel International, 10 Οκτωβρίου, 2007, http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,510609,00.html.

[3] Martha Nussbaum, ‘Q&A: Interview by Rosanna Greenstreet’, The Guardian, 27 Οκτωβρίου, 2007, http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,,2198680,00.html.

[4] http://www.resist.com/

[5] http://ocaoimh.ie/2005/03/15/8-reasons-to-hate-cats/

[6] Για εκείνους από εσάς που πραγματικά μισούν το Facebook, μπορείτε να δοκιμάσετε το Arsebook – ‘μια αντι-κοινωνική υπηρεσία που σε συνδέει με τους ανθρώπους ΠΟΥ ΜΙΣΕΙΣ’, http://www.arsebook.org/. Ευχαριστώ τον Els Silvrants για το link.


Όταν μιλάμε για το κοινωνικό web, πρέπει να προσέχουμε σε ποια πτυχή του αναφερόμαστε:

• Μιλάμε για τις τεχνολογικές του δυνατότητες: τα νέα επίπεδα συμμετοχής που επιτρέπει;
• Μιλάμε για το κοινωνικό web ως διαδικασία άμεσης δημιουργίας αξίας από κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών (produSers);
• Μιλάμε για τα συνδεόμενα επιχειρηματικά πρότυπα;



1.


Το κοινωνικό web διευκολύνει ένα επίπεδο κοινωνικού μοιράσματος χωρίς προηγούμενο, κυρίως μέσα από το όχημα των ιδιόκτητων πλατφορμών. Το θέμα είναι λοιπόν η σαφής διάκριση της αόρατης αρχιτεκτονικής, δηλαδή του ‘πρωτοκόλλου’ αυτής της τεχνολογίας, που πρέπει να διαχωριστεί από το θέμα της κυριότητας ως τέτοιας. Το πρωτόκολλο πρέπει να είναι αρκετά ανοιχτό ώστε να επιτρέπει να υφίσταται η διαδικασία του μοιράσματος, αλλά ταυτόχρονα ‘αρκετά κλειστό’ ώστε να δημιουργεί ανεπάρκειες που να μπορούν να εκμεταλλευθούν οι κάτοχοι πλατφορμών, κι αυτό αποτελεί ένα σαφές σημείο έντασης μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και της εταιρικής ιεραρχίας. Για τους κατόχους πλατφορμών, η ανοιχτή πρόσβαση θα είναι πάντα δίκοπο μαχαίρι. Από τη μια πλευρά, είναι ευεργετικό να ανοίγονται και να δημιουργούν ισχυρότερα και ευρύτερα κοινά αγαθά (commons), από όπου θα προκύψει περισσότερη αξία, από την άλλη πλευρά, όμως, η πλήρης ανοιχτή πρόσβαση ισοδυναμεί με πλήρη απώλεια ελέγχου και συνεπώς με δυσκολίες στην κατάκτηση αξίας για τους μετόχους τους. Αυτό σημαίνει ότι η ένταση μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και των κατόχων πλατφορμών είναι δομικής φύσης, όπως και ο αγωνιστικός ανταγωνισμός ανάμεσα στις διαφορετικές πλατφόρμες που ανταγωνίζονται για την προσέλκυση χρηστών.


Πιστεύουμε συνεπώς ότι το κοινωνικό web υπακούει σε ένα υποκείμενο, αλλά ασταθές κοινωνικό συμβόλαιο. Αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο ουσιαστικά λέει, απ’ την πλευρά των χρηστών: εκτιμούμε τη δυνατότητα των διαδικασιών μοιράσματος και καταλαβαίνουμε ότι η λειτουργία τέτοιων πλατφορμών συνοδεύεται από κόστος και την προσδοκία κέρδους. Κατά συνέπεια, επιτρέπουμε η συνεισφορά μας να εξαργυρώνεται μέσα απ’ τη διαφήμιση, στο μέτρο που δεν παρεμβαίνει στο μοίρασμα. Εάν η παρέμβαση υπερβεί το όριο αποδοχής μας, είτε θα επαναστατήσουμε είτε θα πάμε αλλού.


Ας σημειωθεί ότι το κοινωνικό web έχει ως βασικό προσανατολισμό τη σύγκλιση των ατομικών και συλλογικών συμφερόντων, ότι οργανώνεται γύρω απ’ το μοίρασμα της ατομικής έκφρασης και ότι, συνεπώς, σε η κοινότητα των χρηστών βασίζεται σε αδύναμους δεσμούς. Αυτοί οι αδύναμοι δεσμοί είναι ακριβώς η αιτία που οι κοινότητες χρηστών δεν μπορούν εύκολα να δημιουργήσουν τις δικές τους πλατφόρμες, γι’ αυτό και έχουν ανάγκη από τρίτα μέρη.


Το κοινωνικό web και η οικονομία του μοιράσματος δεν πρέπει να συγχέονται με την οικονομία των κοινών (commons), που έχει τη δική της υποδομή. Η οικονομία των κοινών υπάρχει όταν οι κοινότητες οργανώνονται προς την κατεύθυνση της παραγωγής κοινών τεχνημάτων (artefacts), που απαιτούν συντονισμό και εμπλοκή και συνεπώς δημιουργούν ισχυρότερους δεσμούς. Εξαιτίας αυτών των ισχυρών δεσμών, παρατηρούμε ότι τα προγράμματα που προσανατολίζονται στα σφαίρα των κοινών, σε αντίθεση με τις πλατφόρμες που προσανατολίζονται στο μοίρασμα, έχουν τις δικές τους υποδομές. Αντί για μια δυαδική δομή ανάμεσα στην κοινότητα των χρηστών και την ιδιόκτητη πλατφόρμα, η οικονομία των κοινών έχει μια τριαδική δομή, συνδυάζοντας τις αυτό-οργανωμένες κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών, τους δημοκρατικά διαχειριζόμενους θεσμούς με απολαβές, που διασφαλίζουν τις απαραίτητες υποδομές, και μια οικολογία επιχειρήσεων που δημιουργούν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες γύρω απ’ τα κοινά αγαθά.


2.

Το προηγούμενο σημείο είναι πολύ σημαντικό. Μολονότι είναι συμπλεκόμενες και μπορεί να υπάρχουν υβριδικές μορφές, είναι συνήθως βασικό να γίνεται η διάκριση ανάμεσα στη λογική του μοιράσματος και τη λογική της πώλησης επιμέλειας. Το πρώτο αποτελεί προϋπόθεση του δεύτερου, αλλά το πρώτο δεν μπορεί να συρρικνωθεί στο δεύτερο. Η πλατφόρμα είναι προϋπόθεση για το μοίρασμα, και το μοίρασμα προϋπόθεση για την οικονομία της επιμέλειας που θα ωφελήσει τους κατόχους πλατφορμών. Η συντριπτική πλειοψηφία αυτών που μοιράζονται δεν έχουν μπει στο παιχνίδι για προσωπικό οικονομικό κέρδος, αλλά για ανταλλαγή δημιουργικής έκφρασης, για την οποία αποκτούν διάφορα μη οικονομικά οφέλη, όπως κέρδη που έχουν να κάνουν με τη φήμη. Η έννοια του να αφήνεις απέξω σημαίνει ότι η λογική του μοιράσματος, ή η λογική της παραγωγής των κοινών γι’ αυτό το σκοπό, δεν μπορεί να επηρεάζεται από την ανταγωνιστική λογική του οικονομικού κέρδους. Η εισαγωγή οικονομικού κέρδους καταστρέφει τη λογική του μοιράσματος. Για να λειτουργήσει αυτή, πρέπει η εθελοντική εμπλοκή να συνδυάζεται με την οικουμενική δυνατότητα πρόσβασης, και να μην υπάρχει ορατή μεροληψία μεταξύ των εθελοντών. Αυτή είναι η αιτία που τα σχήματα μοιράσματος του εισοδήματος είναι συνήθως αντιπαραγωγικά. Συνεπώς, η έλλειψη μοιράσματος του εισοδήματος δεν σημαίνει αναγκαστικά εκμετάλλευση και οι εκκλήσεις για ‘δίκαιο μοίρασμα του εισοδήματος’ είναι στην πραγματικότητα αντιπαραγωγικές, καθώς δεν επανεισάγουν απλώς καπιταλιστικές και οικονομικές λογικές σε μια κοινότητα μοιράσματος, αλλά καταστρέφουν και μετατοπίζουν τις μετα-καπιταλιστικές πρακτικές του μοιράσματος.


Υπάρχει, βέβαια, ένα πρόσθετο ζήτημα. Καθώς οι χρήστες δημιουργούν κοινωνικό πλούτο, και ο κάτοχοι πλατφορμών τον εξαργυρώνουν, τι είδος επιστροφής μπορεί να δημιουργηθεί; Οι Google και YouTube δείχνουν σε ποια έκταση μπορεί να αποσπαστεί χρηματική αξία από τέτοιες κοινωνικές διαδικασίες, αλλά οι κοινότητες χρηστών συνήθως δεν λαμβάνουν άμεση επιστροφή χρημάτων.


Ο κατάλληλος τρόπος για τη δημιουργία επιστροφής των θετικών εξωτερικεύσεων του μοιράσματος ή των κοινών, δεν είναι μέσω της διανομής του εισοδήματος αλλά δια του μοιράσματος του οφέλους. Αυτή η διαδικασία χαρακτηρίζεται από τη γενικευμένη υποστήριξη της υποδομής που επιτρέπει το μοίρασμα και την δημιουργία κοινών, με τη συντήρηση της κοινότητας των χρηστών, και με τρόπο που να μην προκύπτει μεροληψία ή να μένει κάποιος απέξω.


Στην περίπτωση παραγωγής που προσανατολίζεται στη δημιουργία κοινών ή αν υποθέσουμε ότι κάποιες κοινότητες που μοιράζονται έχουν τις δικές τους πλατφόρμες, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Η περίπτωση ου ιδρύματος Wiτkimedia, που διαχειρίζεται την υποδομή της Wikipedia, αλλά όχι τις διαδικασίες της για δημιουργία αξίας, δείχνει ότι τα κερδοσκοπικά ιδρύματα δεν στοχεύουν αναγκαστικά στη συσσώρευση κεφαλαίου ή τη μεγιστοποίηση του κέρδους. Βλέπουμε τη Wikipedia να αρνείται τη διαφήμιση (όπως, άλλωστε, ισχύει και για την προσανατολισμένη στην ισχυρή κοινότητα λογική της Craigslist, και το blog του Ιδρύματος Mozilla έχει προγραμματίσει συζητήσεις για τη δυσκολία ανάθεσης οικονομικού εισοδήματος όταν κάποιοι μπορεί να μείνουν απέξω. Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την πρωτοβουλία, δεν μπορούμε απλώς να ευχόμαστε, εάν θεωρούμε ότι η εξαργύρωση είναι εκμετάλλευση, για μια ιδιοποίηση αυτού του εισοδήματος για να επιστραφεί απλώς στις κοινότητες που μοιράζονται. Αν γινόταν αυτό, η λογική του μοιράσματος θα καταστρεφόταν και η οικονομική λογική θα γινόταν κυρίαρχη, με αποτέλεσμα κάποιοι να μείνουν απέξω.


Υπάρχει μόνο μια εξαίρεση σ’ αυτόν τον κανόνα. Ορισμένες πλατφόρμες είναι ειδικά οργανωμένες προς την ανεξάρτητη δημιουργία ανταλλακτικής αξίας και, συνεπώς, σε αυτές τις περιπτώσεις, μπορεί να προκύψει θέμα μοιράσματος εισοδήματος και οικονομικής εκμετάλλευσης.


Εάν όλα τα παραπάνω είναι σωστά και κατανοητά, τότε αυτό συνεπάγεται ότι ορισμένα αριστερίζοντα επιχειρήματα που καταγγέλλουν την εκμετάλλευση της ελεύθερης εργασίας και την αποξένωση των κοινοτήτων χρηστών, είναι παραπλανητικά και πολιτικά αντιπαραγωγικά.


Το γεγονός ότι οι κοινότητες χρηστών, σ’ ένα πλαίσιο μοιράσματος ή κοινών, μοιάζουν να μην έχουν παράπονο με τους ιδιοκτήτες εταίρους τους, δεν σημαίνει ότι είναι αποξενωμένες αλλά ότι, αντίθετα, ερμηνεύουν σωστά τα ζωτικά συμφέροντά τους σε ό, τι αφορά στη διατήρηση του μοιράσματος και των κοινών ως θεμελιακής κοινωνικής προόδου με σαφή και άμεσα προσωπικά και συλλογικά οφέλη. Στην περίπτωση του μοιράσματος, χαίρονται αυτή τη δυνατότητα και κατανοούν την αναγκαιότητα ενός βιώσιμου επιχειρηματικού πρότυπου. Στην περίπτωση των κοινών, κατανοούν την μη αμοιβαιότητα της ομότιμης παραγωγής, από την οποία συνεπάγεται αναπόφευκτα ότι η εμπορική χρήση είναι αποδεκτή, καθώς η οικουμενική διαθεσιμότητα συνεπάγεται ελεύθερη χρήση ανάλογα με τις ανάγκες. Ορισμένες από αυτές τις χρήσεις μπορεί πράγματι να είναι εμπορικές. Δεν αποτελεί σύμπτωση που ριζοσπαστικές, προσανατολισμένες στα κοινά, άδειες, όπως η GPL, επιτρέπουν την εμπορική χρήση, ενώ οι πιο δημοφιλείς από τις μετριοπαθέστερες, προσανατολισμένες στο μοίρασμα, άδειες Creative Commons είναι αυτές που απαγορεύουν την εμπορική χρήση. Η αιτία είναι ότι η GPL δημιουργεί μια πραγματική σφαίρα κοινών με λογική μη αμοιβαιότητας, και η CC είναι απλώς μια άδεια που ρυθμίζει τις εντάσεις του μοιράσματος, υπό τον έλεγχο ατομικών κατόχων.


Τα πραγματικά κοινά δεν απαιτούν μοίρασμα εισοδήματος, αλλά μοίρασμα κέρδους έτσι ώστε τα κοινά να είναι βιώσιμα, πράγμα που είναι προς το συμφέρον των συμμετεχόντων εταιριών.


Η πολιτική έμφαση στην εκμετάλλευση είναι αντιπαραγωγική γιατί απαιτεί να πειστεί η μεγάλη πλειοψηφία εκείνων που μοιράζονται αλλά και παράγουν ομότιμα ότι η χαρά που τους δίνει το μοίρασμα είναι άστοχη και προκαλεί αποξένωση : είναι στην πραγματικότητα κάλεσμα για την εισαγωγή οικονομικών και καπιταλιστικών πρακτικών (μοιράσματος εισοδήματος) στη διαδικασία του μοιράσματος και της ομότιμης παραγωγής. Κανένας βιομηχανικός εργάτης δεν χρειάζεται να πειστεί ότι είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης, η συνείδηση αυτή έρχεται φυσικά, μπορεί να το νιώσει στο πετσί του (της). Εξίσου φυσικά έρχεται και η συνείδηση ότι ο προσανατολισμός στο μοίρασμα και τα κοινά αποτελούν θετικές κοινωνικές εξελίξεις.


Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορεί να γίνει τίποτα προς την πλευρά της εξαργύρωσης, σε όφελος των θεσμικών οχημάτων που αυξάνουν την ισότητα. Οι προσανατολισμένες στο μοίρασμα και τα κοινά κοινότητες μπορούν να ωφεληθούν από μορφές εξαργύρωσης που είναι όλο και πιο ηθικές και ευθυγραμμισμένες με τις αξίες του μοιράσματος. Συνεπώς, αντί η εξαργύρωση να γίνεται καθαρά υπέρ των εταιριών, μπορεί να υπάρξει μια ώθηση για διαφορετικές μορφές κεφαλαίου. Ένα παράδειγμα είναι η δημιουργία συνεταιρισμών όπως η OS Aliance στην Αυστρία.


Το σημείο-κλειδί είναι να θυμόμαστε ότι η μη αμοιβαιότητα είναι πιθανή μόνο στη σφαίρα της μη-ανταγωνιστικής άυλης παραγωγής, αλλά ότι η σφαίρα της φυσικής παραγωγής, όπου μπορεί να προκύψει εξαργύρωση, απαιτεί να επιστρέφεται το επενδυτικό κεφάλαιο για νέους κύκλους παραγωγής. Αυτό μπορεί να συμβεί μέσα από τις εμπορικές συναλλαγές ή μέσα από ανανεωμένες οικονομικές μορφές που βασίζονται στην αμοιβαιότητα.


3.

Ποιο είναι λοιπόν το πραγματικό κοινωνικό σχήμα ανταγωνιστικών συμφερόντων, και τα σημεία έντασης στα οποία πρέπει να επικεντρώσει κανείς την ενέργειά του;


Όχι μόνο οι εργάτες της γνώσης, αλλά στην πραγματικότητα όλοι οι παραγωγοί, αναδιαμορφώνουν τουλάχιστον ένα μέρος της ζωής τους στην άμεση κοινωνική παραγωγή χρηστικής αξίας μέσω του μοιράσματος ή των κοινών. Η ομότιμη παραγωγή δεν περιορίζεται στους πολύ εκπαιδευμένους εργάτες της γνώσης αλλά η αρχή της για ισοδυναμία και η ατομική επιλογή καθηκόντων σημαίνουν ότι είναι διαθέσιμη για όλους τους παραγωγούς. Επειδή η γνώση βρίσκεται στον πυρήνα της δικτυωμένης οικονομίας της πληροφορίας, τέτοιες πρακτικές βρίσκονται στον πυρήνα της κοινωνίας μας, όπως έχει εξηγήσει πολύ πειστικά ο Yochai Benkler. Επειδή η ομότιμη παραγωγή είναι οικονομικά πιο παραγωγική, και πολιτικά πιο συμμετοχική, και πιο διανεμητική ως μορφή κυριότητας, είναι επίσης ένας μετα-καπιταλιστικός τρόπος δημιουργίας αξίας που θα βρεθεί αναπόφευκτα στην κεντρική σκηνή.


Αλλά η ομότιμη παραγωγή αναδιαμορφώνει επίσης την τάξη των κατόχων. Οι δυο στύλοι του γνωστικού καπιταλισμού, δηλαδή η απόσπαση πλεονάζοντος εισοδήματος μέσω των μονοπωλίων πνευματικής ιδιοκτησίας, και το μονοπώλιο των μέσων διανομής, υποσκάπτονται συστηματικά από τα διανεμημένα δίκτυα (distributed networks). Τα περιθωριακά κόστη αναπαραγωγής διεθνών τεχνητών προϊόντων, η δυνατότητα αντιγραφής του ενημερωτικού πυρήνα φυσικών προϊόντων υψηλής αξίας, και το κοινωνικό web ως οικουμενική πλατφόρμα διανομής για ενημερωτικά τεχνητά προϊόντα και για ανοιχτό σχεδιασμό φυσικών προϊόντων, εκτοπίζουν αυτά τα μονοπώλια.


Είναι συνεπώς λογικό πως, για ιδιοτελείς λόγους, κάποιοι από τους κατόχους μετατρέπονται σε δικτυοκρατικούς καπιταλιστές, που διευκολύνουν και ενισχύουν τις κοινότητες μοιράσματος και διατηρούν συμφωνίες μοιράσματος των κερδών με τις προσανατολισμένες στα κοινά κοινότητες παραγωγής.


Ποια είναι η σχέση μεταξύ των κοινοτήτων καταναλωτών/παραγωγών και των κατόχων δικτυοκρατικής πλατφόρμας; Μια γρήγορη απάντηση είναι ότι έχουν συμφέροντα που συγκλίνουν και αποκλίνουν.


Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών διευκολύνουν το μοίρασμα, είναι σύμμαχοι των ομότιμων παραγωγών και μετόχων. Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών χρειάζονται περιφράξεις και ανεπάρκειες για να εισέλθουν σε μια ανταγωνιστική αγορά, τα συμφέροντα αποκλίνουν. Απαιτείται συνεπώς μια γνωστική συμμετοχή, που δεν αντιτίθεται στην αφηρημένη ‘εκμετάλλευσης της ελεύθερης εργασίας’, αλλά που οργανώνεται σε σχέση με τις αόρατες αρχιτεκτονικές του μοιράσματος (που πρέπει να είναι πραγματικά ανοιχτές, συμμετοχικές και προσανατολισμένες στα κοινά), και ενάντια στους περιορισμούς στην ελευθερία που απαιτεί η αποκλειστική ιδιοκτησία.


Στο μακρο-επίπεδο και πάλι οι δικτυοκρατικοί καπιταλιστές μπορούν να είναι σύμμαχοι, στο μέτρο που συμμετέχουν στην ατζέντα για κοινωνικές πολιτικές που κινούνται προς την κατεύθυνση της προώθησης του μοιράσματος και της παραγωγής κοινών αγαθών (βλέπε τη στάση του Google για το ανοιχτό πρίσμα ως θετικό παράδειγμα σύγκλισης πολιτικής). Στο μέτρο, όμως, που θέλουν να περιφράξουν την ανοιχτή πρόσβαση τα συμφέροντα αποκλίνουν.


4.

Για να ανθίσουν, τα μέλη των κοινοτήτων που μοιράζονται και οι υποστηρικτές της σφαίρας των κοινών χρειάζονται τρία πράγματα:

1) Ανοιχτό και ελεύθερο ακατέργαστο υλικό έτσι ώστε να μπορεί να προκύψει παραγωγή. Οι κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών θα ευνοήσουν προσεγγίσεις όπως ελεύθερο λογισμικό, ανοιχτό περιεχόμενο, ανοιχτή πρόσβαση κλπ.

2) Το χαμηλότερο δυνατό όριο συμμετοχής, έτσι ώστε κάθε κίνητρο, κάθε συμμετοχή, να μπορεί να γίνει δυνατή και παραγωγική.

3) Να προστατεύουν τα κοινά αγαθά που προκύπτουν από ιδιωτική ιδιοποίηση, πράγμα που απαιτεί προσοχή για τις συγκεκριμένες απαιτήσεις αδειών και εγρήγορση ενάντια στις στρατηγικές ιδιοποίησης, για παράδειγμα την a priori εκχώρηση δημιουργικών δικαιωμάτων στους κατόχους πλατφορμών.


Όλα αυτά απαιτούν μια γνωστική συμμετοχή, μια έξυπνη αντιμετώπιση για τα συγκλίνοντα και αποκλίνοντα συμφέροντα, και όχι μια αυτόματη αντίθεση στους κατόχους πλατφορμών.


Οι κάτοχοι πλατφορμών του κοινωνικού web ακολουθούν μια διπλή λογική. Από τη μια πλευρά, χρειάζονται ικανά επίπεδα ανοιχτής πρόσβασης για να προκύψει μοίρασμα, ενώ επιχειρούν επίσης μερικές περιφράξεις για να διαθέσουν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες. Αυτή η ανταγωνιστική λογική αποτελεί σημείο έντασης και οι κοινότητες συνειδητών χρηστών μπορούν να διασφαλίσουν ότι η ανοιχτή πρόσβαση είναι πρωταρχική και δεν επηρεάζεται από ιδιοκτησιακές λογικές.


Το κοινωνικό web μπορεί να είναι απλώς ένα μεταβατικό στάδιο. Είναι αποτέλεσμα της σχετικής αδυναμίας των κοινοτήτων μοιράσματος, αλλά καθώς οι ισχυρότερες, προσανατολισμένες στα κοινά, κοινότητες πολλαπλασιάζονται, μπορούν να δημιουργήσουν νέες διανεμημένες και ανοιχτές αρχιτεκτονικές που ενδέχεται τελικά να εκτοπίσουν τις ιδιόκτητες πλατφόρμες (παρόλο που αυτό δεν είναι βέβαιο). Αυτές οι δημιουργημένες από τα κοινά πλατφόρμες μπορούν/ ή θα μπορούσαν τότε να χρησιμοποιηθούν από τις κοινότητες μοιράσματος.


Η ανάγκη για κεφάλαιο που εκπροσωπούν αυτές οι πλατφόρμες δεν είναι μόνο μια αντικειμενική αναγκαιότητα, αλλά απορρέει από πολιτικές επιλογές που αφορούν τη σφαίρα των υποδομών, και από την έλλειψη εναλλακτικών λύσεων. Οι συγκεντρωτικοί διακομιστές, όπως αυτοί που χρησιμοποιεί η Google, μπορούν να αντικατασταθούν από πραγματικά διανεμημένα συστήματα μεταξύ ομότιμων, με κεφάλαιο που δημιουργείται από τους χρήστες, υποσκάπτοντας έτσι την αποκλειστική ανάγκη για ιδιόκτητες πλατφόρμες. Το κάλεσμα για ανοιχτά κοινωνικά γραφήματα, για ανοιχτές και διαλειτουργικές υποδομές, ενδέχεται να μειώσει σταδιακά τα κλειδώματα. Τότε, οι κάτοχοι πλατφορμών μπορεί να περάσουν από την εστίαση στη δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στη δημιουργία πραγματικά προστιθέμενων αξιών, όπως συμβαίνει τώρα με το Linux και κάποια άλλα λογισμικά προγράμματα ανοιχτού κώδικα. Και πάλι, η συνειδητοποίηση της ανάγκης τέτοιων διανεμημένων υποδομών είναι θέμα γνώσης.


5.

Μερικές ‘μακρο-κοινωφελείς’ παρατηρήσεις για να ολοκληρώσουμε την παρέμβασή μας.


Ο καπιταλισμός, μολονότι μοιάζει να είναι πολύ ζωντανός, είναι ταυτόχρονα ένα ψόφιο άλογο. Η μακροπρόθεσμη συνέχιση ενός συστήματος ατέλειωτης ανάπτυξης σε περιορισμένο περιβάλλον είναι φυσικά και λογικά αδύνατη. Πιστεύω επίσης ότι η έμφαση σε έναν αντικαπιταλιστικό λόγο, μετά από διακόσια χρόνια αποτυχίας, είναι κατά τα φαινόμενα αντιπαραγωγική.


Συνεπώς, θα ήταν πιο ενδιαφέρον να σκεφτούμε πώς η ομότιμη παραγωγή, που πιστεύουμε ότι θα είναι στον πυρήνα του κοινωνικού νεωτερισμού και τη δημιουργία αξίας, θα διασταυρωθεί με τον κόσμο της φυσικής παραγωγής των προϊόντων σε ανεπάρκεια. Ή, με άλλα λόγια, πώς μπορούν ή πώς θα μπορούσαν τα κοινά να σχετιστούν με την αγορά, από τη στιγμή που αυτή θα έχει διαχωριστεί από την καπιταλιστική λογική της ατέρμονης ανάπτυξης;


Αυτό που θεωρούμε πιθανό είναι ότι η παραγωγή μεταξύ ομότιμων θα γίνει η κυρίαρχη λογική δημιουργίας αξίας, κι ότι αυτή η δημιουργία αξίας στο πεδίο της άυλη παραγωγής θα λάβει τη μορφή άφθονων και αναπαραγόμενων κοινών αγαθών ανοιχτής γνώσης, δηλαδή θα υπάρξει με τη μορφή χρηστικής και όχι ανταλλάξιμης αξίας.


Καθώς αυτή η λογική της αφθονίας δεν μεταφράζεται σε επίδοση ανεπαρκών φυσικών αγαθών, θα χρειαστεί να συνδυαστεί με άλλες μορφές επίδοσης ,μεταξύ των οποίων η αγορά, σε αυτό που πιστεύουμε και ελπίζουμε ότι είναι μια πλουραλιστική οικονομία σχημάτων ενημερωμένων από ομότιμους.


Για να φτάσουμε εκεί χρειάζεται ένα ισχυρό κοινωνικό κίνημα που συνδυάζει παράνομες και ανταγωνιστικές τακτικές όταν είναι απαραίτητο- μια εποικοδομητική προσέγγιση προς τη δημιουργία νέων μορφών κοινωνικής ζωής μέσα από υποδομές που διευκολύνουν, δηλαδή τη δημιουργία του νέου κόσμου μέσα στον παλιό και την απαραίτητη εμπλοκή με υπάρχουσες θεσμικές μορφές ενόψει της προσαρμογής τους σε νέες κοινωνικές ανάγκες. Ο κύριος στόχος είναι η ανατροπή της λογικής της ψευδο-αφθονίας στον φυσικό κόσμο και η δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στον άυλο κόσμο. Σε αυτή τη φάση, πιστεύουμε ότι η έμφαση πρέπει να είναι στην κοσμο-κατασκευή, και σε αυτή την προσπάθεια εκείνοι που καθιστούν δυνατό τον κοινωνικό επιμερισμό και την παραγωγή κοινών αγαθών είναι σύμμαχοι των καταναλωτών/παραγωγών. Αυτό που χρειάζεται είναι μια συνεχής πίεση για ανοιχτή πρόσβαση, βασισμένη σε μια όλο και βαθύτερη γνώση συμμετοχής. Οι ανταγωνιστικές τακτικές είναι αναγκαίες όταν η δυνατότητα ελεύθερης συνεργασίας δέχεται επίθεση, ενώ η θεσμική εμπλοκή θα καταστεί δυνατή όταν το κοινωνικό κίνημα αγγίξει μια κρίσιμη μαζικότητα που δεν έχει ακόμη.


Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι ποτέ εύκολο πράγμα ούτε μια αυτόματη διαδικασία, αλλά η συστημική κρίση του σημερινού καθεστώτος, οι τεχνολογικές δυνατότητες του κοινωνικού web, και ο νέες δυνατότητες ύπαρξης και μάθησης για τις κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών είναι ευοίωνες. Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι εύκολο πράγμα επειδή απαιτεί συνήθως μεταβατικές φάσεις. Σχετικά μ’ αυτό πιστεύουμε το εξής: επειδή καμιά κυρίαρχη τάξη δεν είναι εντελώς αυτοκτονική, τα προχωρημένα τμήματα της ελίτ συνειδητοποιούν ήδη την αναγκαιότητα μιας μείζονος μεταρρύθμισης προς τον πράσινο καπιταλισμό. Ένας τέτοιος πράσινος καπιταλισμός -ένας ουσιαστικά αντιφατικός όρος- θα χρειαστεί περαιτέρω βήματα σε ό, τι αφορά την ανοιχτή πρόσβαση, τη συμμετοχή και τη δημιουργία κοινών αγαθών, που θα δημιουργήσουν περαιτέρω προϋποθέσεις για την προώθηση της λογικής μεταξύ ομότιμων προς τον πυρήνα της δημιουργίας αξίας και ως πρωταρχική κοινωνική λογική.


Εάν οι απόψεις μας είναι σωστές, απαιτούνται νέοι τρόποι σκέψης, που δεν θα αποτελούν απλώς μια επανάληψη των παραδοσιακών επιχειρημάτων έναντι της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, αλλά θα απαιτούν τη συνεχή ενδυνάμωση των κοινοτήτων που στηρίζουν και αναπαράγουν το μολιρασμα και τα κοινά ως βασικών παραγόντων αυτής της κοινωνικής αλλαγής.


Σημείωση



Χρησιμοποιούμε τον όρο καταναλωτές/παραγωγοί (produSers) όπως τον ορίζει ο Axel Bruns, στο επερχόμενο βιβλίο του για το prosusage: ως την λογική πίσω από την ομότιμη παραγωγή.


Ίσως αυτή η παράλειψη δεν αποτελεί έκπληξη – κατά τη διάρκεια της δεκαετίας ή των δύο τελευταίων δεκαετιών που πολλοί από μας χρησιμοποιούμε το διαδίκτυο, έχουμε εσωτερικεύσει την άποψη, ότι για κάθε κομμάτι περιεχομένου που δημιουργείται και αναγγέλλεται στο διαδίκτυο, ο Ιστός θα φροντίσει, χωρίς οποιαδήποτε αποτυχία, να το διανείμει σε οποιονδήποτε το θέλει, και, ακόμα, οι πρόσφατες συζητήσεις (στις ΗΠΑ) σχετικά με την ουδετερότητα του δικτύου έχουν συνεισφέρει ελάχιστα στο να μας ωθήσουν να αμφισβητήσουμε αυτή την άποψη. Ο περιφραγμένος κήπος της AOL ήταν το τελευταίο ισχυρό προπύργιο που αντιστεκόταν στις ισχυρές δυνάμεις της στιγμιαίας, παγκόσμιας διανομής, αλλά, τελευταία, καταρρέουν, ακόμα, και αυτοί οι τοίχοι.


Και ναι, για ένα διάστημα έμοιαζε έτσι – τα μοντέλα πρόσβασης επί πληρωμή εξαφανίστηκαν με το χρόνο, εκούσια ή με λίγη βοήθεια από την αδελφότητα των ομοϊδεατών, και νέα πιο εκλεπτυσμένα εργαλεία που επιτρέπουν σε ολοένα και περισσότερους από εμάς να ενεργοποιήσουμε και να δημοσιεύσουμε το δικό μας περιεχόμενο στον παγκόσμιο ιστό, να βρούμε και να ανταποκριθούμε στο αντίστοιχο των άλλων, ακόμα και να συνεργαστούμε με μεγάλες κοινότητες άλλων χρηστών με ελεύθερες και ανοιχτές διαδικασίες κοινοτικής δημιουργίας περιεχομένου. Ξανά, οι προφανώς απαρακώλυτες διανεμητικές δυνάμεις του Διαδικτύου σήμαιναν ότι η ιδιοκτησία και ο έλεγχος των μέσων διανομής φαινόταν ότι δεν ήταν κάτι για το οποίο έπρεπε να ανησυχούμε (εκτός εάν βρεθούμε σε χώρες όπου η διανομή συγκεκριμένου περιεχομένου δεν επιτρέπεται για πολιτικούς και άλλους λόγους).


Φυσικά η «διανομή» σε ένα δικτυωμένο κόσμο δεν σήμαινε πια ό,τι παλαιότερα, την εποχή της βιομηχανοποίησης, όταν είχαμε να κάνουμε, κυρίως, με αγαθά σε φυσική μορφή. Πείτε το πρόσβαση, πείτε το συναλλαγή, πείτε το αλληλεπίδραση: καθώς το σταθερό μοντέλο παραγωγού > διανομέα > καταναλωτή αντικαταστάθηκε, ιδίως στο πλαίσιο της κοινωνικής και συνεργατικής εμπλοκής με την πληροφορία, από ένα μοντέλο παραγωγής/κατανάλωσης στο οποίο είμαστε όλοι συνεχώς σε θέση να ενεργούμε και σαν χρήστες και σαν παραγωγοί περιεχομένου (δηλαδή, σαν παραγωγοί/καταναλωτές), ιδιοκτησίας αυτών των μέσων αλληλεπίδρασης – τα οποία δίνουν τη δυνατότητα στους χρήστες να ανακαλύψουν άλλους χρήστες και το περιεχόμενο που δημιουργούν, να έχουν πρόσβαση και να ανακτούν το εν λόγω περιεχόμενο και να ανταποκρίνονται σε αυτό πραγματοποιώντας τις δικές τους συνεισφορές και τροποποιήσεις – εξελίσσεται στο κεντρικό σημείο ελέγχου.


Στο δικό του άρθρο, ο Michel Bauwens το περιγράφει σαν ένα ζήτημα των πλατφόρμων, οι οποίες υποστηρίζουν το κοινωνικό Web και σχηματίζουν μια χρήσιμη διαφοροποίηση μεταξύ των πλατφόρμων που δημιουργούνται από ένα συμμετοχικό μοντέλο (όπου οι εμπορικοί ιδιοκτήτες προσφέρουν χώρο σε χρήστες για να συνεργαστούν) και των πλατφόρμων που βασίζονται σε ένα μοντέλο στήριξης των κοινών αγαθών (όπου διαχειρίζονται την πλατφόρμα κοινωνικού προσανατολισμού μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί και τα εμπορικά συμφέροντα παίζουν μόνο ένα συμπληρωματικό ρόλο). Έχει δίκιο, φυσικά – αν έχουμε στο μυαλό μας ότι ανάμεσα σε αυτά τα δύο μοντέλα κλειδιά μπορούν να υπάρχουν και άλλες υβριδικές διαφοροποιήσεις – και παρ’ όλα αυτά αυτός ο μάλλον παθητικός όρος «πλατφόρμα», ίσως να υποβαθμίζει τη σημασία του καθοριστικού ρόλου που μπορούν να διαδραματίσουν σήμερα αυτά τα εργαλεία στο αλληλοεπιδρούν, συνεργατικό κοινωνικό Web.


Έτσι, χωρίς να διαφωνήσουμε με τον Michel, ας αναλογιστούμε το ρόλο αυτών των εργαλείων ως μέσα αλληλεπίδρασης. Για να το κάνουμε αυτό δεν σημαίνει ότι ζητήματα που σχετίζονται με τα μέσα παραγωγής ή τα μέσα χρήσης δεν είναι πλέον σχετικά: είναι, ιδίως για κοινότητες που μειονεκτούν γεωγραφικά, κοινωνικά, οικονομικά και εκπαιδευτικά, αλλά η παραγωγή και η χρήση δεν είναι τίποτα, χωρίς την αλληλεπίδραση ως σημείο σύνδεσης μεταξύ των δύο αυτών πρακτικών. Εκεί είναι, λοιπόν, που παίζεται το παιχνίδι τώρα. Και η αυξανόμενη εκλέπτυνση των πρόσφατων μέσων αλληλεπίδρασης του Δικτύου – παραγωγής, κοινωνικής δικτύωσης, άλλων μορφών συνεργασίας και κοινωνικής εμπλοκής στο διαδίκτυο- και η, κατά τα άλλα, απλή φύση της βασικής υποδομής της αλληλεπίδρασης στο Web2.0 είναι, επίσης, ο λόγος για τον οποίο πρέπει πια να αναλογιστούμε εκ νέου ποιος ελέγχει αυτά τα μέσα αλληλεπίδρασης.


Ας μην περιορίσουμε τον ορισμό αυτών των μέσων μόνο στις πιο πρόσφατες εισόδους, αν και –ήταν η Google, όχι, όμως, η πρώτη, αλλά αυτή που σίγουρα είχε τον πρώτο θεμελιώδη μετασχηματιστικό αντίκτυπο εδώ: η κυρίαρχη μοντέρνα μηχανή αναζήτησης, κατέστησε δυνατό ένα τελείως νέο επίπεδο ανακάλυψης και πρόσβασης, χωρίς το οποίο η αλληλεπίδρασή μας με το περιεχόμενο των άλλων δεν θα ήταν δυνατόν να είναι τόσο αποτελεσματική και εκλεκτική, όπως τελικά κατέληξε να είναι. Η Google (η μηχανή αναζήτησης, όχι το πλήθος των επιπρόσθετων εργαλείων που έχουν κάνει τελευταία την εμφάνισή τους) κάνει λίγα περισσότερα από το να γεφυρώνει το κενό μεταξύ των παραγωγών και των χρηστών της πληροφορίας – διευκολύνει την αλληλεπίδραση, χωρίς να καθορίζει τη μορφή που θα πάρει η αλληλεπίδραση- και, εν τούτοις, είναι ουσιαστικά απολύτως απαραίτητη σε αυτή τη διαδικασία αλληλεπίδρασης. Οι περιστασιακές συζητήσεις μας για το ποιες μορφές πληροφορίας (και συνεπώς, η αλληλεπίδραση με την πληροφορία) πριμοδοτεί το σύστημα PageRank, πώς μπορούμε να παίξουμε με αυτά τα μέσα αλληλεπίδρασης μέσω του googlebombing και του linkfarming, και πώς η επιβολή ή η λογοκρισία των αποτελεσμάτων αναζήτησης της Google σε ορισμένες περιοχές επηρεάζει αυτούς που διαμένουν εκεί, κάθε ένα από αυτά δείχνει ότι το ποιος ελέγχει τη Google ως μέσο αλληλεπίδρασης έχει καταστεί σημαντικό ζήτημα της δικτυωμένης εποχής μας.


Και, παρ’ όλα αυτά, η Google ως μηχανή αναζήτησης κάνει λίγα περισσότερα από το να δουλεύει εντός των υπαρχόντων περιορισμών της τεχνολογίας του Web2.0, με την μη υποκείμενη σε αλλαγή, την εμφανώς ασταθή μορφή σύνδεσης, η οποία είναι πάντα μόνο ένα URL μακριά από το να καταρρεύσει. Η Google φροντίζει για το ένα μέρος της διασύνδεσής με άλλους στο Web2.0 – ανακαλύπτοντας τι και ποιος υπάρχει εκεί έξω (ή τι υπήρχε εκεί έξω την τελευταία φορά που πέρασε το Googlebot). Δεν παρακολουθεί το πού πήγε κάτι ή πού πήγαν κάποιοι και τι μπορεί από τότε να έχουν πει για εμένα, τους φίλους μου ή τους ανθρώπους και τα θέματα που μ’ ενδιαφέρουν. Έχουμε εισάγει ανοικτά και ιδιόκτητα εργαλεία και συστήματα να το κάνουν αυτό ως επιπρόσθετα μέσα αλληλεπίδρασης – από το υλικό του RSS, το permalinks και το καταργημένο πρωτόκολλο Trackback για χάρη των del.icio.us, Digg και του Google Analytics. Ή πράγματι, έχουμε αλλάξει σε εμπλουτισμένα δίκτυα εντός του Web2.0, από το Friendster και το LinkedIn στους απογόνους τους δεύτερης και τρίτης γενιάς: ιστοσελίδες που ακόμα μεταφέρουν το περιεχόμενό τους στο χρήστη σε HTML, αλλά που η εσωτερική ανακάλυψη πληροφοριών, αλληλεπίδρασης και οι διαδικασίες ανταπόκρισης λαμβάνουν χώρα σύμφωνα με τη λογική της ιδιόκτητης βάσης δεδομένων.


Από αυτή την οπτική, δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε ότι η εποικοδομητική ή (εξαρτάται από την άποψή σας) ύπουλη συνεισφορά των ιστότοπων του κοινωνικού Web από το Digg μέχρι το Facebook είναι να υπερ-ενισχύουν τη διαδικασία αλληλεπίδρασης του Web2.0 – και όσο περισσότερο το κάνουν, πολλές από αυτές τις πλατφόρμες εγκλωβίζουν τους χρήστες τους στο δικό τους ιδιοκτησιακό πλαίσιο δυνατοτήτων αλληλεπίδρασης και υπονομεύουν περαιτέρω την καθολικότητα βασικών πρωτοκόλλων του Web2.0. Γι’ αυτόν, αλλά και για άλλους λόγους, όπως έχω επισημαίνει ήδη και αλλού, δεν είμαι οπαδός του Facebook και άλλων τέτοιου είδους κλειστών ιστοτόπων: πιστεύω, σε τελευταία ανάλυση, ότι δημιουργούν αναίτια και άδικα έναν νέο περιφραγμένο κήπο, ξεχωριστό από το ευρύτερο Web2.0 – μία περίφραξη, η οποία για να αλληλεπιδράσει στους χρήστες ανταλλάσσει τη δυνατότητα διανομής των εμπειριών τους, ελεύθερα και εύκολα, με ένα ευρύτερο κοινό εκτός των πυλών του. Το Facebook, ενδεχομένως είναι ένας ιστότοπος κοινωνικής αλληλεπίδρασης, αλλά από μία άλλη ευρύτερη οπτική, πέρα από τα τείχη του, δεν συνεισφέρει στο κοινωνικό, αλλά στο αντικοινωνικό Web2.0.


Οι αφοσιωμένοι οπαδοί του Facebook μπορεί να μην βλέπουν το πρόβλημα, αλλά για όσους από εμάς ακόμα αντιστεκόμαστε στο συνεχές poking και prodding, η ανακοίνωση για ακόμα περισσότερες κλειστές κοινότητες και οι ειδοποιήσεις που μας υπόσχονται περιεχόμενο, το οποίο είναι διαθέσιμο μόνο εντός της ιδιόκτητης περίφραξης, αυτές οι καθημερινές υπενθυμίσεις δείχνουν μόνο ότι ολοένα και περισσότερη πληροφόρηση είναι πια διαθέσιμη μόνο με τη χρήση μέσων αλληλεπίδρασης που δεν έχουμε τη δύναμη να ελέγξουμε. Η πρόσβαση και η διαλειτουργικότητα για όλους θυσιάζονται με την υπόσχεση για πιο αποτελεσματική και πλούσια σε χαρακτηριστικά αλληλεπίδραση για ορισμένους, αλλά ταυτόχρονα, ο έλεγχος για τη μορφή και την έκταση αυτών των αλληλεπιδράσεων απομακρύνεται από το χρήστη προς όφελος του ιδιοκτήτη των μέσων αλληλεπίδρασης. (Με μια πολεμική διάθεση, αυτό που μου θυμίζει είναι η άνοδος του ειδεχθούς HTML email, το οποίο μέχρι τώρα έχει κάνει σχεδόν αδύνατον να διεξαχθούν εκτεταμένες δημιουργικές συζητήσεις μέσω email. Και εδώ η καθολική διαλειτουργικότητα δόθηκε ως αντάλλαγμα για κάποια ασήμαντη μορφή ιδιοκτησίας. Αλλά, ίσως, μόνον εγώ το βλέπω κατ’ αυτόν τον τρόπο.)


Φυσικά δεν χρειαζόταν να είναι έτσι τα πράγματα – είτε κερδοσκοπική είτε όχι, η κοινωνική δικτύωση με ανοιχτή πρόσβαση και τα εγχειρήματα παραγωγής/κατανάλωσης από το Blogger μέχρι τη Wikipedia και το Google Maps δύνανται να λειτουργούν μια χαρά, χωρίς να θέτουν αθέμιτους όρους στην αλληλεπίδραση των χρηστών, αν και οι συγκεκριμένοι ιστότοποι έχουν προσθέσει αρκετές νέες υπηρεσίες σε σχέση με τα καθιερωμένα μέσα αλληλεπίδρασης του διαδικτύου. Γι’ αυτό το λόγο, υποστηρίζω με θέρμη την πρόσκληση του Michel Bauwens να κατασκευάσουμε με μανία τα κοινά αγαθά: κοινά αγαθά, όχι μόνο για πληροφόρηση, γνώση, δημιουργική εργασία, τα οποία όλοι μας παράγουμε/ καταναλώνουμε, αλλά, επίσης, διανομής και αλληλεπίδρασης∙ Κοινά αγαθά, στα οποία η πρόσβαση στο περιεχόμενο και η εμπλοκή με αυτό δεν θα περιορίζεται από δαιδαλώδη τείχη –καθορισμένα από ασύμβατα σχήματα δεδομένων και πρωτόκολλα πρόσβασης που είναι αδύνατο να λειτουργήσουν σε άλλο περιβάλλον- τα οποία περικλείουν απομονωμένες κοινότητες χρηστών.


Εγχειρήματα που στοχεύουν στην ανάπτυξη μεταφερόμενων προφίλ χρηστών κινούνται προς την κατεύθυνση των κοινών αγαθών, αλλά ας βάλουμε σκοπό να προχωρήσουμε και ένα βήμα παραπάνω – ας γκρεμίσουμε τα εμπόδια στην αλληλεπίδραση πριν αυτά προκαλέσουν ανεπανόρθωτη ζημιά στο κοινωνικό Web, όπως το ξέρουμε. Το να το κάνουμε αυτό, δεν καθιστά αδύνατο για το MySpace, το Facebook και άλλους ιστότοπους κοινωνικής δικτύωσης να κρατήσουν τη δική τους μοναδική αίσθηση- αλλά εισάγει, επίσης, τη δυνατότητα στους χρήστες να δημιουργήσουν τους δικούς τους συνδυασμούς από τα χαρακτηριστικά και των δύο ιστοτόπων: ένα Spacebook ή ένα MyFace. (Ευχαριστώ την Ann για τον τελευταίο όρο.)


Αυτό, ίσως, είναι σημαντικό ειδικά όσο περαιτέρω εξελισσόμαστε σε μια ευρέως διαδεδομένη ανάπτυξη μοντέλων παραγωγής/κατανάλωσης για τη δημιουργία και τον επιμερισμό των πληροφοριών, της γνώσης και της δημιουργικής εργασίας. Η παραγωγή/κατανάλωση – η καθοδηγούμενη από το χρήστη συνεργατική, επαναλαμβανόμενη και συνεχής δημιουργία και ανάπτυξη περιεχομένου, οι οποίες μας είναι γνωστές π.χ. δημοσιογραφία των πολιτών ανοιχτού κώδικα ή η Wikipedia – δύναται να υπάρχει σε πλατφόρμες για αλληλεπίδραση, τις οποίες λειτουργούν μόνες τους κοινότητες παραγωγών/ καταναλωτών, μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί, ακόμα και εμπορικοί ιδιοκτήτες (επιπρόσθετα, και σε ένα μοντέλο, το οποίο στηρίζεται, όπως η μπλογκόσφαιρα, σε ένα κατανεμημένο δίκτυο ξεχωριστών ιστότοπων). Αν και αυτό το μοντέλο μπορεί να λειτουργήσει εντός περιφραγμένων κήπων, αν οι περιφράξεις είναι αρκετά μεγάλες ώστε να διατηρήσουν μία ζωντανή και εσωτερικά διαφοροποιημένη κοινότητα συμμετεχόντων – ευδοκιμεί μόνο σε ανοιχτό περιβάλλον που δεν θέτει περιορισμούς στη συμμετοχή. Μόνο σε αυτό είναι δυνατόν η διαδικασία παραγωγής/ κατανάλωσης να τιθασεύσει το όλο το πλήθος των πιθανών συνδρομητών. Μόνον εδώ είναι δυνατόν οι πιο περιστασιακοί συνδρομητές να πραγματοποιήσουν αυτές τις τυχαίες πράξεις συνεργασίας (για να παραφράσω την πασίγνωστη φράση του JD Lasica «τυχαίες πράξεις δημοσιογραφίας», οι οποίες έκαναν τη Wikipedia αυτό που είναι σήμερα.


Αν μία λογική παραγωγής/κατανάλωσης στη συνεργατική παραγωγή περιεχομένου, η οποία ήδη τοποθετεί τους χρήστες και ως πιθανούς παραγωγούς περιεχομένου – εν συντομία, ως παραγωγούς/καταναλωτές – πρόκειται να εξελιχθεί σε κατευθυντήρια γραμμή της δικτυωμένης εποχής, όπως και η λογική της παραγωγής, η οποία διαχώρισε παραγωγούς, διανομείς και καταναλωτές σε ξεχωριστούς ρόλους κυριάρχησε τη βιομηχανική εποχή, τότε πρέπει να λάβουν χώρα δύο σημαντικοί μετασχηματισμοί. Αρχικά, εμφανώς, τα αντικείμενα παραγωγής/κατανάλωσης πρέπει να θεωρηθούν ακριβώς τόσο χρήσιμα και αξιόπιστα όσο τα προϊόντα της βιομηχανικής διαδικασίας παραγωγής περιεχομένου. Αυτό γίνεται ολοένα και περισσότερο το ζήτημα των μάλλον τριών κύριων πεδίων της παραγωγής/κατανάλωσης – του λογισμικού ανοιχτού κώδικα, της δημοσιογραφίας των πολιτών και της Wikipedia, ως πηγής γνώσης.


Ο δεύτερος σημαντικός μετασχηματισμός είναι ότι αυτοί που (στο όνομα των πρώτων επιτυχιών του μοντέλου παραγωγής/κατανάλωσης) αναπτύσσουν εμπορικά μοντέλα για τη ρύθμιση των διαδικασιών παραγωγής/κατανάλωσης και την προστασία των κοινοτήτων παραγωγής/κατανάλωσης, αντιστέκονται στην έννοια της ιδιοκτησίας με το να περιορίζουν τεχνητά τα αντικείμενα και τους συμμετέχοντες στην παραγωγή/ κατανάλωση: ακολουθούν, δηλαδή, το μοντέλο του del.icio.us ή του Flickr και όχι του Facebook και επιδιώκουν (νόμιμη) εμπορική επιτυχία, χωρίς να εκμεταλλεύονται την κοινότητα κατά τη διαδικασία. Η Google το κάνει αυτό, στο μεγαλύτερο μέρος- και οι εμφανιζόμενοι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής/κατανάλωσης πρέπει να ενθαρρύνονται να ακολουθήσουν το σύνθημα της Google «ου βλάψεις» πολύ πιο πιστά από ό,τι η ίδια η Google καταλήγει να κάνει.


Ενόσω ζούμε την αργή αλλαγή παραδείγματος από τη βιομηχανική στη δικτυωμένη εποχή, ακόμα και αν ο πρώτος μετασχηματισμός έχει συντελεστεί μόνο σε ένα μικρό (παρ’ όλα αυτά σημαντικό) αριθμό τομέων και συναντά ενεργή αντίσταση αλλού από εγκατεστημένα συμφέροντα, πρέπει να προετοιμάζουμε ήδη το έδαφος για μια κριτική εξέταση αναφορικά με τον τόπο και το χρόνο του δεύτερου μετασχηματισμού. Αυτό απαιτεί να μην εφιστούμε, πια, την προσοχή μας, κυρίως, στο ποιος είναι ο ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής, αλλά να θέτουμε ένα νέο ερώτημα: ποιος ελέγχει τα μέσα παραγωγής/κατανάλωσης;



Ως συνήθως, η αναμονή στην ουρά που προορίζεται για τους Άλλους- τους μη Ευρωπαίους- είναι εξουθενωτική. Καθώς περιμένω, ανησυχώ. Μοιάζω ακόμη στη φωτογραφία του διαβατηρίου μου; Μοιάζω με έμπορο ναρκωτικών, με τρομοκράτισσα, με πόρνη ή με ακίνδυνη τουρίστρια; Τα ρούχα μου είναι άραγε τα σωστά, τα μαλλιά μου είναι εντάξει; Τι θα σκεφτούν για τα αγγλικά μου; Σε ποιον αστυνομικό θα πέσω, στη νέα γυναίκα ή στον μεγαλύτερο άντρα και ποιος είναι καλύτερος; Και τα λοιπά.



Κρατώντας το διαβατήριό μου, κοιτάζω τη μικρή λευκή κάρτα αποβίβασης του Ηνωμένου Βασιλείου και αναρωτιέμαι, για χιλιοστή φορά, γιατί μου ζητούν να σημειώσω ένα από τα δυο κουτιά, Αρσενικό ή Θηλυκό. Πέρα από την οδύνη που αυτό προκαλεί στους ανθρώπους που δεν ταυτίζονται με το ένα ή το άλλο, γιατί το ρωτούν αυτό; Γιατί ρωτούν την ημερομηνία γέννησης και την εθνικότητα, εφόσον όλα τα διαβατήρια έχουν αυτή την πληροφορία; Αναρωτιέμαι πού καταλήγουν αυτές οι κάρτες, σε αρχεία ή στα σκουπίδια;



Όταν έρχεται η σειρά μου, η αστυνομικός με ρωτάει πληροφορίες που ήδη διαβάζει στην Κάρτα Αποβίβασης ή στη βίζα μου. Απαντώ, κι εκείνη επαναλαμβάνει τις ερωτήσεις, με τον σκεπτικισμό που έχω πλέον γνωρίζω τόσο καλά. Τελικά με αφήνει να περάσω κι έχω την αίσθηση πως γλίτωσα από κάτι, παρόλο που ξέρω ότι δεν έχω κάνει τίποτα ‘κακό’. Και κάθε φορά που το περνάω αυτό είναι όλο και πιο δύσκολο, σα να σκέπτονται ότι η συνεχιζόμενη επιθυμία μου να βρίσκομαι εδώ είναι έγκλημα.



Καθόλου σύνορα;



Είναι εύκολο να παραπονιέμαι για όλα αυτά. Είναι εύκολο να αναγάγω τις πολιτικές των συνόρων σε μια σαφή δεξιά-αριστερά επιλογή ανάμεσα στον έλεγχο και την ελευθερία, μια καταπιεστική μηχανή που έφτιαξαν οι πατέρες μας, άντρες με τα κοστούμια και τις στρατιωτικές στολές. Από τη σκοπιά εκείνων που φυλούν τα σύνορα, η ταξινόμηση και ο έλεγχος των ταξιδιωτών, πριν μπουν και ενώ βρίσκονται μέσα, μειώνουν τον κίνδυνο και το χάος για τους ίδιους τους πολίτες. Το σχέδιο δημιουργίας μιας ευρωπαϊκής ‘ένωσης’ επιχειρεί να τιμήσει διάφορες τοπικές εθνικότητες, εθνότητες και πολιτισμούς αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα τις πραγματικές πανευρωπαϊκές αξίες: τον διαφωτισμό, τον ανθρωπισμό, τον ορθολογισμό, την πρόοδο. Αναπόφευκτα αυτό σημαίνει ότι τα πολιτισμικά συστήματα που έρχονται απ’ έξω μπορούν να θεωρούνται ως κατώτερα, καθυστερημένα ή ύποπτα- για πολλούς μια ιδέα απωθητική.



Αλλά αν πούμε ‘ας μην υπάρχουν σύνορα’ είναι σα να πούμε να μην έχουμε κυκλοφοριακές ρυθμίσεις, να επιτρέψουμε σε οδηγούς χωρίς άδειες να τρέχουν όσο γρήγορα ή αργά θέλουν σε δρόμους χωρίς φανάρια, λωρίδες ή οριοθετημένες εξόδους. Να καθορίσουμε τον ουτοπικό στόχο είναι ένα πράγμα. Να δούμε πώς θα τηρήσουμε την τάξη μετά είναι ένα άλλο. Και το απαλλάξουμε τους εαυτούς μας από κάθε αναγκαιότητα διαφοροποίησής από τους άλλους κατηγορώντας τους άντρες με τα κοστούμια, είναι σαν να αποφεύγουμε τη σκληρή αλήθεια, ότι δηλαδή όλοι εμπλεκόμαστε σε αυτούς τους καταπιεστικούς πολιτισμούς και συχνά ωφελούμαστε από αυτούς.



Σ’ αυτή την περίπτωση, το δυσκολότερο δεν είναι οι κουραστικές ουρές των αστυνομικών ελέγχων αλλά αυτό που έρχεται μετά. Στην περίπτωση που τα εθνικά σύνορα καταργηθούν και ο καθένας μπορεί να μπει, να ζήσει και να εργαστεί στη χώρα σας, θα είστε ευτυχής εάν επιλέγονται εκείνοι για μια δουλειά για την οποία έχετε εκπαιδευτεί; Εάν οι νεοφερμένοι δέχονται χαμηλότερους μισθούς από σας για την ίδια δουλειά, θα νιώθετε καλά γι’ αυτό; Κι αν είναι πρόθυμοι να πληρώσουν πολύ υψηλότερο νοίκι από σας ή αν δεν τους νοιάζει να ζουν οκτώ άτομα σε ένα δωμάτιο; Ή αν συμβιβαστούν με αδικίες στον τόπο εργασίας που εσείς δεν θα μπορούσατε ούτε να διανοηθείτε; Με άλλα λόγια, οι διαφορές ανάμεσα σε σας και στους άλλους έχουν ή δεν έχουν σημασία- ή ποιες έχουν και ποιες δεν έχουν;



Η κατασκευή της δικής μας ταυτότητας εμπεριέχει τη διαφοροποίησή μας απ’ τους άλλους. Αυτοί φορούν αυτό, εγώ φοράω εκείνο. Αυτοί πιστεύουν κάτι. Εγώ πιστεύω κάτι άλλο. Τα όριά μας μάς επιτρέπουν να γνωρίσουμε τους εαυτούς μας. Αργότερα, μπορεί να συνειδητοποιήσουμε ότι με την πολλή διαφοροποίηση αποκοπήκαμε από τους άλλους και πρέπει να προσπαθήσουμε να έρθουμε πιο κοντά σε αυτούς από τους οποίους αποστασιοποιηθήκαμε. Το πήγαινε έλα μεταξύ της πίστης στον εαυτό μας και του ανοίγματος στους άλλους αποτελεί ένα συνεχές έργο.



Τι εννοούμε με τον όρο σύνορο;



Όταν μιλάμε για κοινωνική δικαιοσύνη χρησιμοποιούμε συχνά χωροταξική γλώσσα: το κέντρο, τα περιθώρια, το σύνορο, το πουθενά. Ο κοινωνικός κόσμος περιορίζεται σε χάρτες σκεπασμένους με γραμμές, που χαράζονται σε πολιτικές διασκέψεις όπου τα έθνη μοιράζουν λάφυρα, και με τελείες, οι μεγαλύτερες από τις οποίες θεωρούνται πιο ‘κεντρικές’ από άλλες.



Αυτές οι γεωγραφικές μεταφορές αγνοούν αυτό που γνωρίζουμε πολύ καλά, ότι τα σύνορα εμφανίζονται όταν νιώθουμε χώρια απ’ τους άλλους, όταν νιώθουμε ότι έχουμε υποστεί εισβολή ή όταν θέλουμε να κλείσουμε το χάσμα ανάμεσά μας. Αυτή η έννοια του συνόρου είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα, περίπλοκη και δύσκολη να αστυνομευθεί.



Ασφαλώς, δεν βιώνουμε όλοι αυτές τις συνοριακές στιγμές με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένοι από μας απολαμβάνουν ενεργά την αναστάτωση της μίξης με πολιτισμούς που δεν είναι οι δικοί μας, ενώ άλλοι τρελαίνονται απ’ αυτό. Ορισμένοι από μας δεν ενδιαφέρονται να ξέρουν και να κρατούν το γενεαλογικό τους δέντρο, ενώ άλλοι θεωρούν πως δεν υπάρχει τίποτα πιο ενδιαφέρον. Μερικές φορές αυτές οι διαφορές εκφράζονται ως αναζήτηση αυθεντικών ταυτοτήτων- όπως στην περίπτωση εκείνων που επιθυμούν διακαώς να αναλύσουν το DNA τους ελπίζοντας ότι θα αποδείξουν ποιοι πραγματικά είναι (Βίκινγκ; Ετρούσκοι;) Άλλοι δεν νοιάζονται ή πιστεύουν πως δεν υπάρχουν τέτοιες κατηγορίες, προτιμώντας να σκέφτονται τους εαυτούς τους ως μέρος μιας μεγάλης ασαφούς ή υβριδικής οικουμενικότητας.



Σε ορισμένους αρέσουν οι ζώνες επαφής όπου οι άνθρωποι συναντιούνται και επηρεάζουν ο ένας τον άλλον. Άλλοι φανατίζονται με την ιδέα να κρατούν τις ‘φυλές’ χωριστά, τις εθνότητες καθαρές, τις παραδόσεις άθικτες. Πιστεύω πως καμιά από αυτές τις κοσμοθεωρίες δεν θα επικρατήσει στο ορατό μέλλον.



Πέρα από την πολωμένη σκέψη



Ένα μήνα μετά την άφιξή μου στο αεροδρόμιο Στάνσεντ, βρίσκομαι στα σύνορα που χωρίζουν την αμερικανική πολιτεία της Αριζόνα από τη μεξικανική πολιτεία της Σονόρα. Την τελευταία φορά που βρέθηκα εδώ ήταν πριν από δεκαπέντε χρόνια, αλλά η έρημος μοιάζει η ίδια- όμορφη, απέραντη προς κάθε κατεύθυνση και αδιαπέραστη στις προσπάθειες απόλυτου διαχωρισμού των εθνών με μια γραμμή. Μια κλασική ζώνη επαφών όπου μιλούν πολλές γλώσσες- ισπανικά, αγγλικά, ισπανοαγγλικά και πολλές ντόπιες διαλέκτους- ολόκληρη η νοτιοδυτική περιοχή διεκδικείται από κάποιους Μεξικανούς εθνικιστές ως γη κλεμμένη από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Άλλοι ακτιβιστές σε αγώνες των ιθαγενών χλευάζουν αυτή την ιδέα, λέγοντας ότι η περιοχή ανήκει στους ντόπιους πληθυσμούς πολύ πριν την κατακτήσουν οι Ευρωπαίοι και ιδρυθεί το σύγχρονο μεξικανικό κράτος.



Πολλές ταυτότητες παλεύουν για να τραβήξουν την προσοχή σε όλη την περιοχή. Οι Τσικάνος, με μεξικανική κληρονομιά αλλά γεννημένοι στις Ηνωμένες Πολιτείες, διαχωρίζουν τους εαυτούς τους από τους Μεξικανούς, που δηλώνουν μεγάλες διαφορές ανάλογα με το αν προέρχονται από το βορρά ή το νότο, τη δύση ή την ανατολή, την πόλη ή την ύπαιθρο. Τόσο οι Τσικάνος όσο και οι Μεξικανοί μετανάστες απορρίπτουν ότι έχουν οτιδήποτε κοινό με τους μετανάστες από την Κεντρική Αμερική, που διαφοροποιούνται λόγω εθνικότητας. Ορισμένοι ακτιβιστές δίνουν σε όλους αυτούς την ονομασία Λατίνο, ενώ άλλοι χρησιμοποιούν έναν όρο που ακούγεται από πολλούς λευκούς- Hispanic – και οι διαφορές είναι από πολιτική άποψη σημαντικές. Υπάρχουν Αφροαμερικανοί και γηγενείς Αμερικανοί από πολλές φυλές, καθώς και εκείνοι που οι πρόγονοί τους ήρθαν από την Κίνα και την Ιαπωνία. Και κάθε δυνατή μίξη έχει ήδη συμβεί, σύμφωνα με όλους εκτός από ένα κομμάτι αγανακτισμένων White Power. Και δεν είναι οι μόνοι που υιοθετούν ρατσιστικές θέσεις.



Η ποικιλία είναι εκπληκτική και μολονότι τα μέσα επικοινωνίας αναφέρουν συνεχείς πολεμικές και βία, μεγάλοι αριθμοί ανθρώπων περνούν αυτά τα σύνορα κάθε μέρα στο πλαίσιο της καθημερινής τους ζωής. Οι Tohono O’odham, που βρίσκονται εκεί εδώ και 6000 χρόνια, ζουν σε έναν καταυλισμό που κόπηκε στα δυο όταν ορίστηκαν τα σύνορα τον 19ο αιώνα.



Ο μόνος τρόπος να αφομοιώσει κανείς όλα αυτά είναι να εντρυφήσει στις ‘σκέψεις για τα σύνορα’ του Walter Mignolo, κάνοντας συνειδητή προσπάθεια να υπερβεί την εύκολη αντίθεση μεταξύ κυρίαρχων και κυριαρχημένων πολιτισμών.[1] Μια από τις παθιασμένες οπαδούς της αλλαγής του τρόπου σκέψης για τα σύνορα, η Gloria Anzaldua, μας παροτρύνει να ‘διαλύσουμε τον δυϊσμό υποκείμενο-αντικείμενο που μας κρατά φυλακισμένους’.[2] Είναι μια απαιτητική δραστηριότητα, να νιώσουμε το μίγμα με όλες του τις αντιφάσεις και να μην υποκύψουμε στην εύκολη καταδίκη οποιασδήποτε ομάδας. Πρέπει να το δοκιμάσω την επόμενη φορά που θα φτάσω στο αεροδρόμιο Στάνστεντ.


Notes

[1] Mignolo, Walter. 2000. Local Histories/Global Designs: Coloniality, Subaltern Knowledges, and Border Thinking. Princeton University Press.

[2] Anzaldua, Gloria. 1987. Borderlands/La Frontera: The New Mestiza. San Francisco: Aunt Lute..


Η Laura Agustín είναι η συγγραφέας του τόμου Sex at the Margins: Migration, Labour Markets and the Rescue Industry. London: Zed Books, 2007. Επισκεφτείτε την ιστοσελίδα της στο http://www.nodo50.org/conexiones/Laura_Agustin/ και επικοινωνείστε μαζί της στην ηλεκτρονική διεύθυνση laura@nodo50.org.


Εάν οι αφίσες κατά της παράνομης διακίνησης, οι ταινίες και οι ειδήσεις για τους αυξανόμενους αριθμούς των θυμάτων της, έχουν εγγράψει νέες απεικονίσεις της βίας στην καθημερινότητά μας, οι ενδείξεις αυτής της ομαλοποιημένης εξαιρετικότητας στον δημόσιο χώρο και οι εκστρατείες κατά της παράνομης διακίνησης υπό μορφή καρτούνς ακολουθούν μια πιο περιορισμένη στρατηγική. Τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα, που όλο και περισσότερες διεθνείς και μη κυβερνητικές οργανώσεις έχουν στραφεί στο ιδεολογικό όπλο των καρτούνς. Στο πλαίσιο της εκστρατείας του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προώθηση της επικύρωσης της Συμφωνίας του για τη Δράση κατά της παράνομης διακίνησης προσώπων, κυκλοφόρησε ένα βιβλιαράκι με καρτούνς που αναφέρεται λεπτομερώς στις ιστορίες παράνομης διακίνησης τεσσάρων γυναικών. Παρομοίως, η Παγκόσμια Πρωτοβουλία των Ηνωμένων Εθνών για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης προσώπων παρουσιάζει στην ιστοσελίδα της καρτούνς με το μότο ‘Πρέπει να σταματήσει τώρα!’. Μη κυβερνητικές οργανώσεις, κυβερνητικές υπηρεσίες και διεθνείς οργανώσεις οργανώνουν με αυξανόμενους ρυθμούς διαγωνισμούς για τα καλύτερα καρτούνς σε σχέση με την παράνομη διακίνηση. Γιατί, λοιπόν, τα καρτούνς είναι τόσο ελκυστικά σε αυτούς που οργανώνουν τις εκστρατείες κατά της παράνομης διακίνησης; Πώς απεικονίζουν τα καρτούνς την παράνομη διακίνηση και τι σχέση έχουν με τις κυρίαρχες απεικονίσεις;



Τα καρτούνς μπορούν να λειτουργήσουν ως αποτελεσματικό ιδεολογικό εργαλείο, που προωθείται για παράδειγμα από την αμερικανική κυβέρνηση για την προσέγγιση νέων ανθρώπων στη Μέση Ανατολή και την προώθηση συγκεκριμένων γεωπολιτικών ιδεών. Τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης χρησιμοποιούνται επομένως ως άμεση και σαφής παρέμβαση στο κοινωνικο-πολιτικό πλέγμα ιδεών. Σύμφωνα με ένα ειδησεογραφικό δελτίο του ΙΟΜ του 2003, τα καρτούνς χρησιμοποιούνται για να ‘απεικονίσουν μια τυπική διαδικασία στρατολόγησης ενώ το κοινό στο οποίο απευθύνονται ενθαρρύνεται να καλέσει τη γραμμή υποστήριξης κατά της παράνομης διακίνησης για πληροφορίες σχετικά με τη μετανάστευση’. Τα καρτούνς εμφανίζονται ως ευπροσάρμοστο μέσο με εύκολη πρόσβαση, ιδιαίτερα κατάλληλο για την προσέγγιση των νέων. Στοχεύουν σε κατηγορίες πληθυσμού ‘σε κίνδυνο’, σε νέους που χαρακτηρίζονται ‘ευάλωτοι’. Ωστόσο, τα καρτούνς ανασχηματίζουν τις ομάδες ‘σε κίνδυνο’- από τον καθοριστικό υπολογισμό του πόσο ευάλωτες είναι στην οικουμενικότητα της συμμετοχής σε έναν παγκόσμιο πολιτισμό που χαρακτηρίζεται από την κυκλοφορία των κόμικς.


Καθώς τα κόμικς κυκλοφορούν σήμερα διαμέσου των πολιτισμών, η υποτιθέμενη ‘οικουμενικότητα’ των καρτούνς τα κάνει ελκυστικά ως μέσο έκφρασης της παράνομης διακίνησης προσώπων. Τα καρτούνς αγνοούν τις λεπτομέρειες και επιχειρούν να πιάσουν την ουσία ενός θέματος και να συμπυκνώσουν γραφικά το νόημά του. Είναι, επομένως, ιδιαίτερα κατάλληλα για να αποτυπώσουν την αναγωγή της παράνομης διακίνησης σε εκφράσεις όπως ‘σκλαβιά’ και ‘έγκλημα’, ενισχύοντας έτσι αναγνώσεις του κόσμου που θεωρούνται δεδομένες. Η οπτική εικόνα και το κείμενο που συνοδεύει τα καρτούνς παρέχουν επιλεκτικές αναγνώσεις του κόσμου προκειμένου να εντυπωθούν μέσα απ’ τη χρήση μιας ‘δυνατής’ λεζάντας όπως ‘Δεν είσαι για πούλημα’ ‘ή ‘Οι άνθρωποι δεν είναι για πούλημα’. Η διοπτρικότητα που τα καρτούνς δημιουργούν μέσω οπτικό-λεκτικών συζεύξεων διοχετεύει επιλεκτικά νοήματα και υποστηρίζει κυρίαρχες αφηγήσεις για την παράνομη διακίνηση προσώπων. Αντί να δημιουργούν διάσπαση ανάμεσα στην εικόνα και τη ‘δυνατή’ λεζάντα ή ανάμεσα στο πλέγμα ιδεών για την παράνομη διακίνηση που έχει να κάνει με το χρόνο και το χώρο, τα καρτούνς αναδημιουργούν το φαντασιακό στοιχείο της ως όριο ή ακραία ανθρώπινη κατάσταση, που είναι συναφής μόνο με τη σκλαβιά.


Καθώς ‘υφίστανται συστηματικά βασανιστήρια, συμπεριλαμβανομένου του βιασμού και άλλων μορφών σκληρής, απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης’, τα θύματα της παράνομης διακίνησης προσώπων θεωρείται ότι ενσαρκώνουν αυτή την οριακή ανθρώπινη κατάσταση, την αναγωγή μιας σημαίνουσας από πολιτική άποψη ζωής σε ‘γυμνή ζωή’ (bare life). Ενώ οι εκστρατείες κατά της παράνομης διακίνησης έχουν εγκαθιδρύσει έναν ‘εξομολογητικό’ μηχανισμό με λεπτομερείς ιστορίες παράνομης διακίνησης, που προσπαθεί να μεταφέρει με ωμό τρόπο τα βάσανα των θυμάτων για να προκαλέσει τον οίκτο των θεατών, τα καρτούνς επαναθέτουν την ωμή εμπειρία των θυμάτων της παράνομης διακίνησης με εικονικά και στυλιζαρισμένα σκίτσα. Οι αναπαραστάσεις αυτές, που επιχειρούν να προκαλέσουν στους αναγνώστες/ θεατές αναγνώριση, απεικονίζουν τα θύματα της παράνομης διακίνησης ως χαρακτήρες μιας ιστορίας από την οποία οι αναγνώστες/θεατές είναι διαχωρισμένοι σε ό, τι αφορά το χώρο και το χρόνο. Ο εξομολογητικός μηχανισμός των εκστρατειών κατά της παράνομης διακίνησης επιχειρεί να μεταφέρει την αναγωγή των θυμάτων της παράνομης διακίνησης στη ‘σκέτη ζωή’ μέσα απ’ την έμφαση στα ωμά βάσανα και τη εξάλειψη της κοινωνικο-πολιτικής ταυτότητας. Τα καρτούνς, απ’ την άλλη πλευρά, μεταμορφώνουν το φαντασιακό πλέγμα του homo sacer απεικονίζοντας διαφορετικά τη βία και εξαλείφοντας κάθε αναφορά στο κράτος, το νόμο και την κυριαρχία.


Τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης διηγούνται ιστορίες απροκάλυπτης βίας, όπου τα θύματα της παράνομης διακίνησης υφίστανται την κακομεταχείριση των διακινητών, των εργοδοτών και των πελατών. Απεικονίζοντας την παράνομη διακίνηση προσώπων ως ακραία βία, τα καρτούνς εστιάζουν σε αυτό που ο Ετιέν Μπαλιμπάρ αποκάλεσε πλεόνασμα ‘υπερ-υποκειμενικής βίας’, εσκεμμένης βίας με συγκεκριμένο σκοπό που ασκείται από υποκείμενα σε άλλα υποκείμενα. Τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης δείχνουν εικόνες γυναικών που κακοποιούνται από άντρες. Η απεικόνιση της υπερ-υποκειμενικής βίας σε καρτούνς λειτουργεί με τρόπο που καθιστά αόρατες άλλες μορφές βίας. Η βία που συνδέεται με την παράνομη διακίνηση ανάγεται σε σκληρότητα και συγκαλύπτει τις μορφές της κρατικής βίας. Κάνει τις μορφές βίας που ενέχονται στην παράνομη διακίνηση προσώπων μη αναγνωρίσιμες ως δομικές μορφές όπου δεν υπάρχουν θέσεις εξουσίας και σχέσεις κυριαρχίας. Όταν η βία ‘συνθήκες φτώχειας και ανασφάλειας λόγω οικονομικών και πολιτικών κακουχιών’ αναγνωρίζεται ότι καθορίζει τις συνθήκες που τα θύματα της παράνομης διακίνησης είναι ευάλωτα, αυτό είναι, σύμφωνα με τον Μπαλιμπάρ, το άλλο πλεόνασμα βίας- η ‘υπερ-αντικειμενική βία’. Υπερ-αντικειμενικό είναι το πλεόνασμα δομικής βίας που δεν αναγνωρίζεται πλέον ως τέτοιο, αλλά εμφανίζεται να έχει τον χαρακτήρα των φυσικών καταστροφών. Η φτώχεια εμφανίζεται ως η ‘φυσιολογική’ καταστροφική κατάσταση συγκεκριμένων πληθυσμών.


Αυτό που εξαλείφεται σε αυτές τις απεικονίσεις ‘ακραίας’ βίας, είτε αυτή είναι υπερ-υποκειμενική είτε υπερ-αντικειμενική, είναι οι πολλαπλοί τρόποι με τους οποίους η δομική βία λειτουργεί: βία των συνόρων, συνεχιζόμενη απόδοση ευτέλειας σε αυτούς που περνούν τα σύνορα, κρατική βία, βία της αστυνόμευσης και βία της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Στον κόσμο των καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης, μια άλλη ενσάρκωση του μαζικού πολιτισμού, δεν υπάρχουν πλέον πραγματικές διενέξεις, καθώς αντικαθίστανται από το ‘υποκατάστατο των σοκ και συγκινήσεων που μοιάζουν να ξεπηδούν απέξω’ (σ. 60). Προβάλλοντας τη βία, είτε ως υπερ-υποκειμενική είτε ως υπερ-αντικειμενική, τα καρτούνς αρνούνται τις υπάρχουσες διαμάχες για τα εργασιακά δικαιώματα ή τα δικαιώματα των μεταναστών και συγκαλύπτουν τη δυνατότητα ελευθερίας που εμπεριέχεται στις καταστάσεις.


Σε αντίθεση με τα καρτούνς που θαύμαζε ο Γουόλτερ Μπέντζαμιν και τα οποία έδειχναν τις περιστάσεις της σύγχρονης ζωής ως βαρβαρότητα παρά ως πολιτισμό, τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης αναπαράγουν υπάρχουσες ιδεολογίες. Αντί να δείχνουν τη βία του αποκλεισμού και της κυριαρχίας στην καρδιά του πολιτισμού, τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης χαράζουν όρια που απομονώνουν την παράνομη διακίνηση ως εξωτερικό φαινόμενο στον ‘πολιτισμό’. Εάν για τον Μπέντζαμιν, ο Μίκυ Μάους εκπροσωπούσε την απόρριψη του ‘πολιτισμένου’ αστού(σ. 81), τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης εκπροσωπούν την επιθυμία των αστών- υποκειμένων για πλασματική ελευθερία. Αντί για μια (εν δυνάμει) αποσύνθεση της πραγματικότητας, τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης δείχνουν μια περαιτέρω ενδυνάμωσή της. Τα καρτούνς, υποστηρίζει ο Λέσλι, ‘διδάσκουν ένα μάθημα, όχι για την κατασκευή της επικαιρότητας, αλλά για τον κοινωνικό κομφορμισμό και το αναπόφευκτο της βίας εάν το υποκείμενο αργεί υπερβολικά να δεχτεί την υποταγή’ (σ. 171).


Τα καρτούνς δημιουργούν επίσης μια ιδιαίτερη σχέση με το χώρο και το χρόνο που διαμορφώνει τις πολιτικές δυνατότητες σχετικά με την παράνομη διακίνηση ανθρώπων. Ως μια μορφή ‘τέχνης σε συνέχειες’ τα καρτούνς λένε ιστορίες μέσα από ξεχωριστά πλαίσια που ξετυλίγονται σε αφηρημένο χρόνο του πριν και του μετά. Δίνουν μια κοφτή σειρά από πλαίσια που οι αναγνώστες καλούνται να συνδέσουν για να ‘χτίσουν νοερά μια συνεχή, ενοποιημένη πραγματικότητα’ (σ. 67). Μολονότι η αποσπασματικότητα και ατέλεια των καρτούνς θα μπορούσε δυνητικά να τα οδηγήσει σε μια πολιτική απροόπτων και διαταράξεων, τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης βασίζονται στην αφηγηματική και χρονική συνέχεια των σειρών. Τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης ενισχύουν τη συνέχεια της θυματοποίησης και της διάσωσης, νομιμοποιώντας έτσι την προληπτική βία που ασκεί το κράτος για να σταματήσει την ‘ακραία’ βία της παράνομης διακίνησης. Μέσα από τη χρονική συνέχεια των σειρών και τη διευθέτησή τους στο χώρο, τα καρτούνς πετυχαίνουν την εξάλειψη των διενέξεων και της συλλογικής δράσης των σεξουαλικών εργατών και μεταναστών ενάντια στη βία και την κυριαρχία του κράτους.


Στην ταινία του Σίντνει Πόλλακ «Πέρα από την Αφρική» υπάρχει μια από τις σημαντικότερες στιγμές κινηματογραφικού κιτς, όπου η Κάρεν Μπλίξεν, την οποία υποδύεται η Μέριλ Στριπ, μεταφέρει τα προσωπικά της είδη, διασχίζοντας την Κένυα, στη φυτεία της που παράγει καφέ. Αφού αναθέτει ανέμελα στους ‘υπηρέτες της’ να μεταφέρουν τα πράγματά της (μεγάλα ξύλινα κιβώτια που μοιάζουν σα να ζυγίζουν τουλάχιστον 150 κιλά), η Μπλίξεν ανησυχεί μήπως σπάσουν τις γαλλικές πορσελάνες που βρίσκονται στα κιβώτια και τους προειδοποιεί να προσέχουν αναφωνώντας το περίφημο ‘Οι λιμόζ μου!’. Στη συνέχεια της ταινίας, ο Ντένις Φιντς, τον οποίον υποδύεται ο Ρόμπερτ Ρέντφορντ, κριτικάρει τον υλισμό της Μπλίξεν όταν εκείνη ανακοινώνει: ‘Θέλω οι Κίκου μου να μάθουν ανάγνωση’. Η απάντηση του Ρέντφορντ: ‘Οι Κίκου μου. Οι λιμόζ μου. Η φάρμα μου. Δεν είναι κάπως υπερβολικό να κατέχει κανείς όλα αυτά;’ Στις περιγραφές της αποικιοκρατίας, η ταινία αναπόφευκτα θέτει ερωτήματα γύρω από μια αποικιοκρατική συμπεριφορά που αφορά το αόρατο, την κατοχή και τη μετατροπή άλλων σωμάτων. Με παρόμοιο τρόπο, σήμερα τέτοιου είδους αφηγήσεις για την κατοχή γίνονται συνήθεις και ορατές στις πρόσφατες παραβιάσεις των γεωγραφικών συνόρων του Ιράκ και του Αφγανιστάν, στον Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας, που απέκτησε νομιμοποίηση μέσα από τον εντοπισμό και την ανατροπή των έμφυλων συνόρων- εκείνων των μοναδικά και εμφανώς καταπιεσμένων γυναικών στο Αφγανιστάν.


Το 2001, στη διάρκεια της εισβολής του Αφγανιστάν υπό την ηγεσία των Ηνωμένων Πολιτειών, ζούσα στην Ιταλία και σοκαρίστηκα από την πλήρη υποστήριξη που παρείχαν στη στρατιωτική επιχείρηση οι Αμερικανοί που γνώριζα. Μια Αμερικανίδα προσβλήθηκε όταν της προώθησα ένα άρθρο για τη νομοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες που έκανε κομμάτια το αμερικανικό σύνταγμα. Μια άλλη μου είπε ότι δεν ήθελε να συζητήσει, ούτε καν να αναρωτηθεί, για τον πόλεμο κι έπειτα στράφηκε ξαφνικά προς το μέρος μου και ρώτησε, ‘Τι έχεις να πεις όμως για τον τρόπο που οι Ταλιμπάν μεταχειρίζονται τις γυναίκες τους; Έμεινα έκπληκτος από τον τρόπο με τον οποίον αυτό το άτομο, που δεν ήθελε ούτε καν να συζητήσει τον ‘πόλεμο’ στο Αφγανιστάν, προσπάθησε να ξεφύγει από τη συζήτηση υποστηρίζοντας ότι το θέμα δεν ήταν πολιτικό αλλά «φεμινιστικό» – οι γυναίκες των Ταλιμπάν. Και συνειδητοποίησα ότι το ιδεολογικό πρότυπο της συνομιλήτριάς μου ήταν το δυτικό αρχέτυπο, σύμφωνα με το οποίο οι γυναίκες περιφέρονται ελεύθερα στους δρόμους αποκαλύπτοντας οποιοδήποτε μέρος του σώματός τους ως ένδειξη της ελευθερίας τους, σε αντίθεση με το προβεβλημένο από τα μέσα επικοινωνίας θέαμα της αφγανικής κοινωνίας, όπου οι γυναίκες δεν έχουν φωνή, δεν έχουν αυτονομία, δεν έχουν δικαιώματα.


Ανατρέχοντας στον ‘Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας’, κανείς μπορεί εύκολα να δει πώς τα δικαιώματα των γυναικών χρησιμοποιήθηκαν ως πρόσχημα για τη νομιμοποίηση των στρατιωτικών ενεργειών. Για πολλούς συντηρητικούς και φιλελεύθερους Αμερικανούς, τα ηθικά ερωτήματα για την αμερικανική επιθετικότητα θα μπορούσαν φαινομενικά να παραμεριστούν, εάν η Δύση κατάφερνε να εκμεταλλευθεί την ‘αγριότητα’ των Ταλιμπάν μετατρέποντας αυτές τις ‘καταχρήσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων’ σε κάτι πιο ήπιο, ριζικά διαφορετικό και πιο ‘δημοκρατικό’. Το υπέρτατο πρότυπο για παρόμοιες αλλαγές στις ελευθερίες των γυναικών είναι, ασφαλώς, το Δυτικό όπου η δημοκρατία ευδοκιμεί, όπου οι γυναίκες έχουν ίσα δικαιώματα και όπου αυτά αποδεικνύονται από το γεγονός ότι οι γυναίκες μπορούν να επιλέξουν να εργαστούν, να οδηγήσουν, να μορφωθούν, ακόμη και να κυκλοφορούν με ακάλυπτο κεφάλι στην αμερικανική κοινωνία. Με τέτοιες επιλογές πώς μπορεί κανείς να πει ‘όχι’ σε αυτές τις ελευθερίες; Πώς μπορεί κανείς να αμφισβητήσει τα δυτικά ιδεώδη, με τις τόσες φανφάρες περί ευκαιριών και δημοκρατίας, όταν κανείς δεν εξετάζει τα ίδια τα ιδανικά που οι περισσότεροι Αμερικανοί θεωρούν ‘πιο ελεύθερα’ και ‘καλύτερα’; Ο ‘Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας’ εξελίχθηκε σε μια συζήτηση όπου τα γεωγραφικά σύνορα συνδέθηκαν με τα σύνορα του γυναικείου σώματος κι όπου το έθνος-κράτος έγινε αντικείμενο διείσδυσης και αποικισμού απλώς και μόνο επειδή ‘οι γυναίκες τους πρέπει να σωθούν’. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο, τα αντιληπτά σύνορα ως προς τις ‘ελευθερίες των γυναικών’ αποτελούν ελαφρώς καλυμμένα προσχήματα για εισβολή σε γεωγραφικά όρια.


Ωστόσο, πειστικές συζητήσεις για τη σκιαγράφηση των δικαιωμάτων των γυναικών απουσιάζουν από οποιαδήποτε κριτική γι’ αυτό το θέμα. Απλώς τα ‘δικαιώματα των γυναικών’ δεν είναι μεταβαλλόμενα, μετουσιωμένα ιδανικά ούτε μνημεία που περνούν από τον ένα πολιτισμό στον επόμενο. Τα δικαιώματα των γυναικών είναι η ουσία συγκεκριμένων και επίκαιρων κοινωνικών συζητήσεων, που γίνονται στο σημείο επαφής των πολιτισμών σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο, σε: τάξεις, αίθουσες συγκέντρωσης, κουζίνες, καφενεία, Ίντερνετ, εφημερίδες, τηλεόραση και κινηματογράφους. Παρόμοια δικαιώματα δεν είναι ομοιογενή, είναι πολύσημα, και σίγουρα είναι διαφορετικά από πολιτισμό σε πολιτισμό επειδή ο ίδιος ο τόπος, η ιστορία, και οι συμμετέχοντες σε αυτούς τους διαλόγους δεν είναι ποτέ οι ίδιοι. Ακόμη πιο σημαντικό, τα δικαιώματα των γυναικών είναι αναπόφευκτα συνδεδεμένα με τα δικαιώματα των συμπατριωτών τους, πολλοί από τους οποίους υφίστανται παρόμοιες ή άλλες καταπιέσεις. Η πραγματικότητα είναι ότι αυτά τα επιχειρήματα απουσιάζουν από την τωρινή σαγήνη του πολέμου και τη κυρίαρχη δυτική φεμινιστική προπαγάνδα. Έτσι, όταν κάποιος από τις Ηνωμένες Πολιτείες στρέφεται προς το μέρος μου και λέει, ‘Τι έχεις να πεις για τον τρόπο που οι Ταλιμπάν μεταχειρίζονται τις γυναίκες τους;’ οι εντελώς αποικιοκρατικές αξιώσεις μιας τέτοιας ερώτησης δεν αφήνουν περιθώρια για πολλές απαντήσεις. Πώς μπορούμε να κάνουμε πραγματική συζήτηση όταν οι ερωτήσεις διατυπώνονται από δυτικά υποκείμενα εναντίον μη δυτικών αντικειμένων και βασίζονται αποκλειστικά στα δυτικά ιδεώδη για τις πολιτισμικές, πολιτικές και οικονομικές ελευθερίες;


Ο δυτικός φεμινισμός, μεταφερόμενος σε μουσουλμανικό πλαίσιο, μπορεί να γίνει η πιο αποικιοκρατική πρακτική όταν, για παράδειγμα, συγγραφείς όπως η Barbara Ehrenreich γράφει για το ‘Μίσος των Ταλιμπάν για τις Γυναίκες’, χωρίς να λαμβάνει υπόψη την πληθώρα των πληροφοριών που δείχνουν ότι η μεταχείριση των γυναικών δεν ήταν καλύτερη κάτω από τη Βόρεια Συμμαχία ή τους μουγιαχεντίν. Η Ehrenreich βλέπει τη μπούρκα με όρους ‘μισογυνισμού’, αγνοώντας εντελώς τα συγκεκριμένα κοινωνικο-πολιτισμικά κίνητρα που οδήγησαν στην καθιέρωση αυτού του ρούχου, και αναλώνεται κυρίως στο να ‘κάνει εικασίες’ όπως λέει. Δεν κάνει καμιά προσπάθεια να καταλάβει τις ιδιαιτερότητες της κατάστασης στο Αφγανιστάν τις τελευταίες δυο δεκαετίες, καθώς το άρθρο της είναι μια ανθολογία από γενικότητες για τους Μουσουλμάνους και τον ‘Τρίτο Κόσμο’, όπως και για τους άντρες σε παγκόσμια κλίμακα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η κριτική της θα ήταν αρκετά πιο ευφυής αν η Ehrenreich περιπλανιόταν έστω στο Αφγανιστάν, ιστορικά ή πολιτισμικά, αντί να περιορίσει την επιχειρηματολογία της σε άλλα παραδείγματα του ‘Τρίτου Κόσμου’. Επιπλέον, αν είχε μελετήσει το θέμα της λίγο πιο προσεκτικά, η Ehrenreich θα είχε παρατηρήσει ότι πολλές γυναίκες από εκείνες που συμπαρατάσσονται περισσότερο με την κυρίαρχη δυτική φεμινιστική ατζέντα, όπως η RAWA (Revolutionary Association of the Women of Afghanistan –Επαναστατική Ένωση Γυναικών του Αφγανιστάν), έχουν απέναντι στους Ταλιμπάν την ίδια απέχθεια που τρέφουν και για τις ομάδες που αυτοί διαδέχτηκαν, όπως η Βόρεια Συμμαχία ή η Ισλαμική Ένωση για την Ελευθερία του Αφγανιστάν, λόγω των φρικαλεοτήτων που έκαναν στις γυναίκες μεταξύ 1992 και 1996. Επομένως, το θέμα της μπούρκα έχει λάβει τη μορφή συμβόλου για την κυρίαρχη δυτική φεμινιστική πολεμική, ενώ οι λόγοι που οδήγησαν στην καθιέρωσή της δεν εξετάζονται ποτέ. Μήπως πρέπει να αναρωτηθούμε αν έχουμε έστω την προδιάθεση να δεχτούμε ότι μια γυναίκα μπορεί να είναι ‘ελεύθερη’ εάν επιλέξει να φορέσει οποιοδήποτε είδος καλύμματος του κεφαλιού ή του σώματος, ανεξάρτητα αν πρόκειται για χιγιάμπ, μπούργκα ή τσαντόρ;


Αμέσως μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, πολλά βιβλιοπωλεία σε όλη την Ιταλία δημιούργησαν στο εσωτερικό τους ‘μικρά τμήματα τρομοκρατίας’: ένα τμήμα αφιερωμένο στο Ισλάμ, την τρομοκρατία και τα δικαιώματα των γυναικών, ξεχωριστό και τονισμένο με ειδικές επιγραφές ‘Τρομοκρατία’, ‘Γυναίκες και Ισλάμ’, λες και τα βιβλία αυτά περιέκλειαν τις ερμητικές λύσεις στα γιατί της 11ης Σεπτεμβρίου. Επιπλέον, τα εξώφυλλα αυτών των βιβλίων που περιείχαν τις λέξεις ‘Ισλάμ’ ή ‘Μουσουλμάνος’ ήταν όλα τόσο προβληματικά, καθώς έδειχναν μια ποικιλία από τρεις δημοφιλείς εικόνες: το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου να φλέγεται, τη φωτογραφία του Οσάμα Μπιν Λάντεν, σαν τον Ιησού, να χαμογελά ή να κοιτάζει ψηλά, και τέλος γυναίκες με πέπλα όλων των ειδών, σε όλα τα χρώματα και σχήματα και τίτλους όπως ‘Πουλήθηκε!’, ‘ Θα σας σώσω’ και ‘Σκλάβοι’. Υπήρχε αυτός ο έξυπνος παραλληλισμός που κατασκεύασαν τα μέσα επικοινωνίας: ότι, με κάποιο τρόπο, η ‘καθυστέρηση’ που οδηγεί έναν πολιτισμό να καλύπτει με πέπλα τις γυναίκες του, μπορεί να οδηγήσει στην τρομοκρατία. Υπάρχει μια σαφής ατζέντα στη Δύση που χρεώνει ‘καθυστέρηση’ και ‘υποτέλεια’ σε εκείνες που επιλέγουν να φορούν χιγιάμπ, ‘μοντερνισμό’ και ‘ελευθερία’ (δυτικού τύπου) σε εκείνες που επιλέγουν να μη φορούν οποιοδήποτε τέτοιο ρούχο. Ακόμη πιο ενοχλητικοί είναι, ωστόσο, οι παραλληλισμοί μεταξύ ‘δημοκρατίας’ και μη καλυμμένων σωμάτων, ενώ το καλυμμένο ‘απαγμένο’ σώμα των γυναικών τοποθετείται στη συζήτηση στο ίδιο πεδίο με τους βίαιους εξτρεμιστές τρομοκράτες. Το μήνυμα είναι παρόμοιο με εκείνο της ατζέντας των δικαιωμάτων των γυναικών: ‘Είτε είσαι μαζί μας είτε εναντίον μας’.


Εξίσου προβληματική είναι και η σκοπιά των πρόσφατων συζητήσεων που έχουν να κάνουν με το γιατί ‘αυτοί μεταχειρίζονται έτσι τις γυναίκες τους’- ή μάλλον η παράξενη απουσία ενδοσκοπικής μελέτης σχετικά με τη μεταχείριση που επιφυλάσσει ο δυτικός πολιτισμός στις δικές του γυναίκες. Τι περιμένουμε όμως από έναν πολιτισμικό ‘διάλογο’ όταν το δυτικό υποκείμενο παραμένει αυτοκρατορικά δεσμευμένο σε ορισμένες αναπαλλοτρίωτες αλήθειες που έχουν να κάνουν με τις δικές του αντιλήψεις για τις ελευθερίες των γυναικών, και πολύ λιγότερο με οποιοδήποτε είδος ελευθερίας; Για παράδειγμα, μιλώντας με τους Αμερικανούς, είναι οδυνηρά σαφές πως οι περισσότεροι νομίζουν ότι οι Αμερικανίδες έχουν περισσότερα δικαιώματα από όλες τις άλλες γυναίκες στον πλανήτη. Αυτό, μέχρι να μείνουν έγκυες οπότε κινδυνεύουν να χάσουν τη δουλειά τους και δεν έχουν απολύτως κανένα δικαίωμα να πάρουν άδεια μητρότητας ( Το Διάταγμα περί απουσιών για οικογενειακούς και ιατρικούς λόγους του 1993 προβλέπει συνολικά 12 εργάσιμες εβδομάδες άδειας άνευ αποδοχών κατά τη διάρκεια οποιασδήποτε 12μηνης περιόδου για τη γέννηση ενός παιδιού και τη φροντίδα του νεογέννητου, για εταιρίες με προσωπικό άνω των 50 ατόμων). Αυτά τα θέματα αποτελούν παραδείγματα quid pro quo, ενισχυμένα από τις δυο πλευρές με στοιχεία και μαρτυρίες. Μιλώντας για τους Ταλιμπάν, γιατί να μην εξετάσουμε τις στατιστικές των βιασμών στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίοι μόνο το 1999 ήταν 876.000 ( US Center for Disease Control and Prevention- Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νόσων των Ηνωμένων Πολιτειών). Φανταστείτε τώρα ότι αυτοί οι αριθμοί αντιστοιχούν μόνο στο 30% των βιασμών που αναφέρονται. Δεν είναι μικροί οι αριθμοί ούτε τα περιστατικά είναι αμελητέα ή ‘μικρότερες’ αδικίες από τη μπούρκα ή άλλες φρικαλεότητες που διαπράττονται εναντίον των γυναικών σε άλλα μέρη του κόσμου. Κατά κάποιο τρόπο, όμως, τόσο τα δυτικά μέσα επικοινωνίας όσο και οι φεμινίστριες προσδένονται στο ‘άρμα της μπούρκα’, επικρίνοντας τα δικαιώματα των γυναικών στο Αφγανιστάν και επιχειρώντας να μεταθέσουν δυτικές επιταγές σε μη δυτικά σώματα.


Για να υπάρξει εποικοδομητικός διάλογος σχετικά με τα δικαιώματα των γυναικών, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε ότι οι γυναίκες αντιμετωπίζουν πολύ διαφορετικά προβλήματα από τη μια κοινωνία στην άλλη και ότι συχνά αυτά τα προβλήματα δεν πλήττουν μόνο τις γυναίκες αλλά και τους άντρες εξίσου. Πράγματι, οι βασανισμοί, ακόμη κι οι βιασμοί αντρών από τους Ταλιμπάν δεν προκαλούν πολλή συζήτηση. Πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί και πώς συμβαίνει οι γυναίκες να υποφέρουν από την καταπίεση διαφορετικά από τους άντρες και ποιοι ακριβώς είναι οι κοινωνικο-πολιτικοί μηχανισμοί που μεταχειρίζονται τις γυναίκες διαφορετικά, αν όχι λιγότερο ισότιμα. Απομένει πολλή δουλειά να γίνει. Ωστόσο, δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις, δεν υπάρχουν καθαρά οικουμενικές δημοκρατικές λύσεις. Υπάρχουν όμως πιο εποικοδομητικές μέθοδοι για να εξετάσει κανείς τόσο ευρύτερα όσο και πιο συγκεκριμένα παραδείγματα της καταπίεσης των γυναικών από το να επικαλύπτει απλώς με δυτικά ιδεώδη για ελευθερία πολύ ειδικές, τοπικές αντιλήψεις περί ελευθερίας και πολιτισμού. Ωστόσο, καθώς γράφω αυτό το άρθρο, δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι η κυβέρνησή μου, οι Ηνωμένες Πολιτείες, δεν καταπιέζει τις Αφγανές γυναίκες (και άντρες) στο όνομα της ‘διαρκούς ελευθερίας’. Άραγε οι πιλότοι σε εκείνα τα C-130 βλέπουν (ή ενδιαφέρονται να δουν) αν οι γυναίκες από κάτω φορούν μπούρκα; Ή μήπως αυτό το είδος καταπίεσης δεν περιλαμβάνεται σε αυτή τη στρατηγική; Από την άλλη πλευρά, εάν οι Αμερικανοί πράγματι προωθούν εδώ τα εννοιολογικά μας όρια, θα φτάσουμε να πιστεύουμε ότι η καταστροφή που συσσωρεύει αυτός ο πόλεμος μπορεί να φέρει τη δική μας δημοκρατική χειραφέτηση των γυναικών στο Αφγανιστάν. Τελικά, η δημοκρατία μας, η ελευθερία μας, οι γυναίκες μας. Δεν είναι κάπως υπερβολικό να κατέχει κανείς όλα αυτά;

‘‘Δεν είμαι περήφανη που είμαι πουτάνα, είμαι όμως περήφανη που δεν ντρέπομαι’.,
Λ., ακτιβίστρια σεξουαλική εργάτρια, Λονδίνο 2008


Σεξουαλική εργασία είναι η πώληση σεξ (ή σεξουαλικών πράξεων) έναντι χρημάτων. Δεν υπάρχει τίποτα εγγενώς εκμεταλλευτικό ή εξευτελιστικό στη συναινετική σεξουαλική συμπεριφορά ανεξάρτητα από το κίνητρό της. Ωστόσο πολλοί απ’ αυτούς που οργανώνουν εκστρατείες ή νομοθετούν αγνοούν τις φωνές των σεξουαλικών εργατών και αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι οι περισσότεροι εργάζονται σε αυτή τη βιομηχανία κατόπιν επιλογής. Το στίγμα που συνδέεται με την πώληση σεξ διαμορφώνει θεμελιακά το νόημα και το περιεχόμενο των εμπορικών σεξουαλικών πρακτικών. Το λόμπι κατά της πορνείας ορίζει τη σεξουαλική εργασία ως βία κατά των γυναικών, κάνει εκστρατεία για την κατάργηση της πορνείας και την ποινικοποίηση των πελατών. Αόρατοι στην κυρίαρχη συζήτηση για την πορνεία είναι οι άντρες που πουλούν σεξ- σε άλλους άντρες και σε γυναίκες- καθώς και οι γυναίκες που είναι επίσης πελάτισσες. Στο επίκεντρο παραμένει κυρίως η πορνεία- κάνοντας αόρατους τους χιλιάδες άντρες, γυναίκες και τραβεστί που πουλούν σεξ μέσω τηλεφώνου, μέσω ίντερνετ, χορεύουν στα κλαμπ ή κάνουν ταινίες. Ακόμη πιο επικίνδυνο είναι, ίσως, ότι αυτοί που αγωνίζονται κατά των δικαιωμάτων των σεξουαλικών εργατών παρουσιάζουν το σεξ ως κάτι που το κάνουν άντρες σε γυναίκες και διατηρούν το στάτους των γυναικών ως θύματα.


Αντίθετα, η υποστήριξη για αποποινικοποίηση της σεξουαλικής εργασίας και ανάκληση όλων των νόμων που έχουν να κάνουν με την ανταλλαγή σεξ έναντι χρημάτων βασίζεται στην ιδέα ότι η συναινετική σεξουαλική συμπεριφορά μεταξύ ενηλίκων δεν απαιτεί ρυθμίσεις από το κράτος. Αποποινικοποίηση θα σήμαινε ότι οι σεξουαλικοί εργάτες θα είχαν δικαίωμα στην πλήρη προστασία του νόμου. Βασικά, όλοι θα έπρεπε να έχουν την ίδια ελευθερία να επιλέγουν πώς θα κερδίσουν τη ζωή τους και την ελευθερία να επιλέγουν τι θα κάνουν το σώμα τους. Στη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική κοινωνία, το πόσο ‘ελεύθεροι’ είμαστε να επιλέξουμε να εργαστούμε είναι ένα θέμα συζήτησης, αλλά αυτό ισχύει για όλες τις δουλειές και όχι μόνο για τη βιομηχανία του σεξ. Η μάχη για τα δικαιώματα των εργατών του σεξ πρέπει να αρχίσει με την αναγνώριση της σεξουαλικής εργασίας ως εργασίας έτσι ώστε τουλάχιστον εκείνοι που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους άλλους εργάτες και τα ίδια ανθρώπινα δικαιώματα με τους άλλους ανθρώπους.


Μεταφέροντας την ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας στις εργασιακές σχέσεις και τη μετανάστευση αποκτούμε αναλυτικά εργαλεία για να ερευνήσουμε τη φύση της εργασίας που σχετίζεται με το φύλο (όχι μόνο σε σχέση με το σεξ, αλλά και με την οικιακή εργασία και φροντίδα), το ρόλο των συνοριακών και μεταναστευτικών ελέγχων στη διατήρηση και ενίσχυση της εκμετάλλευσης καθώς και πώς χειριζόμαστε, αντιμετωπίζουμε και αντιστεκόμαστε σε αυτές τις ανισότητες. Μια εργασιακή ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας απαλάσσει τις εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες από ηθικοπλαστικά και πατερναλιστικά επιχειρήματα, σύμφωνα με τα οποία το σεξ είναι ένας καθορισμένος, προνομιούχος ή φυσικός τόπος της ανθρώπινης δραστηριότητας και τοποθετεί αυτή τη δραστηριότητα στη σφαίρα των εμπορεύσιμων εργασιακών σχέσεων.

‘Όταν οι άνθρωποι δεν δέχονται τη σεξουαλική εργασία ως εργασία μάς υποχρεώνουν να ξοδεύουμε το χρόνο μας υπερασπίζοντας την ύπαρξη της εργασίας μας αντί να αγωνιζόμαστε για τη μεταμόρφωσή της’
Άλις, IUSW, 2006.


Η εργασία είναι μια πρακτική όπου το φύλο και η σεξουαλικότητα παίζουν σημαντικούς διαρθρωτικούς ρόλους, αλλά που ταυτόχρονα δεν μπορεί να περιοριστεί στο φύλο ή τη σεξουαλικότητα. Το ίδιο επιχείρημα ισχύει για τις εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες: το φύλο και η σεξουαλικότητα παίζουν σημαντικούς διαρθρωτικούς ρόλους αλλά δεν αποτελούν την ολότητα της σχέσης. Αναλύοντας το εμπορικό σεξ και τον διαρθρωτικό ρόλο του φύλου και της σεξουαλικότητας είναι σημαντικό να υπερβούμε τις νέο- καταργητικές προσεγγίσεις της πορνείας που θεωρούν όλους τους σεξουαλικούς εργάτες ως πάντοτε-ήδη γυναίκες και να διευρύνουμε το πλαίσιο της ανάλυσης έτσι ώστε να ενσωματώσουμε τις εμπειρίες των χιλιάδων ανδρών και τραβεστί που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ στην Ευρώπη, καθώς και τον αυξανόμενο αριθμό γυναικών που αγοράζουν εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες.


Δανειζόμενη πλευρές της μαρξιστικής θεωρητικολογίας για την εμπορευματική μορφή και θεωρίες των εργασιακών σχέσεων, όπως η πλειονότητα των εμπορικών ανταλλαγών στον καπιταλισμό, η πορνεία έχει να κάνει με την πώληση και αγορά ενός αγαθού. Η ιδέα ότι μια πόρνη ‘πουλάει το κορμί της’ δεν είναι ακριβής, γιατί στο τέλος της ανταλλαγής ο πελάτης δεν ‘κατέχει’ το σώμα της πόρνης. Αυτό που ο πελάτης αγοράζει είναι μια σεξουαλική υπηρεσία, δηλαδή μια πράξη ή μια προσωρινή συγκινησιακή σχέση που ο σεξουαλικός εργάτης εκτελεί.


Χρησιμοποιώντας τον μαρξιστικό ορισμό της εξουσίας της εργασίας, οι φυσικές και διανοητικές δραστηριότητες που ενέχονται στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών αποτελούν εργασιακή εξουσία. Ο ορισμός της σεξουαλικής εργασίας ως συγκινησιακής εργασίας επιτρέπει μια πιο περίπλοκη και χρήσιμη αντίληψη των σεξουαλικών διαδικασιών που ενέχονται στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών. Πέραν του ότι ενέχει σεξουαλικές πράξεις, η ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας περιλαμβάνει δραστηριότητες και ικανότητες όπως η ικανοποίηση της ανάγκης των ανθρώπων να αρέσουν και να είναι σεξουαλικά επιθυμητοί, να ψυχαγωγούνται, η συντροφικότητα και επικοινωνία. Η χυδαία αναγωγή της εργασίας των σεξουαλικών εργατών σε σεξουαλικές πράξεις διείσδυσης υπεραπλουστεύει και κρύβει την πραγματική εργασία που ενέχεται στην παραγωγή σεξ ως αγαθού.


Τοποθετώντας με αυτόν τον τρόπο τη σεξουαλική εργασία στο πλαίσιο της συγκινησιακής εργασίας (που γίνεται τόσο από παράνομους όσο και από νόμιμους εργάτες) δίπλα σε άλλες μορφές συγκινησιακής εργασίας (οικιακή εργασία ή υπηρεσίες φροντίδας), η παραγωγή, κατανάλωση και ανταλλαγή σεξουαλικών υπηρεσιών μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα σε ένα πλαίσιο βιομηχανίας και αγοράς εργασίας. Η κατηγοριοποίηση του εμπορικού σεξ ως συγκινησιακή εργασία επιτρέπει μια ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας που αναδεικνύει τις έμφυλες επιλογές στην αγορά εργασίας που έχουν οι γυναίκες γενικά και οι μετανάστριες ειδικότερα. Οι δουλειές που είναι διαθέσιμες για τις μετανάστριες που έρχονται στην Ευρώπη με την πρόθεση να εργαστούν, περιορίζονται σε τρία βασικά είδη ‘υπηρεσιών’: οικιακή εργασία, φροντίδα ανθρώπων στο σπίτι και παροχή σεξουαλικών εμπειριών σε μια ευρεία γκάμα χώρων στη βιομηχανία του σεξ. Στη βιομηχανία του σεξ, οι μετανάστριες αποτελούν σήμερα την πλειονότητα εκείνων που πουλούν σεξ στην Ευρώπη. Η πραγματικότητα των μεγάλων αυξήσεων στους αριθμούς των μεταναστών που πουλούν σεξ σε κοινωνίες του ‘παγκόσμιου Βορρά’ αποτελεί έναν από τους παράγοντες διάδοσης των εκστρατειών κατά της παράνομης διακίνησης και των πολιτικών που στοχεύουν ειδικά στους μετανάστες και τη σεξουαλική εργασία.


Είναι επίσης αναγκαίο να ερευνήσουμε το γεγονός ότι η εργασία και η ποινικοποίηση που υφίσταται στις πολιτικές για την παράνομη διακίνηση και την πορνεία διασταυρώνονται. Η ποινικοποίηση λειτουργεί με δυο τρόπους: μέσω της αστυνομίας μεταναστών που ποινικοποιεί την εκούσια μετανάστευση ανθρώπων οι οποίοι μετακινούνται χωρίς επίσημη άδεια και μέσω των πολιτικών που ποινικοποιούν τις εμπορικές σεξουαλικές πρακτικές. Η κατανόηση του παραγωγικού ρόλου της ρύθμισης και της ποινικοποίησης είναι βασική για την κατανόηση τόσο του εμπορικού σεξ όσο και των σημερινών πολιτικών και εκστρατειών για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης.

‘Η ποινικοποίηση δεν ‘καταστέλλει’ απλώς αυτό που προϋπάρχει και ονομάζεται ‘πορνεία’ ούτε είναι άσχετη με μια πρακτική που καθορίζεται ολοσχερώς από υποβόσκοντα χαρακτηριστικά ανδρικής σεξουαλικότητας και/ή καπιταλισμού. Αντίθετα, βοηθά την παραγωγή ενός ειδικού τρόπου σεξουαλικής εργασίας. Οι κριτικοί που παραβλέπουν τον παραγωγικό ρόλο κινδυνεύουν να κάνουν οπισθοδρομικές αναλύσεις. Συνάγοντας, με βάση τα σημερινά χαρακτηριστικά της, ότι η πορνεία είναι κακό πράγμα, μπορεί να συμπεράνουν ότι πρέπει να γίνουν προσπάθειες για την αποτροπή και την εξάλειψή της. Εάν όμως οι υπάρχουσες προσπάθειες για την αποτροπή ή την εξάλειψη της σεξουαλικής εργασίας είναι και οι αιτίες των καταπιεστικών χαρακτηριστικών της, τότε η κατάλληλη απάντηση μπορεί να είναι η εξάλειψη αυτών των προσπαθειών, όχι του εμπορικού σεξ’.(Noah D. Zatz, ‘Sex Work/Sex Act: Law, Labor, and Desire in Constructions of Prostitution‘, σ. 302)


Ένα παρόμοιο επιχείρημα με εκείνο της ποινικοποίησης του εμπορικού σεξ έχει να κάνει με τη μετανάστευση, με την έννοια ότι η ποινικοποίηση ανθρώπων που μετακινούνται χωρίς επίσημη άδεια μπορεί να γίνει κατανοητή όχι ως πρακτική για το σταμάτημα ή την καταστολή του περάσματος των συνόρων αλλά ως συμβολή στην παραγωγή ενός ειδικού τρόπου μετανάστευσης. Μακριά από τον διακηρυγμένο στόχο του τερματισμού της ‘παράνομης μετανάστευσης’, στην πραγματικότητα εγγυάται την ύπαρξη παράνομων μεταναστών, ανθρώπων που μέσα από την παραγωγή της παράνομης ύπαρξής τους έχουν περιορισμένες επιλογές στη διάθεσή τους και προσπαθούν να βρουν διεξόδους έναντι εκμεταλλευτικών εργασιακών πρακτικών.


Στις αρχές του 2006 πολλοί ακτιβιστές που είχαν την έδρα τους στο Λονδίνο και ασχολούνταν με τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργατών, άρχισαν να διαμορφώνουν ιδέες και να οργανώνονται γύρω από το πρόγραμμα x:talk – ένα πρόγραμμα που επιχειρεί να εξερευνήσει και να διαδώσει τις ιδέες που αναπτύχθηκαν με την κριτική της κυρίαρχης συζήτησης για την παράνομη διακίνηση προσώπων, με βάση την εμπειρία των σεξουαλικών εργατών και των αγώνων των μεταναστών και των φεμινιστριών. Σε πρακτικό επίπεδο, το πρόγραμμα παρέχει δωρεάν μαθήματα αγγλικής γλώσσας στους μετανάστες εργάτες του σεξ με ιδιαίτερη προσοχή και έμφαση στις γλωσσικές δεξιότητες που απαιτούνται για την πώληση σεξ έναντι χρημάτων.


Η γλώσσα και η επικοινωνία είναι ζωτικά στοιχεία για την άμεση αμφισβήτηση και αλλαγή των συνθηκών εργασίας και ζωής. Η επικοινωνία είναι κεντρική σε ό, τι αφορά την αλλαγή. Η γλώσσα είναι μια βασική ατομική και συλλογική εξουσία που βελτιώνει τόσο τις δυνατότητες εργασίες όσο και τις δυνατότητες αντίστασης. Κεντρική για την πολιτική του xtalk, είναι η αυτονομία όλων των ανθρώπων που μετακινούνται διασχίζοντας τα σύνορα και η αξιοπρέπεια κάθε φύλου που χρησιμοποιεί τις ικανότητές του στη βιομηχανία του σεξ. Οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα των εργατών σ’ αυτή τη βιομηχανία και η έμφυλη και αναπαραγωγική εργασία αποτελεί ιστορικά κεντρικό μέρος στις δομές που υποβιβάζουν και καταπιέζουν τις γυναίκες. Οι άνθρωποι που πήραν την κύρια πρωτοβουλία γι’ αυτή την οργάνωση κι αυτό το πρόγραμμα είναι γυναίκες. Λειτουργώντας από τη βάση προς την κορυφή, όπως σε μια οργάνωση, το xtalk στοχεύει παρόλα αυτά να δουλέψει με ολόκληρη τη βιομηχανία. Θέματα διαφοράς φύλου και δια-φυλικής διαφοράς- στη διασταύρωσή τους με φυλετικά και σεξουαλικά ζητήματα αντιμετωπίζονται έτσι ώστε να συμπεριλαμβάνουν ανθρώπους που εργάζονται στη βιομηχανία και έχουν διαφορετική προέλευση φύλου.


Η ρατσιστική και αντιφεμινιστική ρητορική περί ‘προστασίας, για την παράνομη διακίνηση, που προπαγανδίζεται από τις κυρίαρχες εκστρατείες για την καταπολέμησή της, όπου οι γυναίκες περιορίζονται στο ρόλο των παθητικών θυμάτων, υπό τον έλεγχο του οργανωμένου εγκλήματος ή σκληρών ανδρών, παράγει και δικαιώνει την απέλαση των μεταναστών σεξουαλικών εργατών και αυξάνει την ποινικοποίηση και εκμετάλλευση των εργατών στη βιομηχανία του σεξ. Δημιουργεί επίσης διαχωρισμούς ανάμεσα στις μορφές οργάνωσης και αντίστασης των μεταναστών και των σεξουαλικών εργατών.


Το πρόγραμμα x:talk αποτελεί μια απόπειρα για αλλαγή της πράξης των εκστρατειών για τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργατών με την επανεξέταση και επαναδιαμόρφωση του πώς μπορεί και πρέπει να είναι η ‘οργάνωση της εργασίας’ και πώς μπορεί να ανταποκριθεί με πρακτικό τρόπο στις πραγματικότητες και ανάγκες των μεταναστών που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ. Το πολιτικό πρόγραμμα της οργάνωσης της εργασίας στη βιομηχανία του σεξ ενέχει την οργάνωση των ‘εργατών’ και παρέχει επίσης μια συλλογική φωνή για τους σεξουαλικούς εργάτες. Η επιτυχία τέτοιων προγραμμάτων βασίζεται στην ικανότητά τους να σχετίζονται με τα εξελισσόμενα δημογραφικά στοιχεία εντός της βιομηχανίας και με τις δυσκολίες οργάνωσης στο εσωτερικό ενός παράνομου και στιγματισμένου εργατικού δυναμικού. Για να πάρουμε αυτό το έργο σοβαρά πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι στο μεγαλύτερο μέρος της η οργάνωση της εργασίας (και, επίσης, τα ριζοσπαστικά πολιτικά προγράμματα γενικά) ενέχουν αντιπροσώπευση και ορατότητα. Ωστόσο πολλοί άνθρωποι που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ ούτε πρέπει ούτε επιθυμούν να είναι ορατοί. Σε μια βιομηχανία που έχει αναπτυχθεί με μη ρυθμισμένο και περιθωριοποιημένο τρόπο, πολλοί άνθρωποι εργάζονται ακριβώς επειδή μπορούν να είναι αόρατοι. Το πρόγραμμα x:talk προσπαθεί να ανταποκριθεί σε αυτό έχοντας την πεποίθηση ότι μέσω της πρόσβασης στους πόρους, τη γνώση και τις ικανότητες, οι άνθρωποι μπορούν να λάβουν αποφάσεις για τη ζωή τους και να εργαστούν. Μακριά από την κυρίαρχη πρακτική της ‘διάσωσης’ ή της ‘βοήθειας’ των σεξουαλικών εργατών, το πρόγραμμα x:talk αποτελεί μια συνειδητή προσπάθεια για επαφή με τις κοινότητες των μεταναστών σεξουαλικών εργατών, προσφέρει μια πρακτική και αναγκαία υπηρεσία και, τέλος, προσπαθεί να οικοδομήσει πολιτικές συμμαχίες και να ενδυναμώσει τα δίκτυα των μεταναστών σεξουαλικών εργατών.


Μια ακτιβίστρια από τους Αβοριγίνες της Αυστραλίας, η Lila Watson το καθιστά σαφές- ‘Εάν ήρθατε εδώ για να με βοηθήσετε, χάνετε το χρόνο σας. Εάν ήρθατε όμως επειδή η χειραφέτησή σας συνδέεται με τη δική μου, τότε ας δουλέψουμε μαζί’.



*Η Ava Caradonna είναι μια συλλογική ταυτότητα που χρησιμοποιούν οι ακτιβίστριες σεξουαλικές εργάτριες και οι σύμμαχοί τους. Η Ava είναι από μόνη της μια προσπάθεια ανεύρεσης εργαλείων για την καταπολέμηση του στίγματος που συνδέεται με την πορνεία και της αναζήτησης ριζοσπαστικών και υλιστικών τρόπων αναπαράστασης της συλλογικής οργάνωσης όσων εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ. Επικοινωνία: xtalk.classes@googlemail.com


Στο βιβλίο της «Φύλο & Έθνος», η Nira Yuval-Davis διακρίνει τρεις κυρίαρχες διαστάσεις των εθνικιστικών εγχειρημάτων και της κατασκευής των εθνών. Ο πρώτος τύπος κατασκευής των εθνών, ο οποίος βασίζεται στην καταγωγή ή στο γένος, αναφέρεται ως Volknation (λαός- έθνος), ο δεύτερος τύπος, ο οποίος βασίζεται στην κουλτούρα ή τη συμβολική κληρονομιά, αναφέρεται, ως Kulturnation (κουλτούρα-έθνος) και ο τρίτος τύπος, ο οποίος βασίζεται στα πολιτικά δικαιώματα, αποκαλείται Staatnation (κράτος-έθνος) (σ. 21). Η τελευταία αυτή κατασκευή της εθνικότητας φαίνεται ότι εμπεριέχει τους λιγότερους αποκλεισμούς , αφού το Staatnation δεν βασίζεται στην έννοια των βιολογικών ή πολιτισμικών ριζών. Αντιθέτως, προβάλλει μια πολιτειακή διάσταση των εθνικιστικών εγχειρημάτων, εστιάζοντας στην ιδιότητα του πολίτη ως παράγοντα καθορισμού των ορίων του έθνους. Εντούτοις, όπως σημειώνει η Yuval-Davis, υπάρχουν πράγματι νομικοί και ηθικοί περιορισμοί, οι οποίοι εμποδίζουν διάφορες περιθωριακές ή μειονοτικές ομάδες να εκφράσουν τα θρησκευτικά και πολιτισμικά πιστεύω τους ή τις οικονομικές ανάγκες τους ισότιμα. Η Yuval-Davis τονίζει ότι οι θρησκευτικές, εθνικές και σεξουαλικές μειονότητες, συχνά, τοποθετούνται εκτός των ορίων της εθνικής «ηθικής κοινότητας», αλλά εντός του πολιτειακού έθνους (σ. 85). Θέλω να αναφερθώ σε αυτό το ζήτημα θέτοντας ερωτήματα γύρω από τη σεξουαλικοποίηση των συνόρων και των ορίων μέσα από μια κριτικής συζήτηση σχετικά με τη διαπλοκή του φύλου, της σεξουαλικότητας και της υπηκοότητας. Σκοπός μου είναι να ερμηνεύσω εκ νέου το διάλογο για το φύλο και το κράτος από μια οπτική αποδόμησης.


Εγκάρσια πολιτική


Σύμφωνα με τη Yuval- Davis, είναι σημαντικό να μη θεωρούμε την κοινότητα που βασίζεται στην ιδιότητα του πολίτη ως δεδομένη φυσική μονάδα στην οποία μπορεί κάποιος είτε να ανήκει είτε όχι. Στο βαθμό που η κοινότητα εκλαμβάνεται ως δεδομένη, οι διαφορές με όρους πολιτισμικής, πολιτικής και σεξουαλικής διαφοροποίησης θεωρούνται ως παθολογικές αποκλίσεις, οι οποίες αποτελούν απειλή για την κοινότητα (σ. 73). Υποστηρίζει δε ότι οι πολιτικές ταυτότητας, που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή αυτού του είδους της «ηθικής κοινότητας», τείνουν όχι μόνο προς το να ομογενοποιούν και να παρουσιάζουν ως φυσικές τις κοινωνικές κατηγορίες και ομάδες; αλλά επίσης τείνουν προς το να αρνούνται τα διαρκώς μεταβαλλόμενα όρια των ταυτοτήτων και τις εσωτερικές διαφοροποιήσεις της εξουσίας και τις συγκρούσεις συμφερόντων (σ. 119).


Ενάντια στην ουσιαστικοποίηση των πολιτικών ταυτότητας, η Yuval- Davis υιοθετεί την θέση του Stuart Hall (1987: 44) ότι «όλες οι ταυτότητες κατασκευάζονται μέσω των διαφορών» και υποστηρίζει ότι οι κατασκευές των ορίων, των «μονάδων» ή των «ενοτήτων» είναι εύκαμπτες και ανοιχτές, χωρίς να αφήνουν χώρο για πολιτικές αποκλεισμού. Η Yuval- Davis διαφωνεί με την άποψη ότι οι οριοθετήσεις ανοίγουν το δρόμο προς την πολιτική κινητοποίηση και υποστηρίζει ότι όλες οι φεμινιστικές (και άλλες δημοκρατικές) πολιτικές θα έπρεπε να θεωρούνται ως μορφές πολιτικών συνασπισμού (coalition politics), όπου οι διαφορές μεταξύ των γυναικών (ή άλλων σχετικών δημοκρατικών ομαδοποιήσεων) αναγνωρίζονται και τους δίνεται φωνή (1997:126). Με άλλα λόγια, υποστηρίζει την «εγκάρσια πολιτική».


Τονίζοντας τις διαφορετικές θέσεις από τις οποίες διαφορετικές ομάδες βλέπουν την πραγματικότητα, η Yuval- Davis αναφέρεται στο βιβλίο της Patricia Hill- Collins «Μαύρη Φεμινιστική Σκέψη» (1990). Η Hill- Collins στο βιβλίο της υποστηρίζει ότι κάθε ομάδα μιλάει από τη δική της θέση και μοιράζεται τη δική της μεροληπτική, αποσπασματική γνώση (σ. 88). Στο πλαίσιο αυτής της ιδιαίτερης μορφής επιστημολογίας της θέσης (standpoint epistemology), η βάση της γνώσης που οδηγεί στην ενδυνάμωση προκύπτει περισσότερο από το διάλογο, παρά από τη σταθερότητα της θέσης. Όπως επεξηγεί η Yuval- Davis, τα μέρη που βρίσκονται σε διάλογο, αν και έχουν τις ρίζες τους στις δικές τους εμπειρίες, δείχνουν εμπάθεια για τις διαφορετικές θέσεις των συμμετεχόντων στο διάλογο (σ. 88). Συνεπώς, αν και η ορολογία που χρησιμοποιεί η Yuval- Davis διαφέρει κάπως από της Hill- Collins, φαίνεται ότι υποστηρίζει τις βασικές υποθέσεις της επιστημολογίας της θέσης. Αυτή η επιστημολογία φαίνεται να γίνεται ιδιαίτερα ορατή στους όρους «προέλευση» (rooting) και «μεταβαλλόμενο» (shifting), όπως αυτές οι έννοιες χρησιμοποιούνται στις εγκάρσιες πολιτικές:


Η ιδέα είναι ότι κάθε συμμετέχουσα στο διάλογο φέρει μαζί της την προέλευση της που σχετίζεται με την ιδιότητα του μέλους και την ταυτότητά της, αλλά ταυτόχρονα προσπαθεί να μεταβληθεί για να ενταχθεί σε μια κατάσταση ανταλλαγής με γυναίκες που έχουν διαφορετικές προελεύσεις με βάση την ιδιότητα μέλους της ομάδας και άλλες ταυτότητες (σ. 130).


Η υπόθεση που κάνει είναι ότι «οι επιστημολογικές κοινότητες, οι οποίες μοιράζονται κοινά συστήματα αξιών, μπορούν να υπάρχουν διαπερνώντας τις διαφορετικές θέσεις και ταυτότητες» (βλ. Yuval- Davis 1997: 131). Η Yuval- Davis υπαινίσσεται, μάλλον, ότι η αλληλεγγύη εξαρτάται από την ομοφωνία σε θέματα αξιών, ακόμα και αν τα πρότυπα κρίσης δεν είναι ενιαία ή δεδομένα. Πιο συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι πρέπει να υπάρχει διάλογος μεταξύ εκείνων που έχουν διαφορετικές τοποθετήσεις, έτσι, ώστε τα μέρη να επιτύχουν μία κοινή οπτική και επιπλέον, ότι η αλληλεγγύη βασίζεται στην κοινή γνώση, η οποία επιβεβαιώνεται από ένα συμβατό σύστημα αξιών (σ. 88).


Η ηθική κοινότητα του έθνους και η υπηκοότητα


Στο βαθμό που η Yuval- Davis θεωρεί τις «επιστημολογικές κοινότητες» ως ένα μοντέλο για την ιδιότητα του πολίτη, σημαίνει ότι σε σχέση με το ανήκειν, οι πολίτες πρέπει να προσχωρούν στα ίδια (κοινά) δεδομένα αξιών ανεξάρτητα από το πόσο διαφορετικοί μπορεί να είναι σε ό,τι αφορά την εθνότητα, τη θρησκεία, τη σεξουαλικότητα και τους άλλους άξονες της διαφοράς. Το κρίσιμο ζήτημα είναι, αν οι εγκάρσιες πολιτικές δίνουν τη δυνατότητα σε μια κοινότητα πολιτών να ενσωματώσει θρησκευτικές, εθνικές και σεξουαλικές μειονότητες, χωρίς να τις τοποθετεί εκτός της εθνικής «ηθικής κοινότητας», ενώ βρίσκονται εντός του πολιτειακού έθνους.


Στη βάση του επιχειρήματος της Beverley Skeggs, όπως ξετυλίγεται στα βιβλία της «Διαμορφώσεις Τάξεων και Φύλου» (Formations of Class and Gender, 1997) και «Τάξη, Εαυτός, Κουλτούρα» (Class, Self, Culture, 2004), θέλω να υποστηρίξω ότι οι εμπειρίες των μερών που συμμετέχουν στον εγκάρσιο διάλογο πρέπει αφενός να αναγνωρίζονται σύμφωνα με μια μοντέρνα έννοια του ατομισμού, και αφετέρου να υπάγονται σε ένα κοινό πρότυπο ηθικής κρίσης. Η Skeggs σημειώνει ότι η θεώρηση της εμπειρίας σαν να ήταν ιδιοκτησία του ατόμου χρονολογείται στην Αγγλία του 17ου αιώνα (2004: 21). Η κατοχή της εμπειρίας έγινε κομμάτι αυτού που καθορίζει το άτομο και είναι αυτό, το οποίο κάνει τους ανθρώπους μοναδικούς (1997: 24). Όπως επισημαίνει η Skeggs, ήταν μόνο οι αστοί (αρσενικοί κυρίως) της αστικής τάξης που θεωρούνταν κάτοχοι πλήθους εμπειριών και η συγκεκριμένη προσέγγιση της ατομικής εμπειρίας χαρακτηρίζεται από μία ιδιαίτερη εθνική τάση.


Επομένως, η αναπαράσταση των εμπειριών κάποιου σχετίζεται πολύ στενά με τη αναγνώριση στο επίπεδο του λόγου, μέσα στα πλαίσια των ιδιωμάτων του έθνους κράτους. Αυτή φαίνεται, επίσης, να είναι και η περίπτωση του εγκάρσιου φεμινισμού ο οποίος βασίζεται στην υπόθεση ότι η γνώση πηγάζει από την (κοινή) εμπειρία. Παρόλο που κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η επιστημολογία θέσης αποτελεί ρήξη με τον ψευδο-οικουμενισμό των ατομικισμό των λευκών αρσενικών της μεσαίας τάξης, η σχέση εμπειρίας και ερμηνείας παραμένει αδιάρρηκτη (βλ. σ. 25). Στο βαθμό που η εμπειρία θεωρείται η πηγή της γνώσης, αναγνωρίζονται ορισμένες ομάδες ως αυθεντίες, ενώ άλλες αποσιωπούνται (σελ. 26, cf. Brown 1995, 2005). Η Skeggs αναφέρει ότι, όπως ακριβώς ορισμένοι μόνο άνθρωποι θα μπορούσαν να ανήκουν σε ένα έθνος, έτσι και ορισμένοι μόνο αναγνωρίζονται ότι κατέχουν τη «σωστή» εμπειρία (2004: 22, cf. Scott 1992).


Η συγκεκριμένη ανάλυση έρχεται αδιαμφισβήτητα σε αντίθεση με την εγκάρσια επιστημολογία, αλλά παρ’ όλα αυτά –παραδόξως, ίσως- φαίνεται να είναι σε συμφωνία με την κατάσταση που περιγράφει περιέγραψε η Yuval- Davis (1997), όπου επισημαίνει ότι μερικοί άνθρωποι αποκλείονται από την εθνική «ηθική κοινότητα», αλλά, ωστόσο, παραμένουν εντός του πολιτειακού έθνους. Σύμφωνα με τη Skeggs, οι γυναίκες της εργατικής τάξης δεν αναγνωρίζονται ως «σωστοί» πολίτες μέσω καθιερωμένων ερμηνευτικών συστημάτων (2004: 166), δηλαδή από τη γλώσσα της αξιολόγησης (σελ. 169). Σε σύγκριση με το ιδανικό της αστικής τάξης, δεν έχουν αναγνωρίσιμη δημόσια αξία και γι’ αυτό δεν είναι δυνατόν να χρήζουν νόμιμης αναγνώρισης από το έθνος κράτος στο οποίο ανήκουν (σ. 178, 179). Όπως εξηγεί η Skeggs, οι αποκλεισμένοι είναι το θεμέλιο του κρατικού αποκλεισμού∙ ανήκουν στην κατηγορία homo sacer (με αναφορά στο βιβλίο του Giorgio Agamben) (βλ. Skeggs 2004: 179-180). Καθώς είναι ανάξιες να ανήκουν στο έθνος, δεν είναι δυνατόν να κατοχυρώσουν δικαιώματα από το έθνος μέσω της πολιτικής της αναγνώρισης (σελ. 184). Και η Elizabeth Grosz συμφωνεί και εξηγεί ότι η αναγνώριση είναι η δύναμη της συντήρησης, συνενώνοντας το νέο και αυτό που δεν έχουμε διανοηθεί ποτέ με αυτό που είναι ήδη γνωστό (2001: 103).


Ξεκάνοντας το φύλο και το έθνος


Στο βιβλίο της «Ξεκάνοντας το Φύλο» («Undoing Gender»- 2004) η Judith Butler αναλύει διεξοδικά το πρόβλημα της αναγνώρισης και αποκαλεί «νέες» τις μορφές έμφυλης πολυπλοκότητας, τις οποίες δεν έχουμε παραδεχθεί ως υπαρκτές, εξαιτίας των κανόνων που κυριαρχούν στην πραγματικότητα (σ. 31). Οι ερωτήσεις της Butler σχετικά με το φύλο, τη σεξουαλικότητα και το έθνος είναι οι εξής: «Υπάρχει κάποιος τρόπος να ξεφύγουμε από αυτόν τον κύκλο όπου η ετεροφυλοφιλία αποτελεί μονολιθική κουλτούρα και η μονολιθική κουλτούρα επιβάλλει και καθιερώνει εκ νέου την ετεροφυλοφιλία;» (σ. 124). «Θα βρούμε τον άνθρωπο να ξεχωρίζει μέσω αφηγηματικών δομών, οι οποίες δεν μπορούν να περιορίζονται σε μία ιστορία, την ιστορία της ίδιας της κεφαλαιοποιημένης Κουλτούρας;» (σ. 128).


Η Butler, λοιπόν, φαίνεται να υποθέτει μία δυναμική μεταξύ της συγγένειας και του κράτους (ιδιότητα του πολίτη) στην οποία το «νέο» δεν είναι απλά ένας αρνητικός αντικατοπτρισμός των παλιών κανόνων, αλλά συνοδεύει έναν εκτοπισμό του φύλου (βλ. και Butler 2000). Ενώ ο εγκάρσιος διάλογος μοιάζει να υποδηλώνει ότι αναγνωρίζουμε τους άλλους ως ανθρώπινα όντα στο βαθμό που είναι άνθρωποι, όπως είμαστε και εμείς, η Butler φαίνεται να υποστηρίζει ότι οι καθιερωμένες συμβολικές δομές μας- σύνορα και όρια – θα έπρεπε να προβληθούν και να εξεταστούν μέσω μιας σχέσης διαλογικού εκτοπισμού. Σε αντίθεση με τον εγκάρσιο διάλογο, ο οποίος βασίζεται στην επιστημολογία της προέλευσης (rooting) και της «μεταβολής» (shifting), θα σήμαινε ότι η αντίληψή μας για τον άνθρωπο εμποδίζεται και αμφισβητείται απάνθρωπα και ότι εμείς γινόμαστε μάρτυρες του μη αναγνωρίσιμου μέσω της αναζήτησης νέων ιδιωμάτων και κριτηρίων κρίσης (Lyotard 1991). Πέρα από την έννοια της «επιστημολογικής κοινότητας», ο διαλογικός εκτοπισμός θα εμπεριέχει, λοιπόν, μια κριτική παρέμβαση με όρους διάλυσης του φύλου και του έθνους, έτσι, ώστε οι «νέες» μορφές έμφυλης πολυπλοκότητας και ιδιότητας του πολίτη, να μπορούν ενδεχομένως να ενταχθούν στη συζήτηση του καταληπτού.

Βιβλιογραφία

Agamben, Giorgio (1998): Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life (trans. Daniel Heller-Roazen). Standford: Stanford University Press.

Brown, Wendy (1995): States of Injury: Power and Freedom in Late Modernity. Princeton: Princeton University Press.

––– (2005): “Freedom Silences”. In Edgework: Critical Essays on Knowledge and Politics. Princeton and Oxford: Princeton University Press.

Butler, Judith (2004): Undoing Gender. New York: Routledge.

Grosz, Elisabeth (2001): Architecture from the Outside. Essays on Virtual and Real Space. Cambridge, MA and London: The MIT Press.

Hall, Stuart (1987): “Minimal Selves”, in Identity, The Real Me. ICA Document 6. London: ICA, pp. 44-6.

Hill-Collins, Patricia (1990): Black Feminist Thought: Knowledge, Consciousness and the Politics of Empowerment. London: HarperCollins.

Lyotard, Jean-François (1991): The Inhuman. Cambridge: Polity Press.

Scott, Joan (1992): “Experience”. In Butler, Judith and Scott, Joan (eds.): Feminists Theorize the Political. New York and London: Routledge.

Skeggs, Beverley (1997): Formations of Class and Gender. London, Thousand Oaks and New Delhi: Sage.

––– (2004): Class, Self, Culture. London and New York: Routledge.

Yuval-Davis, Nira. 1997. Gender & Nation. London, Thousand Oaks and New Delhi: Sage.


Αμέσως μετά τη δολοφονία της Regianni, ο Ιταλός πρωθυπουργός Ρομάνο Πρόντι εξέδωσε ένα διάταγμα με το οποίο οι τοπικές αρχές έχουν την εξουσία να απελαύνουν μετανάστες που θεωρούν επικίνδυνους και μέχρις στιγμής έχουν απελαθεί γύρω στους 35 μετανάστες Ρομά από περίπου 560.000 Ρουμάνους παράνομους μετανάστες. Η δολοφονία πυροδότησε ένα κύμα επιθέσεων κατά των μεταναστών και ειδικότερα κατά της κοινότητας των Ρομά. Οι ειδήσεις μετέδιδαν ότι στην περιφέρεια του Τορίνο και του Μιλάνο παράνομες παράγκες καταστράφηκαν από ομάδες Ιταλών εξτρεμιστών που πετούσαν κοκτέιλ Μολότοφ και ζητούσαν εκδίκηση, ενώ πολλοί Ιταλοί αναζητούνται από την αστυνομία μετά από επιθέσεις, απειλές με ρόπαλα και μαχαίρια και τραυματισμούς Ρομά σε ολόκληρη την επικράτεια της χώρας.


Ενώ ο φόνος έδωσε την αφορμή για τη διεξαγωγή διεθνών συζητήσεων για τη μετανάστευση και το έγκλημα, δόθηκε ελάχιστη προσοχή στο πώς αυτή η ψύχωση κατά των Ρομά και η επακόλουθη «εθνοτική» διαμάχη προέκυψε μετά τη σπίλωση της τιμής μιας γυναίκας, της Giovanna Regianni, από έναν διαφορετικής φυλής και κατώτερης τάξης Ρουμάνο Ρομ μετανάστη. Προκαλεί έκπληξη ότι αυτή η ξαφνική επιθετικότητα και τα καταπιεστικά μέτρα δεν εντάχθηκαν στο ευρύτερο πλαίσιο των σχέσεων εξουσίας, οι οποίες έχουν να κάνουν με το «ποιος ελέγχει τι, πότε και πώς στο τοπικό/ παγκόσμιο επίπεδο» (Agathangelou, 1997: 8). Σύμφωνα με τις θεωρητικές υποθέσεις της Άννας Αγαθαγγέλου, το επιχείρημά μου είναι ότι οι «εθνοτικές» διαμάχες δεν έχουν να κάνουν μόνο με τις εθνικές ταυτότητες, αλλά και με την πατριαρχία, τις φυλετικές, τις κοινωνικές και τις οικονομικές δομές. Τα φαινόμενα διαχωρισμού βάσει του φύλου, της σεξουαλικής προτίμησης και της φυλετικής καταγωγής είναι πολύ σημαντικά στην παραγωγή και αναπαραγωγή της παγκόσμιας εξουσίας (Agathangelou, 1997). Η πρόσφατη συγκρουσιακή κατάσταση που προκλήθηκε μεταξύ των Ιταλών και των Ρομά σχετίζεται με την, έως σήμερα, όχι επαρκώς αναγνωρισμένη πατριαρχία και αρσενική κυριαρχία πάνω στο γυναικείο σώμα, τις ταξικές διαφορές και τη φυλετική χωρική οριοθέτηση. Ποιος κηλιδώνει το σώμα μιας γυναίκας της μεσαίας τάξης, ποιος την εξουσιάζει και πώς η αγνότητα και η τάξη μιας λευκής γυναίκας και της αρσενικής κυριαρχίας πάνω της απειλείται από ένα «Άλλο» διαφορετικού φύλου και κατώτερης τάξης είναι ζητήματα, τα οποία πρέπει να τεθούν και να τα συλλογιστούμε. Επιπλέον, τα ΜΜΕ κατασκευάζουν αναπαραστάσεις βίαιων «διαφυλετικών» διαμαχών, οι οποίες έχουν λιγότερο να κάνουν με συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών εθνικοτήτων και περισσότερο, μάλλον, με τον έλεγχο πάνω στο σώμα των γυναικών, τις εντάσεις μεταξύ των τάξεων και την επικίνδυνη άρση φυλετικών ορίων.


Καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, οι Ρομά μετανάστες στην Ιταλία συγκέντρωναν τις υποψίες για άλλες παλαιότερες εγκληματικές ενέργειες, όπως μία ληστεία που άφησε ένα ποδηλάτη στη Ρώμη σε κώμα αρκετές εβδομάδες πριν υποκύψει τελικά, τη ληστεία εις βάρος του σκηνοθέτη Giuseppe Tornatore και ενός δημοτικού συμβούλου, αλλά μόνο με τη σεξουαλική επίθεση και το φόνο της Giovanna Regianni ξεκίνησαν οι βιαιοπραγίες. Η πατριαρχία, στη συγκεκριμένη περίπτωση, εκφράζεται με ένα φυλετικό, ταξικό, αρσενικού χαρακτήρα εθνικισμό, ο οποίος δικαιολογεί τη δύναμή του μέσω της αντικειμενικοποίησης του γυναικείου σώματος. Ο βιασμός και η δολοφονία της Giovanna Regianni σταμάτησαν να εκλαμβάνονται ως ένα ξεχωριστό έγκλημα. Έγινε μετωνυμία του Ιταλικού έθνους της μεσαίας τάξης, το οποίο απειλείται από τους διαφορετικού φύλου και κατώτερης κοινωνικής τάξης «Άλλους» Ρουμάνους Ρομά. Σε αυτό το πλαίσιο αντλούμαι από ορισμένες μεταποικιακές και σοσιαλιστικές/ μαρξιστικές πηγές για να καταδείξουμε πώς το κράτος προστατεύει τους υπηκόους του της μεσαίας τάξης και νομιμοποιεί τη βία κατά των διαφορετικής φυλής και κατώτερης τάξης μεταναστών, των «Άλλων» μέσω της αντικειμενικοποίησης των γυναικών και μιας πολιτικής κυριαρχίας πάνω στο γυναικείο σώμα. Όπως ειπώθηκε προηγουμένως, το επιχείρημά μας είναι ότι οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ ταυτοτήτων διαφορετικής φυλής, τάξης και φύλου εντάσσονται και επαναπλασάρωνται ως «διαεθνοτικές» συγκρούσεις.


Η κοινότητα των Ρομά στην Ανατολική Ευρώπη- οι κατώτερης τάξης και διαφορετικής φυλής «άλλοι»


Η Γερμανίδα ερευνήτρια Katrin Simhandl έχει ήδη αποδείξει ότι ξεκινώντας με τη διαδικασία ονοματοποίησης και καθιέρωσης κοινωνικών κατηγοριών, η κοινότητα των Ρομά της Ανατολικής Ευρώπης είναι μια πρόσφατη Δυτικοευρωπαϊκή επινόηση φυλετικού και ταξικού διαχωρισμού, ιδιαίτερα προβεβλημένη τα τελευταία χρόνια και, πάντως, διαχωρισμένη από την ομάδα, την οποία ορίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση ως «Δυτικούς Τσιγγάνους και Περιπλανώμενους» (Simhandl, 2006). Ενώ η Δυτική Ευρώπη έχει τα δικά της στοιχεία για τους Ρομά, τα οποία πυροδότησαν διάφορες συζητήσεις τις δεκαετίες του ’70 και του ’80, μόνο αυτοί που προέρχονται από την Ανατολική Ευρώπη έχουν την ταμπέλα των «Άλλων» και διαχωρίζονται από τους «Δυτικούς Τσιγγάνους και τους Περιπλανώμενους» και ονομάζονται μειονότητες «Ρομά».


Μία εκτίμηση του πληθυσμού των Ρομά στην Ανατολική Ευρώπη δεν είναι εύκολο να γίνει, καθώς πολλοί από αυτούς αυτοχαρακτηρίζονται ως μέλη άλλων εθνικών ομάδων για να απομακρύνουν κάπως το κοινωνικό στίγμα, το οποίο συνδέεται με την εν λόγω μειονότητα (Baranyi, 2000). Πάντως, μόνο στη Ρουμανία, το 2002, η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ρουμανίας κατέγραψε περισσότερους από πεντακόσιους χιλιάδες που χαρακτηρίζουν τους εαυτούς τους ως Ρομά (Rughinis, 2007). Γνωστή ως μία με τις περισσότερες διακρίσεις εις βάρος της και πάρα πολύ φτωχή μειονότητα της Ανατολικής Ευρώπης, η κοινότητα των Ρομά προέρχεται από την Ινδία και έφτασε στην Ευρώπη το Μεσαίωνα (Gross, 2006). Στη Ρουμανία και τη Σλοβακία μεταξύ του 14ου και του δεύτερου μισού του 19 ου αιώνα είχαν σκλαβωθεί και χρησιμοποιούνταν ως εργατικά χέρια (Baranyi, 2002; Bancroft, 2005). Το Φασιστικό και το Ναζιστικό καθεστώς και ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος συμπεριέλαβε και τους Ρομά στο Ολοκαύτωμα και η επόμενη κομουνιστική περίοδος τους έκανε στόχους διαφόρων πολιτικών ευγονικής και διακρίσεων. Στη Ρουμανία το κομουνιστικό κόμμα ουσιαστικά ανάγκασε τους Ρομά να συμμετέχουν σε εκστρατείες αφομοίωσης, έτσι, ώστε την εποχή που ένας ξένος κινηματογραφιστής αποφάσισε την παραγωγή μιας ταινίας γι΄αυτούς, τη δεκαετία του ’70, οι αξιωματούχοι του κράτους τον διαβεβαίωσαν ότι «δεν υπάρχουν πια Ρομά στη χώρα μας» (Baranyi, 2000 κάνοντας αναφορά στο Erich, 1995: 16).


Όταν κατέρρευσαν τα κομουνιστικά καθεστώτα στην Ευρώπη, μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού των Ρομά μετανάστευσε στη Δυτική Ευρώπη. Η κύρια αιτία της μετανάστευσης είναι οι οικονομικές δυσκολίες, τις οποίες αντιμετωπίζουν τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης κατά τη μετάβασή τους στον καπιταλισμό και το φιλελευθερισμό. Μία συνεχής μεταβλητή σε όλες τα στατιστικά δεδομένα που έχουμε στη διάθεσή μας για τους Ρουμάνους Ρομά είναι το ιδιαίτερα χαμηλό εισόδημά τους και η κατάσταση της φτώχιας: το 2007, για παράδειγμα, το 43% δήλωσε ότι δεν είχε κανένα εισόδημα τον τελευταίο μήνα, ενώ οι υπόλοιποι δήλωσαν ότι κέρδισαν εισόδημα τρεις φορές κάτω από το κατώφλι της φτώχιας (Grigoras, 2007). Το κύμα μετανάστευσης σημείωσε αύξηση, όταν η Ρουμανία και η Βουλγαρία έγιναν μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τον Ιανουάριο του 2007, και άρθηκαν οι ταξιδιωτικοί περιορισμοί. Όπως προαναφέρθηκε, στατιστικά στοιχεία για το πραγματικό ύψος του μεταναστευτικού κύματος είναι δύσκολο να συγκεντρωθούν, κυρίως, λόγω έλλειψης προσωπικών εγγράφων πιστοποίησης της ταυτότητας. Εξαιτίας του ρατσισμού και των προκαταλήψεων, είναι γνωστό ότι αποκρύπτουν και παραποιούν την ταυτότητά τους (Rughinis, 2007).


Η Ιταλία, πάντως, φαίνεται ότι είναι ένα από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου συγκεντρώνεται μεγάλος αριθμός Ρουμάνων Ρομά. Οι κυρίαρχες μορφές κατοικίας τους είναι οι λεγόμενες νομαδικές κατασκηνώσεις (campi nomadi), νόμιμες και παράνομες (Lapov, 2004). Μέχρις στιγμής, πολλές πολιτικές της ΕΕ μαζί με διακηρύξεις της Ιταλικής και της Ρουμανικής κυβέρνησης δεν μπορούν να εξηγήσουν το μόνιμο χωροταξικό αποκλεισμό της κοινότητας των Ρουμάνων Ρομά στις περιφέρειες των πόλεων. Αδιανόητο, αλλά οι ιταλικοί νομαδικοί καταυλισμοί αποτελούν χώρους φυλετικού απομονωτισμού και εγκατάστασης ανθρώπων που, συνήθως, θεωρούνται ανεπιθύμητοι, κατώτερης τάξης και γίνονται θύματα φυλετικών διακρίσεων. Τι συμβαίνει, όταν αυτές οι χωρικές και φυλετικές ταξινομήσεις αμφισβητούνται; Τι επακολουθεί, όταν ο διαφορετικής φυλής «άλλος» ανατρέψει τους αρχικούς όρους των σχέσεων εξουσίας; Με ποιον τρόπο ένα γυναικείο σώμα μπορεί να γίνει το πεδίο αμφισβήτησης των ταξικών και φυλετικών σχέσεων εξουσίας;


Τα σχετικά με τη φυλή, την τάξη και το φύλο στοιχεία της διαεθνοτικής έντασης μεταξύ Ιταλών και Ρουμάνων Ρομά


Τα ΜΜΕ κατά την προβολή της πρόσφατης έντασης μεταξύ Ιταλών και Ρουμάνων Ρομά απέδωσαν ιδιαίτερη σημασία, κυρίως, στην παρουσίαση των γεγονότων ως αποκλειστικά «διαεθνοτικών» εντάσεων. Όπως, διατυπώθηκε παραπάνω, το επιχείρημά μας έρχεται να διαλύσει αυτού του είδους την επιφανειακή προβολή και να υποστηρίξει ότι αυτό το «διαεθνοτικό» κάλυμμα κρύβει υπόγειες δυνάμεις εξουσίας, πατριαρχία, φυλετικό διαχωρισμό και ταξικές εντάσεις.


Χωρίς καμιά αμφιβολία, τα μέλη της κοινότητας των Ρουμάνων Ρομά θεωρούνται ως οι διαφορετικής φυλής «Άλλοι». Σύμφωνα με μεταποικιακές πηγές, αντί να περιγράψει και να εξετάσει αναλυτικά την Ανατολή, η συζήτηση στη Δύση δημιούργησε έναν απτό διαχωρισμό Ανατολής και Δύσης. Η εικόνα της Ανατολής κατασκευάστηκε με τη χρήση υποτιμητικών όρων («άγρια», «κατώτερη», «απολίτιστη», «παράλογη») επιτρέποντας και τη δημιουργία ενός ιμπεριαλιστικού υποκειμένου με θετικά στοιχεία («πολιτισμένη», «λογική», «ανώτερη») (Said, 1979).


Διάφορες θεωρίες εθνικισμού (Anderson, 1983; Gellner, 1987) αγνόησαν τελείως τις διαστάσεις της τάξης, της φυλής και του φύλου στο πλαίσιο του σχετικού διαλόγου. Δεν κατόρθωσαν να κατανοήσουν εις βάρος ποιων σωμάτων και με ποιες συνθήκες πατριαρχίας και κυριαρχίας πραγματοποιείται η «δυσνόητη, οριζόντια συντροφικότητα» μιας κοινότητας (Anderson, 1991: 7).


Σε αυτό το πλαίσιο, η φεμινιστική γνώση έχει καταδείξει ότι οι γυναίκες, συχνά, αντιπροσωπεύουν την εθνική και συλλογική «τιμή» (Nira Yuval- Davis, 2006: 219). Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν λίγα στοιχεία για το πώς όχι μόνο η «διαεθνοτική», αλλά και η ταξική και φυλετική βία έχουν ως σημείο αναφοράς της σύγκρουσης τα σώματα των γυναικών και τις πατριαρχικές συνθήκες της κυριαρχίας τους. Ο Nicolae Mailat, μέλος της κοινότητας των Ρουμάνων Ρομά απείλησε όχι μόνο τη σεξουαλική «τιμή» μιας γυναίκας, αλλά και κάποιου την πατριαρχική ιδιοκτησία, την ταξική και φυλετική κυριότητα (μία λευκή, μεσαίας τάξης, σύζυγος ενός αρχιπλοίαρχου του πολεμικού ναυτικού).


Μέσω του σώματος αυτής της γυναίκας, ο τόπος της απόρριψης και της αμφισβήτησης επεκτείνεται: ο βιασμός και η δολοφονία της Giovanna Reggianni θέτουν υπό αμφισβήτηση τις παγκόσμιες δομές των φυλετικών και ταξικών ανισοτήτων. Επομένως, οι σχέση του «Εαυτού» και του «Άλλου» (Said, 1979) στη μεταποικιακή θεωρία στρέφονται βίαια προς την αμφισβήτηση των παγκόσμιων φυλετικών και οικονομικών διαχωρισμών. Συνεπώς, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η δυναμική διαφόρων σχέσεων δύναμης, των ιθαγενών εναντίον των μεταναστών, των φτωχών εναντίον της μεσαίας τάξης, των λευκών εναντίον των διαφορετικής φυλής «Άλλων» εκδηλώνεται, τώρα, έχοντας ως σημείο αναφοράς το σώμα μιας γυναίκας.


Αυτό, το οποίο ξέφυγε από τις κατασκευές των ΜΜΕ στην ένταση μεταξύ των Ιταλών και Ρουμάνων Ρομά είναι το γεγονός ότι ο σχηματισμό συγκρουσιακών θεμάτων, πρέπει, επίσης, να εξεταστεί και ως προϊόν άρνησης και αντίστασης έναντι συγκεκριμένων δομών εξουσίας. Με την υπόθεση της Giovanna Reggianni, η μειονότητα των Ρομά που είναι θύματα ρατσιστικής αντιμετώπισης, περιθωριοποιημένοι στις περιφέρειες των ιταλικών πόλεων, σε παράνομα παραπήγματα, διατάραξε την παγκόσμια ιεραρχία των σχέσεων εξουσίας, αλλά κα την ιεραρχία των δεδομένων «λευκών», «ανώτερων», της «μεσαίας τάξης» δομών. Τέτοιου είδους εντάσεις ξεκαθαρίζουν ποιος ελέγχει τι, για πιο λόγο και υπό ποιες συνθήκες. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το σώμα μιας γυναίκας έγινε σημείο αναφοράς της άρνησης της εξουσίας των προνομιούχων δομών, αποδεικνύοντας ότι η εθνότητα και ο εθνικισμός δεν δύναται να αναλυθούν υπό την απουσία των αναπόφευκτων σταθερών στοιχείων της φυλής, της τάξης και του φύλου. Συνεπώς, στην ανάλυση των πρόσφατων διεθνών γεγονότων δεν είναι δυνατόν να κλείνουμε τα μάτια στο πώς εμφανίζονται οι εθνοτικές συγκρούσεις υπό το πρίσμα των πατριαρχικών υποθέσεων για το ποιος απειλεί τις συνθήκες κυριαρχίας πάνω στο σώμα μιας γυναίκας.


Συμπεράσματα


Χρησιμοποιώντας το μεταποικιακό και σοσιαλιστικό/ μαρξιστικό φεμινιστικό πλαίσιο ανάλυσης, η παρούσα περιπτωσιολογική μελέτη επιβεβαίωσε ότι κάθε «εθνοτική ένταση» περιλαμβάνει αμφισβήτηση των δομών εξουσίας και προνομίων του φύλου, της φυλής και της τάξης. Το παράδειγμα της Giovanna Reggianni είναι μία από τις περιπτώσεις, στις οποίες το σώμα μιας γυναίκας μετατρέπεται σε πεδίο αμφισβήτησης ενός ιεραρχικού προνομιούχου λευκού, μεσαίας τάξης κέντρου από τα ανεπιθύμητα, φυλετικά κατώτερα, φτωχά περιθώρια. Αυτή η προσπάθεια αμφισβήτησης δεν θα μείνει ατιμώρητη, φυσικά. Η ανατροπή κάθε πρακτικής ελέγχου και κυριαρχίας (πάνω σε πλουτοπαραγωγικές πηγές και γυναικεία σώματα) πυροδοτεί τις ενυπάρχουσες βίαιες κοινωνικές σχέσεις. Αλλά η επακόλουθη επιθετικότητα και η βία καταδεικνύουν το γεγονός ότι η συντήρηση των σχέσεων εξουσίας βασίζεται στην πατριαρχία, την καταπίεση και τις ασυμμετρίες του φύλου, της φυλής και της τάξης. Δικαιολογώντας την επιθετικότητα ως άμυνα για την υπεράσπιση άλλων γυναικών αρχιπλοιάρχων του πολεμικού ναυτικού από τη φυλετική απειλή, θα οδηγήσει στην περαιτέρω καταπίεση των γυναικών. Επίσης, θα τις αποπροσωποποιήσει και θα τις καταστήσει αντικείμενα συγχέοντάς τις με τα εθνικιστικά αισθήματα της υπεράσπιση της «τιμής» της χώρας. Σε αυτό το πλαίσιο, τα συμπεράσματά μας πηγαίνουν ακόμα και πέρα από την απόδειξη ότι η άσκηση βίας πάνω στο σώμα μιας γυναίκας χρησιμοποιείται από διάφορες εθνικιστικές ιδεολογίες για την επίτευξη των σκοπών τους. Η κύρια θέση μας είναι ότι μέσω του σώματος της Giovanna Reggianni, απειλήθηκαν άλλα ταξικά και φυλετικά όρια. Παρά την κωδικοποίηση των ΜΜΕ με τη χρήση του όρου «εθνοτική διαμάχη», οι πρόσφατες εντάσεις μεταξύ των Ιταλών και των Ρομά αποτελούν απόδειξη μιας ευρύτερης αναταραχής των κοινωνικών σχέσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι οποίες παράγονται από την προνομιούχα φυλετική και ταξική ηγεμονία.

Πηγές

Agathangelou, Anna (1997)- The Cypriot Ethnic Conflict in the Production of Global Power, PhD Dissertation, Syracuse University

Anderson, Benedict (1983)- Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, London: Verso

Baranyi, Zoltan (2000)- “The Socio-economic Impact of Regime Change in Eastern Europe: Gypsy Marginality in the 90s”, East European Politics and Society, Vol. 14, no. 2, p. 64-113

Baranyi, Zoltan (2000)- “Politics and the Roma in State-Socialist Eastern Europe”, Communist and Post-Communist Studies, 33, p. 421-437

Gellner, Ernest (1987)- Culture, Identity, and Politics, Cambridge: Cambridge University Press

Grigoras, Vlad (2007)- “Conditii de Locuit si Probleme Financiare la Populatia de Romi” (“Housing Conditions and Financial Problems at the Roma Population”), Barometer for the Roma Inclusion, Bucharest: Fundatia pentru o Societate Deschisa

Gross, Peter (2006)- “A Prolegomena to the Study of the Romani Media in Eastern Europe”, European Journal of Communication, Vol 21 (4), 477-497

Kligman, Gail (1998) – The Politics of Duplicity. Controlling Reproduction in Ceausescu’s Romania, Berkeley and Los Angeles: University of California Press

Lapov, Zoran (May, 2007)- The Status of the Romani Linguistic Minority in Italy, International Debate Education Association , Idebate Magazine

Rughinis, Cosmina (2007)- “Cine sunt Rromii?” (“Who Are the Roma?”), Barometer for the Roma Inclusion, Bucharest: Fundatia pentru o Societate Deschisa

Said, Edward (1979) Orientalism New-York: Vintage

Simhandl, Katrin (2006)- “Western Gypsies and Travellers- Eastern Roma: the Creation of Political Objects by the Institutions of the European Union”, Nations and Nationalisms, 12, 1, 97-115

Yuval-Davis, Nira (2006)- “Gender and Nation” in An Introduction to Women’s Studies. Gender in a Transnational World, eds. I. Grewal and K. Caplan, New-York: McGraw-Hill Companies


H Θεία Chen ήταν ατζέντης σ’ ένα ανεπίσημο υπερεθνικό γραφείο συνοικεσίων στην Ταϊβάν, το οποίο σύναπτε προξενιά διευκολύνοντας γάμους μεταξύ ανδρών από την Ταϊβάν και γυναικών από το Βιετνάμ. Την συνάντησα στην πιλοτική μελέτη μου.[1] Δεν με βοήθησε μόνο να πλησιάζω τους συνεντευξιαζόμενους, αλλά μου παρείχε και χρήσιμες πληροφορίες για το πώς οι άνδρες και οι γυναίκες κανόνιζαν να συναντηθούν και να παντρευτούν. Μου είπε ότι τα γραφεία συνοικεσίων στο Βιετνάμ ζητούσαν από τα κορίτσια να ντύνονται απλά και καθαρά (στα κορίτσια, συνήθως, παρέχονταν κατάλληλα, δυτικού τύπου, ρούχα), ώστε να επιλεχθούν πιο εύκολα. Όπως μου είπε: «Αυτά τα κορίτσια προέρχονται, κυρίως, από την επαρχία. Πρέπει να βοηθήσουν τις οικογένειές τους στην καλλιέργεια των χωραφιών. Μοιάζουν, λοιπόν, με χωριάτισσες και το δέρμα τους είναι ηλιοκαμένο, όταν έρχονται την πρώτη φορά να γνωρίσουν άνδρες από την Ταϊβάν. Πρέπει, λοιπόν, να τις ντύσουμε, ώστε να γίνουν ελκυστικές. Δεν θέλουμε να δείχνουν μοντέρνες, αλλά να δείχνουν σοβαρές και υπάκουες.»


Από τη δεκαετία του ’90, η επιρροή των νέων δυνάμεων της αγοράς και κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης στο πλαίσιο της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης είχαν ως αποτέλεσμα την επικράτηση στην Ταϊβάν του φαινομένου των νυφών από το εξωτερικό. Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι από το 1998 το 7% περίπου των νεόνυμφων ζευγαριών ήταν υπερεθνικά, αλλά το 2004 το ποσοστό αυξήθηκε στο 1/6 των ζευγαριών (Βλ. το Statistical Release No. 30 2004 της Υπηρεσίας Στατιστικής, Πίνακας 3). Πάνω από το 80% των ξένων συζύγων ήταν γυναίκες, οι περισσότερες εκ των οποίων κατάγονταν από τη Νοτιοανατολική Ασία και, κυρίως, από το Βιετνάμ (πάνω από το 70%, DOS 2004, Πίνακας 3). Αυτές οι γυναίκες χαρακτηρίζονται ως «αλλοδαπές νύφες» από την κοινωνία της Ταϊβάν.[2] Για τους γάμους τους μεσολαβούν, κυρίως, κερδοσκοπικά γραφεία συνοικεσίων. Οι Ταϊβανέζοι πληρώνουν ένα χρηματικό ποσό (κατά μέσο όρο 6.500 δολάρια ΗΠΑ) σε ένα υπερεθνικό γραφείο συνοικεσίων4 και στη συνέχεια συμμετέχουν σε ένα ταξίδι «ζευγαρώματος» διάρκειας μίας εβδομάδας σε μία χώρα της Νοτιοανατολικής Ασίας.[3] Κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού, υπό την επίβλεψη των εκεί γραφείων συνοικεσίων, συναντούν όσα κορίτσια θέλουν, ώστε να επιλέξουν την ιδανική σύζυγο γι’ αυτούς. Αφού την επιλέξουν, τελείται ο γάμος δύο ή τρεις ημέρες αργότερα. Στη συνέχεια, ο άνδρας επιστρέφει στην Ταϊβάν και τρεις μήνες αργότερα μετακομίζει εκεί και η σύζυγος. Ο γάμος αυτός ονομάζεται «εμπορευματοποιημένος δια-εθνικός γάμος».[4]


Στην πλειονότητά τους οι αλλοδαπές σύζυγοι έχουν χαμηλό επίπεδο μόρφωσης, δεν μιλάνε Κινέζικα ή Ταϊβανέζικα και παντρεύονται άνδρες από 10 έως 20 χρόνια μεγαλύτερούς τους. Παλαιότερες μελέτες έδειξαν ότι αυτού του είδους οι γάμοι ανθίζουν στην Ταϊβάν ως αποτέλεσμα της ζήτησης συζύγων από άνδρες χαμηλής εκπαίδευσης, κοινωνικού και οικονομικού επιπέδου που αντιμετωπίζουν προβλήματα στην αναζήτησή τους για συζύγους στην τοπική αγορά γάμων και οι οποίοι έχουν πατριαρχικές αρχές και επιθυμούν να παντρευτούν γυναίκες με παραδοσιακές αρετές, να μένουν στο σπίτι, δηλαδή, να ασχολούνται με το νοικοκυριό, να γεννούν και να μεγαλώνουν παιδιά και να φροντίζουν τα πεθερικά τους.[5] Οι Wang και Chang έδειξαν, επίσης, ότι και τα ίδια τα γραφεία συνοικεσίων συμβάλλουν στην επικράτηση αυτού του είδους των γάμων. Τα γραφεία εκμεταλλεύονται τις απαιτήσεις των Ταϊβανέζων να παντρευτούν γυναίκες με παραδοσιακές αρχές και των γυναικών από τη Νοτιοανατολική Ασία να παντρευτούν για να βελτιώσουν την οικονομική τους κατάσταση. Ξεφυτρώνουν, λοιπόν, σαν τα μανιτάρια, ώστε να κυριαρχήσουν στην αγορά των υπερεθνικών γάμων. Περισσότερο από το 85% των γραφείων συνοικεσίων στηρίζει τη δουλειά του στους γάμους μεταξύ γυναικών από το Βιετνάμ και ανδρών από την Ταϊβάν. Συνεπώς, οι περισσότερες αλλοδαπές σύζυγοι που έρχονται στην Ταϊβάν κατάγονται από το Βιετνάμ.


Αυτό που μου είπε η Aunt Chen αποκαλύπτει ότι τα τοπικά γραφεία συνοικεσίων παρουσιάζουν τις Βιετναμέζες ως «ενάρετες σύζυγοι», ώστε να ικανοποιήσουν τον παραδοσιακό τρόπο σκέψης των Ταϊβανέζων πελατών τους. Η παρουσίαση των γυναικών ως παραδοσιακών δεν γίνεται μόνο στο Βιετνάμ, αλλά και στην Ταϊβάν.


Μελετώντας τις διαφημίσεις των γραφείων


Όπως προαναφέρθηκε, ο αριθμός των γραφείων συνοικεσίων στην Ταϊβάν μπορεί να συγκριθεί με την εξάπλωση των μπαμπού μετά από μια ανοιξιάτικη βροχή. Η διεύθυνση μιας τέτοιου είδους επιχείρησης είναι πολύ απαιτητική. Εκτός από την προώθηση «λύσεων γάμου» στους άγαμους, διαζευγμένους ή χήρους φίλους, συγγενείς και γείτονές, αυτά τα γραφεία σχεδιάζουν και διαφημιστικό υλικό.


Τα εν λόγω γραφεία συνοικεσίων χρησιμοποιούν τριών ειδών μέσα για να διαφημίσουν τις υπηρεσίες τους. Αρχικά, παρουσίαζαν τις υπηρεσίες τους σε πίνακες ανάρτησης διαφημίσεων στους δρόμους. Η ρητορική προώθησης που χρησιμοποιούν, με φράσεις όπως «η αγνότητα εγγυάται» και «σας αποζημιώνουμε με άλλη νύφη, αν η πρώτη σας επιλογή το σκάσει», εμφανιζόταν συχνά στις διαφημιστικές πινακίδες. Εξαιτίας των διαμαρτυριών από πολλές γυναικείες οργανώσεις κατά τέτοιου είδους εκφράσεων, το Υπουργείο Εσωτερικών ζήτησε το 2005 από τις τοπικές αρχές να επιβάλλουν περιορισμούς στις διαφημιστικές πινακίδες. Τα γραφεία συνοικεσίων, τότε, εκμεταλλεύτηκαν την ανάπτυξη του διαδικτύου και την εξάπλωση των ίντερνετ καφέ και δημιούργησαν τις ιστοσελίδες τους. Γύρισαν, επίσης, και τηλεοπτικές διαφημίσεις. Επέλεξα να μελετήσω τις διαφημίσεις των ιστοσελίδων, γιατί είχα το υλικό άμεσα στη διάθεσή μου. Η συλλογή του υλικού ξεκίνησε το 2005. Μελέτησα πάνω από 70 ιστοσελίδες γραφείων συνοικεσίων[6]


Αγνή Σεξουαλικότητα


Οι γυναίκες περιγράφονται μέσω τεσσάρων ειδών αρετές. Η πρώτη είναι η οικιακή καταλληλότητα: οι γυναίκες περιγράφονται ως «ικανές νοικοκυρές με παραδοσιακές αρχές» (είναι, δηλαδή, εργατικές και αφοσιωμένες στη διαχείριση του σπιτιού, εργάζονται σκληρά χωρίς να παραπονούνται κ.α.). Η δεύτερη είναι η γυναικεία γοητεία: περιγράφονται με τη χρήση στερεοτύπων για το ρόλο του γυναικείου φύλου (δηλαδή, είναι εμφανισιακά ελκυστικές – νέες, αδύνατες με ωραίο δέρμα, όμορφη εμφάνιση κ.α. και της θηλυκότητας – είναι αθώες, υπάκουες, τρυφερές, γλυκές κ.α.). Η τρίτη είναι η σεξουαλική εγκράτεια: «η αγνότητά τους είναι εγγυημένη» και θα είναι «πάντα πιστές σύζυγοι». Η τέταρτη είναι η αναπαραγωγική τους ικανότητα: οι γυναίκες περιγράφονται ως «φέρουσες υγιή σώματα για να γεννήσουν υγιή παιδιά».


Αυτές οι αρετές αναγνωρίζονται πολύ εύκολα στις ιστοσελίδες των γραφείων συνοικεσίων Xi Shi Matchmaking Marriage Agency και Ming Yu Matchmaking Agency:

«…Τα κορίτσια από το Βιετνάμ είναι πολύ παραδοσιακά, αθώα, όμορφα, αγνά και αξιαγάπητα. Είναι πολύ υπάκουα,χωρίς παράπονα και απαιτήσεις. Μπορούν με ευκολία να ενσωματωθούν στην κοινωνία της Ταϊβάν και άρα οι συγκρούσεις μεταξύ νύφης και πεθεράς μπορούν να αποφευχθούν… Άλλωστε, και το σώμα των κοριτσιών από το Βιετνάμ είναι πραγματικά άριστο, κατάλληλο για τη γέννηση υγιών μωρών…»

«…Οι νύφες από το Βιετνάμ είναι πολύ αθώες, υπάκουες και έχουν καρδιά μικρού παιδιού. Είναι εργατικές και ικανές στο νοικοκυριό…Τα κορίτσια από το Βιετνάμ είναι όμορφα, με ωραία σώματα και γοητευτική εμφάνιση. Το χρώμα του δέρματός τους είναι είτε ηλιοκαμένο είτε λευκό σαν το χιόνι. Μερικά κορίτσια έχουν ακόμη και χαρακτηριστικά δυτικής ομορφιάς: έχουν ανοιχτόχρωμα μαλλιά, μπλε μάτια με γονίδια Γαλλικά και Βιετναμέζικα ή Αμερικανικά και Βιετναμέζικα…»


Σύμφωνα με αυτές τις αφηγήσεις, όλες οι Βιετναμέζες είναι ελκυστικές, πολύ θηλυκές και θα γίνουν καλές σύζυγοι και στοργικές μητέρες. Οι ιστοσελίδες τονίζουν, επίσης, την αγνότητα και την καταλληλότητα των εν λόγω γυναικών από την οπτική της ευγονικής, για παράδειγμα κάνουν αναφορές, όπως «ένα ακηλίδωτο σώμα και παρελθόν». Τα ΜΜΕ στην Ταϊβάν μεταδίδουν, συχνά, αρνητικές ειδήσεις για τις αλλοδαπές νύφες, χρησιμοποιώντας φράσεις, όπως «απάτη γάμου», «η νύφη το έσκασε» και «κενές γυναίκες». Αυτές οι αρνητικές αναφορές των ΜΜΕ και η συζυγική σχέση, χωρίς την ύπαρξη αγάπης, αλλά και οι μεγάλες διαφορές ηλικίας κάνουν πολλούς άνδρες να είναι διστακτικοί απέναντι στην τέλεση γάμου με αλλοδαπή νύφη. Τα γραφεία συνοικεσίων, λοιπόν, τονίζουν την αγνότητα και τις παραδοσιακές αξίες των γυναικών από το Βιετνάμ στις ιστοσελίδες τους, όπως είναι εμφανές και στα ακόλουθα δύο παραδείγματα:

«…Προτού να φέρουμε τα κορίτσια από το Βιετνάμ στις κανονισμένες συναντήσεις, εξετάζουμε το παρελθόν και την καταγωγή τους. Αν οι πελάτες μας μείνουν ικανοποιημένοι με κάποιο από τα κορίτσια μας, θα πρέπει να πάει στο νοσοκομεία για εξετάσεις. Η υγεία των κοριτσιών και η αγνότητά τους είναι εγγυημένη…»
(ιστοσελίδα Tian Mi Mi Vietnamese Bride)

«…Όλα τα κορίτσια από το Βιετνάμ που παρέχει το γραφείο μας είναι πιστοποιημένες παρθένες… Σε αντίθεση με πολλές γυναίκες από την Ταϊβάν, οι οποίες, συχνά, συνάπτουν ερωτικές σχέσεις πριν παντρευτούν, οι Βιετναμέζες είναι παραδοσιακές. Η αξία της παρθενίας είναι ιδιαίτερα ισχυρή. Θέλουν μόνο να υπηρετήσουν πιστά έναν άνδρα για ολόκληρη τη ζωή τους και αυτός ο άνδρας δεν είναι άλλος από το σύζυγό τους… »
(ιστοσελίδα Hong Luan Bai He Vietnamese Bride)


Οι γυναίκες από το Βιετνάμ παρουσιάζονται στην Ταϊβάν με όρους «αγνής σεξουαλικότητας». Επιπλέον, το γένος της γυναίκας διαμορφώνεται, επίσης, στο πλαίσιο του προτύπου του φύλου. Οι φυλετικές και πολιτισμικές διαφορές τους υποσκελίζονται. Μία φράση από την ιστοσελίδα του γραφείου συνοικεσίων Nan Bei Fang Vietnamese Bride το φανερώνει: «Το χρώμα του δέρματος των νυφών από το Βιετνάμ και η θρησκεία τους μοιάζει με των Κινέζων και είναι ενάρετες, όπως ακριβώς οι Ταϊβανέζες πριν από 30 χρόνια». Όπως υποστηρίζει ο Nakamatsu, το γένος των αλλοδαπών γυναικών παρουσιάζεται «ανάλογα με το αν ταιριάζει με την επιλεξιμότητά τους για γάμο ή όχι» (σ. 407).


Συμπέρασμα


Οι γυναίκες από το Βιετνάμ δεν προβάλλονται μόνο ως σοβαρές από τα κατά τόπους γραφεία συνοικεσίων, αλλά η εικόνα τους περιγράφεται στην Ταϊβάν και ως εξής: «οι Βιετναμέζες είναι παραδοσιακές και αγνές νύφες». Η «σεξουαλική αγνότητα» χαρακτηρίζει, πράγματι, τους γάμους μεταξύ των Ταϊβανέζων ανδρών και των γυναικών από το Βιετνάμ. Αυτό το στοιχείο καταδεικνύει ότι στο πλαίσιο των υπερεθνικών γάμων υπερτονίζεται η σεξουαλική επιθυμία των αδρών, ενώ των γυναικών δεν λαμβάνεται υπόψη. Δεν υπάρχει παρόμοια παραγωγή διαφημιστικού υλικού όσον αφορά στις προσδοκίες γάμου των γυναικών από το Βιετνάμ. Επιπλέον, στην πλειονότητά τους οι γυναίκες από το Βιετνάμ δεν γνωρίζουν τίποτα για τις διαφημίσεις των γραφείων συνοικεσίων, τουλάχιστον, μέχρι να παντρευτούν και να ζήσουν στην Ταϊβάν. Με την εκμετάλλευση από τα επικερδή γραφεία συνοικεσίων, η «αγνή σεξουαλικότητα» μετατρέπεται στο ατού προώθησης των γυναικών από το Βιετνάμ στο μυαλό ορισμένων ανδρών από την Ταϊβάν κάνοντας πολλούς από αυτούς να αναζητήσουν νύφη στο εξωτερικό. Αποκαλύπτει, πάντως, ότι η πρακτόρευση περιορίζεται, πράγματι, στη διαδικασία μετάβασης.


Σημειώσεις

[1] Στη διδακτορική διατριβή μου εστίασα στις εμπειρίες ζωής των αλλοδαπών συζύγων στην Ταϊβάν. Η ερευνητική δουλειά μου αποτελείτο, κυρίως, από τη συλλογή προφορικών μαρτυριών από τις εμπειρίες μετάβασης αυτών των γυναικών με ιδιαίτερη αναφορά στην τοπική ταυτότητά τους, αλλά και από τις εμπειρίες των Τάβανων συζύγων τους. Πραγματοποίησα την πιλοτική μελέτη μου τον Ιούνιο του 2005 παίρνοντας συνέντευξη από τέσσερις γυναίκες. Η κατά τόπους συλλογή στοιχείων για μελέτη έλαβε χώρα μεταξύ Ιανουαρίου και Ιουνίου του 2006 και συνολικά πήρα συνέντευξη από 16 γυναίκες με καταγωγή από το Βιετνάμ, την Ινδονησία και τη Καμπότζη και από 9 Ταϊβανούς συζύγους.

[2] Ο όρος «αλλοδαπή νύφη» είναι υποτιμητικός, στιγματίζει και φανερώνει διάκριση και αποκλεισμό. Στο παρόν άρθρο χρησιμοποιώ το όρο «αλλοδαπές σύζυγοι», αλλά και τον όρο «αλλοδαπές νύφες».

[3] Στην Ταϊβάν υπάρχουν δύο τύποι υπερεθνικών γραφείων συνοικεσίων: η «οργανωμένη εταιρία» και το «ανεπίσημο πρακτορείο». Ο πρώτος τύπος περιλαμβάνει επαγγελματικά γραφεία συνοικεσίων με ενδιάμεσα πρακτορεία και τα οποία είναι μεγάλοι οργανισμοί που απασχολούν πλήθος εργαζομένων. Ο δεύτερος τύπος περιλαμβάνει αυτούς, οι οποίοι έχουν παντρευτεί αλλοδαπές νύφες ή έχουν προσωπικά δίκτυα στην Νοτιοανατολική Ασία (πχ. η Aunt Chen ) και λειτουργούν ανεπίσημα.

[4] Βλ. Hsia Hsiao-Chuan (2000) Transnational marriage and internationalisation of capital – The case of the ‘foreign bride’ phenomenon in Taiwan. Taiwan: A Radical Quarterly in Social Studies 39: 45-92.

[5] Βλ., για παράδειγμα, Tien Ching-Ying & Wang Hong-zen (2006) Masculinity and transnational marriage: Why Taiwanese men marry Vietnamese women? Taiwan Journal of Southeast Asian Studies 3(1): 3-36 και Chung Tsung-Fa (2004) A study on the lived experiences of those Taiwanese men who married foreign spouses. Family Education Graduate School. National Chiayi University. MA Dissertation.

[6]Η τελευταία ημέρα πρόσβασής μου ήταν η 28η Αυγούστου του 2007. Εξαιτίας των διαμαρτυριών πολλών γυναικείων οργανώσεων, τον Ιούνιο του 2007, η κυβέρνηση της Ταϊβάν εξέδωσε μία ρύθμιση σύμφωνα με την οποία στο εξής κάθε διαφήμιση υπερεθνικών συνοικεσίων θα είναι παράνομη. Πολλές ιστοσελίδες γραφείων συνοικεσίων εξαφανίστηκαν. Αυτά που παραμένουν ακόμα στο διαδίκτυο, όπως υποστηρίζουν οι πράκτορες δεν μπορούν να θεωρηθούν παράνομα, καθώς χρησιμοποιούνται μόνο για την ανταλλαγή απόψεων , παρά το γεγονός ότι εξακολουθούν να παρέχουν περιγραφές και φωτογραφίες γυναικών.


Πράξη 1η, σκηνή 1η:Η απόφαση ενός γαλλικού δικαστηρίου δίνει την αφορμή ή αλλιώς το Κίνημα του Ανοικτού και η σχέση του με τον Νεοφιλελευθερισμό:


Η απόφαση ενός γαλλικού δικαστηρίου για την αποζημίωση αγοραστών υπολογιστών Acer επειδή αυτή είχαν προεγκατεστημένο λειτουργικό MS Windows έκανε τον Παύλο να αναρωτηθεί, σε ανύποπτο χρόνο:



“έχει πάντως ενδιαφέρον από πολιτικής πλευράς ότι αυτή η νομοθεσία υποστηρίζεται και από τη νεο-φιλελεύθερη θέση. Εντάξει, λίγο κοινοτυπία είναι αυτό…αλλά υπάρχει ένα γενικότερο θέμα με τη σχέση του Ελεύθερου και Ανοικτού Λογισμικού (FLOSS) και νεο-φιλελευθερισμού που τουλάχιστον στα ελληνικά δεν έχω δει κάποιο καλό κείμενο να το αντιμετωπίζει…υπάρχει;”


και τον Θανάση να “καλέσει” μερικούς γνωστούς – αγνώστους να συνεισφέρουν στον προβληματισμό αραδιάζοντας, παράλληλα, μερικούς “χρήσιμους” συνδέσμους:


Capitorgs and Free/Libre And Open Source Software (FLOSS):Toward Critical Technological Literacy and Free/Libre And Open Source Society (FLOSS)

THE CONTESTATION OF CODE: A preliminary investigation into the discourse of the free/libre and open source movements

The Benkler/Lessig Bauwens/Kleiner debate, part four


Πράξη 1η, σκηνή 2η: Η άβολη θέση του κράτους


Ο Στάθης ξεκινά έναν εντυπωσιακό μονόλογο, κάτι που αργότερα θα συνηθίσετε και πιθανόν θα εκτιμήσετε, το ίδιο, όσο και εμείς:


Ο φιλελευθερισμός (και κατ επέκταση και ο νεοφιλελευθερισμός) είναι μια ουτοπική ιδεολογία που έχει σχετικά μια περιορισμένη (και άβολη) σχέση συμβίωσης με την πρακτική του καπιταλισμού όπως τον έχουμε βιώσει ιστορικά από τον 16ο αιώνα μέχρι σήμερα. Έτσι είναι σημαντικό για τη συνέχεια να διαχωρίσουμε τον φιλελευθερισμό ως ιδεολογικό πρόγραμμα και τον “φιλελευθερισμό” ως πολιτική πρακτική.


Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντινομίας είναι η θέση του κράτους μέσα στην φιλελεύθερη ουτοπία. Σύμφωνα με αυτή λοιπόν, το κράτος ως θεσμική μορφή άσκησης βίας, είναι από τη φύση του δαιμονικό και περιοριστικό της φυσικής ελευθερίας των ανθρώπων. Έτσι υιοθετείται μια χομπσική light ιδέα πως αφού το κράτος είναι αναγκαίο κακό, ας εφαρμόζει αυτή τη βία στο ελάχιστο δυνατό σημείο. Η λειτουργία του θα πρέπει να περιορίζεται στη θέσπιση μερικών βασικών κανόνων προκειμένου να λειτουργήσει η αγορά (η οποία και θεωρείται “φυσική” κατάσταση του ανθρώπου) και ιδανικά όποια διαδικασία μπορεί να υποκατασταθεί από την αγορά, καλό είναι αυτό να συμβαίνει, φτάνει να μην παραχωρηθεί αυτό το ελάχιστο μονοπώλιο βίας το οποίο θα προφυλάσσει τον κάθε παίκτη από τους υπόλοιπους (συνεχίζουμε στο μοτίβο χόμπς light).


Πουθενά στην ιστορία του καπιταλισμού δεν έχουμε δει αυτό το μοντέλο να εφαρμόζεται. Οι συσσωρευτές κεφαλαίου που ταυτόχρονα είναι και ιδεολογικοί υπέρμαχοι του φιλελευθερισμού, όχι μόνο αποζητούν το κράτος, αλλά προσπαθούν με κάθε τρόπο να το πάρουν με το μέρος τους. Ας μην ξεχνάμε πως πουθενά στα αστικά πολιτεύματα (λιγότερο ή περισσότερο δημοκρατικοφανή) που κυριάρχησαν στην Ευρώπη από τις αρχές του 19ου αιώνα δεν έχει υλοποιηθεί το πρόγραμμα του ελάχιστου κράτους. Κι αυτό όχι μόνο λόγω του χομπσικού φόβου της αναρχίας και της δολοφονικής μανίας των άβουλων μαζών. Αλλά κυρίως διότι οι συσσωρευτές κεφαλαίου κατανοούσαν πως το κράτος με το μονοπώλιο της βίας που κατέχει μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος τους προκειμένου να προωθήσει το “φυσικό” πρόγραμμά τους:


α) Εισάγοντας τα μέτρα που επιτρέπουν την ακόμα μεγαλύτερη συσσώρευση (όπως η εμμονή στην υπεράσπιση της προστασίας της ιδιοκτησίας) .

β) δημιουργώντας τους κανόνες εκείνους που θα ωθήσουν τα άτομα να “προοδεύσουν”. Οι αγγλικοί νόμοι του 19ου αιώνα είναι γεμάτοι παραδείγματα συνετισμού και εξαναγκασμού των αμόρφωτων και ακαμάτηδων χωρικών (Χομπς Heavy) προκειμένου να μετατραπούν και οι ίδιοι σε συσσωρευτές κεφαλαίου, ενώ εντελώς “κοντόφθαλμα” οι ίδιοι δούλευαν μόνο όσο χρειάζονταν για να ζήσουν. Σε ακόμα πιο αφηρημένο επίπεδο κανόνων, ο εκχρηματισμός της οικονομίας μέσω των φόρων, ωθεί στην εμπορευματοποίηση όλο και περισσότερων αγαθών και άρα στην εξάπλωση του κοσμο-καπιταλισμού.

γ) Μια από τις βασικές λειτουργίες του κράτους τις οποίες ο ιστορικός καπιταλισμός μας μαθαίνει, είναι η αναδιανομή. Αλλά όχι από τους λίγους στους πολλούς. Η βασική λειτουργία των φόρων, όσο αναλογικοί κι αν είναι αυτοί, είναι να πάρεις τα χρήματα από τους πολλούς και μετά να τα κάνεις δημόσιες επενδύσεις, δηλαδή δρόμους, γέφυρες, νοσοκομεία. Αλλά αυτή η λειτουργία τελικά βοηθά στην ακόμα μεγαλύτερη συσσώρευση του χρήματος καθώς την ανάληψη των έργων την κάνουν μεγάλοι συσσωρευτές κεφαλαίου.


Πράξη 1η, σκηνή 3η: Η φαντασίωση του ανταγωνισμού και η φαινομενική σύμπτωση απόψεων


Ο Στάθης συνεχίζει:



Μία κεντρική ουτοπική ιδέα που εμπεριέχεται στο φιλελεύθερο πρόγραμμα είναι η ιδέα του ελεύθερου ανταγωνισμού η οποία μάλιστα ορίζεται και ως φυσική κατάσταση. Εάν δούμε τον ορισμό του ελεύθερου ανταγωνισμού στενά, όπως ορίζεται στα εγχειρίδια πολιτικής οικονομίας, κατανοούμε πως πρόκειται για μια νοητική κατασκευή καθώς οι προϋποθέσεις που θέτει (όπως μια αγορά που είναι ένα στιγμιαία και σημειακή καθώς οι αποστάσεις νοθεύουν τον ανταγωνισμό) είναι αδύνατες να υπάρξουν στην πραγματική ζωή. Αυτό δεν το λέω για να αποκηρύξω ολοκληρωτικά τον ελεύθερο ανταγωνισμό ως ιδέα, αλλά για να δείξω την ουτοπική και αρκετά σαθρή βάση του. Ξεκινώντας από ένα τόσο αδύναμο ιδεολογικό και ανεφάρμοστο κατασκεύασμα είναι πολύ λογικό πως οι “εκπτώσεις” που θα κάνουμε προκειμένου να προσαρμοστεί αυτή η κατασκευή στην “πραγματικότητα” δεν θα βοηθήσουν πολύ στην σταθερότητα του οικοδομήματος μας.


Και πράγματι η ιδέα του ελεύθερου ανταγωνισμού στην ιστορική εμπειρία που έχουμε από τον καπιταλισμό, μας δείχνει πως όχι μόνο δεν είναι η βασική μορφή συναλλαγής στις αγορές, αλλά αντιθέτως πρόκειται για μια πολύ εύθραυστη, φιλάσθενη και σύντομη παρένθεση πριν μεταμορφωθεί σε κάποια άλλη μορφή συναλλαγής (κυρίως τον μονοπωλιακό ανταγωνισμό ή το ολιγοπώλιο). Και κάθε φορά που αναφέρουμε ένα παράδειγμα “ελεύθερου ανταγωνισμού” είμαστε αναγκασμένοι να κάνουμε διαφορετικές “εκπτώσεις” από την βασική ουτοπική ιδέα, πράγμα που δείχνει πως δεν υφίσταται ούτε ένας σταθερός τύπος ελεύθερου ανταγωνισμού light. Δηλαδή ο σχετικός ελεύθερος ανταγωνισμός στην λαϊκή αγορά (αγαπημένο παράδειγμα των οικονομολόγων) δεν είναι καθόλου ίδιος με τον σχετικό ελεύθερο ανταγωνισμό στο χρηματιστήριο συναλλάγματος ή FOREX.


Παρά λοιπόν την σχεδόν φαντασιακή βάση του ελεύθερου ανταγωνισμού στην οικονομική μας εμπειρία, το φιλελεύθερο πρόγραμμα συνεχίζει να τον θεωρεί θεμελιώδη λίθο όχι μόνο της ουτοπίας αλλά και της πρακτικά εφαρμοσμένης ιδεολογίας. Και μέσα σε αυτά τα πλαίσια, είναι λογικό η προ-εγκατάσταση των μονοπωλιακών Windows στα PC να μην κάθεται καλά με το ιδεολογικό προφίλ των think tank που ασπάζονται τον φιλελευθερισμό. Τα οποία αντιθέτως θα προτιμούσαν δεκάδες μικρές εταιρίες να μπορούν να προτείνουν το δικό τους λειτουργικό στους χρήστες.


Όπως άλλωστε έκανε η IBM πολύ παλιά με το πρώτο PC που το έδινε με 3 διαφορετικές επιλογές λειτουργικού. Oι φιλελεύθεροι βέβαια θα νιώσουν πάλι άβολα καθώς τότε στο software υπήρχε σχετικός ανταγωνισμός, όχι βέβαια ελεύθερος αλλά αυστηρά οροθετημένος από την ίδια την IBM (που είχε άλλωστε ένα 20-30% μερίδιο στη Microsoft) στο hardware πάλι όχι, διότι για να παραφράσω τον Ford μπορούσες να αγοράσεις ό,τι PC ήθελες φτάνει να ήταν IBM. Και η ειρωνεία είναι πως το τέλος του μονοπωλίου του PC από την IBM ήρθε λόγω της αποδοχής του MSDOS ως μονοπωλιακού καθολικού λειτουργικού και της Intel ως defacto μονοπωλιακής προμηθεύτριας x86 επεξεργαστών. Άλλα όπως είπαμε τα ιστορικά παραδείγματα πολύ σπάνια είναι ευγενικά με τις φιλελεύθερες ιδέες. Αντίστοιχα σε εξίσου φιλελεύθερο στυλ θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως η “σοφή” αγορά τιμωρεί τη SONY κάθε φορά που τα τελευταία χρόνια προσπαθεί να πλασάρει ένα δικό της κλειστό πρότυπο (και έχει προσπαθήσει πολλές φορές) και άρα η “σοφή” αγορά “προτιμά” τα οικουμενικά (όχι απαραίτητα ανοιχτά) πρότυπα (MiniDV αντί MicroMV, MiniDVD αντί UMD, CDRW αντί MiniDisc κλπ).


Καθώς τα κλασσικά φιλελεύθερα επιχειρήματα περί της ανωτερότητας των μεσαίων “ευπρεπών” τάξεων, έναντι των τεμπέληδων, ακαμάτηδων φτωχών που τους ταϊζουμε δεν έδειχναν να κερδίζουν πολύ έδαφος εκτός της Αγγλίας, οι φιλελεύθεροι προσπαθούν να βρουν καινούργια επιχειρήματα προκειμένου να κερδίσουν τη συμπάθεια των πολιτών. Προσπαθούν να βρουν διάφορα θεωρητικά πλεονεκτήματα του φιλελευθερισμού χωρίς φυσικά να μπαίνουν στις βρώμικες λεπτομέρειες. Όμως αυτή η μικρή σύμπλευση είναι εντελώς συμπτωματική, πρόσκαιρη και το κυριότερο, περιορίζεται μόνο σε ένα λεκτικό/ιδεολογικό επίπεδο διότι υπάρχει η πρακτική αδυναμία – απροθυμία τους να διορθώσουν την τάση των αγορών προς τη συγκέντρωση και το ολιγοπώλιο ή το de facto μονοπώλιο (Microsoft, Intel, Nescafe, κλπ). Άλλωστε ο κρατικός αντιμονοπωλιακός παρεμβατισμός είναι αρκετά δυσάρεστο χάπι για τους φιλελεύθερους καθώς υπερ-ρυθμίζει “αφύσικα” κάτι που θα έπρεπε να λειτουργεί “φυσικά”. Όπως έγινε με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις μειώσεις των τιμών περιαγωγής των εταιριών κινητής τηλεφωνίας (κινητάδων), έναν τομέα όπου υποτίθεται πως λειτουργεί ο ανταγωνισμός (ενώ φυσικά μιλάμε για ξεκάθαρα ολιγοπώλια που έχουν σχεδόν απόλυτη συνεννόηση τιμών). Η αντινομία μεταξύ της φαντασίωσης του ελεύθερου ανταγωνισμού και της “φυσικής” τάσης σχεδόν κάθε αγοράς να οδηγείται σε συγκέντρωση και ολιγοπώλιο, είναι τα σκ…τά που τα κάνεις πίσω από την κλειστή πόρτα της τουαλέτας, δεν νιώθεις περήφανος γι’ αυτά και θέλεις να τα εξαφανίσεις όσο πιο γρήγορα γίνεται τραβώντας το καζανάκι. Όταν πια η λεκάνη είναι καθαρή, μπορείς να βγεις έξω νιώθοντας ξανά πόσο ανώτερο και πνευματικό ον είσαι. Αλλά καίτοι τα σκ…τά εξαφανίζονται από μπροστά σου, δεν παύουν να υπάρχουν.


Πράξη 1η, σκηνή 4η: το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός


Ο Στάθης συνδέει την κριτική στον φιλελευθερισμό με το FLOSS:



Αν όμως θέλουμε να χαράξουμε μια στρατηγική για το FLOSS και τη θέση που κατέχει ο φιλελευθερισμός απέναντι σε αυτό, θα πρέπει να λάβουμε περισσότερο υπόψη μας όχι μόνο την ουτοπική ρητορεία, αλλά και την πολιτική πρακτική του που όπως φαντάζεστε από τα παραπάνω παραδείγματα, θεωρώ πως είναι δύο εκ διαμέτρου αντίθετες καταστάσεις ύπαρξης.


Το ιδεολογικό κομμάτι είναι σχετικά εύκολο και αρκούντως μαοϊκό. Αφήστε 1000 λουλούδια να ανθίσουν, αφήστε τον κόσμο να έχει επιλογή, διότι ο ανταγωνισμός θα βοηθήσει στην “πρόοδο” και ας νικήσει ο ικανότερος όπως δαρβινικά μεταφράζουν την πάλη των ειδών. Αυτό είναι μια ουτοπική πρόταση που συνδέεται με ανεκπλήρωτα ευχολόγια και θεωρεί πως υπάρχει μια αρχική ουδετερότητα στην πάλη, πράγμα όχι μόνο αδύνατο, αλλά ούτε καν αρεστό από τον πρακτικό/μπακαλίστικο/πολιτικό φιλελευθερισμό. Δεν νομίζω πως έχει πρακτική σημασία ούτε καν ως κομμάτι ιδεολογικής αντιπαράθεσης, καθώς οι αδυναμίες και η τεράστια ευρύτητα του φιλελευθέρου προγράμματος έχουν κάνει τους φιλελεύθερους εντυπωσιακά ελαστικούς και ανθεκτικούς σε τέτοιου είδους αντινομίες. Και η βολονταριστική λύση της βουτιάς προς το μέλλον, διότι ακόμα -500χρόνια τώρα- εφαρμόζουμε κάποιο κατώτερο είδους καπιταλισμού, είναι πάντα μια εύκολη και ανακουφιστική απάντηση στα πρακτικά αδιέξοδα.


Ένα άλλο σημείο που αξίζει να σημειώσουμε στην ιδεολογική σχέση FLOSS-φιλελευθερισμού είναι η ιδέα της φιλανθρωπίας. Οι φιλελεύθεροι ξεκινάνε πάντα ορμώμενοι από την πασίγνωστη φράση του Adam Smith πως δεν είναι η φιλευσπλαχνία του φούρναρη που μας προσφέρει το ψωμί αλλά το προσωπικό του συμφέρον. Και οι πιο διαβασμένοι θα οπλιστούν με ιδεολογικά επιχειρήματα που ή θέλουν τα οικονομικά υποκείμενα κάτι ελάχιστα περισσότερο από α-ηθικές υπολογιστικές μηχανές (πχ το παιχνίδι των φυλακισμένων στη θεωρία των παιγνίων), ή βασίζονται σε υποτιθέμενες γενετικά προκαθορισμένες ιδιότητες της ανθρώπινης φύσης (το πασίγνωστο εγωιστικό γονίδιο του Dawkins). Είναι φανερό πως για τους φιλελεύθερους ο κοινοτικός χαρακτήρας του FLOSS και η ανάγκη προσφοράς που νιώθουν πολλοί άνθρωποι, είναι terra Australis. Μάλιστα τείνουν να απορρίπτουν οποιαδήποτε τέτοια ανάγκη ως ά-λογη και δείγμα οικονομικού επαρχιωτισμού που είναι καταδικασμένο να εκλείψει δαρβινικά καθώς είναι πιο αποτυχημένο από τον άπληστο εγωιστή homo economicus που ευαγγελίζονται. Είναι εντυπωσιακά δύσπιστοι σε οτιδήποτε δεν μπορεί να εξηγηθεί με οικονομικούς όρους για να φτάσουμε στον επίσης γνωστό αφορισμό της Θάτσερ πως δεν υπάρχει κοινωνία.


Θα μπορούσαμε να βρούμε διάφορα εγωιστικά επιχειρήματα που να εξηγούν γιατί οι άνθρωποι ασχολούνται με το FLOSS (όπως ας πούμε για να βελτιώσουν τις γνώσεις τους στον προγραμματισμό, ή να κερδίσουν φήμη που θα οδηγήσει σε καλύτερες πιθανότητες εύρεσης εργασίας), αυτά από μόνα τους δεν είναι αρκετά για να εξηγήσουν την ενασχόληση τους με κάτι -που πλην εξαιρέσεων- ελάχιστα τους προσφέρει ως οικονομικό αντάλλαγμα, σήμερα ή στο μέλλον. Οπότε όλη η ιδέα του FLOSS προκαλεί σαφέστατα κύματα δυσπιστίας γιατί δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς με οικονομικούς όρους απόλυτα εγωιστικών και υπολογιστικών ανθρώπων.


Φυσικά δεν πρέπει να ξεχνάμε τα διδάγματα του Dawkins, ή της θεωρίας των παιγνίων, αλλά θα ήταν πολύ καλύτερα να χρησιμοποιήσουμε οι ίδιοι τα όπλα τους για να βγάλουμε τα δικά μας (λιγότερο ανθρωποφοβικά και χομπσικά ελπίζω) συμπεράσματα. Διότι το συμπέρασμα του Ντώκινς δεν είναι πως οι άνθρωποι είναι κάτι άβουλες μηχανές που άγονται και φέρονται από των εγωισμό των γονιδίων τους. Αυτή είναι η απλοϊκή μετάφραση που του έδωσαν αγράμματοι φιλελεύθεροι για να ταιριάζει με το ήδη προκαθορισμένο ιδεολογικό τους υπόβαθρο.


Όπως επίσης, και δυστυχώς για την κα Θάτσερ και τους συνοδοιπόρους της, οι άνθρωποι τείνουν να σχηματίζουν κοινωνίες και κοινότητες πολύ πριν την αρχή του πολιτισμού (οι κοινωνίες των πιθήκων είναι χαρακτηριστικές) και παρά τα όποια συμπεράσματα των οικονομολόγων, συνεχίζουν να νιώθουν την ανάγκη να το κάνουν. Εάν ίσχυε πως ο Απόλυτα Εγωιστής Μοναχικός Άνθρωπος είναι πιο ικανός από τους ανθρώπους που επιλέγουν τις κοινωνίες, τότε οι κοινωνίες θα είχαν διαλυθεί χιλιάδες χρόνια πριν γιατί εξελικτικά ο ΑΕΜΑ θα είχε υπερισχύσει αιώνες πριν. Ή εάν οι γονείς που δίδασκαν τον απόλυτο εγωισμό έβγαζαν ικανότερους απογόνους, τότε κανείς δεν θα δίδασκε την αγάπη προς τον πλησίον και την φιλανθρωπία διότι όλα τα κορόιδα θα είχαν πεθάνει.


Η πλάκα είναι πως η απάντηση που δίνει ο φιλελευθερισμός σε αυτή την αντίθεση, είναι τυπικά μεταφυσική. Δεν φταίει λέει η θεωρία τους που δεν εφαρμόζεται, φταίνε οι άνθρωποι που δεν είναι αρκετά “ορθολογιστές”. Φυσικά το γεγονός ότι φτιάξαμε μερικά ανθρωποφοβικά και απαισιόδοξα μοντέλα όπως το δίλημμα του φυλακισμένου στη θεωρία των παιγνίων (και η προδοσία στο αρχικό παιχνίδι είναι μαθηματικά αποδεδειγμένη από την ισορροπία του Nash) , και οι άνθρωποι δεν ταιριάζουν μέσα σε αυτά, θα έπρεπε κανονικά να μας κάνει καχύποπτους για τα μοντέλα και όχι για τους ανθρώπους. Και πράγματι εάν στο ίδιο απαισιόδοξο παιχνίδι δώσεις μια πιο ρεαλιστική διάσταση (όπως αυτή της συνέχειας), τότε αυτόματα το ίδιο παιχνίδι μετατρέπεται σε έναν ύμνο υπέρ της συνεργασίας των ανθρώπων (Ματ Ρίντλεϋ, Οι ρίζες της αρετής).


Δεν νομίζω πως αμφισβητεί κανείς εύκολα την τάση που έχουν οι άνθρωποι να είναι εγωιστές και άπληστοι. Αυτό που τίθεται σε κριτική είναι η ο ολοκληρωτισμός και η καθολικότητα αυτής της τάσης καθώς και η αντιμετώπισή τους ως “φυσική”, και “φυσιολογική” συμπεριφορά από τους φιλελεύθερους. Το FLOSS αποτελεί μια ανωμαλία στην ιδεολογία της μη κοινωνίας και της εγωιστικής μονάδας του homo economicus, και είναι λογικό να προκαλέσει τη δυσπιστία και την αμηχανία των φιλελεύθερων ως προς τους σκοπούς του.


Ας αφήσουμε όμως κατά μέρους τις ιδεολογικές διαφορές, διότι ο φιλελευθερισμός έχει και ένα πρακτικό σκέλος πολύ άμεσο, σάρκινο, καθημερινό και εξίσου μαοϊκό. Αφήστε τα λουλούδια να ανθίσουν αρκεί να είναι κόκκινα. Η καπιταλιστική πρακτική ως θεμελιώδες κομμάτι της φιλελεύθερης ιδεολογίας εκφράζει σύμφωνα με αυτή τη “φυσική” κατάσταση των ανθρώπων όπως διαμορφώθηκε, αρχικά, με τη φυσική φιλοσοφία του 18ου αιώνα. Μάλιστα η απάντηση του φιλελεύθερου δόγματος στις περισσότερες αντινομίες και προβλήματα που ο καπιταλισμός δημιουργεί είναι μεταφυσικά επιθετική. Τα δεινά που έχουμε οφείλονται στον πολύ λίγο και περιορισμένο καπιταλισμό. Καθώς η συσσώρευση κεφαλαίου είναι από τις κεντρικές ιδέες και πρακτικές του ιστορικού καπιταλισμού θα δείξουμε πως το FLOSS είναι αντίθετο με την έννοια της μεγαλύτερης συσσώρευσης και γενικότερα με την έννοια της εμπορευματοποίησης, σένα κρίσιμο πια για τον δυτικό κόσμο κομμάτι της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας (αυτό των άυλων αγαθών).


Ένα από τα πολύ βασικά οχήματα της εξάπλωσης της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας είναι ο εκχρηματισμός των ανθρώπινων δραστηριοτήτων (τη συμβολή του κράτους σε αυτόν την αναφέραμε ήδη), προκειμένου να εμπορευματοποιηθούν όλο και περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες. Το όνειρο του Τζέφερσον για μια κοινωνία πολιτών που θα είναι ελεύθεροι διότι θα είναι αυτόνομοι, αυτάρκεις και αυτεξούσιοι (the right to bear arms) ήταν ακριβώς η παλιά μη εκχρηματισμένη / εμπορευματοποιημένη ζωή. Δυστυχώς όμως το όνειρο αυτό ήταν εκτός της πραγματικότητας του αγγλοσαξονικού εμπορικού πνεύματος των πιο δραστήριων αποίκων της νεαρής δημοκρατίας. Η ιδέα πως σε αυτή την αχανή νεαρή δημοκρατία, οι άνθρωποι θα είχαν αρκετή γη προκειμένου να ζήσουν και να βγάλουν ένα μικρό πλεόνασμα που θα το αντάλλασσαν με τους συμπολίτες τους εντελώς αποκομμένοι από την εγχρήματη “σκλαβιά”, όπως είδαμε δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Κι αυτό διότι είναι θεμελιακά αντίθετη με την ιδέα της “προόδου”, όπως την αντιλαμβανόταν ο εμπορικός και φιλελεύθερος βορράς. Το όχημα για την κατάκτηση των επαρχιωτών ήταν φυσικά τι άλλο από το μισητό κράτος όπως έγινε και στον παλιό κόσμο. Οι φόροι που θα έπρεπε να πληρωθούν με χρήμα ανάγκασαν τους αγρότες να βρουν και μια εγχρήματη απασχόληση μόνο και μόνο για να πληρώσουν αυτούς τους φόρους. Η κατάργηση των κοινοτικών γαιών και η θέσπιση αυστηρών κανόνων προστασίας της ιδιοκτησίας βοήθησαν την συγκέντρωση των κτημάτων σε λίγους γαιοκτήμονες (συσσώρευση κεφαλαίου) που εμπορευματοποίησαν την αγροτική παραγωγή (και άρα πωλούσαν την παραγωγή έναντι χρημάτων). Ταυτόχρονα ανάγκασαν τους ακτήμονες πια γεωργούς να πάνε στις πόλεις και να εμπορευματοποιήσουν την εργασία τους προκειμένου να βγάλουν τα απαραίτητα χρήματα για να αγοράσουν εγχρήματα πια τα τρόφιμα που είχαν ανάγκη και που στην εποχή των γονιών τους ήταν ακόμα “ελεύθερα” αγαθά.


Όλα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά παραδείγματα της οικονομίας της στενότητας, όπου η διαδικασία είναι να εμπορευματοποιούμε όλο και περισσότερα “ελεύθερα” αγαθά. Αυτή η διαδικασία συνεχίζεται τόσο οριζόντια (οι μάζες των κ


Κινέζων εργατών που πηγαίνουν στις πόλεις να βρουν εγχρήματη απασχόληση), όσο και κάθετα, (όλο και περισσότερα “ελεύθερα” αγαθά εμπορευματοποιούνται) . Και το κάθετο κομμάτι στον δυτικό μας κόσμο έχει μεγάλη σημασία. Διότι καθώς τα ελεύθερα αγαθά τείνουν να εκλείψουν (ακόμα και το νερό έχει εν πολλοίς εμπορευματοποιηθεί), η αδυναμία του καπιταλισμού να μείνει στάσιμος (καθώς οι ομοιότητες με τις γνωστές πυραμίδες είναι απολαυστικές) μας αναγκάζει να επεκτείνουμε την έννοια της εμπορευματοποίησης σε όσο το δυνατόν περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες. Και νομίζω εδώ πως η διαστροφή της ιδέας των πνευματικών δικαιωμάτων (από παραχώρηση προς τους καλλιτέχνες/επιστήμονες για να βγάζουν το παντεσπάνι τους) και πρακτικά η εμπορευματοποίηση των ιδεών και της σκέψης κατέχει θεμελιώδη σημασία στην παραπέρα προώθηση αυτής της διαδικασίας. Μην ξεχνάμε πως πια ολόκληρες φράσεις ή σλόγκαν προστατεύονται εμπορικά από τους νέους νόμους. Η όλο και μεγαλύτερη νομολογία υπέρ της “προστασίας” των πνευματικών δικαιωμάτων καθώς και η μεγάλη ζέση με την οποία αυτά προωθούνται θυμίζουν πολύ την διαδικασία εκμοντερνισμού των αγροτών του 19ου αιώνα στις “φυσικές” αλήθειες της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας (ο max weber εδώ προσφέρει υπέροχα παραδείγματα για την ανάγκη μιας νέας καπιταλιστικής ηθικής σε έναν κόσμο που κοινωνικά δεν ήταν έτοιμος ακόμα να δεχθεί τις νέες “φυσικές” καπιταλιστικές αλήθειες). Και όλη αυτή η υπερ-νομολογία χαιρέκακα θα τονίσω πως δεν ταιριάζει στη φιλελεύθερη φαντασίωση, όσο κι εάν είναι απαραίτητη για την συνέχιση της πορείας του ιστορικού παραδείγματος του καπιταλισμού. Άρα βαφτίζεται λίγο άβολα ως “απαραίτητο πλαίσιο για τη λειτουργία της αγοράς” (εδώ μπορούμε να δείξουμε πως αυτό το πλαίσιο δημιουργείται και τελικά η φιλελεύθερη ιδέα περί “φυσικής” εγχρήματης αγοράς είναι τουλάχιστον αστεία, αλλά θα ξεφύγουμε από το θέμα μας).


Καθώς λίγο πολύ γνωρίζουμε τις ιδεολογικές αδυναμίες της πνευματικής ιδιοκτησίας και τα παράδοξα που αυτή η ιδέα γεννά, δεν θα επεκταθώ περισσότερο όσο κι εάν αυτό μας στερεί μερικές στιγμές γνήσιας χαράς και γέλιου.


Πράξη 1η, σκηνή 5η: Ελάχιστος κοινός παρονομαστής


Ο Στάθης κλείνει την 1η Πράξη:



Η ιδέα του FLOSS καίτοι μας φαίνεται απολύτως φυσική και έλλογη, είναι άκρως αντίθετη με την περιχαράκωση που προτείνει η πνευματική ιδιοκτησία και η περαιτέρω εμπορευματοποιηση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Φαντάζομαι δεν είμαι ο πρώτος που κάνω τον παραλληλισμό της μετατροπής των ελεύθερων γαιών σε περίφρακτες ιδιοκτησίες με την μετατροπή των ελεύθερων ιδεών σε περίφρακτες πνευματικές ιδιοκτησίες. Αν και δεν μπορώ αυτή τη στιγμή να σκεφτώ κάποιον, το γεγονός πως σίγουρα υπάρχουν αρκετοί με κάνει υπόλογο έναντι της πνευματικής ιδιοκτησίας τους. Άρα το FLOSS είναι μια αντίθετη δύναμη στην πορεία του ιστορικού καπιταλισμού και είναι αδύνατο να υιοθετηθεί καθώς υπενθυμίζει στους ανθρώπους την επικίνδυνη ιδέα πως τελικά μπορεί να υπάρχουν (επανα-ανακαλυφθούν) πολλών ειδών “ελεύθερα” αγαθά.


Τώρα θα μπορούσε η φιλελεύθερη ιδεολογία να ασπαστεί την ιδέα του Free software (as in beer, δηλαδή δωρεάν αλλά όχι ελεύθερο); Φυσικά, καθώς ο Bill Gates εφάρμοσε πρώτος και ευρηματικά την ιδέα του μάρκετινγκ περί δείγματος δωρεάν. Διότι το software σε αντίθεση με τα υλικά αγαθά δεν έχει επιπλέον κόστος παραγωγής για κάθε αντίτυπο που δίνεις δωρεάν και αυτό κάνει την εφαρμογή του δείγματος δωρεάν προνομιακή (στα εγχειρίδια μάρκετινγκ το δείγμα δωρεάν θεωρείται κοστολογικά από τις πιο ακριβές ενέργειες). Άλλωστε το DRM (Digital Rights Management) πια μπορεί να βάλει αυτό το δωρεάν σε ένα πλαίσιο χρονικά καθορισμένο που ήταν πάντα ένα μεγάλο όνειρο των στελεχών του hollywood -αυτών των πιονέρων της εμπορευματοποίησης της πνευματικής ιδιοκτησίας- από την εποχή του VHS.


Τότε προσπαθούσαν να σκεφτούν πως μπορούν να ελέγξουν α) πόσες φορές θα δεις τη νοικιασμένη ταινία, β) πόσα άτομα θα την δουν μαζι την ίδια φορά, διότι αυτά τα δύο μεταφράζονταν σε διαφυγόντα κέρδη εισιτηρίων κινηματογράφου. Και απάντηση βρήκαν αρχικά μόνο στο πρώτο, καθώς οι πρώτες νοικιασμένες VHS κλείδωναν μόλις η ταινία έφτανε στο τέλος της, μέτρο που εγκαταλείφθηκε αργότερα. Σήμερα το DRM δίνει ακόμα μεγαλύτερο έλεγχο. Στην πραγματικότητα όλη η τάση του software να πουλάει συνδρομές, εμπορευματοποιεί όχι μόνο το ίδιο το software αλλά τελικά και τον χρόνο, κάνοντας το software ή τη μουσική ή την ταινία αγαθό με ημερομηνία λήξης (άρα και επαναγοράς, ανανέωση της συνδρομής). Ένα τέτοιο αγαθό είναι η νούμερο δύο καπιταλιστική φαντασίωση από τον 19ο αιώνα. Η νούμερο ένα ήταν η κατάκτηση της Κίνας (με το γνωστό τι θα γινόταν αν ο κάθε Κινέζος έπινε μια κόκα-κόλα). Τολμώ να πω πως ο συνδυασμός των δύο αυτών ονειρώξεων ήταν οι πόλεμοι του οπίου (πόλεμοι που έγιναν υπό την σκέπη του φιλελευθερισμού και του laisser faire).


Το free (as in beer) λοιπόν είναι μια καθ’ όλα έλλογη πρακτική μάρκετινγκ, πολύ συμβατή με τις πρακτικές πεπατημένες του φιλελευθερισμού. Αντίθετα η ανακύκλωση του κώδικα που χρησιμοποιείται ευρύτατα στο FLOSS καταστρέφει την αξία του κώδικα καθώς τον απο-εμπορευματοποιεί κάνοντας τον πρακτικά “ελεύθερο” αγαθό.


Πράξη 2η, σκηνή 1η: Μια βουτιά στον ωκεανό του ελεύθερου και ανοικτού λογισμικού


Ο Θανάσης προσπαθεί να πει κάτι, ας το ονομάσουμε, πρακτικά πολιτικό:



“Το free (as in beer) λοιπόν είναι μια καθ’ όλα έλλογη πρακτική μάρκετινγκ, πολύ συμβατή με τις πρακτικές πεπατημένες του φιλελευθερισμού. Αντίθετα η ανακύκλωση του κώδικα που χρησιμοποιείται ευρύτατα στο FLOSS καταστρέφει την αξία του κώδικα καθώς τον απο-εμπορευματοποιεί κάνοντας τον πρακτικά “ελεύθερο” αγαθό.”


Τι έγινε, λοιπόν, και δημιουργήθηκε ένα οικοσύστημα – μια αγορά (λογισμικού) που απέκτησε σε πολλά της επίπεδα (servers, browsers κτλ) κάποια χαρακτηριστικά “πραγματικού” ανταγωνισμού;


Κατά γενική ομολογία, τρία πράγματα, τα παραθέτω με συμβολικούς χαρακτηρισμούς:



τα bytes (ψηφιακό – άυλο προϊόν), το Internet (αποκεντρωμένο, ανοικτό δίκτυο δικτύων) και η copyleft άδεια παροχής λογισμικού “GPL” (εναλλακτικοί τρόποι διάθεσης των προϊόντων που κρατά ελεύθερο το λογισμικό ακόμα και αν χρησιμοποιείται εμπορικά). Τα τρία αυτά στοιχεία, συνδυαστικά, επαναπροσδιορίζουν για την αγορά λογισμικού, σε ένα βαθμό, τα όσα ξέραμε για την παραγωγή, την διάθεση και την επικοινωνία των προϊόντων της. Δημιούργησαν τις προϋποθέσεις (υποδομές, χρήστες, τεχνογνωσία) για να εμφανιστούν εταιρείες – πλατφόρμες όπως το ebay, η google, τα facebookia, η wikipedia κοκ αλλά και για να “αναγκαστεί” ο ΟΟΣΑ να μετρήσει το περιεχόμενο που δημιουργείται απο χρήστες (user generated content) καθώς και για αρκετά άλλα φαινόμενα (ηλεκτρονική κυβέρνηση, δημοκρατία και δεν συμμαζεύεται)


Ανοικτό λογισμικό (OSS, κάνω ότι θέλω με τον κώδικα μπορώ και να τον κλείσω) = Ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS, κάνω ότι θέλω με τον κώδικα φτάνει να επιστρέφω τις αλλαγές και να μην τον κλείνω) ;


Σύμφωνα με την ανάλυση των παραπάνω, όχι. Η ύπαρξη της GPL και άλλων copyleft αδειών είναι κλειδί για την απο-εμπορευματοποίηση του κώδικα. Μπορούμε να πούμε πολλά πάνω σε αυτό αλλά το γεγονός ότι υπήρχε και υπάρχει μεγάλος αριθμός ελεύθερων και ανοικτών project λειτούργησε και λειτουργεί θετικά και για τα δυο κινήματα.


Και μετά ήρθε η Google: Αναζήτηση, μεταδεδομένα και υπηρεσίες όλα σε μια ανοικτή (ως προς το opt out – output σκέλος) πλατφόρμα… Βέβαια δεν πρέπει να επικεντρωνόμαστε στην google, το περιεχόμενο που δημιουργείται απο όλους μας (κυρίως p2p εφαρμογές, communication data κοκ) είναι πολύ πιο ευρύ απο την πλατφόρμα αυτή. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν τελικά, αχρηστεύεται, η GPL και η επίδρασή της; Και ΝΑΙ και ΟΧΙ, ανάλογα με το είδος και το πλήθος των χρηστών στο οποίο απευθύνεται η εκάστοτε εφαρμογή – περιεχόμενο.


Ο ελάχιστος κοινός παρανομαστής είναι τα ανοικτά πρότυπα: ανοικτά πρότυπα χωρίς πολλά project GPL – like δεν θα δούμε ΠΟΤΕ. Πέρα απο ανοικτά, ελεύθερα και κλειστά προϊόντα λογισμικού είναι ελάχιστη απαίτηση αφενός να μιλούν μεταξύ τους μέσα απο ανοικτούς κανόνες (πχ. XML, ODF) αφετέρου να μπορεί ο χρήστης να επαναχρησιμοποιήσει τα δεδομένα που επιθυμεί.


Και το δημόσιο χρήμα – περιεχόμενο (έργα, μελέτες κοκ) ; Για μένα εδώ είναι η ουσία. Που επενδύεις το δημόσιο χρήμα και πόσο ανοίγεις το δημόσιο περιεχόμενο. Πολύ στεγνά, και το συζητάμε, σε ανοικτά δίκτυα οπτικών ινών και project GPL like, χύμα, να υπάρχουν. Και οι ομότιμες (p2p) υπηρεσίες, θέμα το οποίο πρέπει να δούμε πιο αναλυτικά, στην συνέχεια.


Πράξη 2η, σκηνή 2η: το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός (συνέχεια)


Ο Στάθης προσθέτει αρκετά ενδιαφέροντα:



Η αρχική ερώτηση εάν την κατανόησα σωστά ήταν ποια η σχέση φιλελευθερισμού και FLOSS με αφορμή την απόφαση του γαλλικού δικαστηρίου υπερ της ACER. Φυσικά δεν ζούμε σε έναν φιλελεύθερο κόσμο και υπάρχουν δυνάμεις έξω από αυτόν αρα και δυνάμεις που τον αμφισβητούν/υπερβαίνουν. Συνεχίζω να πιστεύω πως για το φιλελεύθερο πρόγραμμα η ιδέα του FLOSS είναι ασύμβατη και οι (αποτυχημένες μέχρι στιγμής) προσπάθειες για τις πατέντες στο λογισμικό στην ΕΕ αυτό ακριβώς δείχνουν. Αρα στρατηγικά πιστεύω (και αυτή είναι η κύρια θέση μου) πως θα τους βρίσκουμε αντιμέτωπους κι όχι σύμμαχους.


Τώρα στο δια ταύτα έχω μια μικρή δυσπιστία για τη συμμαχία Google-FLOSS. Το ebay, η google και οι υπόλοιποι λειτουργούν με τον τρόπο που λειτούργησε η microsoft για να υποσκάψει την παντοκρατορία της IBM. Επειδή δεν μπορούσε να χτυπήσει την IBM στο γήπεδό της, άλλαξε το γήπεδο και έκανε το hardware αδιάφορο και generic, as long as ο χ86 επεξεργαστής ήταν INTEL. Έτσι η microsoft κατάφερε να γίνει μονοπώλιο παρά τις καλές προθέσεις της IBM να την περιορίσει, γιατί η IBM πια δεν ήταν ο κατασκευαστής PC, αλλά ένας κατασκευαστής PC.


Ανάλογα η Google προσπαθεί να χτυπήσει την Microsft αλλάζοντας γήπεδο και κάνοντας το λειτουργικό αυτή τη φορά αδιάφορο. Το μόνο που χρειάζεται είναι ένας browser. Κι αυτόν χρηματοδοτεί (firefox), ως hedging (εξασφάλιση) απέναντι στην παντοκρατορία του IE. Αν και πρόσκαιρα μπορούμε να δούμε τη Google ως σύμμαχο και χρηματοδότη σε GPL projects, το όνειρο της google δεν διαφέρει από της Microsoft. Θέλει να μπορει πχ να πουλά η ίδια χρονο-υπηρεσίες οι οποίες θα έχουν ανοικτά πρότυπα μεν αλλά τόσο ο κώδικας όσο και ο έλεγχος θα είναι συγκεντρωμένος στους server της. Στην πραγματικότητα η google μεταφέρει το αγαθό προς πώληση από το software στον χρονο (συνδρομες κλπ). Ο έλεγχος της Google πανω στον κώδικα είναι ακόμα πιο απόλυτος, όπως φυσικά και πάνω στους χρήστες. Αρα ακόμα και μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου για εμένα η google είναι η επόμενη microsoft αλλά σε ένα νέο γήπεδο πολύ πιο περιοριστικό για τους πολίτες και επικίνδυνο συστημικά για τις ελευθερίες μας.


Πράξη 2η, σκηνή 3η: Δημόσιο χρήμα, δημόσιες υποδομές


απο τον Στάθη:



Τα δίκτυα οπτικών ινών ανήκουν στις υποδομές και σύμφωνα με τον φιλελευθερισμό (φαντασιακό και πρακτικό) θεωρούνται υποχρέωση του κράτους. Διότι τις περισσότερες φορές που ιδιώτες προσπάθησαν να φτιάξουν ιδιωτικές υποδομές καταστράφηκαν (τα δίκτυα καναλιών στις ΗΠΑ, οι σιδηρόδρομοι κλπ), καθώς όπως είπαμε οι επενδυτές δεν μπορούν να κοιτάξουν παρά το κοντόφθαλμο συμφέρον τους και γρήγορα απογοητεύονταν απο την αργή απόδοση των κεφαλαίων τους.


Ο προβληματισμός μου πάνω στις δημόσιες υποδομές που ανοικτά θα χρησιμοποιούν οι ιδιωτικές εταιρίες (μέθοδος που χρησιμοποιείται πολύ στις ΗΠΑ) είναι. Γιατί να προσφέρεις ένα τόσο σημαντικό κεφάλαιο απο το δημόσιο χρήμα στην εκμετάλλευση των ιδιωτών; Οι δύο λογικές απαντήσεις που μπορώ να βρω είναι


α) Διοτί οι ιδιώτες θα περιμένουν πρώτα την αγορά να δημιουργηθεί για να επενδύσουν σ’ ένα γνωστό κυνήγι κότας και αυγού, κι αυτό θα σημαίνει καθυστέρηση για την κοινωνία.

β) για να κάνει το entry cost σε έναν νέο παίκτη στην αγορά μικρότερο και έτσι να προσπαθήσεις να δημιουργήσεις ανταγωνισμό. Αλλά το entry cost για μια εταιρία τηλεπικοινωνιών είναι πραγματικά μεγάλο για να αποτρέψεις τη συγκέντρωση στην αγορά, το equilibrium τιμων και τελικά το ολιγοπώλιο όπως συμβαίνει με τις εταιρίες κινητής. Άρα εσύ ξόδεψες ένα τεράστιο ποσό σε επενδύσεις δημοσίου χρήματος για να παραχωρήσεις το δικαίωμα της εκμετάλλευσης και κερδών σε μια μικρή ομάδα ανθρώπων. Έδωσες με λίγα λόγια δύναμη από τους πολλούς στους λίγους. Με τα γνωστά προβλήματα που αυτό θα δημιουργήσει (οι λίγοι θα θέλουν μερίδιο στην εξουσία για να κάνουν κι άλλα δώρα υποδομών στους εαυτούς τους κλπ κλπ, όπως γίνεται με τις κατασκευαστικές και τους εκδότες πχ).


Ο κοινωνικός έλεγχος επίσης, όσο η συγκέντρωση θα συνεχίζεται θα είναι ακόμα μικρότερος. Κι αυτό θα σου δημιουργήσει συστημικούς κίνδυνους. Όπως έγινε με τα δίκτυα μεταφοράς ρεύματος στις ΗΠΑ ή τις γραμμές των τρένων στην Αγγλία που κανείς δεν ήθελε να συντηρήσει. Ή όπως αν θέλεις έγινε τον Αύγουστο με το liquidity crunch στις αγορες, που ο συστημικός κίνδυνος της κατάρρευσης του χρηματοοικονομικού συστήματος από την “άλογη” συμπεριφορά των τραπεζών ανάγκασε την ECB να εισάγει χρήμα στην αγορα και να αυξήσει την προσφορά χρήματος σύμφωνα με τον Triche κατά 17% φέτος. Κάτι που βιώνουμε ως κοινωνικό σύνολο ήδη ως αύξηση των τιμών και πληθωρισμό (που φυσικά κανένα επίσημο όργανο δεν θα καταγράψει).


Για να παραφράσω λίγο το ζήτημα με τα πνευματικά δικαιώματα, το άνοιγμα του LLU σε ιδιώτες είναι ένα κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ ιδιωτών και κοινωνίας προκειμένου να αναπτυχθούν οι τηλεπικοινωνίες. Καταστρέφεις την αξία από ένα μονοπωλιακό, διεφθαρμένο, αντιπαραγωγικό ΟΤΕ και την νομενκλατούρα των εργαζομένων του, ξαναμοιράζοντας την πίτα. Κάποιο κομμάτι από αυτή την αξία θα περάσει στους καταναλωτές ως φθηνότερες τιμές και κάποιο κομμάτι αξίας θα περάσει σε κάποιους λίγους ιδιώτες. Η ισορροπία όμως είναι πολύ λεπτή και σύντομα θα ξεπεράσουμε το σημείο που αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο θα λειτουργεί υπέρ της κοινωνίας. Τόσο ως αύξηση του συστημικού κινδύνου που κανείς δεν υπολογίζει αλλά όλοι πληρώνουμε στο τέλος (όπως είδαμε να συμβαίνει με τις τράπεζες πριν δυο μήνες), όσο και μέσω της δημιουργίας ολιγοπωλίου όταν η συγκέντρωση της αγοράς ολοκληρωθεί. Και τότε στους 3 νέους διεφθαρμένους, αντιπαραγωγικούς ιδιωτικούς ΟΤΕ που θα έχεις δημιουργήσει θα μπορείς πολύ δύσκολα να επέμβεις, γιατί αυτοί οι 3 θα έχουν προσπαθήσει να ελέγξουν την εξουσία για λογαριασμό τους.


Παράδειγμα, μπορεί η ΕΕΤΤ να κάνει το λιοντάρι απέναντι στον ΟΤΕ αλλά δεν έχει ανοίξει το LLU των κινητάδων στον ανταγωνισμό. Κι όταν ή εάν το κάνει σε λίγα χρόνια αυτό θα είναι σχετικά αδιάφορο καθώς η συγκέντρωση θα έχει ήδη επιτευχθεί έτσι ώστε να είναι πολύ δύσκολο να μπουν νέοι παίκτες στην αγορά και να δημιουργηθεί ανταγωνισμός.


Από την άλλη στην χρηματοδότηση GPL projects είμαι πραγματικά υπέρ, φτάνει να μπορέσουμε να περάσουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη υπεραξία και γνώση στους πολίτες/developers και στους πολίτες καταναλωτές και όχι στις εταιρίες που θα το διαχειριστούν. Με λίγα λόγια τα projects θα πρέπει να είναι ανοιχτά σε όλους όσο μικροί κι αν είναι και να μην ακολουθήσουμε τη γνωστή τεμπέλικη μέθοδο των κυβερνήσεων τα τελευταία χρόνια που δίνει τα χρήματα σε 3 μεγάλους ιδιώτες κι αυτοί αναλαμβάνουν το micrοmangment του έργου (μειώνοντας κατά πολύ την υπεραξία που θα αποκτήσουν οι developers στο ενδιάμεσο). Διότι τότε πολύ φοβάμαι πως θα έχουμε ένα ακόμα κτηματολόγιο στα σκαριά.

vΠράξη 3η : το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός



Γνωρίστε τον Παύλο:



Η βάση της συζήτησης ως τώρα είναι περιορισμένη. Το μοντέλο βρείτε τις ομοιότητες ή τις διαφορές μεταξύ FLOSS και φιλελευθερισμού δεν αρκεί. Είναι μια κλασσική προσέγγιση ιστορίας ιδεών και κάπως φιλελεύθερη. Το κύριο ζήτημα είναι η ιστορική συγκρότηση αυτών των κινημάτων. Το FLOSS γεννήθηκε και έχει αναπτυχθεί στο πλαίσιο της κυριαρχίας μιας φιλελεύθερης εκδοχής του καπιταλισμού. Και σήμερα έχει μια πολύπλοκη σχέση με αυτό το σύστημα, που οπωσδήποτε δεν είναι πλήρως ανταγωνιστική. Σε μερικές περιπτώσεις το FLOSS κυνηγιέται από το κυρίαρχο σύστημα, σε άλλες αντιμετωπίζεται με ανοχή, σε άλλες χρηματοδοτείται. Η σχέση FLOSS και φιλελευθερισμού δεν είναι πάντως εξωτερική. Γιατί;


Μία απάντηση μπορεί να είναι γιατί ο καλός σύγχρονος καπιταλισμός όλα τα αλέθει και όλα τα συγχωρεί. Το οτιδήποτε μπορεί να ενσωματωθεί στο σύστημα, ακόμα και οι ποικίλες αμφισβητήσεις του, πχ adbusters. Ο σημερινός φιλελεύθερος καπιταλισμός δεν έχει έξω. Ο Hardt και ο Negri το είπαν Αυτοκρατορία.


Σε αυτή την περίπτωση το δίπολο εμπορευματοποίηση/απο-εμπορευματοποίηση δεν αντικατοπτρίζει πλέον την πάλη κακού-καλού. Παράδειγμα η google που λέει και ο Θανάσης. Η google πιάνει ταυτόχρονα και τις δύο πλευρές του δίπολου. Αυτό που λέει ο Στάθης ότι “η Google μεταφέρει το αγαθό προς πώληση” είναι κατά τη γνώμη μου ακριβώς αυτό. Ο σημερινός καπιταλισμός μπορεί πολύ άνετα να απο-εμπορευματοποιήσει ένα αγαθό, μόνο εφόσον όμως εμπορευματοποιήσει κάποιο άλλο που σχετίζεται με αυτό. Αυτό τίνει να γίνει ένα γενικότερο φαινόμενο που δεν θα περιορίζεται στο πεδίο του net economy. Αν όμως αυτό είναι σωστό -που μπορεί και να μην είναι- τα πράγματα όσον αφορά το FLOSS γίνονται περίπλοκα. Γιατί, στη χειρότερη περίπτωση ακόμα και η ουτοπική -ή όχι και τόσο ουτοπική- παγκόσμια επικράτηση του FLOSS μπορεί να είναι κατά κάποιο τρόπο μια τρύπα στο νερό. Να συμβεί στο πλαίσιο μια πλήρους εμπορευματοποιημένης οικονομίας με τα όλα της, τα ολιγοπώλιά της, την εκμετάλλευση της, κτλ – μάλλον, όχι απλώς ‘να συμβεί’ αλλά να υποστηριχθεί από αυτά.


Μια άλλη απάντηση – σε αντίθεση με το πρώτο κείμενο του Στάθη – είναι ότι το φιλοσοφικό-πολιτικό υπόβαθρο του FLOSS, όπου υπάρχει, αλλά κυρίως εκεί όπου δεν υπάρχει, είναι κάθε άλλο παρά απρόσβλητο σε μία τέτοιου είδους ιδιοποίηση. Αυτό κυρίως βγάζω από την ανάλυση του Berry: Ο Stallman και το FSF είναι ομόλογα σε μεγάλο βαθμό με έναν καντιανό φιλελευθερισμό, ο Raymond, όσο και αν δεν είναι αντιστοίχως ο πάπας του opensource, είναι δαρβινιστής, κτλ.


Ακόμα και αν έχει δίκιο ο Berry δεν έγινε και τίποτα – σημασία έχει τι δημιουργείται στην πράξη από ένα κίνημα και τι δρόμους ανοίγει, πολλές φορές και χωρίς τη συγκατάβαση ή την προηγούμενη γνώση αυτών που το δημιούργησαν. Αλλά, τι νόημα έχουν όλα αυτά; Δεν έχω ιδέα. Μάλλον για να είμαι συνεπής με τα προηγούμενα θα έπρεπε να πω ότι η δυνατότητα αμφισβήτησης του FLOSS είναι να ακολουθήσει μια πολιτική κοινωνικής ανυπακοής απέναντι σε οτιδήποτε προωθεί την εμπορευματοποίηση. Μη αναγνώριση, μη συνεργασία – αλλά αυτό ίσως παραείναι αναρχικό, ακυρώνει το ερώτημα του Θανάση για το που πρέπει να επενδυθούν κρατικά φράγκα, και τελικά θα οδηγούσε το FLOSS να είναι μια διαρκής μειονότητα. Δεν το εννοώ ως ηθική στάση. Μπορεί ένας FLOSS προγραμματιστής μια χαρά να δουλεύει όπου να ναι, αλλά ο ανατρεπτικός χαρακτήρας αυτών που πιθανόν κάνει σχετίζεται μόνο με τις αυτόνομα εναλλακτικές δομές που δημιουργεί.


Τον οποίο “συμπληρώνει” ο Στάθης:


Μου άρεσε πολύ αυτό που είπες για τους προγραμματιστές. Γιατί αυτό κάνουμε όλοι λίγο πολύ. Εγώ είμαι ένας τεχνικός υπολογιστών που πουλάω επ’ αμοιβή τις υπηρεσίες μου στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία και αποδέχομαι τις συμβάσεις αυτής. Επιπρόσθετα στον ελεύθερο χρόνο μου ασχολούμαι με το πως θα καταστρέψω το καλό μαγαζί που με πληρώνει. Κι επειδή με το να συζητώ μαζί σας δεν πληρώνομαι, η δράση μας αυτή είναι απο-εμπορευματοποιημένη μέχρι ενός επιπέδου. Μέχρι δηλαδή το επίπεδο που ο Θανάσης θα γίνει Υπουργός και θα παίρνει μίζες απο την google Ελλάς ΑΕ.


Άρα ενώ ως τεχνικός υπολογιστών βρίσκομαι μέσα στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία, Ως καφενόβιος βρίσκομαι έξω. Φανταστείτε τώρα οριζόντια πόσα εκατομμύρια ανθρώπων βρίσκονται εκτός της καπιταλιστικής διαδικασίας. Ο μεγάλος αποπληθωρισμός στην εργασία τα τελευταία χρόνια συνέβη ακριβώς διότι εκατομμύρια Κινέζοι εισήλθαν στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία (και πάλι δεν έχουν εισέλθει ούτε οι μισοί). Άρα υπάρχουν πολλά κομμάτια ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκονται εκτός καπιταλιστικής διαδικασίας, και ακόμα περισσότερα που βρίσκονται εντός/εκτός.


Ναι ο εφαρμοσμένος φιλελευθερισμός ενσωματώνει πολλά στοιχεία από παντού (εδώ ενσωμάτωσε τον κενσιανισμό για να μη πεθάνει το 1930). Αλλά όχι δεν πιστεύω ότι δεν υπάρχει εκτός. Υπάρχει και αποτελεί ακόμα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης δραστηριότητας. Βέβαια αυτό το λέω χωρίς να έχω διαβάσει το Empire που μόλις κατέβασα (klopyrighter), όποτε διατηρώ μια επιφύλαξη.


Έχεις δίκιο πως τα πράγματα δεν είναι ξεκάθαρα, αλλά δεν χρειάζεται και να είναι. Δηλαδή μπορεί από τη μία η Google να χρηματοδοτεί το firefox γιατί ψάχνει έναν εναλλακτικό browser και γιατί, προσπαθώντας να αλλάξει το γήπεδο, δεν την πειράζει να καταστρέψει λίγη αξία (από το software). Αυτό όμως δεν κάνει την google αγαπημένη μας φίλη. Όπως ο Gates που αφηνε τα windows σχεδόν ελεύθερα δεν ήταν ακριβώς φίλος μας. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως μείωσε δραματικά το κόστος απόκτησης υπολογιστή σε εκατομμύρια ανθρώπους (think Mac της ίδιας εποχής), αλλά δημιούργησε μια έξη στα windows και το office που ακόμα πληρώνουμε (και θα πληρώνουμε). Δεν προσπαθώ να γίνω ρεβιζιονιστής και να ισχυριστώ πως η Microsoft ήταν ο κακός της παρέας (ή Sony και η Apple ήταν πιο κακοί), αλλά πως δεν μπορούμε να αγκαλιάζουμε εταιρίες με αυτοκρατορικές βλέψεις, ακόμα κι όταν σε κάποια πράγματα για κάποιο χρονικό διάστημα συμπλέουμε.


Αντίθετα η κίνηση της IBM να υποστηρίξει το FLOSS ως εναλλακτική πρόταση τη βρίσκω πιο ειλικρινή και κοντινή. Η IBM είναι μια εταιρία hardware που κάποιος (Microsoft,Intel) της έφαγε την αγορά. Τώρα και παλιότερα (beOS) προσπαθεί να δημιουργήσει εναλλακτικές λύσεις και το FLOSS για την IBM είναι μια Win-Win κατάσταση. Να μην ξεχνάμε βέβαια πως χρειάστηκε να φτάσουμε στα τέλη της δεκαετίας του 90 για να αποδεχθεί η IBM πως δεν θα ελέγχει το software. Το όνειρο των πατέρων της αμερικάνικης επανάστασης για Power to the People θα γίνει ακόμα πιο μακρινό σε ένα μέλλον όπου ο γούγλης θα ελέγχει όχι μόνο την πληροφορία αλλά και τις εφαρμογές, έχοντας εμπορευματοποιήσει τον χρόνο και έχοντας μεταφέρει όλο τον κώδικα στους server του. Διότι καθώς μια κερδοσκοπική επιχείρηση πρέπει να βγάζει κέρδη, η καπιταλιστική διαδικασία την αναγκάζει να θέλει να βγάζει παραπάνω κέρδη κάθε χρόνο. Και αυτό αναγκαστικά θα την ωθήσει να εμπορευματοποιήσει όλο και μεγαλύτερο μέρος της διαδικασίας ή /και να δημιουργήσει συνθήκες στην αγορά που θα τη βολεύουν (μονοπώλιο).


Ένα πολύ χαρακτηριστικό κομμάτι της δημιουργίας ψεύτικης στενότητας πόρων (scarcity), είναι οι τηλεφωνάδες. Σε χρεώνουν περισσότερο, όσο περισσότερο μιλάς, τη στιγμή που η υποδομή είναι λίγο πολύ σταθερή και αποσβεσμένη. Αυτη η ιδέα της χρονοχρέωσης νομίζω είναι και βάση του μοντέλου που έχουν αρχίσει να ακολουθούν όλοι οι softwareαδες εδω και μερικά χρόνια.


Τα κρατικά χρήματα από την άλλη δεν χρειάζεται να επενδύονται σε μεγαλους FLOSS εργολαβους, αν και το FLOSS απο τη φύση του θα βοηθήσει αρκετά να μην υπάρχουν μεγάλοι FLOSS εργολάβοι διότι το κεφάλαιο που μπορεί να συσσωρευθεί πάνω στο αντικείμενο (καθώς ο κώδικας δεν ανήκει στον εργολάβο) έχει να κάνει κυρίως με τους υπαλλήλους/προγραμματιστές που εάν δεν δεθούν με σχέσεις δουλοπαροικίας δεν βλέπω να μένουν εκτός της υπεραξίας. Επίσης τα χρήματα μπορούν να δίνονται σε μορφές που δεν βοηθούν τη συγκέντρωση-συσσώρευση (ας πούμε ως επίδομα παντεσπανιού για να τρώει καλά ο developer). Το FLOSS είναι τόσο αποκεντρωμένο που δεν χρειάζεσαι καν την τεράστια διοικητική δομή που δημιουργεί μαύρες τρύπες κόστους (η γραφειοκρατία δεν είναι προνόμιο μόνο του δημοσίου). Όποτε το δημόσιο ως ο μεγαλύτερος συσσωρευτής κεφαλαίου μπορεί να αποφασίσει το ίδιο τη μορφή που θα δώσει και την εξουσία που θα δώσει στα projects, πόσο αναρχικά ή περιθωριακές θα είναι οι σχέσεις τους. Μπορεί να ψηφίζουν μεταξύ τους οι developers ενός project για το ποιος θα πάρει πόσα χρήματα, υπάρχουν πολλά παιχνίδια που μπορείς να κάνεις για να φτιάξεις ενα δίκαιο γήπεδο αλλά ταυτόχρονα να αποτρέψεις την υπερβολική συσσώρευση/συγκέντρωση.


Σου υπόσχομαι να διαβάσω την ανάλυση του berry και να επανέλθω. Αν και ο φιλελευθερισμός ως κίνημα είναι ευρύτατος και δεν αφορά μόνο την οικονομία. Σε πολλά σημεία μας είμαστε όλοι φιλελεύθεροι γιατί όλοι είμαστε παιδιά της νεωτερικότητας (διαφωτισμού). Και φαντάζομαι πως είμαστε όλοι δαρβινιστές πάνω στην ιδέα της εξέλιξης των ειδών όχι επειδή (όπως λέει ο ντώκινς) είναι μια τέλεια θεωρία, αλλά επειδή δεν έχουμε κάποια καλύτερη μέχρι στιγμής. Τώρα το να μεταφέρουμε τον δαρβινισμό από μια θεωρία εξέλιξης των ειδών, σε αναπόδραστη κοινωνική αλήθεια και μέτρο των πάντων είναι τουλάχιστον προβληματικό και αυτό πρέπει να πολεμήσουμε. Γιατί ο ντώκινς ποτέ δεν είπε πως τα γονίδια είναι οι οδηγοί της συμπεριφοράς μας, όπως η αναπαραγωγή δεν είναι ο οδηγός της σεξουαλικής συμπεριφοράς μας.


Ο Στάθης διάβασε τον Berry (ο Παύλος τον είχε φέρει στην κουβέντα) και συνεχίζει:


Τελειώνοντας το διάβασμα του berry νομίζω θα μείνω στην παραπάνω θέση. Ο stallman χρησιμοποιεί ακριβώς την φιλελεύθερη παράδοση για να υποστηρίξει τις θέσεις του και μάλιστα στην κάπως πιο αναρχική (ή εάν θέλουμε καλύτερα αρχο-φοβική) εκδοχή των πατέρων της αμερικάνικης ανεξαρτησίας. Διαφωνώ μαζί του σε κάποιες ερμηνείες (κύριως ηθικές), αλλά στη γενική βάση νομίζω πως όλοι ως παιδιά της νεωτερικότητας θα συμφωνούμε. Ιδιαίτερα στο γεγονός πως όλα αυτά που συζητάμε δεν αφορούν σε καμία περίπτωση έναν απλό κώδικα, αλλά μια ολόκληρη κοινωνική συμπεριφορά. Είναι οι διαστροφές του εφαρμοσμένου φιλελευθερισμού που πρέπει να πολεμήσουμε, και κυρίως την παραφουσκωμένη ιδέα της ιδιοκτησίας. (που από ένα σημείο και περα δημιουργεί άχρηστη κοινωνικά συσσώρευση , διότι στο κάτω κάτω δεν θα τα πάρουμε και μαζί μας λολ.)


Τώρα για τον Raymond απο αυτά που διάβασα είναι αυτό που αποκαλώ πως οι φιλελεύθεροι δεν πιάνονται από πουθενά γιατί είναι ρευστοί κι αόριστοι. Ακολουθεί πολλές “εμμονές” του νεο-φιλελευθερισμού που είναι εντελώς ντετερμινιστικές και θεολογικές στη φύση τους. Ας πούμε αυτή η απέχθεια προς τον αλτρουισμό ή τελοσπάντων προς το μη οικονομικά μετρήσιμο συμφέρον, έχει καταντήσει βαρετή, ειδικά όταν γύρω μας βλέπουμε συνεχώς αντίθετα παραδείγματα. Οι άνθρωποι δεν συνεργάζονται κατά λάθος, ούτε πάντα από το βέλτιστο συμφέρον τους. Το κατασκεύασμα του είναι γεμάτο τρύπες. Προσπαθεί πάρα πολύ να θέσει το ζήτημα του FLOSS απολιτικά και ανιστόρητα λες και η σημερινή καπιταλιστική αγορά είναι μια αναπόδραστη κοσμική αλήθεια και όχι μία ακόμα ιστορική κατάσταση. Λες και η ιδιοκτησία είχε πάντα τη σημερινή μορφή. Αυτά είναι μπούρδες της τάξης το τέλος της ιστορίας. Πραγματικά όταν έρθουμε στα πράγματα θα τους φυλακίσουμε όλους αυτούς και για βασανιστήριο θα τους βάλουμε να διαβάζουν από το πρωί μέχρι το βράδυ χέγκελ, μήπως και καταλάβουν κάποια στιγμή πως όλοι είμαστε παιδιά της εποχής μας.


Για να ξεφύγω λίγο από το παραλήρημα μου και να επιστρέψω στη γη, τίποτα δεν είναι απρόσβλητο. Μήπως ο “ανθρωπισμός” είναι απρόσβλητος από τον ιμπεριαλισμό και τις βόμβες? Μήπως η “δημοκρατία” είναι απρόσβλητη από τις μονοκομματικές ελίτ? Αλλά είμαστε εμείς που θα δώσουμε περιεχόμενο στο FLOSS. Αν αφήνουμε τον Raymond να θέτει το περιεχόμενο του τι είναι FLOSS, τότε το FLOSS θα γίνει αυτό που περιγράφεις στο μια τρύπα στο νερό. Όπως αφήσαμε στον Cheney και τον Couchner να ορίσουν το τι είναι ανθρωπισμός. Εμείς φτιάχνουμε το γήπεδο που παίζουμε. Ούτε η αγορά είναι μια αναπόδραστη ανιστόρητη κατάσταση, ούτε τα γονίδιά μας κάποιοι μικροσκοπικοί αόρατοι δικτάτορες που μας κατευθύνουν τυφλά. Νομίζω αυτό το μάθημα του μάρκετινγκ μάνατζμεντ (πως να αλλάξεις γήπεδο) είναι από τα μεγαλύτερα μαθήματα που πρέπει να πάρουμε.


Σημείωση: Ο raymond εκφράζει όλη τη δυσπιστία των φιλελεύθερων απέναντι στο FLOSS και απλά ψάχνει έναν τρόπο να το χωρέσει στην ήδη διαμορφωμένη ιδεολογία του. Πρακτικά όμως (όπως το έχουμε δει ιστορικά να επαναλαμβάνεται) ενώ θα εκθειάζεις του μικρούς ιδιώτες παραγωγούς, η μη παρέμβαση στο αόρατο χέρι θα σημαίνει πως θα αφήσεις τον ροκεφέλερ να τους φάει όλους. Αυτή είναι η αντιδιαστολή μεταξύ ιδεολογικού και πρακτικού φιλελευθερισμού. Κι αυτός είναι ο δρόμος για την κόλαση μεταξύ των όμορφων φιλελεύθερων ιδεών και του κόσμου που ζούμε.


Πράξη 4η, σκηνή 1η: αριστερά αδιέξοδα (p2p πολιτικές, υπηρεσίες, υποδομές, δημόσιες επενδύσεις)


Ο Θανάσης πετά ιδέες για έναν χώρο που νόμιζε πως ήξερε κάπως καλύτερα:


Λιγότερη ανάπτυξη (και σίγουρα περισσότερο ποιοτική), επαναπροσδιορισμός δημοσίων και κοινών αγαθών (άλλο το ένα άλλο το άλλο), διαφάνεια (κοινωνικός έλεγχος, μέσα απο το διαδίκτυο, εφαρμογές p2p) και δικαιώματα (ανθρώπινα και άλλα)


Οι αυτόνομες εναλλακτικές δομές με έχουν βάλει σε σκέψεις. Τι χαρακτηριστικά έχουν; Πόσο περιθωριακές είναι; Ποιά επιρροή μπορούν να έχουν σε αυτό που λέμε “νεοφιλελευθερισμό”; Μιλάμε για καταλήψεις χώρων, για single taxers, για “blixers“, για κάτι άλλο ή για όλα μαζί; Ακούγοντας και τον Lessig να χαροπαλεύει με την διαφθορά σκέφθηκα πόσο μακριά είμαστε από το να αποδομήσουμε τον φιλελευθερισμό, να οριοθετήσουμε και να δομήσουμε το μέτα – φιλελεύθερο κίνημα. Γι’ αυτό και θα πρότεινα τα παραπάνω ως βασικές αρχές μιας σχετικής συζήτησης (γι’ αυτό και με ξενέρωσε λίγο ο Lessig)


Η κριτική στις δημόσιες υποδομές αλλά και στο άνοιγμά τους έχει ενδιαφέρον. Εδώ προσπάθησα με λίγα λόγια να πω ότι οι δημόσιες υποδομές δεν ήταν ποτέ ανοικτές και ότι ποτέ δεν είχαμε να κάνουμε μια υποδομή με τα χαρακτηριστικά του διαδικτύου. Συμφωνώ ότι το θέμα δεν είναι το άνοιγμα του LLU, το θέμα είναι να έχεις την δημόσια – ανοικτή οπτική ίνα κοντά στο σπίτι και να αποφασίζει ο χρήστης πως θα συνδεθεί. Δηλαδή, ρίχνεις οπτική ίνα ως δημόσια υποδομή, κοστολογείς στο κόστος συντήρησης (συντήρηση, όχι κέρδος) και ζητάς απο τους χρήστες να αποφασίσουν πως θα συνδεθούν: αν είμαι πολυκατοικία και θέλω να έχουμε οπτική ίνα βρίσκω μια λύση με τον Χ πάροχο ή τον Ψ εργολάβο, αν είμαι εταιρεία αλλιώς, αν είμαι μόνος μου πχ. με ασύρματο κοκ Το θέμα δεν είναι να μπορεί να συνδεθεί ο Χ πάροχος, το θέμα είναι να μπορώ να επιλέξω εγώ πως θα συνδεθώ ή πως θα εξυπηρετηθώ. Αυτό σημαίνει διαφάνεια, όταν μπαίνει σαν προϋπόθεση στον σχεδιασμό μια υπηρεσίας απο την αρχή μέχρι το τέλος. Δεν μου αρέσει ο όρος p2p, τον χρησιμοποιώ για να συνεννοηθούμε κάπως.


Όταν θα γίνω Υπουργός θα σχεδιάσω το FLOSS Social Venture Capital με τον Στάθη :-)))


Δεν κάνω πλάκα, η πρόταση υπάρχει, (όχι για να γίνω Υπουργός) αλλά δεν υπάρχει ανάλογο “έδαφος”. Μόνο θάλασσα και βροχή.


“Οπότε το δημόσιο ως ο μεγαλύτερος συσσωρευτής κεφαλαίου να μη μπορεί να αποφασίσει το ίδιο τη μορφή που θα δώσει και την εξουσία που θα δώσει στα projects, πόσο αναρχικά ή περιθωριακές θα είναι οι σχέσεις τους. Μπορεί να ψηφίζουν μεταξύ τους οι developers ενος project για το ποιος θα πάρει πόσα χρήματα, υπάρχουν πολλά παιχνίδια που μπορείς να κάνεις για να φτιάξεις ένα δίκαιο γήπεδο άλλα ταυτόχρονα να αποτρέψεις την υπερβολική συσσώρευση/συγκέντρωση.”


ΑΚΡΙΒΩΣ ! Σκεφτόμουν και απλή χρηματοδότηση με απλούς κανόνες: για να ξεκινήσεις, για να συνεργαστείς, για να βγάλεις το project σου στον αέρα κτλ. Ελπίζω μόνο να μην χρειαστεί να γίνει κάποιος απο εμάς Υπουργός για να πραγματοποιηθεί κάτι τέτοιο… Προτείνω να συμφωνήσουμε – διαφωνήσουμε σε μερικά σημεία:


Ο Στάθης λέει “ότι είμαστε όλοι φιλελεύθεροι γιατί όλοι είμαστε παιδιά της νεωτερικότητας (διαφωτισμού), ότι υπάρχουν πολλά κομμάτια ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκονται εκτός καπιταλιστικής διαδικασίας, και ακόμα περισσότερα που βρίσκονται εντός/εκτός”. Και ότι η καπιταλιστική διαδικασία καθορίζεται και απο την καθημερινή μας δράση (δική μου ελεύθερη απόδοση). Ξεκινάμε απο εδώ;


Η κεντροαριστερά (σε ευρωπαϊκό πλαίσιο) προσπαθεί να διαμορφώσει μια επιχειρηματολογία του στυλ: η, εναλλακτική πρόταση στον καπιταλισμό, είναι άνθρωποι με γνώση, έφεση στην καινοτομία και ευελιξία με κάποια κοινωνική προστασία. Αποτυγχάνει όμως να την εμβαθύνει για αυτό και δεν καταλαβαίνουμε την διαφορετική της, απο την κεντροδεξιά, πρόταση. Είμαι απο αυτούς που πιστεύουν ότι υπάρχουν διαφορές και μάλιστα σημαντικές (πολλά απο αυτά που γράψαμε προηγουμένως δείχνουν κάποιες απο τις διαφορές).


Ένα απο τα πολλά προβλήματα της κεντροαριστεράς είναι ότι, σημαντικό μέρος της, δεν καταλαβαίνει την ίδια της την πρόταση. Θεωρεί, μάλλον, ότι η νέα αυτή πρόταση μπορεί να “περάσει” όπως οι προηγούμενες με λίγο λαϊκισμό, λίγο lobbying και, πρόσφατα, λίγο συμμετοχή. Αδιέξοδο. Αν χρησιμοποιούμε την GPL και τις p2p δομές ως βασικά νέα παραδείγματα είναι ακριβώς γιατί η “συμμετοχή” έχει γίνει πλέον μια διεργασία που απαιτεί συνολική αλλαγή του τρόπου που λειτουργεί ένα σύστημα για να την υποδεχτεί. Μάλλον, είναι αμφίβολο αν η κεντροαριστερά μπορεί να υποδεχτεί τέτοιου είδους δομική αλλαγή και το ερώτημα είναι που είναι η δική της προστιθέμενη αξία στην “κοινωνική καινοτομία” η οποία συμβαίνει γύρω μας…


Το ερώτημα γίνεται περισσότερο πολύπλοκο για όλους μας λόγο του ρόλου του Κράτους. Τί θέλουμε να κάνει; Τι μπορεί απο την ίδια του την σύσταση να κάνει; O Στάθης το έθιξε, αυτή είναι η “τραγωδία” μας ως πολίτες. Πληρώνουμε φόρους, απαιτούμε “διάφορα” απο το Κράτος και τελικά το μεγεθύνουμε συνεχώς. Το πρόβλημα είναι ότι το Κράτος έχει δείξει πολύ περιορισμένη ικανότητα να εξυπηρετήσει το “κοινό καλό”. Άλλο όμως Κράτος, άλλο ρύθμιση της αγοράς. Μήπως θέλουμε ρύθμιση της αγοράς όχι, όμως, αποκλειστικά απο το Κράτος; Και πως μπορούν εκλεγμένοι πολιτικοί – δημόσιοι υπάλληλοι να απεμπολήσουν μέρος της “ελευθερίας” για συναλλαγή με την αγορά;


Συνεργασία, συμμετοχή και έλεγχος παντού απο τους πολίτες, είναι η μοναδική στάση – απάντηση που καταλαβαίνω αφού υπάρχει το μέσο που διευκολύνει (διαδίκτυο) και ενισχύει την αίσθηση ότι πρέπει να προκύψουν νέες δομές πέρα του Κράτους και της Αγοράς και δεν αναφέρομαι, μόνο, σε ΜΚΟ. Αν η αριστερά δεν θέλει να “αυτο ακυρωθεί” και οι πολίτες δεν ενδιαφέρονται για τα “κοινά” τότε μάλλον πρέπει να αντιστρέψουμε και τα δυο


Καλά, το κλείνω γιατί είμαι αλλού, το άτομο, πρέπει να δω αυτή η αντιβίωση τι στο διάολο περιέχει …


Πράξη 4η, σκηνή 2η: τα αριστερά αδιέξοδα γίνονται ακόμα πιο έντονα


Ο Στάθης εντείνει τα αδιέξοδα:



Εγώ πάλι αυτή τη βδομάδα είχα μερικές πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις με έναν υπο-φορητό γεμάτο πορτοκαλάδα, μια μετακόμιση ολόκληρου γραφείου σε άλλο όροφο και δύο διακοπές ίντερνετ λόγω εξυγίανσης καλωδίων.


Η κεντροαριστερά έτσι όπως την αναφέρεις (και όπως αυτοαναφέρεται) δεν μας λέει τίποτα για την κουτάλα. Διότι πέρα από τις περίπλοκες αναλύσεις, η οικονομία είναι μια κοινωνική επιστήμη που ασχολείται με την κατανομή των αγαθών ανάμεσα στους πολίτες. Και οι “…άνθρωποι με γνώση, έφεση στην καινοτομία και ευελιξία με κάποια κοινωνική προστασία.” είναι μία αμήχανη πρόταση που δεν μας εξηγεί τίποτα για την κατανομή. Δεν φταίει ο Θανάσης σε αυτό, φταίει όλη η κεντροαριστερή πρόταση. Σε αυτό το σημείο οι νεοφιλελεύθεροι είναι σαφέστατα πιο καθαροί. Μπορεί να λένε ψέματα και να δείχνουν το ποτήρι μισογεμάτο, αλλά το πρόγραμμά τους είναι πολύ πιο καθαρό όσον αφορά την κατανομή των αγαθών. Ή όπως είπε πριν 3-4 χρόνια και ο Γουόρεν Μπάφετ ειρωνικά “δεν ξέρω εάν υπάρχει πια πάλη των τάξεων, αλλά γνωρίζω με σαφήνεια πως εάν υπάρχει, η τάξη μου είναι αυτή που κερδίζει” Διότι ξέρετε και οι δεξιοί φιλελεύθεροι τα ίδια πράγματα λένε . Γνώση, καινοτομία, ευελιξία κάποια κοινωνική προστασία (μη βγει και στον δρόμο ο κόσμος).


Αυτή την μη-πρόταση της κεντροαριστεράς οι πολίτες την καταλαβαίνουν. Και νιώθω πως όχι μόνο επειδή διοχετεύεται με λάθος τρόπους όπως αναφέρει ο Θανάσης, αλλά και γιατί στη βάση της δεν έχει περιεχόμενο. Ας γίνω λίγο κουραστικός κι εας ρωτήσω:


Έφεση στην καινοτομία : Αυτή η καινοτομία από που θα έρθει? Και ποιος θα επωφεληθεί από αυτή? Και μην ακούσω όλοι ε γιατί θα τραβήξω το πιστόλι μου. Διότι πχ το να πληρώσουμε ως κράτος τη βασική ερεύνα για το γονιδίωμα για να γίνουν πλούσιοι μετά 15000 βιολόγοι/γενετιστές που θα πουλάνε τις πατέντες τους για να ζούνε περισσότερο και καλύτερα οι ίδιοι και άλλοι συσσωρευτές κεφαλαίου δεν ακούγεται ιδιαίτερα διαφορετικό από τη δεξιά φιλελεύθερη πρόταση για τον τρίτο κόσμο μέσα στον πρώτο. Μπορούμε να απαγορεύσουμε τις πατέντες ή να τις περιορίσουμε στα 2-3 έτη? Και τότε δεν θα αναγκάσουμε τους επιστήμονες να στραφούν προς συγκεκριμένα πεδία έρευνας που θα είναι προσοδοφόρα μέσα σε 2-3 έτη?


Ευελιξία: Αυτό εγώ το λέω φάουλ. Όταν χρησιμοποιείς ως κεντρο-αριστερά μια λέξη που της έχει δοθεί πολύ συγκεκριμένη ουσία από την εξουσία (και τη δική σου εξουσία) τα τελευταία 15 χρόνια και δεν είσαι διατεθειμένος να γράψεις κάτι ανάλογο του κεφαλαίου για να ανασκευάσεις, τότε είσαι ειλικρινά άξιος της μοίρας σου. Βγείτε στον δρόμο και ρωτήστε τι σημαίνει ευελιξία για τους ανθρώπους. Σημαίνει λιγότερες ώρες δουλειάς με ακόμα λιγότερα χρήματα, σημαίνει ανασφάλιστη εργασία, σημαίνει ανασφάλεια, σημαίνει εισοδήματα που δεν φτάνουν για να ζήσεις αν δεν χρησιμοποιείς κάποιο άλλο συσσωρευμένο κεφάλαιο, σημαίνει 12ωρα απλήρωτα, σημαίνει Κυριακές απλήρωτες, σημαίνει χαμηλότερη ποιότητα ζωής. Προτείνω λοιπόν να μην ξαναχρησιμοποιήσουμε τη λέξη μέχρι να γράψουμε ένα τετράτομο έργο που θα ονομάσουμε ευελιξία και θα της δώσουμε μια νέα ερμηνεία


Και να καταλήξω τρίζοντας τα δοντάκια μου στη μητέρα όλων των ζητημάτων.


Συμμετοχή: Για να ξεκαθαρίσω τη θέση μου πάνω στο θέμα της εξουσίας, εξουσία είναι βία. Και για να θυμηθούμε τον χάτινγκτον, η δυτική ανωτερότητα βασίστηκε στην δυνατότητα άσκησης οργανωμένης βίας. Τελεία και παύλα. Μπορούμε να παίξουμε όποιο παιχνίδι θέλετε, όπου εγω θα έχω την βία και εσείς οποιαδήποτε εξουσία θέλετε. Και βάζω στοίχημα πως θα σας κερδίζω. Χωρίς να σηκώσω ούτε ένα γκλόμπ. Όποτε όταν μιλάμε για συμμετέχοντες πολίτες μιλάμε για άτομα χωρίς δικαίωμα βίας μεμωνομένα και με κάποιο μικρό δικαίωμα βίας οργανωμένα. Το να μιλάμε για πρωτόλεια p2p δίκτυα που θα καταφέρουν να υπερισχύσουν, είναι σαν να μιλάμε για τη μάχη μεταξύ poum και των μούρων του Φράνκο. Ναι ίσως εάν είχαν 10 χρόνια μπροστά τους να κατάφερναν να οργανωθούν και να φτιάξουν κάτι για το οποίο θα είμασταν πραγματικά περήφανοι ως είδος, αλλά το ζήτημα είναι πως δεν θα κατάφερναν να επιβιώσουν τόσο πολύ.


Όταν το κράτος ελέγχεται όλο και περισσότερο από τους συσσωρευτές κεφαλαίου, τοπικούς ή υπερεθνικούς, το να ισχυρίζεσαι πως θα αντιταχθείς σε αυτό με κάτι που ακόμα δεν δουλεύει και δεν ξέρεις πότε και αν και με ποιον τρόπο θα δουλέψει είναι τουλάχιστον προβληματικό για ένα κόμμα εξουσίας. Διότι στο ενδιάμεσο των προσπαθειών σου εσύ πρέπει



α) να κυβερνήσεις με το υπάρχον καθεστώς (που ξέρουμε πόσο μικρό είναι το κράτος απέναντι στους συσσωρευτές κεφαλαίου). Άρα ποια θα είναι η πολιτική σου μέχρι να φτάσουμε στον “σοσιαλισμό”?

β) να φροντίσεις έτσι ώστε οι “αντίπαλοί” σου (που είναι πιο δυνατοί από εσένα) να μην αλλάξουν τους κανόνες ώστε να πεθάνει το σχέδιο σου στη θερμοκοιτίδα. Ας θυμηθούμε πως όταν οι φτωχοί αγράμματοι αγρότες βρήκαν πως (λόγω της θέσης της βρετανικής κλωστο-υφαντουργίας στον κόσμο) μπορούσαν να εργάζονται 2 μέρες την εβδομάδα και τις υπόλοιπες να κάθονται, οι προοδευτικοί άνθρωποι της εποχής τους φρόντισαν να αυξήσουν τις τιμές του ψωμιού για να τους αναγκάσουν να εργάζονται κάθε μέρα και να καρπωθούν τη διαφορά οι μεγάλοι γεωκτήμονες. Για να το θέσω ως πιο μοντέρνο παράδειγμα, για όσους πιστεύουν πως οι αγρότες της Αγγλίας του 1830 δεν αφορούν το σήμερα: όταν θέλεις να “βοηθήσεις” τους ανθρώπους να δουλέψουν περισσότερο, ακριβαίνεις τις υπηρεσίες που τους είναι απαραίτητες. Μειώνεις την εξασφάλιση της σύνταξης και αυξάνεις το κόστος των υπηρεσιών υγείας ιδιωτικοποιώντας το. Με αυτόν τον τρόπο έχεις δύο παρόμοια κέρδη με το 1830. Βάζεις τον κόσμο να δουλεύει περισσότερο για να ζήσει και ταυτόχρονα το παραπάνω κόστος το αναδιανέμεις ως κέρδος στους συσσωρευτές κεφαλαίου με τους οποίους είσαι συνδεδεμένος.


Η πιο δοκιμασμένη και πετυχημένη μέθοδος άσκησης βίας από τους πολίτες, είναι όταν κάποιοι που τους υπερασπίζονται πάρουν το κράτος στα χέρια τους. Αν και τα προβλήματα αυτής της προσέγγισης είναι γνωστά και καταγεγραμμένα, μέχρι στιγμής δεν ξέρουμε άλλο τρόπο. Γιαυτό και δεν έχω πεισθεί ακόμα για το μικρό κράτος. Διότι όταν το κράτος γίνει μικρό, κάποιος άλλος πρέπει να πάρει τη θέση του. Κι αυτός ο άλλος είναι συνήθως αυτός που έχει τη δυνατότητα άσκησης οργανωμένης βίας. Εάν αυτό θα έχει την αδρή μορφή μιας blackwater hellas, ή θα έχει την πιο εκλεπτυσμένη μορφή του Υγεία ΑΕ, δεν έχει μεγάλη σημασία. Όταν λοιπόν ζητάμε από το κράτος να καταστραφεί πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας κάποιον να το διαδεχθεί. Σε αυτό το σημείο οι δεξιοί φιλελεύθεροι είναι πολύ ασαφείς γιατί ξέρουν ποιον έχουν στο μυαλό τους να το διαδεχθεί αλλά συνήθως διστάζουν να το πουν. Μια περισσότερο ανεύθυνη μορφή εξουσίας που θα ελέγχεται πιο άμεσα και πιο νόμιμα από τους συσσωρευτές κεφαλαίου. Κι αυτή δεν είναι άλλη από την επιχείρηση (Corporation). Ή αν το θέλετε με τους όρους του 19ου αιώνα, δημοκρατία βάση εισοδήματος (ή μετοχών).


Εμείς λοιπόν ως αριστεροί φιλελεύθεροι (συνεχίζω καταχρηστικά τον διαχωρισμό των χεγκελικών σε αριστερούς/δεξιούς), όταν μιλάμε για μικρό κράτος, ποιον έχουμε στο μυαλό μας να πάρει τη θέση του? Εάν πούμε οι πολίτες, δεν μας πιστεύει κανείς και καλά κάνουν. Εάν πούμε οι πολίτες με γνώση, τότε θα μας υποπτευτούν όλοι και καλά θα κάνουν εξίσου. Διότι οι πολίτες με γνώση είναι κι αυτοί μια ελίτ. Με λίγα λόγια κάτι κρύβουμε. Είναι σαν το τέχνασμα του υπουργού τεχνοκράτη (που διαψεύστε με αλλά πρώτο στην Ελλάδα το εισήγαγε το ίδιο το ΠΑΣΟΚ). Λες και οι τεχνοκράτες δεν έχουν αντιλήψεις ή νευρώσεις, ή φαντασιώσεις. Λες και η επιστημονική διακυβέρνηση είναι, μία, αδιαίρετη, ορθή και αλάνθαστη. Οπότε λοιπόν όταν λες στον κόσμο πως ο υπουργός οικονομίας θα πρέπει να είναι τεχνοκράτης από το lse, τότε απλά βρίσκεις ένα καλό σπιν για να πεις πως ο Υπ. Οικονομίας θα είναι ένας νεο-φιλελεύθερος ελαφρά αγράμματος μπακάλης που θα σας αλλάξει τα ράμματα με βίβλο τη θεολογία της αγοράς (και συγνώμη από του λίγους φωτισμένους απόφοιτους του lse)..


Η ρύθμιση της αγοράς είναι για να το θέσω πιο μοντέρνα μία μορφή μετα-βίας και ισχύει, ό,τι ισχύει με τη βία του κράτους. Επιμένω πως δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να μας ορίσει μία φυσική αγορά ή ένα μοντέλο τέλειας ρεαλιστικής αγοράς για να μπορέσουμε να ρυθμιστούμε προς αυτόν τον παράδεισο. Άρα κάθε ρύθμιση της αγοράς είναι η θέσπιση των σχετικά αυθαίρετων κανόνων που θα παίζεται το παιχνίδι από τους παίκτες. Το ποιον θα ωφελήσουν οι κανόνες το ορίζει η βία ή εάν το θέλετε με το γνωστό αστείο του χρυσού κανόνα: He who has the gold, makes the rules..


Καταλαβαίνω πως ακούγομαι λίγο παραδοσιακός αλλά η ενασχόληση μου με τον κόσμο των αγορών μου έμαθε πως η πιο απατηλή και ακριβή φράση στην ιστορία της κερδοσκοπίας είναι : Its different this time. Και μπορεί οι σημερινές καταστάσεις να διαφέρουν σε κάποια πράγματα, δεν πιστεύω όμως πως αντιμετωπίζουμε μια απόλυτα πρωτότυπη κατάσταση. Μάλλον το αντίθετο. Αντιμετωπίζουμε μια κοινότοπη κατάσταση με κάποιες πρωτότυπες διαφορές. Μπορούμε να αλλάξουμε πολλά πράγματα με τα νέα δεδομένα, φτάνει να μην ξεχνάμε τα βασικά. Ή για να το θέσω πιο ποιητικά, νικημένο μου αστέρι δεν αλλάζουν οι καιροί, με φωτιά και με μαχαίρι πάντα ο κόσμος προχωρεί.


Για να μη γίνομαι χαοτικός ως συνήθως, ας ορίσουμε πρώτα στο μοντέλο μας ποιος θα έχει τη βία και με ποιον τρόπο θα τη διατηρεί/ανανεώνει και μετά θα μπορέσουμε να βρούμε επιμέρους λεπτομέρειες για το πως θα λειτουργεί αυτό το μοντέλο, αν θα έχει πατέντες ή θα είναι ανοιχτό ή θα λειτουργεί p2p. Ποιους θα ωφελεί και ποιούς θα δυσαρεστήσει. Οι δεξιοί φιλελεύθεροι έχουν μια απάντηση γιαυτό πίσω από τα ευχολόγιά τους. Οι αριστεροί όχι.


Ο Παύλος συνεισφέρει, προσπαθώντας (ανεπιτυχώς) να κλείσει τη συζήτηση:



Με την χορηγία της otenet που έριξε το δίκτυο του γραφείου (αλλά και όλης της χώρας) και μου έδωσε χρόνο να σκοτώσω…


Ένας καλός άνθρωπος που τον έλεγαν Ντελέζ έγραψε ένα κείμενο με τίτλο Postscript on the societies of control πριν από καμιά 20 χρόνια. Και ένας άλλος καλός άνθρωπο –εγώ- θα προσπαθήσω με βάση αυτό το κείμενο να πω κάτι για όλα όσα έχουμε γράψει ως τώρα. Βία-εξουσία -βία στη βία της εξουσίας- καταστολή της βίας στη βία της εξουσίας, κοκ.


Η εξουσία είναι κάτι πολύ ευρύτερο και οικονομικότερο από τη βία. Έχει να κάνει περισσότερο με το ερώτημα του γιατί ζούμε σαν κοινωνία και σαν άτομα όπως ζούμε και όχι κάπως αλλιώς. Η απάντηση δεν είναι πάντα και για όλες τις εποχές: γιατί αν δεν το κάνουμε θα μας μπουζουριάσουνε. Πχ., Αν ήσουν δουλοπάροικος στο χωράφι κάποιου φεουδάρχη το 1002 στη Γαλλία μάλλον αυτό ίσχυε – αν προσπαθούσες να την κοπανήσεις και σε έπιαναν θα σου έκαναν κάτι παραπάνω από ένα απλό μπουζούριασμα. Αν ήσουν όμως κλωστοϋφαντουργός σε ένα εργοστάσιο του Μάντσεστερ το 1823 δεν θα συνέβαινε το ίδιο. Το να έφευγες από το εργοστάσιο στη μέση της δουλειάς δεν θα είχε το ίδιο αποτέλεσμα. Αλλά, πιθανόν, αν το έκανες να ανακάλυπτες ότι δεν έχεις στον ήλιο μοίρα. Γιατί δεν θα μπορούσες να γίνεις πάλι κτηνοτρόφος που ήσουν πριν αφού οι κοινές εκτάσεις που χρησιμοποιούσαν τα ζώα σου δεν υπήρχαν πια, γιατί δεν υπήρχε ταμείο ανεργίας, αλλά και γιατί ίσως πίστευες ότι κάτι θα κερδίσεις σαν εργάτης –και όντως κάτι κέρδιζες- φράγκα για να τα πιεις το βράδυ στη παμπ, σκεφτόσουν ότι θα προαχθείς και να γίνεις επιστάτης, κτλ. Συνήθως, λοιπόν, έμενες στο εργοστάσιο, αλλά έπρεπε να πειθαρχείς στους κανόνες του – αυστηρό ωράριο, υπακοή στον επιστάτη, κτλ. Η εξουσία είχε γίνει οικονομικότερη, δεν μπουζούριαζε τόσο πολύ αλλά κατά κάποιο τρόπο έπειθε (κυρίως γιατί απέκλειε τις εναλλακτικές επιλογές).


Ερχόμαστε τώρα στα χρόνια τα δικά μας και στον τιμημένο προγραμματιστή της Google. Στην περίπτωση του, η εξουσία έχει γίνει ακόμα οικονομικότερη: κυρίως τον έχει πείσει ότι γαμάει και δέρνει και κατά κάποιο τρόπο το κάνει κιόλας. Ούτε μπουζούριασμα ούτε τίποτα. Ο προγραμματιστής είναι περήφανος που μπορεί να πηγαίνει πάνω-κάτω όποτε γουστάρει στο γραφείο του στη Google, την ίδια στιγμή όμως «είναι επιτρεπτό» να τον ειδοποιήσει στις 11 το βράδυ ο project manager και να του ζητήσει να τεστάρει ένα application ως το άλλο πρωί, ή ακόμα και αν ο project manager δεν τον ειδοποιήσει, μπορεί ο προγραμματιστής να είναι τόσο πωρωμένος που να κάτσει να το κάνει από μόνος του. Του δίνεται η δυνατότητα να δουλεύει σε δικά του project δυο φορές την εβδομάδα, αλλά η Google φαντάζομαι ότι παρακολουθεί ποια είναι αυτά και αν δει ότι βγάζουν κάποια άκρη κάνει μια συμφωνία που δεν μπορεί να αρνηθεί ο προγραμματιστής μας και αγοράζει αυτά τα project. Μπορεί αν δεν προλαβαίνει να τους βλέπει διαφορετικά να φέρνει την οικογένειά του να παίζει στα παράπλευρα Googloχώραφα και να βγαίνει από το γραφείο του και να παίζει μαζί τους, τελικά όμως καταλήγει το σύνολο της κοινωνικής του ζωής να καθορίζεται και άρα να ελέγχεται από την εταιρία στην οποία είναι υπάλληλος.


Ο Ντελέζ όλη αυτή την ιστορία την λέει μετάβαση της μορφής εξουσίας από την Κυριαρχία, στην Πειθαρχία, και τελικά στον Έλεγχο. Εγώ το είπα έτσι γιατί έχω απωθημένο να αφηγούμαι ιστορίες αλλά οι γονείς μου μού το έκοψαν να σπουδάσω σινεμά και κρίνοντας εκ των υστέρων μάλλον καλά έκαναν.


Και τι με όλα αυτά; Βλ. το τέλος, «αντίσταση»


Κράτος, κρατικό χρήμα, FLOSS projects με τον Θανάση υπουργό και το Στάθη σύμβουλό του: Με μια λέξη τζίφος. Πρώτον γιατί θα τσακωνόσασταν. Δεύτερον γιατί το κράτος αντανακλά ως ένα σημείο το τι συμβαίνει στην κοινωνία και τους συσχετισμούς δυνάμεων που επικρατούν εκεί οπότε δεν μπορεί να αλλάξει κάτι ριζικά αν δεν υπάρχουν κοινωνικές δυνάμεις που το στηρίζουν. Άρα εύκολα το ξεπετάω αυτό και πάω στην επόμενη ενότητα που είναι:


Πράξη 4η, σκηνή 3η: Σοσιαλ-οτιδήποτε



Παύλου συνέχεια:



Συμφωνώ περίπου με το Στάθη, αλλά μάλλον για τους λάθος λόγους. Ναι, η σοσιαλ-οτιδήποτε τα έχει κάνει σκατά. Το πρόβλημα με την σοσιαλ-οτιδήποτε παγκοσμίως δεν είναι ότι δεν αντιλαμβάνεται ότι η πλειοψηφία των μη-προνομιούχων, αδυνάμων, αποκλεισμένων, εργατικών τάξεων όπως θέλετε πες τε το, ζει σήμερα μακριά ή και αισθάνεται ότι απειλείται από μοδάτους όρους τύπου καινοτομία, ευελιξία, αλλά αντίθετα ότι δεν τους προωθεί αρκετά ή ίσως καλύτερα ότι τους προωθεί μόνο σε ένα συντηρητικό πλαίσιο. Δηλαδή επειδή με την ευελιξία της εργασίας υπονοείται σήμερα η ευελιξία του εργοδότη να απολύει, να μην πληρώνει ασφαλιστικές εισφορές, να κάνει ότι είδους συμβόλαια θέλει, δεν σημαίνει ότι η σοσιαλ-οτιδήποτε θα πρέπει να στηρίζει τη μονιμότητα. Η ευελιξία μπορεί να έχει και άλλο περιεχόμενο, πχ η ευελιξία αυτού που παράγει να διαλέγει που και τι θα παράγει (σε ένα συλλογικό πλαίσιο) και με την εξασφάλιση ότι και να τα σκατώσει το κράτος θα του δίνει ένα βασικό μισθό. Λέμε τώρα…αλλά το ότι κάτι τέτοιο φαίνεται ακόμα απίθανο να συμβεί είναι αποτέλεσμα του πόσο διστακτικά είναι τα σοσιαλ-οτιδήποτε κόμματα να απορρίψουν το νέο-φιλελεύθερο μοντέλο.


Στο κάτω-κάτω η σοσιαλ-οτιδήποτε έχει παραδοσιακά στόχο να αλλάξει μερικούς από τους βασικούς όρους που παίζεται το παιχνίδι του καπιταλισμού χωρίς βέβαια να τον καταργήσει. Αυτό ήταν ο κευνσιανισμός – αυτό αντιστοίχως μπορεί να γίνει το p2p κοινωνικό μοντέλο. Τα γεγονός ότι είναι σήμερα περιθωριακό δεν λέει τίποτα. Ένας από τους λόγος είναι ότι και κανένας πολιτικός οργανισμός δεν το έχει αξιοποιήσει πολιτικά. Και για να το συνδέσω με τα προηγούμενα, η σοσιαλ-οτιδήποτε δεν έχει καταλάβει σε ποια μορφή εξουσίας βρισκόμαστε. Ταλαντεύεται μεταξύ του να συνεχίζει να υποστηρίζει τα μέτρα που είχε υιοθετήσει στο πλαίσιο της κοινωνίας του ελέγχου: εργασία για όλους, κοινωνική ασφάλιση, κτλ, και να υποδέχεται χαρμόσυνα τη νέα εποχή της κοινωνίας του ελέγχου, ευελιξία, δια βίου εκπαίδευση, συνεχής αξιολόγηση, χωρίς όμως να έχει μια κριτική στάση απέναντί της.


Ξεκινήσαμε από τη σχέση φιλελευθερισμού και FLOSS και για μείνουμε πιστοί στο σημείο εκκίνησης αν το ερώτημα γίνει «είναι το FLOSS κίνημα αντίστασης στο υπάρχων σύστημα εξουσίας;», εγώ θα απαντούσα εξαρτάται. Αν το δούμε σε ένα εφήμερο πλαίσιο τότε θα έλεγα σίγουρα ναι – δηλαδή το FLOSS καθιέρωσε έναν άλλο τρόπο παραγωγής αγαθών αντέχοντας στην επίθεση των εταιριών που παρήγαγαν παρόμοια αγαθά με αντίθετο τρόπο. Αλλά, λιγότερο εφήμερα, το FLOSS μπορεί σχετικά εύκολα να εγγραφεί, σε κάποια του μορφή έστω, στο υπάρχων σύστημα. Νομίζω ότι αυτό το είπα και την προηγούμενη φορά…


Και πως κάτι μπορεί μην εγγραφεί στον υπάρχων σύστημα; Δεν ξέρω. Μια ιδέα που έχουν ρίξει κάποιοι Ιταλοί αυτονομιστές είναι αυτή της εξόδου – όχι με την έννοια της παραίτησης ή του να την κάνεις για ένα έρημο νησί, αλλά κατά κάποιο τρόπο με την άρνηση συμμετοχής. Πάλι αυτό πάει για το ίδιο το δίκτυο όχι για την προσωπική στάση απαραίτητα. Για το FLOSS αυτό θα σήμαινε το τέλος του interoperability. Δεν θέλουμε split discs, δεν θέλουμε να παίζουμε και με Microsoft applications, δεν θέλουμε πιθανόν να παίζουμε και στο Facebook ούτε και στο Google. Αρνούμαστε δηλαδή να συμπράξουμε με οτιδήποτε μπορεί να έχει στόχο να μας ελέγξει. Το δίκτυο στο οποίο παίζουμε είναι μόνο το δικό μας, συνδεόμαστε μόνο με πλατφόρμες που έχουν τις ίδιες αρχές.


Πράξη 5η : επίλογος: βία, τεχνολογία και … δημοσίευση



Απο τον Στάθη:



Δεν νομίζω πως διαφωνεί κανείς στην οικονομία της βίας και τον μετασχηματισμό της σε πιο ήπιες μορφές. Όσο λιγότερη βία αναγκάζεται να χρησιμοποιεί η εξουσία, όσο πιο οικειοθελής είναι η “εκούσια δουλεία” τόσο πιο οικονομική είναι η διακυβέρνηση. Η απειλή χρήσης βίας, σε σχέση με τη βία είναι το πρώτο βήμα στην μικρότερη σπατάλη δυνάμεων για την διατήρηση της εξουσίας. Αλλά δεν πιστεύω πως αυτή η “προοδευτική” πορεία είναι μονόδρομος. Πιστεύω μάλιστα πως πολλές φορές επιστρέφουμε σε μορφές πιο απροκάλυπτης βίας και μια στο τόσο επιστρέφουμε και στην καθαρή βία. Φυσικά οι ερυθρές ταξιαρχίες είχαν λάθος να προσπαθούν να επιβάλουν με τη βία μια κατάσταση που κανείς δεν ήθελε, αυτό όμως δεν αποκλύει τη βία για πάντα. Άλλωστε όσο πιο οικονομικό είναι ένα καθεστώς στη βία του, τόσο πιο εύκολα ανατρέπεται από μικρές ομάδες ή μικρά γεγονότα.


Κατά πόσο δηλαδή πηγαίνουμε από ένα μοντέλο με υψηλές περιεκτικότητες σε βία σε ένα χαμηλότερο. Νιώθω πως στην καθοδική κοντράτιεφ που διανύουμε ας πούμε χοντρικά με τον θατσερισμό και το νεοσυντηρητικό ρεύμα στις ΗΠΑ (τέλη 70), αυτή η διαδικασία της ελάχιστης δυνατής βίας απέναντι στους πολίτες γύρισε. Άλλωστε η βία δεν χρειάζεται να εξασκηθεί με μπουζούριασμα, αλλά με απλή διοικητική απόφαση ή και μόνο ολιγωρία ως προς την εφαρμογή των κανόνων. Δηλαδή δεν νιώθω πως οι συμφοιτητές μου που δουλεύουν 10-12 ώρες την ημέρα για 1200ευρώ το μηνα το κάνουν επειδή νιώθουν πως έχουν επιλογή. Και το θεσμοθετημένο 12ωρο των στελεχών είναι μια πράξη που εδραιώθηκε με βία σε σχέση με τη γενιά των γονιών μας. Δεν είναι πια θέμα επιλογής. Όπως και η βραδινή βάρδια που πληρώνεται ως κανονική. Όπως και το προσδόκιμο ζωής ανάλογα με το εισόδημα και τα φάρμακα και τους γιατρούς που μπορείς να αγοράσεις. Όλα αυτά είναι πολύ βίαια πράγματα χωρίς απαραίτητα να έχουν αίμα, ή βούρδουλα.


Πήδηξα πολύ γρήγορα αυτές τις διαδικασίες για να φτάσω στο ζουμί πως πρέπει να έχουμε (απειλή) βία(ς) στα χέρια μας για να εδραιώσουμε οτιδήποτε σε σχέση με τις ομάδες που προωθούν άλλα πράγματα και ήταν λάθος μου. Φυσικά δεν πρόκειται να βγουν ελεύθεροι σκοπευτές για να σταματήσουν τις κινητοποιήσεις για το ασφαλιστικό, όμως σε τελική ανάλυση η κυβέρνηση μπορεί να περάσει ό,τι εκείνη επιθυμεί και η ΓΣΕΕ το ξέρει. Το πρόβλημα με τις κινήσεις πολιτών είναι πως έχουν πολύ μικρή δυνατότητα επιβολής οργανωμένης βίας (ακόμα κι εάν αυτή η βία είναι συμβολική ή φτωχή σε “αίμα”). Χαρακτηριστικό παράδειγμα η συγκέντρωση στο σύνταγμα για τη φωτιά στην Πάρνηθα (και η ιστορία στο γουάκο του τέξας).


Και σταματώ εδώ διότι θα νομίσετε πως τρέφομαι με αίμα καθημερινά και διατηρώ συλλογή με κονσερβοκούτια στο ντουλάπι μου. Θα κλίνω το γόνυ για το γρήγορο ξεπέταγμα με τον υπουργό Θανάση και τον Στάθη πίσω από την κουρτίνα (φοράω και 46 νούμερο παπούτσι και θα φαίνομαι). Φυσικά οι κοινωνίες έχουν τις κυβερνήσεις που τους αξίζουν και προσωπικά βαριέμαι να αποδείξω οτιδήποτε σε οποιονδήποτε δεν είναι διατεθειμένος να συζητήσει ειλικρινά, άρα δεν κάνω για avant garde (θέλω να πεθάνω ένα ευτυχισμένο τίποτα). Αλλά όλη η δομή των κομμάτων και της εξουσίας τουλάχιστον στη Δύση βασίζεται στο λενινιστικό μοντέλο της μικρής avant garde που θα φέρει τη φώτιση στον λαό. Το ΠΑΣΟΚ, η ΝΔ, το μπααθ, ακόμα και η Αλ Κάιντα ακολουθούν το ίδιο νεωτερικό ιδεολογικό υπόβαθρο. Με τα χιλιάδες προβλήματα που όλοι ξέρουμε.


Από την άλλη δυστυχώς το μοντέλο του μέσου όρου και της ισορρόπησης προσωπικών συμφερόντων των πολιτών, όχι μόνο δεν είναι ειλικρινές στις προθέσεις του, αλλά καταλήγει πολύ γρήγορα στην εφαρμογή του ελάχιστου κοινού παρονομαστή και την υπηρέτηση των συμφερόντων μιας μικρής ομάδας. Γι αυτό και βρισκόμαστε όλοι σε μια αμηχανία. Δηλαδή ωραία το κράτος το μισούμε. Κάτω ο βασιλιάς. απορύθμιση παντού. Αλλά ξεχνάμε για ποιο λόγο δημιουργήθηκε η ανάγκη του βασιλιά στην Ευρώπη. Για να περιορίσει την αυθαιρεσία των βαρώνων. Θα μου πεις να θέσουμε κανόνες, αλλά όπως είδαμε πολύ πρόσφατα με την αν.αρ.πρ (προσωπικών δεδομένων) οι κανόνες χωρίς (απειλή) βίας είναι για κλάματα. (άλλα παραδείγματα Vodaphone, καρτέλ γάλακτος που πήραν και δημόσιες αποφάσεις αύξησης της ισχύς του καρτέλ -περιορισμός μετακίνησης των παραγωγών από εταιρία σε εταιρία).


Ναι η σοσιαλ-οτιδηποτε έχει χάσει την μπάλα εδώ και πολλά χρόνια. Πολύ πιο πριν την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Και συνεχίζει να παίζει αμυντικό μονότερμα. Ο θατσερισμός και η δεξιά αντεπίθεση είναι ένα φαντασιακό ιδεολογικό κατασκεύασμα αλλά είναι ριζοσπαστικό. Υπήρχε ένα πρόβλημα το 70 και αυτοι πρότειναν μια λύση. Με λίγα λόγια το κατεξοχήν πεδίο της αριστεράς, η ουτοπία και οι ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις σταμάτησε να είναι όπλο της και έγινε όπλο της δεξιάς. Ο κέινς και ο Γκαλμπράιθ είναι η τελευταία φορά που ακούσαμε κάτι “αριστερό” στην οικονομία και το εφαρμόσαμε. Όσο και να τους κατηγορούν, είναι τόσες πολλές οι φαντασιακές μπούρδες που έχουμε εφαρμόσει από τους “δεξιούς” οικονομολόγους που μπροστά τους οι μεγαλύτερες πατάτες του Τσάβεζ φαντάζουν αθώα λάθη (για να μείνουμε στον μικρό ναπολέοντα και να μην πιάσουμε πιο σοβαρούς τύπους σαν τον Κίρχνερ της αργεντινής).


Οπότε ναι συμφωνώ μαζί σου Παύλο, ας προτείνουμε κάτι ριζοσπαστικό αλλά όταν στην τηλεοπτική μας δημοκρατία των τριών φράσεων, το κάνουμε με τη φρασεολογία της δεξιάς (ευελιξία), τότε η πρόταση μας είναι καταδικασμένη (ειδικά όταν δεν έχουμε ξεκάθαρη φαντασίωση για την ουτοπία μας). Η ιδέα των Ιταλών αυτονομιστών (οι Ιταλοί έχουν παράδοση στην αυτονομία), έχει όλα τα προβλήματα του wacko του Texas. Ακόμα κι εάν εσύ ζεις χαρούμενος στη σαπουνόφουσκα σου, κάποιος με ένα μακρύ παλούκι θα έρθει να στη σπάσει. Για παράδειγμα θα θέσει απαγορευτικά κόστη στο εναλλακτικό δίκτυό σου (για να μη νομίζετε πως όταν λέω βία εννοώ πάντα αίμα).


Το κομμάτι με τον βασικό μισθό (να το επεκτείνω και στη βασική στεγή) είναι αδύνατο να γίνει καθώς δεν βολεύει τον σημερινό τρόπο παραγωγής. Αν σου δώσω σπίτι (είναι πάμφθηνο να φτιάξουμε σπίτια για όλους), βασικό μισθό και περίθαλψη τότε εσύ γιατί να δουλέψεις; Θα φτιάξουμε πολλούς ενδιαφέροντες καλλιτέχνες και ακόμα περισσότερους ευτυχείς ανθρώπους, αλλά θα καταστρέψουμε αυτό το παραπάνω κάθε χρόνο που πρέπει να παράγουμε και που κάνει τον καπιταλισμό να δουλεύει (ποιος είπε πως ο πληθωρισμός είναι κακό πράγμα;). Η ανασφάλεια σε κάνει πιο παραγωγικό (όχι ποιοτικά αλλά ποσοτικά). Το να δημιουργείς έναν τρίτο κόσμο μέσα στον πρώτο σου προσφέρει εκτός απο φθηνή εργασία και ένα στόχο για τη μεσαία τάξη να μην ξεπέσει που είχε χαθεί στα πρώτα πλούσια χρόνια μετά τον πόλεμο. Στο Παρίσι του 1860 είχες να αγωνιστείς για να μην καταλήξεις φτωχός. Στο Παρίσι του 1960 αυτή η διάκριση είχε χαθεί. Τώρα ξαναδημιουργείται…

————————————————————


2…Σύμφωνα με τον Paul Graham υπάρχουν, γενικά, τρεις ρόλοι που δύναται να έχει κάποιος στο κόσμο του Web: ο επαγγελματίας, ο ερασιτέχνης και ο τελικός χρήστης. Θα πρόσθετα επίσης και μια τέταρτη κατηγορία, αυτή του χάκερ που έχει κάποια χαρακτηριστικά του επαγγελματία (π.χ. βαθιά και εξειδικευμένη γνώση) και κάποια του ερασιτέχνη (π.χ. το ρομαντισμό). Με άλλα λόγια ένας χάκερ είναι ένας «επαγγελματίας ερασιτέχνης».


3…Στο Web 1.0 δεν υπήρχε συγκεκριμένος χώρος για τον ερασιτέχνη, ενώ για τον επαγγελματία, τον χάκερ και τον τελικό χρήστη οι ρόλοι ήταν πιο καθορισμένοι. Ο εφεδρικός στρατός του Web 1.0 αποτελούταν από τους ερασιτέχνες. Ο ερασιτέχνης [αρχ. ἐρασι- (εραστής) + -τέχνης)] λοιπόν δημιουργεί για να ικανοποιήσει ιεραρχικά ανώτερες ανάγκες, χωρίς να στοχεύει στο χρηματικό κέρδος -τις περισσότερες φορές δεν αμείβεται καθόλου- και η γνώση του δεν είναι τόσο εξειδικευμένη όσο του χάκερ ή του επαγγελματία. Ο ερασιτέχνης, όπως και ο χάκερ, δημιουργεί χωρίς να κατέχει αποκλειστικά: και οι δυο είναι υπέρμαχοι της συλλογικότητας, της καινοτομίας και της ελευθερίας.


4…Το Web 2.0 δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εκμετάλλευση του εφεδρικού στρατού των ερασιτεχνών. Τα flickr, MySpace, del.icio.us, και YouTube είναι αντιπροσωπευτικά κομμάτια της νέας αυτής πλατφόρμας του Web, που ενεργοποιώντας τις ικανότητες του ερασιτέχνη καθώς και την επιθυμία του για δημιουργία, τον αιχμαλωτίζει, κάνοντας έτσι ένα στρατηγικής σημασίας βήμα προς την έναρξη αμιγών επιχειρηματικών πρακτικών. Η εκούσια συμμετοχή του ερασιτέχνη μετατρέπεται επομένως σε (υπερ)αξία για τους διαχειριστές των παραπάνω κοινωνικών δικτύων και υπηρεσιών.


5. Tα μέσα παραγωγής έγιναν διαθέσιμα με την έλευση του Web 2.0 στους ερασιτέχνες και η εκμετάλλευση της συλλογικής νοημοσύνης και δημιουργίας αναγεννήθηκε. Ωστόσο οι πλατφόρμες, όπως τονίζει ο Trebor Scholtz, εξακολουθούν να ανήκουν στις εταιρίες. Ουσιαστικά πρόκειται για μια νέα έκφραση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής: στη βιομηχανική παραγωγή ο εργάτης -ο «επαγγελματίας» σύμφωνα με τη προηγούμενη κατηγοριοποίηση- πουλάει το χρόνο και την εργασία του έναντι μιας χρηματικής αμοιβής χωρίς πολλές φορές να απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της αυτοεκτιμήσης και αυτοεκπληρώσης, ενώ παράλληλα η εταιρία πλουτίζει. Κατά παρόμοιο τρόπο στη πνευματική παραγωγή του Web 2.0 ο ερασιτέχνης απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της κοινωνικότητας και της αυτοεκτίμησης (λαμβάνοντας κάποιες φορές μια χρηματική αμοιβή) καθώς οι εταιρίες αποκομίζουν μεγάλα κέρδη από αυτή την ανταλλαγή.


6…Είναι φανερό ότι στη παραγωγή του κοινωνικού Web αναδύεται μια νέα μορφή ενός κοινωνικού συμβολαίου (κατά Web ορολογία θα μπορούσε να αποκαλεσθεί «Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0»). Το Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0 περικλύει νέες έννοιες και τρόπους παραγωγής, διακυβέρνησης και ιδιοκτησίας αποτελώντας μια αφηρημένη πράξη δέσμευσης απέναντι στη δημιουργία αληθινής σφαίρας των Κοινών.


7…Όπως παρατηρεί ο Bauwens, oι νεταρχιστές ή δικτυοκράτες, δηλαδή αυτοί που κατέχουν τις πλατφόρμες και προωθούν τη συμμετοχή, λόγω της κερδοσκοπικής φύσης τους είναι επικίνδυνοι ως θεματοφύλακες των διαφόρων σχεδίων για την ενίσχυση της σφαίρας των Κοινών. Είναι στο χέρι του ερασιτέχνη να καταργήσει τις νεοκαπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής -την εκμετάλλευση από τον καπιταλιστή της πλατφόρμας- στο όνομα της δημιουργίας και ενδυνάμωσης της σφαίρας των Κοινών. Η ανεξαρτοποίηση και αυτονόμηση της πλατφόρμας με κάθε τρόπο οφείλει να αποτελέσει τακτικό στόχο του πολιτικού του αγώνα.


8…Το σύντομο μανιφέστο του ερασιτέχνη γράφτηκε από έναν ερασιτέχνη κουβαλώντας όλες τις αδυναμίες που έχουν οι δημιουργίες των ερασιτεχνών. Ωστόσο ο κώδικάς του παραμένει ανοιχτός προς κάθε τροποποίηση, επέκταση και βελτίωση της παρούσας ρητορικής και ανάλυσης.


Δείτε ακόμα:


P2P foundation


Το ελληνικό blog της P2P foundation

Η wiki σελίδα της P2P foundation στα Ελληνικά