To Re-public αλλάζει τον κύκλο παραγωγής της ύλης του και σε λίγες μέρες και την αισθητική του. Το επόμενό μας αφιέρωμα με τίτλο «Προς μία κριτική του web 2.0» ξεκινά με μία συζήτηση μεταξύ του Trebor Scholz και του Paul Hartzog. που προσπαθεί να ερευνήσει τα πολιτικά ζητήματα που συχνά αγνοούνται μπροστά στην απατηλή λάμψη του web 2.0. Το αφιέρωμα θα ενημερώνεται συνεχώς, με ένα προσωρινό πρώτο τέλος στις 15 Ιανουαρίου 2008

Στη συζήτηση, σημείο εκκίνησης του ομώνυμου αφιερώματος, ο Paul Hartzog και ο Trebor Scholz προσπαθούν να αποτυπώσουν μία κριτική του web 2.0 οργανωμένη σε 5 άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/συλλογικότητα, πολιτιστικές διαφορές, ακτιβισμός.


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτό που συμβαίνει σήμερα υπογραμμίζει το γεγονός ότι το θέμα δεν ήταν ποτέ η κυριότητα. Η κυριότητα εγγυάται την ικανότητα να λαμβάνουμε και να εφαρμόζουμε αποφάσεις για την παραγωγή και να απολαμβάνουμε τους καρπούς αυτών των αποφάσεων. Η κυριότητα μας δίνει πρόσβαση στην παραγωγή. Η πρόσβαση είναι τώρα αποκεντρωμένη και υπό διευθέτηση.


Κατά συνέπεια, θα έλεγα ότι ο κρίσιμος παράγοντας σήμερα δεν είναι τα ‘μέσα παραγωγής’ αλλά τα ‘μέσα πρόσβασης’. Ας πάρουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: Τη Wikipedia. Για τη λειτουργία της wikipedia πρέπει να υπάρχει: 1) πρόσβαση στην παραγωγή, δηλαδή σελίδες που επιδέχονται επιμέλειας, 2) πρόσβαση στην κατανάλωση, δηλαδή πρόσβαση στην ανάγνωση των σελίδων και 3) πρόσβαση στο Ίντερνετ. Οι κυβερνήσεις καθιστούν δυνατή την πρόσβαση στους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ (ISPs) που δίνουν πρόσβαση στους τελικούς χρήστες, και οι κάτοχοι της wikipedia καθιστούν δυνατή την πρόσβαση μέσα από τους διακομιστές και ένα σύστημα ανοιχτής επιμέλειας. Υπάρχουν σε αυτή την αλυσίδα πολλά σημεία παρεμπόδισης, παρακολούθησης, εκμετάλλευσης κλπ.


Πολύ πρόσφατα είδαμε, μέσα από την εξέγερση των χρηστών στο Digg και μια παρόμοια κρίση στο LiveJournal, στοιχεία μιας πολιτιστικής μεταστροφής στις αξίες σχετικά με το τι σημαίνει συμμετοχή στον δικτυακό πολιτισμό. Όλο και πιο πολύ, ο κόσμος ζητά υπευθυνότητα από τους ανθρώπους που ασχολούνται με τους διακομιστές και τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ. Ωστόσο, όσο υπάρχουν διακομιστές, φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ και άλλοι ανασχετικοί παράγοντες, με άλλα λόγια, όσο το Ίντερνετ δεν λειτουργεί πλήρως μεταξύ ομότιμων- οι ισχυροί θα έχουν τρόπους να κλείνουν λογαριασμούς, να απαγορεύουν την πρόσβαση σε ιστοσελίδες κλπ.


Μπορούμε να δούμε την επίδραση αυτής της μεταστροφής σε αρκετές από τις τρέχουσες διαμάχες: Στη συζήτηση για την ‘ ουδετερότητα του δικτύου’ για παράδειγμα ή την πιο γενική συζήτηση για το κατά πόσο η πρόσβαση στο Ίντερνετ πρέπει να είναι ιδιωτικό ή δημόσιο αγαθό. Το γεγονός ότι κυβερνήσεις και εταιρίες επιδιώκουν να χρησιμοποιούν τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ ως σημεία παρακολούθησης είναι ένα ακόμη παράδειγμα. Η ‘long tail’ οικονομία έχει να κάνει με το πώς η πρόσβαση αλλάζει τη δυναμική της παραγωγής στο μέτρο που επιδρά σε αυτό που παράγεται και σε αυτόν που το παράγει. Οι εφαρμογές μερισμού αρχείων μεταξύ ομότιμων όπως το BitTorrent επιτρέπουν την πρόσβαση σε ταινίες, μουσική και άλλα μέσα επικοινωνίας έξω από τις παραδοσιακές (και εξαιρετικά ελεγχόμενες) διόδους.


Συμπερασματικά, το σημαντικό με τα μέσα παραγωγής είναι ότι δεν παράγουν απλώς αντικείμενα, αλλά, όπως είπε ο Μαρξ, έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Αυτό που παράγεται σήμερα είναι πολιτισμός, γνώση, στυλ, ρουτίνα, κλάση κλπ. Οτιδήποτε μεταξύ παραγωγών και παραγωγής είναι εν δυνάμει προβληματικό. Αυτό που πρέπει να προστατευθεί είναι η πρόσβαση.


Trebor Scholz: Πριν έρθω στην ερώτησή σας, θα ήθελα να απαντήσω στον Paul Hartzog. Η εταιρική γλώσσα του Web 2.0 χτυπά πράγματι το καμπανάκι σε σχέση με την ανοιχτή πρόσβαση και ανανέωση και είναι καλό που ο Paul προειδοποιεί έναντι τόσης αφέλειας. Ακόμη και στον ανεπτυγμένο κόσμο υπάρχουν μεγάλοι θύλακες φτωχών εργαζόμενων, παράνομων μεταναστών και, επίσης, νέων στις αγροτικές περιοχές, οι οποίοι έχουν τη μικρότερη πρόσβαση. Τι κάνει γι’ αυτούς το web; Οποιαδήποτε κριτική στο κοινωνικό web ηχεί σαν ένα ελιτίστικο πρόβλημα το οποίο θα επιθυμούσαν να έχουν.


Από την άλλη πλευρά, είναι παράλογο να μιλάμε για τους παραγωγούς στο κοινωνικό web ως χρήστες που ανήκουν σε μια ελίτ, εάν σκεφτούμε τα 160 εκατομμύρια ανθρώπους στην κινεζική κοινωνική ιστοσελίδα QQή τα 180 εκατομμύρια χρήστες που δημιούργησαν το δικό τους ‘προφίλ’ στη MySpace. Οι περισσότεροι φοιτητές στη Βόρεια Αμερική είναι στo Facebook και στη νοτιοκορεάτικη κοινωνική ιστοσελίδα Cyworld συνεισφέρουν γύρω στα 20 εκατομμύρια. Σε διεθνή κλίμακα, κοινωνικές ιστοσελίδες όπως το Orkut κυριαρχούν στη Βραζιλία και την Ινδία. Η ηλικία, το φύλο και η γλωσσική ποικιλία online έχουν αλλάξει προς το καλύτερο και οι υψηλοί αριθμοί χρηστών μιλούν από μόνοι τους.


Στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλοί άνθρωποι βρίσκονται σε φυσική απομόνωση λόγω της αστικής εξάπλωσης, του πολιτισμού του φόβου, που καθορίζει τη γονική συμπεριφορά, της χαμένης αίσθησης του τόπου, της φύσης της αγοράς εργασίας και του διαδεδομένου ατομικισμού.


Το κοινωνικό web τους επιτρέπει να παραμένουν σ’ επαφή, να κάνουν φίλους ή να επανασυνδέονται. Οι κοινωνικές πλατφόρμες γίνονται μια μερική θεραπεία, ένα σταθερό σημείο γι’ αυτούς τους κοινωνικά ασθενείς. Δεν είναι δύσκολο να βρούμε περιπτώσεις κοινωνικής απομόνωσης, αλλά τελικά ο υπέρβαρος έφηβος ή ο αποξενωμένος ενήλικος δεν είναι προϊόντα του κοινωνικού web αλλά των γνωστών προβλημάτων της κοινωνίας γενικά.


Για να απαντήσω στην ερώτηση: αυτοί που μπορούν ν’ απλώσουν τα χέρια στα αμέτρητα ‘κοινωνικής λειτουργίας συστήματα’ κερδίζουν τα μέσα της παραγωγής που βασίζεται στο web. Το καρότο που αποτελεί κίνητρο για τη συμμετοχή του δικτυωμένου κοινού είναι η ‘δωρεάν’ υπηρεσία που έχει ωστόσο μια κρυφή τιμή χρήσης. Οι χρήστες διαβάζουν ανακοινώσεις στις κοινωνικές ιστοσελίδες. Ρυθμίζουν το σχέδιο στις σελίδες τους στη MySpace. Μπαίνουν στο στάτους τους στη Facebook (FB). Απαντούν στις λεγόμενες αφίσες FB, δημιουργούν και ανεβάζουν βίντεο, ενημερώνουν τα ‘προφίλ’ τους (διαμαρτύρονται ότι το να έχεις παντρευτεί τη δουλειά σου δεν είναι επιλογή). Οι χρήστες τακτοποιούν τις φωτογραφίες τους στο FB και τις σχολιάζουν μεταξύ τους. Χώνουν τη μύτη τους σε αυτές των άλλων ή κοιτούν τα βίντεο των άλλων. Γίνονται και ξεγίνονται φίλοι και εγκαθιστούν βίντεο. Περνούν τον καιρό τους εγκαθιστώντας κάποια από τις 400 εφαρμογές στη Facebook, στα μπλογκς της MySpace ή κουβεντιάζοντας στο Skype.


Όλες αυτές οι δραστηριότητες δημιουργούν οικονομική αξία, που βασίζεται μερικές φορές στην ακούσια συμμετοχή. Τα κωλύματα στον τρόπο συνεισφοράς είναι λίγα. Ωστόσο αποτελεί παραβίαση της κοινωνικής σύμβασης να μην ξέρουν οι χρήστες ότι χρησιμοποιούνται. Σε άλλες περιπτώσεις, οι άνθρωποι ξέρουν ότι χρησιμοποιούνται και το αποδέχονται. Είναι ένα είδος αμοιβαίας ανταλλαγής-οι εταιρίες γίνονται πλούσιες ενώ οι χρήστες απολαμβάνουν την ευχαρίστηση της δημιουργίας και της κοινωνικότητας, αποκτούν φιλίες, μοιράζονται τις εμπειρίες της ζωής τους, αρχειοθετούν τις μνήμες τους, αποκτούν δουλειές, βρίσκουν συντρόφους και συνεισφέρουν στο γενικότερο καλό.


Συνοψίζοντας, τα μέσα παραγωγής είναι διαθέσιμα στο δικτυωμένο κοινό-τα εργαλεία κι οι πλατφόρμες ανήκουν, ωστόσο, σε εταιρίες.


Θανάσης/Παύλος: Η εκμετάλλευση παραμένει ακόμη η καίρια κοινωνική σχέση που διαμορφώνει την άυλη εργασία και την παραγωγή μεταξύ ομότιμων;


Trebor Scholz: Η κατάσταση είναι περίπλοκη και παράδοξη. Άρχισα να την περιγράφω στην προηγούμενη απάντησή μου. Από τη μια πλευρά, οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται πιο εύκολα μέσα απ’ το κοινωνικό web. Από την Heinz Ketchup μέχρι τη Yaadz.com, οι εταιρίες πειραματίζονται απευθυνόμενες σε πλήθη, η εργασία προσφέρεται σε ευρείες ομάδες ανθρώπων μέσα από ανοιχτό κάλεσμα στο Ίντερνετ. Οι εργαζόμενοι/παραγωγοί πληρώνονται λίγο ή και καθόλου.


Πολλές από τις ‘δωρεάν’ υπηρεσίες στο κοινωνικό web εισβάλλουν στην προσωπική ζωή των χρηστών. Η έρευνα αγοράς οδηγεί σε καλά τοποθετημένες διαφημίσεις (ανεπιθύμητο περιεχόμενο). Οι ιστοσελίδες γνωριμιών εμπορευματοποιούν την οικειότητα και τα spam κυριαρχούν. Η Amazon.com βοηθά τους ανθρώπους να βρίσκουν βιβλία και μουσική αλλά διαβρώνει αξιόλογες διαδικασίες μέσα από τις οποίες οι άνθρωποι ανακαλύπτουν νέους συγγραφείς ή καλλιτέχνες. Περιορίζει τα τυχαία γεγονότα της καθημερινής ζωής, που αποτελούν τη βάση για πολλές ευχάριστες και σημαντικές αλλά αναποτελεσματικές δραστηριότητες. Χρησιμοποιούνται οι χρήστες; Σίγουρα ναι. Τους πειράζει; Όχι ακόμη.


Η τεχνική υποστήριξη της κοινωνικής ζωής 200 εκατομμυρίων κοστίζει. Η Google λειτουργεί χιλιάδες διακομιστές. Παρόλα αυτά, στην περίπτωση της MySpace, η News Corp εισέπραξε πάνω από 14δις δολάρια -αυτή η αξία δημιουργείται από το δικτυωμένο κοινό. Η μετατροπή σε χρήμα μιας εργασίας συγκινησιακού χαρακτήρα δεν είναι κάτι καινούργιο. Επιχειρήθηκε για πρώτη φορά online το 1987 με το Lucas Habitat, ένα online παιχνίδι τεχνολογικά ισχυρό. Αργότερα, το NewHoo (που ονομάστηκε στη συνέχεια The Open Directory Project ή DMOZ) έκανε εμπορική χρήση των εθελοντών επιμελητών του.


Paul Hartzog: Δεν νομίζω. Υπάρχει λόγος που ονομάζεται ‘ οικονομία μερισμού’. Το γεγονός ότι μερικές εταιρίες μπορούν να παίρνουν τα αποτελέσματα αυτού του μερισμού και να δημιουργούν κέρδος δεν νομίζω ότι αποτελεί συναφές σχόλιο, γιατί η δράση δεν είναι εκεί. Η οικονομία της εμπορευματοποίησης και της εξαγωγής υπεραξίας είναι ένα πολύ διαφορετικό δίκτυο από την οικονομία μερισμού μεταξύ ομότιμων. Το Copyleft και οι άδειες Creative Commons υπάρχουν ακριβώς για να αποτρέπουν την ιδιοποίηση (μέσω ιδιοκτησίας ) έργων ηθελημένα ανοιχτών στον μερισμό.


Στην πραγματικότητα, συμβαίνουν δυο πράγματα. Το πρώτο είναι ότι οι άνθρωποι δεν απαιτούν πλέον από τις εταιρίες των μαζικών μέσων επικοινωνίας να είναι αποτελεσματικές σε ό, τι αφορά στην πληρωμή της εργασίας τους. Κοιτάξτε απλώς την iStockPhoto.com. ΜΠΟΡΕΙΤΕ να πείτε ότι οι εταιρίες μπορούν τώρα να έχουν πρόσβαση σε καλές φωτογραφίες αρχείου με λιγότερα χρήματα και συνεπώς υπάρχει εκμετάλλευση. Θα μπορούσατε όμως, επίσης, να πείτε ότι τα άτομα μπορούν τώρα να πληρώνονται απευθείας, χωρίς να μεσολαβούν τα μέσα επικοινωνίας, οι διανομείς και οι οργανώσεις παροχής αδειών και, κατά συνέπεια, παρακάμπτουν ολόκληρες κατηγορίες εκμετάλλευσης που αναπτύχθηκαν στη βιομηχανική εποχή. Η μουσική βιομηχανία είναι ένα ακόμη τυπικό παράδειγμα όπου όλο το χρήμα παρέμενε προηγουμένως μέσα στο δίκτυο μιας ελίτ που έλεγχε την υποδομή και τίποτα σχεδόν δεν έφτανε στους δημιουργικούς παραγωγούς. Τώρα, το χρήμα πηγαίνει απευθείας στους δημιουργούς. Το θέμα δεν είναι τόσο ποιος εκμεταλλεύεται ποιον, όσο ότι τα άτομα μπορούν τώρα να παρακάμπτουν δομές και πρακτικές εκμετάλλευσης που υπήρχαν στο παρελθόν. Είναι μια επιλογή που υποχρεώνει τις δομές αυτές να αλλάξουν.


Αλλά ακόμη κι αυτό είναι, νομίζω, πολύ περιορισμένο. Για να μείνουμε στο παράδειγμα της μουσικής, υπάρχει η κοινή πεποίθηση μεταξύ των μεγιστάνων των μουσικών μέσων επικοινωνίας ότι χωρίς εμπορευματοποίηση και οικονομικά κίνητρα οι δημιουργοί δεν θα δημιουργούν. Χάρη σ’ αυτό που ο Lawrence Lessig αποκαλεί ‘κουλτούρα εγγραφής’ ξέρουμε ότι αυτό δεν ισχύει (στην πραγματικότητα, οι καλλιτέχνες το ήξεραν πάντα). Οι άνθρωποι δεν ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ οικονομικό κίνητρο για να μοιραστούν τις παρατηρήσεις τους για τα βιβλία στη del.icio.us, τις φωτογραφίες τους στο flickr, τη μουσική τους στη MySpace. Κι ένα μεγάλο μέρος αυτής της δημιουργικότητας αβγατίζει μέσω ιδιόκτητων μηχανισμών, όπως για παράδειγμα, η τωρινή μανία του ‘make yourself as a Simpson’s character’ (γίνε ένας απ’ τους Simpson) στο http://www.simpsonsmovie.com, που διαθέτει μάλιστα τη δική του συλλογή φωτογραφιών στη flickr.com όπου οι άνθρωποι μοιράζονται τις εικόνες που δημιουργούνται σ’ αυτή την ιδιόκτητη ιστοσελίδα. Η ομάδα Simpson είναι πασίγνωστη για τη ριζοσπαστική στάση της σε σχέση με το κοπυράιτ, και παρόλα αυτά κάποια άτομα βγάζουν μεγάλη υπεραξία εκμεταλλευόμενοι τη διασύνδεση για την κατασκευή εικόνας και μοιραζόμενοι ύστερα τις εικόνες στο flickr.com. Πρόκειται σαφώς για μια περιπλοκή της παραδοσιακής ρητορικής για την ‘εκμετάλλευση’.


Trebor Scholz: Οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται και ταυτόχρονα αποκτούν μεγαλύτερες δυνατότητες. Είναι πολύ νωρίς για να πούμε πόσο αποτελεσματικά είναι τα νέα είδη παροχής αδειών περιεχομένου σε ό, τι αφορά στην αποτροπή της (εμπορικής) ιδιοποίησης. Άλλο είναι να σε χρησιμοποιούν κι άλλο να μην ξέρεις ότι η προσοχή που αφιερώνεις μετατρέπεται σε χρήμα.


Paul Hartzog: Ναι, συμφωνώ. Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον ως προς το κατά πόσον το αίτημα για διαφάνεια πρέπει να αφορά μια νομική λύση, δηλαδή ένα νόμο που θα απαιτεί δημόσια γνωστοποίηση, ή μια λύση της αγοράς, δηλαδή οι χρήστες να ζητούν γνωστοποίηση από τις ιστοσελίδες και διαφορετικά να πηγαίνουν αλλού. Είναι πολύ νωρίς για να προβλέψουμε τι θα γίνει.


Θανάσης/Παύλος: Τι είδους κοινωνικότητα παράγει το ‘κοινωνικό web’; Και πώς αυτή σχετίζεται με τα προβλήματα της ατομικότητας και της οικοδόμησης κοινότητας;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτός είναι ένας τομέας-κλειδί, όπου μπορούμε να εντοπίσουμε τι λειτουργεί και τι όχι λαμβάνοντας υπόψη το μέλλον της κοινωνικής τεχνολογίας και της ηλεκτρονικής συμμετοχής. Μπορούμε να φανταστούμε τα δυο είδη κοινωνικότητας που παράγονται ως δυο δυνάμεις, που η μια ωθεί προς τα άτομα και η άλλη προς τις κοινότητες.


Πρώτον, έχουμε συστήματα με ατομικιστική οντολογία. Σε αυτά τα συστήματα, η υποδομή υπάρχει για να παρέχει στον ιδανικό ορθολογικό ωφελιμιστή χρήστη/καταναλωτή κάποιο εμφανές ατομικό όφελος. Όταν η ατομική ωφέλεια εκπίπτει, ο χρήστης φεύγει. Κατά τη γνώμη μου, αυτού του είδους η κοινωνικότητα δεν έχει να κάνει με την κοινότητα. Δεν έχουμε την αίσθηση της κοινότητας με άλλους επισκέπτες στην amazon.com επειδή έτυχε απλώς να αξιολογήσουν ή να σχολιάσουν το ίδιο βιβλίο με μας.


Αντίθετα, έχουμε ηλεκτρονικές κοινότητες όπου οι συμμετέχοντες βλέπουν την κοινότητα σαν κάτι πέρα από τους ίδιους. Σ’ αυτούς τους χώρους, τα άτομα είναι διατεθειμένα να αλλάξουν για το καλό της κοινότητας. Το έζησα αυτό πρόσφατα από πρώτο χέρι. Μια μακρά συζήτηση για τις κομβικές αξίες μιας κοινότητας κατέληξε στη δημιουργία νέων χώρων με βάση τα θέματα που τέθηκαν. Η όλη υπόθεση μου θύμισε την εποχή των πολιτικών δικαιωμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Η διάκριση αυτή είναι χρήσιμη διότι μπορούμε αμέσως να δούμε ότι ορισμένοι από τους συμμετέχοντες online εμπίπτουν στην πρώτη κατηγορία. Αυτοί οι άνθρωποι νοιάζονται μόνο για το πρώτο είδος κοινωνικότητας: κοινωνικότητα με ατζέντα. Πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο οι κατασκευαστές ιστοσελίδων όσο και οι χρήστες εμπίπτουν σ’ αυτή την κατηγορία. Στην πραγματικότητα, δεν ΜΠΑΙΝΩ στο amazon.com για να είμαι κοινωνικός, μπαίνω για να αγοράσω βιβλία. Αντίστροφα, η δεύτερη κατηγορία αντιμετωπίζει την κοινωνικότητα ως εγγενές αγαθό, για την ίδια τη διαδικασία. Η διαφορά μεταξύ των δυο είναι η αυτό-οργάνωση. Η διάκριση αυτή μας πηγαίνει πίσω στον Αριστοτέλη και στην ιδέα ότι είμαστε πλήρεις άνθρωποι μόνο όταν εμπλεκόμαστε στη διακυβέρνηση της κοινότητάς μας. Το πρώτο καίριο σημείο είναι ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε με ποιο είδος κοινωνικότητας έχουμε να κάνουμε, ρίχνοντας απλώς μια ματιά στα κίνητρα των δημιουργών της κοινότητας. Το δεύτερο καίριο σημείο είναι ότι πολύ συχνά οι κοινότητες ξεφεύγουν από τα κίνητρα των δημιουργών και κάνουν κάτι νέο.


Αυτή η διάκριση έχει μια σημαντική συνέπεια για την πολιτική θεωρητικολογία. Στον φυσικό κόσμο, ένας πολίτης μπορεί να εμπλακεί στη διακυβέρνηση μιας μόνο γεωγραφικής οντότητας (μερικές φορές ομάδων.) Αυτό σημαίνει ότι η αρχική πολιτικο-θεωρητική συζήτηση αφορούσε την ‘καλύτερη’ ή ‘βέλτιστη’ μορφή κυβέρνησης, κι αυτό ίσχυε για χιλιάδες χρόνια. Σήμερα, όμως, online, οι άνθρωποι μπορούν και εμπλέκονται σε πολλές κοινότητες με ποικίλες μορφές διακυβέρνησης, ανά πάσα στιγμή. Αυτό που αλλάζει είναι ότι αντί να επιλέγουν ένα είδος καθεστώτος και να επιχειρηματολογούν γι’ αυτό, μπορούν να μεταφέρουν ως συμμετέχοντες τα πλεονεκτήματα, τα μειονεκτήματα και τους κανόνες της κατάλληλης δράσης από κοινότητα σε κοινότητα. Επιπλέον, οι συμμετέχοντες μπορούν να μεταφέρουν τις εμπειρίες και τις προσδοκίες τους από κοινότητα σε κοινότητα. Πολλές κοινότητες, πολλές μορφές διακυβέρνησης, πολλά είδη συμμετεχόντων. Νομίζω ότι αυτή η έννοια πολλαπλής ταυτότητας και κοινοτικής κινητικότητας δημιουργεί τελικά έναν συμμετέχοντα (πολίτη) πολύ πιο ευαίσθητο στις χαρές και τις προκλήσεις μιας ενεργής πολιτικής ζωής.


Trebor Scholz: Οι τυπολογίες της συμμετοχής στο κοινωνικό web πρέπει ν’ αρχίζουν με τον διαχωρισμό μεταξύ εκούσιας και ακούσιας συμμετοχής (π.χ. εξαγωγή δεδομένων).


Οι κυριότερες δραστηριότητες στο κοινωνικό web είναι ο σχολιασμός, η επισύναψη, η κατάταξη, η προώθηση, η ανάγνωση, η προσυπογραφή, η αποστολή, η διασύνδεση, ο συντονισμός, η εγγραφή, το μοίρασμα, η συνεργασία, η προτίμηση, το γράψιμο- το φλερτ, η δουλειά, το παιχνίδι, η κουβέντα, το κουτσομπολιό, η συζήτηση και η μάθηση.


Ένα καίριο φαινόμενο στο web είναι αυτό της αιχμάλωτης κοινότητας. Οι χρήστες συνεισφέρουν σε κοινωνικά περιβάλλοντα με ένα περιεχόμενο που δεν μπορούν να πάρουν μαζί τους σε περίπτωση που θέλουν να φύγουν (πχ αν έχεις ανεβάσει πολλά δικά σου βίντεο στο YouTube και φωτογραφίες στο Flickr). Οι φίλοι του χρήστη είναι συγκεντρωμένοι σε λίγα μόνο μέρη, πράγμα που αποτελεί μεγάλο κίνητρο για τους ανθρώπους να συναθροίζονται εκεί. Επομένως, το περιεχόμενο είναι κι αυτό συγκεντρωμένο, κι αυτό κάνει τις ιστοσελίδες πιο ελκυστικές. Η αιχμαλωσία αυτή δεν είναι τυχαία αλλά είναι μάλλον κεντρική για να ξεκινήσουν επιχειρηματικές στρατηγικές.


Θανάσης/Παύλος: Με ποιο τρόπο αυτή η κοινωνικότητα αντιμετωπίζει το θέμα της πολιτιστικής διαφοράς; Υπάρχει προκατάληψη στο θέμα του φύλου;


Trebor Scholz: Η πολιτιστική διαφορά είναι μεγάλο θέμα. 1.114 δις άνθρωποι χρησιμοποιούν σήμερα το Ίντερνετ- ο αριθμός είναι τόσο υψηλός λόγω της αύξησης του οικονομικά αναπτυσσόμενου κόσμου. Ο μισός από αυτόν τον πληθυσμό αποτελείται σήμερα από γυναίκες. Τα πράγματα αλλάζουν σε ό, τι αφορά στη δυναμική των φύλων: στην ηλικιακή ομάδα των 25-34, οι γυναίκες κυριαρχούν στο web. Ωστόσο, σε πολλά συμμετοχικά περιβάλλοντα, οι γυναίκες προτιμούν να διαβάζουν και να συμμετέχουν σιωπηλά (προώθηση, αντιγραφή, σχόλιο). Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς την πολιτιστική διαφορά σε σχέση με την επιτυχία ορισμένων κοινωνικών ιστοσελίδων.


Το MySpace και το Facebook κυριαρχούν στη Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία. Το Facebook είναι πιο δημοφιλές απ’ το MySpace εκτός Ηνωμένων Πολιτειών. Το LiveJournal κυριαρχεί στη Ρωσία. Τα 68 εκατομμύρια χρήστες του Orkut προέρχονται κυρίως από την Ινδία και τη Βραζιλία, όπως κι από την Κολομβία, την Κόστα Ρίκα, τη Δομινικανή Δημοκρατία, τον Ισημερινό, το Σαλβαδόρ, τη Γουατεμάλα, την Ονδούρα, το Κουβέιτ, τον Μαυρίκιο, τη Μογγολία, τη Νικαράγουα, το Περού, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ταϊλάνδη και την Τυνησία. Το Fotolog είναι απών στη Νότια Αμερική, μολονότι οι Μεξικανοί λατρεύουν το hi5. Γιατί ορισμένες κοινωνικές ιστοσελίδες κυριαρχούν σε χώρες που βρίσκονται πολύ μακριά από την αμερικανική τους (Ηνωμένων Πολιτειών) προέλευση; Μια πρόσφατη μελέτη των Zahir, Dobing και Hunter αναφέρει ότι παίζουν ρόλο οι χρωματικοί συνδυασμοί στις πύλες εισόδου των ιστοσελίδων. Αλλά οι άνθρωποι θέλουν επίσης να περνούν το χρόνο τους εκεί που βρίσκονται πολλοί άνθρωποι και από τη στιγμή που μια ιστοσελίδα χάνει έδαφος για μια ορισμένη ηλικιακή ομάδα σε μια γεωγραφική περιοχή είναι δύσκολο αυτό να αλλάξει.


Paul Hartzog: Ξέρουμε εδώ κι αρκετό καιρό ότι η πολιτιστική διαφορά επιδρά στη γνώση και την κοινωνικότητα με πολύ βασικό τρόπο. Το βιβλίο Women, Fire and Dangerous Things του George Lakof περιγράφει πώς οι πολιτιστικές διαφορές δεν επιδρούν μόνο στην οικοδόμηση κατηγοριών, αλλά ακόμη και σε βασικά πράγματα όπως η αντίληψη των χρωμάτων. Αυτές οι διαφορές εμφανίζονται επίσης σε μελέτες για το φύλο. Πράγματι, μια από τις προσωπικές σταυροφορίες μου είναι ενάντια στο γεγονός ότι η Δύση κατασκευάζει και εξάγει ηλεκτρονικούς υπολογιστές που τα αρχειακά και λειτουργικά συστήματά τους υπαγορεύονται από ένα δυτικό αρσενικό ιεραρχικό μοντέλο, δηλαδή ένα δέντρο φακέλων. Η παγκοσμιοποίηση και η επακόλουθη διεισδυτική κοινωνικότητα πρέπει να επιδεικνύουν ευαισθησία έναντι αυτών των απροσδιόριστων, συχνά κρυφών, μεθόδων κυριαρχίας.


Αλλά, όπως σημειώνει ο Trebor, υπάρχει ένα είδος αντίθετης δύναμης που λειτουργεί ενάντια στην παγκόσμια ομοιογένεια και εκδηλώνεται στον τρόπο που οι διάφορες ομάδες έχουν διαφορετικές μεθόδους συμμετοχής online. Ο πολιτισμός είναι μία, το φύλο μια άλλη. Υπάρχουν κι άλλες : πλούτος, δυνατότητα πρόσβασης κλπ. Σε γενικές γραμμές, είναι χρήσιμο να πούμε ότι οι γυναίκες τείνουν να συμμετέχουν με ένα τρόπο κι οι άντρες με άλλο ή ότι οι πλούσιοι συμμετέχουν μ’ ένα τρόπο και οι φτωχοί με άλλο (για παράδειγμα, το πρόσφατο κείμενο της Danah Boyd για τους ταξικούς διαχωρισμούς όπως αναπαράγονται στη MySpace και τη Facebook) αλλά αυτό δεν μας εξηγεί το γιατί.


Εάν οι τεχνολογίες μας δεν είναι χωρίς προκατάληψη έναντι της διαφοράς, αυτό συμβαίνει επειδή εμείς, ως άνθρωποι που επιλέγουμε τον τρόπο που αναπτύσσουμε την τεχνολογία, δεν είμαστε χωρίς προκατάληψη. Συχνά όμως είμαστε χωρίς προκατάληψη σε σχέση με τον εαυτό μας- τις προκαταλήψεις μας, τις κρίσεις μας, τις συνήθειές μας κλπ. Ο κόσμος του Ίντερνετ φέρνει πολλά απ’ αυτά στο προσκήνιο και ξαφνικά έχουμε κάπου έναν προγραμματιστή ηλεκτρονικού υπολογιστή που η δουλειά του θα αναπτυχθεί σε παγκόσμιο επίπεδο και πρέπει να παλέψει με τις πολιτιστικές προκαταλήψεις όπως ποτέ στο παρελθόν. Και όχι μόνο άτομα, αλλά ολόκληρες βιομηχανίες παραγωγής γνώσης υποχρεούνται να προσαρμοστούν σε αυτό το νέο περιβάλλον.


Θανάσης/Παύλος: Προειδοποιείτε και οι δυο, σε διαφορετικό βαθμό, έναντι της απατηλής λάμψης του web 2.0. Ποιο είδος ακτιβισμού πιστεύετε πως θα ήταν πιο παραγωγικό σε σχέση με το web 2.0: να ιδιοποιηθούν οι υπάρχουσες πλατφόρμες στο κοινωνικό web ή να δημιουργηθούν άλλες, εναλλακτικές;


Trebor Scholz: Εάν ο στόχος μας είναι να ζήσουμε ηθικές ζωές στο πλαίσιο του (ευμετάβλητου) κοινωνικού web, θα χρειαστούμε οποιαδήποτε πλατφόρμα- εταιρική, υβριδική ή μη-εμπορική που μπορεί να χρησιμεύσει ως τόπος σημαντικών παρεμβάσεων. Ο Henry Jenkins γράφει στο Convergence Culture ότι



‘η συζήτηση παραμένει μέσα σε πλαίσιο, σαν η μόνη εναλλακτική λύση να είναι να μη συμμετέχουμε στα μέσα επικοινωνίας και να ζούμε στα δάση, τρώγοντας βελανίδια και σαύρες και διαβάζοντας μονάχα βιβλία τυπωμένα σε ανακυκλωμένο χαρτί από μικρά εναλλακτικά πιεστήρια’ (σσ. 248-49).


Υπάρχουν μερικοί νέοι τομείς δυνατοτήτων που επιτρέπουν στο δικτυωμένο κοινό να αντεπιτεθεί. Τον Σεπτέμβριο του 2006 η κοινοτική διαπραγματευτική δύναμη έγινε φανερή όταν 741.000 χρήστες συμμετείχαν στην ομάδα κατά της εισαγωγής τροφοδοσίας RSS στο Facebook. Η εταιρία απέσυρε αυτό το στοιχείο. Στο παρελθόν, μια τέτοια κοινή δράση των καταναλωτών δεν ήταν τόσο εύκολη. Η σημερινή ροή πληροφόρησης καθιστά πιο εύκολη την οργάνωση μιας τέτοιας ‘εξέγερσης’.


Υπάρχουν επίσης πολλά μη κερδοσκοπικά εργαλεία, λύσεις μεταξύ ομότιμων και υβριδικά περιβάλλοντα, και ηθικές επιχειρήσεις όπως η Craigslist. Αναρωτιέμαι επίσης για τους τρόπους με τους οποίους άτομα βγάζουν χρήματα στο κοινωνικό web-από τη Google Adsense μέχρι την προγραμματισμένη επιστροφή χρημάτων στους χρήστες του YouTube.


Ένα πρόσθετο παράδειγμα είναι η καλλιτεχνική πρακτική του Kevin Killian, ενός ποιητή από το Σαν Φραντσίσκο, που έγραψε 1525 κριτικές στην Amazon.com, λανσάροντας ένα νέο είδος λογοτεχνίας. Σε ένα μικρό βιβλιοπωλείο στο Μπρούκλιν βρήκα ένα βιβλιαράκι με τις κριτικές που έγραψε στην Amazon.com. Τα κείμενα αυτά δεν είναι ακριβώς κριτικές, είναι αυτοβιογραφική μυθιστοριογραφία με τη μορφή κριτικής και πάνε από τη γλυκοπατάτα για μωρά μέχρι τον Δόκτορα Ζιβάγκο του Πάστερνακ.


Θανάσης/Παύλος: Πόσο απέχουμε από το να συνδέσουμε ουσιαστικά αυτό το είδος ακτιβισμών με κριτικές πρακτικές offline;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι και τα δυο είδη έχουν κόστη και οφέλη. Με την ιδιοποίηση των υπαρχουσών πλατφορμών εξοικονομούνται αναπτυξιακά κόστη. Αυτό που ανέφερα για τις εναλλακτικές χρήσεις που έχουν εμφανιστεί στο flickr.com αποτελεί παράδειγμα. Καμιά ομάδα ανοιχτού κώδικα δεν επένδυσε χρόνο και χρήμα σε μια εναλλακτική πλατφόρμα κοινών φωτογραφιών. Δυστυχώς, δεν υπάρχει εγγύηση ότι οι πλατφόρμες online που εγκαινιάστηκαν για συγκεκριμένους λόγους, θα αγκαλιάσουν ή απλώς θα ανεχτούν εναλλακτικές χρήσεις ανεξάρτητα πόσο δημιουργικές ή δημοφιλείς είναι. Ακόμη και το gmail μπορεί να εξαφανιστεί.


Επομένως, όταν έρχονται αντιμέτωποι με τους περιορισμούς που έχουν οι υπάρχουσες δομές, οι άνθρωποι συχνά επιλέγουν ή υποχρεούνται να γυρίσουν την πλάτη και να δημιουργήσουν μόνοι τους κάτι καινούργιο. Αυτός είναι ο πρωταρχικός λόγος που ανατρέχω ακόμη στην Hannah Arendt ως πολιτικό στοχαστή. Διαβάζοντας την βλέπουμε ότι οι άνθρωποι μπορούν να υπονομεύσουν παράνομες πολιτικές και κοινωνικές πρακτικές χωρίς να επιτίθενται σ’ αυτές. Μπορούν απλώς να ασχοληθούν με κάποια άλλη πρακτική που, από την ίδια τη φύση της, αμφισβητεί τις υπάρχουσες πρακτικές και τις καθιστά υπόλογες.


Σε τελική ανάλυση, νομίζω ότι εδώ είναι που αποτυγχάνει ο μαρξισμός, εκτός ίσως από τον πόλεμο θέσεων του Gramsci. Συνδέεσαι με αυτό στο οποίο επιτίθεσαι. Δεν θέλεις να αναμετρηθείς με εκείνες τις δομές που καθόρισαν και κρατούν τις ιστοσελίδες, γιατί, πρώτα απ’ όλα επιχειρούν σε εκείνο το χώρο καλύτερα από σένα και, δεύτερον, γιατί καταλήγεις να δεχτείς τα αρνητικά χαρακτηριστικά τους προκειμένου να τα αντιμετωπίσεις. Χάνεις πολλά απ’ τον εαυτό σου σ’ αυτό το είδος της καταληκτικής αντίθεσης. Αυτό που ΜΠΟΡΕΙΣ να κάνεις είναι να μη δεχτείς να παίξεις με τους κανόνες τους, να φύγεις και να εξερευνήσεις πώς είναι να παίξεις με κάποιους άλλους κανόνες. Οι πρώτοι χάκερς το έκαναν κι έτσι καταλήξαμε στον ανοιχτό κώδικα. Οι αγορές για παιχνίδια MMORPG, τα κοινά δάνεια, ακόμη και τα συστήματα που παρακάμπτουν το χρήμα (όπως το FreeCycle) ανιχνεύουν τα νέα τοπία.


Κι ερχόμαστε στο άλλο ερώτημα που αφορά τις offline κριτικές πρακτικές. Συγγραφείς όπως οι Paul Dourish, Malcolm Mc Cullough και άλλοι επισημαίνουν ότι βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το ‘τέλος του κυβερνοχώρου’. Με άλλα λόγια, καθώς ο κόσμος της πληροφορίας επικαλύπτει τον φυσικό κόσμο με την κινητικότητά του παντού, η διάκριση online/offline γίνεται λιγότερο χρήσιμη ως μεταφορά που λειτουργεί ως πλαίσιο (π.χ. βλέπε το http://www.endofcyberspace.com του Alex Pang ). Δεν είναι ένα ‘εδώ’ κι ‘εκεί’, αλλά μάλλον μια σχέση περίπλοκων τοπίων που τέμνονται μεταξύ τους και αλληλλοεπιδρούν σε πολλά σημεία. Δεν νομίζω ότι απέχουμε απ’ αυτό τώρα, σίγουρα όμως οι νεότερες γενιές διαισθάνονται πολύ καλύτερα τι απαιτείται απ’ αυτές προκειμένου να συμμετέχουν σ’ έναν τέτοιο κόσμο. Νομίζω ότι αυτό που θα γίνεται ολοένα πιο σημαντικό, και ξέρω ότι εδώ o Trebor θα συμφωνήσει, είναι να κινητοποιήσουμε (να μεταφέρουμε και να χρησιμοποιήσουμε) τις κριτικές μας ικανότητές ανεξάρτητα από τον συγκεκριμένο κοινωνικό χώρο στον οποίον βρισκόμαστε τη συγκεκριμένη στιγμή. Η ‘παρουσία’ είναι χρήσιμη ως νέα μεταφορά. Σε ποια τοπία είμαστε παρόντες και τι θέλουμε να κάνουμε εκεί;


Με άλλα λόγια, σε ένα χώρο έχουμε μια ομάδα παικτών που λένε ‘πρέπει να το κάνεις με τον δικό μας τρόπο ή άλλον’ και το πρότυπό τους είναι ένα πρότυπο της βιομηχανικής εποχής. Τα άτομα και οι ομάδες που επιλέγουν να μην αποκοπούν από αυτές τις δομές και τις πρακτικές θα εξαφανιστούν, ακριβώς όπως οι Tower Records, EMI και άλλοι (και συμπεριλαμβάνω παραδοσιακές εταιρίες και κυβερνήσεις σε αυτή την ομάδα). Στο μεταξύ, σε αυτό τον άλλο χώρο έχουμε μια ομάδα ανθρώπων που λένε ‘Ε, κοίτα τι κάνουμε! Είναι πολύ καθαρό. Έλα μαζί μας αν ενδιαφέρεσαι να συμμετάσχεις στη δημιουργία μερικών νέων κανόνων’.


Η πρόσκληση παραμένει ανοιχτή.


Trebor Scholz: Το 1991, ο Peter Lamborn Wilson (γνωστός ως Hakim Bey) έγραψε το Temporary Autonomous Zone στο οποίο χρησιμοποίησε ιστορικά παραδείγματα για να περιγράψει τις τακτικές διαμόρφωσης προσωρινών χώρων που αποφεύγουν τις επίσημες δομές ελέγχου. Το δοκίμιο αυτό ενέπνευσε τους πρωτοπόρους του Ίντερνετ να πειραματιστούν με τις ελευθερίες που παρέχει το Ίντερνετ. Υπήρχε, για παράδειγμα, το De Diitale Stad (Η φηφιακή πόλη) που λανσαρίστηκε από το De Balie και το XS4ALL ως ένα free net σύστημα με δημόσια πρόσβαση και στόχο να φέρει την πολιτική και τους πολίτες μαζί σε μια ηλεκτρονική κοινότητα. Ο Geert Lovink αναφέρθηκε στο De Digitale Stad ως ‘ένα κοινωνικό πείραμα στην ελευθερία του Ίντερνετ’. Ήταν μια προσπάθεια να παραμείνει ανεξάρτητο σε ένα ολοένα πιο εμπορικό περιβάλλον.


Πολλά από τα αλτρουιστικά προγράμματα που είναι ακόμη ζωντανά και δυναμικά σήμερα χρηματοδοτήθηκαν, ωστόσο, με χρήματα που έβγαλαν οι εργολάβοι στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Αν πάρουμε το Archive.org, o Brewster Khale ήταν ένας από τους πρώτους επιχειρηματίες του Ίντερνετ που έβγαλε τα 15 εκατομμύρια δολάρια τα οποία του επέτρεψαν να χτίσει το Archive.org. O Mitch Kapor έβγαλε 100 εκατομμύρια δολάρια με τη Lotus 1-2-3 κι ύστερα έστησε το Open Source Foundation. Το Omidyar Network στήθηκε από τον ιδρυτή του eBay Pierre Omidyar με στόχο να ‘διευκολύνει την ατομική δυνατότητα σε παγκόσμια κλίμακα’ και να χρησιμοποιήσει ‘την επιχειρηματικότητα ως εργαλείο για το κοινωνικό καλό’. Ο Jeff Bezos ου Amazon.com χρηματοδοτεί προοδευτικές κινηματογραφικές παραγωγές και έχει ένα ανεξάρτητο πρόγραμμα ταξιδιών στο διάστημα.


Δεν είναι, όμως, αυτός ο μόνος τρόπος. Υπάρχει το Project Gutemberg του Michael Hart, που διευθύνεται πλήρως από εθελοντές, χωρίς το αρχικό σχήμα του να βγουν λεφτά, χωρίς την αντίσταση από μέσα (την περιουσία των 100) που τόσοι πολλοί στις ΗΠΑ υποστηρίζουν ότι είναι αναπόφευκτη. Το Project Gutemberg (PG) είναι ‘η παλαιότερη ψηφιακή βιβλιοθήκη χτισμένη πάνω σε εθελοντικές προσπάθειες για την ψηφιοποίηση, την αρχειοθέτηση και τη διανομή πολιτιστικών έργων’. Είναι μια από τις μεγαλύτερες συλλογές δωρεάν ηλεκτρονικών βιβλίων ή eBooks online.


Τρίτον, υπάρχουν χρήσεις των τεχνολογιών και πλατφορμών ενάντια στις προθέσεις των εφευρετών. Το Twitter χρησιμοποιείται στην Αίγυπτο ως εργαλείο υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα μπλογκς είναι σημαντικά στα αυταρχικά καθεστώτα. Ο ιδρυτής της Facebook Mark Zuckerberg έδωσε στους 741.000 ανθρώπους που συμμετέχουν στο Student Against Facebook Newsfeed ένα εργαλείο για να ενωθούν έναντι της εταιρίας.


Την 1η Μαίου 2007 δημοσιεύτηκε στην πρώτη σελίδα του Digg.com ένα άρθρο που περιείχε το κλειδί του κώδικα για την προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων AACS των HD, DVD Blu-ray Disc. Η Digg το απέσυρε και απαγόρευσε τις περαιτέρω συνεισφορές. Πολλοί χρήστες είδαν αυτή την απόσυρση ως συνθηκολόγηση σε εταιρικά συμφέροντα και επίθεση στην ελευθερία του λόγου. Η κοινότητα της Digg οργάνωσε μια εξέγερση. Ένας από τους χρήστες του Digg έκανε λόγο για ‘Digital Boston Tea Party’. Ο Kevin Rose του Digg απάντησε:

‘Αφού είδατε εκατοντάδες άρθρα και διαβάσατε χιλιάδες σχόλια, το κάνατε σαφές. Προτιμάτε να πολεμήσει η Digg μέχρι τελικής πτώσεως παρά να υποκλιθεί μπροστά σε μια μεγαλύτερη εταιρία. Σας ακούμε, δεν θα σβήνουμε πια άρθρα ή σχόλια που περιέχουν τον κώδικα και θα αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες όποιες κι αν είναι αυτές’.


Μολονότι πιστεύω ότι υπάρχουν καθορισμένα όρια στη διαπραγματευτική δύναμη του δικτυωμένου κοινού, αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι υπάρχει δυνατότητα ελιγμών και ότι το περιθώριο αυτών των ελιγμών έχει γίνει μεγαλύτερο. Ο καπιταλισμός δίνει πάντα χώρο σε τέτοια κριτικά κινήματα. Τώρα είναι πιο εύκολο για τους χρήστες/παραγωγούς να συμμετέχουν, να διαμαρτύρονται, να αγωνίζονται για ελεύθερη συνεργασία και την επαναδιαπραγμάτευση ορισμένων κανόνων, όπως λέει ο Paul. Αυτό, ωστόσο, δεν έχει καμιά σχέση με μια βαθιά ριζωμένη κοινωνική αλλαγή.


Όπως το σαλιάρικο σκυλί του Παβλόφ, επιστρέφουμε ένα μήνα αργότερα στον αλγοριθμικό καθρέφτη για να διαπιστώσουμε τι συνέβη στη ζωή μας. Ποιος ακούει, ποιος διαβάζει, ποιος παρακολουθεί, ποιος αξιολογεί, ποιος επιτίθεται; Ποιος γνωρίζει και ποιος νοιάζεται; Απλώς τάισε με δεδομένα.


Σε μια κοινωνία εκούσιας έκθεσης, η πρακτική έχει υπερβεί την παιδαγωγική. Η ταχύτητα αθετεί τη διάδοση. Και κάποιος άλλος βγάζει λεφτά από το ξόδεμα της ενέργειάς σου. Η επιτυχία απαιτεί μια νέα διαχείριση του χρόνου. Στην ανταγωνιστική οικονομία της προσοχής και των δημιουργικών δικτύων, η πολιτιστική παραγωγή γίνεται η τέχνη της αργοπορίας και της αντήχησης. Τα μηδέν σχόλια αντιστοιχούν στο νεκρό σύνδεσμο.


Συνεχίζοντας την παράδοση των κοινωνικών δικτύων, τo Facebook και το MySpace συλλέγουν φίλους. Ποιοι είναι όμως οι εχθροί σου; Τι σημαίνουν οι φίλοι για μια συνεργατική δομή; Τι γίνεται με την δημιουργική λογική της δομικής έντασης όταν το μόνο που έχεις είναι ατέλειωτη επιβεβαίωση; Πηγαίνεις ίσως σε μια διαδήλωση για το απτό ρίγος της αντιπαράθεσης, αλλά πού βρίσκεται, αλήθεια, ο εχθρός σου; Παρακολουθεί, τρεις μέρες μετά, την επανάληψη εκατό εγγραφών CCTV τις οποίες πλήρωσε ο φόρος εισοδήματός σου. Είναι η αυτό-ερωτική παρόρμηση της αντίθεσης. Το φανταστικό κυριαρχεί πάνω απ’ όλα. Και πληρώνεις γι’ αυτό.


Ποιος είναι ο ρόλος της κριτικής σ’ αυτό το περιβάλλον; Με την άνοδο της easyjet τάξης, κάποιοι προτείνουν η κριτική να χρησιμεύει για να εξαλείφει τη δυνατότητα θερμοκηπίων δημιουργικότητας.[1] Όπως οι πολιτικοί και οι σύμβουλοι, οι κριτικοί συμβάλλουν στην πρόστυχη γοητεία των αναδυόμενων ‘δημιουργικών πόλεων’. Το Βερολίνο είναι ‘φτωχό αλλά σέξι’, υποστηρίζει ο δήμαρχος της πόλης. Τώρα που μπορεί να καυχηθεί ότι έρχεται πρώτο στον περιστρεφόμενο κατάλογο των τριών κριτηρίων της Φλόριντα-Ταλέντο, Τεχνολογία και Ανεκτικότητα- το Βερολίνο έχει εγγυημένη την ανάπτυξη μέσω της δημιουργικής οικονομίας του.[2] Ποιο είναι το μήνυμα; Μείνε Φτωχός και Πήγαινε Ανατολικά για να Γίνεις Γρήγορα Πλούσιος.


Και τι συμβαίνει τότε; Καλωσόρισες στην Έρημο της μη αγγλικής Πραγματικότητας. Τα δίκτυα σου αναπτύσσονται μέσα στο γκέττο της ευρω-αμερικανικής εξόδου. Αυτό-επιβεβαίωση, αλλά με μια διαφορά. Όλα πάνε γρήγορα, η σκόνη κολλάει, τα πνεμόνια καταρρέουν, αλλά η αξία προστίθεται με άυλους τρόπους. Όλοι περιμένουν το κάλεσμα του επαναπατρισμού. Είναι ένα στοίχημα ενάντια στο χρόνο, και οι ενημερωμένοι απόφοιτοι της θεσμοποιημένης δημιουργικότητας πληθαίνουν γρήγορα. Είναι σαν την οικονομία της εξέλιξης, πάλι απ’ την αρχή.


Τα τηλεοπτικά σόου ακινήτων κραυγάζουν το τροπάριο ‘Τοποθεσία, Τοποθεσία, Τοποθεσία’. Συντονίσου ή παράτα τα. Εάν δεν έχεις αρκετές οικονομίες, τότε κάνε μια υποθήκη για όλη σου τη ζωή. Απλώς θα σου στοιχίσει. Σοβαρά, όμως, πώς και πού τοποθετούμε τους εαυτούς μας σε μια εποχή όπου οι επιστροφές ολοένα λιγοστεύουν; Ξέρουμε πως κάθε πράξη κατανάλωσης ισοδυναμεί με οικολογική καταστροφή. Είναι η Αργή Κίνηση η μόνη απάντηση; Ακόμη κι αυτό έχει υποπέσει στην εξάρτηση της φιλότιμης κατανάλωσης των Φωτισμένων Μεσαίων Τάξεων. Φέρτε πίσω τα κοινά (commons), μας λένε. Αυτό όμως θα έφερνε τον ιδιοκτησιακό έλεγχο από την πίσω πόρτα της λατρείας του φιλελευθερισμού. Η ελευθερία είναι καλή στο βαθμό που έχεις στην άκρη μια Δεύτερη Ζωή όπου εξασφαλίζεις το εισόδημά σου.


Γράφοντας στα τελευταία παραγωγικά του χρόνια- στο τέλος της δεκαετίας του 1940 και στις αρχές της δεκαετίας του 1950- ο Καναδός θεωρητικός της πολιτικής οικονομίας και των επικοινωνιών Harold Innis διέκρινε μια ‘προκατάληψη επικοινωνίας’ διαμέσου των εποχών του πολιτισμού. Η νεωτεριστική διορατικότητά του ήταν ότι συνέδεσε την υλικότητα των μέσων επικοινωνίας με τον χρόνο και το χώρο. Εξετάζοντας τη σχέση ανάμεσα στη διάρκεια των αυτοκρατοριών στο χρόνο και την επέκτασή τους στο χώρο, ο Innis συμπέρανε, αρνητικά, ότι η ιστορία της ανθρώπινης ζωής δείχνει ότι ήταν πάντοτε ανισόρροπη. Τα ‘μονοπώλια της γνώσης’, υποστήριξε, διαμορφώνονται από τις ιδιότητες της τεχνολογίας που έχουν να κάνουν με το χώρο και το χρόνο.


Οι πλακέτες γραφής από άργιλο στην αρχαία Βαβυλωνία άντεξαν στο χρόνο, ενώ η εφεύρεση του πάπυρου από τους Αιγύπτιους έκανε δυνατή την εύκολη διάδοση στο χώρο. Η πτώση και των δυο αυτών αυτοκρατοριών ήταν αποτέλεσμα, υποστηρίζει, της προκατάληψης τους για την επικοινωνία. Χρόνος ή χώρος. Η κοσμική τεχνολογία του πάπυρου στην Αίγυπτο περιθωριοποίησε μια μοναρχία που ο έλεγχός της στο χρόνο επικεντρώθηκε στη χρήση της πέτρας και των ιερογλυφικών. Οι Ασσύριοι κατέλαβαν τη Βαβυλώνα λόγω των ανώτερων τεχνολογιών ταχύτητας: ο αναβολέας, το άρμα και οι πειραματισμοί στην εκτροφή αλόγων έκαναν δυνατή τη γρήγορη μεταφορά του ιππικού στο χώρο, κατακτώντας τη θρησκευτική διοίκηση της Βαβυλώνας. Χωρίς την κατάλληλη στρατιωτική εφεδρεία, η γραφειοκρατική μηχανή και η κυριαρχία μιας αλλουβιακής αυτοκρατορίας κατέρρεε.


Ποια διδάγματα μπορούμε να αντλήσουμε από την ιστορία της τεχνολογίας και του πολιτισμού; Στην αρχαιολογία του Innis είναι εμφανής η αναγνώριση της σχέσης μεταξύ μέσων επικοινωνίας, πολιτισμού και εχθρού. Ο εχθρός αποκαλύπτεται μέσω της προκατάληψης της επικοινωνίας. Πώς αναγνωρίζουμε όμως τον εχθρό στις τεχνολογίες των κοινωνικών δικτυώσεων που έχουν μόνο μια επιλογή: links με τους φίλους μας; Στις κοινωνικές δικτυακές ιστοσελίδες όπως το Facebook, ο εχθρός φορτώνεται στο χωροχρονικό συνεχές: απεικονίζεται συχνά αλλά δεν είναι ποτέ παρών. Οι φίλοι σου καθιστούν αδύνατον να αποφύγεις τους εχθρούς. Στην πραγματικότητα, μπορούν μόνο να είναι φίλοι σου. Ο εχθρός δεν είναι ποτέ ένας επισκέπτης μπλόγκερ. Μπορεί το ανώνυμο σχόλιο να καταγράψει τη φωνή του εχθρού ή τον φίλο που περνά ως εχθρός; Ποτέ δεν ξέρουμε. Τι είναι ένας εχθρός χωρίς πρόσωπο;


‘Δεν χάνω χρόνο περιφρονώντας τους ανθρώπους’, γράφει η Αμερικανίδα φιλόσοφος Martha Nussbaum στο ένθετο του Σαββατοκύριακου της Γκάρντιαν. ‘Ο θυμός είναι πολύ πιο εποικοδομητικός από την περιφρόνηση’.[3] Τα συναισθήματα είναι καλά στο μέτρο που μπορούν να γίνουν παραγωγικά. Η διαμαρτυρόμενη αποφασιστικότητα της παρόρμησης της Nussbaum παρουσιάζει ομοιότητες με το Facebook. Δεν υπάρχει τραγωδία. Δεν υπάρχει έκπληξη. Αυτές δεν είναι επιλογές. Τα όρια του Facebook αποκαλύπτονται μέσα από την αλληγορία της ειρωνείας. Ένας από τους ‘Πολύ Συντηρητικούς’ φίλους μου με ‘Σοβαρές’ θρησκευτικές απόψεις, που το πρόσωπό του στο Facebook μοιάζει σαφώς ψυχωτικό, γνωστοποιεί ένα αποτυχημένο ειδύλλιο που ποτέ δεν είχαμε. Αυτή η διπλή μορφή δημόσιας περιήγησης, ως συντηρητικού και γκέι, μέσα στο κλειστό κύκλωμα φίλων, μπορεί να λειτουργήσει ως ελάσσων αποδιοργανωτικός μηχανισμός. Δεν αποτελεί όμως περίπτωση συγκρουσιακής δομής. Αντίθετα, δείχνει προς την κατεύθυνση μιας ανομοιογενούς δικτυακής κοινωνικότητας γνώσης και συγκινησιακής εγγύτητας.


Τίποτα σημαντικό δεν διακυβεύεται. Η πιθανή διαμάχη εντάσσεται στον κώδικα ανεκτικότητας του Facebook. Οι τεχνικές δεν σου δίνουν άλλη επιλογή. Η λογική της ανεκτικότητας επαναβεβαιώνει μια ψύχραιμη, φιλελεύθερη κοσμοθεωρία. Ο Slavoj Zizek αποτελεί την υποδειγματική ενσάρκωση του Facebook. Η μη-ανεκτικότητα της ανεκτικότητας που διακηρύσσει είναι άλλη μια παραλλαγή της ειρωνικής αλληγορίας. Fightclub 2.0. Αυτή είναι η αιτία που οι απεχθείς ιστοσελίδες του μίσους είναι τόσο αναζωογονητικές: ο μη ειρωνικός τρόπος τους εκπέμπει αδιαλλαξία απ’ την αρχή.


Η ‘Ανεκτικότητα είναι Αυτοκτονία’, δηλώνει η W.A.R. – White Aryan Resistance (Αντίσταση Λευκών Αρίων).[4] Ωστόσο, από πολλές απόψεις, οι ιστοσελίδες μίσους δεν είναι τόσο διαφορετικές από τις αντίστοιχες φιλελεύθερες. Και στις δυο περιπτώσεις ο αποδέκτης είναι πάντοτε απών. Αυτοί δεν είναι ποτέ εκεί, μόνο εσύ και οι φίλοι σου. Με τον τρόπο τους, της έμμεσης προσφώνησης, η αποδιοργανωτική δυναμική του θορύβου δεν μπορεί να λειτουργήσει. Δεν υπάρχει θεσμοποιημένο έξω όταν ξερνάς μίσος ή επαληθεύεις τους φίλους σου. Δεν μιλάμε εδώ για κυβερνητική. Ούτε μιλάμε, στην πραγματικότητα, για δίκτυα. Μιλάμε για συνειρμικές επιθυμίες. Κι αν μεταναστεύεις στο Facebook από τις προλεταριακές παραμέτρους του MySpace, τότε επιδεικνύεις συμπτώματα παρόρμησης.


Εάν έχεις οποιαδήποτε αμφιβολία γι’ αυτούς τους ισχυρισμούς, πήγαινε να επισκεφτείς μια ιστοσελίδα που εκθειάζει τις αρετές του μίσους απέναντι στα ζώα. Το μπλογκ της Holy Shmoly! καταχωρεί μια εγγραφή για τους ‘8 λόγους να μισείς τις γάτες’. Με 355 σχόλια, έχει ασφαλώς την πρώτη θέση στη λίστα. Ο ΡΙΤΣΑΡΝΤ ΠΟΥ ΜΙΣΕΙ ΤΙΣ ΓΑΤΕΣ: ‘ΟΙ ΓΑΤΕΣ ΕΙΝΑΙ ΣΚΑΤΑ!!! ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΕΘΑΝΟΥΝ ΟΛΕΣ!!! ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΟΥΛΙΑ’. Κάποιος: ‘οι γάτες έχουν ημερομηνία λήξης, ακριβώς όπως οι τροφές’. Ο Τιμ: ‘Μισώ τις γαμημένες γάτες. Το μόνο που έχει πλάκα με τις γάτες είναι να τις ξεσκίσεις με μια καραμπίνα Νο 22. Όλες οι γαμημένες πρέπει να πεθάνουν. Ανεξάρτητα μικρά καθάρματα, γαμήστε τις όλες’. Η Τζάκι (έξυπνη Σκωτσέζα): Υ.Γ. Τρώμε γάτες στη Σκωτία’. Ο Ματ: ‘Πώς μπορείς να κάνεις μια γάτα να γαβγίσει; Βούτηξε την σε γκάζι κι άναψε ένα σπίρτο’.[5]


Ηλεκτρονικά, κανείς δεν ξέρει ότι το πρόσωπο που μισείς είναι στην πραγματικότητα ένας σκύλος. [6]


Εδώ είναι που εμφανίζονται οι χαρτογραφήσεις των ακτιβιστών για τον έλεγχο των μέσων επικοινωνίας. Οι τεχνογραφίες της βάσης δεδομένων του ‘They Rule’ και οι χάρτες του Bureau d’Etudes του στρατιωτικο-βιομηχανικού πλέγματος συνδυάζουν την πολιτική οικονομία με αισθητική ντιζάιν. Στην καλύτερη περίπτωση, παρουσιάζουν ένα πρόγραμμα συνεργατικής έρευνας που τέμνει ένα συγκεκριμένο κομμάτι χρόνου. Όπως οι παραγωγές του web 1.0, δεν πρόκειται για πολιτιστικές τεχνολογίες πραγματικού χρόνου. Και οι δυο μάς ενημερώνουν για τη σχέση μεταξύ θεσμικών και ατομικών συμφερόντων. Αποκαλύπτονται συνδυασμένα πλεονεκτήματα. Είναι όμως δύσκολο να μη γοητευθείς από την αισθητική της παρουσίασης και στα δυο αυτά έργα. Μέρος της επιτυχίας τους απορρέει από έναν παράγοντα αναγνώρισης. Το They Rule επιβεβαιώνει την αίσθησή μας για το πώς φαίνονται τα δίκτυα αλλά όχι για το πώς μπορούν να αλλάξουν. Και παρά την εκπληκτική έρευνά του, οι χαρτογραφίες του Bureau d’Etudes συγκεντρώνουν τα συστήματα του μετρό του Παρισιού, του Λονδίνου ή του Βερολίνου, αν και με σταλινική αισθητική.


Όπως σε πολλά οπτικά μέσα επικοινωνίας, και στα δυο αυτά παραδείγματα υπάρχει προκατάληψη έναντι του χώρου. Οι σχέσεις χαρτογραφούνται, αλλά οι αλλαγές στη διάρκεια του χρόνου δεν υπάρχουν πουθενά. Η έλευση ανοιχτών και αλληλένδετων βάσεων δεδομένων διορθώνει σ’ ένα βαθμό αυτή την ανισομέρεια. Ένα καλό παράδειγμα είναι η OpenStreetMap, στην οποία μου επέστησε την προσοχή η ακτιβίστρια για το ελεύθερο λογισμικό από τη Λουμπλιάνα, Luka Frelih, και που ενσωματώνει χαρτογραφικές τεχνολογίες με ένα μη-ιδιοκτησιακό σύστημα αξιών. Προτείνει μια συνεργατική πλατφόρμα για τους χρήστες, για να δημιουργήσουν μια ανοιχτή εκδοχή καθημερινού προσανατολισμού. Χρησιμοποιώντας χειροπιαστά δεδομένα GPS ως σύστημα ενημέρωσης αφηρημένου χώρου σε πραγματικό χρόνο, η openstreetmap παρουσιάζει το όνειρο κοινωνικο-τεχνολογικής ισορροπίας του Innis: μια τεχνική επικοινωνίας μη προδιατεθειμένη στο χρόνο ή στο χώρο, αλλά και στους δυο, ταυτόχρονα. Στο χρόνο, διαμέσου του χώρου.


Μολονότι δεν είναι πολύ ελκυστική οπτικά, η openstreetmap αποτελεί ένα σπουδαίο παράδειγμα τεχνο-κοινωνικότητας, όχι τόσο σε ό, τι αφορά στα αποτελέσματα-τη δημιουργία χαρτών- αλλά κυρίως ως προϋπόθεση δυνατότητας. Πρώτο και κύριο, η openstreetmap επικαλείται τη δυνητικότητα της επικοινωνίας ως τρόπο συνεργατικής δομής. Παρά τη χαρά και τη ναρκισσιστική ευχαρίστηση που φέρνουν τεχνολογίες κοινωνικής δικτύωσης όπως το MySpace, δεν παύουν να είναι πρώτα απ’ όλα τεχνολογίες μοναξιάς. Για να μην παρεξηγηθώ: δεν μου αρέσει πολύ να μπλέκομαι με τις μάζες. Παρά τις ολέθριες διαστάσεις της εξατομικευμένης κοινωνικότητας, λίγοι είναι αυτοί που δεν νιώθουν μεγάλη ανακούφιση όταν φεύγουν απ’ το γραφείο.


Αυτό που εννοώ, λοιπόν, είναι ότι η συνεργατική δομή είναι αναγκαστικά μια αβέβαιη, απρόβλεπτη προσπάθεια. Ανθίσταται στην εύκολη διατύπωση. Οι έννοιες σχετίζονται με το πλαίσιο. Ο πειραματισμός είναι κλειδί, και η εμπειρία είναι καίρια. Εκείνοι που επιμένουν για προκαθορισμένα αποτελέσματα και λίστες μεταφερόμενων απλώς θα απογοητευτούν. Αλλά τέτοιοι παράγοντες διοικητικής αγωνίας είναι βασικοί για την συνεργατική δομή της δημιουργικότητας. Δες αυτούς τους διαδικαστικούς τύπους ως δημιουργούς διαμάχης που θέλουν να ελέγχουν τα σύνορα της λογικής και την πράξη της δράσης. Μη σε απασχολεί η καταγραφή της άρνησης. Η αρνητική παρόρμηση θα αρπάξει την έρευνά σου και θα την προωθήσει σε μια κατεύθυνση ή σε πολλές.


Τι κάνουμε όμως με όλα αυτά; Μην απαντήσεις σ’ αυτό το Επείγον! Email. Πες στο αφεντικό να πάει μια βόλτα και στρέψου στον φιλαράκο σου. Ίσως τότε αποκτήσεις τον εχθρό σου. Η υπερβολή είναι εύκολη. Η ‘συγκεκριμένη έρευνα’ για τη δημιουργία μιας ‘στρατηγικής για το μέλλον’ (Μάριο Τρόντι) δεν είναι. Οι τεχνο-πολιτισμοί είναι ευαίσθητοι, αυτό είναι βέβαιο. Η ζωή, ακόμη περισσότερο. Κάτι πρέπει να πούμε και για τη θρησκεία. Θεωρείται ο πιο πετυχημένος θεσμός στην ιστορία. Αλλά, στην πραγματικότητα, οι πραγματικοί πιστοί βρίσκονται, κυριολεκτικά, εκτός. Η εποχή μας απαιτεί ουσιαστική αναπροσαρμογή. Αυτό τουλάχιστον είναι σαφές. Πού να στραφείς λοιπόν; Αυτό, ομολογώ, είναι μια ερώτηση σε σένα.

* Αυτή η εργασία παρουσιάστηκε στο συνέδριο New Cultural Networks:You Google My Second Space, Theater van’t Woord, Openbare Bibliotheek Amsterdam, Stifo@Sandberg Institute of Design, Amsterdam, 2 Νοεμβρίου 2007, http://www.all-media.info/page.php?id=99. Ευχαριστώ τον Mieke Gerritzen για την πρόσκληση και τον Julian Kücklich για τα σχόλιά του.

[1] Βλ. Steffen Böhm, ‘Re: [My-ci] Correction – Berlin Tops Germany for “Creative Class”’, mycreativity mailing list, 18 Οκτωβρίου 2007, http://www.networkcultures.org/mycreativity/. Βλ. ακόμα Matteo Pasquinelli, ‘Re: [My-ci] Berlin Tops Germany for “Creative Class”’, mycreativity mailing list, 15 Οκτωβρίου, 2007, http://idash.org/mailman/listinfo/my-ci.

[2] ‘Economic Prospects Report: Berlin Tops Germany for “Creative Class”’, Spiegel International, 10 Οκτωβρίου, 2007, http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,510609,00.html.

[3] Martha Nussbaum, ‘Q&A: Interview by Rosanna Greenstreet’, The Guardian, 27 Οκτωβρίου, 2007, http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,,2198680,00.html.

[4] http://www.resist.com/

[5] http://ocaoimh.ie/2005/03/15/8-reasons-to-hate-cats/

[6] Για εκείνους από εσάς που πραγματικά μισούν το Facebook, μπορείτε να δοκιμάσετε το Arsebook – ‘μια αντι-κοινωνική υπηρεσία που σε συνδέει με τους ανθρώπους ΠΟΥ ΜΙΣΕΙΣ’, http://www.arsebook.org/. Ευχαριστώ τον Els Silvrants για το link.


Όταν μιλάμε για το κοινωνικό web, πρέπει να προσέχουμε σε ποια πτυχή του αναφερόμαστε:

• Μιλάμε για τις τεχνολογικές του δυνατότητες: τα νέα επίπεδα συμμετοχής που επιτρέπει;
• Μιλάμε για το κοινωνικό web ως διαδικασία άμεσης δημιουργίας αξίας από κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών (produSers);
• Μιλάμε για τα συνδεόμενα επιχειρηματικά πρότυπα;



1.


Το κοινωνικό web διευκολύνει ένα επίπεδο κοινωνικού μοιράσματος χωρίς προηγούμενο, κυρίως μέσα από το όχημα των ιδιόκτητων πλατφορμών. Το θέμα είναι λοιπόν η σαφής διάκριση της αόρατης αρχιτεκτονικής, δηλαδή του ‘πρωτοκόλλου’ αυτής της τεχνολογίας, που πρέπει να διαχωριστεί από το θέμα της κυριότητας ως τέτοιας. Το πρωτόκολλο πρέπει να είναι αρκετά ανοιχτό ώστε να επιτρέπει να υφίσταται η διαδικασία του μοιράσματος, αλλά ταυτόχρονα ‘αρκετά κλειστό’ ώστε να δημιουργεί ανεπάρκειες που να μπορούν να εκμεταλλευθούν οι κάτοχοι πλατφορμών, κι αυτό αποτελεί ένα σαφές σημείο έντασης μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και της εταιρικής ιεραρχίας. Για τους κατόχους πλατφορμών, η ανοιχτή πρόσβαση θα είναι πάντα δίκοπο μαχαίρι. Από τη μια πλευρά, είναι ευεργετικό να ανοίγονται και να δημιουργούν ισχυρότερα και ευρύτερα κοινά αγαθά (commons), από όπου θα προκύψει περισσότερη αξία, από την άλλη πλευρά, όμως, η πλήρης ανοιχτή πρόσβαση ισοδυναμεί με πλήρη απώλεια ελέγχου και συνεπώς με δυσκολίες στην κατάκτηση αξίας για τους μετόχους τους. Αυτό σημαίνει ότι η ένταση μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και των κατόχων πλατφορμών είναι δομικής φύσης, όπως και ο αγωνιστικός ανταγωνισμός ανάμεσα στις διαφορετικές πλατφόρμες που ανταγωνίζονται για την προσέλκυση χρηστών.


Πιστεύουμε συνεπώς ότι το κοινωνικό web υπακούει σε ένα υποκείμενο, αλλά ασταθές κοινωνικό συμβόλαιο. Αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο ουσιαστικά λέει, απ’ την πλευρά των χρηστών: εκτιμούμε τη δυνατότητα των διαδικασιών μοιράσματος και καταλαβαίνουμε ότι η λειτουργία τέτοιων πλατφορμών συνοδεύεται από κόστος και την προσδοκία κέρδους. Κατά συνέπεια, επιτρέπουμε η συνεισφορά μας να εξαργυρώνεται μέσα απ’ τη διαφήμιση, στο μέτρο που δεν παρεμβαίνει στο μοίρασμα. Εάν η παρέμβαση υπερβεί το όριο αποδοχής μας, είτε θα επαναστατήσουμε είτε θα πάμε αλλού.


Ας σημειωθεί ότι το κοινωνικό web έχει ως βασικό προσανατολισμό τη σύγκλιση των ατομικών και συλλογικών συμφερόντων, ότι οργανώνεται γύρω απ’ το μοίρασμα της ατομικής έκφρασης και ότι, συνεπώς, σε η κοινότητα των χρηστών βασίζεται σε αδύναμους δεσμούς. Αυτοί οι αδύναμοι δεσμοί είναι ακριβώς η αιτία που οι κοινότητες χρηστών δεν μπορούν εύκολα να δημιουργήσουν τις δικές τους πλατφόρμες, γι’ αυτό και έχουν ανάγκη από τρίτα μέρη.


Το κοινωνικό web και η οικονομία του μοιράσματος δεν πρέπει να συγχέονται με την οικονομία των κοινών (commons), που έχει τη δική της υποδομή. Η οικονομία των κοινών υπάρχει όταν οι κοινότητες οργανώνονται προς την κατεύθυνση της παραγωγής κοινών τεχνημάτων (artefacts), που απαιτούν συντονισμό και εμπλοκή και συνεπώς δημιουργούν ισχυρότερους δεσμούς. Εξαιτίας αυτών των ισχυρών δεσμών, παρατηρούμε ότι τα προγράμματα που προσανατολίζονται στα σφαίρα των κοινών, σε αντίθεση με τις πλατφόρμες που προσανατολίζονται στο μοίρασμα, έχουν τις δικές τους υποδομές. Αντί για μια δυαδική δομή ανάμεσα στην κοινότητα των χρηστών και την ιδιόκτητη πλατφόρμα, η οικονομία των κοινών έχει μια τριαδική δομή, συνδυάζοντας τις αυτό-οργανωμένες κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών, τους δημοκρατικά διαχειριζόμενους θεσμούς με απολαβές, που διασφαλίζουν τις απαραίτητες υποδομές, και μια οικολογία επιχειρήσεων που δημιουργούν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες γύρω απ’ τα κοινά αγαθά.


2.

Το προηγούμενο σημείο είναι πολύ σημαντικό. Μολονότι είναι συμπλεκόμενες και μπορεί να υπάρχουν υβριδικές μορφές, είναι συνήθως βασικό να γίνεται η διάκριση ανάμεσα στη λογική του μοιράσματος και τη λογική της πώλησης επιμέλειας. Το πρώτο αποτελεί προϋπόθεση του δεύτερου, αλλά το πρώτο δεν μπορεί να συρρικνωθεί στο δεύτερο. Η πλατφόρμα είναι προϋπόθεση για το μοίρασμα, και το μοίρασμα προϋπόθεση για την οικονομία της επιμέλειας που θα ωφελήσει τους κατόχους πλατφορμών. Η συντριπτική πλειοψηφία αυτών που μοιράζονται δεν έχουν μπει στο παιχνίδι για προσωπικό οικονομικό κέρδος, αλλά για ανταλλαγή δημιουργικής έκφρασης, για την οποία αποκτούν διάφορα μη οικονομικά οφέλη, όπως κέρδη που έχουν να κάνουν με τη φήμη. Η έννοια του να αφήνεις απέξω σημαίνει ότι η λογική του μοιράσματος, ή η λογική της παραγωγής των κοινών γι’ αυτό το σκοπό, δεν μπορεί να επηρεάζεται από την ανταγωνιστική λογική του οικονομικού κέρδους. Η εισαγωγή οικονομικού κέρδους καταστρέφει τη λογική του μοιράσματος. Για να λειτουργήσει αυτή, πρέπει η εθελοντική εμπλοκή να συνδυάζεται με την οικουμενική δυνατότητα πρόσβασης, και να μην υπάρχει ορατή μεροληψία μεταξύ των εθελοντών. Αυτή είναι η αιτία που τα σχήματα μοιράσματος του εισοδήματος είναι συνήθως αντιπαραγωγικά. Συνεπώς, η έλλειψη μοιράσματος του εισοδήματος δεν σημαίνει αναγκαστικά εκμετάλλευση και οι εκκλήσεις για ‘δίκαιο μοίρασμα του εισοδήματος’ είναι στην πραγματικότητα αντιπαραγωγικές, καθώς δεν επανεισάγουν απλώς καπιταλιστικές και οικονομικές λογικές σε μια κοινότητα μοιράσματος, αλλά καταστρέφουν και μετατοπίζουν τις μετα-καπιταλιστικές πρακτικές του μοιράσματος.


Υπάρχει, βέβαια, ένα πρόσθετο ζήτημα. Καθώς οι χρήστες δημιουργούν κοινωνικό πλούτο, και ο κάτοχοι πλατφορμών τον εξαργυρώνουν, τι είδος επιστροφής μπορεί να δημιουργηθεί; Οι Google και YouTube δείχνουν σε ποια έκταση μπορεί να αποσπαστεί χρηματική αξία από τέτοιες κοινωνικές διαδικασίες, αλλά οι κοινότητες χρηστών συνήθως δεν λαμβάνουν άμεση επιστροφή χρημάτων.


Ο κατάλληλος τρόπος για τη δημιουργία επιστροφής των θετικών εξωτερικεύσεων του μοιράσματος ή των κοινών, δεν είναι μέσω της διανομής του εισοδήματος αλλά δια του μοιράσματος του οφέλους. Αυτή η διαδικασία χαρακτηρίζεται από τη γενικευμένη υποστήριξη της υποδομής που επιτρέπει το μοίρασμα και την δημιουργία κοινών, με τη συντήρηση της κοινότητας των χρηστών, και με τρόπο που να μην προκύπτει μεροληψία ή να μένει κάποιος απέξω.


Στην περίπτωση παραγωγής που προσανατολίζεται στη δημιουργία κοινών ή αν υποθέσουμε ότι κάποιες κοινότητες που μοιράζονται έχουν τις δικές τους πλατφόρμες, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Η περίπτωση ου ιδρύματος Wiτkimedia, που διαχειρίζεται την υποδομή της Wikipedia, αλλά όχι τις διαδικασίες της για δημιουργία αξίας, δείχνει ότι τα κερδοσκοπικά ιδρύματα δεν στοχεύουν αναγκαστικά στη συσσώρευση κεφαλαίου ή τη μεγιστοποίηση του κέρδους. Βλέπουμε τη Wikipedia να αρνείται τη διαφήμιση (όπως, άλλωστε, ισχύει και για την προσανατολισμένη στην ισχυρή κοινότητα λογική της Craigslist, και το blog του Ιδρύματος Mozilla έχει προγραμματίσει συζητήσεις για τη δυσκολία ανάθεσης οικονομικού εισοδήματος όταν κάποιοι μπορεί να μείνουν απέξω. Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την πρωτοβουλία, δεν μπορούμε απλώς να ευχόμαστε, εάν θεωρούμε ότι η εξαργύρωση είναι εκμετάλλευση, για μια ιδιοποίηση αυτού του εισοδήματος για να επιστραφεί απλώς στις κοινότητες που μοιράζονται. Αν γινόταν αυτό, η λογική του μοιράσματος θα καταστρεφόταν και η οικονομική λογική θα γινόταν κυρίαρχη, με αποτέλεσμα κάποιοι να μείνουν απέξω.


Υπάρχει μόνο μια εξαίρεση σ’ αυτόν τον κανόνα. Ορισμένες πλατφόρμες είναι ειδικά οργανωμένες προς την ανεξάρτητη δημιουργία ανταλλακτικής αξίας και, συνεπώς, σε αυτές τις περιπτώσεις, μπορεί να προκύψει θέμα μοιράσματος εισοδήματος και οικονομικής εκμετάλλευσης.


Εάν όλα τα παραπάνω είναι σωστά και κατανοητά, τότε αυτό συνεπάγεται ότι ορισμένα αριστερίζοντα επιχειρήματα που καταγγέλλουν την εκμετάλλευση της ελεύθερης εργασίας και την αποξένωση των κοινοτήτων χρηστών, είναι παραπλανητικά και πολιτικά αντιπαραγωγικά.


Το γεγονός ότι οι κοινότητες χρηστών, σ’ ένα πλαίσιο μοιράσματος ή κοινών, μοιάζουν να μην έχουν παράπονο με τους ιδιοκτήτες εταίρους τους, δεν σημαίνει ότι είναι αποξενωμένες αλλά ότι, αντίθετα, ερμηνεύουν σωστά τα ζωτικά συμφέροντά τους σε ό, τι αφορά στη διατήρηση του μοιράσματος και των κοινών ως θεμελιακής κοινωνικής προόδου με σαφή και άμεσα προσωπικά και συλλογικά οφέλη. Στην περίπτωση του μοιράσματος, χαίρονται αυτή τη δυνατότητα και κατανοούν την αναγκαιότητα ενός βιώσιμου επιχειρηματικού πρότυπου. Στην περίπτωση των κοινών, κατανοούν την μη αμοιβαιότητα της ομότιμης παραγωγής, από την οποία συνεπάγεται αναπόφευκτα ότι η εμπορική χρήση είναι αποδεκτή, καθώς η οικουμενική διαθεσιμότητα συνεπάγεται ελεύθερη χρήση ανάλογα με τις ανάγκες. Ορισμένες από αυτές τις χρήσεις μπορεί πράγματι να είναι εμπορικές. Δεν αποτελεί σύμπτωση που ριζοσπαστικές, προσανατολισμένες στα κοινά, άδειες, όπως η GPL, επιτρέπουν την εμπορική χρήση, ενώ οι πιο δημοφιλείς από τις μετριοπαθέστερες, προσανατολισμένες στο μοίρασμα, άδειες Creative Commons είναι αυτές που απαγορεύουν την εμπορική χρήση. Η αιτία είναι ότι η GPL δημιουργεί μια πραγματική σφαίρα κοινών με λογική μη αμοιβαιότητας, και η CC είναι απλώς μια άδεια που ρυθμίζει τις εντάσεις του μοιράσματος, υπό τον έλεγχο ατομικών κατόχων.


Τα πραγματικά κοινά δεν απαιτούν μοίρασμα εισοδήματος, αλλά μοίρασμα κέρδους έτσι ώστε τα κοινά να είναι βιώσιμα, πράγμα που είναι προς το συμφέρον των συμμετεχόντων εταιριών.


Η πολιτική έμφαση στην εκμετάλλευση είναι αντιπαραγωγική γιατί απαιτεί να πειστεί η μεγάλη πλειοψηφία εκείνων που μοιράζονται αλλά και παράγουν ομότιμα ότι η χαρά που τους δίνει το μοίρασμα είναι άστοχη και προκαλεί αποξένωση : είναι στην πραγματικότητα κάλεσμα για την εισαγωγή οικονομικών και καπιταλιστικών πρακτικών (μοιράσματος εισοδήματος) στη διαδικασία του μοιράσματος και της ομότιμης παραγωγής. Κανένας βιομηχανικός εργάτης δεν χρειάζεται να πειστεί ότι είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης, η συνείδηση αυτή έρχεται φυσικά, μπορεί να το νιώσει στο πετσί του (της). Εξίσου φυσικά έρχεται και η συνείδηση ότι ο προσανατολισμός στο μοίρασμα και τα κοινά αποτελούν θετικές κοινωνικές εξελίξεις.


Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορεί να γίνει τίποτα προς την πλευρά της εξαργύρωσης, σε όφελος των θεσμικών οχημάτων που αυξάνουν την ισότητα. Οι προσανατολισμένες στο μοίρασμα και τα κοινά κοινότητες μπορούν να ωφεληθούν από μορφές εξαργύρωσης που είναι όλο και πιο ηθικές και ευθυγραμμισμένες με τις αξίες του μοιράσματος. Συνεπώς, αντί η εξαργύρωση να γίνεται καθαρά υπέρ των εταιριών, μπορεί να υπάρξει μια ώθηση για διαφορετικές μορφές κεφαλαίου. Ένα παράδειγμα είναι η δημιουργία συνεταιρισμών όπως η OS Aliance στην Αυστρία.


Το σημείο-κλειδί είναι να θυμόμαστε ότι η μη αμοιβαιότητα είναι πιθανή μόνο στη σφαίρα της μη-ανταγωνιστικής άυλης παραγωγής, αλλά ότι η σφαίρα της φυσικής παραγωγής, όπου μπορεί να προκύψει εξαργύρωση, απαιτεί να επιστρέφεται το επενδυτικό κεφάλαιο για νέους κύκλους παραγωγής. Αυτό μπορεί να συμβεί μέσα από τις εμπορικές συναλλαγές ή μέσα από ανανεωμένες οικονομικές μορφές που βασίζονται στην αμοιβαιότητα.


3.

Ποιο είναι λοιπόν το πραγματικό κοινωνικό σχήμα ανταγωνιστικών συμφερόντων, και τα σημεία έντασης στα οποία πρέπει να επικεντρώσει κανείς την ενέργειά του;


Όχι μόνο οι εργάτες της γνώσης, αλλά στην πραγματικότητα όλοι οι παραγωγοί, αναδιαμορφώνουν τουλάχιστον ένα μέρος της ζωής τους στην άμεση κοινωνική παραγωγή χρηστικής αξίας μέσω του μοιράσματος ή των κοινών. Η ομότιμη παραγωγή δεν περιορίζεται στους πολύ εκπαιδευμένους εργάτες της γνώσης αλλά η αρχή της για ισοδυναμία και η ατομική επιλογή καθηκόντων σημαίνουν ότι είναι διαθέσιμη για όλους τους παραγωγούς. Επειδή η γνώση βρίσκεται στον πυρήνα της δικτυωμένης οικονομίας της πληροφορίας, τέτοιες πρακτικές βρίσκονται στον πυρήνα της κοινωνίας μας, όπως έχει εξηγήσει πολύ πειστικά ο Yochai Benkler. Επειδή η ομότιμη παραγωγή είναι οικονομικά πιο παραγωγική, και πολιτικά πιο συμμετοχική, και πιο διανεμητική ως μορφή κυριότητας, είναι επίσης ένας μετα-καπιταλιστικός τρόπος δημιουργίας αξίας που θα βρεθεί αναπόφευκτα στην κεντρική σκηνή.


Αλλά η ομότιμη παραγωγή αναδιαμορφώνει επίσης την τάξη των κατόχων. Οι δυο στύλοι του γνωστικού καπιταλισμού, δηλαδή η απόσπαση πλεονάζοντος εισοδήματος μέσω των μονοπωλίων πνευματικής ιδιοκτησίας, και το μονοπώλιο των μέσων διανομής, υποσκάπτονται συστηματικά από τα διανεμημένα δίκτυα (distributed networks). Τα περιθωριακά κόστη αναπαραγωγής διεθνών τεχνητών προϊόντων, η δυνατότητα αντιγραφής του ενημερωτικού πυρήνα φυσικών προϊόντων υψηλής αξίας, και το κοινωνικό web ως οικουμενική πλατφόρμα διανομής για ενημερωτικά τεχνητά προϊόντα και για ανοιχτό σχεδιασμό φυσικών προϊόντων, εκτοπίζουν αυτά τα μονοπώλια.


Είναι συνεπώς λογικό πως, για ιδιοτελείς λόγους, κάποιοι από τους κατόχους μετατρέπονται σε δικτυοκρατικούς καπιταλιστές, που διευκολύνουν και ενισχύουν τις κοινότητες μοιράσματος και διατηρούν συμφωνίες μοιράσματος των κερδών με τις προσανατολισμένες στα κοινά κοινότητες παραγωγής.


Ποια είναι η σχέση μεταξύ των κοινοτήτων καταναλωτών/παραγωγών και των κατόχων δικτυοκρατικής πλατφόρμας; Μια γρήγορη απάντηση είναι ότι έχουν συμφέροντα που συγκλίνουν και αποκλίνουν.


Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών διευκολύνουν το μοίρασμα, είναι σύμμαχοι των ομότιμων παραγωγών και μετόχων. Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών χρειάζονται περιφράξεις και ανεπάρκειες για να εισέλθουν σε μια ανταγωνιστική αγορά, τα συμφέροντα αποκλίνουν. Απαιτείται συνεπώς μια γνωστική συμμετοχή, που δεν αντιτίθεται στην αφηρημένη ‘εκμετάλλευσης της ελεύθερης εργασίας’, αλλά που οργανώνεται σε σχέση με τις αόρατες αρχιτεκτονικές του μοιράσματος (που πρέπει να είναι πραγματικά ανοιχτές, συμμετοχικές και προσανατολισμένες στα κοινά), και ενάντια στους περιορισμούς στην ελευθερία που απαιτεί η αποκλειστική ιδιοκτησία.


Στο μακρο-επίπεδο και πάλι οι δικτυοκρατικοί καπιταλιστές μπορούν να είναι σύμμαχοι, στο μέτρο που συμμετέχουν στην ατζέντα για κοινωνικές πολιτικές που κινούνται προς την κατεύθυνση της προώθησης του μοιράσματος και της παραγωγής κοινών αγαθών (βλέπε τη στάση του Google για το ανοιχτό πρίσμα ως θετικό παράδειγμα σύγκλισης πολιτικής). Στο μέτρο, όμως, που θέλουν να περιφράξουν την ανοιχτή πρόσβαση τα συμφέροντα αποκλίνουν.


4.

Για να ανθίσουν, τα μέλη των κοινοτήτων που μοιράζονται και οι υποστηρικτές της σφαίρας των κοινών χρειάζονται τρία πράγματα:

1) Ανοιχτό και ελεύθερο ακατέργαστο υλικό έτσι ώστε να μπορεί να προκύψει παραγωγή. Οι κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών θα ευνοήσουν προσεγγίσεις όπως ελεύθερο λογισμικό, ανοιχτό περιεχόμενο, ανοιχτή πρόσβαση κλπ.

2) Το χαμηλότερο δυνατό όριο συμμετοχής, έτσι ώστε κάθε κίνητρο, κάθε συμμετοχή, να μπορεί να γίνει δυνατή και παραγωγική.

3) Να προστατεύουν τα κοινά αγαθά που προκύπτουν από ιδιωτική ιδιοποίηση, πράγμα που απαιτεί προσοχή για τις συγκεκριμένες απαιτήσεις αδειών και εγρήγορση ενάντια στις στρατηγικές ιδιοποίησης, για παράδειγμα την a priori εκχώρηση δημιουργικών δικαιωμάτων στους κατόχους πλατφορμών.


Όλα αυτά απαιτούν μια γνωστική συμμετοχή, μια έξυπνη αντιμετώπιση για τα συγκλίνοντα και αποκλίνοντα συμφέροντα, και όχι μια αυτόματη αντίθεση στους κατόχους πλατφορμών.


Οι κάτοχοι πλατφορμών του κοινωνικού web ακολουθούν μια διπλή λογική. Από τη μια πλευρά, χρειάζονται ικανά επίπεδα ανοιχτής πρόσβασης για να προκύψει μοίρασμα, ενώ επιχειρούν επίσης μερικές περιφράξεις για να διαθέσουν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες. Αυτή η ανταγωνιστική λογική αποτελεί σημείο έντασης και οι κοινότητες συνειδητών χρηστών μπορούν να διασφαλίσουν ότι η ανοιχτή πρόσβαση είναι πρωταρχική και δεν επηρεάζεται από ιδιοκτησιακές λογικές.


Το κοινωνικό web μπορεί να είναι απλώς ένα μεταβατικό στάδιο. Είναι αποτέλεσμα της σχετικής αδυναμίας των κοινοτήτων μοιράσματος, αλλά καθώς οι ισχυρότερες, προσανατολισμένες στα κοινά, κοινότητες πολλαπλασιάζονται, μπορούν να δημιουργήσουν νέες διανεμημένες και ανοιχτές αρχιτεκτονικές που ενδέχεται τελικά να εκτοπίσουν τις ιδιόκτητες πλατφόρμες (παρόλο που αυτό δεν είναι βέβαιο). Αυτές οι δημιουργημένες από τα κοινά πλατφόρμες μπορούν/ ή θα μπορούσαν τότε να χρησιμοποιηθούν από τις κοινότητες μοιράσματος.


Η ανάγκη για κεφάλαιο που εκπροσωπούν αυτές οι πλατφόρμες δεν είναι μόνο μια αντικειμενική αναγκαιότητα, αλλά απορρέει από πολιτικές επιλογές που αφορούν τη σφαίρα των υποδομών, και από την έλλειψη εναλλακτικών λύσεων. Οι συγκεντρωτικοί διακομιστές, όπως αυτοί που χρησιμοποιεί η Google, μπορούν να αντικατασταθούν από πραγματικά διανεμημένα συστήματα μεταξύ ομότιμων, με κεφάλαιο που δημιουργείται από τους χρήστες, υποσκάπτοντας έτσι την αποκλειστική ανάγκη για ιδιόκτητες πλατφόρμες. Το κάλεσμα για ανοιχτά κοινωνικά γραφήματα, για ανοιχτές και διαλειτουργικές υποδομές, ενδέχεται να μειώσει σταδιακά τα κλειδώματα. Τότε, οι κάτοχοι πλατφορμών μπορεί να περάσουν από την εστίαση στη δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στη δημιουργία πραγματικά προστιθέμενων αξιών, όπως συμβαίνει τώρα με το Linux και κάποια άλλα λογισμικά προγράμματα ανοιχτού κώδικα. Και πάλι, η συνειδητοποίηση της ανάγκης τέτοιων διανεμημένων υποδομών είναι θέμα γνώσης.


5.

Μερικές ‘μακρο-κοινωφελείς’ παρατηρήσεις για να ολοκληρώσουμε την παρέμβασή μας.


Ο καπιταλισμός, μολονότι μοιάζει να είναι πολύ ζωντανός, είναι ταυτόχρονα ένα ψόφιο άλογο. Η μακροπρόθεσμη συνέχιση ενός συστήματος ατέλειωτης ανάπτυξης σε περιορισμένο περιβάλλον είναι φυσικά και λογικά αδύνατη. Πιστεύω επίσης ότι η έμφαση σε έναν αντικαπιταλιστικό λόγο, μετά από διακόσια χρόνια αποτυχίας, είναι κατά τα φαινόμενα αντιπαραγωγική.


Συνεπώς, θα ήταν πιο ενδιαφέρον να σκεφτούμε πώς η ομότιμη παραγωγή, που πιστεύουμε ότι θα είναι στον πυρήνα του κοινωνικού νεωτερισμού και τη δημιουργία αξίας, θα διασταυρωθεί με τον κόσμο της φυσικής παραγωγής των προϊόντων σε ανεπάρκεια. Ή, με άλλα λόγια, πώς μπορούν ή πώς θα μπορούσαν τα κοινά να σχετιστούν με την αγορά, από τη στιγμή που αυτή θα έχει διαχωριστεί από την καπιταλιστική λογική της ατέρμονης ανάπτυξης;


Αυτό που θεωρούμε πιθανό είναι ότι η παραγωγή μεταξύ ομότιμων θα γίνει η κυρίαρχη λογική δημιουργίας αξίας, κι ότι αυτή η δημιουργία αξίας στο πεδίο της άυλη παραγωγής θα λάβει τη μορφή άφθονων και αναπαραγόμενων κοινών αγαθών ανοιχτής γνώσης, δηλαδή θα υπάρξει με τη μορφή χρηστικής και όχι ανταλλάξιμης αξίας.


Καθώς αυτή η λογική της αφθονίας δεν μεταφράζεται σε επίδοση ανεπαρκών φυσικών αγαθών, θα χρειαστεί να συνδυαστεί με άλλες μορφές επίδοσης ,μεταξύ των οποίων η αγορά, σε αυτό που πιστεύουμε και ελπίζουμε ότι είναι μια πλουραλιστική οικονομία σχημάτων ενημερωμένων από ομότιμους.


Για να φτάσουμε εκεί χρειάζεται ένα ισχυρό κοινωνικό κίνημα που συνδυάζει παράνομες και ανταγωνιστικές τακτικές όταν είναι απαραίτητο- μια εποικοδομητική προσέγγιση προς τη δημιουργία νέων μορφών κοινωνικής ζωής μέσα από υποδομές που διευκολύνουν, δηλαδή τη δημιουργία του νέου κόσμου μέσα στον παλιό και την απαραίτητη εμπλοκή με υπάρχουσες θεσμικές μορφές ενόψει της προσαρμογής τους σε νέες κοινωνικές ανάγκες. Ο κύριος στόχος είναι η ανατροπή της λογικής της ψευδο-αφθονίας στον φυσικό κόσμο και η δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στον άυλο κόσμο. Σε αυτή τη φάση, πιστεύουμε ότι η έμφαση πρέπει να είναι στην κοσμο-κατασκευή, και σε αυτή την προσπάθεια εκείνοι που καθιστούν δυνατό τον κοινωνικό επιμερισμό και την παραγωγή κοινών αγαθών είναι σύμμαχοι των καταναλωτών/παραγωγών. Αυτό που χρειάζεται είναι μια συνεχής πίεση για ανοιχτή πρόσβαση, βασισμένη σε μια όλο και βαθύτερη γνώση συμμετοχής. Οι ανταγωνιστικές τακτικές είναι αναγκαίες όταν η δυνατότητα ελεύθερης συνεργασίας δέχεται επίθεση, ενώ η θεσμική εμπλοκή θα καταστεί δυνατή όταν το κοινωνικό κίνημα αγγίξει μια κρίσιμη μαζικότητα που δεν έχει ακόμη.


Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι ποτέ εύκολο πράγμα ούτε μια αυτόματη διαδικασία, αλλά η συστημική κρίση του σημερινού καθεστώτος, οι τεχνολογικές δυνατότητες του κοινωνικού web, και ο νέες δυνατότητες ύπαρξης και μάθησης για τις κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών είναι ευοίωνες. Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι εύκολο πράγμα επειδή απαιτεί συνήθως μεταβατικές φάσεις. Σχετικά μ’ αυτό πιστεύουμε το εξής: επειδή καμιά κυρίαρχη τάξη δεν είναι εντελώς αυτοκτονική, τα προχωρημένα τμήματα της ελίτ συνειδητοποιούν ήδη την αναγκαιότητα μιας μείζονος μεταρρύθμισης προς τον πράσινο καπιταλισμό. Ένας τέτοιος πράσινος καπιταλισμός -ένας ουσιαστικά αντιφατικός όρος- θα χρειαστεί περαιτέρω βήματα σε ό, τι αφορά την ανοιχτή πρόσβαση, τη συμμετοχή και τη δημιουργία κοινών αγαθών, που θα δημιουργήσουν περαιτέρω προϋποθέσεις για την προώθηση της λογικής μεταξύ ομότιμων προς τον πυρήνα της δημιουργίας αξίας και ως πρωταρχική κοινωνική λογική.


Εάν οι απόψεις μας είναι σωστές, απαιτούνται νέοι τρόποι σκέψης, που δεν θα αποτελούν απλώς μια επανάληψη των παραδοσιακών επιχειρημάτων έναντι της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, αλλά θα απαιτούν τη συνεχή ενδυνάμωση των κοινοτήτων που στηρίζουν και αναπαράγουν το μολιρασμα και τα κοινά ως βασικών παραγόντων αυτής της κοινωνικής αλλαγής.


Σημείωση



Χρησιμοποιούμε τον όρο καταναλωτές/παραγωγοί (produSers) όπως τον ορίζει ο Axel Bruns, στο επερχόμενο βιβλίο του για το prosusage: ως την λογική πίσω από την ομότιμη παραγωγή.


Ίσως αυτή η παράλειψη δεν αποτελεί έκπληξη – κατά τη διάρκεια της δεκαετίας ή των δύο τελευταίων δεκαετιών που πολλοί από μας χρησιμοποιούμε το διαδίκτυο, έχουμε εσωτερικεύσει την άποψη, ότι για κάθε κομμάτι περιεχομένου που δημιουργείται και αναγγέλλεται στο διαδίκτυο, ο Ιστός θα φροντίσει, χωρίς οποιαδήποτε αποτυχία, να το διανείμει σε οποιονδήποτε το θέλει, και, ακόμα, οι πρόσφατες συζητήσεις (στις ΗΠΑ) σχετικά με την ουδετερότητα του δικτύου έχουν συνεισφέρει ελάχιστα στο να μας ωθήσουν να αμφισβητήσουμε αυτή την άποψη. Ο περιφραγμένος κήπος της AOL ήταν το τελευταίο ισχυρό προπύργιο που αντιστεκόταν στις ισχυρές δυνάμεις της στιγμιαίας, παγκόσμιας διανομής, αλλά, τελευταία, καταρρέουν, ακόμα, και αυτοί οι τοίχοι.


Και ναι, για ένα διάστημα έμοιαζε έτσι – τα μοντέλα πρόσβασης επί πληρωμή εξαφανίστηκαν με το χρόνο, εκούσια ή με λίγη βοήθεια από την αδελφότητα των ομοϊδεατών, και νέα πιο εκλεπτυσμένα εργαλεία που επιτρέπουν σε ολοένα και περισσότερους από εμάς να ενεργοποιήσουμε και να δημοσιεύσουμε το δικό μας περιεχόμενο στον παγκόσμιο ιστό, να βρούμε και να ανταποκριθούμε στο αντίστοιχο των άλλων, ακόμα και να συνεργαστούμε με μεγάλες κοινότητες άλλων χρηστών με ελεύθερες και ανοιχτές διαδικασίες κοινοτικής δημιουργίας περιεχομένου. Ξανά, οι προφανώς απαρακώλυτες διανεμητικές δυνάμεις του Διαδικτύου σήμαιναν ότι η ιδιοκτησία και ο έλεγχος των μέσων διανομής φαινόταν ότι δεν ήταν κάτι για το οποίο έπρεπε να ανησυχούμε (εκτός εάν βρεθούμε σε χώρες όπου η διανομή συγκεκριμένου περιεχομένου δεν επιτρέπεται για πολιτικούς και άλλους λόγους).


Φυσικά η «διανομή» σε ένα δικτυωμένο κόσμο δεν σήμαινε πια ό,τι παλαιότερα, την εποχή της βιομηχανοποίησης, όταν είχαμε να κάνουμε, κυρίως, με αγαθά σε φυσική μορφή. Πείτε το πρόσβαση, πείτε το συναλλαγή, πείτε το αλληλεπίδραση: καθώς το σταθερό μοντέλο παραγωγού > διανομέα > καταναλωτή αντικαταστάθηκε, ιδίως στο πλαίσιο της κοινωνικής και συνεργατικής εμπλοκής με την πληροφορία, από ένα μοντέλο παραγωγής/κατανάλωσης στο οποίο είμαστε όλοι συνεχώς σε θέση να ενεργούμε και σαν χρήστες και σαν παραγωγοί περιεχομένου (δηλαδή, σαν παραγωγοί/καταναλωτές), ιδιοκτησίας αυτών των μέσων αλληλεπίδρασης – τα οποία δίνουν τη δυνατότητα στους χρήστες να ανακαλύψουν άλλους χρήστες και το περιεχόμενο που δημιουργούν, να έχουν πρόσβαση και να ανακτούν το εν λόγω περιεχόμενο και να ανταποκρίνονται σε αυτό πραγματοποιώντας τις δικές τους συνεισφορές και τροποποιήσεις – εξελίσσεται στο κεντρικό σημείο ελέγχου.


Στο δικό του άρθρο, ο Michel Bauwens το περιγράφει σαν ένα ζήτημα των πλατφόρμων, οι οποίες υποστηρίζουν το κοινωνικό Web και σχηματίζουν μια χρήσιμη διαφοροποίηση μεταξύ των πλατφόρμων που δημιουργούνται από ένα συμμετοχικό μοντέλο (όπου οι εμπορικοί ιδιοκτήτες προσφέρουν χώρο σε χρήστες για να συνεργαστούν) και των πλατφόρμων που βασίζονται σε ένα μοντέλο στήριξης των κοινών αγαθών (όπου διαχειρίζονται την πλατφόρμα κοινωνικού προσανατολισμού μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί και τα εμπορικά συμφέροντα παίζουν μόνο ένα συμπληρωματικό ρόλο). Έχει δίκιο, φυσικά – αν έχουμε στο μυαλό μας ότι ανάμεσα σε αυτά τα δύο μοντέλα κλειδιά μπορούν να υπάρχουν και άλλες υβριδικές διαφοροποιήσεις – και παρ’ όλα αυτά αυτός ο μάλλον παθητικός όρος «πλατφόρμα», ίσως να υποβαθμίζει τη σημασία του καθοριστικού ρόλου που μπορούν να διαδραματίσουν σήμερα αυτά τα εργαλεία στο αλληλοεπιδρούν, συνεργατικό κοινωνικό Web.


Έτσι, χωρίς να διαφωνήσουμε με τον Michel, ας αναλογιστούμε το ρόλο αυτών των εργαλείων ως μέσα αλληλεπίδρασης. Για να το κάνουμε αυτό δεν σημαίνει ότι ζητήματα που σχετίζονται με τα μέσα παραγωγής ή τα μέσα χρήσης δεν είναι πλέον σχετικά: είναι, ιδίως για κοινότητες που μειονεκτούν γεωγραφικά, κοινωνικά, οικονομικά και εκπαιδευτικά, αλλά η παραγωγή και η χρήση δεν είναι τίποτα, χωρίς την αλληλεπίδραση ως σημείο σύνδεσης μεταξύ των δύο αυτών πρακτικών. Εκεί είναι, λοιπόν, που παίζεται το παιχνίδι τώρα. Και η αυξανόμενη εκλέπτυνση των πρόσφατων μέσων αλληλεπίδρασης του Δικτύου – παραγωγής, κοινωνικής δικτύωσης, άλλων μορφών συνεργασίας και κοινωνικής εμπλοκής στο διαδίκτυο- και η, κατά τα άλλα, απλή φύση της βασικής υποδομής της αλληλεπίδρασης στο Web2.0 είναι, επίσης, ο λόγος για τον οποίο πρέπει πια να αναλογιστούμε εκ νέου ποιος ελέγχει αυτά τα μέσα αλληλεπίδρασης.


Ας μην περιορίσουμε τον ορισμό αυτών των μέσων μόνο στις πιο πρόσφατες εισόδους, αν και –ήταν η Google, όχι, όμως, η πρώτη, αλλά αυτή που σίγουρα είχε τον πρώτο θεμελιώδη μετασχηματιστικό αντίκτυπο εδώ: η κυρίαρχη μοντέρνα μηχανή αναζήτησης, κατέστησε δυνατό ένα τελείως νέο επίπεδο ανακάλυψης και πρόσβασης, χωρίς το οποίο η αλληλεπίδρασή μας με το περιεχόμενο των άλλων δεν θα ήταν δυνατόν να είναι τόσο αποτελεσματική και εκλεκτική, όπως τελικά κατέληξε να είναι. Η Google (η μηχανή αναζήτησης, όχι το πλήθος των επιπρόσθετων εργαλείων που έχουν κάνει τελευταία την εμφάνισή τους) κάνει λίγα περισσότερα από το να γεφυρώνει το κενό μεταξύ των παραγωγών και των χρηστών της πληροφορίας – διευκολύνει την αλληλεπίδραση, χωρίς να καθορίζει τη μορφή που θα πάρει η αλληλεπίδραση- και, εν τούτοις, είναι ουσιαστικά απολύτως απαραίτητη σε αυτή τη διαδικασία αλληλεπίδρασης. Οι περιστασιακές συζητήσεις μας για το ποιες μορφές πληροφορίας (και συνεπώς, η αλληλεπίδραση με την πληροφορία) πριμοδοτεί το σύστημα PageRank, πώς μπορούμε να παίξουμε με αυτά τα μέσα αλληλεπίδρασης μέσω του googlebombing και του linkfarming, και πώς η επιβολή ή η λογοκρισία των αποτελεσμάτων αναζήτησης της Google σε ορισμένες περιοχές επηρεάζει αυτούς που διαμένουν εκεί, κάθε ένα από αυτά δείχνει ότι το ποιος ελέγχει τη Google ως μέσο αλληλεπίδρασης έχει καταστεί σημαντικό ζήτημα της δικτυωμένης εποχής μας.


Και, παρ’ όλα αυτά, η Google ως μηχανή αναζήτησης κάνει λίγα περισσότερα από το να δουλεύει εντός των υπαρχόντων περιορισμών της τεχνολογίας του Web2.0, με την μη υποκείμενη σε αλλαγή, την εμφανώς ασταθή μορφή σύνδεσης, η οποία είναι πάντα μόνο ένα URL μακριά από το να καταρρεύσει. Η Google φροντίζει για το ένα μέρος της διασύνδεσής με άλλους στο Web2.0 – ανακαλύπτοντας τι και ποιος υπάρχει εκεί έξω (ή τι υπήρχε εκεί έξω την τελευταία φορά που πέρασε το Googlebot). Δεν παρακολουθεί το πού πήγε κάτι ή πού πήγαν κάποιοι και τι μπορεί από τότε να έχουν πει για εμένα, τους φίλους μου ή τους ανθρώπους και τα θέματα που μ’ ενδιαφέρουν. Έχουμε εισάγει ανοικτά και ιδιόκτητα εργαλεία και συστήματα να το κάνουν αυτό ως επιπρόσθετα μέσα αλληλεπίδρασης – από το υλικό του RSS, το permalinks και το καταργημένο πρωτόκολλο Trackback για χάρη των del.icio.us, Digg και του Google Analytics. Ή πράγματι, έχουμε αλλάξει σε εμπλουτισμένα δίκτυα εντός του Web2.0, από το Friendster και το LinkedIn στους απογόνους τους δεύτερης και τρίτης γενιάς: ιστοσελίδες που ακόμα μεταφέρουν το περιεχόμενό τους στο χρήστη σε HTML, αλλά που η εσωτερική ανακάλυψη πληροφοριών, αλληλεπίδρασης και οι διαδικασίες ανταπόκρισης λαμβάνουν χώρα σύμφωνα με τη λογική της ιδιόκτητης βάσης δεδομένων.


Από αυτή την οπτική, δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε ότι η εποικοδομητική ή (εξαρτάται από την άποψή σας) ύπουλη συνεισφορά των ιστότοπων του κοινωνικού Web από το Digg μέχρι το Facebook είναι να υπερ-ενισχύουν τη διαδικασία αλληλεπίδρασης του Web2.0 – και όσο περισσότερο το κάνουν, πολλές από αυτές τις πλατφόρμες εγκλωβίζουν τους χρήστες τους στο δικό τους ιδιοκτησιακό πλαίσιο δυνατοτήτων αλληλεπίδρασης και υπονομεύουν περαιτέρω την καθολικότητα βασικών πρωτοκόλλων του Web2.0. Γι’ αυτόν, αλλά και για άλλους λόγους, όπως έχω επισημαίνει ήδη και αλλού, δεν είμαι οπαδός του Facebook και άλλων τέτοιου είδους κλειστών ιστοτόπων: πιστεύω, σε τελευταία ανάλυση, ότι δημιουργούν αναίτια και άδικα έναν νέο περιφραγμένο κήπο, ξεχωριστό από το ευρύτερο Web2.0 – μία περίφραξη, η οποία για να αλληλεπιδράσει στους χρήστες ανταλλάσσει τη δυνατότητα διανομής των εμπειριών τους, ελεύθερα και εύκολα, με ένα ευρύτερο κοινό εκτός των πυλών του. Το Facebook, ενδεχομένως είναι ένας ιστότοπος κοινωνικής αλληλεπίδρασης, αλλά από μία άλλη ευρύτερη οπτική, πέρα από τα τείχη του, δεν συνεισφέρει στο κοινωνικό, αλλά στο αντικοινωνικό Web2.0.


Οι αφοσιωμένοι οπαδοί του Facebook μπορεί να μην βλέπουν το πρόβλημα, αλλά για όσους από εμάς ακόμα αντιστεκόμαστε στο συνεχές poking και prodding, η ανακοίνωση για ακόμα περισσότερες κλειστές κοινότητες και οι ειδοποιήσεις που μας υπόσχονται περιεχόμενο, το οποίο είναι διαθέσιμο μόνο εντός της ιδιόκτητης περίφραξης, αυτές οι καθημερινές υπενθυμίσεις δείχνουν μόνο ότι ολοένα και περισσότερη πληροφόρηση είναι πια διαθέσιμη μόνο με τη χρήση μέσων αλληλεπίδρασης που δεν έχουμε τη δύναμη να ελέγξουμε. Η πρόσβαση και η διαλειτουργικότητα για όλους θυσιάζονται με την υπόσχεση για πιο αποτελεσματική και πλούσια σε χαρακτηριστικά αλληλεπίδραση για ορισμένους, αλλά ταυτόχρονα, ο έλεγχος για τη μορφή και την έκταση αυτών των αλληλεπιδράσεων απομακρύνεται από το χρήστη προς όφελος του ιδιοκτήτη των μέσων αλληλεπίδρασης. (Με μια πολεμική διάθεση, αυτό που μου θυμίζει είναι η άνοδος του ειδεχθούς HTML email, το οποίο μέχρι τώρα έχει κάνει σχεδόν αδύνατον να διεξαχθούν εκτεταμένες δημιουργικές συζητήσεις μέσω email. Και εδώ η καθολική διαλειτουργικότητα δόθηκε ως αντάλλαγμα για κάποια ασήμαντη μορφή ιδιοκτησίας. Αλλά, ίσως, μόνον εγώ το βλέπω κατ’ αυτόν τον τρόπο.)


Φυσικά δεν χρειαζόταν να είναι έτσι τα πράγματα – είτε κερδοσκοπική είτε όχι, η κοινωνική δικτύωση με ανοιχτή πρόσβαση και τα εγχειρήματα παραγωγής/κατανάλωσης από το Blogger μέχρι τη Wikipedia και το Google Maps δύνανται να λειτουργούν μια χαρά, χωρίς να θέτουν αθέμιτους όρους στην αλληλεπίδραση των χρηστών, αν και οι συγκεκριμένοι ιστότοποι έχουν προσθέσει αρκετές νέες υπηρεσίες σε σχέση με τα καθιερωμένα μέσα αλληλεπίδρασης του διαδικτύου. Γι’ αυτό το λόγο, υποστηρίζω με θέρμη την πρόσκληση του Michel Bauwens να κατασκευάσουμε με μανία τα κοινά αγαθά: κοινά αγαθά, όχι μόνο για πληροφόρηση, γνώση, δημιουργική εργασία, τα οποία όλοι μας παράγουμε/ καταναλώνουμε, αλλά, επίσης, διανομής και αλληλεπίδρασης∙ Κοινά αγαθά, στα οποία η πρόσβαση στο περιεχόμενο και η εμπλοκή με αυτό δεν θα περιορίζεται από δαιδαλώδη τείχη –καθορισμένα από ασύμβατα σχήματα δεδομένων και πρωτόκολλα πρόσβασης που είναι αδύνατο να λειτουργήσουν σε άλλο περιβάλλον- τα οποία περικλείουν απομονωμένες κοινότητες χρηστών.


Εγχειρήματα που στοχεύουν στην ανάπτυξη μεταφερόμενων προφίλ χρηστών κινούνται προς την κατεύθυνση των κοινών αγαθών, αλλά ας βάλουμε σκοπό να προχωρήσουμε και ένα βήμα παραπάνω – ας γκρεμίσουμε τα εμπόδια στην αλληλεπίδραση πριν αυτά προκαλέσουν ανεπανόρθωτη ζημιά στο κοινωνικό Web, όπως το ξέρουμε. Το να το κάνουμε αυτό, δεν καθιστά αδύνατο για το MySpace, το Facebook και άλλους ιστότοπους κοινωνικής δικτύωσης να κρατήσουν τη δική τους μοναδική αίσθηση- αλλά εισάγει, επίσης, τη δυνατότητα στους χρήστες να δημιουργήσουν τους δικούς τους συνδυασμούς από τα χαρακτηριστικά και των δύο ιστοτόπων: ένα Spacebook ή ένα MyFace. (Ευχαριστώ την Ann για τον τελευταίο όρο.)


Αυτό, ίσως, είναι σημαντικό ειδικά όσο περαιτέρω εξελισσόμαστε σε μια ευρέως διαδεδομένη ανάπτυξη μοντέλων παραγωγής/κατανάλωσης για τη δημιουργία και τον επιμερισμό των πληροφοριών, της γνώσης και της δημιουργικής εργασίας. Η παραγωγή/κατανάλωση – η καθοδηγούμενη από το χρήστη συνεργατική, επαναλαμβανόμενη και συνεχής δημιουργία και ανάπτυξη περιεχομένου, οι οποίες μας είναι γνωστές π.χ. δημοσιογραφία των πολιτών ανοιχτού κώδικα ή η Wikipedia – δύναται να υπάρχει σε πλατφόρμες για αλληλεπίδραση, τις οποίες λειτουργούν μόνες τους κοινότητες παραγωγών/ καταναλωτών, μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί, ακόμα και εμπορικοί ιδιοκτήτες (επιπρόσθετα, και σε ένα μοντέλο, το οποίο στηρίζεται, όπως η μπλογκόσφαιρα, σε ένα κατανεμημένο δίκτυο ξεχωριστών ιστότοπων). Αν και αυτό το μοντέλο μπορεί να λειτουργήσει εντός περιφραγμένων κήπων, αν οι περιφράξεις είναι αρκετά μεγάλες ώστε να διατηρήσουν μία ζωντανή και εσωτερικά διαφοροποιημένη κοινότητα συμμετεχόντων – ευδοκιμεί μόνο σε ανοιχτό περιβάλλον που δεν θέτει περιορισμούς στη συμμετοχή. Μόνο σε αυτό είναι δυνατόν η διαδικασία παραγωγής/ κατανάλωσης να τιθασεύσει το όλο το πλήθος των πιθανών συνδρομητών. Μόνον εδώ είναι δυνατόν οι πιο περιστασιακοί συνδρομητές να πραγματοποιήσουν αυτές τις τυχαίες πράξεις συνεργασίας (για να παραφράσω την πασίγνωστη φράση του JD Lasica «τυχαίες πράξεις δημοσιογραφίας», οι οποίες έκαναν τη Wikipedia αυτό που είναι σήμερα.


Αν μία λογική παραγωγής/κατανάλωσης στη συνεργατική παραγωγή περιεχομένου, η οποία ήδη τοποθετεί τους χρήστες και ως πιθανούς παραγωγούς περιεχομένου – εν συντομία, ως παραγωγούς/καταναλωτές – πρόκειται να εξελιχθεί σε κατευθυντήρια γραμμή της δικτυωμένης εποχής, όπως και η λογική της παραγωγής, η οποία διαχώρισε παραγωγούς, διανομείς και καταναλωτές σε ξεχωριστούς ρόλους κυριάρχησε τη βιομηχανική εποχή, τότε πρέπει να λάβουν χώρα δύο σημαντικοί μετασχηματισμοί. Αρχικά, εμφανώς, τα αντικείμενα παραγωγής/κατανάλωσης πρέπει να θεωρηθούν ακριβώς τόσο χρήσιμα και αξιόπιστα όσο τα προϊόντα της βιομηχανικής διαδικασίας παραγωγής περιεχομένου. Αυτό γίνεται ολοένα και περισσότερο το ζήτημα των μάλλον τριών κύριων πεδίων της παραγωγής/κατανάλωσης – του λογισμικού ανοιχτού κώδικα, της δημοσιογραφίας των πολιτών και της Wikipedia, ως πηγής γνώσης.


Ο δεύτερος σημαντικός μετασχηματισμός είναι ότι αυτοί που (στο όνομα των πρώτων επιτυχιών του μοντέλου παραγωγής/κατανάλωσης) αναπτύσσουν εμπορικά μοντέλα για τη ρύθμιση των διαδικασιών παραγωγής/κατανάλωσης και την προστασία των κοινοτήτων παραγωγής/κατανάλωσης, αντιστέκονται στην έννοια της ιδιοκτησίας με το να περιορίζουν τεχνητά τα αντικείμενα και τους συμμετέχοντες στην παραγωγή/ κατανάλωση: ακολουθούν, δηλαδή, το μοντέλο του del.icio.us ή του Flickr και όχι του Facebook και επιδιώκουν (νόμιμη) εμπορική επιτυχία, χωρίς να εκμεταλλεύονται την κοινότητα κατά τη διαδικασία. Η Google το κάνει αυτό, στο μεγαλύτερο μέρος- και οι εμφανιζόμενοι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής/κατανάλωσης πρέπει να ενθαρρύνονται να ακολουθήσουν το σύνθημα της Google «ου βλάψεις» πολύ πιο πιστά από ό,τι η ίδια η Google καταλήγει να κάνει.


Ενόσω ζούμε την αργή αλλαγή παραδείγματος από τη βιομηχανική στη δικτυωμένη εποχή, ακόμα και αν ο πρώτος μετασχηματισμός έχει συντελεστεί μόνο σε ένα μικρό (παρ’ όλα αυτά σημαντικό) αριθμό τομέων και συναντά ενεργή αντίσταση αλλού από εγκατεστημένα συμφέροντα, πρέπει να προετοιμάζουμε ήδη το έδαφος για μια κριτική εξέταση αναφορικά με τον τόπο και το χρόνο του δεύτερου μετασχηματισμού. Αυτό απαιτεί να μην εφιστούμε, πια, την προσοχή μας, κυρίως, στο ποιος είναι ο ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής, αλλά να θέτουμε ένα νέο ερώτημα: ποιος ελέγχει τα μέσα παραγωγής/κατανάλωσης;


Η ρητορική γύρω από τη σημασία του Web 2.0 διεξάγεται, όπως τόσες άλλες ενσαρκώσεις της τεχνολογίας των υπολογιστών, με τους δικούς της υπερβολικούς όρους. Έχει επεκταθεί τόσο πολύ η συζήτηση, ώστε η πολιτική σημασία και οι πραγματικές λειτουργίες της τεχνολογίας του Web 2.0, συχνά, μένουν στο σκοτάδι. Η συζήτηση γύρω από το Web 2.0, όσον αφορά στη γνωστή τεχνολογία των κοινωνικών μέσων, συμπεριλαμβανομένων των ιστολογίων, των wikis και των ιστότοπων κοινωνικής δικτύωσης, συνοδεύεται, συχνά, από μία λανθασμένη μείξη ελπίδας και απόψεων που έχουν τις ρίζες τους σε έναν ελαφριάς μορφής τεχνολογικό ντετερμινισμό, ο οποίος βεβαιώνει ότι η χρήση των εν λόγω τεχνολογιών μπορεί, ενδεχομένως, να δημιουργήσει ένα σύνολο δημοκρατικών δυνάμεων και κινήτρων – συνεργατικότητα, διαφάνεια, συμμετοχική δημοκρατία και αποκέντρωση.


Παρ’ ότι το Web 2.0 έχει αναδειχθεί ως ο σύγχρονος βασιλιάς της θετικής κοινωνικής αλλαγής στο Διαδίκτυο, έχει ήδη ξεκινήσει μία άλλη συζήτηση που επιχειρεί να το εκθρονίσει. Σε αυτό το σύντομο άρθρο, προβάλλω μία θέση ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πόλους και το κάνω για να αποτιμήσω εκ νέου πώς συγκεκριμένες τεχνολογίες του Web 2.0 είναι, πράγματι, σημαντικές για το έργο και το ρόλο των ακτιβιστικών ομάδων, όπως αυτών που ασχολούνται με το κίνημα της κοινωνικής δικαιοσύνης. Και ενώ συμφωνώ με πολλές από τις κριτικές που έχουν γίνει – και θεωρώ ότι θα έπρεπε να υπάρχουν περισσότερες- εδώ θα επιχειρήσω να κατευθύνω τη συζήτηση προς μια λίγο διαφορετική κατεύθυνση, η οποία, ίσως, θα μας αποκαλύψει λιγότερα για τη βασική πολιτική φύση των τεχνολογιών των κοινωνικών μέσων, με την ευρεία έννοια, και περισσότερα για το μικρότερο ρόλο τους στη διασφάλιση και τη δημιουργία πολιτικής αφοσίωσης, καθώς και τη διευκόλυνση της οργάνωσης μεταξύ των ομάδων ακτιβιστών. Για να το επιτύχω, θα ασχοληθώ με δύο αξιόλογες κριτικές για την τεχνολογία των κοινωνικών μέσων- η μία είναι του καθηγητή νομικής Cass Sunstein και η άλλη ενός κριτικού θεωρητικού των μέσων, του Geert Lovink. Στη συνέχεια, παραθέτω δύο παραδείγματα ομάδων ακτιβιστών, οι οποίες χρησιμοποιούν την τεχνολογία των κοινωνικών μέσων στην καθημερινή τους οργάνωση.


Το κεντρικό σημείο της κριτικής του Sunstein μπορεί με λίγα λόγια να συνοψιστεί ως εξής: ενώ νέες τεχνολογίες διαδραστικών λογισμικών προγραμμάτων θεωρείται ότι προσφέρουν ένα πεδίο για κριτικό (και φιλελεύθερο) δημοκρατικό διάλογο – έναν εικονικό τόπο συνάντησης για την επανεξέταση και τον αναστοχασμό των πολιτικών πιστεύω και της αφοσίωσης του ατόμου – στην πραγματικότητα ενισχύουν τις προϋπάρχουσες πολιτικές θέσεις και απόψεις του ατόμου, ένα φαινόμενο βαλκανοποίησης που ο Sunstein αποκαλεί ‘οι καθημερινοί εμείς’ (the Daily We). Ο Geert Lovink ασκεί μια παρόμοια, αλλά πιο καυστική κριτική, διερευνώντας αυτό που περιγράφει ως μηδενιστική, κυνική κουλτούρα αυτοπροβολής, η οποία δημιουργείται από τους bloggers και τα ιστολογία.


Όσο σημαντικά και έξυπνα και αν είναι αυτά τα επιχειρήματα, παραβλέπουν σημαντικά σημεία. Όσον αφορά στον Sunstein, ο τρόπος που προσδιορίζει την πολιτική είναι ανάλογος με ένα κόσμο διαχωρισμένο με αυστηρούς και δυαδικούς όρους – δεξιοί εναντίον αριστερών, φιλελεύθεροι εναντίον συντηρητικών. Ενώ αυτού του είδους οι απλοποιήσεις είναι, συχνά, απαραίτητες για το σχηματισμό ενός επιχειρήματος και είναι βαθιά εδραιωμένες στην Αμερικανική πολιτική φαντασία, είναι απαραίτητο να αναγνωρίσουμε ότι η πολιτική αρένα, ακόμα και στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι πολύ πιο διαφοροποιημένη από ό,τι υπαινίσσεται ο Sunstein. Για παράδειγμα, οι φιλελεύθεροι δημοκρατικοί και προοδευτικοί, συχνά, έχουν αντίθετες θέσεις, ενώ οι ακτιβιστές, οι οποίοι συμμετέχουν στο παγκόσμιο κίνημα για κοινωνική δικαιοσύνη εκφράζουν πιο ριζοσπαστικές θέσεις από τους αποκαλούμενους προοδευτικούς. Οι συντηρητικοί, φυσικά, έρχονται σε ποικίλα αλληλοκαλυπτόμενα, αλλά, μερικές φορές, ασύμβατα μεγέθη και πακέτα. Η πολιτική σφαίρα στην Ευρώπη είναι πολύ πιο διαφοροποιημένη από ό,τι στις ΗΠΑ και αναγνωρίζεται ως τέτοια από την κυρίαρχα ΜΜΕ. Αν αναγνωρίσουμε την εν λόγω διαφοροποίηση, μπορούμε να αναζητήσουμε εκ νέου, αν υπάρχουν μορφές πολιτικού διαλόγου, οι οποίες, ενδεχομένως, συνυπάρχουν στο εσωτερικό μιας ομάδας ανθρώπων που, συνήθως, κατατάσσονται μαζί, π.χ. όπως οι ‘φιλελεύθεροι’, οι οποίοι μετά από προσεκτικότερη εξέταση, φαίνεται ότι διαθέτουν ποικιλία διαφορετικών θέσεων, ακόμα και αν τείνουν προς την αυτή πλευρά του πολιτικού φάσματος. Μπορούμε να θέσουμε την ερώτηση στην έρευνα και στις κριτικές μας, αν, πράγματι, υπάρχει αυτή η ακραία βαλκανοποίηση, ή αν το τοπίο είναι πιο ρευστό. Και αν είναι, μπορούμε να θέσουμε την ακόλουθη ερώτηση: αν οι τεχνολογίες των κοινωνικών μέσων, όπως τα ιστολόγια, παρέχουν πλατφόρμες όχι για τη διεξαγωγή ριζοσπαστικών πολιτικών συζητήσεων, αλλά για έναν πιο επιδέξιο και μετριοπαθή μετασχηματισμό των πολιτικών αντιλήψεων και του διαλόγου από αυτόν που οραματίστηκαν ο Lovink ή ο Sunstein.


Τώρα, ας υποθέσουμε, ότι όπως αξιώνουν, η αλληλοκάλυψη και η έλλειψη στεγανών που μόλις περιέγραψα είναι σπάνια,∙τότε, πράγματι, η τεχνολογία των κοινωνικών μέσων παράγει ‘κοινότητες ανθρώπων, οι οποίοι σκέφτονται με τον ίδιο τρόπο», ενώ «οι συζητήσεις διεξάγονται από ομογενή σύννεφα ιστολογίων του διαδικτύου’ (σ. 21). Ακόμα και αν αυτό συνέβαινε, παραλείπουν από την ανάλυσή τους το σημαντικό στοιχείο ότι συγκεκριμένες τεχνολογίες των κοινωνικών μέσων θα εξυπηρετούσαν, ούτως ή άλλως, μια πολύτιμη πολιτική λειτουργία με τη δυνατότητά τους να πυροδοτούν και να αναζωογονούν πολιτικές πεποιθήσεις και υποσχέσεις. Σύμφωνα με τον ανθρωπολόγο Jeff Juris, ο οποίος εργάζεται με ακτιβιστές του κινήματος κατά της παγκοσμιοποίησης, τα βίντεο από τις διαδηλώσεις των ακτιβιστών και η βία εναντίον τους είναι σημαντικά όχι γιατί μεταβάλλουν την κοινή γνώμη γενικότερα (αποδεικνύοντας πόσο,συχνά, στην πραγματικότητα δεν το επιτυγχάνουν), αλλά γιατί κατορθώνουν να ανανεώνουν τις πολιτικές πεποιθήσεις μεταξύ των ίδιων των ακτιβιστών που τα δημιουργούν.[1] Ο Juris δείχνει, με άλλα λόγια, ότι το κήρυγμα στους ήδη πιστούς δεν είναι και τόσο κακό όσο ο Lovink ή ο Sunstein το παρουσιάζουν γιατί διασφαλίζει τη συνεχιζόμενη πολιτική συμμετοχή. Τα πολιτικά πάθη δεν είναι ποτέ δεδομένα, αλλά πρέπει να δημιουργούνται και να αναζωογονούνται συνεχώς κατά τη διάρκεια των ετών. Δεδομένης της υπερβολικά μεγάλης πολιτικής απάθειας και του κυνισμού στην εποχή μας, μία από τις σημαντικές λειτουργίες της τεχνολογίας των κοινωνικών μέσων, ενδεχομένως, να βρίσκεται στην ικανότητά της να διευκολύνει τη συνεχή συμμετοχή στην πολιτική αρένα και αυτό περιλαμβάνει την υπόθαλψη πολιτικών θέσεων σε όλο το πολιτικό φάσμα.


Για να τελειώσω τις σκέψεις μου για τη σημασία αυτών των τεχνολογιών για τις ακτιβιστικές ομάδες, θα παραθέσω δύο σύντομα παραδείγματα για το πώς οι ακτιβιστές του κινήματος της αντι-παγκοσμιοποίησης χρησιμοποίησαν την τεχνολογία των κοινωνικών μέσων κατά το παρελθόν και πώς τη χρησιμοποιούν στο παρόν. Αυτά τα παραδείγματα προωθούν την πρόκληση της ιστορικής περιοδοποίησης των τεχνολογιών σαν του Web 2.0 και επιβεβαιώνουν τη σημασία τους, αν και με τρόπους που τονίζουν την ανάγκη να θέσουμε ζητήματα ελέγχου και ιδιοκτησίας στην κριτική μας για τα κοινωνικά μέσα.


Ο όρος Web 2.0 χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον μεγαλοεκδότη Tim O’Reilly για να διαχωρίσει τις σύγχρονες τεχνολογίες (wikis, IM, ιστολόγια, εμφυτευμένα βίντεο) από τους αμέσως προηγούμενους προγόνους τους, όπως τα ηλεκτρονικά μηνύματα και οι στατικές ιστοσελίδες. Αυτή η δεύτερη γενιά τεχνολογιών, όπως υποστήριζε, επιτρέπει μεγαλύτερη αλληλεπίδραση, ευελιξία και συμμετοχή από την προηγούμενη. Καθώς, προφανώς, τα λογισμικά προγράμματα για τα οποία μιλάει εξαπλώθηκαν μαζικά και κυκλοφόρησαν πρόσφατα φέρνοντας μαζί τους πιο φιλικά προς το χρήστη μέσα αλληλεπίδρασης από ό,τι οι πρόγονοί τους, οργανώσεις ακτιβιστών, όπως η ομάδα Indymedia, δημιουργούσαν και ανέπτυξαν τεχνολογίες, οι οποίες ταίριαζαν απόλυτα στο παράδειγμα του Web 2.0, χρόνια πριν. Δημιούργησαν, για παράδειγμα, συστήματα διαχείρισης περιεχομένου, τα οποία επέτρεπαν στο χρήστη να δημιουργήσει περιεχόμενο, συμπεριλαμβανομένης της πλούσιας χρήσης ακουστικών και οπτικών μέσων, της μαζικής συμμετοχής και του σχολιασμού. Οι εν λόγω τεχνολογίες αποτέλεσαν τη βάση της αρχικής ανάπτυξης του Indymedia στις αρχές του 21ου αιώνα.


Η κυρίαρχη ιστορική γενεαλογία του Web 2.0 αναπαράγεται ομοίως, και από τους επικριτές και από τους υποστηρικτές του. Για παράδειγμα, ο Lovink, πρόσφατα, παρακίνησε τους ακτιβιστές του Indymedia να ‘ονειρευτούν το Indymedia 2.0. Όχι πλέον στην ουδετερότητα της Wikipedia. Πού είναι οι ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης για τους ακτιβιστές; Η ναυαρχίδα του Διαδικτύου του “άλλου κινήματος της παγκοσμιοποίησης”, το Indymedia δεν έχει αλλάξει από την γέννησή του, στο τέλος του 1999′. Η παρακάτω άμεση απάντηση στην πρόσκληση του Lovink δημοσιεύτηκε σε μία λίστα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου του Indymedia. Είναι ενδιαφέρουσα γιατί ταυτόχρονα επιβεβαιώνει τη σημασία αυτών των τεχνολογιών αλλά και, συνάμα, δείχνει την υπερβολή της όλης συζήτησης για το Web 2.0, εν μέρει, αμφισβητώντας την αδιαμφισβήτητη ιστορία του:

Η αντίληψή μου είναι ότι οι άνθρωποι το κάνουν ήδη εδώ και κάποιο καιρό.

Αλλά για να κάνουμε ένα βήμα πίσω… τι *σημαίνει* το 2.0; Δεν μιλάμε για τη εκδοχή 2.0 του λογισμικού.. το Indymedia έχει χρησιμοποιήσει πολλές διαφορετικές εκδοχές και πολλές διαφορετικές εκδόσεις λογισμικού , χρησιμοποιώντας πολλές και διαφορετικές γλώσσες προγραμματισμού. Αυτό στο οποίο αναφέρεται το 2.0 είναι το μυθικό Web 2.0, το οποίο διαδίδεται, όπως μια σαλάτα με χαμηλά λιπαρά. Έτσι, το ζήτημα πια είναι ‘να φανταστούμε το Indymedia, έτσι, ώστε να εξισωθεί με ό,τι κάνει η φούσκα του Web 2.0’ γιατί αυτό που κάνουν είναι ΠΑΡΑ πολύ εντυπωσιακό και εμείς είμαστε ΠΑΡΑ πολύ πίσω.


Το Web 2.0 παρέχει: περιεχόμενο που δημιουργείται από το χρήστη, δημοσιογραφία πολιτών, σημασιολογικό διαδίκτυο (semantic web), ιστολόγια, η δυνατότητα του χρήστη να δημιουργήσει το δικό του περιεχόμενο (οπτικό και ακουστικό περιεχόμενο, γραπτά κείμενα κτλ)—αλλά για μια στιγμή, αυτό ακούγεται όμοιο με ότι προσπαθεί να κάνει το Indymedia από το 1999 και εξής.


Υπάρχουν, πάντως, σημαντικές διαφορές μεταξύ των περισσότερων τεχνολογιών, τις οποίες εκθειάζει ο O’Reilly και αυτών που χρησιμοποιούν οι ακτιβιστές του Indymedia: η πιο σημαντική είναι ότι εκείνοι βασίζονται αποκλειστικά στο ελεύθερο λογισμικό, ενώ η πλειονότητα του Web 2.0 είναι ιδιόκτητες πλατφόρμες κατασκευασμένες και διοικούμενες από εταιρίες, και περισσότερο από ποτέ από ένα μικρό μονοπώλιο. Η εν λόγω διαφορά είναι κρίσιμης σημασίας, γιατί η ιδιοκτησία μορφοποιεί καθοριστικά το ρόλο και την αποτελεσματικότητα αυτών των τεχνολογιών ως πολιτικών. Χωρίς τον έλεγχο των χαρακτηριστικών και της πραγματικής ιδιοκτησίας του λογισμικού, αυτά τα εργαλεία καθίστανται όχι μόνο λιγότερο αποτελεσματικά στη σφαίρα της πολιτικής, αλλά, ακόμα χειρότερα, μετατρέπονται σε πολιτική ενοχή.


Ορισμένοι ακτιβιστές στον χώρο της τεχνολογίας έχουν υπόψη τους το ζήτημα της ιδιοκτησίας και αυτός είναι ο λόγος που κινούνται προς την κατεύθυνση δικών τους εναλλακτικών, όπως το Crabgrass – μία νέα τεχνολογική πλατφόρμα, η οποία ενσωματώνει πολλές τεχνολογίες, οι οποίες αποτελούν, αναγνωρισμένα, κομμάτι της οικογένειας του Web 2.0: groupware, εργαλεία ηλεκτρονικής συνηγορίας (e-advocacy), κοινωνική δικτύωση παρόμοια με αυτή του facebook και εργαλεία για τη δημοκρατική λήψη αποφάσεων, η διαφορά έγκειται ότι βρίσκονται γύρω από αποτελεσματικά εργαλεία κοινωνικής οργάνωσης, τα οποία μπορεί να χρησιμοποιηθούν από τις οργανώσεις, μάλλον, παρά να επικεντρωθούν γύρω από την κοινωνική δικτύωση μέσω της αλληλεπίδρασης με φίλους. Το υπό-κατασκευή Crabgrass, με τη συμμετοχή μελών συλλογικοτήτων, συμπεριλαμβανομένης του Riseup, ελπίζει να εκτοπίσει τις υπηρεσίες του Web 1.0 (ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, κατάλογος επαφών, φιλοξενία ιστοσελίδων), οι οποίες παρέχονται, ήδη, στους χιλιάδες συμμετέχοντες του παγκόσμιου κινήματος κοινωνικής δικαιοσύνης.


Όπως το εγχείρημα Crabgrass αναφέρει στην ιστοσελίδα του: αφού ήδη υπάρχουν τόσοι πολλοί ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης και εργαλεία, γιατί να δημιουργήσουμε και άλλο ένα από την αρχή; Η απάντησή τους είναι σημαντική και αξίζει να την παραθέσουμε ολόκληρη:

Ενώ τα κοινωνικά κινήματα είναι πλέον πιο έμπειρα στη χρήση του διαδικτύου για δημόσια επικοινωνία, χρησιμοποιούμε ακόμα, κυρίως, ακατάλληλα εργαλεία για να επικοινωνήσουμε μεταξύ μας. Οι περισσότερες ομάδες στηρίζονται, κυρίως, στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, σε καταλόγους και wikis – αλλά αυτά τα εργαλεία δεν είναι κατάλληλα για την πολυπλοκότητα των σχέσεων που αντιμετωπίζουν οι οργανώσεις των ακτιβιστών στον πραγματικό κόσμο. Υπάρχουν πολλοί ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης εκεί έξω. Οι προσφορές αυτές, πάντως, δημιουργούνται για να καλύψουν τις ανάγκες των διαφημιστών και ανεπίσημων κοινωνικών ομάδων. Δεν είναι κατάλληλες για οργανωμένη εργασία. Υπάρχουν, επίσης, πολλές υπηρεσίες του διαδικτύου για ομαδική συνεργασία. Αυτοί οι ιστότοποι σχεδιάζονται, τυπικά, για μικρές επιχειρήσεις και δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες οργανωμένων κινημάτων.


Αυτό που μας δείχνει το απόσπασμα και το εγχείρημα Crabgrass είναι η σημασία της χρήσης των εν λόγω τεχνολογιών. Ως κίνημα, το οποίο δημιουργήθηκε, εν μέρει, με τη σύνδεση ανθρώπων από όλο τον κόσμο, οι ακτιβιστές δεν έχουν άλλη επιλογή από το να στραφούν σε αυτές τις τεχνολογίες, οι οποίες πράγματι διευκολύνουν την αλληλεπίδραση και τις συνεργασίες. Πρέπει, όμως, επίσης, να δημιουργηθούν, να διαδοθούν και να παρουσιαστούν από τους ίδιους ανθρώπους, οι οποίοι θα ωφεληθούν περισσότερο από τα εν λόγω εργαλεία. Αλλιώς, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί ο έλεγχος των χαρακτηριστικών του σχεδιασμού και σαν αποτέλεσμα να καταστούν ευάλωτα σε παραβιάσεις ασφάλειας και προσωπικών δεδομένων.


Σε μια αναλυτική κριτική του κοινωνικού web, θα πρέπει να συμπεριλάβουμε τεκμήρια και παραδείγματα, όπου η τεχνολογία του κοινωνικού web εκπληρώνει σημαντικές πολιτικές εργασίες και μετασχηματισμούς. Αν περιοριστούμε μόνο σε μια αρνητική κριτική – που εστιάζει μόνο στα προβλήματα των κοινωνικών μέσων – διακινδυνεύουμε να παράγουμε μια αφήγηση ενάντια στο Web 2.0, τόσο προβληματική όσο και η υπερβολή του Web 2.0, την οποία επιθυμούμε να αμφισβητήσουμε. Αυτή η τεχνολογία δεν έχει τη δυνατότητα να διευκολύνει αυτού του είδους τους μετασχηματισμούς που οραματίζονται τα φωτεινά μυαλά του Web 2.0 και, όπως πολλοί έχουν δείξει, η συζήτηση για το Web 2.0, συχνά, αποτελεί μόνο ένα πρόσχημα για την εξασφάλιση χρηματοδότησης για νέα εγχειρήματα. Πάντως, τεχνολογίες της ίδιας τάξης βρίσκονται στην υπηρεσία σπουδαίων πολιτικών εγχειρημάτων και βάζοντάς τες στην κεντρική σκηνή, ενδεχομένως, να δείξει τις συνθήκες υπό τις οποίες μπορεί να αποκτηθεί δύναμη.

[1] Jeffrey Juris, ‘YouTube, the Border, and the Cultural Politics of Seeing’, αδημοσίευτη εργασία που παρουσιάστηκε στην Ετήσια Συνάντηση της Ένωσης Αμερικάνων Ανθροπολόγων, Washington, D.C., 28-30 Νοεμβρίου, 2007.


Θανάσης/Παύλος: Αλήθεια, γιατί το όνομα “τήλαφος”; Υπάρχει ένα κυρίαρχο κίνητρο του δημιουργού ή των συμμετεχόντων στο Τήλαφος-αναδασωτέα; Μπορείς να μας αναλύσεις σύντομα την ως τώρα συμμετοχή των πολιτών είτε μέσα από τις δημόσιες καταχωρήσεις τους είτε μέσα από την προσωπική επαφή τους μαζί σου;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Όταν κάποιος δημιουργεί κάτι καινούργιο, έχει την θαυμάσια ευκαιρία να το βαφτίσει. Το “Τήλαφος”, στα Αγγλικά “ti-la-phos”, είναι ένα ακρωνύμιο για το “Time Lapse Photographs”. Tilaphos είναι το όνομα μιας μικρής εφαρμογής ανοιχτού κώδικα, παραπαίδι μιας μεγαλύτερης εφαρμογής καταγραφής οδικών προβλημάτων και άλλων δεδομένων δημοσίου ενδιαφέροντος. Έμοιαζε η λέξη τόσο πολύ με ελληνική, που κάποιοι από την κοινότητα της TCL (γλώσσα προγραμματισμού στην οποία είναι γραμμένη η εφαρμογή) ρωτούσαν τί σημαίνει στα ελληνικά. Στα ελληνικά λοιπόν σημαίνει “Τηλεματική Απεικόνιση Οδικών Συμβάντων” – “Τηλ-απ-ος” όπου το “π” τρέπεται σε “φ” επειδή το “ο” του “Οδικών” δασύνεται (στα αρχαία). Έτσι, μαζί με το νέο ιστολόγιο, δημιουργήθηκε και ένα καινούριο όνομα.
Το θέμα της δημόσιας πληροφορίας με απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια. Είναι το βαθύτερο κίνητρό μου πίσω απ’ τη δημιουργία του Τήλαφου-αναδασωτέα. Τα γεγονότα του προηγούμενου καλοκαιριού με τις πυρκαϊές, με ώθησαν στην αρχική δημιουργία του Τήλαφου και στις καταγραφές των καμένων με GPS, σαν μια προσωπική διέξοδο στη θλίψη για το δάσος που είχα δίπλα στο σπίτι μου και που χάθηκε.


Η αποδοχή που είχε ο Τήλαφος με τις καταγραφές των καμένων με GPS με εξέπληξε. Έλαβα δεκάδες μηνύματα από ανθρώπους που έβρισκαν την προσπάθεια αξιόλογη, ίσως γιατί ταυτίζονταν με τη δική τους ανάγκη να βρουν μια διέξοδο στην γενική ανοργανωσιά και απραξία που επικρατεί στο θέμα αυτό απ’ την πλευρά της πολιτείας, που αδυνατεί να διοχετεύσει τις αγωνίες και τις ανάγκες των ανθρώπων που ενδιαφέρονται για το περιβάλλον σε δημιουργικές πράξεις.


Το ενδιαφέρον χιλιάδων Ελλήνων επισκεπτών, και τα πολλά μηνύματα συμπαράστασης, στο διάστημα των 2-3 πρώτων μηνών του Τήλαφου, ήταν σημαντικά για μένα, ιδίως επειδή το ιστολόγιο εξ αρχής την οργισμένη αλλά εύκολη διαμαρτυρία, που συνήθως ελκύει ομονοούντες δυσαρεστημένους και αυξάνει τις επισκέψεις, ενώ ίσως μακροχρόνια οδηγεί περισσότερο στον πεσιμισμό και στην ηττοπάθεια.


Ταυτόχρονα διαπίστωνα και δύο νέα πράγματα:


α. Ακόμα και οι θερμότεροι υποστηρικτές της προσπάθειας καταγραφής με GPS, απ’ τους οποίους κάποιοι είχαν και άμεση σχέση με το επιστημονικό αντικείμενο, είχαν μεγάλη δυσκολία πρακτικής συνδρομής με δικές τους καταγραφές με GPS. Για μένα ήταν πιο εύκολο, γιατί αντικατέστησα κάποιο χρόνο αθλητικής άσκησης με οδοιπορία στα καμένα, για άλλους όμως αυτό ήταν πολύ δύσκολο ή ακατόρθωτο.


Τελικά κατάλαβα ότι παρ’ όλες τις καλές προθέσεις, τις δικές μου και των άλλων, μαζικό πρακτικό αποτέλεσμα ήταν πολύ δύσκολο να επιτευχθεί και η προσπάθεια δεν θα κατάφερνε να αποδώσει χρήσιμους καρπούς, όχι γιατί συναντούσε αδιαφορία, αλλά γιατί οι μέθοδοι που πρότεινε ο Τήλαφος δεν μπορούσαν να ακολουθηθούν από το κοινό του.


β. Συζητήσεις με τον Ηλία Τζηρίτη της WWF και με δασικούς, οδήγησε γρήγορα στην διερεύνηση άλλων πηγών δεδομένων και στην “ανακάλυψη” της πηγής του Εθνικού Τυπογραφείου. Ο ιστότοπος του Ε.Τ. μου ήταν γνωστός από παλιά, όμως την πραγματική αξία ενός εργαλείου την ανακαλύπτει κανείς μόνον όταν το χρειάζεται. Τα ελλιπή έστω, όσον αφορά τις συντεταγμένες, δεδομένα που δημοσιεύονται στο ΦΕΚ από τα δασαρχεία έδωσαν την απάντηση για το πως θα μπορούσε να δοθεί δημιουργική διέξοδος στην ανάγκη φίλων του δάσους και επισκεπτών του Τήλαφου να προσφέρουν κάτι παραπάνω, χωρίς να μπουν στη δοκιμασία της οδοιπορίας στα καμένα.


Η εμπειρία του Τήλαφου-αναδασωτέα δείχνει πάντως ότι αυτοί που συμμετέχουν ενεργά είναι άνθρωποι που είχαν ήδη ένα προσωπικό ενδιαφέρον για περιβαλλοντικά θέματα, πριν ανακαλύψουν τον Τήλαφο. Το κοινό κίνητρο αυτών που συμμετέχουμε στην προσπάθεια είναι το ενδιαφέρον και η αγωνία για την διαφύλαξη του φυσικού και δασικού πλούτου. Δεν είναι τυχαίο ότι το μεγαλύτερο μέρος όσων καταχωρούν δεδομένα είναι φίλοι ή μέλη οικολογικών οργανώσεων ή ιστοτόπων.


Θανάσης/Παύλος: Τι περιμένεις εσύ και τι το κοινό του datablog από την προσπάθεια αυτή; Πώς οργανώνεται και αναδεικνύεται μια καταχώρηση;


Τήλαφος: Το datablog είναι ένα διαδικτυακό πείραμα συλλογικότητας: “Διαδικτυακό”, γιατί παρουσιάζεται, συλλέγει και διαχέει πληροφορίες αποκλειστικά μέσω του διαδικτύου. “Πείραμα” γιατί η προσπάθεια έχει μια αρχή μια διάρκεια και ένα τέλος (δεδομένου και του πεπερασμένου των κηρύξεων που υπάρχουν), στο οποίο προσπαθεί να φτάσει αποδεικνύοντας μια υπόθεση: ότι αυτά που φαίνονται δύσκολο να γίνουν από την πολιτεία, είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο εύκολα, και μπορούν να γίνουν από μια χούφτα εθελοντών με μηδενικό κόστος. “Συλλογικότητας”, γιατί η καταχώριση των δεδομένων είναι συλλογική, και τα δεδομένα ανήκουν σε όλους όσους τα χρειάζονται χωρίς κανέναν απολύτως όρο ή περιορισμό.


Το κοινό ζητούμενο είναι να διαχυθεί στο ελληνικό διαδίκτυο αξιόπιστη δημόσια πληροφορία σχετικά με τις δασικές εκτάσεις που χάνονται, ώστε να γίνει κατανοητό, με αποδείξεις, ότι η συρρίκνωση της δασικής γης του τόπου μας είναι μια υπόθεση που συμβαίνει δίπλα μας κάθε μέρα. Υπάρχει ανάγκη για λεπτομερή και αξιόπιστη πρωτογενή πληροφορία που να είναι αξιοποιήσιμη από επιστήμονες, αλλά και που να μπορεί να φανεί χρήσιμη ταυτόχρονα και στον απλό πολίτη και τους δημοσιογράφους. Το datablog δεν κάνει τίποτα άλλο από το να αναδεικνύει με σύγχρονα ηλεκτρονικά εργαλεία την πληροφορία που υπάρχει κρυμμένη στα ΦΕΚ. Για το λόγο αυτό, παρατίθεται πάντα μαζί με την πληροφορία και ο σύνδεσμος που οδηγεί στην σχετική σελίδα του ΦΕΚ, ώστε να επαληθεύονται άμεσα τα δεδομένα από όποιον το επιθυμεί.


Δεν θα έλεγα ότι οι καταχωρίσεις “οργανώνονται” με κάποιον τρόπο, αν και μερικές φορές υπάρχει κατεύθυνση για το που θα ήταν καλύτερο να εστιάσουμε. Το ερώτημα π.χ. “πρώτα χάρτες ή πρώτα στατιστικά;” Δεν έχει απαντηθεί ακόμα. Υπάρχουν οδηγίες χρήσης σε 3 βίντεο και 1 howto με εικόνες, και όποιος θέλει να συμμετάσχει χρησιμοποιεί ελεύθερα ένα εργαλείο online για να κάνει την καταχώριση.


Σε μία εξαιρετική περίπτωση συμμετοχής, αυτήν της Καλλιόπης Χαρκιανάκη, η οποία διέθεσε πάρα πολύ προσωπικό χρόνο για την καταχώριση δεδομένων και απέκτησε έτσι ιδιαίτερη εμπειρία, έγινε χρήση ενός πιο εξελιγμένου εργαλείου διαχείρισης που δεν είναι διαθέσιμο στους υπόλοιπους λόγω του κινδύνου εισαγωγής μαζικών σφαλμάτων, αλλά που βοηθάει στην μείωση του χρόνου καταχώρισης μεγάλου αριθμού δεδομένων, με δημιουργία ενός είδους “γραμμής παραγωγής”.


Η συμμετοχή και άλλων στην καταχώριση των δεδομένων, βοήθησε πάρα πολύ στη διόρθωση σφαλμάτων του κώδικα και στη βελτίωση της λειτουργίας του datablog και των εργαλείων του, γεγονός φυσικά ανεκτίμητο για κάθε εγχείρημα τέτοιου είδους.


Θανάσης/Παύλος: Πως επιτεύχθηκε η τεχνική υλοποίηση του datablog και πως σκεφτήκατε να αντιμετωπίσετε τη διαχείριση και τη διάθεση των δεδομένων που συγκεντρώνονται σε αυτό;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Με πολύ προσωπικό χρόνο και πολύ λιγότερο ύπνο!


Το πρώτο ζητούμενο στην τεχνική υλοποίηση ήταν το μηδενικό κόστος. Η ανάγκη να υπάρχουν διαθέσιμα τα δεδομένα για πολλά χρόνια, χωρίς να πρέπει κάποιος να πληρώνει από την τσέπη του το λογαριασμό για τη χωρητικότητα, τη συντήρηση του εξυπηρετητή, τα καθημερινά backup κλπ ήταν καθοριστική. Για τους δικούς τους λόγους, διάφορες μεγάλες εταιρείες προσφέρουν δωρεάν αποθηκευτική χωρητικότητα, τηλεπικοινωνιακή χωρητικότητα και τεχνολογικές διευκολύνσεις που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν κατάλληλα.


Το δεύτερο ζητούμενο ήταν να υπάρχει δυνατότητα δυναμικής αναζήτησης των δεδομένων με υπάρχοντα κοινά εργαλεία, ώστε να διευκολύνεται τα μέγιστα ο τελικός χρήστης. Σε αυτό περιλαμβάνονται και οι μηχανές αναζήτησης, που αποτελούν έναν από τους κυριότερους τρόπους ανεύρεσης της πληροφορίας μέσα στο θόρυβο του διαδικτύου. Η εφαρμογή αναζήτησης του Εθνικού Τυπογραφείου ήταν ένα παράδειγμα προς αποφυγή, γιατί ενώ είναι καλή για γενικές αναζητήσεις ΦΕΚ, δεν είναι προσαρμοσμένη στην αναζήτηση αναδασωτέων εκτάσεων, κάνοντας έτσι πολύ δύσκολη έως αδύνατη την ανάκτηση των δεδομένων. Επίσης το περιεχόμενο των ΦΕΚ δεν είναι προσπελάσιμο από τις μηχανές αναζήτησης.


Το τρίτο ζητούμενο ήταν να βρεθούν / δημιουργηθούν τα κατάλληλα εργαλεία που να αξιοποιούν τα δεδομένα για τον τελικό, πιθανώς μη ειδικό, χρήστη ώστε να έχει ενδιαφέρον να τα αναζητήσει ή να τα μελετήσει χωρίς άλλες διαμεσολαβήσεις.


Το τέταρτο και πολύ σημαντικό ζητούμενο ήταν να βρεθεί ένας τρόπος για να γίνεται η καταχώριση από τους χρήστες χωρίς να κρύβονται τα δεδομένα αλλά να αναδεικνύονται μαζί με το όνομα του καταχωρητή, επιτρέποντας την άμεση χρήση τους, ακόμα κι αν περιέχουν λάθη, επιβραβεύοντας έτσι την προσφορά. Αυτή η ονομαστική αναφορά στη συνεισφορά του καθενός (attribution of credit) είναι πολύ σημαντική συνθήκη για τη λειτουργία του Τήλαφου.


Αφού η εύρεση δωρητή για έναν εξυπηρετητή αποκλείστηκε για την ώρα, θα έπρεπε να εκμεταλλευτούμε τη δυνατότητα δωρεάν φιλοξενίας που προσφέρεται από εταιρείες, κυρίως με τη μορφή των ιστολογίων. Αυτό είχε το πλεονέκτημα ότι το feed θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν μια μορφή web service, ιδίως αν επέτρεπε αναζήτηση με παραμέτρους. Εξετάστηκαν διάφορες περιπτώσεις και επιλέχτηκε η πλατφόρμα που προσέφερε η Google με τον Blogger γιατί: α) επιτρέπει τον προγραμματισμό σελίδων με javascript, άρα διευκολύνει στον προγραμματισμό των εργαλείων β) έχει ανοιχτό API για το feed το οποίο είναι μάλιστα σε μορφή JSON+script που δίνει τη δυνατότητα χρήσης του από οποιαδήποτε σελίδα χωρίς περιορισμούς, γ) προσφέρει έναν συνδυασμό αποθηκευτικής χωρητικότητας που στο σύνολό της ξεπερνά τα 7GB, δ) δίνει τη δυνατότητα να καταχωρούνται δεδομένα με τη μορφή σχολίων σε άρθρα, τα οποία είναι εμφανή σε όλους μαζί με το όνομα του καταχωρητή και διαθέσιμα και αυτά στο feed.


Έχουμε δηλαδή ένα blog που το περιεχόμενό του είναι καθαρά πρωτογενή δεδομένα κι όχι ειδήσεις, την καταχώριση των οποίων κάνουν με εργαλεία γραμμένα σε javascript οι χρήστες του, που δίνει τη δυνατότητα παρουσίασης της πληροφορίας σε χάρτες ή σε λογιστικά φύλλα κλπ, ή τα προσφέρει σαν ένα είδος web service μέσω ενός feed. Τον συνδυασμό όλων αυτών σε ένα ιστολόγιο, που είναι και μια καινοτομία στον τρόπο χρήσης της τεχνολογίας των blog, τον ονόμασα datablog, αλλά ο όρος datablog δεν έιναι καινούριος. Φυσικά, μια τέτοια τεχνική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για οποιαδήποτε πληροφορία μπορεί να δομηθεί πάνω σε κάποια συγκεκριμένη φόρμα.


Ένα μεγάλο θέμα με την καταχώριση δεδομένων από ανεκπαίδευτους χρήστες είναι η διόρθωση των σφαλμάτων. Κάποιες κατηγορίες σφαλμάτων είναι εξ ίσου ή περισσότερο χρονοβόρες από την αρχική εισαγωγή των δεδομένων, γιατί απαιτούν περισσότερη αναζήτηση, και γίνονται πάντα εκτός “γραμμής παραγωγής”. Η ελπίδα, που μέχρι σήμερα ευτυχώς επιβεβαιώνεται, είναι να υπάρχουν όσο το δυνατόν λιγότερα σφάλματα, για να αποφεύγεται το χάσιμο χρόνου και η απογοήτευση που δημιουργούν τα λάθη σε όλους.


Ένας από τους στόχους της προσπάθειας, που θα αρχίσει να υλοποιείται τώρα επειδή χρειαζόταν να υπάρξουν δεδομένα για να αρχίσει, είναι η διάθεση μικρών εργαλείων, widget, που να μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε οποιαδήποτε σελίδα στο διαδίκτυο για προβολή στοιχείων του datablog χωρίς να χρειάζεται κανείς να το επισκεφτεί. Με τον τρόπο αυτό ελπίζουμε να κάνουμε ευκολότερη την διάχυση της πληροφορίας που θα υπάρχει διαθέσιμη.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει για σένα το web 2.0; Ποιες εφαρμογές microformating θα μπορούσαν να προκύψουν από ανάλογες προσπάθειες;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Η έννοια “web 2.0″ είναι νομίζω αρκετά ρευστή. Για μένα, αυτά που υποστηρίζει ο εφευρέτης του web Tim Burners Lee βρίσκονται πολύ κοντά στο νόημα μιας νέας φάσης του παγκόσμιου ιστού, χωρίς φυσικά να μπορεί κανείς να αποκλείσει τους απίθανους άλλους δρόμους που μπορεί να ακολουθήσει η ανθρώπινη φαντασία. Όμως στον τεράστιο διαδικτυακό ιστό που έχει δημιουργηθεί, υπάρχουν ήδη σχεδόν άπειρες πληροφορίες σε μορφή κειμένου, σε σχέση με το μέγεθος των ανθρωπίνων δυνατοτήτων αναζήτησης τους. Αυτό που δεν υπάρχει σε ικανοποιητικό βαθμό, είναι μια τυποποιημένη φόρμα, ένας σκελετός πάνω στον οποίο να χτίζονται οι πληροφορίες αυτές και ο οποίος να τις περιγράφει, έτσι ώστε να καθίστανται αυτόματα επεξεργάσιμες από τις μηχανές. Είναι αυτό που ο Tim Burners Lee ονομάζει σημασιολογικό ιστό (semantic web).


Οι περισσότεροι ιστότοποι, και αυτό ισχύει φυσικά και για την Ελλάδα, φαίνεται να είναι σχεδιασμένοι έτσι που απλώς να υποκαθιστούν κείμενο και γραφικά τυπωμένα σε χαρτί. Αυτό όμως δεν βοηθάει στη προσπέλαση της πληροφορίας που βρίσκεται “χύμα” σε εκατομμύρια σελίδες, γιατί χωρίς τα κατάλληλα εργαλεία, είναι αδύνατον να αξιοποιηθεί από τον άνθρωπο.


Κατά την άποψη του Tim Burners Lee, όπως τη διαβάζω στο βιβλίο του “Υφ@ινοντας τον Π@γκόσμιο Ιστό“, το επόμενο βήμα για την εξέλιξη του ιστού είναι η δημιουργία μηχανών που να μπορούν να προσθέτουν μια λογική διεργασία στις αναζητήσεις περιεχομένου, έτσι ώστε αντί να ψάχνουμε σελίδες που να περιέχουν λέξεις κλειδιά, να ψάχνουμε για πληροφορίες που απαντούν ερωτήσεις γενικού περιεχομένου, που στην περίπτωση των αναδασωτέων θα μπορούσε να είναι “Ποιός είναι ο δήμος που παρουσιάζει τον μεγαλύτερο αριθμό καταπατήσεων στην Ελλάδα, ανά κάτοικο ανά στρέμμα;” Μια μηχανή αναζήτησης στο Σημασιολογικό Ιστό θα επισκέπτονταν το datablog για τα αναδασωτέα και θα έβρισκε εκεί κάποιες απαντήσεις, χρησιμοποιώντας την εσωτερική σήμανση των δεδομένων.


Έναν τέτοιο ρόλο παίζει σε ικανοποιητικό βαθμό η τεχνολογία των microformats: χωρίς να αλλάξει η εμφάνιση των σελίδων ενός ιστοτόπου, με μόνη παρέμβαση στο περιεχόμενο των τυπικών κατηγορημάτων (attributes) της HTML, class και title, και κάποιες άλλες συμβάσεις κωδικοποίησης, είναι δυνατόν να κατασκευαστεί σε HTML η δομή που χρειάζεται ένας φυλλομετρητής για να βγάλει νόημα από την πληροφορία που παρουσιάζει. Τρέχουσες εφαρμογές των microformats υπάρχουν πολλές, και αν δεν κάνω λάθος, στο μέλλον οι νέες εκδόσεις του Firefox θα παρέχουν ενσωματωμένη τη δυνατότητα αξιοποίησης τους, που σήμερα υπάρχει σε plugins όπως Operator, Tails Export κ.ά. Mπορεί κανείς για παράδειγμα να στείλει με ένα κλικ μια πλήρη διεύθυνση με τηλέφωνα κατ’ ευθείαν στο κινητό του από τη σελίδα του ιστού όπου εμφανίζεται ανάμεσα στο κείμενο, χωρίς να χρειαστεί να αντιγράψει τίποτε. Μπορεί να δει χάρτες με πληροφορίες που υπάρχουν σε σελίδες χωρίς να ασχολείται με την ανεύρεση ή την εισαγωγή των συντεταγμένων. Σκεφτείτε τις σελίδες ΦΕΚ του Εθνικού Τυπογραφείου για τα αναδασωτέα σημασμένες σύμφωνα με την προδιαγραφή των microformats, και πόσο πιο εύκολη θα ήταν η ανάκτηση των πληροφοριών που περιέχουν.


Το datablog για τα αναδασωτέα, λειτουργεί ακριβώς έτσι: σημαίνει τα δεδομένα στο εργαλείο εισαγωγής από το ΦΕΚ έτσι ώστε, όταν επικολληθούν στο datablog, να περιέχουν την κατάλληλη δομή για αναγνώριση της πληροφορίας από τα εργαλεία παρουσίασης, ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει τα δεδομένα σε μορφή κατάλληλη και για ανάγνωση απευθείας από τους χρήστες. Λόγω περιορισμών στον κώδικα HTML που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα σχόλια του blogger, η μορφή της σήμανσης που υπάρχει στα δεδομένα/σχόλια είναι παρόμοια με τα microformats αλλά όχι ίδια, και χρειάζεται ένα ακόμα στάδιο για να γίνει απολύτως συμβατή. Η παραγωγή δομένων με την τελική αυτή μορφή, που χρησιμοποιεί τις προδιαγραφές των microformats adr και hCalendar θα αρχίσει σύντομα.


Η εφαρμογή των προδιαγραφών microformats μπορεί να γίνει σήμερα σε οποιαδήποτε σελίδα έχει κάποιος δυνατότητα να τροποποιήσει τον κώδικα HTML. Επίσης είναι δυνατή η δημιουργία νέων προδιαγραφών πάνω στις αρχές των microformats για δεδομένα που δεν καλύπτονται από τις υπάρχουσες προδιαγραφές. Κατά κανόνα προσφέρονται για τέτοια κωδικοποίηση ονόματα και διευθύνσεις, ημερολόγια και συμβάντα. Κάθε σελίδα που έχει έστω και ένα τέτοιο κομμάτι πληροφορίας μπορεί να το κωδικοποιήσει εύκολα σύμφωνα με κάποια απ’ τις προδιαγραφές των microformats, δίνοντας στους επισκέπτες της τη δυνατότητα της αξιοποίησης των εργαλείων του semantic web που ήδη υπάρχουν.


Υπάρχει φυσικά και η κοινωνική πλευρά του web 2.0, τα κοινωνικά μέσα, τα οποία προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες επικοινωνίας και σχηματισμού κοινωνικών δικτύων και ομάδων ενδιαφερόντων, και απολαμβάνουν ήδη τρομερή δημοτικότητα στο διαδίκτυο. Δεν αμφιβάλλω καθόλου για τον κοινωνικό ρόλο που παίζουν τα κοινωνικά μέσα, έχω όμως σοβαρές επιφυλάξεις κατά πόσο αυτή η ελευθερία έκφρασης αποτελεί μορφή “ηλεκτρονικής δημοκρατίας”. Η ελευθερία στην έκφραση είναι εξαιρετικά σημαντική, δεν είναι όμως η μόνη αξία της δημοκρατίας. Τα κοινωνικά μέσα ισορροπούν σε έναν βαθμό την έλλειψη ισηγορίας που υπάρχει στα σύγχρονα δυτικά κοινοβουλευτικά καθεστώτα, χωρίς φυσικά να αναπληρώνουν το θεσμικό κενό: αυτό που έχει νόημα είναι να ακούγονται οι απόψεις σε μια πολιτική αγορά, γεγονός που θα επιτρέπει στους πολιτες να συμμετέχουν ενημερωμένοι στις πολιτικές αποφάσεις. Στην πραγματικότητα, χωρίς την δυνατότητα συμμετοχής στις πολιτικές αποφάσεις, η ελευθερία στην έκφραση μοιάζει να είναι πολιτικά ένα κενό γράμμα, λειτουργώντας κυρίως εκτονωτικά ή σαν διαμαρτυρία, χωρίς όμως να αποδίδει σημαντικά πρακτικά αποτελέσματα στο πολιτικό επίπεδο, τουλάχιστον μέχρι τώρα.


Μ’ αυτή τη λογική κατά νου, ο Τήλαφος-αναδασωτέα προσπαθεί να αποκρυσταλλώσει τη συμμετοχή των φίλων του στο ιστολόγιο σε ένα απτό αποτέλεσμα χρήσιμο σε όλους τους πολίτες.


Θανάσης/Παύλος: Πότε μια πληροφορία μπορεί να θεωρείται ότι είναι ανοικτή (αδειοδότηση, internet web service); Ποιά είναι η εμπειρία σου απο την εγχώρια ή διεθνή δημόσια διοίκηση για την συλλογή δεδομένων;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Μια πληροφορία στο χαρτί στη σημερινή εποχή είναι πρακτικά μια κλειστή πληροφορία. Μπορεί να φανταστεί κανείς έναν μεταπτυχιακό φοιτητή δασολογίας να θέλει να γράψει ένα paper για την υποχώρηση των δασικών εκτάσεων στην Ελλάδα, και να πρέπει να καταχωρήσει ένα-ένα όλα τα δεδομένα που υπάρχουν δημοσιευμένα στο ΦΕΚ; Απλώς δεν θα γράψει ποτέ το paper, γιατί θα προτιμήσει ένα άλλο θέμα. Η πολιτεία μπορεί να απαντά, εθελοτυφλώντας, ότι η πληροφορία αυτή είναι ανοιχτή και διατίθεται ελεύθερα, όμως στην πραγματικότητα είναι σχεδόν κλειστή γιατί δεν μπορεί να αξιοποιηθεί με τα σημερινά μέσα και τους σημερινούς ρυθμούς παραγωγής περιεχομένου και γνώσης. Σκεφτείτε τι θα υπήρχε από τον Τήλαφο-αναδασωτέα αν το Εθνικό Τυπογραφείο δεν έδινε καν τη δυνατότητα να δει κανείς τα ΦΕΚ από το διαδίκτυο, όπως συνέβαινε πρίν μερικά χρόνια: θα υπήρχαν σήμερα 10 καταγραφές καμένων με GPS, αντί για τις 1830 καταχωρήσεις κηρύξεων αναδασωτέων που δημιουργήθηκαν σε έναν μήνα. Με λίγα λόγια, δεν αρκεί μόνον να υπάρχει δημοσιευμένη κάπου η πληροφορία, πρέπει και η αξιοποίησή της να μην κοστίζει μια περιουσία γιατί τότε δεν μπορεί να θεωρείται ανοιχτή και ελεύθερη για χρήση.


Η πρώτη ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί, είναι αν θέλουμε η πληροφορία να κυκλοφορήσει στο διαδίκτυο και για ποια χρήση. Εφ’ όσον η απάντηση είναι “ναί”, τότε υπάρχουν τρεις τρόποι παρουσίασης: για ανθρώπους αναγνώστες, για μηχανές ή και για τα δύο μαζί. Οι περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου έχουν απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα “ναι” και παρέχουν την πληροφορία τις περισσότερες φορές ελεύθερες για οποιαδήποτε χρήση (public domain). Αποτέλεσμα είναι να έχουν δημιουργηθεί πάρα πολλές υπηρεσίες δεδομένων μέσω διαδικτύου και πρότυπα μορφοποίησης των δεδομένων έτσι ώστε να είναι αξιοποιήσιμα και από μηχανές και από ενδιάμεσους ή τελικούς χρήστες. Οι πολίτες και οι οργανισμοί που έχουν ενδιαφέρον στη χρήση τους, παράγουν έτσι πολύ ευκολότερα πολύ καλύτερα ποιοτικά και ποσοτικά αποτελέσματα στην εργασία τους, ενώ οι υπόλοιποι πολίτες είναι πολύ καλύτερα ενημερωμένοι για το τί συμβαίνει. Η πρόβλεψη για πρόσβαση σε ελεύθερη δημόσια πληροφορία υπάρχει και στο Ελληνικό Σύνταγμα στο Αρθρο 5A -(Δικαίωμα στην πληροφόρηση) όπου ρητά αναφέρεται το δικάιωμα συμμετοχής του πολίτη στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Θεωρητικά λοιπόν η Ελληνική πολιτεία έχει απαντήσει στην ερώτηση ανεπιφύλακτα “ναί”.


Αναζήτησα πρόσφατα δεδομένα από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας. Η ΕΣΥΕ συγκεντρώνει εδώ και πάρα πολλές δεκαετίες τεράστιο αριθμό από αξιόπιστα δεδομένα για σημαντικά μεγέθη της ελληνικής κοινωνίας, και επικράτειας (μέχρι και σε επίπεδο οικισμού) και τα διαθέτει ελεύθερα χωρίς περιορισμούς στη χρήση, αναφέροντας μάλιστα στην παρουσίασή της ότι χρήστες των στοιχείων είναι “ο επιχειρηματικός κόσμος, επιστήμονες, μελετητές και αναλυτές, αλλά και απλοί πολίτες”. Τα περισσότερα από αυτά διατίθενται όμως μόνον σε μορφή PDF, ενώ μερικά σε μορφή XLS. Μια τέτοια αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης είναι απαραίτητο να είναι σε αυστηρά τυποποιημένη μορφή ώστε να αποφεύγονται λάθη και διπλοεγγραφές (ή παραλείψεις) της ίδιας πληροφορίας, και η αβεβαιότητα για την κωδικοποίηση της. Παραδείγματα διπλοεγγραφών ή παραλείψεων υπάρχουν στα δεδομένα της ΕΣΥΕ, ακόμα και στα αρχεία XLS και οφείλονται, απ’ όσο μπορώ να κρίνω, σε παρεμβάσεις με το χέρι στα τελικά έγγραφα.


Από όσα γνωρίζω, η δημόσια διοίκηση και πολλοί οργανισμοί δημόσιου χαρακτήρα (π.χ. πανεπιστήμια) παράγουν σημαντικό αριθμό πρωτογενών δεδομένων υψηλής ποιότητας. Το πρόβλημα που δεν έχει ακόμα λυθεί είναι ότι δεν έχουν πολιτική διάθεσης των δεδομένων αυτών στο κοινό. Η χειρότερη επιβεβαίωση της έλλειψης αυτής της πολιτικής κατεύθυνσης είναι τα κείμενα που αναρτούν κάποιοι απ’ αυτούς τους οργανισμούς ως στόχους τους στις ιστοσελίδες τους. Σχεδόν πουθενά δεν αναφέρεται η εξυπηρέτηση του πολίτη και του επαγγελματία με αξιόπιστα δεδομένα. Το ΥΠΕΧΩΔΕ είναι δυστυχώς ένα τέτοιο παράδειγμα, παρ’ όλο που είναι το υπουργείο των έργων και των μηχανικών. Ο Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) είναι άλλο ένα λυπηρό παράδειγμα τέτοιου οργανισμού: απευθύνεται στους Έλληνες υπηκόους αποκλειστικά στα …Αγγλικά.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει τελικά δημόσια πληροφορία; Πόσο δύσκολο είναι ας πούμε για τον Οργανισμό Κτηματολογίου και Χαρτογραφήσεων Ελλάδας (ΟΚΧΕ) να υλοποιήσει το Κτηματολόγιο μέσα από ένα ανάλογα ευέλικτο σχήμα; Μια τέτοια πρόταση θα ήταν ουτοπική;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Το σύνθημα “Η δημόσια πληροφορία ανήκει στον πολίτη” που έχει ο Τήλαφος για κεφαλίδα είναι μια ταυτολογία: Δημόσιο είναι εξ ορισμού κάτι που ανήκει από κοινού στους πολίτες. Όμως στην Ελλάδα είναι ακόμη το ζητούμενο, επειδή η δημόσια πληροφορία, που παράγεται με χρήματα του φορολογούμενου πολίτη, είναι κλεισμένη στα συρτάρια των υπαλλήλων της διοίκησης, σαν να ήταν ιδιοκτησία τους.


Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δεν ορίζεται σαν ιδιωτική: σχεδόν οτιδήποτε μπορεί να προσπελαστεί από το κοινό, ανήκει στη δημόσια σφαίρα: οι δρόμοι, τα πεζοδρόμια, τα οικοδομικά τετράγωνα, τα όρια των χωραφιών, των ποταμιών, των δασών, του αιγιαλού. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που συλλέγεται με δημόσιο χρήμα και δεν υφίσταται τους περιορισμούς των άρθρων 9, 9Α και 19 του Συντάγματος για προστασία των προσωπικών δεδομένων και του απορρήτου των επικοινωνιών. Έρευνες, πνευματικές ή καλλιτεχνικές δημιουργίες που που έγιναν κατά παραγγελία ή με χρήματα, ή κληροδοτήθηκαν στο δημόσιο το οποίο κατέχει και τα πνευματικά τους δικαιώματα, στατιστικά δεδομένα, εκλογικά αποτελέσματα. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δημοσιεύεται στο ΦΕΚ, οι υποχρεωτικές πληροφορίες που απαιτούνται στα δημόσια έγγραφα (όπως τα ονόματα των οδών, οι ταχυδρομικοί κώδικες, τα όρια της επικράτειας, των νομών, των δήμων κλπ) ή / και που ορίζονται με νόμους του κράτους.


Ο ΟΚΧΕ για παράδειγμα έχει συλλέξει τα χωρικά δεδομένα της επικράτειας είτε πρωτογενώς με χρηματοδότηση από την ετήσια επιχορήγηση του κράτους από τους προϋπολογισμούς του ΥΠΕΧΩΔΕ και των δημοσίων επενδύσεων , είτε με ανταποδοτικά τέλη από τους πολίτες, είτε δευτερογενώς από άλλους οργανισμούς του δημοσίου που υποχρεούνται από το νόμο να του τα παρέχουν. Δεν παρέχει όμως ΚΑΜΜΙΑ πληροφορία δωρεάν, ούτε καν τα “απλής ακρίβειας” όρια των δήμων και κοινοτήτων του Καποδίστρια, που κοστίζουν το εξωφρενικό ποσό των 1450€, και διατίθενται με όρους copyright που καθιστούν την χρήση τους στο διαδίκτυο παράνομη. Δεν μιλώ βέβαια για το σύνολο του Κτηματολογίου, αφού εκεί μπορεί ίσως να μπουν και ζητήματα προσωπικών δεδομένων για θέματα ιδιοκτησίας, αλλά για στοιχειώδη χωρικά δεδομένα για τη διοικητική δομή της χώρας. Η τεχνική δυσκολία υλοποίησης μιας πολιτικής απελευθέρωσης τέτοιας πληροφορίας στο διαδίκτυο είναι μηδενική, αφού η τεχνολογία διάθεσής της είναι ώριμη και μάλιστα ελεύθερη για χρήση και με τη μορφή λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Αν ο ΟΚΧΕ έδινε την άδεια για ελεύθερη χρήση αυτής της πληροφορίας, είμαι βέβαιος ότι θα βρισκόταν πολλοί να την προσφέρουν στο διαδίκτυο. Ο Τήλαφος θα μπορούσε να είναι ένας από αυτούς, χρησιμοποιώντας μάλιστα μια τεχνική προδιαγραφή στηριγμένη στις αρχές των microformats.


Τα αποτελέσματα της κοντόφθαλμης πολιτικής που ισχύει σήμερα μπορείτε να τα διαπιστώσει κανείς ψάχνοντας στο διαδίκτυο για τα όρια διοικητικών περιοχών που ανέφερα πριν ή για άλλα χωρικά δεδομένα της Ελλάδας. Τα μόνα που κυκλοφορούν ελεύθερα προέρχονται από αμερικανικά πανεπιστήμια, αφορούν το πολύ-πολύ όρια νομών, είναι ηλικίας πολλών δεκαετιών και ακρίβειας τελείως ακατάλληλης για πρακτική χρήση από κάποιον που ζει στην Ελλάδα. Υπάρχουν άλλες διεθνείς πηγές που έχουν μάλιστα και συμμετοχική βάση, όπως το geonames.org, οι οποίες ήδη παρέχουν μαζικά σημειακά δεδομένα και για την Ελλάδα μέσω web service, αλλά πουθενά δεν εμφανίζεται επίσημη ελληνική πηγή ελεύθερων χωρικών δεδομένων ή έστω και πανεπιστήμιο. Εντύπωση προκαλεί και το γεγονός ότι ακόμα και η ΕΣΥΕ που διαθέτει δωρεάν τα στατιστικά στοιχεία, τα τοπογραφικά δεδομένα που συλλέγει δεν τα διαθέτει δωρεάν.


Αν φθονεί κανείς την πρόοδο που έχουν πετύχει οι χώρες της υπόλοιπης δύσης ή οι εταιρείες που δραστηριοποιούνται εκεί, θα πρέπει ίσως να εστιάσει την προσοχή του στις συνθήκες που την εκκόλαψαν και που την διατηρούν. Ένα μεγάλο μέρος των χαρτών που χρησιμοποιεί π.χ. η Google ή η Yahoo ή η Microsoft, βασίζεται σε υπόβαθρο δορυφορικών εικόνων που παρέχεται δωρεάν από τη NASA. Διαβάζει κανείς π.χ. την εξής, καταπληκτική για τη λιτότητα και την περιεκτικότητά της, λεζάντα, στις φωτογραφίες που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο και προέρχονται από αμερικανικούς δημόσιους οργανισμούς (εδώ από την NOAA): “This image is in the public domain because it contains materials that originally came from the U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration, taken or made during the course of an employee’s official duties.”: Η εικόνα είναι ελεύθερη στη χρήση…επειδή είναι αποτέλεσμα της εργασίας ενός δημόσιου υπάλληλου στα πλαίσια των καθηκόντων του. Περισσότερες εξηγήσεις νομίζω ότι περιττεύουν.


Μια πολιτική ανοίγματος της δημόσιας πληροφορίας στην Ελλάδα δεν είναι ουτοπική γιατί αυτό που ισχύει εδώ είναι πολύ πίσω από ότι συμβαίνει διεθνώς. Μετρήστε τον αριθμό των web services που λειτουργεί το ελληνικό δημόσιο μαζί με τα πανεπιστήμια και όλους τους οργανισμούς του ευρύτερου δημοσίου. Αμφιβάλω αν θα βρείτε κάποιον που να προσφέρει ελεύθερα την πιο ευτελή υπηρεσία στην ελληνική κοινωνία. Μια πολιτική ανοίγματος είναι επιβεβλημένη, γιατί θα επιτρέψει στην ελληνική κοινωνία να ανέβει ένα επίπεδο ψηλότερα στην ικανότητά της να παράγει αξιόπιστο περιεχόμενο και γνώση. Αυτό το ποιοτικότερο και ποσοτικότερο περιεχόμενο και γνώση ανεβάζει σιγά-σιγά το επίπεδο του συνόλου των διεργασιών που συμβαίνουν σε μια κοινωνία και αυξάνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις δομές και τους ανθρώπους που τις διοικούν.


Άλλωστε το επιχείρημα ότι η μια τέτοια πρόταση είναι ουτοπική προϋποθέτει μάλλον και την αποδοχή της σημερινής αδιέξοδης και παρωχημένης αντίληψης περί κράτους-ειδικών και πολιτών-υπηκόων, που έχει όμως ήδη προ πολλού φτάσει στα όρια των δυνατοτήτων της να παράγει αποτέλεσμα και τώρα φαίνεται να παραπαίει ανάμεσα σε καταστροφές όπως οι πυρκαϊές του περυσινού καλοκαιριού και η μόλυνση των υδάτων από τοξικές ουσίες, και στην αδιαφορία και τον κυνισμό των πολιτών-υπηκόων.


Η περιεκτική λογική του ‘’Web 2.0’’


Ο χρήστης και οι συνεισφορές του (της) αποτελούν το κύριο περιεχόμενο που διανέμεται από τα δίκτυα. Διοχετεύουν και χρησιμοποιούν ως οικονομική δύναμη την επιθυμία πολλών χρηστών να αποτελούν μέρος των κοινωνικών δικτύων, να μοιράζονται και να δημοσιοποιούν τα ενδιαφέροντα τους, να κάνουν διάλογο, να επικοινωνούν με άλλους, να εκφράζονται δημόσια, να νιώθουν χρήσιμοι, και να συνεργάζονται. Δηλαδή, αυτό που αποτελεί αντικείμενο εκμετάλλευσης (εάν νομίζουμε ότι συμβαίνει σήμερα κάτι τέτοιο στον τομέα των δικτύων) είναι η ικανότητα των χρηστών να παράγουν κοινωνικότητα και η επιθυμία τους να το κάνουν. Σήμερα ο ίδιος ο χρήστης (και όχι μόνο οι ανάγκες του (της)) αποτελεί την πραγματική προέλευση και προορισμό των νέων τεχνολογικών εξελίξεων.


Η περιεκτική λογική του Web 2.0 βασίζεται σε μια στοιχειώδη αρχή: όσο περισσότεροι χρήστες υπάρχουν, τόσο καλύτερη θα είναι μια δεδομένη εφαρμογή ή ένα κοινωνικό δίκτυο. Δηλαδή, υπάρχει μια αξία που σχετίζεται με τον όγκο. Το ποσοτικό γίνεται ποιοτικό σε αυτό το δεύτερο στάδιο του Web. Κι από τη στιγμή που το ποσοτικό είναι ένα από τα στοιχεία-κλειδιά της σημερινής παραγωγής, είναι κατανοητό ότι οι νέες εταιρίες στο Web 2.0 προσπαθούν να δημιουργήσουν την ανάγκη ότι ανήκεις κάπου και συμμετέχεις, να ενθαρρύνουν την ανάγκη μας να νιώθουμε συνδεδεμένοι με μια ομάδα, μια ψηφιακή κοινότητα, να συνεργαζόμαστε και να συνεισφέρουμε με πράγματα που θα μοιραστούμε στα νέα κοινωνικά δίκτυα (ανεξάρτητα αν πρόκειται για βίντεο, φωτογραφίες, σχόλια κλπ). Κάτι που πρέπει να έχουμε κατά νου είναι ότι ακόμη κι εκείνοι που δεν θέλουν να συνεισφέρουν στη συμμόρφωση αυτών των γιγαντιαίων συλλογικών βάσεων δεδομένων θα το κάνουν έμμεσα χρησιμοποιώντας τις, αυξάνοντας άθελά τους την αξία αυτών των εφαρμογών γιατί οι διαδρομές που χρησιμοποιούν θα προσφερθούν ως δεδομένα για άλλους χρήστες. Για παράδειγμα, σε πολλές ιστοσελίδες του Web, από την ώρα που ένας χρήστης αγοράζει κάτι, λαμβάνει πληροφορίες για τα προϊόντα που αγόρασαν άλλοι άνθρωποι, τι τους ενδιέφερε και λοιπά. Ο τρόπος που λειτουργεί το Web 2.0 βασίζεται στο να καταφέρει να προσθέσει τον χρήστη στη διαθέσιμη πληροφόρηση. Γι’ αυτό πολύ συχνά λένε ότι γινόμαστε όλοι συστατικά λογισμικού ή ‘βιονικό λογισμικό’ και ότι οι εφαρμογές του Web ‘έχουν μέσα τους ανθρώπους’. Μια παρομοίωση συγκρίνει το Web 2.0 με το ρομπότ του 18ου αιώνα που έπαιζε σκάκι επειδή ένας άνθρωπος κρυβόταν μέσα του (το ψεύτικο ρομπότ γνωστό ως ‘ Ο Τούρκος’ που κατασκευάστηκε το 1770 από τον Wolfgang von Kempelen).[1]


Για το νέο Web εισαγωγή δεδομένων είναι οι ίδιοι οι χρήστες- αυτό ωστόσο δεν σημαίνει ότι η κτήση των βάσεων δεδομένων που δημιουργούν είναι ελεύθερη. Μολονότι το μεγαλύτερο μέρος χρησιμοποιείται ελεύθερα, αποτελούν ιδιοκτησία της εταιρίας που τις διαχειρίζεται και έχει επίσης τα δικαιώματα μελλοντικής χρήσης τους. Αυτό προκάλεσε έντονη κριτική, η οποία με τη σειρά της οδήγησε στην αναπόφευκτη ανάπτυξη ενός κινήματος, παράλληλου με εκείνο για ‘ελεύθερο λογισμικό’: το κίνημα για ‘ελεύθερα δεδομένα’.



Εξουσία 2.0


Μέσα από τη διαδικασία της εμπλοκής και συμπερίληψης των ατόμων στην οικονομική παραγωγή και τα υποκειμενικά συστήματα που αποτελούν μέρος του Web, οι νέες μορφές εξουσίας σήμερα προσπαθούν να οργανώσουν ολόκληρη τη ζωή μας. Στη σημερινή δικτυακή κοινωνία, η εξουσία αναμιγνύεται με τη ζωή, γίνεται αφηρημένη. Δεν ασκείται πλέον στα άτομα, αλλά διακινείται μέσω αυτών (τη διακινούμε όλοι λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά) με αποτέλεσμα να μοιάζει λογικό ότι τα πιο αποτελεσματικά οχήματα για την άσκηση εξουσίας βασίζονται στην συμμετοχική λογική, στις ροές της κοινωνικής δραστηριότητας.


Σε αντίθεση με τις προσπάθειες για ομογενοποίηση και χειρισμό όλων με τον ίδιο τρόπο, η οικονομική λογική του Web 2.0 βασίζεται στη διαφοροποίηση απομονώνοντας κάθε διαδικασία ή επιτρέποντας σε κάθε άτομο να τη χρησιμοποιεί με τον δικό του τρόπο. Ο στόχος είναι να μην υπάρχει κάτι που να είμαστε εναντίον, με την παροχή μιας υπεραφθονίας ελεύθερων επιλογών και αποφάσεων. Υπάρχει πληθώρα από συνεχή στρατηγικά παιχνίδια προσωπικών πρωτοβουλιών και ελευθερίας. Το σύστημα προσπαθεί να ανταποκριθεί στην πολλαπλότητα των ιδιαιτεροτήτων που σχηματίζουν το διασυνδεδεμένο πλήθος υποχρεώνοντας το σε υποταγή μέσω της ακούσιας μετατροπής του σε αναμεταδότη των νέων μορφών εξουσίας.


Ωστόσο, σε αυτό το δεύτερο στάδιο του Web, δεν πρέπει να μιλάμε για εξουσία αλλά για σχέσεις εξουσίας, καθώς αυτή η κυριαρχία δεν είναι μια μονομερής σχέση αλλά μάλλον επιχειρεί μέσα από παιχνίδια εξουσίας που είναι ευμετάβλητα, ασταθή, και βασίζονται σε διάχυτες στρατηγικές κυκλοφορίας και στη διάδοση ατομικών πρωτοβουλιών και ελευθερίας.


Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι στο πλαίσιο του νέου πολιτισμού της ψηφιακής συμμετοχής, η πολιτική δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή παρά ως οργάνωση των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων. Ιδανικά, το πλέον κατάλληλο πολιτικό πρότυπο θα ήταν αυτό που είναι εγγενές στην ίδια την διασυνδεδεμένη πολλαπλότητα, αυτό-οργανώνοντας τις αλληλεπιδράσεις της με πλήρη άσκηση των δυνατοτήτων της για απόφαση και συμμετοχή. Η αυτονομία της πολιτικής, ως έννοια που συνεπάγεται διαχωρισμό ή αντιπροσωπευτικότητα, δεν έχει πλέον κανένα νόημα. Αυτό το πολιτικό και κοινωνικό πρότυπο αρχίζει να παίρνει μορφή, σήμερα, σε εκείνες τις μορφές οργάνωσης που διανέμονται στα δίκτυα, στην πολλαπλότητα όλων των διασυνδεδεμένων ιδιαιτεροτήτων, που χαρακτηρίζονται από τη σκέψη του Σπινόζα, σύμφωνα με την οποία τα ανθρώπινα όντα συγκροτούνται μέσα από την επιθυμία, μέσα από την ευχαρίστησή τους που είναι ζωντανά.


Ασφαλώς, η προώθηση συλλογικών εμπειριών των χρηστών, η ενίσχυση των συναισθηματικών αλληλεπιδράσεων μεταξύ των συμμετεχόντων και το γεγονός ότι κατέστη δυνατή η συνάθροιση σε αυτά τα δίκτυα πληροφοριών που βασίζονται σε συγγενείς ομάδες απαιτεί την ανάπτυξη τεράστιων προσπαθειών για την ανάπτυξη του ‘κοινωνικού λογισμικού’. Αυτό αναφέρεται στο λογισμικό που χρησιμοποιείται για τη διαχείριση των αναγκών και δυνατοτήτων των συναθροισμένων δεδομένων, ανταλλαγών και ‘ανοικτών’ αλληλεπιδράσεων των χρηστών στα οn line κοινωνικά δίκτυα.


Με αυτή την έννοια, η αναγνώριση των έργων τέχνης ως ‘κοινωνικό λογισμικό’, πράγμα που μοιάζει να συνάδει με αυτό που εννοούμε με τον όρο ‘net art 2.0’, θα επηρεάσει την ιδέα ότι η πιο δεσμευμένη καλλιτεχνική πρακτική στοχεύει στην αναδιαμόρφωση των τρόπων με τους οποίους οι προσωπικές και κοινωνικές αλληλεπιδράσεις λαμβάνουν χώρα στο Ίντερνετ Web σήμερα. Ασφαλώς, πολλές από τις αρχές αυτού που ονομάστηκε καλώς ή κακώς ‘ αισθητική σχέσεων’ βρίσκονται, στην πραγματικότητα, στα νέα δίκτυα, ένα από τα καλύτερα δυνατά πεδία για μελλοντική ανάπτυξη.



Συγκινησιακή αντίσταση



Το γεγονός ότι κεντρικός άξονας του Web 2.0 σήμερα είναι η παραγωγή και διαχείριση των κοινωνικών δικτύων αποδεικνύει ότι φέρνει κοντά την κοινωνική και την οικονομική παραγωγή. Οι εταιρίες στο νέο Web επιχειρούν να παράγουν κοινωνική ζωή, ανθρώπινες σχέσεις, σε μια εξαιρετικά επωφελή στρατηγική που δεν κάνει διάκριση μεταξύ οικονομικού, συγκινησιακού, πολιτικού και πολιτιστικού. Ο σχεδιασμός μορφών ανθρώπινων σχέσεων περιλαμβάνει την συντελεστική βάση παραγωγής. Οι νέες επιχειρήσεις του σήμερα είναι η νέα οικονομία του άυλου.



Σε αυτό το δεύτερο στάδιο του Web, βλέπουμε πώς ζωτικές συσχετίσεις είναι πολύ παραγωγικές οικονομικά. Πρέπει να υπάρξει μια νέα θεωρία της αξίας, δεδομένου ότι η νέα πληροφοριακή οικονομία, η παραγωγή κοινωνικών δικτύων, βασίζεται σε ολοένα πιο άυλη εργασία, που στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στη συναισθηματική παραγωγή: στη χειραγώγηση και διαχείριση των συναισθημάτων και της κοινωνικότητας. Με αυτό το δεδομένο, μπορούμε να βεβαιώσουμε ότι η φύση των μηχανισμών παραγωγής της συλλογικής υποκειμενικότητας είναι ήδη σήμερα εγγενώς συγκινησιακή. Αυτή είναι η αιτία που στη συναισθηματική εφαρμογή των κοινωνικών σχέσεων, οι νέες πολιτιστικές και ψυχαγωγικές βιομηχανίες πρέπει να κατέχουν μεγαλύτερη ικανότητα μεταμόρφωσης του κοινωνικού ως της πιο επικερδούς δυνατότητάς τους. Αυτή είναι, σε μεγάλο βαθμό, η αιτία που τα καλλιτεχνικά προγράμματα που εξερευνούν τον κόσμο των κοινωνικών δικτύων, τα μέρη και οι τρόποι που προκύπτουν συναντήσεις, διάλογοι και ανταλλαγές στο Ίντερνετ αποτελούν ουσιαστικά προσεγγίσεις στα προβλήματα που προκύπτουν σε σχέση με την συγκινησιακή φύση της βιοπολιτικής παραγωγής.



Μοιάζει σχεδόν αδύνατον να αμφισβητήσει κανείς ότι, στο πλαίσιο της διασυνδεδεμένης κοινωνίας, η δυνατότητα αποτελεσματικής πολιτικής αντίστασης πρέπει να προσεγγίζεται από την ιδιοποίηση και αναγνώριση της απελευθερωτικής δυνατότητας των αρχών που σχηματίζουν ένα βασικό μέρος παραγωγικών βιοπολιτικών δυναμικών όπως η στοργή, η συνεργασία και η φιλία. Η αποστολή της νέας αντίστασης είναι να τα διασώζει από την ιδιοποίησή τους από τις εταιρίες. Αυτή η αντίσταση πρέπει να καταστήσει σαφή τη δυναμική που εμπεριέχουν για την παραγωγή μιας νέας κοινότητας, να δημιουργήσει ένα ενεργό οργανωτικό πλαίσιο της αρχής του common. Και ίσως η καλλιτεχνική δημιουργία (ας θυμηθούμε ότι παραδοσιακά η αισθητική εμπειρία θεωρείται καθαρά συγκινησιακή) είναι ένα από τα καλύτερα μέσα για να γίνει αυτή η διάσωση.

[1] Αναφέρομαι στο ψευτο-αυτόματον, γνωστό και ως “Ο Τούρκος”, το οποίο κατασκευάστηκε το 1770 από τον Wolfgang von Kempelen (1734-1804).


Η διάρθρωση (dispositif) των Foucault/ Deleuze αποδεικνύεται μία χρήσιμη θεωρητική έννοια για την ανάλυση των σχέσεων εξουσίας-αντίστασης, στο πλαίσιο των νέων μέσων, θέτοντας σε αμφισβήτηση την πιο παραδοσιακή αντίληψη των «δημοκρατικών δυνάμεων», η οποία ευρέως αποδίδεται στα νέα «κοινωνικά» μέσα. Η διάρθρωση περιλαμβάνει τις νοηματικές «γραμμές» της έκφρασης, της ορατότητας, της δύναμης και της διαφυγής για να αποκαλύψει τους δημοκρατικούς θύλακες του ψηφιακού κόσμου. Και είναι σημαντικό ότι αυτές οι γραμμές μπορούν να αναγνωρίσουν πιο ριζοσπαστικές δημοκρατικές έννοιες, οι οποίες ξεφεύγουν από τη συζήτηση και το θεσμικό πλαίσιο, αλλά ωστόσο αποδέχονται διορθωτικούς ρόλους στο πλαίσιο της δημοκρατικής ανταλλαγής. Για να θέσουμε κάποιους όρους αναφοράς, το παρόν άρθρο στηρίζει την πλειονότητα των βασικών αναφορών του για την διάρθρωση στην εμπνευσμένη ανάλυση του Kessler για την έμπνευση του Deleuze. Η δημοκρατική έμπνευση του άρθρου αντλείται περισσότερο από το έργο του Bart Cammaerts.


Αν και το άρθρο εστιάζει στις δημοκρατικές γραμμές διαφυγής, όπως αυτές ενυπάρχουν στα «ριζοσπαστικά προγράμματα» των νέων μέσων, ο συγγραφέας δεν υποστηρίζει ότι από το ψηφιακό πηγάζουν μόνο ροές απελευθέρωσης. Ούτε ότι ο συμβιβαστικός διάλογος που βασίζεται στην πλειοψηφία και κάνει καλό στη δημοκρατία είναι απών από το διαδίκτυο. Αλλά, μάλλον, ότι εντός του πλαισίου της διαμεσολαβημένης παγκοσμιοποίησης, είναι, τουλάχιστον, το ίδιο σημαντικό, όπως η αντιπροσώπευση και η διαδικασία κατάληξης σε συμφωνία, ότι τα κοινωνικά μέσα μπορούν να διαθέτουν τη θετική δύναμη της αντίστασης και της αυτονομίας σε πιο ριζοσπαστικούς, ενδεχομένως, «ανεξέλεγκτους» δημοκρατικούς σκοπούς.


Δομικά, οι περιπτωσιολογικές μελέτες, οι οποίες θα εξεταστούν στη συνέχεια επιχειρούν να χαρτογραφήσουν τις συντεταγμένες για τις (πολιτικές) σπουδές των νέων μέσων σύμφωνα με τον Theo Röhle, συνεπικουρώντας στην προσπάθεια αποκρυστάλλωσης ενός πιο αποτελεσματικού επιστημονικού τομέα (δες π.χ. την ανάλυση του Thomas Kuhn στο Flyvbjerg, 2006). Κανονιστικά, ενδεχομένως, να φέρουν ουτοπικά όνειρα ψηφιακής δημοκρατίας, σε ένα ευτοπικό μέρος χειραφέτησης ψάχνοντας δημοκρατικούς θύλακες στο ψηφιακό κόσμο. Τρία διαφορετικά μεταξύ τους εγχειρήματα βασισμένα στα νέα μέσα (eDiscussions, G8TV and Wikileaks) έχουν επιλεγεί για να δηλώσουν ξεκάθαρα την ποικίλη και συνάμα σταθερή φύση που μπορεί να παρέχει η διάρθρωση καταδεικνύοντας πώς ξεδιπλώνονται οι σχέσεις εξουσίας και πώς κάνει την εμφάνισή της μια δημιουργική (δημοκρατική;) νέα κατάσταση. Οι περιπτώσεις επιλέχθηκαν, επίσης, και λόγω της πρόσβασης του συγγραφέα στην πρωτογενή μορφή του eDiscussions, χορηγός του οποίου ήταν η Καναδική κυβέρνηση, αλλά και στην ανάπτυξη του Wikileaks και στην «προνομιούχο θέση του κοινού» στο πρόγραμμα ειδήσεων διαμαρτυρίας G8TV που βασίζεται στο Διαδίκτυο. Οι τρεις περιπτώσεις, οι οποίες θα περιγραφούν λεπτομερώς στη συνέχεια, οπτικοποιούνται εδώ στον ισχύοντα πολυαξονικό χάρτη της δημοκρατίας (Cammaerts, 2007).


eDiscussions


Πρώτα θα ασχοληθούμε με το πρόγραμμα της Καναδικής κυβέρνησης στο Διαδίκτυο, το eDiscussions. Το Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων και Διεθνούς Εμπορίου (DFAIT) άρχισε να αναπτύσσει επικοινωνία με τους Καναδούς μέσω του Διαδικτύου το φθινόπωρο του 2002. Με την υποκίνηση του αιτήματος επικοινωνίας από τους πολίτες με το, συνήθως, απόμακρο τμήμα, ο τότε βοηθός υφυπουργός Πολιτικής ρώτησε «τι μπορούμε να κάνουμε για να κινητοποιήσουμε τους Καναδούς και πώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το διαδίκτυο για να πούμε τη δική μας ιστορία;» Μέρος της απάντησης ήταν ένας συμμετοχικός τόπος, το «eDiscussion», όπου οι «Καναδοί» θα απαντούσαν σε ερωτήσεις πολιτικής, τις οποίες θα έθετε το τμήμα. Οι υπεύθυνοι για την πολιτική του DFAIT παρατήρησαν ότι το eDiscussions προσεγγίστηκε ως εργαλείο για την άσκηση δημόσιας διπλωματίας, ως έκφραση κυβερνητικού περιεχομένου (πολιτικής, δηλαδή) και ως μορφή συμμετοχής.


Η ευκαιρία για «συμμετοχή» παρέχεται, σχεδόν, αποκλειστικά μέσω ηλεκτρονικών μηνυμάτων στα Καναδικά Ακαδημαϊκά Ιδρύματα και στους φοιτητές τους. Σύμφωνα μα στατιστικά του Google για το DFAIT, για τους Καναδούς που ανταποκρίθηκαν, γενικά 60 – 70% συμμετέχουν από διευθύνσεις IP, οι οποίες συνδέονται με ακαδημαϊκά ιδρύματα, 20% έχουν σχέση με την κοινότητα των ΜΚΟ και τέλος, μόνο το 10% είναι μεμονωμένοι ιδιώτες. Οι ιδέες για τα θέματα του eDiscussion προέρχονται από την ομάδα του eDiscussion, το γενικό διευθυντή της και το βοηθό υφυπουργό Εξωτερικών και εκφράζουν «τα σημαντικά θέματα της Καναδικής εξωτερικής πολιτικής». Κάθε eDiscussion ξεκινά με βοηθητικές ερωτήσεις που παρέχονται για να «οριοθετηθεί η συζήτηση» (DFAIT, 2007). Ο εν λόγω ιστότοπος παρέχει εκτεταμένο πληροφοριακό υλικό με τη μορφή ηλεκτρονικών συνεντεύξεων βίντεο σημαντικών ακαδημαϊκών και επαγγελματιών με εξειδίκευση στο θέμα της συζήτησης. Οι προηγούμενες συζητήσεις μπορούν να βρεθούν στο διαδίκτυο.


Οι συζητήσεις μετριάζονται, ώστε να αποφευχθεί η προσβλητική χρήση της γλώσσας και για να «παραμείνουν εντός των ορίων που έθεσαν οι ερωτήσεις που τέθηκαν». Το DFAIT αναφέρει μόνο μία περίπτωση, όπου μία «εγχώρια ομάδα πίεσης» επιχείρησε να σφετεριστεί μία συζήτηση για την εξάπλωση των ελαφρών όπλων και να την οδηγήσει σε μια συζήτηση για το δικαίωμα οπλοφορίας στη χώρα. Τα κείμενα της ομάδας πίεσης υπέρ της οπλοφορίας αφαιρέθηκαν προς έκπληξη των αποστολέων, οι οποίοι αισθάνθηκαν ότι αποκλείστηκαν από τη συζήτηση. Αν το ερμηνεύσουμε, μέσω της διάρθρωσης, σαν μια γραμμή πειθαρχίας στη συζήτηση, θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε ότι η αφαίρεση των συγκεκριμένων κειμένων δεν επέτρεψε στην επικοινωνιακή λογική να ερευνήσει μέσω της συζήτησης το τέλος όλων των δηλώσεων.


Εδώ θα εξετάσουμε την ενότητα Ηλεκτρονικές Συζητήσεις που Προωθούν τη Δημοκρατία (Democracy Promotion eDiscussion) που ενέγραψε 141 δημοσιεύσεις κειμένων σε διάστημα τριών μηνών. Παρατηρήθηκε ότι αναπτύσσονταν, κυρίως, δύο γραμμές σκέψεις μέσα από τη συζήτηση: Η ανάγκη προώθησης της δημοκρατίας μέσω των εργαλείων της κυβέρνησης και ένα απωθητικό αίτημα για την αναγκαιότητα διευθέτησης βασικών ανθρωπίνων αναγκών –συμπεριλαμβανομένων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων- προτού οι ελιτίστικοι σχεδιασμοί της δημοκρατίας καταστούν εφικτοί (κάντε κλικ εδώ για έναν οπτικό χάρτη του eDiscussion – ομαδοποίηση βάσει εγγύτητας για την οπτική απεικόνιση συζητήσεων ουσίας).


Στο μεταξύ, μέσω της συζήτησης, ένας συντονιστής του DFAIT όρισε τη δημοκρατία ως ένα σύστημα, το οποίο επιτρέπει στους πολίτες να «ασκούν επιρροή στις αποφάσεις, οι οποίες επηρεάζουν τη ζωή τους» και ενθάρρυνε τους συμμετέχοντες να πουν τη γνώμη τους για τα εργαλεία που θα μπορούσε να παρέχει ο Καναδάς υπέρ αυτού του σκοπού. Αυτή η γραμμή δύναμης ορίζει τα θέματα στο πλαίσιο της συζήτησης. Παρατηρήθηκε η καταβολή σημαντικής προσπάθειας για την επίτευξη συμφωνίας στην ομάδα των συμμετεχόντων, οι οποίοι ταυτίζονταν με και συνηγορούσαν υπέρ των δημοκρατικών εργαλείων, με πιο συχνή αποστολή κειμένων που συνέθεταν προτάσεις απευθείας από προηγούμενα κείμενα. Αν σκεφτούμε υπό το πρίσμα της διάρθρωσης, θα μπορούσαμε να ερμηνεύσουμε τις ορατές «γραμμές» της δημοκρατίας που συζητούνται, έτσι, ώστε να ανταποκρίνονται με τη σύλληψη του Habermas για την επικοινωνιακή λογική.


Αν αναλογιστούμε τα ιδιαίτερα τεχνολογικά γνωρίσματα, τα οποία μεσολαβούν για την εμπλοκή (κειμενο-κεντρικά, όχι ακριβώς σε πραγματικό χρόνο, μηνύματα), τη στόχευση των συμμετεχόντων, τη «ρύθμιση» των ορίων στην έκφραση των συμμετεχόντων και το αρχικό πλαίσιο των θεμάτων, δεν αποτελούν έκπληξη τα επακόλουθα φαινόμενα, τα οποία αποτυπώνουν πιστά μια διαλογική συζήτηση. Η ελεγχόμενη ανταλλαγή κειμένων φαινόταν ότι λειτουργεί ως συντονιστής της γνώμης και της σκέψης για την επίτευξη μιας ανταλλαγής ιδεών με εγκράτεια, η οποία σύμφωνα με μια ανάλυση κατά Habermas θα μπορούσε, σίγουρα, να θεωρηθεί ως επικοινωνιακός ορθολογισμός. Και άλλα στοιχεία, ακόμα, από παλαιότερες συζητήσεις στο eDiscussions ενισχύουν τη θέση του επικοινωνιακού ορθολογισμού: οι αξιωματούχοι του DFAIT αναγνωρίζουν ότι μετέβαλαν το δικό τους πλαίσιο πολιτικής προς την κατεύθυνση των αποτυχημένων κρατών με την υιοθέτηση της σύλληψης των «εύθραυστων πόλεων», έννοια που εμφανίστηκε στο προσκήνιο από παλαιότερη συζήτηση στο διαδίκτυο.


Μέθοδοι, πάντως, αντίληψης για τη διατήρηση του ελέγχου στο πλαίσιο της συζήτησης μέσω ενεργών «γραμμών» έκφρασης, επανάληψης και διόρθωσης, όπως παράγονται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες είναι ενδεικτικές μιας πιο λεπτής κατανόησης του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιήθηκε η εξουσία σε αυτά τα νέα κοινωνικά μέσα. Στο eDiscussion, το οποίο προωθεί τη δημοκρατία, ένας από τους συμμετέχοντες εξέφρασε το κανονιστικό ενδιαφέρον για την «προώθηση της δημοκρατίας», όταν αυτές οι λέξεις συνδυάζονται με τις καταστροφικές πολιτικές του «George Bush» και τις ενέργειες από τις οποίες απέχει πλέον ο υπόλοιπος κόσμος στην πλειονότητά του. Μετά το σχόλιο, πολλοί από τους συμμετέχοντες ανακάλεσαν το πλαίσιο, στο οποίο είχε εντάξει το θέμα από την αρχή ο συντονιστής της συζήτησης και πρότειναν στην ομάδα «να μην ενταχθεί ο Bush στη συγκεκριμένη συζήτηση». Η άρνηση συμπερίληψης ενός αμφιλεγόμενου προσώπου και της πορείας δράσης του για την «προώθηση της δημοκρατίας» και η άρνηση συμπερίληψης της αντίστασης γύρω από αυτό, μπορεί να ερμηνευτεί ως μια από τις πιο επιδέξιες γραμμές δύναμης που «ρυθμίζουν» τις σκόρπιες καμπύλες της δημοκρατικής έκφρασης. Μία «ριζοσπαστική γραμμή» διαφυγής κατά τον Deleuze μπορεί, ενδεχομένως, να αποκλειστεί για τη διατήρηση της συνεκτικότητας του όλου.


Η γνώση που δημιουργείται στο πλαίσιο της συζήτησης και εκφράζει αυτούς που συμμετέχουν μπορεί να θεωρηθεί ως αποτέλεσμα μιας «συγκεκριμένης δομής» κοινωνικής πρακτικής, τεχνολογίας και (επιδέξιας) εξαναγκαστικής δύναμης – με άλλα λόγια μια κοινωνική μηχανή, η οποία αναμειγνύει τη σχεσιακή πλευρά της τεχνολογίας, των μέσων και της δύναμης: η διάρθρωση. Είναι, επίσης, ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι το ανοικτό πλαίσιο και η επιδέξια χρήση των συντονιστών στη συζήτηση οδηγεί σε απολιτικές συζητήσεις. Αν και η εξάλειψη των σχολίων της εγχώριας ομάδας πίεσης υπέρ της οπλοφορίας μπορεί να φαίνεται δικαιολογημένη, οι επιδέξιες γραμμές δύναμης που «ορίζουν» τι θα συζητηθεί είναι παρούσες.


Αλλά δεν μπορούμε να πούμε και ότι ορισμένοι από τους συμμετέχοντες δεν θεωρούν ότι η συμμετοχή τους έχει δημοκρατική αξία και πιθανόν, είναι ένδειξη χειραφέτησης. Μια μειονότητα από τους συμμετέχοντες, μάλλον, αυτοί που έχουν στείλει τα περισσότερα ηλεκτρονικά μηνύματα (δες Price 2006), στα σχόλιά τους ότι αισθάνθηκαν πιο μορφωμένοι και ενεργοί ως πολίτες μέσω της συμμετοχής τους – ένας μάλιστα, υποστήριξε ότι ακόμα και αν δεν υπήρχε κάποιο διακριτό αποτέλεσμα στην πολιτική, η συζήτηση ήταν «καλή για τον Καναδά», γιατί «έκανε τους ανθρώπους να σκεφτούν για το ότι είναι Καναδοί». Η (αυτο) εκπαίδευση μέσω της συμμετοχής στο eDiscussion μπορεί να επηρεάζει τη διαδικασία χειραφέτησης (Freire, 2000), αν – αφήνοντας κατά μέρος τα ιδεολογικά επιχειρήματα του Μαρξ – αυτοί που συμμετέχουν συνδέονται με τα θέματα με τέτοιο τρόπο που να επιτρέπει κάποιου είδους «δράση» (π.χ. μέσω κάποιας μελλοντικής συμμετοχής σε μία ΜΚΟ).


Δεν αποτελεί έκπληξη ότι παρατηρήθηκε κάποια επίδραση από τον Habermas στο eDiscussion. Πάντως, η σκέψη πάνω στις δύο πορείες για την επίτευξη συμφωνίας όσον αφορά στη δημοκρατία (ανάγκες/δικαιώματα κατά εργαλείων) οι γραμμές της έκφρασης, της διόρθωσης και της ορατότητας μπορούν να προσφέρουν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τη διαφορετικότητα των απόψεων και τη δημιουργικότητα στο πλαίσιο αυτού του νέου φαινομένου των μέσων. Οι ομοιότητες του eDiscussion με τις αντιλήψεις του Habermas εμπεριέχουν έναν μεγάλο αριθμό παράλληλων γραμμών έκφρασης και ορατότητας με τις διορθωτικές γραμμές δύναμης αμφοτέρων του πλαισίου των συντονιστών και του συνεχούς ελέγχου της ατζέντας και των οργανικών ορίων, τα οποία θέτουν οι συμμετέχοντες έξω από τον κατασκευασμένο κοινωνικό χώρο και μέσο καθ’ εαυτό. Οι γραμμές της διόρθωσης, λοιπόν, που κάνουν παράλληλες τις διαλογικές γραμμές έκφρασης και της γραμμές της ορατότητας, οι οποίες αφενός συνθέτουν έννοιες, αφετέρου οδηγούν σε επίτευξη συμφωνίας, ενδεχομένως, εξηγούν καλύτερα το ψηφιακό, αποκεντρωμένο και δημοκρατικό πολιτικό φαινόμενο.


G8TV


Το δεύτερο εγχείρημα με το οποίο θα ασχοληθούμε είναι το G8TV, ένα είδος διαδικτυακού «ειδησεογραφικού περιοδικού», το οποίο καταλογογραφούσε κινήσεις αντίστασης και διαμαρτυρίες για τη συνάντηση των G8 το καλοκαίρι του 2007 στο Heiligendamm της Γερμανίας. Εκτός του πλαισίου της διαλογικής συζήτησης και των σχετικών μοντέλων δημοκρατίας (κατά Lippman ή Habermas, δηλαδή), το G8TV φαίνεται ότι παρέχει ένα σταθερό αντιθετικό σημείο αναφοράς στη φιλελεύθερη αντίληψη της δημοκρατίας. Η Chantal Mouffe, ίσως, παρ’ όλα αυτά, αντιλαμβανόταν το G8TV ως ριζοσπαστικά σημαντικό για τη δημοκρατία: σε αντίθεση με τον ξερό συμβιβασμό, εκπέμπεται μία ανταγωνιστική και πολιτική ζέση, η οποία δεν περιορίζεται από τεχνητά όρια (δες Hardt και Negri 2002) .


Χρησιμοποιώντας τον μηχανισμό για να αντιληφθούμε το μηχανισμό του G8TV, βλέπουμε τις γραμμές έκφρασης να υποκειμενοποιούν τη δική τους διαφορετικότητα και ως εκ τούτου να παράγουν μία δημιουργική δήλωση θετικής αντίστασης. Στη γλώσσα του Deleuze, η διαδικασία της αυτο- υποκειμενοποίησης δημιουργεί μια «υπεραξία» από τις καθιερωμένες μορφές γνώσης (Deleuze, 1992). Στον πυρήνα της, η διαδικασία κατά τον Deleuze γινόταν αντιληπτή σε κάποιο επίπεδο από τους διαμαρτυρόμενους του G8TV, οι οποίοι αναγνώριζαν τη δική τους στάση τους ως το «σύμβολο της όλης διαμαρτυρίας»: «κατευθείαν στην περίφραξη». Για να αποκτήσει το δικό του στίγμα το πρόγραμμα, κάθε εκπομπή ξεκινούσε με μια πανοραμική άποψη της περιμέτρου ασφαλείας, ένα συμβολικό εμπόδιο ανάμεσα στον κόσμο (ή το πλήθος) και τους ηγέτες. Η έμφαση που αποδιδόταν στην περίφραξη συμβόλιζε όχι μόνο ότι οι G8 δεν ήταν σύννομοι και γι’ αυτό το λόγο χρειάζονταν προστασία, αλλά και τον δικό τους αποκλεισμό από τη συζήτηση (υποκειμενοποιώντας τη δική τους διαφορετικότητα), τη διακυβέρνηση και την παγκοσμιοποίηση συνολικά.


Ενδιαφέρον, επίσης, έχει ότι ο τρόπος της εκπομπής ενισχύει περαιτέρω το εναλλακτικό και ανταγωνιστικό μήνυμα καταδεικνύοντας την ποικιλία και την ευπλαστότητα ή «τη διαμόρφωση της τεχνολογίας», η οποία ενυπάρχει δυναμικά στα νέα μέσα. Για να δηλώσουν την αισθητική αντίθεση στην κυρίαρχη τάση παρουσίασης των ειδήσεων στην τηλεόραση, αμφότεροι, παρουσιαστές και συνεντευξιαζόμενοι στο G8TV είναι ανώνυμοι. Οι παρουσιαστές των ειδήσεων αναγνωρίζονται από τη λέξη «ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΣ (PRESENTER)» που είναι τυπωμένη σε άσπρο χρώμα στα μαύρα μπλουζάκια τους. Κομμένα χαρτόνια πίσω τους περιγράφουν έξυπνα τα «αντικείμενα» στο στούντιο, τα οποία περιλαμβάνουν ένα «φορητό ηλεκτρονικό υπολογιστή», «καλώδια», «δημοκρατία», «μίξερ», «αντίσταση» και «μέσα». Παραγωγοί και τεχνικοί που είναι ορατοί κατά τη λήψη της εικόνας φορούν μάσκες, καθώς δουλεύουν πάνω στα διάφορα «αντικείμενα», τονίζοντας επιπλέον την αναρχική (πιθανότατα αντικοινωνική) ριζοσπαστική φύση της δικής τους παραγωγής μέσων. Καθώς αντιλαμβανόμαστε τις γραμμές των κοινωνικών σχέσεων κατά τη διαμαρτυρία, μπορεί να θεωρηθεί ότι δηλώνουν και επηρεάζουν τη χρήση της τεχνολογίας παρέχοντας μια αισθητική διαφορετικότητας και ανταγωνισμού του περιεχομένου.


Σημαντικό, επίσης, είναι ότι οι απόψεις των διαμαρτυρόμενων παρουσιάζονται ως ομοιόμορφες και στοιχειοθετούνται από «επιχειρήματα» που επαναλαμβάνονται συχνά. Η πιο συχνά επαναλαμβανόμενη κοινοτοπία ήταν η εξής: «πολλοί χαρούμενοι άνθρωποι… καταφτάνουν» για να κλείσουν δρόμους και να συμμετέχουν στον αγώνα με άλλους τρόπους – και με το να τους κυνηγούν γυμνούς στα χωράφια. Καμιά οργανική δημοκρατική αξία δεν μπορεί να βρεθεί στις ανώνυμες ενέργειες του G8TV ή στο περιεχόμενο που καλύπτει (δηλαδή, κανένας θεσμικός, αντιπροσωπευτικός και συμβιβαστικός δρόμος προς τη δημοκρατία). Κανονιστικά, πάντως, τα θέματα ουσίας, τα οποία εγείρει το G8TV είναι σημαντικά για τη δημοκρατία, όπως τα οραματίζονται αμφότεροι οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί και οι ριζοσπαστικοί διανοούμενοι: η ελευθερία (ή το δικαίωμα) στην επικοινωνία, ανεξάρτητα από το αν αυτό μετράται σε συμφέροντα, συζητήσεις ή διαμαρτυρίες.


Αν βάλουμε μαζί την αισθητική και το περιεχόμενο, ενδεχομένως, να επιτρέπουν μια γραμμή διαφυγής υποκειμενοποιώντας το μέσο και τη διαδικασία της αφήγησης σε σχέση με τα κυρίαρχα μέσα και με τη χρήση μεταφοράς, με την υπάρχουσα διακυβέρνηση. Όπως γίνεται αντιληπτό από το περιεχόμενο, η αισθητική του μέσου, καθώς και τελείως κυριολεκτικά, το περιβάλλον, οι κοινωνικές σχέσεις μέσα από το ανακάτεμα και την αλληλεπίδραση με το τεχνολογικό μέσο G8TV παρουσιάζονταν έτσι, ώστε να παράγουν μια συγκεκριμένη ιστορική δομή ή μηχανισμό αντίστασης. Η αλληλοσυσχέτιση του φυσικού και κοινωνικού χώρου των διαμαρτυρόμενων (εκτός της κυρίαρχης ή της κατά Habermas δημόσιας σφαίρας), ο τρόπος με τον οποίο απευθύνονταν (ανώνυμα, συμμετοχικά και μέσω της διήγησης) και η χρήση της διαθέσιμης τεχνολογίας (συνεργατική διασπορά μέσω του διαδικτύου και γρήγορη παραγωγή τεχνικών «επαγγελματία καταναλωτή») παράγουν έναν θεωρητικό μηχανισμό, ο οποίος όχι μόνο αποκαλύπτει σχέσεις δύναμης, αλλά και με τη σειρά του επηρεάζεται από αυτές τις σχέσεις. Ο εξωτερικός παρατηρητής είναι σε θέση, λοιπόν, να αναγνωρίσει το προϊόν αυτής της διάρθρωσης ως μία συγκεκριμένη ιστορική δομή «εναλλακτικού ηλεκτρονικού μέσου διαμαρτυρίας». Κατανοώντας το G8TV μέσω της διάρθρωσης, μας παρέχει στοιχεία χειραφέτησης και δημιουργεί μια «πολλαπλότητα, η οποία δρα», που την συναντάμε στη, χωρίς περιορισμούς, δημοκρατική κυριαρχία του Hardt και του Negri (2002, σελ. 329).


Ίσως, λοιπόν, ότι η γραμμή αντίστασης του G8TV «διαφεύγει» ως μια ριζοσπαστική ενσάρκωση της δημοκρατίας, αν και προτάσσεται από το πλήθος – χωρίς να επιβεβαιώνει την ανατροπή συγκεκριμένων σχέσεων εξουσίας και δύναμης – αλλά σχηματίζει και ενδιαφέρεται για το αυτόνομο άτομο και, μέσω θετικών ενεργειών σχηματισμού ταυτότητας, παρέχει έναν ιστότοπο από τον οποίο μπορεί να αναπτυχθεί αντίσταση. Αυτός ο δημιουργημένος χαρακτήρας δεν πρέπει να περιγράφεται ως ατομικιστικός και άκαμπτος (Bhabha, 1994), αλλά να προσφέρει την ανταγωνιστική «πολλαπλότητα που δρα». Η ρευστή, δυναμική φύση της διάρθρωσης κατέχει σχέσεις τεχνολογίας, κοινωνικές πρακτικές και ταυτότητα σε ετερογενείς γραμμές υβριδικότητας, ενόσω επιτρέπει στο άτομο να αναδειχθεί μέσω της δημιουργικότητας στο πλαίσιο των κοινωνικών μέσων. Κοινωνικά μέσα, τα οποία αυτή τη στιγμή είναι ανώνυμα, μεμονωμένα, ανταγωνιστικά, καθώς και ψηφιακά, αποκεντρωτικά και διασπαστικά.


Wikileaks


Η τελευταία περίπτωση με την οποία θα ασχοληθούμε είναι η εμφάνιση ενός συμμετοχικού εγχειρήματος με τίτλο Wikileaks. Χρησιμοποιώντας συμμετοχικά, αποκεντρωμένα και ανώνυμα εργαλεία του Διαδικτύου, το Wikileaks προσπαθεί να δημιουργήσει μία αποθήκη γνώσεων από έγγραφα που διαρρέουν ανώνυμα για να αποκαλύψει την ανήθικη συμπεριφορά των κυβερνήσεων και των επιχειρήσεων. Η δομή του Wikileaks περιλαμβάνει «αυτούς που αποκαλύπτουν την αλήθεια», τους συντάκτες, τους αναλυτές και τους επισκέπτες. Αυτοί που αποκαλύπτουν την αλήθεια (όπως ελπίζουμε) συνεισφέρουν ιστορίες που αξίζει να ειπωθούν μέσω της ανώνυμης δημοσίευσης κυβερνητικών και εταιρικών εγγράφων που πιο πριν δεν έφταναν στο φως της δημοσιότητας. Το Wikileaks βρίσκεται σε αναζήτηση συμμετεχόντων με εμπειρία στην κοινότητα των υπηρεσιών πληροφοριών, της ακαδημαϊκής έρευνας και της δημοσιογραφίας για να παρέχει αναλύσεις των εγγράφων που λαμβάνει. Τέλος, ο ιστότοπος έχει κατασκευαστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε οι δημοσιογράφοι να έχουν πρόσβαση στο υλικό και να μπορούν να αντλήσουν από αυτό ιστορίες που θα μπορούν και να δημοσιευτούν με τον παραδοσιακό τρόπο. Οι ετερογενείς ομάδες και οι ανάγκες εντός του Wikileaks το κάνουν να φαντάζει σαν ένας ιδανικός χώρος για την περιγραφή των σχέσεων από το μηχανισμό. Για παράδειγμα, σαν ένας «συγκεκριμένος ιστορικός σχηματισμός», ο οποίος παράγει δομές γνώσης και δύναμης, το Wikileaks θα μπορούσε εύκολα να νικήσει την «αγορά πληροφοριών» με τον ίδιο τρόπο που το νέο μέσο Wikipedia το έχει επιτύχει για τις πληροφορίες γνώσεως.


Η μελέτη του Wikileaks περιπλέκεται από δύο στοιχεία. Πρώτον, όταν διεξήχθη η έρευνα, το Wikileaks ήταν στο μέσο της ανάπτυξής του και η μορφή του φαινομένου μόλις άρχιζε να σχηματίζεται (ή να εκφράζεται, να γίνεται ορατή και να ορίζεται σύμφωνα με τον μηχανισμό του Deleuze). Δεύτερον, οι ιδρυτές του Wikileaks επιχειρούν να τρέξουν και να καθοδηγήσουν τον ιστότοπο τελείως ανώνυμα. Η παράξενη αυτή κατασκευή της διαφάνειας και της ανωνυμίας μπορεί να παρέχει μεμονωμένα δεδομένα και να αποκρύβει το ευρύτερο πλαίσιο, θέτοντας σε αμφισβήτηση τη χρησιμότητα της επιχειρούμενης ανάλυσης και του ίδιου του ιστότοπου.


Σε μια προσπάθεια να ξεπεράσουμε αυτούς τους μοναδικούς περιορισμούς, η αρχική έρευνα περιελάμβανε αυτό που θα μπορούσε να περιγραφεί ως μία όψη της «εθνογραφίας δικτύων». Φέρνοντας σαν παράδειγμα τα τέσσερα χρόνια μελέτης των πολιτικών εκστρατειών των νέων μέσων του Howard (2006), η εισαγωγική έρευνα που παρουσιάζεται εδώ, η οποία μπορεί να περιγραφεί ως μερικώς αυτοεθνογραφική, επιχειρεί να εξετάσει τις μεθόδους του χώρου της (ψηφιακής) εθνογραφίας στους ιστότοπους, οι οποίοι έχουν επιλεγεί ως σημαντικοί από την ανάλυση της κοινωνικής δικτύωσης. Πρέπει να σημειωθεί, όπως είναι αναμενόμενο από τα συμμετοχικά μέσα, οι γραμμές που χωρίζουν το υποκείμενο από το αντικείμενο, ή τον ερευνητή και τους συμμετέχοντες στο Wikileaks (Wikileakians) έχουν εξαφανιστεί και στο πλαίσιο της θεματικής της διάρθρωσης, η δομή των σχέσεων αναπτύχθηκε με την ηλεκτρονική επαφή από το Μάιο μέχρι τον Αύγουστο του 2007.


Η κοινωνική δομή (που μπορεί να εξακριβωθεί), όπως χαρτογραφείται μέσω e-mail υπαινίσσεται την ύπαρξη οργανικών μονάδων εθελοντών, οι οποίοι εργάζονται για το πρόγραμμα αρμονικά, αλλά χωρίς να έχουν γνώση του όλου, όπως ακριβώς και η χωρισμένη σε τμήματα πρόοδος (αναφορικά με ζητήματα τεχνολογίας, ή το ανέβασμα νέων εγγράφων) ήταν ελλιπώς και τυχαία διαθέσιμη σε άλλους επιλεγμένους χρήστες. Θα μπορούσε κάποιος να εξάγει το συμπέρασμα ότι η διαμόρφωση της χρήσης της τεχνολογίας και των κοινωνικών σχέσεων στο Wikileaks οδήγησε σε γραμμές δύναμης, οι οποίες δημιούργησαν την ανωνυμία και την απόσταση μεταξύ αυτών που εμπλέκονται οργανικά και κανονιστικά.


Ένα από τα κυριότερα κομβικά σημεία ανταγωνισμού που αποκαλύφθηκαν από την ανάλυση της κοινωνικής δικτύωσης είναι η συζήτηση της ιδεολογικής βάσης του Wikileaks. Μετά από μια σύντομη περίοδο φαινομενικής συμφωνίας συνεργασίας και την ανάπτυξη επαφών με τους οργανωτές του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (World Social Forum (WSF)), διευρύνθηκε η συζήτηση μεταξύ των συμμετεχόντων στο Wikileaks, οι οποίοι αισθάνθηκαν την ανάγκη να «κρατήσουν την προοδευτική/Κομουνιστική/ Σοσιαλιστική ιδεολογική ατζέντα και ρητορική» εκτός του εν λόγω εγχειρήματος (‘jbdigriz’ in Heemsbergen, 2007c). Σύμφωνα και με την πρόσκληση του Mouffe να ταυτιστεί πάνω από όλα με τη δημοκρατία, ένα σχόλιο του ιδίου πνεύματος τόνιζε ότι «το Wikileaks είναι, όπως η ίδια η δημοκρατία, μεγαλύτερο από τις ιδιαίτερες φιλοδοξίες και την ατζέντα σας, όσο υψηλές και αν είναι» (‘james’ in Heemsbergen, 2007c). Οι ιδρυτές του φαίνεται, λοιπόν, ότι συμφωνούν με τη θεσμοποίηση του Wikileaks δηλώνοντας ότι «Ο στόχος μας είναι να επιτύχουμε ευρεία υποστήριξη (όχι μόνο ανθρώπους της διαφάνειας, δηλαδή), ώστε να καταστεί αδύνατη η καταστολή του Wikileaks στο Δυτικό κόσμο.» (‘WL’ στο Heemsbergen, 2007b).


Ένας μαθητής της Mouffe θα μπορούσε να θεωρήσει την αμέριστη υποστήριξη ως ταύτιση με τις διαδικασίες της δημοκρατίας εκτός των φιλελεύθερων θεσμών, προϋπόθεση της οποίας είναι και η δράση χειραφέτησης. Σε φαινομενική συμφωνία με τον Mouffe, αναφερόταν στο διαδίκτυο ότι η ταύτιση (αφενός του εαυτού, αφετέρου των άλλων) με το Wikileaks θα πηγάζει από μία «αναλυτική αδιαφορία» για να καταστεί εφικτό ένα «σύνολο ενεργειών – μία ελευθερία! – την οποία δεν διέθεταν πριν τα άτομα» (διάφοροι στο Heemsbergen, 2007c). Οι εν λόγω ενέργειες ελευθερίας, ενδεχομένως, να κάνουν δυνατό έναν «αγνωστικιστικό ανταγωνισμό» μιας ριζοσπαστικής, βαθιάς δημοκρατίας. Επιπλέον, μελετώντας το Wikileaks υπό το πρίσμα της διάρθρωσης, διευκολύνεται η συγκέντρωση πολλαπλών γραμμών ριζοσπαστικής έκφρασης και ορατότητας για να διακλαδωθούν, να αποκλίνουν και να ξεφύγουν σαν γραμμές μιας διαδικασίας υποκειμενοποίησης. Η διαδικασία υποκειμενοποίησης συμβαίνει, όταν τα έγγραφα εκτίθενται και αναλύονται ανοιχτά από τους ανώνυμους συμμετέχοντες. Κάποιος θα μπορούσε να θεωρήσει ότι οι γραμμές που δηλώνουν την ανωνυμία (αμφότερες κοινωνικές και τεχνικές), οι οποίες διακλαδώνονται και αλληλεπιδρούν με νέες γραμμές ορατότητας (έγγραφα και αναλύσεις), να ρυθμίζονται –και την ίδια στιγμή υποκειμενοποιούνται για να ξεφύγουν – από τη φύση τους. Με πιο απλούς όρους, ό,τι έχει κάνει η Wikipedia για την αλήθεια στο εγκυκλοπαιδικό ρεπερτόριό της μέσω της αποκεντροποίησης της δύναμης, της έκφρασης και της ορατότητας, επιχειρεί να κάνει το Wikileaks ακόμα πιο συγκεκριμένο – παρέχει μια ριζοσπαστική διαφάνεια κατά την αποκάλυψη της αλήθειας.


Αν και το Wikileaks μόλις άρχισε να αναπτύσσεται, οι παρατηρήσεις από τη γέννησή του προτάσσουν τον μηχανισμό για την κατανόηση και την εξήγηση των wiki κοινωνικών μέσων και των δημοκρατικών δυνατοτήτων τους. Μια ανέκδοτη σημείωση, η σημαία του Wikileaks «ένα τόπος για δημοσιογράφους, ανθρώπους που λένε την αλήθεια και για όλους τους υπόλοιπους∙ παγκόσμια προστασία των πηγών και της ελευθερίας του τύπου, από τώρα», είναι ενδεικτική της σχεσιακής κατανόησης της τεχνολογίας από τους συμμετέχοντες, των κοινωνικών πρακτικών και της δυναμικής της χειραφέτησης σε ό,τι πρόκειται να κάνει την εμφάνισή του. Η χρήση του «από τώρα|» αντί του πιο επίσημου «από το 2007» έγινε εν μέρει για να «αποδοθεί έμφαση στην οργανική, αναπτυσσόμενη φύση του wiki – Web 2.0» (διάφοροι στο Heemsbergen, 2007a). Οι συμμετέχοντες στο Wikileaks φαίνεται ότι κατανοούν ότι προτάσσοντας τον προσανατολισμό τους, εμφανίζουν αυτό που αλλάζει, και καθιστούν την «αποκάλυψη της αλήθειας» μια θετική επίδειξη δύναμης ή αντίστασης. Έγγραφα που έχουν διαρρεύσει και αναλυθεί ανοιχτά και ανώνυμα, ενδεχομένως, να γίνουν το θέμα πολιτικών ειδήσεων και όχι απλώς αντικείμενο.


Δεν είναι, λοιπόν, το γράψιμο της ιστορίας αυτό που κάνει τα Wikis να ξεχωρίζουν, αλλά η ικανότητα, η διαδικασία και η ροή θετικών γραμμών δύναμης, έκφρασης και διαφυγής, οι οποίες αλληλεπιδρούν με την ιστορία. Κάτι περισσότερο από μια συζήτηση, σύμφωνα με τον Habermas, που φτάνει σε μια επικοινωνιακή λογική, οι ατέλειωτες προσθήκες στο Wikileaks (και τη Wikipedia) είναι ένας αγνωστικιστικός ανταγωνισμός «από τώρα». Πιο σημαντικό από το ποιος άλλαξε τι και γιατί, είναι ότι υπάρχει αλλαγή: υπάρχει υποκειμενοποίηση των αξιώσεων της γνώσης – οι οποίες καταλύονται από τα ψηφιακά, αποκεντρωμένα και διασπαστικά χαρακτηριστικά αυτών των κοινωνικών νέων μέσων.


Εν κατακλείδι


Τέσσερις συμπερασματικές παρατηρήσεις. Πρώτον, συγκεκριμένα για την αντίσταση, η διάρθρωση επιτρέπει στη δύναμη να είναι κάτι περισσότερο από συγκεκριμένα αντικείμενα και επιβολή περιορισμών. Αν ονομάσουμε τον ιστότοπο της αντίστασης ως εαυτό, ο Foucault υποδεικνύει τη δημιουργία ταυτότητας και έκφρασης -αυτονομία- ως μια πιθανώς απελευθερωτική και δυναμική διαδικασία. Εξερευνήσαμε τρεις ιστότοπους αυτού του είδους: το eDiscussions, το G8TV και το Wikileaks, τα οποία μπορούμε να θεωρήσουμε ως ευτοπικά: οντότητες χειραφέτησης που ζουν στον ψηφιακό κόσμο. Η αντίσταση, όπως εμφανίζεται και στις τρεις περιπτώσεις ήταν ανεξάρτητη από τις καθιερωμένες δομές δύναμης, αλλά αντίθετα ταυτιζόταν με ένα αυτόνομο (υβριδικό;) εαυτό: δημιουργώντας υποκειμενοποιημένες αναλύσεις στο Wikileaks, ενισχύοντας την ιδιότητα του πολίτη μέσω των ηλεκτρονικών συζητήσεων (eDiscussions), και στην περίπτωση του G8TV, απλά, ορθώνοντας το ανάστημα μπροστά «στην περίφραξη».


Δεύτερον, αν αναλύσουμε τα νέα μέσα μέσω της διάρθρωσης, προτάσσονται ριζοσπαστικοί δημοκρατικοί «θεσμοί» ως καλύτεροι διαιτητές της θετικής δημοκρατικής δύναμης από τις παραδοσιακές αντιλήψεις των σκέψεων του Habermas ή των «αδύναμων» θεσμικών διαδικασιών. Η διάρθρωση επιτρέπει στη ριζοσπαστική πολιτική να δράσει στο πλαίσιο της «δημοκρατίας» χρησιμοποιώντας τα μέσα, τα οποία εντός ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος, παρακάμπτουν αυτούς που προσπαθούν να περιορίσουν τη συμμετοχή (Flyvberg, 1998, σελ. 236). Σε διαφορετική έκταση, όπως παρουσιάστηκε στις περιπτωσιολογικές μελέτες, τα νέα μέσα παρακάμπτουν αυτούς που περιορίζουν τη συμμετοχή όχι μόνο μέσω πρακτικών αποτελεσμάτων (όπως εμφανίζονται στην πολιτική, στις διαμαρτυρίες και τη διαφάνεια), αλλά στον πληροφοριακό χώρο της δημιουργίας γνώσης.


Τρίτον, από την οπτική της διάρθρωσης, τα νέα ή κοινωνικά μέσα, σε ορισμένες περιπτώσεις, επιτρέπουν μέσω της «ηθικής της παράβασης» (δες Richter στο Rohle, 2005 ) την δημιουργία ενός αδέσμευτου δημοκρατικού πλήθους.


Τέλος, σημειώνουμε ότι ο διάρθρωση δημιουργείται και οραματίζεται μέσω ενεργειών, σχέσεων και ορίων, παρά ουσιωδών ζητημάτων. Αυτό επιτρέπει στον ευμετάβλητο θεωρητικό χάρτη να κατανοήσει εκ νέου, όχι μόνο τη μυωπική «δημόσια σφαίρα», αλλά και τα δημόσια «σφαιρίδια» στο πλαίσιο των γραμμών του διάρθρωσης, παρά ζητήματα που έχουν κορεστεί από τη μέχρι σήμερα βιβλιογραφία. (Δες Gitlin και Downey & Fenton στο Cammaerts, 2005α). Με άλλα λόγια, ο διάρθρωση σχετίζεται με την έννοια του σχηματισμού διαφορετικών δημοσίων «σφαιριδίων», τα οποία πρώτα βασίζονταν σε εκ των υστέρων κανονιστικές κρίσης ουσίας εντός του πλαισίου, εκτός ή και εναντίον του δημόσιου καλού.


Βιβλιογραφικές αναφορές


Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. London ; New York: Routledge.
Cammaerts, B. (2005a). “Alternative Communication and Information in the Information
Age’. Paper presented at the Civitas 2005: session ‘Informazione e società nella
società dell’informazione’
Cammaerts, B., & Carpentier, N. (Eds.). (2007). Reclaiming the media : communication
rights and democratic media roles. Bristol, UK ; Chicago, IL: Intellect Books.
Deleuze, G. (1992). “What is Dispositif”. In T. J. Armstrong (Ed.), Michel Foucalt:
Philosopher (pp. 159-167). Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf.
Flyvbjerg, B. (2006). Five Misunderstandings About Case Study Research. Qualitative
Freire, P. (2000). Pedagogy of the Oppressed (M. B. Ramos, Trans.): Continuum.
Hardt, M., & Negri, A. (2002). “Globalization and Democracy”. In O. Enwezor, C.
Basualdo & U. M. Bauer (Eds.), Democracy Unrealized – Platform 1 (pp. 323-
336): Hatje Cantz.
Heemsbergen, L. (2007a). Anonymous email chain with “Jay” a founder of WikiLeaks (pp. Personal Communication from August 2 2007).
Heemsbergen, L. (2007b). Anonymous email chain with “WL” the voice of the Founders of WIkiLeaks (pp. Personal Communication from June 9 2007).
Heemsbergen, L. (2007c). Anonymous email chain with participants of WikiLeaks (pp. Personal Communication from June 5 2007).
Heemsbergen, L. (2007e). Preliminary Interview Questions. [Email Interview Policy Officers]. 26 July 2008
Heemsbergen, L. (2007f). [Interview with Policy Officer 1]. 08 Aug 2008
Heemsbergen, L. (2007g). [Interview with Policy Officer 2]. 30 July 2007
Howard, P. N. (2006). New media campaigns and the managed citizen. Cambridge ; New
York: Cambridge University Press.
Rohle, T. (2005). “Power, reason, closure: critical perspectives on new media theory”. New
Media & Society, 7(3), 403-422.


Πράξη 1η, σκηνή 1η:Η απόφαση ενός γαλλικού δικαστηρίου δίνει την αφορμή ή αλλιώς το Κίνημα του Ανοικτού και η σχέση του με τον Νεοφιλελευθερισμό:


Η απόφαση ενός γαλλικού δικαστηρίου για την αποζημίωση αγοραστών υπολογιστών Acer επειδή αυτή είχαν προεγκατεστημένο λειτουργικό MS Windows έκανε τον Παύλο να αναρωτηθεί, σε ανύποπτο χρόνο:



“έχει πάντως ενδιαφέρον από πολιτικής πλευράς ότι αυτή η νομοθεσία υποστηρίζεται και από τη νεο-φιλελεύθερη θέση. Εντάξει, λίγο κοινοτυπία είναι αυτό…αλλά υπάρχει ένα γενικότερο θέμα με τη σχέση του Ελεύθερου και Ανοικτού Λογισμικού (FLOSS) και νεο-φιλελευθερισμού που τουλάχιστον στα ελληνικά δεν έχω δει κάποιο καλό κείμενο να το αντιμετωπίζει…υπάρχει;”


και τον Θανάση να “καλέσει” μερικούς γνωστούς – αγνώστους να συνεισφέρουν στον προβληματισμό αραδιάζοντας, παράλληλα, μερικούς “χρήσιμους” συνδέσμους:


Capitorgs and Free/Libre And Open Source Software (FLOSS):Toward Critical Technological Literacy and Free/Libre And Open Source Society (FLOSS)

THE CONTESTATION OF CODE: A preliminary investigation into the discourse of the free/libre and open source movements

The Benkler/Lessig Bauwens/Kleiner debate, part four


Πράξη 1η, σκηνή 2η: Η άβολη θέση του κράτους


Ο Στάθης ξεκινά έναν εντυπωσιακό μονόλογο, κάτι που αργότερα θα συνηθίσετε και πιθανόν θα εκτιμήσετε, το ίδιο, όσο και εμείς:


Ο φιλελευθερισμός (και κατ επέκταση και ο νεοφιλελευθερισμός) είναι μια ουτοπική ιδεολογία που έχει σχετικά μια περιορισμένη (και άβολη) σχέση συμβίωσης με την πρακτική του καπιταλισμού όπως τον έχουμε βιώσει ιστορικά από τον 16ο αιώνα μέχρι σήμερα. Έτσι είναι σημαντικό για τη συνέχεια να διαχωρίσουμε τον φιλελευθερισμό ως ιδεολογικό πρόγραμμα και τον “φιλελευθερισμό” ως πολιτική πρακτική.


Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντινομίας είναι η θέση του κράτους μέσα στην φιλελεύθερη ουτοπία. Σύμφωνα με αυτή λοιπόν, το κράτος ως θεσμική μορφή άσκησης βίας, είναι από τη φύση του δαιμονικό και περιοριστικό της φυσικής ελευθερίας των ανθρώπων. Έτσι υιοθετείται μια χομπσική light ιδέα πως αφού το κράτος είναι αναγκαίο κακό, ας εφαρμόζει αυτή τη βία στο ελάχιστο δυνατό σημείο. Η λειτουργία του θα πρέπει να περιορίζεται στη θέσπιση μερικών βασικών κανόνων προκειμένου να λειτουργήσει η αγορά (η οποία και θεωρείται “φυσική” κατάσταση του ανθρώπου) και ιδανικά όποια διαδικασία μπορεί να υποκατασταθεί από την αγορά, καλό είναι αυτό να συμβαίνει, φτάνει να μην παραχωρηθεί αυτό το ελάχιστο μονοπώλιο βίας το οποίο θα προφυλάσσει τον κάθε παίκτη από τους υπόλοιπους (συνεχίζουμε στο μοτίβο χόμπς light).


Πουθενά στην ιστορία του καπιταλισμού δεν έχουμε δει αυτό το μοντέλο να εφαρμόζεται. Οι συσσωρευτές κεφαλαίου που ταυτόχρονα είναι και ιδεολογικοί υπέρμαχοι του φιλελευθερισμού, όχι μόνο αποζητούν το κράτος, αλλά προσπαθούν με κάθε τρόπο να το πάρουν με το μέρος τους. Ας μην ξεχνάμε πως πουθενά στα αστικά πολιτεύματα (λιγότερο ή περισσότερο δημοκρατικοφανή) που κυριάρχησαν στην Ευρώπη από τις αρχές του 19ου αιώνα δεν έχει υλοποιηθεί το πρόγραμμα του ελάχιστου κράτους. Κι αυτό όχι μόνο λόγω του χομπσικού φόβου της αναρχίας και της δολοφονικής μανίας των άβουλων μαζών. Αλλά κυρίως διότι οι συσσωρευτές κεφαλαίου κατανοούσαν πως το κράτος με το μονοπώλιο της βίας που κατέχει μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος τους προκειμένου να προωθήσει το “φυσικό” πρόγραμμά τους:


α) Εισάγοντας τα μέτρα που επιτρέπουν την ακόμα μεγαλύτερη συσσώρευση (όπως η εμμονή στην υπεράσπιση της προστασίας της ιδιοκτησίας) .

β) δημιουργώντας τους κανόνες εκείνους που θα ωθήσουν τα άτομα να “προοδεύσουν”. Οι αγγλικοί νόμοι του 19ου αιώνα είναι γεμάτοι παραδείγματα συνετισμού και εξαναγκασμού των αμόρφωτων και ακαμάτηδων χωρικών (Χομπς Heavy) προκειμένου να μετατραπούν και οι ίδιοι σε συσσωρευτές κεφαλαίου, ενώ εντελώς “κοντόφθαλμα” οι ίδιοι δούλευαν μόνο όσο χρειάζονταν για να ζήσουν. Σε ακόμα πιο αφηρημένο επίπεδο κανόνων, ο εκχρηματισμός της οικονομίας μέσω των φόρων, ωθεί στην εμπορευματοποίηση όλο και περισσότερων αγαθών και άρα στην εξάπλωση του κοσμο-καπιταλισμού.

γ) Μια από τις βασικές λειτουργίες του κράτους τις οποίες ο ιστορικός καπιταλισμός μας μαθαίνει, είναι η αναδιανομή. Αλλά όχι από τους λίγους στους πολλούς. Η βασική λειτουργία των φόρων, όσο αναλογικοί κι αν είναι αυτοί, είναι να πάρεις τα χρήματα από τους πολλούς και μετά να τα κάνεις δημόσιες επενδύσεις, δηλαδή δρόμους, γέφυρες, νοσοκομεία. Αλλά αυτή η λειτουργία τελικά βοηθά στην ακόμα μεγαλύτερη συσσώρευση του χρήματος καθώς την ανάληψη των έργων την κάνουν μεγάλοι συσσωρευτές κεφαλαίου.


Πράξη 1η, σκηνή 3η: Η φαντασίωση του ανταγωνισμού και η φαινομενική σύμπτωση απόψεων


Ο Στάθης συνεχίζει:



Μία κεντρική ουτοπική ιδέα που εμπεριέχεται στο φιλελεύθερο πρόγραμμα είναι η ιδέα του ελεύθερου ανταγωνισμού η οποία μάλιστα ορίζεται και ως φυσική κατάσταση. Εάν δούμε τον ορισμό του ελεύθερου ανταγωνισμού στενά, όπως ορίζεται στα εγχειρίδια πολιτικής οικονομίας, κατανοούμε πως πρόκειται για μια νοητική κατασκευή καθώς οι προϋποθέσεις που θέτει (όπως μια αγορά που είναι ένα στιγμιαία και σημειακή καθώς οι αποστάσεις νοθεύουν τον ανταγωνισμό) είναι αδύνατες να υπάρξουν στην πραγματική ζωή. Αυτό δεν το λέω για να αποκηρύξω ολοκληρωτικά τον ελεύθερο ανταγωνισμό ως ιδέα, αλλά για να δείξω την ουτοπική και αρκετά σαθρή βάση του. Ξεκινώντας από ένα τόσο αδύναμο ιδεολογικό και ανεφάρμοστο κατασκεύασμα είναι πολύ λογικό πως οι “εκπτώσεις” που θα κάνουμε προκειμένου να προσαρμοστεί αυτή η κατασκευή στην “πραγματικότητα” δεν θα βοηθήσουν πολύ στην σταθερότητα του οικοδομήματος μας.


Και πράγματι η ιδέα του ελεύθερου ανταγωνισμού στην ιστορική εμπειρία που έχουμε από τον καπιταλισμό, μας δείχνει πως όχι μόνο δεν είναι η βασική μορφή συναλλαγής στις αγορές, αλλά αντιθέτως πρόκειται για μια πολύ εύθραυστη, φιλάσθενη και σύντομη παρένθεση πριν μεταμορφωθεί σε κάποια άλλη μορφή συναλλαγής (κυρίως τον μονοπωλιακό ανταγωνισμό ή το ολιγοπώλιο). Και κάθε φορά που αναφέρουμε ένα παράδειγμα “ελεύθερου ανταγωνισμού” είμαστε αναγκασμένοι να κάνουμε διαφορετικές “εκπτώσεις” από την βασική ουτοπική ιδέα, πράγμα που δείχνει πως δεν υφίσταται ούτε ένας σταθερός τύπος ελεύθερου ανταγωνισμού light. Δηλαδή ο σχετικός ελεύθερος ανταγωνισμός στην λαϊκή αγορά (αγαπημένο παράδειγμα των οικονομολόγων) δεν είναι καθόλου ίδιος με τον σχετικό ελεύθερο ανταγωνισμό στο χρηματιστήριο συναλλάγματος ή FOREX.


Παρά λοιπόν την σχεδόν φαντασιακή βάση του ελεύθερου ανταγωνισμού στην οικονομική μας εμπειρία, το φιλελεύθερο πρόγραμμα συνεχίζει να τον θεωρεί θεμελιώδη λίθο όχι μόνο της ουτοπίας αλλά και της πρακτικά εφαρμοσμένης ιδεολογίας. Και μέσα σε αυτά τα πλαίσια, είναι λογικό η προ-εγκατάσταση των μονοπωλιακών Windows στα PC να μην κάθεται καλά με το ιδεολογικό προφίλ των think tank που ασπάζονται τον φιλελευθερισμό. Τα οποία αντιθέτως θα προτιμούσαν δεκάδες μικρές εταιρίες να μπορούν να προτείνουν το δικό τους λειτουργικό στους χρήστες.


Όπως άλλωστε έκανε η IBM πολύ παλιά με το πρώτο PC που το έδινε με 3 διαφορετικές επιλογές λειτουργικού. Oι φιλελεύθεροι βέβαια θα νιώσουν πάλι άβολα καθώς τότε στο software υπήρχε σχετικός ανταγωνισμός, όχι βέβαια ελεύθερος αλλά αυστηρά οροθετημένος από την ίδια την IBM (που είχε άλλωστε ένα 20-30% μερίδιο στη Microsoft) στο hardware πάλι όχι, διότι για να παραφράσω τον Ford μπορούσες να αγοράσεις ό,τι PC ήθελες φτάνει να ήταν IBM. Και η ειρωνεία είναι πως το τέλος του μονοπωλίου του PC από την IBM ήρθε λόγω της αποδοχής του MSDOS ως μονοπωλιακού καθολικού λειτουργικού και της Intel ως defacto μονοπωλιακής προμηθεύτριας x86 επεξεργαστών. Άλλα όπως είπαμε τα ιστορικά παραδείγματα πολύ σπάνια είναι ευγενικά με τις φιλελεύθερες ιδέες. Αντίστοιχα σε εξίσου φιλελεύθερο στυλ θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως η “σοφή” αγορά τιμωρεί τη SONY κάθε φορά που τα τελευταία χρόνια προσπαθεί να πλασάρει ένα δικό της κλειστό πρότυπο (και έχει προσπαθήσει πολλές φορές) και άρα η “σοφή” αγορά “προτιμά” τα οικουμενικά (όχι απαραίτητα ανοιχτά) πρότυπα (MiniDV αντί MicroMV, MiniDVD αντί UMD, CDRW αντί MiniDisc κλπ).


Καθώς τα κλασσικά φιλελεύθερα επιχειρήματα περί της ανωτερότητας των μεσαίων “ευπρεπών” τάξεων, έναντι των τεμπέληδων, ακαμάτηδων φτωχών που τους ταϊζουμε δεν έδειχναν να κερδίζουν πολύ έδαφος εκτός της Αγγλίας, οι φιλελεύθεροι προσπαθούν να βρουν καινούργια επιχειρήματα προκειμένου να κερδίσουν τη συμπάθεια των πολιτών. Προσπαθούν να βρουν διάφορα θεωρητικά πλεονεκτήματα του φιλελευθερισμού χωρίς φυσικά να μπαίνουν στις βρώμικες λεπτομέρειες. Όμως αυτή η μικρή σύμπλευση είναι εντελώς συμπτωματική, πρόσκαιρη και το κυριότερο, περιορίζεται μόνο σε ένα λεκτικό/ιδεολογικό επίπεδο διότι υπάρχει η πρακτική αδυναμία – απροθυμία τους να διορθώσουν την τάση των αγορών προς τη συγκέντρωση και το ολιγοπώλιο ή το de facto μονοπώλιο (Microsoft, Intel, Nescafe, κλπ). Άλλωστε ο κρατικός αντιμονοπωλιακός παρεμβατισμός είναι αρκετά δυσάρεστο χάπι για τους φιλελεύθερους καθώς υπερ-ρυθμίζει “αφύσικα” κάτι που θα έπρεπε να λειτουργεί “φυσικά”. Όπως έγινε με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις μειώσεις των τιμών περιαγωγής των εταιριών κινητής τηλεφωνίας (κινητάδων), έναν τομέα όπου υποτίθεται πως λειτουργεί ο ανταγωνισμός (ενώ φυσικά μιλάμε για ξεκάθαρα ολιγοπώλια που έχουν σχεδόν απόλυτη συνεννόηση τιμών). Η αντινομία μεταξύ της φαντασίωσης του ελεύθερου ανταγωνισμού και της “φυσικής” τάσης σχεδόν κάθε αγοράς να οδηγείται σε συγκέντρωση και ολιγοπώλιο, είναι τα σκ…τά που τα κάνεις πίσω από την κλειστή πόρτα της τουαλέτας, δεν νιώθεις περήφανος γι’ αυτά και θέλεις να τα εξαφανίσεις όσο πιο γρήγορα γίνεται τραβώντας το καζανάκι. Όταν πια η λεκάνη είναι καθαρή, μπορείς να βγεις έξω νιώθοντας ξανά πόσο ανώτερο και πνευματικό ον είσαι. Αλλά καίτοι τα σκ…τά εξαφανίζονται από μπροστά σου, δεν παύουν να υπάρχουν.


Πράξη 1η, σκηνή 4η: το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός


Ο Στάθης συνδέει την κριτική στον φιλελευθερισμό με το FLOSS:



Αν όμως θέλουμε να χαράξουμε μια στρατηγική για το FLOSS και τη θέση που κατέχει ο φιλελευθερισμός απέναντι σε αυτό, θα πρέπει να λάβουμε περισσότερο υπόψη μας όχι μόνο την ουτοπική ρητορεία, αλλά και την πολιτική πρακτική του που όπως φαντάζεστε από τα παραπάνω παραδείγματα, θεωρώ πως είναι δύο εκ διαμέτρου αντίθετες καταστάσεις ύπαρξης.


Το ιδεολογικό κομμάτι είναι σχετικά εύκολο και αρκούντως μαοϊκό. Αφήστε 1000 λουλούδια να ανθίσουν, αφήστε τον κόσμο να έχει επιλογή, διότι ο ανταγωνισμός θα βοηθήσει στην “πρόοδο” και ας νικήσει ο ικανότερος όπως δαρβινικά μεταφράζουν την πάλη των ειδών. Αυτό είναι μια ουτοπική πρόταση που συνδέεται με ανεκπλήρωτα ευχολόγια και θεωρεί πως υπάρχει μια αρχική ουδετερότητα στην πάλη, πράγμα όχι μόνο αδύνατο, αλλά ούτε καν αρεστό από τον πρακτικό/μπακαλίστικο/πολιτικό φιλελευθερισμό. Δεν νομίζω πως έχει πρακτική σημασία ούτε καν ως κομμάτι ιδεολογικής αντιπαράθεσης, καθώς οι αδυναμίες και η τεράστια ευρύτητα του φιλελευθέρου προγράμματος έχουν κάνει τους φιλελεύθερους εντυπωσιακά ελαστικούς και ανθεκτικούς σε τέτοιου είδους αντινομίες. Και η βολονταριστική λύση της βουτιάς προς το μέλλον, διότι ακόμα -500χρόνια τώρα- εφαρμόζουμε κάποιο κατώτερο είδους καπιταλισμού, είναι πάντα μια εύκολη και ανακουφιστική απάντηση στα πρακτικά αδιέξοδα.


Ένα άλλο σημείο που αξίζει να σημειώσουμε στην ιδεολογική σχέση FLOSS-φιλελευθερισμού είναι η ιδέα της φιλανθρωπίας. Οι φιλελεύθεροι ξεκινάνε πάντα ορμώμενοι από την πασίγνωστη φράση του Adam Smith πως δεν είναι η φιλευσπλαχνία του φούρναρη που μας προσφέρει το ψωμί αλλά το προσωπικό του συμφέρον. Και οι πιο διαβασμένοι θα οπλιστούν με ιδεολογικά επιχειρήματα που ή θέλουν τα οικονομικά υποκείμενα κάτι ελάχιστα περισσότερο από α-ηθικές υπολογιστικές μηχανές (πχ το παιχνίδι των φυλακισμένων στη θεωρία των παιγνίων), ή βασίζονται σε υποτιθέμενες γενετικά προκαθορισμένες ιδιότητες της ανθρώπινης φύσης (το πασίγνωστο εγωιστικό γονίδιο του Dawkins). Είναι φανερό πως για τους φιλελεύθερους ο κοινοτικός χαρακτήρας του FLOSS και η ανάγκη προσφοράς που νιώθουν πολλοί άνθρωποι, είναι terra Australis. Μάλιστα τείνουν να απορρίπτουν οποιαδήποτε τέτοια ανάγκη ως ά-λογη και δείγμα οικονομικού επαρχιωτισμού που είναι καταδικασμένο να εκλείψει δαρβινικά καθώς είναι πιο αποτυχημένο από τον άπληστο εγωιστή homo economicus που ευαγγελίζονται. Είναι εντυπωσιακά δύσπιστοι σε οτιδήποτε δεν μπορεί να εξηγηθεί με οικονομικούς όρους για να φτάσουμε στον επίσης γνωστό αφορισμό της Θάτσερ πως δεν υπάρχει κοινωνία.


Θα μπορούσαμε να βρούμε διάφορα εγωιστικά επιχειρήματα που να εξηγούν γιατί οι άνθρωποι ασχολούνται με το FLOSS (όπως ας πούμε για να βελτιώσουν τις γνώσεις τους στον προγραμματισμό, ή να κερδίσουν φήμη που θα οδηγήσει σε καλύτερες πιθανότητες εύρεσης εργασίας), αυτά από μόνα τους δεν είναι αρκετά για να εξηγήσουν την ενασχόληση τους με κάτι -που πλην εξαιρέσεων- ελάχιστα τους προσφέρει ως οικονομικό αντάλλαγμα, σήμερα ή στο μέλλον. Οπότε όλη η ιδέα του FLOSS προκαλεί σαφέστατα κύματα δυσπιστίας γιατί δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς με οικονομικούς όρους απόλυτα εγωιστικών και υπολογιστικών ανθρώπων.


Φυσικά δεν πρέπει να ξεχνάμε τα διδάγματα του Dawkins, ή της θεωρίας των παιγνίων, αλλά θα ήταν πολύ καλύτερα να χρησιμοποιήσουμε οι ίδιοι τα όπλα τους για να βγάλουμε τα δικά μας (λιγότερο ανθρωποφοβικά και χομπσικά ελπίζω) συμπεράσματα. Διότι το συμπέρασμα του Ντώκινς δεν είναι πως οι άνθρωποι είναι κάτι άβουλες μηχανές που άγονται και φέρονται από των εγωισμό των γονιδίων τους. Αυτή είναι η απλοϊκή μετάφραση που του έδωσαν αγράμματοι φιλελεύθεροι για να ταιριάζει με το ήδη προκαθορισμένο ιδεολογικό τους υπόβαθρο.


Όπως επίσης, και δυστυχώς για την κα Θάτσερ και τους συνοδοιπόρους της, οι άνθρωποι τείνουν να σχηματίζουν κοινωνίες και κοινότητες πολύ πριν την αρχή του πολιτισμού (οι κοινωνίες των πιθήκων είναι χαρακτηριστικές) και παρά τα όποια συμπεράσματα των οικονομολόγων, συνεχίζουν να νιώθουν την ανάγκη να το κάνουν. Εάν ίσχυε πως ο Απόλυτα Εγωιστής Μοναχικός Άνθρωπος είναι πιο ικανός από τους ανθρώπους που επιλέγουν τις κοινωνίες, τότε οι κοινωνίες θα είχαν διαλυθεί χιλιάδες χρόνια πριν γιατί εξελικτικά ο ΑΕΜΑ θα είχε υπερισχύσει αιώνες πριν. Ή εάν οι γονείς που δίδασκαν τον απόλυτο εγωισμό έβγαζαν ικανότερους απογόνους, τότε κανείς δεν θα δίδασκε την αγάπη προς τον πλησίον και την φιλανθρωπία διότι όλα τα κορόιδα θα είχαν πεθάνει.


Η πλάκα είναι πως η απάντηση που δίνει ο φιλελευθερισμός σε αυτή την αντίθεση, είναι τυπικά μεταφυσική. Δεν φταίει λέει η θεωρία τους που δεν εφαρμόζεται, φταίνε οι άνθρωποι που δεν είναι αρκετά “ορθολογιστές”. Φυσικά το γεγονός ότι φτιάξαμε μερικά ανθρωποφοβικά και απαισιόδοξα μοντέλα όπως το δίλημμα του φυλακισμένου στη θεωρία των παιγνίων (και η προδοσία στο αρχικό παιχνίδι είναι μαθηματικά αποδεδειγμένη από την ισορροπία του Nash) , και οι άνθρωποι δεν ταιριάζουν μέσα σε αυτά, θα έπρεπε κανονικά να μας κάνει καχύποπτους για τα μοντέλα και όχι για τους ανθρώπους. Και πράγματι εάν στο ίδιο απαισιόδοξο παιχνίδι δώσεις μια πιο ρεαλιστική διάσταση (όπως αυτή της συνέχειας), τότε αυτόματα το ίδιο παιχνίδι μετατρέπεται σε έναν ύμνο υπέρ της συνεργασίας των ανθρώπων (Ματ Ρίντλεϋ, Οι ρίζες της αρετής).


Δεν νομίζω πως αμφισβητεί κανείς εύκολα την τάση που έχουν οι άνθρωποι να είναι εγωιστές και άπληστοι. Αυτό που τίθεται σε κριτική είναι η ο ολοκληρωτισμός και η καθολικότητα αυτής της τάσης καθώς και η αντιμετώπισή τους ως “φυσική”, και “φυσιολογική” συμπεριφορά από τους φιλελεύθερους. Το FLOSS αποτελεί μια ανωμαλία στην ιδεολογία της μη κοινωνίας και της εγωιστικής μονάδας του homo economicus, και είναι λογικό να προκαλέσει τη δυσπιστία και την αμηχανία των φιλελεύθερων ως προς τους σκοπούς του.


Ας αφήσουμε όμως κατά μέρους τις ιδεολογικές διαφορές, διότι ο φιλελευθερισμός έχει και ένα πρακτικό σκέλος πολύ άμεσο, σάρκινο, καθημερινό και εξίσου μαοϊκό. Αφήστε τα λουλούδια να ανθίσουν αρκεί να είναι κόκκινα. Η καπιταλιστική πρακτική ως θεμελιώδες κομμάτι της φιλελεύθερης ιδεολογίας εκφράζει σύμφωνα με αυτή τη “φυσική” κατάσταση των ανθρώπων όπως διαμορφώθηκε, αρχικά, με τη φυσική φιλοσοφία του 18ου αιώνα. Μάλιστα η απάντηση του φιλελεύθερου δόγματος στις περισσότερες αντινομίες και προβλήματα που ο καπιταλισμός δημιουργεί είναι μεταφυσικά επιθετική. Τα δεινά που έχουμε οφείλονται στον πολύ λίγο και περιορισμένο καπιταλισμό. Καθώς η συσσώρευση κεφαλαίου είναι από τις κεντρικές ιδέες και πρακτικές του ιστορικού καπιταλισμού θα δείξουμε πως το FLOSS είναι αντίθετο με την έννοια της μεγαλύτερης συσσώρευσης και γενικότερα με την έννοια της εμπορευματοποίησης, σένα κρίσιμο πια για τον δυτικό κόσμο κομμάτι της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας (αυτό των άυλων αγαθών).


Ένα από τα πολύ βασικά οχήματα της εξάπλωσης της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας είναι ο εκχρηματισμός των ανθρώπινων δραστηριοτήτων (τη συμβολή του κράτους σε αυτόν την αναφέραμε ήδη), προκειμένου να εμπορευματοποιηθούν όλο και περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες. Το όνειρο του Τζέφερσον για μια κοινωνία πολιτών που θα είναι ελεύθεροι διότι θα είναι αυτόνομοι, αυτάρκεις και αυτεξούσιοι (the right to bear arms) ήταν ακριβώς η παλιά μη εκχρηματισμένη / εμπορευματοποιημένη ζωή. Δυστυχώς όμως το όνειρο αυτό ήταν εκτός της πραγματικότητας του αγγλοσαξονικού εμπορικού πνεύματος των πιο δραστήριων αποίκων της νεαρής δημοκρατίας. Η ιδέα πως σε αυτή την αχανή νεαρή δημοκρατία, οι άνθρωποι θα είχαν αρκετή γη προκειμένου να ζήσουν και να βγάλουν ένα μικρό πλεόνασμα που θα το αντάλλασσαν με τους συμπολίτες τους εντελώς αποκομμένοι από την εγχρήματη “σκλαβιά”, όπως είδαμε δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Κι αυτό διότι είναι θεμελιακά αντίθετη με την ιδέα της “προόδου”, όπως την αντιλαμβανόταν ο εμπορικός και φιλελεύθερος βορράς. Το όχημα για την κατάκτηση των επαρχιωτών ήταν φυσικά τι άλλο από το μισητό κράτος όπως έγινε και στον παλιό κόσμο. Οι φόροι που θα έπρεπε να πληρωθούν με χρήμα ανάγκασαν τους αγρότες να βρουν και μια εγχρήματη απασχόληση μόνο και μόνο για να πληρώσουν αυτούς τους φόρους. Η κατάργηση των κοινοτικών γαιών και η θέσπιση αυστηρών κανόνων προστασίας της ιδιοκτησίας βοήθησαν την συγκέντρωση των κτημάτων σε λίγους γαιοκτήμονες (συσσώρευση κεφαλαίου) που εμπορευματοποίησαν την αγροτική παραγωγή (και άρα πωλούσαν την παραγωγή έναντι χρημάτων). Ταυτόχρονα ανάγκασαν τους ακτήμονες πια γεωργούς να πάνε στις πόλεις και να εμπορευματοποιήσουν την εργασία τους προκειμένου να βγάλουν τα απαραίτητα χρήματα για να αγοράσουν εγχρήματα πια τα τρόφιμα που είχαν ανάγκη και που στην εποχή των γονιών τους ήταν ακόμα “ελεύθερα” αγαθά.


Όλα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά παραδείγματα της οικονομίας της στενότητας, όπου η διαδικασία είναι να εμπορευματοποιούμε όλο και περισσότερα “ελεύθερα” αγαθά. Αυτή η διαδικασία συνεχίζεται τόσο οριζόντια (οι μάζες των κ


Κινέζων εργατών που πηγαίνουν στις πόλεις να βρουν εγχρήματη απασχόληση), όσο και κάθετα, (όλο και περισσότερα “ελεύθερα” αγαθά εμπορευματοποιούνται) . Και το κάθετο κομμάτι στον δυτικό μας κόσμο έχει μεγάλη σημασία. Διότι καθώς τα ελεύθερα αγαθά τείνουν να εκλείψουν (ακόμα και το νερό έχει εν πολλοίς εμπορευματοποιηθεί), η αδυναμία του καπιταλισμού να μείνει στάσιμος (καθώς οι ομοιότητες με τις γνωστές πυραμίδες είναι απολαυστικές) μας αναγκάζει να επεκτείνουμε την έννοια της εμπορευματοποίησης σε όσο το δυνατόν περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες. Και νομίζω εδώ πως η διαστροφή της ιδέας των πνευματικών δικαιωμάτων (από παραχώρηση προς τους καλλιτέχνες/επιστήμονες για να βγάζουν το παντεσπάνι τους) και πρακτικά η εμπορευματοποίηση των ιδεών και της σκέψης κατέχει θεμελιώδη σημασία στην παραπέρα προώθηση αυτής της διαδικασίας. Μην ξεχνάμε πως πια ολόκληρες φράσεις ή σλόγκαν προστατεύονται εμπορικά από τους νέους νόμους. Η όλο και μεγαλύτερη νομολογία υπέρ της “προστασίας” των πνευματικών δικαιωμάτων καθώς και η μεγάλη ζέση με την οποία αυτά προωθούνται θυμίζουν πολύ την διαδικασία εκμοντερνισμού των αγροτών του 19ου αιώνα στις “φυσικές” αλήθειες της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας (ο max weber εδώ προσφέρει υπέροχα παραδείγματα για την ανάγκη μιας νέας καπιταλιστικής ηθικής σε έναν κόσμο που κοινωνικά δεν ήταν έτοιμος ακόμα να δεχθεί τις νέες “φυσικές” καπιταλιστικές αλήθειες). Και όλη αυτή η υπερ-νομολογία χαιρέκακα θα τονίσω πως δεν ταιριάζει στη φιλελεύθερη φαντασίωση, όσο κι εάν είναι απαραίτητη για την συνέχιση της πορείας του ιστορικού παραδείγματος του καπιταλισμού. Άρα βαφτίζεται λίγο άβολα ως “απαραίτητο πλαίσιο για τη λειτουργία της αγοράς” (εδώ μπορούμε να δείξουμε πως αυτό το πλαίσιο δημιουργείται και τελικά η φιλελεύθερη ιδέα περί “φυσικής” εγχρήματης αγοράς είναι τουλάχιστον αστεία, αλλά θα ξεφύγουμε από το θέμα μας).


Καθώς λίγο πολύ γνωρίζουμε τις ιδεολογικές αδυναμίες της πνευματικής ιδιοκτησίας και τα παράδοξα που αυτή η ιδέα γεννά, δεν θα επεκταθώ περισσότερο όσο κι εάν αυτό μας στερεί μερικές στιγμές γνήσιας χαράς και γέλιου.


Πράξη 1η, σκηνή 5η: Ελάχιστος κοινός παρονομαστής


Ο Στάθης κλείνει την 1η Πράξη:



Η ιδέα του FLOSS καίτοι μας φαίνεται απολύτως φυσική και έλλογη, είναι άκρως αντίθετη με την περιχαράκωση που προτείνει η πνευματική ιδιοκτησία και η περαιτέρω εμπορευματοποιηση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Φαντάζομαι δεν είμαι ο πρώτος που κάνω τον παραλληλισμό της μετατροπής των ελεύθερων γαιών σε περίφρακτες ιδιοκτησίες με την μετατροπή των ελεύθερων ιδεών σε περίφρακτες πνευματικές ιδιοκτησίες. Αν και δεν μπορώ αυτή τη στιγμή να σκεφτώ κάποιον, το γεγονός πως σίγουρα υπάρχουν αρκετοί με κάνει υπόλογο έναντι της πνευματικής ιδιοκτησίας τους. Άρα το FLOSS είναι μια αντίθετη δύναμη στην πορεία του ιστορικού καπιταλισμού και είναι αδύνατο να υιοθετηθεί καθώς υπενθυμίζει στους ανθρώπους την επικίνδυνη ιδέα πως τελικά μπορεί να υπάρχουν (επανα-ανακαλυφθούν) πολλών ειδών “ελεύθερα” αγαθά.


Τώρα θα μπορούσε η φιλελεύθερη ιδεολογία να ασπαστεί την ιδέα του Free software (as in beer, δηλαδή δωρεάν αλλά όχι ελεύθερο); Φυσικά, καθώς ο Bill Gates εφάρμοσε πρώτος και ευρηματικά την ιδέα του μάρκετινγκ περί δείγματος δωρεάν. Διότι το software σε αντίθεση με τα υλικά αγαθά δεν έχει επιπλέον κόστος παραγωγής για κάθε αντίτυπο που δίνεις δωρεάν και αυτό κάνει την εφαρμογή του δείγματος δωρεάν προνομιακή (στα εγχειρίδια μάρκετινγκ το δείγμα δωρεάν θεωρείται κοστολογικά από τις πιο ακριβές ενέργειες). Άλλωστε το DRM (Digital Rights Management) πια μπορεί να βάλει αυτό το δωρεάν σε ένα πλαίσιο χρονικά καθορισμένο που ήταν πάντα ένα μεγάλο όνειρο των στελεχών του hollywood -αυτών των πιονέρων της εμπορευματοποίησης της πνευματικής ιδιοκτησίας- από την εποχή του VHS.


Τότε προσπαθούσαν να σκεφτούν πως μπορούν να ελέγξουν α) πόσες φορές θα δεις τη νοικιασμένη ταινία, β) πόσα άτομα θα την δουν μαζι την ίδια φορά, διότι αυτά τα δύο μεταφράζονταν σε διαφυγόντα κέρδη εισιτηρίων κινηματογράφου. Και απάντηση βρήκαν αρχικά μόνο στο πρώτο, καθώς οι πρώτες νοικιασμένες VHS κλείδωναν μόλις η ταινία έφτανε στο τέλος της, μέτρο που εγκαταλείφθηκε αργότερα. Σήμερα το DRM δίνει ακόμα μεγαλύτερο έλεγχο. Στην πραγματικότητα όλη η τάση του software να πουλάει συνδρομές, εμπορευματοποιεί όχι μόνο το ίδιο το software αλλά τελικά και τον χρόνο, κάνοντας το software ή τη μουσική ή την ταινία αγαθό με ημερομηνία λήξης (άρα και επαναγοράς, ανανέωση της συνδρομής). Ένα τέτοιο αγαθό είναι η νούμερο δύο καπιταλιστική φαντασίωση από τον 19ο αιώνα. Η νούμερο ένα ήταν η κατάκτηση της Κίνας (με το γνωστό τι θα γινόταν αν ο κάθε Κινέζος έπινε μια κόκα-κόλα). Τολμώ να πω πως ο συνδυασμός των δύο αυτών ονειρώξεων ήταν οι πόλεμοι του οπίου (πόλεμοι που έγιναν υπό την σκέπη του φιλελευθερισμού και του laisser faire).


Το free (as in beer) λοιπόν είναι μια καθ’ όλα έλλογη πρακτική μάρκετινγκ, πολύ συμβατή με τις πρακτικές πεπατημένες του φιλελευθερισμού. Αντίθετα η ανακύκλωση του κώδικα που χρησιμοποιείται ευρύτατα στο FLOSS καταστρέφει την αξία του κώδικα καθώς τον απο-εμπορευματοποιεί κάνοντας τον πρακτικά “ελεύθερο” αγαθό.


Πράξη 2η, σκηνή 1η: Μια βουτιά στον ωκεανό του ελεύθερου και ανοικτού λογισμικού


Ο Θανάσης προσπαθεί να πει κάτι, ας το ονομάσουμε, πρακτικά πολιτικό:



“Το free (as in beer) λοιπόν είναι μια καθ’ όλα έλλογη πρακτική μάρκετινγκ, πολύ συμβατή με τις πρακτικές πεπατημένες του φιλελευθερισμού. Αντίθετα η ανακύκλωση του κώδικα που χρησιμοποιείται ευρύτατα στο FLOSS καταστρέφει την αξία του κώδικα καθώς τον απο-εμπορευματοποιεί κάνοντας τον πρακτικά “ελεύθερο” αγαθό.”


Τι έγινε, λοιπόν, και δημιουργήθηκε ένα οικοσύστημα – μια αγορά (λογισμικού) που απέκτησε σε πολλά της επίπεδα (servers, browsers κτλ) κάποια χαρακτηριστικά “πραγματικού” ανταγωνισμού;


Κατά γενική ομολογία, τρία πράγματα, τα παραθέτω με συμβολικούς χαρακτηρισμούς:



τα bytes (ψηφιακό – άυλο προϊόν), το Internet (αποκεντρωμένο, ανοικτό δίκτυο δικτύων) και η copyleft άδεια παροχής λογισμικού “GPL” (εναλλακτικοί τρόποι διάθεσης των προϊόντων που κρατά ελεύθερο το λογισμικό ακόμα και αν χρησιμοποιείται εμπορικά). Τα τρία αυτά στοιχεία, συνδυαστικά, επαναπροσδιορίζουν για την αγορά λογισμικού, σε ένα βαθμό, τα όσα ξέραμε για την παραγωγή, την διάθεση και την επικοινωνία των προϊόντων της. Δημιούργησαν τις προϋποθέσεις (υποδομές, χρήστες, τεχνογνωσία) για να εμφανιστούν εταιρείες – πλατφόρμες όπως το ebay, η google, τα facebookia, η wikipedia κοκ αλλά και για να “αναγκαστεί” ο ΟΟΣΑ να μετρήσει το περιεχόμενο που δημιουργείται απο χρήστες (user generated content) καθώς και για αρκετά άλλα φαινόμενα (ηλεκτρονική κυβέρνηση, δημοκρατία και δεν συμμαζεύεται)


Ανοικτό λογισμικό (OSS, κάνω ότι θέλω με τον κώδικα μπορώ και να τον κλείσω) = Ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS, κάνω ότι θέλω με τον κώδικα φτάνει να επιστρέφω τις αλλαγές και να μην τον κλείνω) ;


Σύμφωνα με την ανάλυση των παραπάνω, όχι. Η ύπαρξη της GPL και άλλων copyleft αδειών είναι κλειδί για την απο-εμπορευματοποίηση του κώδικα. Μπορούμε να πούμε πολλά πάνω σε αυτό αλλά το γεγονός ότι υπήρχε και υπάρχει μεγάλος αριθμός ελεύθερων και ανοικτών project λειτούργησε και λειτουργεί θετικά και για τα δυο κινήματα.


Και μετά ήρθε η Google: Αναζήτηση, μεταδεδομένα και υπηρεσίες όλα σε μια ανοικτή (ως προς το opt out – output σκέλος) πλατφόρμα… Βέβαια δεν πρέπει να επικεντρωνόμαστε στην google, το περιεχόμενο που δημιουργείται απο όλους μας (κυρίως p2p εφαρμογές, communication data κοκ) είναι πολύ πιο ευρύ απο την πλατφόρμα αυτή. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν τελικά, αχρηστεύεται, η GPL και η επίδρασή της; Και ΝΑΙ και ΟΧΙ, ανάλογα με το είδος και το πλήθος των χρηστών στο οποίο απευθύνεται η εκάστοτε εφαρμογή – περιεχόμενο.


Ο ελάχιστος κοινός παρανομαστής είναι τα ανοικτά πρότυπα: ανοικτά πρότυπα χωρίς πολλά project GPL – like δεν θα δούμε ΠΟΤΕ. Πέρα απο ανοικτά, ελεύθερα και κλειστά προϊόντα λογισμικού είναι ελάχιστη απαίτηση αφενός να μιλούν μεταξύ τους μέσα απο ανοικτούς κανόνες (πχ. XML, ODF) αφετέρου να μπορεί ο χρήστης να επαναχρησιμοποιήσει τα δεδομένα που επιθυμεί.


Και το δημόσιο χρήμα – περιεχόμενο (έργα, μελέτες κοκ) ; Για μένα εδώ είναι η ουσία. Που επενδύεις το δημόσιο χρήμα και πόσο ανοίγεις το δημόσιο περιεχόμενο. Πολύ στεγνά, και το συζητάμε, σε ανοικτά δίκτυα οπτικών ινών και project GPL like, χύμα, να υπάρχουν. Και οι ομότιμες (p2p) υπηρεσίες, θέμα το οποίο πρέπει να δούμε πιο αναλυτικά, στην συνέχεια.


Πράξη 2η, σκηνή 2η: το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός (συνέχεια)


Ο Στάθης προσθέτει αρκετά ενδιαφέροντα:



Η αρχική ερώτηση εάν την κατανόησα σωστά ήταν ποια η σχέση φιλελευθερισμού και FLOSS με αφορμή την απόφαση του γαλλικού δικαστηρίου υπερ της ACER. Φυσικά δεν ζούμε σε έναν φιλελεύθερο κόσμο και υπάρχουν δυνάμεις έξω από αυτόν αρα και δυνάμεις που τον αμφισβητούν/υπερβαίνουν. Συνεχίζω να πιστεύω πως για το φιλελεύθερο πρόγραμμα η ιδέα του FLOSS είναι ασύμβατη και οι (αποτυχημένες μέχρι στιγμής) προσπάθειες για τις πατέντες στο λογισμικό στην ΕΕ αυτό ακριβώς δείχνουν. Αρα στρατηγικά πιστεύω (και αυτή είναι η κύρια θέση μου) πως θα τους βρίσκουμε αντιμέτωπους κι όχι σύμμαχους.


Τώρα στο δια ταύτα έχω μια μικρή δυσπιστία για τη συμμαχία Google-FLOSS. Το ebay, η google και οι υπόλοιποι λειτουργούν με τον τρόπο που λειτούργησε η microsoft για να υποσκάψει την παντοκρατορία της IBM. Επειδή δεν μπορούσε να χτυπήσει την IBM στο γήπεδό της, άλλαξε το γήπεδο και έκανε το hardware αδιάφορο και generic, as long as ο χ86 επεξεργαστής ήταν INTEL. Έτσι η microsoft κατάφερε να γίνει μονοπώλιο παρά τις καλές προθέσεις της IBM να την περιορίσει, γιατί η IBM πια δεν ήταν ο κατασκευαστής PC, αλλά ένας κατασκευαστής PC.


Ανάλογα η Google προσπαθεί να χτυπήσει την Microsft αλλάζοντας γήπεδο και κάνοντας το λειτουργικό αυτή τη φορά αδιάφορο. Το μόνο που χρειάζεται είναι ένας browser. Κι αυτόν χρηματοδοτεί (firefox), ως hedging (εξασφάλιση) απέναντι στην παντοκρατορία του IE. Αν και πρόσκαιρα μπορούμε να δούμε τη Google ως σύμμαχο και χρηματοδότη σε GPL projects, το όνειρο της google δεν διαφέρει από της Microsoft. Θέλει να μπορει πχ να πουλά η ίδια χρονο-υπηρεσίες οι οποίες θα έχουν ανοικτά πρότυπα μεν αλλά τόσο ο κώδικας όσο και ο έλεγχος θα είναι συγκεντρωμένος στους server της. Στην πραγματικότητα η google μεταφέρει το αγαθό προς πώληση από το software στον χρονο (συνδρομες κλπ). Ο έλεγχος της Google πανω στον κώδικα είναι ακόμα πιο απόλυτος, όπως φυσικά και πάνω στους χρήστες. Αρα ακόμα και μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου για εμένα η google είναι η επόμενη microsoft αλλά σε ένα νέο γήπεδο πολύ πιο περιοριστικό για τους πολίτες και επικίνδυνο συστημικά για τις ελευθερίες μας.


Πράξη 2η, σκηνή 3η: Δημόσιο χρήμα, δημόσιες υποδομές


απο τον Στάθη:



Τα δίκτυα οπτικών ινών ανήκουν στις υποδομές και σύμφωνα με τον φιλελευθερισμό (φαντασιακό και πρακτικό) θεωρούνται υποχρέωση του κράτους. Διότι τις περισσότερες φορές που ιδιώτες προσπάθησαν να φτιάξουν ιδιωτικές υποδομές καταστράφηκαν (τα δίκτυα καναλιών στις ΗΠΑ, οι σιδηρόδρομοι κλπ), καθώς όπως είπαμε οι επενδυτές δεν μπορούν να κοιτάξουν παρά το κοντόφθαλμο συμφέρον τους και γρήγορα απογοητεύονταν απο την αργή απόδοση των κεφαλαίων τους.


Ο προβληματισμός μου πάνω στις δημόσιες υποδομές που ανοικτά θα χρησιμοποιούν οι ιδιωτικές εταιρίες (μέθοδος που χρησιμοποιείται πολύ στις ΗΠΑ) είναι. Γιατί να προσφέρεις ένα τόσο σημαντικό κεφάλαιο απο το δημόσιο χρήμα στην εκμετάλλευση των ιδιωτών; Οι δύο λογικές απαντήσεις που μπορώ να βρω είναι


α) Διοτί οι ιδιώτες θα περιμένουν πρώτα την αγορά να δημιουργηθεί για να επενδύσουν σ’ ένα γνωστό κυνήγι κότας και αυγού, κι αυτό θα σημαίνει καθυστέρηση για την κοινωνία.

β) για να κάνει το entry cost σε έναν νέο παίκτη στην αγορά μικρότερο και έτσι να προσπαθήσεις να δημιουργήσεις ανταγωνισμό. Αλλά το entry cost για μια εταιρία τηλεπικοινωνιών είναι πραγματικά μεγάλο για να αποτρέψεις τη συγκέντρωση στην αγορά, το equilibrium τιμων και τελικά το ολιγοπώλιο όπως συμβαίνει με τις εταιρίες κινητής. Άρα εσύ ξόδεψες ένα τεράστιο ποσό σε επενδύσεις δημοσίου χρήματος για να παραχωρήσεις το δικαίωμα της εκμετάλλευσης και κερδών σε μια μικρή ομάδα ανθρώπων. Έδωσες με λίγα λόγια δύναμη από τους πολλούς στους λίγους. Με τα γνωστά προβλήματα που αυτό θα δημιουργήσει (οι λίγοι θα θέλουν μερίδιο στην εξουσία για να κάνουν κι άλλα δώρα υποδομών στους εαυτούς τους κλπ κλπ, όπως γίνεται με τις κατασκευαστικές και τους εκδότες πχ).


Ο κοινωνικός έλεγχος επίσης, όσο η συγκέντρωση θα συνεχίζεται θα είναι ακόμα μικρότερος. Κι αυτό θα σου δημιουργήσει συστημικούς κίνδυνους. Όπως έγινε με τα δίκτυα μεταφοράς ρεύματος στις ΗΠΑ ή τις γραμμές των τρένων στην Αγγλία που κανείς δεν ήθελε να συντηρήσει. Ή όπως αν θέλεις έγινε τον Αύγουστο με το liquidity crunch στις αγορες, που ο συστημικός κίνδυνος της κατάρρευσης του χρηματοοικονομικού συστήματος από την “άλογη” συμπεριφορά των τραπεζών ανάγκασε την ECB να εισάγει χρήμα στην αγορα και να αυξήσει την προσφορά χρήματος σύμφωνα με τον Triche κατά 17% φέτος. Κάτι που βιώνουμε ως κοινωνικό σύνολο ήδη ως αύξηση των τιμών και πληθωρισμό (που φυσικά κανένα επίσημο όργανο δεν θα καταγράψει).


Για να παραφράσω λίγο το ζήτημα με τα πνευματικά δικαιώματα, το άνοιγμα του LLU σε ιδιώτες είναι ένα κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ ιδιωτών και κοινωνίας προκειμένου να αναπτυχθούν οι τηλεπικοινωνίες. Καταστρέφεις την αξία από ένα μονοπωλιακό, διεφθαρμένο, αντιπαραγωγικό ΟΤΕ και την νομενκλατούρα των εργαζομένων του, ξαναμοιράζοντας την πίτα. Κάποιο κομμάτι από αυτή την αξία θα περάσει στους καταναλωτές ως φθηνότερες τιμές και κάποιο κομμάτι αξίας θα περάσει σε κάποιους λίγους ιδιώτες. Η ισορροπία όμως είναι πολύ λεπτή και σύντομα θα ξεπεράσουμε το σημείο που αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο θα λειτουργεί υπέρ της κοινωνίας. Τόσο ως αύξηση του συστημικού κινδύνου που κανείς δεν υπολογίζει αλλά όλοι πληρώνουμε στο τέλος (όπως είδαμε να συμβαίνει με τις τράπεζες πριν δυο μήνες), όσο και μέσω της δημιουργίας ολιγοπωλίου όταν η συγκέντρωση της αγοράς ολοκληρωθεί. Και τότε στους 3 νέους διεφθαρμένους, αντιπαραγωγικούς ιδιωτικούς ΟΤΕ που θα έχεις δημιουργήσει θα μπορείς πολύ δύσκολα να επέμβεις, γιατί αυτοί οι 3 θα έχουν προσπαθήσει να ελέγξουν την εξουσία για λογαριασμό τους.


Παράδειγμα, μπορεί η ΕΕΤΤ να κάνει το λιοντάρι απέναντι στον ΟΤΕ αλλά δεν έχει ανοίξει το LLU των κινητάδων στον ανταγωνισμό. Κι όταν ή εάν το κάνει σε λίγα χρόνια αυτό θα είναι σχετικά αδιάφορο καθώς η συγκέντρωση θα έχει ήδη επιτευχθεί έτσι ώστε να είναι πολύ δύσκολο να μπουν νέοι παίκτες στην αγορά και να δημιουργηθεί ανταγωνισμός.


Από την άλλη στην χρηματοδότηση GPL projects είμαι πραγματικά υπέρ, φτάνει να μπορέσουμε να περάσουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη υπεραξία και γνώση στους πολίτες/developers και στους πολίτες καταναλωτές και όχι στις εταιρίες που θα το διαχειριστούν. Με λίγα λόγια τα projects θα πρέπει να είναι ανοιχτά σε όλους όσο μικροί κι αν είναι και να μην ακολουθήσουμε τη γνωστή τεμπέλικη μέθοδο των κυβερνήσεων τα τελευταία χρόνια που δίνει τα χρήματα σε 3 μεγάλους ιδιώτες κι αυτοί αναλαμβάνουν το micrοmangment του έργου (μειώνοντας κατά πολύ την υπεραξία που θα αποκτήσουν οι developers στο ενδιάμεσο). Διότι τότε πολύ φοβάμαι πως θα έχουμε ένα ακόμα κτηματολόγιο στα σκαριά.

vΠράξη 3η : το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός



Γνωρίστε τον Παύλο:



Η βάση της συζήτησης ως τώρα είναι περιορισμένη. Το μοντέλο βρείτε τις ομοιότητες ή τις διαφορές μεταξύ FLOSS και φιλελευθερισμού δεν αρκεί. Είναι μια κλασσική προσέγγιση ιστορίας ιδεών και κάπως φιλελεύθερη. Το κύριο ζήτημα είναι η ιστορική συγκρότηση αυτών των κινημάτων. Το FLOSS γεννήθηκε και έχει αναπτυχθεί στο πλαίσιο της κυριαρχίας μιας φιλελεύθερης εκδοχής του καπιταλισμού. Και σήμερα έχει μια πολύπλοκη σχέση με αυτό το σύστημα, που οπωσδήποτε δεν είναι πλήρως ανταγωνιστική. Σε μερικές περιπτώσεις το FLOSS κυνηγιέται από το κυρίαρχο σύστημα, σε άλλες αντιμετωπίζεται με ανοχή, σε άλλες χρηματοδοτείται. Η σχέση FLOSS και φιλελευθερισμού δεν είναι πάντως εξωτερική. Γιατί;


Μία απάντηση μπορεί να είναι γιατί ο καλός σύγχρονος καπιταλισμός όλα τα αλέθει και όλα τα συγχωρεί. Το οτιδήποτε μπορεί να ενσωματωθεί στο σύστημα, ακόμα και οι ποικίλες αμφισβητήσεις του, πχ adbusters. Ο σημερινός φιλελεύθερος καπιταλισμός δεν έχει έξω. Ο Hardt και ο Negri το είπαν Αυτοκρατορία.


Σε αυτή την περίπτωση το δίπολο εμπορευματοποίηση/απο-εμπορευματοποίηση δεν αντικατοπτρίζει πλέον την πάλη κακού-καλού. Παράδειγμα η google που λέει και ο Θανάσης. Η google πιάνει ταυτόχρονα και τις δύο πλευρές του δίπολου. Αυτό που λέει ο Στάθης ότι “η Google μεταφέρει το αγαθό προς πώληση” είναι κατά τη γνώμη μου ακριβώς αυτό. Ο σημερινός καπιταλισμός μπορεί πολύ άνετα να απο-εμπορευματοποιήσει ένα αγαθό, μόνο εφόσον όμως εμπορευματοποιήσει κάποιο άλλο που σχετίζεται με αυτό. Αυτό τίνει να γίνει ένα γενικότερο φαινόμενο που δεν θα περιορίζεται στο πεδίο του net economy. Αν όμως αυτό είναι σωστό -που μπορεί και να μην είναι- τα πράγματα όσον αφορά το FLOSS γίνονται περίπλοκα. Γιατί, στη χειρότερη περίπτωση ακόμα και η ουτοπική -ή όχι και τόσο ουτοπική- παγκόσμια επικράτηση του FLOSS μπορεί να είναι κατά κάποιο τρόπο μια τρύπα στο νερό. Να συμβεί στο πλαίσιο μια πλήρους εμπορευματοποιημένης οικονομίας με τα όλα της, τα ολιγοπώλιά της, την εκμετάλλευση της, κτλ – μάλλον, όχι απλώς ‘να συμβεί’ αλλά να υποστηριχθεί από αυτά.


Μια άλλη απάντηση – σε αντίθεση με το πρώτο κείμενο του Στάθη – είναι ότι το φιλοσοφικό-πολιτικό υπόβαθρο του FLOSS, όπου υπάρχει, αλλά κυρίως εκεί όπου δεν υπάρχει, είναι κάθε άλλο παρά απρόσβλητο σε μία τέτοιου είδους ιδιοποίηση. Αυτό κυρίως βγάζω από την ανάλυση του Berry: Ο Stallman και το FSF είναι ομόλογα σε μεγάλο βαθμό με έναν καντιανό φιλελευθερισμό, ο Raymond, όσο και αν δεν είναι αντιστοίχως ο πάπας του opensource, είναι δαρβινιστής, κτλ.


Ακόμα και αν έχει δίκιο ο Berry δεν έγινε και τίποτα – σημασία έχει τι δημιουργείται στην πράξη από ένα κίνημα και τι δρόμους ανοίγει, πολλές φορές και χωρίς τη συγκατάβαση ή την προηγούμενη γνώση αυτών που το δημιούργησαν. Αλλά, τι νόημα έχουν όλα αυτά; Δεν έχω ιδέα. Μάλλον για να είμαι συνεπής με τα προηγούμενα θα έπρεπε να πω ότι η δυνατότητα αμφισβήτησης του FLOSS είναι να ακολουθήσει μια πολιτική κοινωνικής ανυπακοής απέναντι σε οτιδήποτε προωθεί την εμπορευματοποίηση. Μη αναγνώριση, μη συνεργασία – αλλά αυτό ίσως παραείναι αναρχικό, ακυρώνει το ερώτημα του Θανάση για το που πρέπει να επενδυθούν κρατικά φράγκα, και τελικά θα οδηγούσε το FLOSS να είναι μια διαρκής μειονότητα. Δεν το εννοώ ως ηθική στάση. Μπορεί ένας FLOSS προγραμματιστής μια χαρά να δουλεύει όπου να ναι, αλλά ο ανατρεπτικός χαρακτήρας αυτών που πιθανόν κάνει σχετίζεται μόνο με τις αυτόνομα εναλλακτικές δομές που δημιουργεί.


Τον οποίο “συμπληρώνει” ο Στάθης:


Μου άρεσε πολύ αυτό που είπες για τους προγραμματιστές. Γιατί αυτό κάνουμε όλοι λίγο πολύ. Εγώ είμαι ένας τεχνικός υπολογιστών που πουλάω επ’ αμοιβή τις υπηρεσίες μου στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία και αποδέχομαι τις συμβάσεις αυτής. Επιπρόσθετα στον ελεύθερο χρόνο μου ασχολούμαι με το πως θα καταστρέψω το καλό μαγαζί που με πληρώνει. Κι επειδή με το να συζητώ μαζί σας δεν πληρώνομαι, η δράση μας αυτή είναι απο-εμπορευματοποιημένη μέχρι ενός επιπέδου. Μέχρι δηλαδή το επίπεδο που ο Θανάσης θα γίνει Υπουργός και θα παίρνει μίζες απο την google Ελλάς ΑΕ.


Άρα ενώ ως τεχνικός υπολογιστών βρίσκομαι μέσα στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία, Ως καφενόβιος βρίσκομαι έξω. Φανταστείτε τώρα οριζόντια πόσα εκατομμύρια ανθρώπων βρίσκονται εκτός της καπιταλιστικής διαδικασίας. Ο μεγάλος αποπληθωρισμός στην εργασία τα τελευταία χρόνια συνέβη ακριβώς διότι εκατομμύρια Κινέζοι εισήλθαν στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία (και πάλι δεν έχουν εισέλθει ούτε οι μισοί). Άρα υπάρχουν πολλά κομμάτια ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκονται εκτός καπιταλιστικής διαδικασίας, και ακόμα περισσότερα που βρίσκονται εντός/εκτός.


Ναι ο εφαρμοσμένος φιλελευθερισμός ενσωματώνει πολλά στοιχεία από παντού (εδώ ενσωμάτωσε τον κενσιανισμό για να μη πεθάνει το 1930). Αλλά όχι δεν πιστεύω ότι δεν υπάρχει εκτός. Υπάρχει και αποτελεί ακόμα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης δραστηριότητας. Βέβαια αυτό το λέω χωρίς να έχω διαβάσει το Empire που μόλις κατέβασα (klopyrighter), όποτε διατηρώ μια επιφύλαξη.


Έχεις δίκιο πως τα πράγματα δεν είναι ξεκάθαρα, αλλά δεν χρειάζεται και να είναι. Δηλαδή μπορεί από τη μία η Google να χρηματοδοτεί το firefox γιατί ψάχνει έναν εναλλακτικό browser και γιατί, προσπαθώντας να αλλάξει το γήπεδο, δεν την πειράζει να καταστρέψει λίγη αξία (από το software). Αυτό όμως δεν κάνει την google αγαπημένη μας φίλη. Όπως ο Gates που αφηνε τα windows σχεδόν ελεύθερα δεν ήταν ακριβώς φίλος μας. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως μείωσε δραματικά το κόστος απόκτησης υπολογιστή σε εκατομμύρια ανθρώπους (think Mac της ίδιας εποχής), αλλά δημιούργησε μια έξη στα windows και το office που ακόμα πληρώνουμε (και θα πληρώνουμε). Δεν προσπαθώ να γίνω ρεβιζιονιστής και να ισχυριστώ πως η Microsoft ήταν ο κακός της παρέας (ή Sony και η Apple ήταν πιο κακοί), αλλά πως δεν μπορούμε να αγκαλιάζουμε εταιρίες με αυτοκρατορικές βλέψεις, ακόμα κι όταν σε κάποια πράγματα για κάποιο χρονικό διάστημα συμπλέουμε.


Αντίθετα η κίνηση της IBM να υποστηρίξει το FLOSS ως εναλλακτική πρόταση τη βρίσκω πιο ειλικρινή και κοντινή. Η IBM είναι μια εταιρία hardware που κάποιος (Microsoft,Intel) της έφαγε την αγορά. Τώρα και παλιότερα (beOS) προσπαθεί να δημιουργήσει εναλλακτικές λύσεις και το FLOSS για την IBM είναι μια Win-Win κατάσταση. Να μην ξεχνάμε βέβαια πως χρειάστηκε να φτάσουμε στα τέλη της δεκαετίας του 90 για να αποδεχθεί η IBM πως δεν θα ελέγχει το software. Το όνειρο των πατέρων της αμερικάνικης επανάστασης για Power to the People θα γίνει ακόμα πιο μακρινό σε ένα μέλλον όπου ο γούγλης θα ελέγχει όχι μόνο την πληροφορία αλλά και τις εφαρμογές, έχοντας εμπορευματοποιήσει τον χρόνο και έχοντας μεταφέρει όλο τον κώδικα στους server του. Διότι καθώς μια κερδοσκοπική επιχείρηση πρέπει να βγάζει κέρδη, η καπιταλιστική διαδικασία την αναγκάζει να θέλει να βγάζει παραπάνω κέρδη κάθε χρόνο. Και αυτό αναγκαστικά θα την ωθήσει να εμπορευματοποιήσει όλο και μεγαλύτερο μέρος της διαδικασίας ή /και να δημιουργήσει συνθήκες στην αγορά που θα τη βολεύουν (μονοπώλιο).


Ένα πολύ χαρακτηριστικό κομμάτι της δημιουργίας ψεύτικης στενότητας πόρων (scarcity), είναι οι τηλεφωνάδες. Σε χρεώνουν περισσότερο, όσο περισσότερο μιλάς, τη στιγμή που η υποδομή είναι λίγο πολύ σταθερή και αποσβεσμένη. Αυτη η ιδέα της χρονοχρέωσης νομίζω είναι και βάση του μοντέλου που έχουν αρχίσει να ακολουθούν όλοι οι softwareαδες εδω και μερικά χρόνια.


Τα κρατικά χρήματα από την άλλη δεν χρειάζεται να επενδύονται σε μεγαλους FLOSS εργολαβους, αν και το FLOSS απο τη φύση του θα βοηθήσει αρκετά να μην υπάρχουν μεγάλοι FLOSS εργολάβοι διότι το κεφάλαιο που μπορεί να συσσωρευθεί πάνω στο αντικείμενο (καθώς ο κώδικας δεν ανήκει στον εργολάβο) έχει να κάνει κυρίως με τους υπαλλήλους/προγραμματιστές που εάν δεν δεθούν με σχέσεις δουλοπαροικίας δεν βλέπω να μένουν εκτός της υπεραξίας. Επίσης τα χρήματα μπορούν να δίνονται σε μορφές που δεν βοηθούν τη συγκέντρωση-συσσώρευση (ας πούμε ως επίδομα παντεσπανιού για να τρώει καλά ο developer). Το FLOSS είναι τόσο αποκεντρωμένο που δεν χρειάζεσαι καν την τεράστια διοικητική δομή που δημιουργεί μαύρες τρύπες κόστους (η γραφειοκρατία δεν είναι προνόμιο μόνο του δημοσίου). Όποτε το δημόσιο ως ο μεγαλύτερος συσσωρευτής κεφαλαίου μπορεί να αποφασίσει το ίδιο τη μορφή που θα δώσει και την εξουσία που θα δώσει στα projects, πόσο αναρχικά ή περιθωριακές θα είναι οι σχέσεις τους. Μπορεί να ψηφίζουν μεταξύ τους οι developers ενός project για το ποιος θα πάρει πόσα χρήματα, υπάρχουν πολλά παιχνίδια που μπορείς να κάνεις για να φτιάξεις ενα δίκαιο γήπεδο αλλά ταυτόχρονα να αποτρέψεις την υπερβολική συσσώρευση/συγκέντρωση.


Σου υπόσχομαι να διαβάσω την ανάλυση του berry και να επανέλθω. Αν και ο φιλελευθερισμός ως κίνημα είναι ευρύτατος και δεν αφορά μόνο την οικονομία. Σε πολλά σημεία μας είμαστε όλοι φιλελεύθεροι γιατί όλοι είμαστε παιδιά της νεωτερικότητας (διαφωτισμού). Και φαντάζομαι πως είμαστε όλοι δαρβινιστές πάνω στην ιδέα της εξέλιξης των ειδών όχι επειδή (όπως λέει ο ντώκινς) είναι μια τέλεια θεωρία, αλλά επειδή δεν έχουμε κάποια καλύτερη μέχρι στιγμής. Τώρα το να μεταφέρουμε τον δαρβινισμό από μια θεωρία εξέλιξης των ειδών, σε αναπόδραστη κοινωνική αλήθεια και μέτρο των πάντων είναι τουλάχιστον προβληματικό και αυτό πρέπει να πολεμήσουμε. Γιατί ο ντώκινς ποτέ δεν είπε πως τα γονίδια είναι οι οδηγοί της συμπεριφοράς μας, όπως η αναπαραγωγή δεν είναι ο οδηγός της σεξουαλικής συμπεριφοράς μας.


Ο Στάθης διάβασε τον Berry (ο Παύλος τον είχε φέρει στην κουβέντα) και συνεχίζει:


Τελειώνοντας το διάβασμα του berry νομίζω θα μείνω στην παραπάνω θέση. Ο stallman χρησιμοποιεί ακριβώς την φιλελεύθερη παράδοση για να υποστηρίξει τις θέσεις του και μάλιστα στην κάπως πιο αναρχική (ή εάν θέλουμε καλύτερα αρχο-φοβική) εκδοχή των πατέρων της αμερικάνικης ανεξαρτησίας. Διαφωνώ μαζί του σε κάποιες ερμηνείες (κύριως ηθικές), αλλά στη γενική βάση νομίζω πως όλοι ως παιδιά της νεωτερικότητας θα συμφωνούμε. Ιδιαίτερα στο γεγονός πως όλα αυτά που συζητάμε δεν αφορούν σε καμία περίπτωση έναν απλό κώδικα, αλλά μια ολόκληρη κοινωνική συμπεριφορά. Είναι οι διαστροφές του εφαρμοσμένου φιλελευθερισμού που πρέπει να πολεμήσουμε, και κυρίως την παραφουσκωμένη ιδέα της ιδιοκτησίας. (που από ένα σημείο και περα δημιουργεί άχρηστη κοινωνικά συσσώρευση , διότι στο κάτω κάτω δεν θα τα πάρουμε και μαζί μας λολ.)


Τώρα για τον Raymond απο αυτά που διάβασα είναι αυτό που αποκαλώ πως οι φιλελεύθεροι δεν πιάνονται από πουθενά γιατί είναι ρευστοί κι αόριστοι. Ακολουθεί πολλές “εμμονές” του νεο-φιλελευθερισμού που είναι εντελώς ντετερμινιστικές και θεολογικές στη φύση τους. Ας πούμε αυτή η απέχθεια προς τον αλτρουισμό ή τελοσπάντων προς το μη οικονομικά μετρήσιμο συμφέρον, έχει καταντήσει βαρετή, ειδικά όταν γύρω μας βλέπουμε συνεχώς αντίθετα παραδείγματα. Οι άνθρωποι δεν συνεργάζονται κατά λάθος, ούτε πάντα από το βέλτιστο συμφέρον τους. Το κατασκεύασμα του είναι γεμάτο τρύπες. Προσπαθεί πάρα πολύ να θέσει το ζήτημα του FLOSS απολιτικά και ανιστόρητα λες και η σημερινή καπιταλιστική αγορά είναι μια αναπόδραστη κοσμική αλήθεια και όχι μία ακόμα ιστορική κατάσταση. Λες και η ιδιοκτησία είχε πάντα τη σημερινή μορφή. Αυτά είναι μπούρδες της τάξης το τέλος της ιστορίας. Πραγματικά όταν έρθουμε στα πράγματα θα τους φυλακίσουμε όλους αυτούς και για βασανιστήριο θα τους βάλουμε να διαβάζουν από το πρωί μέχρι το βράδυ χέγκελ, μήπως και καταλάβουν κάποια στιγμή πως όλοι είμαστε παιδιά της εποχής μας.


Για να ξεφύγω λίγο από το παραλήρημα μου και να επιστρέψω στη γη, τίποτα δεν είναι απρόσβλητο. Μήπως ο “ανθρωπισμός” είναι απρόσβλητος από τον ιμπεριαλισμό και τις βόμβες? Μήπως η “δημοκρατία” είναι απρόσβλητη από τις μονοκομματικές ελίτ? Αλλά είμαστε εμείς που θα δώσουμε περιεχόμενο στο FLOSS. Αν αφήνουμε τον Raymond να θέτει το περιεχόμενο του τι είναι FLOSS, τότε το FLOSS θα γίνει αυτό που περιγράφεις στο μια τρύπα στο νερό. Όπως αφήσαμε στον Cheney και τον Couchner να ορίσουν το τι είναι ανθρωπισμός. Εμείς φτιάχνουμε το γήπεδο που παίζουμε. Ούτε η αγορά είναι μια αναπόδραστη ανιστόρητη κατάσταση, ούτε τα γονίδιά μας κάποιοι μικροσκοπικοί αόρατοι δικτάτορες που μας κατευθύνουν τυφλά. Νομίζω αυτό το μάθημα του μάρκετινγκ μάνατζμεντ (πως να αλλάξεις γήπεδο) είναι από τα μεγαλύτερα μαθήματα που πρέπει να πάρουμε.


Σημείωση: Ο raymond εκφράζει όλη τη δυσπιστία των φιλελεύθερων απέναντι στο FLOSS και απλά ψάχνει έναν τρόπο να το χωρέσει στην ήδη διαμορφωμένη ιδεολογία του. Πρακτικά όμως (όπως το έχουμε δει ιστορικά να επαναλαμβάνεται) ενώ θα εκθειάζεις του μικρούς ιδιώτες παραγωγούς, η μη παρέμβαση στο αόρατο χέρι θα σημαίνει πως θα αφήσεις τον ροκεφέλερ να τους φάει όλους. Αυτή είναι η αντιδιαστολή μεταξύ ιδεολογικού και πρακτικού φιλελευθερισμού. Κι αυτός είναι ο δρόμος για την κόλαση μεταξύ των όμορφων φιλελεύθερων ιδεών και του κόσμου που ζούμε.


Πράξη 4η, σκηνή 1η: αριστερά αδιέξοδα (p2p πολιτικές, υπηρεσίες, υποδομές, δημόσιες επενδύσεις)


Ο Θανάσης πετά ιδέες για έναν χώρο που νόμιζε πως ήξερε κάπως καλύτερα:


Λιγότερη ανάπτυξη (και σίγουρα περισσότερο ποιοτική), επαναπροσδιορισμός δημοσίων και κοινών αγαθών (άλλο το ένα άλλο το άλλο), διαφάνεια (κοινωνικός έλεγχος, μέσα απο το διαδίκτυο, εφαρμογές p2p) και δικαιώματα (ανθρώπινα και άλλα)


Οι αυτόνομες εναλλακτικές δομές με έχουν βάλει σε σκέψεις. Τι χαρακτηριστικά έχουν; Πόσο περιθωριακές είναι; Ποιά επιρροή μπορούν να έχουν σε αυτό που λέμε “νεοφιλελευθερισμό”; Μιλάμε για καταλήψεις χώρων, για single taxers, για “blixers“, για κάτι άλλο ή για όλα μαζί; Ακούγοντας και τον Lessig να χαροπαλεύει με την διαφθορά σκέφθηκα πόσο μακριά είμαστε από το να αποδομήσουμε τον φιλελευθερισμό, να οριοθετήσουμε και να δομήσουμε το μέτα – φιλελεύθερο κίνημα. Γι’ αυτό και θα πρότεινα τα παραπάνω ως βασικές αρχές μιας σχετικής συζήτησης (γι’ αυτό και με ξενέρωσε λίγο ο Lessig)


Η κριτική στις δημόσιες υποδομές αλλά και στο άνοιγμά τους έχει ενδιαφέρον. Εδώ προσπάθησα με λίγα λόγια να πω ότι οι δημόσιες υποδομές δεν ήταν ποτέ ανοικτές και ότι ποτέ δεν είχαμε να κάνουμε μια υποδομή με τα χαρακτηριστικά του διαδικτύου. Συμφωνώ ότι το θέμα δεν είναι το άνοιγμα του LLU, το θέμα είναι να έχεις την δημόσια – ανοικτή οπτική ίνα κοντά στο σπίτι και να αποφασίζει ο χρήστης πως θα συνδεθεί. Δηλαδή, ρίχνεις οπτική ίνα ως δημόσια υποδομή, κοστολογείς στο κόστος συντήρησης (συντήρηση, όχι κέρδος) και ζητάς απο τους χρήστες να αποφασίσουν πως θα συνδεθούν: αν είμαι πολυκατοικία και θέλω να έχουμε οπτική ίνα βρίσκω μια λύση με τον Χ πάροχο ή τον Ψ εργολάβο, αν είμαι εταιρεία αλλιώς, αν είμαι μόνος μου πχ. με ασύρματο κοκ Το θέμα δεν είναι να μπορεί να συνδεθεί ο Χ πάροχος, το θέμα είναι να μπορώ να επιλέξω εγώ πως θα συνδεθώ ή πως θα εξυπηρετηθώ. Αυτό σημαίνει διαφάνεια, όταν μπαίνει σαν προϋπόθεση στον σχεδιασμό μια υπηρεσίας απο την αρχή μέχρι το τέλος. Δεν μου αρέσει ο όρος p2p, τον χρησιμοποιώ για να συνεννοηθούμε κάπως.


Όταν θα γίνω Υπουργός θα σχεδιάσω το FLOSS Social Venture Capital με τον Στάθη :-)))


Δεν κάνω πλάκα, η πρόταση υπάρχει, (όχι για να γίνω Υπουργός) αλλά δεν υπάρχει ανάλογο “έδαφος”. Μόνο θάλασσα και βροχή.


“Οπότε το δημόσιο ως ο μεγαλύτερος συσσωρευτής κεφαλαίου να μη μπορεί να αποφασίσει το ίδιο τη μορφή που θα δώσει και την εξουσία που θα δώσει στα projects, πόσο αναρχικά ή περιθωριακές θα είναι οι σχέσεις τους. Μπορεί να ψηφίζουν μεταξύ τους οι developers ενος project για το ποιος θα πάρει πόσα χρήματα, υπάρχουν πολλά παιχνίδια που μπορείς να κάνεις για να φτιάξεις ένα δίκαιο γήπεδο άλλα ταυτόχρονα να αποτρέψεις την υπερβολική συσσώρευση/συγκέντρωση.”


ΑΚΡΙΒΩΣ ! Σκεφτόμουν και απλή χρηματοδότηση με απλούς κανόνες: για να ξεκινήσεις, για να συνεργαστείς, για να βγάλεις το project σου στον αέρα κτλ. Ελπίζω μόνο να μην χρειαστεί να γίνει κάποιος απο εμάς Υπουργός για να πραγματοποιηθεί κάτι τέτοιο… Προτείνω να συμφωνήσουμε – διαφωνήσουμε σε μερικά σημεία:


Ο Στάθης λέει “ότι είμαστε όλοι φιλελεύθεροι γιατί όλοι είμαστε παιδιά της νεωτερικότητας (διαφωτισμού), ότι υπάρχουν πολλά κομμάτια ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκονται εκτός καπιταλιστικής διαδικασίας, και ακόμα περισσότερα που βρίσκονται εντός/εκτός”. Και ότι η καπιταλιστική διαδικασία καθορίζεται και απο την καθημερινή μας δράση (δική μου ελεύθερη απόδοση). Ξεκινάμε απο εδώ;


Η κεντροαριστερά (σε ευρωπαϊκό πλαίσιο) προσπαθεί να διαμορφώσει μια επιχειρηματολογία του στυλ: η, εναλλακτική πρόταση στον καπιταλισμό, είναι άνθρωποι με γνώση, έφεση στην καινοτομία και ευελιξία με κάποια κοινωνική προστασία. Αποτυγχάνει όμως να την εμβαθύνει για αυτό και δεν καταλαβαίνουμε την διαφορετική της, απο την κεντροδεξιά, πρόταση. Είμαι απο αυτούς που πιστεύουν ότι υπάρχουν διαφορές και μάλιστα σημαντικές (πολλά απο αυτά που γράψαμε προηγουμένως δείχνουν κάποιες απο τις διαφορές).


Ένα απο τα πολλά προβλήματα της κεντροαριστεράς είναι ότι, σημαντικό μέρος της, δεν καταλαβαίνει την ίδια της την πρόταση. Θεωρεί, μάλλον, ότι η νέα αυτή πρόταση μπορεί να “περάσει” όπως οι προηγούμενες με λίγο λαϊκισμό, λίγο lobbying και, πρόσφατα, λίγο συμμετοχή. Αδιέξοδο. Αν χρησιμοποιούμε την GPL και τις p2p δομές ως βασικά νέα παραδείγματα είναι ακριβώς γιατί η “συμμετοχή” έχει γίνει πλέον μια διεργασία που απαιτεί συνολική αλλαγή του τρόπου που λειτουργεί ένα σύστημα για να την υποδεχτεί. Μάλλον, είναι αμφίβολο αν η κεντροαριστερά μπορεί να υποδεχτεί τέτοιου είδους δομική αλλαγή και το ερώτημα είναι που είναι η δική της προστιθέμενη αξία στην “κοινωνική καινοτομία” η οποία συμβαίνει γύρω μας…


Το ερώτημα γίνεται περισσότερο πολύπλοκο για όλους μας λόγο του ρόλου του Κράτους. Τί θέλουμε να κάνει; Τι μπορεί απο την ίδια του την σύσταση να κάνει; O Στάθης το έθιξε, αυτή είναι η “τραγωδία” μας ως πολίτες. Πληρώνουμε φόρους, απαιτούμε “διάφορα” απο το Κράτος και τελικά το μεγεθύνουμε συνεχώς. Το πρόβλημα είναι ότι το Κράτος έχει δείξει πολύ περιορισμένη ικανότητα να εξυπηρετήσει το “κοινό καλό”. Άλλο όμως Κράτος, άλλο ρύθμιση της αγοράς. Μήπως θέλουμε ρύθμιση της αγοράς όχι, όμως, αποκλειστικά απο το Κράτος; Και πως μπορούν εκλεγμένοι πολιτικοί – δημόσιοι υπάλληλοι να απεμπολήσουν μέρος της “ελευθερίας” για συναλλαγή με την αγορά;


Συνεργασία, συμμετοχή και έλεγχος παντού απο τους πολίτες, είναι η μοναδική στάση – απάντηση που καταλαβαίνω αφού υπάρχει το μέσο που διευκολύνει (διαδίκτυο) και ενισχύει την αίσθηση ότι πρέπει να προκύψουν νέες δομές πέρα του Κράτους και της Αγοράς και δεν αναφέρομαι, μόνο, σε ΜΚΟ. Αν η αριστερά δεν θέλει να “αυτο ακυρωθεί” και οι πολίτες δεν ενδιαφέρονται για τα “κοινά” τότε μάλλον πρέπει να αντιστρέψουμε και τα δυο


Καλά, το κλείνω γιατί είμαι αλλού, το άτομο, πρέπει να δω αυτή η αντιβίωση τι στο διάολο περιέχει …


Πράξη 4η, σκηνή 2η: τα αριστερά αδιέξοδα γίνονται ακόμα πιο έντονα


Ο Στάθης εντείνει τα αδιέξοδα:



Εγώ πάλι αυτή τη βδομάδα είχα μερικές πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις με έναν υπο-φορητό γεμάτο πορτοκαλάδα, μια μετακόμιση ολόκληρου γραφείου σε άλλο όροφο και δύο διακοπές ίντερνετ λόγω εξυγίανσης καλωδίων.


Η κεντροαριστερά έτσι όπως την αναφέρεις (και όπως αυτοαναφέρεται) δεν μας λέει τίποτα για την κουτάλα. Διότι πέρα από τις περίπλοκες αναλύσεις, η οικονομία είναι μια κοινωνική επιστήμη που ασχολείται με την κατανομή των αγαθών ανάμεσα στους πολίτες. Και οι “…άνθρωποι με γνώση, έφεση στην καινοτομία και ευελιξία με κάποια κοινωνική προστασία.” είναι μία αμήχανη πρόταση που δεν μας εξηγεί τίποτα για την κατανομή. Δεν φταίει ο Θανάσης σε αυτό, φταίει όλη η κεντροαριστερή πρόταση. Σε αυτό το σημείο οι νεοφιλελεύθεροι είναι σαφέστατα πιο καθαροί. Μπορεί να λένε ψέματα και να δείχνουν το ποτήρι μισογεμάτο, αλλά το πρόγραμμά τους είναι πολύ πιο καθαρό όσον αφορά την κατανομή των αγαθών. Ή όπως είπε πριν 3-4 χρόνια και ο Γουόρεν Μπάφετ ειρωνικά “δεν ξέρω εάν υπάρχει πια πάλη των τάξεων, αλλά γνωρίζω με σαφήνεια πως εάν υπάρχει, η τάξη μου είναι αυτή που κερδίζει” Διότι ξέρετε και οι δεξιοί φιλελεύθεροι τα ίδια πράγματα λένε . Γνώση, καινοτομία, ευελιξία κάποια κοινωνική προστασία (μη βγει και στον δρόμο ο κόσμος).


Αυτή την μη-πρόταση της κεντροαριστεράς οι πολίτες την καταλαβαίνουν. Και νιώθω πως όχι μόνο επειδή διοχετεύεται με λάθος τρόπους όπως αναφέρει ο Θανάσης, αλλά και γιατί στη βάση της δεν έχει περιεχόμενο. Ας γίνω λίγο κουραστικός κι εας ρωτήσω:


Έφεση στην καινοτομία : Αυτή η καινοτομία από που θα έρθει? Και ποιος θα επωφεληθεί από αυτή? Και μην ακούσω όλοι ε γιατί θα τραβήξω το πιστόλι μου. Διότι πχ το να πληρώσουμε ως κράτος τη βασική ερεύνα για το γονιδίωμα για να γίνουν πλούσιοι μετά 15000 βιολόγοι/γενετιστές που θα πουλάνε τις πατέντες τους για να ζούνε περισσότερο και καλύτερα οι ίδιοι και άλλοι συσσωρευτές κεφαλαίου δεν ακούγεται ιδιαίτερα διαφορετικό από τη δεξιά φιλελεύθερη πρόταση για τον τρίτο κόσμο μέσα στον πρώτο. Μπορούμε να απαγορεύσουμε τις πατέντες ή να τις περιορίσουμε στα 2-3 έτη? Και τότε δεν θα αναγκάσουμε τους επιστήμονες να στραφούν προς συγκεκριμένα πεδία έρευνας που θα είναι προσοδοφόρα μέσα σε 2-3 έτη?


Ευελιξία: Αυτό εγώ το λέω φάουλ. Όταν χρησιμοποιείς ως κεντρο-αριστερά μια λέξη που της έχει δοθεί πολύ συγκεκριμένη ουσία από την εξουσία (και τη δική σου εξουσία) τα τελευταία 15 χρόνια και δεν είσαι διατεθειμένος να γράψεις κάτι ανάλογο του κεφαλαίου για να ανασκευάσεις, τότε είσαι ειλικρινά άξιος της μοίρας σου. Βγείτε στον δρόμο και ρωτήστε τι σημαίνει ευελιξία για τους ανθρώπους. Σημαίνει λιγότερες ώρες δουλειάς με ακόμα λιγότερα χρήματα, σημαίνει ανασφάλιστη εργασία, σημαίνει ανασφάλεια, σημαίνει εισοδήματα που δεν φτάνουν για να ζήσεις αν δεν χρησιμοποιείς κάποιο άλλο συσσωρευμένο κεφάλαιο, σημαίνει 12ωρα απλήρωτα, σημαίνει Κυριακές απλήρωτες, σημαίνει χαμηλότερη ποιότητα ζωής. Προτείνω λοιπόν να μην ξαναχρησιμοποιήσουμε τη λέξη μέχρι να γράψουμε ένα τετράτομο έργο που θα ονομάσουμε ευελιξία και θα της δώσουμε μια νέα ερμηνεία


Και να καταλήξω τρίζοντας τα δοντάκια μου στη μητέρα όλων των ζητημάτων.


Συμμετοχή: Για να ξεκαθαρίσω τη θέση μου πάνω στο θέμα της εξουσίας, εξουσία είναι βία. Και για να θυμηθούμε τον χάτινγκτον, η δυτική ανωτερότητα βασίστηκε στην δυνατότητα άσκησης οργανωμένης βίας. Τελεία και παύλα. Μπορούμε να παίξουμε όποιο παιχνίδι θέλετε, όπου εγω θα έχω την βία και εσείς οποιαδήποτε εξουσία θέλετε. Και βάζω στοίχημα πως θα σας κερδίζω. Χωρίς να σηκώσω ούτε ένα γκλόμπ. Όποτε όταν μιλάμε για συμμετέχοντες πολίτες μιλάμε για άτομα χωρίς δικαίωμα βίας μεμωνομένα και με κάποιο μικρό δικαίωμα βίας οργανωμένα. Το να μιλάμε για πρωτόλεια p2p δίκτυα που θα καταφέρουν να υπερισχύσουν, είναι σαν να μιλάμε για τη μάχη μεταξύ poum και των μούρων του Φράνκο. Ναι ίσως εάν είχαν 10 χρόνια μπροστά τους να κατάφερναν να οργανωθούν και να φτιάξουν κάτι για το οποίο θα είμασταν πραγματικά περήφανοι ως είδος, αλλά το ζήτημα είναι πως δεν θα κατάφερναν να επιβιώσουν τόσο πολύ.


Όταν το κράτος ελέγχεται όλο και περισσότερο από τους συσσωρευτές κεφαλαίου, τοπικούς ή υπερεθνικούς, το να ισχυρίζεσαι πως θα αντιταχθείς σε αυτό με κάτι που ακόμα δεν δουλεύει και δεν ξέρεις πότε και αν και με ποιον τρόπο θα δουλέψει είναι τουλάχιστον προβληματικό για ένα κόμμα εξουσίας. Διότι στο ενδιάμεσο των προσπαθειών σου εσύ πρέπει



α) να κυβερνήσεις με το υπάρχον καθεστώς (που ξέρουμε πόσο μικρό είναι το κράτος απέναντι στους συσσωρευτές κεφαλαίου). Άρα ποια θα είναι η πολιτική σου μέχρι να φτάσουμε στον “σοσιαλισμό”?

β) να φροντίσεις έτσι ώστε οι “αντίπαλοί” σου (που είναι πιο δυνατοί από εσένα) να μην αλλάξουν τους κανόνες ώστε να πεθάνει το σχέδιο σου στη θερμοκοιτίδα. Ας θυμηθούμε πως όταν οι φτωχοί αγράμματοι αγρότες βρήκαν πως (λόγω της θέσης της βρετανικής κλωστο-υφαντουργίας στον κόσμο) μπορούσαν να εργάζονται 2 μέρες την εβδομάδα και τις υπόλοιπες να κάθονται, οι προοδευτικοί άνθρωποι της εποχής τους φρόντισαν να αυξήσουν τις τιμές του ψωμιού για να τους αναγκάσουν να εργάζονται κάθε μέρα και να καρπωθούν τη διαφορά οι μεγάλοι γεωκτήμονες. Για να το θέσω ως πιο μοντέρνο παράδειγμα, για όσους πιστεύουν πως οι αγρότες της Αγγλίας του 1830 δεν αφορούν το σήμερα: όταν θέλεις να “βοηθήσεις” τους ανθρώπους να δουλέψουν περισσότερο, ακριβαίνεις τις υπηρεσίες που τους είναι απαραίτητες. Μειώνεις την εξασφάλιση της σύνταξης και αυξάνεις το κόστος των υπηρεσιών υγείας ιδιωτικοποιώντας το. Με αυτόν τον τρόπο έχεις δύο παρόμοια κέρδη με το 1830. Βάζεις τον κόσμο να δουλεύει περισσότερο για να ζήσει και ταυτόχρονα το παραπάνω κόστος το αναδιανέμεις ως κέρδος στους συσσωρευτές κεφαλαίου με τους οποίους είσαι συνδεδεμένος.


Η πιο δοκιμασμένη και πετυχημένη μέθοδος άσκησης βίας από τους πολίτες, είναι όταν κάποιοι που τους υπερασπίζονται πάρουν το κράτος στα χέρια τους. Αν και τα προβλήματα αυτής της προσέγγισης είναι γνωστά και καταγεγραμμένα, μέχρι στιγμής δεν ξέρουμε άλλο τρόπο. Γιαυτό και δεν έχω πεισθεί ακόμα για το μικρό κράτος. Διότι όταν το κράτος γίνει μικρό, κάποιος άλλος πρέπει να πάρει τη θέση του. Κι αυτός ο άλλος είναι συνήθως αυτός που έχει τη δυνατότητα άσκησης οργανωμένης βίας. Εάν αυτό θα έχει την αδρή μορφή μιας blackwater hellas, ή θα έχει την πιο εκλεπτυσμένη μορφή του Υγεία ΑΕ, δεν έχει μεγάλη σημασία. Όταν λοιπόν ζητάμε από το κράτος να καταστραφεί πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας κάποιον να το διαδεχθεί. Σε αυτό το σημείο οι δεξιοί φιλελεύθεροι είναι πολύ ασαφείς γιατί ξέρουν ποιον έχουν στο μυαλό τους να το διαδεχθεί αλλά συνήθως διστάζουν να το πουν. Μια περισσότερο ανεύθυνη μορφή εξουσίας που θα ελέγχεται πιο άμεσα και πιο νόμιμα από τους συσσωρευτές κεφαλαίου. Κι αυτή δεν είναι άλλη από την επιχείρηση (Corporation). Ή αν το θέλετε με τους όρους του 19ου αιώνα, δημοκρατία βάση εισοδήματος (ή μετοχών).


Εμείς λοιπόν ως αριστεροί φιλελεύθεροι (συνεχίζω καταχρηστικά τον διαχωρισμό των χεγκελικών σε αριστερούς/δεξιούς), όταν μιλάμε για μικρό κράτος, ποιον έχουμε στο μυαλό μας να πάρει τη θέση του? Εάν πούμε οι πολίτες, δεν μας πιστεύει κανείς και καλά κάνουν. Εάν πούμε οι πολίτες με γνώση, τότε θα μας υποπτευτούν όλοι και καλά θα κάνουν εξίσου. Διότι οι πολίτες με γνώση είναι κι αυτοί μια ελίτ. Με λίγα λόγια κάτι κρύβουμε. Είναι σαν το τέχνασμα του υπουργού τεχνοκράτη (που διαψεύστε με αλλά πρώτο στην Ελλάδα το εισήγαγε το ίδιο το ΠΑΣΟΚ). Λες και οι τεχνοκράτες δεν έχουν αντιλήψεις ή νευρώσεις, ή φαντασιώσεις. Λες και η επιστημονική διακυβέρνηση είναι, μία, αδιαίρετη, ορθή και αλάνθαστη. Οπότε λοιπόν όταν λες στον κόσμο πως ο υπουργός οικονομίας θα πρέπει να είναι τεχνοκράτης από το lse, τότε απλά βρίσκεις ένα καλό σπιν για να πεις πως ο Υπ. Οικονομίας θα είναι ένας νεο-φιλελεύθερος ελαφρά αγράμματος μπακάλης που θα σας αλλάξει τα ράμματα με βίβλο τη θεολογία της αγοράς (και συγνώμη από του λίγους φωτισμένους απόφοιτους του lse)..


Η ρύθμιση της αγοράς είναι για να το θέσω πιο μοντέρνα μία μορφή μετα-βίας και ισχύει, ό,τι ισχύει με τη βία του κράτους. Επιμένω πως δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να μας ορίσει μία φυσική αγορά ή ένα μοντέλο τέλειας ρεαλιστικής αγοράς για να μπορέσουμε να ρυθμιστούμε προς αυτόν τον παράδεισο. Άρα κάθε ρύθμιση της αγοράς είναι η θέσπιση των σχετικά αυθαίρετων κανόνων που θα παίζεται το παιχνίδι από τους παίκτες. Το ποιον θα ωφελήσουν οι κανόνες το ορίζει η βία ή εάν το θέλετε με το γνωστό αστείο του χρυσού κανόνα: He who has the gold, makes the rules..


Καταλαβαίνω πως ακούγομαι λίγο παραδοσιακός αλλά η ενασχόληση μου με τον κόσμο των αγορών μου έμαθε πως η πιο απατηλή και ακριβή φράση στην ιστορία της κερδοσκοπίας είναι : Its different this time. Και μπορεί οι σημερινές καταστάσεις να διαφέρουν σε κάποια πράγματα, δεν πιστεύω όμως πως αντιμετωπίζουμε μια απόλυτα πρωτότυπη κατάσταση. Μάλλον το αντίθετο. Αντιμετωπίζουμε μια κοινότοπη κατάσταση με κάποιες πρωτότυπες διαφορές. Μπορούμε να αλλάξουμε πολλά πράγματα με τα νέα δεδομένα, φτάνει να μην ξεχνάμε τα βασικά. Ή για να το θέσω πιο ποιητικά, νικημένο μου αστέρι δεν αλλάζουν οι καιροί, με φωτιά και με μαχαίρι πάντα ο κόσμος προχωρεί.


Για να μη γίνομαι χαοτικός ως συνήθως, ας ορίσουμε πρώτα στο μοντέλο μας ποιος θα έχει τη βία και με ποιον τρόπο θα τη διατηρεί/ανανεώνει και μετά θα μπορέσουμε να βρούμε επιμέρους λεπτομέρειες για το πως θα λειτουργεί αυτό το μοντέλο, αν θα έχει πατέντες ή θα είναι ανοιχτό ή θα λειτουργεί p2p. Ποιους θα ωφελεί και ποιούς θα δυσαρεστήσει. Οι δεξιοί φιλελεύθεροι έχουν μια απάντηση γιαυτό πίσω από τα ευχολόγιά τους. Οι αριστεροί όχι.


Ο Παύλος συνεισφέρει, προσπαθώντας (ανεπιτυχώς) να κλείσει τη συζήτηση:



Με την χορηγία της otenet που έριξε το δίκτυο του γραφείου (αλλά και όλης της χώρας) και μου έδωσε χρόνο να σκοτώσω…


Ένας καλός άνθρωπος που τον έλεγαν Ντελέζ έγραψε ένα κείμενο με τίτλο Postscript on the societies of control πριν από καμιά 20 χρόνια. Και ένας άλλος καλός άνθρωπο –εγώ- θα προσπαθήσω με βάση αυτό το κείμενο να πω κάτι για όλα όσα έχουμε γράψει ως τώρα. Βία-εξουσία -βία στη βία της εξουσίας- καταστολή της βίας στη βία της εξουσίας, κοκ.


Η εξουσία είναι κάτι πολύ ευρύτερο και οικονομικότερο από τη βία. Έχει να κάνει περισσότερο με το ερώτημα του γιατί ζούμε σαν κοινωνία και σαν άτομα όπως ζούμε και όχι κάπως αλλιώς. Η απάντηση δεν είναι πάντα και για όλες τις εποχές: γιατί αν δεν το κάνουμε θα μας μπουζουριάσουνε. Πχ., Αν ήσουν δουλοπάροικος στο χωράφι κάποιου φεουδάρχη το 1002 στη Γαλλία μάλλον αυτό ίσχυε – αν προσπαθούσες να την κοπανήσεις και σε έπιαναν θα σου έκαναν κάτι παραπάνω από ένα απλό μπουζούριασμα. Αν ήσουν όμως κλωστοϋφαντουργός σε ένα εργοστάσιο του Μάντσεστερ το 1823 δεν θα συνέβαινε το ίδιο. Το να έφευγες από το εργοστάσιο στη μέση της δουλειάς δεν θα είχε το ίδιο αποτέλεσμα. Αλλά, πιθανόν, αν το έκανες να ανακάλυπτες ότι δεν έχεις στον ήλιο μοίρα. Γιατί δεν θα μπορούσες να γίνεις πάλι κτηνοτρόφος που ήσουν πριν αφού οι κοινές εκτάσεις που χρησιμοποιούσαν τα ζώα σου δεν υπήρχαν πια, γιατί δεν υπήρχε ταμείο ανεργίας, αλλά και γιατί ίσως πίστευες ότι κάτι θα κερδίσεις σαν εργάτης –και όντως κάτι κέρδιζες- φράγκα για να τα πιεις το βράδυ στη παμπ, σκεφτόσουν ότι θα προαχθείς και να γίνεις επιστάτης, κτλ. Συνήθως, λοιπόν, έμενες στο εργοστάσιο, αλλά έπρεπε να πειθαρχείς στους κανόνες του – αυστηρό ωράριο, υπακοή στον επιστάτη, κτλ. Η εξουσία είχε γίνει οικονομικότερη, δεν μπουζούριαζε τόσο πολύ αλλά κατά κάποιο τρόπο έπειθε (κυρίως γιατί απέκλειε τις εναλλακτικές επιλογές).


Ερχόμαστε τώρα στα χρόνια τα δικά μας και στον τιμημένο προγραμματιστή της Google. Στην περίπτωση του, η εξουσία έχει γίνει ακόμα οικονομικότερη: κυρίως τον έχει πείσει ότι γαμάει και δέρνει και κατά κάποιο τρόπο το κάνει κιόλας. Ούτε μπουζούριασμα ούτε τίποτα. Ο προγραμματιστής είναι περήφανος που μπορεί να πηγαίνει πάνω-κάτω όποτε γουστάρει στο γραφείο του στη Google, την ίδια στιγμή όμως «είναι επιτρεπτό» να τον ειδοποιήσει στις 11 το βράδυ ο project manager και να του ζητήσει να τεστάρει ένα application ως το άλλο πρωί, ή ακόμα και αν ο project manager δεν τον ειδοποιήσει, μπορεί ο προγραμματιστής να είναι τόσο πωρωμένος που να κάτσει να το κάνει από μόνος του. Του δίνεται η δυνατότητα να δουλεύει σε δικά του project δυο φορές την εβδομάδα, αλλά η Google φαντάζομαι ότι παρακολουθεί ποια είναι αυτά και αν δει ότι βγάζουν κάποια άκρη κάνει μια συμφωνία που δεν μπορεί να αρνηθεί ο προγραμματιστής μας και αγοράζει αυτά τα project. Μπορεί αν δεν προλαβαίνει να τους βλέπει διαφορετικά να φέρνει την οικογένειά του να παίζει στα παράπλευρα Googloχώραφα και να βγαίνει από το γραφείο του και να παίζει μαζί τους, τελικά όμως καταλήγει το σύνολο της κοινωνικής του ζωής να καθορίζεται και άρα να ελέγχεται από την εταιρία στην οποία είναι υπάλληλος.


Ο Ντελέζ όλη αυτή την ιστορία την λέει μετάβαση της μορφής εξουσίας από την Κυριαρχία, στην Πειθαρχία, και τελικά στον Έλεγχο. Εγώ το είπα έτσι γιατί έχω απωθημένο να αφηγούμαι ιστορίες αλλά οι γονείς μου μού το έκοψαν να σπουδάσω σινεμά και κρίνοντας εκ των υστέρων μάλλον καλά έκαναν.


Και τι με όλα αυτά; Βλ. το τέλος, «αντίσταση»


Κράτος, κρατικό χρήμα, FLOSS projects με τον Θανάση υπουργό και το Στάθη σύμβουλό του: Με μια λέξη τζίφος. Πρώτον γιατί θα τσακωνόσασταν. Δεύτερον γιατί το κράτος αντανακλά ως ένα σημείο το τι συμβαίνει στην κοινωνία και τους συσχετισμούς δυνάμεων που επικρατούν εκεί οπότε δεν μπορεί να αλλάξει κάτι ριζικά αν δεν υπάρχουν κοινωνικές δυνάμεις που το στηρίζουν. Άρα εύκολα το ξεπετάω αυτό και πάω στην επόμενη ενότητα που είναι:


Πράξη 4η, σκηνή 3η: Σοσιαλ-οτιδήποτε



Παύλου συνέχεια:



Συμφωνώ περίπου με το Στάθη, αλλά μάλλον για τους λάθος λόγους. Ναι, η σοσιαλ-οτιδήποτε τα έχει κάνει σκατά. Το πρόβλημα με την σοσιαλ-οτιδήποτε παγκοσμίως δεν είναι ότι δεν αντιλαμβάνεται ότι η πλειοψηφία των μη-προνομιούχων, αδυνάμων, αποκλεισμένων, εργατικών τάξεων όπως θέλετε πες τε το, ζει σήμερα μακριά ή και αισθάνεται ότι απειλείται από μοδάτους όρους τύπου καινοτομία, ευελιξία, αλλά αντίθετα ότι δεν τους προωθεί αρκετά ή ίσως καλύτερα ότι τους προωθεί μόνο σε ένα συντηρητικό πλαίσιο. Δηλαδή επειδή με την ευελιξία της εργασίας υπονοείται σήμερα η ευελιξία του εργοδότη να απολύει, να μην πληρώνει ασφαλιστικές εισφορές, να κάνει ότι είδους συμβόλαια θέλει, δεν σημαίνει ότι η σοσιαλ-οτιδήποτε θα πρέπει να στηρίζει τη μονιμότητα. Η ευελιξία μπορεί να έχει και άλλο περιεχόμενο, πχ η ευελιξία αυτού που παράγει να διαλέγει που και τι θα παράγει (σε ένα συλλογικό πλαίσιο) και με την εξασφάλιση ότι και να τα σκατώσει το κράτος θα του δίνει ένα βασικό μισθό. Λέμε τώρα…αλλά το ότι κάτι τέτοιο φαίνεται ακόμα απίθανο να συμβεί είναι αποτέλεσμα του πόσο διστακτικά είναι τα σοσιαλ-οτιδήποτε κόμματα να απορρίψουν το νέο-φιλελεύθερο μοντέλο.


Στο κάτω-κάτω η σοσιαλ-οτιδήποτε έχει παραδοσιακά στόχο να αλλάξει μερικούς από τους βασικούς όρους που παίζεται το παιχνίδι του καπιταλισμού χωρίς βέβαια να τον καταργήσει. Αυτό ήταν ο κευνσιανισμός – αυτό αντιστοίχως μπορεί να γίνει το p2p κοινωνικό μοντέλο. Τα γεγονός ότι είναι σήμερα περιθωριακό δεν λέει τίποτα. Ένας από τους λόγος είναι ότι και κανένας πολιτικός οργανισμός δεν το έχει αξιοποιήσει πολιτικά. Και για να το συνδέσω με τα προηγούμενα, η σοσιαλ-οτιδήποτε δεν έχει καταλάβει σε ποια μορφή εξουσίας βρισκόμαστε. Ταλαντεύεται μεταξύ του να συνεχίζει να υποστηρίζει τα μέτρα που είχε υιοθετήσει στο πλαίσιο της κοινωνίας του ελέγχου: εργασία για όλους, κοινωνική ασφάλιση, κτλ, και να υποδέχεται χαρμόσυνα τη νέα εποχή της κοινωνίας του ελέγχου, ευελιξία, δια βίου εκπαίδευση, συνεχής αξιολόγηση, χωρίς όμως να έχει μια κριτική στάση απέναντί της.


Ξεκινήσαμε από τη σχέση φιλελευθερισμού και FLOSS και για μείνουμε πιστοί στο σημείο εκκίνησης αν το ερώτημα γίνει «είναι το FLOSS κίνημα αντίστασης στο υπάρχων σύστημα εξουσίας;», εγώ θα απαντούσα εξαρτάται. Αν το δούμε σε ένα εφήμερο πλαίσιο τότε θα έλεγα σίγουρα ναι – δηλαδή το FLOSS καθιέρωσε έναν άλλο τρόπο παραγωγής αγαθών αντέχοντας στην επίθεση των εταιριών που παρήγαγαν παρόμοια αγαθά με αντίθετο τρόπο. Αλλά, λιγότερο εφήμερα, το FLOSS μπορεί σχετικά εύκολα να εγγραφεί, σε κάποια του μορφή έστω, στο υπάρχων σύστημα. Νομίζω ότι αυτό το είπα και την προηγούμενη φορά…


Και πως κάτι μπορεί μην εγγραφεί στον υπάρχων σύστημα; Δεν ξέρω. Μια ιδέα που έχουν ρίξει κάποιοι Ιταλοί αυτονομιστές είναι αυτή της εξόδου – όχι με την έννοια της παραίτησης ή του να την κάνεις για ένα έρημο νησί, αλλά κατά κάποιο τρόπο με την άρνηση συμμετοχής. Πάλι αυτό πάει για το ίδιο το δίκτυο όχι για την προσωπική στάση απαραίτητα. Για το FLOSS αυτό θα σήμαινε το τέλος του interoperability. Δεν θέλουμε split discs, δεν θέλουμε να παίζουμε και με Microsoft applications, δεν θέλουμε πιθανόν να παίζουμε και στο Facebook ούτε και στο Google. Αρνούμαστε δηλαδή να συμπράξουμε με οτιδήποτε μπορεί να έχει στόχο να μας ελέγξει. Το δίκτυο στο οποίο παίζουμε είναι μόνο το δικό μας, συνδεόμαστε μόνο με πλατφόρμες που έχουν τις ίδιες αρχές.


Πράξη 5η : επίλογος: βία, τεχνολογία και … δημοσίευση



Απο τον Στάθη:



Δεν νομίζω πως διαφωνεί κανείς στην οικονομία της βίας και τον μετασχηματισμό της σε πιο ήπιες μορφές. Όσο λιγότερη βία αναγκάζεται να χρησιμοποιεί η εξουσία, όσο πιο οικειοθελής είναι η “εκούσια δουλεία” τόσο πιο οικονομική είναι η διακυβέρνηση. Η απειλή χρήσης βίας, σε σχέση με τη βία είναι το πρώτο βήμα στην μικρότερη σπατάλη δυνάμεων για την διατήρηση της εξουσίας. Αλλά δεν πιστεύω πως αυτή η “προοδευτική” πορεία είναι μονόδρομος. Πιστεύω μάλιστα πως πολλές φορές επιστρέφουμε σε μορφές πιο απροκάλυπτης βίας και μια στο τόσο επιστρέφουμε και στην καθαρή βία. Φυσικά οι ερυθρές ταξιαρχίες είχαν λάθος να προσπαθούν να επιβάλουν με τη βία μια κατάσταση που κανείς δεν ήθελε, αυτό όμως δεν αποκλύει τη βία για πάντα. Άλλωστε όσο πιο οικονομικό είναι ένα καθεστώς στη βία του, τόσο πιο εύκολα ανατρέπεται από μικρές ομάδες ή μικρά γεγονότα.


Κατά πόσο δηλαδή πηγαίνουμε από ένα μοντέλο με υψηλές περιεκτικότητες σε βία σε ένα χαμηλότερο. Νιώθω πως στην καθοδική κοντράτιεφ που διανύουμε ας πούμε χοντρικά με τον θατσερισμό και το νεοσυντηρητικό ρεύμα στις ΗΠΑ (τέλη 70), αυτή η διαδικασία της ελάχιστης δυνατής βίας απέναντι στους πολίτες γύρισε. Άλλωστε η βία δεν χρειάζεται να εξασκηθεί με μπουζούριασμα, αλλά με απλή διοικητική απόφαση ή και μόνο ολιγωρία ως προς την εφαρμογή των κανόνων. Δηλαδή δεν νιώθω πως οι συμφοιτητές μου που δουλεύουν 10-12 ώρες την ημέρα για 1200ευρώ το μηνα το κάνουν επειδή νιώθουν πως έχουν επιλογή. Και το θεσμοθετημένο 12ωρο των στελεχών είναι μια πράξη που εδραιώθηκε με βία σε σχέση με τη γενιά των γονιών μας. Δεν είναι πια θέμα επιλογής. Όπως και η βραδινή βάρδια που πληρώνεται ως κανονική. Όπως και το προσδόκιμο ζωής ανάλογα με το εισόδημα και τα φάρμακα και τους γιατρούς που μπορείς να αγοράσεις. Όλα αυτά είναι πολύ βίαια πράγματα χωρίς απαραίτητα να έχουν αίμα, ή βούρδουλα.


Πήδηξα πολύ γρήγορα αυτές τις διαδικασίες για να φτάσω στο ζουμί πως πρέπει να έχουμε (απειλή) βία(ς) στα χέρια μας για να εδραιώσουμε οτιδήποτε σε σχέση με τις ομάδες που προωθούν άλλα πράγματα και ήταν λάθος μου. Φυσικά δεν πρόκειται να βγουν ελεύθεροι σκοπευτές για να σταματήσουν τις κινητοποιήσεις για το ασφαλιστικό, όμως σε τελική ανάλυση η κυβέρνηση μπορεί να περάσει ό,τι εκείνη επιθυμεί και η ΓΣΕΕ το ξέρει. Το πρόβλημα με τις κινήσεις πολιτών είναι πως έχουν πολύ μικρή δυνατότητα επιβολής οργανωμένης βίας (ακόμα κι εάν αυτή η βία είναι συμβολική ή φτωχή σε “αίμα”). Χαρακτηριστικό παράδειγμα η συγκέντρωση στο σύνταγμα για τη φωτιά στην Πάρνηθα (και η ιστορία στο γουάκο του τέξας).


Και σταματώ εδώ διότι θα νομίσετε πως τρέφομαι με αίμα καθημερινά και διατηρώ συλλογή με κονσερβοκούτια στο ντουλάπι μου. Θα κλίνω το γόνυ για το γρήγορο ξεπέταγμα με τον υπουργό Θανάση και τον Στάθη πίσω από την κουρτίνα (φοράω και 46 νούμερο παπούτσι και θα φαίνομαι). Φυσικά οι κοινωνίες έχουν τις κυβερνήσεις που τους αξίζουν και προσωπικά βαριέμαι να αποδείξω οτιδήποτε σε οποιονδήποτε δεν είναι διατεθειμένος να συζητήσει ειλικρινά, άρα δεν κάνω για avant garde (θέλω να πεθάνω ένα ευτυχισμένο τίποτα). Αλλά όλη η δομή των κομμάτων και της εξουσίας τουλάχιστον στη Δύση βασίζεται στο λενινιστικό μοντέλο της μικρής avant garde που θα φέρει τη φώτιση στον λαό. Το ΠΑΣΟΚ, η ΝΔ, το μπααθ, ακόμα και η Αλ Κάιντα ακολουθούν το ίδιο νεωτερικό ιδεολογικό υπόβαθρο. Με τα χιλιάδες προβλήματα που όλοι ξέρουμε.


Από την άλλη δυστυχώς το μοντέλο του μέσου όρου και της ισορρόπησης προσωπικών συμφερόντων των πολιτών, όχι μόνο δεν είναι ειλικρινές στις προθέσεις του, αλλά καταλήγει πολύ γρήγορα στην εφαρμογή του ελάχιστου κοινού παρονομαστή και την υπηρέτηση των συμφερόντων μιας μικρής ομάδας. Γι αυτό και βρισκόμαστε όλοι σε μια αμηχανία. Δηλαδή ωραία το κράτος το μισούμε. Κάτω ο βασιλιάς. απορύθμιση παντού. Αλλά ξεχνάμε για ποιο λόγο δημιουργήθηκε η ανάγκη του βασιλιά στην Ευρώπη. Για να περιορίσει την αυθαιρεσία των βαρώνων. Θα μου πεις να θέσουμε κανόνες, αλλά όπως είδαμε πολύ πρόσφατα με την αν.αρ.πρ (προσωπικών δεδομένων) οι κανόνες χωρίς (απειλή) βίας είναι για κλάματα. (άλλα παραδείγματα Vodaphone, καρτέλ γάλακτος που πήραν και δημόσιες αποφάσεις αύξησης της ισχύς του καρτέλ -περιορισμός μετακίνησης των παραγωγών από εταιρία σε εταιρία).


Ναι η σοσιαλ-οτιδηποτε έχει χάσει την μπάλα εδώ και πολλά χρόνια. Πολύ πιο πριν την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Και συνεχίζει να παίζει αμυντικό μονότερμα. Ο θατσερισμός και η δεξιά αντεπίθεση είναι ένα φαντασιακό ιδεολογικό κατασκεύασμα αλλά είναι ριζοσπαστικό. Υπήρχε ένα πρόβλημα το 70 και αυτοι πρότειναν μια λύση. Με λίγα λόγια το κατεξοχήν πεδίο της αριστεράς, η ουτοπία και οι ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις σταμάτησε να είναι όπλο της και έγινε όπλο της δεξιάς. Ο κέινς και ο Γκαλμπράιθ είναι η τελευταία φορά που ακούσαμε κάτι “αριστερό” στην οικονομία και το εφαρμόσαμε. Όσο και να τους κατηγορούν, είναι τόσες πολλές οι φαντασιακές μπούρδες που έχουμε εφαρμόσει από τους “δεξιούς” οικονομολόγους που μπροστά τους οι μεγαλύτερες πατάτες του Τσάβεζ φαντάζουν αθώα λάθη (για να μείνουμε στον μικρό ναπολέοντα και να μην πιάσουμε πιο σοβαρούς τύπους σαν τον Κίρχνερ της αργεντινής).


Οπότε ναι συμφωνώ μαζί σου Παύλο, ας προτείνουμε κάτι ριζοσπαστικό αλλά όταν στην τηλεοπτική μας δημοκρατία των τριών φράσεων, το κάνουμε με τη φρασεολογία της δεξιάς (ευελιξία), τότε η πρόταση μας είναι καταδικασμένη (ειδικά όταν δεν έχουμε ξεκάθαρη φαντασίωση για την ουτοπία μας). Η ιδέα των Ιταλών αυτονομιστών (οι Ιταλοί έχουν παράδοση στην αυτονομία), έχει όλα τα προβλήματα του wacko του Texas. Ακόμα κι εάν εσύ ζεις χαρούμενος στη σαπουνόφουσκα σου, κάποιος με ένα μακρύ παλούκι θα έρθει να στη σπάσει. Για παράδειγμα θα θέσει απαγορευτικά κόστη στο εναλλακτικό δίκτυό σου (για να μη νομίζετε πως όταν λέω βία εννοώ πάντα αίμα).


Το κομμάτι με τον βασικό μισθό (να το επεκτείνω και στη βασική στεγή) είναι αδύνατο να γίνει καθώς δεν βολεύει τον σημερινό τρόπο παραγωγής. Αν σου δώσω σπίτι (είναι πάμφθηνο να φτιάξουμε σπίτια για όλους), βασικό μισθό και περίθαλψη τότε εσύ γιατί να δουλέψεις; Θα φτιάξουμε πολλούς ενδιαφέροντες καλλιτέχνες και ακόμα περισσότερους ευτυχείς ανθρώπους, αλλά θα καταστρέψουμε αυτό το παραπάνω κάθε χρόνο που πρέπει να παράγουμε και που κάνει τον καπιταλισμό να δουλεύει (ποιος είπε πως ο πληθωρισμός είναι κακό πράγμα;). Η ανασφάλεια σε κάνει πιο παραγωγικό (όχι ποιοτικά αλλά ποσοτικά). Το να δημιουργείς έναν τρίτο κόσμο μέσα στον πρώτο σου προσφέρει εκτός απο φθηνή εργασία και ένα στόχο για τη μεσαία τάξη να μην ξεπέσει που είχε χαθεί στα πρώτα πλούσια χρόνια μετά τον πόλεμο. Στο Παρίσι του 1860 είχες να αγωνιστείς για να μην καταλήξεις φτωχός. Στο Παρίσι του 1960 αυτή η διάκριση είχε χαθεί. Τώρα ξαναδημιουργείται…

————————————————————


Για αρχή: Η ευπλαστότητα της κοινωνίας της πληροφορίας


Η Ντελεζιανή/Καστελσιανή ιδέα ότι η κοινωνία της πληροφορίας είναι κάπως περισσότερο ‘φασματική’, ‘εύπλαστη’ ή ‘εικονική’ από τις προηγούμενες ανεπεξέργαστες κοινωνίες της οικονομίας κρύβει το ερώτημα του τι είδους πλουραλισμούς και τοπικές κοινότητες αυτή ευνοεί. Υπάρχουν ελάχιστα ή και καθόλου στοιχεία, για παράδειγμα, για την πιθανότητα να επιταχύνει η κοινωνία της πληροφορίας το θάνατο διαφόρων γλωσσών και πολιτισμών. Την ίδια στιγμή, το εικονικό- φασματικό επίπεδο των δικτύων ξεχνά το ζήτημα των ανθρώπων. Όπως σημειώνει ο Ted Honderich, όταν παρατηρούμε τα στοιχεία για το προσδόκιμο ζωής ανά τη υφήλιο, ‘οι δύο διαφορετικοί μέσοι όροι ζωής, 78 και 40, θα έκανε κάποιον που τυχαία άκουγε τη συζήτηση για το προσδόκιμο ζωής, χωρίς να ξέρει ακριβώς περί τίνος πρόκειται, να σκεφτεί ότι ασχολούμαστε με δύο διαφορετικά είδη ζώων’ (σ. 6). Η ομάδα των ατόμων, τα ανθρώπινα δικαιώματα των οποίων είναι ‘εικονικά’, είναι, χονδρικά, η ίδια, η οποία ζει μία πραγματική μισή ζωή, για να χρησιμοποιήσω τον όρο του Honderich, σε σύγκριση με τους πλούσιους ανθρώπους του Δυτικού κόσμου.


Η κατάσταση είναι απλή: η Δυτική κοινωνία της αφθονίας πρέπει να προστατευτεί, απλά, γιατί η πρόσφατη καπιταλιστική ευτυχία μέσω των αγαθών δεν μπορεί να γίνει καθολική. Κάθε γωνιά του πλανήτη δεν μπορεί να γίνει η Καλιφόρνια, Αυτός είναι ο λόγος που η ‘κοινωνία της πληροφορίας’ δεν είναι απλά μία έννοια της ίδιας κατηγορίας όπως η ‘φεουδαρχία’ ή ο ‘καπιταλισμός’ (σ. 193): προτού οι κομουνιστές του κυβερνοχώρου και οι εργάτες της άυλης παραγωγής γίνουν τελείως φασματικές οντότητες, θα πρέπει να λαμβάνουν τροφή και να πεθαίνουν. Η ψηφιακή τεχνολογία δίνει τη δυνατότητα άρσης της σπανιότητας των αγαθών της πληροφορίας, αλλά αυτή η λογική δεν επεκτείνεται εύκολα στον κόσμο των υλικών αγαθών.


Η ελπίδα που γεννήθηκε από τα κοινωνικά μέσα στηρίζεται σε μια υποσχόμενη κοινωνία μετα- σπανιότητας και ενός μη-αποξενωμένου τρόπου εργασίας. Ακόμα και αν η ουτοπία του κομουνιστικού κυβερνοχώρου είναι ακόμα πολύ μακριά, μία αλλαγή είναι ήδη αισθητή στο εσωτερικό των ηγεμονικών τρόπων παραγωγής. Με μία μερική, επιλεκτική υιοθέτηση των κοινωνικών μέσων, η ηγεμονία επιχειρεί να παρουσιαστεί με ένα ‘ανθρώπινο πρόσωπο’. Αυτή η μίμηση γίνεται αισθητή σε πολλά μέτωπα: τα σχολεία και τα πανεπιστήμια θέλουν να επεκτείνουν την εμβέλειά τους μέσω της παροχής πρόσβασης σε ανεπίσημη μάθηση με τη χρήση εργαλείων που προσφέρουν τα κοινωνικά μέσα, και αυτοπαρουσιάζονται ως κόμβοι κοινωνικής αλληλεπίδρασης και όχι ως επίσημοι θεσμοί εξουσίας. Τα έθνη κράτη θέλουν να στρέψουν την προσοχή από τις παραδοσιακές βιομηχανίες στον ανταγωνισμό σε όρους σχεδιασμού και υψηλής ποιότητας εμπειριών∙και οι εταιρίες προσκαλούν τους πελάτες τους να συν-δημιουργήσουν από κοινού τα προϊόντα του μέλλοντος σε μια διαδικασία στην οποία η ίδια η καινοτομία υποθετικά διαχέεται και εξισώνεται (για την καινοτομία»’ σε αυτό το νέο περιβάλλον, βλ. Nigel Thrift, ‘Re-inventing invention: new tendencies in capitalist commodification’).


Ο Žižek μπαίνει στην καρδιά του θέματος, όταν μιλά για μία νέα μορφή επιχειρηματικής δραστηριότητας, όπου ‘κανείς δεν πρέπει να είναι ποταπός’. Βρίσκεται ένα σημαντικό βήμα μακριά από την ουτοπία του κομουνιστικού κυβερνοχώρου και ο Žižek αποκαλεί αυτό το νέο ιδανικό του καπιταλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο, ‘φιλελεύθερο κομουνισμό’:


Αυτοί είναι οι κανόνες του νέου νομαδικού, χωρίς προστριβές καπιταλισμού που ρυθμίζονται, ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της πολιτισμικής βιομηχανίας:



1. Θα τα προσφέρεις όλα δωρεάν (ελεύθερη πρόσβαση, χωρίς δικαιώματα δημιουργού), χρέωσε μόνο τις επιπλέον υπηρεσίες, οι οποίες θα σε κάνουν πλούσιο.

2. Θα αλλάξεις τον κόσμο, δεν θα πουλάς, απλώς, πράγματα.

3. Θα μοιράζεσαι αντιλαμβανόμενος την κοινωνική ευθύνη.

4. Θα είσαι δημιουργικός: εστίασε στο σχεδιασμό, τις νέες τεχνολογίες και την επιστήμη.

5. Θα τα λες όλα: δεν θα έχεις μυστικά, υποστήριξε και εφάρμοσε την πίστη στη διαφάνεια και την ελεύθερη ροή της πληροφορίας.∙Ολόκληρη η ανθρωπότητα πρέπει να συνεργάζεται και να αλληλεπιδρά. ¨

6. Δεν θα εργάζεσαι: δεν θα έχεις μια ανελαστική δουλειά από τις 9 έως τις 5, αλλά θα ασχολείσαι με την έξυπνη, δυναμική και ευέλικτη επικοινωνία.

7. Θα επιστρέψεις στο σχολείο: να εμπλακείς στη διαδικασία της μόνιμης εκπαίδευσης.

8. Θα δρας σαν ένζυμο: να εργάζεσαι όχι μόνο για την αγορά, αλλά να προκαλείς τη δημιουργία νέων μορφών κοινωνικής συνεργασίας.

9. Θα πεθάνεις φτωχός: επέστρεψε τον πλούτο σου σε αυτούς που τον έχουν ανάγκη, αφού έχεις περισσότερα από όσα θα μπορούσες ποτέ να ξοδέψεις.

10. Θα είσαι το κράτος: οι εταιρίες πρέπει να συνεταιρίζονται με το κράτος.


Μέχρι εδώ όλα καλά. Αλλά η φιλελεύθερη κομουνιστική οικονομία βολεύεται να ξεχνά τους βασικούς δομικούς όρους της ίδιας της τής ύπαρξης. Για τον Bill Gates το να δώσει τεράστια ποσά από την περιουσία του σε φιλανθρωπίες, σημαίνει ότι πρώτα έπρεπε να τα συλλέξει χρησιμοποιώντας ανηλεείς μονοπωλιακές πρακτικές. Ο φιλελεύθερος κομουνισμός μπορεί να λειτουργήσει μόνο καλύπτοντας τη δομική (οικονομική, κοινωνική και πολιτική) βία στην οποία βασίζονται οι εξωτερικευμένες πρακτικές του.


Ας προχωρήσουμε επιχειρώντας την εξής υπόθεση: οι παραδειγματικές περιπτώσεις του ‘φιλελεύθερου κομουνισμού’, όπως το ‘κοινωνικό web’ είναι ακριβώς οι τόποι, όπου μπορούν να διακριθούν οι δομικές προκαταλήψεις. Καθώς το κίνημα του ελεύθερου λογισμικού / λογισμικού ανοιχτού κώδικα, συχνά, παρουσιάζεται ως το ιδανικό των νέων μορφών πνευματικής εργασίας, ας αναλογιστούμε το κόσμημα του στέμματος αυτού του κινήματος, το λειτουργικό σύστημα GNU/Linux. Το Linux διατίθεται δωρεάν για όποιον θέλει να το χρησιμοποιήσει, να το τροποποιήσει και να το αναδιανείμει στο δίκτυο. Οι δομές της ανισότητας, όμως, κάνουν σύντομα την επανεμφάνισή τους. Η πλειονότητα, όσων αναπτύσσουν τον πυρήνα του Linux (Linux- kernel) είναι άνδρες και σχετικά μικρής ηλικίας. Επιπλέον, οι περισσότεροι από αυτούς κατάγονται από τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη. Για παράδειγμα, στην περίπτωση του Debian, αυτοί που το ανέπτυξαν είχαν, τυπικά, ακαδημαϊκή εκπαίδευση και ο αριθμός των διδακτορικών διπλωμάτων ήταν υψηλός, πάνω από 10%. Οι γεωπολιτικές προκαταλήψεις δεν είναι, απλά, ένα απολίθωμα, το οποίο δημιουργήθηκε από την έναρξη των εγχειρημάτων. Κατά τη διάρκεια αυτών των περίπου 15 ετών που τα εγχειρήματα βρίσκονται σε εξέλιξη, έχουν συντελεστεί μικρές μόνο αλλαγές. Πράγματι, υπάρχουν τόσοι λόγοι να θεωρούμε ότι οι οικονομικοί διαχωρισμοί του πραγματικό κόσμο γίνονται μεγαλύτεροι στον ψηφιακό κόσμο, όσοι να θεωρούμε ότι η ψηφιακή τεχνολογία θα μπορούσε, ενδεχομένως, να γεφυρώσει αυτά τα κενά. Αν αναλογιστούμε το γεγονός ότι, κατά τη διάρκεια του διαστήματος από το καλοκαίρι του 2005 μέχρι το καλοκαίρι του 2006, ο πυρήνας του Linux (Linux- kernel) έλαβε περισσότερο κώδικα από τα ονόματα χώρου με κατάληξη ‘.mil’ (του Αμερικανικού στρατού) από ότι από την πλειονότητα των χωρών του τρίτου κόσμου, έχουμε, αμέσως, την αίσθηση μιας παλιάς αποικιοκρατίας που συνεχίζει να υφίσταται με άλλες μορφές.


Ας κοιτάξουμε και τη Wikipedia. Αν μας αρέσει η επικοινωνιακή ορθολογικότητα (communicative rationality) του Habermas, η αρχή της Ουδετερότητας είναι καλή, αλλά είναι διαβρωτική όσον αφορά σε συγκεκριμένου τύπου κοινότητες (π.χ. θρησκευτικές κοινότητες). Για να λειτουργήσει η Wikipedia, χρειάζεται μια κάποια κρίσιμη μάζα ανθρώπων. Όσο μικρότερη είναι μία (γλωσσική) κοινότητα ή η ομάδα με μία κοινή αντίληψη του ορθού λόγου, τόσο λιγότερες είναι οι πιθανότητες μίας δυναμικής Wikipedia. Επιπλέον, μια κρίσιμη μάζα ανθρώπων σημαίνει κανονικοποίηση, η οποία από μόνη της δουλεύει εναντίον συγκεκριμένων τύπων κοινοτικών ταυτοτήτων. Από την οπτική του χρήστη, το γεγονός ότι η Αγγλική Wikipedia είναι τόσο πολύ καλύτερη από π.χ. τη Φινλανδική, παρέχει μία επιπλέον ώθηση στην ηγεμονική γλώσσα και τις αξίες της.


Αυτά τα δύο μικρά παραδείγματα εξυπηρετούν καταδεικνύοντας ότι η φιλελεύθερη κομουνιστική ουτοπία δεν είναι με κανέναν τρόπο ουδέτερη όσον αφορά στις τοπικές ταυτότητες. Οι δυνατότητες για μικρές γλωσσικές και πολιτισμικές περιοχές, όπως είναι η Φινλανδία, είναι αποθαρρυντικές, παρ’ όλες τις υποτιθέμενες ψηφιακές ευκαιρίες που τις δίνονται. Τι είναι ‘Φινλανδικό’ στα κινητά τηλέφωνα Nokia; Πολύ λίγα πράγματα. Ακόμα και ο σχεδιασμός των τηλεφώνων ανακυκλώνεται σε παγκόσμιο επίπεδο, με ελάχιστες βελτιώσεις και η παραγωγή μεταφέρεται στο σημείο, όπου κανείς δεν θέλει να ξέρει για τα τοξικά ίχνη που οδηγούν σε παράνομα ορυχεία στη Νιγηρία. Αν η υπόσχεση του ‘φιλελεύθερου κομουνισμού’ είναι τόσο κενή, όπως στην περίπτωση της Φινλανδίας, πώς θα είναι σε άλλες, το ίδιο μικρές, αλλά λιγότερο πλούσιες πολιτισμικά περιοχές;


Αυτό σημαίνει, επίσης, ότι οι απόπειρες κατανόησης της πνευματικής εργασίας ή του κοινωνικού web δεν δύναται να βασίζονται αποκλειστικά σε εργαλεία, τα οποία έχουν δημιουργηθεί στην καρδιά της Ευρώπης. Οι μετα-μετα- ισμοί που πηγάζουν από την Ιταλία ή τη Γαλλία έχουν μόνο τόση αγοραστική δύναμη σε ένα τοπίο που, μόλις τώρα, εισέρχεται στη φάση, την οποία ορισμένοι κριτικοί στοχαστές, όπως ο Adorno, περιέγραψαν στο κλασικό μεταπολεμικό τους έργο. Στη Φινλανδία, η πρώτη γενιά, στην οποία αρέσουν τα ψώνια και που ποτέ δεν ανησύχησε, πραγματικά, για τη σπατάλη των χρημάτων και τη μη αποταμίευσή τους, μόλις κάνει την εμφάνισή της. Ομοίως, η μαζική προτίμηση στις σαπουνόπερες είναι ένα πολύ πρόσφατο φαινόμενο. Κατά συνέπεια, η κριτική ανάλυση της μαζικής κοινωνίας εξελίσσεται σε ζήτημα τοπικής σπουδαιότητας την ίδια στιγμή που σε άλλες περιπτώσεις έχει ξεπεραστεί. Αν αυτή η έλλειψη συγχρονισμού συμβαίνει σε μια ψευδο- ευρωπαϊκή περιοχή, όπως είναι η Φινλανδία, τι θα συμβαίνει σε άλλες μη Ευρωπαϊκές ή μη Δυτικές περιοχές; Αν υπάρχουν ιστορίες του κόσμου, οι οποίες δεν είναι η ιστορία της Ευρώπης, τότε χρειαζόμαστε, επίσης, πολλαπλές θεωρίες για την κοινωνία της πληροφορίας.


Κοινωνικά, κοινωνικοποιημένα, σοσιαλιστικά μέσα¨


Ό όρος ‘κοινωνικά μέσα’ μπορεί να θεωρηθεί ότι υποδηλώνει τις πλατφόρμες του διαδικτύου και τα λογισμικά προγράμματα, τα οποία χρησιμοποιούμε για να συνεργαστούμε, να μοιραστούμε εμπειρίες, απόψεις κ.ο.κ., αλλά και να δημιουργήσουμε την κοινωνική ταυτότητά μας. Αντιστοίχως, τα ‘κοινωνικοποιημένα μέσα’ θα σημαίνουν, σε αυτό το πλαίσιο, τα ίδια εργαλεία, όταν αυτά ανήκουν, συντηρούνται και διαχειρίζονται από την ίδια την κοινότητα των χρηστών. Μπορούμε να αντλήσουμε πολλά παραδείγματα αυτού του είδους της αυτο-διαχείρισης από την κοινότητα των χάκερς. Υπάρχουν, ακόμα, και περιπτώσεις ενεργής κοινωνικοποίησης μέσων, τα οποία, πρώτα, ήταν ιδιωτικά, όπως το λογισμικό πρόγραμμα 3D κινούμενων σχεδίων Blender.


Αλλά αρκούν αυτά τα μέτρα για να ικανοποιήσουν τις ικανότητες των ανθρώπων και τις ευκαιρίες να συμμετέχουν στον ψηφιοποιημένο κόσμο, να έχουν διάλογο μεταξύ τους χρησιμοποιώντας τα κοινωνικά μέσα; Και ακόμα πιο κρίσιμα, είναι τα μέσα αυτά ψηφιακά; Δεν είναι δύσκολο να πιστεύουμε την άποψη ότι ο διάλογος και στις παραδοσιακές μορφές του και με την μορφή των κοινωνικών μέσων μας οδηγεί μόνο στις πύλες της αληθινής δημοκρατίας. Ίσως, πρέπει να αρχίσουμε να οργανώνουμε στρατηγικές για κατευθύνουμε την ιδεολογία των χάκερς του ελεύθερου λογισμικού / λογισμικού ανοιχτού κώδικα (FLOSS) στο επόμενο λογικό βήμα της, αυτό των ‘σοσιαλιστικών μέσων’, όπου το επίθετο ‘σοσιαλιστικό’ αναφέρεται στην κοινή ιδιοκτησία, χρήση και διαχείριση ενός μέσου. Όπως το διατυπώνει ο Žižek στην θέση του για τον ‘κομουνισμό του κυβερνοχώρου’:

Δεν υπάρχει, επίσης, μια εκρηκτική δυναμική για τον ίδιο τον καπιταλισμό στον παγκόσμιο ιστό; Δεν είναι το δίδαγμα του μονοπωλίου της Microsoft ένα, ακριβώς, λενινιστικό δίδαγμα: αντί να αντιταχθούμε στο μονοπώλιό της μέσω του κρατικού μηχανισμού (θυμηθείτε τη δικαστική απόφαση για τη διάσπαση της Microsoft), δεν θα ήταν πιο ‘λογικό’, απλά να την κοινωνικοποιήσουμε, καθιστώντας την ελεύθερα προσβάσιμη; Στις μέρες μας, μπαίνουμε στον πειρασμό να παραφράσουμε ένα γνωστό απόφθεγμα του Λένιν, ‘Σοσιαλισμός = εξηλεκτρισμός + η εξουσία στα σοβιέτ': ‘Σοσιαλισμός = ελεύθερη πρόσβαση στο διαδίκτυο + η εξουσία στα σοβιέτ’.


Πώς θα ήταν ο κόσμος, αν υπήρχαν υποδείγματα σοσιαλιστικών μέσων; Και πώς θα ήταν αυτά τα παραδείγματα; Μπορούμε να θεωρήσουμε τη wikipedia σαν ένα παράδειγμα σοσιαλιστικού μέσου; Έχουμε άλλα παραδείγματα; Για να απαντήσουμε σε αυτήν την ερώτηση, πρέπει να απαντήσουμε πρώτα στην ακόλουθη: Ποιες είναι οι καθοριστικές ενδείξεις και τα χαρακτηριστικά ενός σοσιαλιστικού μέσου;


Εκτός από την προφανή τεχνολογική υποδομή (διακομιστές, ηλεκτρονικοί υπολογιστές και άλλες συσκευές), η οποία είναι απαραίτητη για την οργάνωση και τη χρήση κοινωνικών μέσων, απαιτείται στοιχειώδης ενέργεια (ηλεκτρισμός, τροφή). Αλλά η κρίσιμη ερώτηση είναι, σε ποιον ανήκει η ενέργεια και ποιος την παρέχει. Το λυπηρό γεγονός είναι ότι η πλειονότητα των ενεργειακών αποθεμάτων ανήκει σε πολυεθνικές ιδιωτικές εταιρίες. Υπάρχουν, με πολλούς τρόπους, παίκτες κλειδιά στο στίβο της διεθνούς πολιτικής που κατευθύνουν την εξωτερική πολιτική και λαμβάνουν αποφάσεις για ζητήματα πολέμου και ειρήνης. Με αυτή την έννοια, το ‘κοινωνικό’ και το ‘πολιτικό’ εξακολουθούν να κυβερνούν το ‘ψηφιακό’, για να μιμηθούμε τη φόρμουλα του Λένιν όπως την παραφράζει ο Žižek, η ελεύθερη πρόσβαση στο Διαδίκτυο απαιτεί παροχή ηλεκτρικής ενέργειας.


Χωρίς το λογικό βήμα της αυτάρκειας, σε ό,τι έχει σχέση να κάνει με την ηλεκτρική ενέργεια, όλες οι προσπάθειες και η δραστηριότητα για την ανοιχτή πρόσβαση μιλούν για ελευθερία, χωρίς ελευθερία. Γιατί, χωρίς το ύστατο βήμα για την παράκαμψη της ιδιωτικής ιδιοκτησίας των υλικών πόρων, η ιδεολογία του FLOSS παραμένει ένα ακόμα μονοθεματικό κοινωνικό κίνημα, χωρίς πολιτικές συνέπειες (όπως, συχνά, τονίζει ο Torvalds).


Η φυσική ενέργεια –ηλεκτρισμός- που απαιτείται για τη λειτουργία των ιστοσελίδων των κοινωνικών μέσων είναι μία προϋπόθεση. Άλλη είναι η λιγότερο απτή ενέργεια και ο ελεύθερος χρόνος που χρειάζεται να διαθέτουν τα άτομα για να συνεισφέρουν. Η βόρεια και δυτική προκατάληψη στα περισσότερα κοινωνικά μέσα πρέπει να κατευθύνουν την προσοχή μας στις διαφορετικές δυνατότητες που δίνονται στα άτομα που ζουν σε διαφορετικά κοινωνικά και οικονομικά περιβάλλοντα. Επίσης, το γεγονός ότι περιπτώσεις, όπως το Blender και η Wikipedia χρειάζονται σημαντικές δωρεές τονίζει τη σημασία της σχετικής αφθονίας. Ο Linus Torvalds ήταν την εποχή της έναρξης του Linux φοιτητής στο πανεπιστήμιο του Ελσίνκι και συνεπώς απολάμβανε τα κοινά οφέλη του Φινλανδικού κοινωνικού κράτους, συμπεριλαμβανομένης της δωρεάν πρόσβασης στο πανεπιστήμιο, τις εγκαταστάσεις και το εξοπλισμό του. Επιπρόσθετα, ο κώδικας Linux, αρχικά εξυπηρετείτο από το Φινλανδικό Πανεπιστημιακό Δίκτυο (FUNET). Όλα αυτά καταδεικνύουν το γεγονός ότι η μη-αλλοτριωμένη πνευματική εργασία στο Διαδίκτυο φαίνεται να χρειάζεται μια συγκεκριμένη βάση αφθονίας προτού απογειωθεί. Πάντως, φαίνεται ότι οι ικανότητες που δημιουργούνται στα ελεύθερα και δημόσια εκπαιδευτικά συστήματα, συχνά, θα χρησιμοποιηθούν, κυρίως, από εταιρίες, όπως η Nokia.


Αυτό που χρειάζεται, λοιπόν, είναι μια κίνηση αντεπίθεσης για την απελευθέρωση του μυαλού των ανθρώπων και των πνευματικών πηγών από τη δουλεία της μισθωτής εργασίας. Πράγματι, το βήμα από ένα μέσο που περιορίζεται από το φιλελεύθερο κομουνισμό σε ένα σοσιαλιστικό μέσο χρειάζεται, όχι μόνο στοιχειώδη κοινωνική πρόνοια, αλλά πραγματικό έλεγχο των στόχων ζωής και των μη φυσικών αναγκών. Παράδοξο ή όχι, ο δρόμος για τις τελευταίες περνά από το συλλογικό ή κοινό έλεγχο της παραγωγής βασικών στοιχείων κοινωνικής πρόνοιας (συμπεριλαμβανομένων παροχών, όπως η ηλεκτρική ενέργεια). Στρατηγικές κοινωνικής πρόνοιας, όπως ένας κοινωνικός μισθός ή ένα βασικό εισόδημα άνευ όρων και για όλους θα διευκόλυναν την πορεία προς τα σοσιαλιστικά μέσα.


Η έμφαση σε μία θεώρηση ‘από τα κάτω’ μας υπενθυμίζει ένα από τα ανέκδοτα του Μαρξ για κάποιον δυστυχισμένο κ. Peel, ο οποίος μετακόμισε από την Αγγλία στην Αυστραλία με 50.000 σε χρήματα και 3.000 εργάτες. Δυστυχώς, ο κ. Peel δεν έλαβε υπόψη του το γεγονός ότι αυτά που θα μπορούσε να έφερνε μαζί του στις Αποικίες ήταν ‘ιδιοκτησία σε χρήμα, μέσα επιβίωσης, μηχανές και άλλα μέσα παραγωγής’, αλλά όχι τον μισθωτό εργάτη, ο οποίος είναι έτοιμος να πουλήσει τον εαυτό του/ της ανάλογα με την ελεύθερη βούλησή του/ της. Σύμφωνα με τα λεγόμενα του Μαρξ, ο κ. Peel δεν αντιλήφθηκε ότι ‘το κεφάλαιο δεν είναι ένα αντικείμενο, αλλά μία κοινωνική σχέση μεταξύ των ανθρώπων’. Όπως οι μισθωτοί εργάτες, οι οποίοι ανακάλυψαν την ελευθερία τους στη φαινομενικά απέραντη έκταση της Δυτικής Αυστραλίας, γινόμαστε και εμείς τώρα μάρτυρες ολοένα και περισσότερων ανθρώπων που ανακαλύπτουν την ελευθερία τους στον ασαφή χώρο των τεχνολογιών της πληροφορίας.


Συγκεφαλαιώνοντας, φτάνουμε στην εξίσωση ‘σοσιαλιστικά μέσα = βασική κοινωνική πρόνοια + η εξουσία στα σοβιέτ’. Φυσικά, η σειρά των περιεχομένων ή των συστατικών της φόρμουλας μπορεί να διαφέρει, με άλλα λόγια, μπορεί να υπάρχουν διαφορετικά συστήματα στον ελεύθερο και ανοιχτό κόσμο, χωρίς έλλειψη των αναγκαίων (δηλαδή, βασική κοινωνική πρόνοια = ηλεκτρική ενέργεια + η εξουσία στα σοβιέτ + σοσιαλιστικά μέσα).




Ένας εναλλακτικός τρόπος να θεωρήσουμε τη μετάβαση από τα κοινωνικοποιημένα στα σοσιαλιστικά μέσα είναι να σκεφτούμε πως εμπλέκεται η έννοια της ελευθερίας (βλ. το πρωτοποριακό έργο πάνω στην ‘εμβρυακή μορφή’ από το εγχείρημα Oekonux και τον Stefan Merten). Η κουλτούρα της ανάγνωσης που συνάδει με τους υπερ-εμπορευματοποιημένους και μηχανοποιημένους τρόπους ζωής μπορεί να αναλυθεί και από την πλευρά των μέσων και από αυτή της εκπαίδευσης. Στο ένα άκρο, ένα ολοκληρωτικό κράτος παρόμοιο με την ουτοπική Πολιτεία του Πλάτωνα θα ήθελε να ελέγχει την εκπαίδευση, κατοχυρώνοντας την πραγματική γνώση ως προνόμιο των φιλόσοφων-βασιλιάδων και προσφέροντας ένα ‘βασιλικό ψέμα’ στην εργατική τάξη για να την κρατήσει στη θέση της. Ο Πλάτωνας θα καταλάβαινε ακριβώς γιατί το κόμμα υπέρ της κατάργησης της πνευματικής ιδιοκτησίας ονομάζεται το Πειρατικό Κόμμα (ένα παράδειγμα είναι το Piratpartiet στη Σουηδία). Αυτή η κλειστή προσέγγιση είναι ομόλογη με την αντίληψη των μέσων σαν μία επιχείρηση που παράγει κέρδη και όπου η πληροφορία αποκτά μια ανταλλακτική αξία. Όπως προχωράμε προς πιο ελεύθερους τύπους μέσων και εκπαίδευσης, συναντούμε αρχικά τα κοινωνικά μέσα και την εκπαίδευση ως τομέα επιχειρηματικότητας, όπου τα υποκείμενα ενδυναμώνονται μέσω της ενεργούς συμμετοχής τους γύρω από δραστηριότητες που περιορίζονται από τις οικονομικές συνθήκες. Αυτή είναι η πρώτη τάξη ελευθερίας, όπου επικρατεί η ελεύθερη έκφραση εντός του περιοριστικού πλαισίου της τυπικής ελευθερίας: είσαι ελεύθερος αρκεί να μην ταράξεις τα νερά. Περιέργως, ο δρόμος προς την κατάκτηση περισσότερης ελευθερίας περνά μέσα από την αναγνώριση ότι τα οικονομικά όρια του φιλελεύθερου, πολυπολιτισμικού καπιταλισμού δεν είναι αρκετά αυστηρά. Μόνον όταν το φάντασμα της ανταλλακτικής αξίας αρχίζει να εξανεμίζεται, η επίμονη και μη-συμβολική χρηστική αξία ή η αξία καθ’ αυτής αποκαλύπτεται. Όσον αφορά στα μέσα, αυτό σημαίνει ένα Linux η μία Wikipedia που δεν θα έχουν ανταλλακτική αξία, αλλά μια τεράστια χρηστικότητα. Αλλά ακόμα και αυτό δεν θα ήταν αρκετό για να πάρουμε στα σοβαρά το οικονομικό πεδίο: ο οίκος που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα είναι ολόκληρος ο πλανήτης.


Έτσι, οι δύο τελευταίοι τρόποι λειτουργίας της ελευθερίας συνδέονται με την ανάδυση μεταμορφώσεων στους τρόπους παραγωγής, διακυβέρνησης, και ιδιοκτησίας. Αυτοί οι τρόποι παραγωγής θα ‘παράγουν χρηστική αξία μέσα από την ελεύθερη συνεργασία των παραγωγών που έχουν πρόσβαση στο διανεμημένο κεφάλαιο: αυτή η διαδικασία ονομάζεται ‘ομότιμος (p2p) τρόπος παραγωγής’, που διαφοροποιείται από την καπιταλιστική αρχή του ‘όλα για το κέρδος’ , ή από την δημόσια παραγωγή από επιχειρήσεις κρατικής ιδιοκτησίας, ένα κοινό γνώρισμα του κράτους πρόνοιας. Το προϊόν και ο στόχος του ομότιμου τρόπου παραγωγής δεν είναι να παράγει άχρηστα αγαθά ή ‘ανταλλακτική αξία για την αγορά, αλλά χρηστική αξία για την κοινότητα των χρηστών’. Οι μετασχηματισμοί θα καθορίζονται επίσης ‘από την κοινότητα των παραγωγών και όχι από τις ανάγκες της αγοράς ή την εταιρική ιεραρχία: αυτός είναι ο τρόπος ομότιμης διακυβέρνησης, ή ο τρίτος δρόμος διακυβέρνησης. Ακόμα, οι παραγωγοί ‘προσφέρουν την χρηστική αξία ως ελεύθερα προσβάσιμη σε καθολική βάση μέσα από ένα νέο καθεστώς κοινής ιδιοκτησίας. Αυτή είναι και η μέθοδος διανομής, “ο τρόπος ομότιμης ιδιοκτησίας”: ένας “τρίτος τρόπος ιδιοκτησίας”, διαφορετικός από το καθεστώς ατομικής ιδιοκτησίας η δημόσιας (κρατικής) ιδιοκτησίας’.


Κυρίως οι δύο τελευταίοι τρόποι λειτουργίας της ελευθερίας μας φέρνουν μπροστά σε μια θεμελιώδη επιστημολογική στροφή. Ο πρώτος έχει να κάνει με την ριζική ανοικτότητα για τα μέσα που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι. Επιτρέπει ή ακόμα και απαιτεί από τους χρήστες να συμμετέχουν και να συνεργάζονται. Τους επιτρέπει ακόμα να βλέπουν πως πραγματικά κατασκευάζεται η γνώση -όπως κάνει η Wikipedia και άλλα wikis- όπου η δημιουργική και η διαπραγματευτική διαδικασία μπορούν να ανιχνευθούν πατώντας τα κουμπιά ‘ιστορικό’ και ‘συζήτηση’. Ο δεύτερος -που έχει να κάνει με την αναστοχαστική αβεβαιότητα- συνδέεται με την παρακάτω διαδικασία: η ικανότητα να ανιχνευτούν αυτές οι αλλαγές οδηγεί σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι αρχίζουν να παίρνουν ως δεδομένο ότι πολλές περιοχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς και γνώσης βασίζονται σε διαδικασίες διαπραγμάτευσης τόσο στους εικονικούς όσο και σε άλλου τύπου χώρους (ένα αστείο παράδειγμα του πως η γνώση του wiki μεταπηδά σε άλλες περιοχές είναι οι ετικέτες ‘απαιτείται παράθεση’. Η ιδέα της αναστοχαστικής αβεβαιότητας έχει μια οικογενειακή ομοιότητα με την μεταφορά της ‘μάθησης μέσω της συμμετοχής’ η οποία δίνει έμφαση στη συμμετοχή σε διάφορες πολιτισμικές πρακτικές και συνεργατικές διαδικασίες μάθησης. Σε αυτή τη μεταφορά, η γνώση και η μάθηση εντοπίζονται και δημιουργούνται στο πεδίο της καθημερινής ζωής, και γίνονται αναπόσπαστο κομμάτι του κοινωνικο-πολιτισμικού πλαισίου το οποίο περιλαμβάνει τα υλικά μέσα επιβίωσης και παραγωγής



Για αρχή, θα εστιάσω στους περιορισμούς της αλληλεπίδρασης στο διαδίκτυο και στο ποιος ακριβώς δημιουργεί αυτά τα όρια και στη συνέχεια στο ποιες είναι οι δυνατότητες του κοινωνικού web σε ατομικό επίπεδο δράσης. Θα συζητήσω, επίσης, σε ποιες σφαίρες χρησιμοποιούν τα άτομα, επί του παρόντος, μέσω της αλληλεπίδρασης αυτή τη δυναμική. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δεν εστιάζω στο πώς χρησιμοποιείται το κοινωνικό web για να παράγονται και να καταναλώνονται αγαθά, αλλά στον τρόπο με τον οποίο κινητοποιείται για να δημιουργήσει και να παράγει γνώση, πληροφορία και μια αίσθηση ατομικής μάθησης.


Στο πλαίσιο αυτού του αφιερώματος, ο Fred Stutzman υποστήριξε ότι τα κίνητρα για την παραγωγή της αλληλεπίδρασης (χρησιμοποιεί τον όρο φιλία) καθορίζονται χονδρικά εντός των χωρικών πραγματικοτήτων κάθε ιστοσελίδας. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, το διαδίκτυο είναι μια περιοχή, όπου ο παραγωγός προκαλείται να ‘εξακριβώσει το χώρο και να καταστήσει λειτουργικό έναν ορισμό της φιλίας, ο οποίος βασίζεται στην πρακτική του χώρου’. Εδώ, εξηγεί τη δομή της αλληλεπίδρασης και πως αυτές οι αλληλεπιδράσεις υπηρετούντους παραγωγικούς στόχους των αρχιτεκτόνων των ιστοσελίδων.


Ο Stutzman εξηγεί το κοινωνικό web σαν μια μάζα ανθρώπων, οι πρακτικές των οποίων προσκολλώνται στην αρχιτεκτονική δομή των σχεδιαστών του χώρου του διαδικτύου. Οι δυνατότητες δράσεις δεν είναι, λοιπόν, στα χέρια του ατόμου, αν και σχηματοποιείται στους διαδικτυακούς χώρους όπου η φιλία επιτελείται. Αυτός είναι ένας μεγάλος περιορισμός: ως ατομικός δρων, κάθε ένας ωθείται να δημιουργήσει και να αναδημιουργήσει λόγο από τον οποίο λείπει ένα αληθινό ατομικό νόημα. Αντί να αποκτήσει το άτομο δύναμη για να δημιουργήσει, γίνεται αδύναμο. Ο Stutzman, λοιπόν, προειδοποιεί ότι το κοινωνικό web μπορεί, ενδεχομένως, να περιορίζει την αλληλεπίδραση.


Στο πλαίσιο του ουτοπικού οράματος του κοινωνικού web, η αλληλεπίδραση δεν δημιουργείται από ειδικές δομές, αλλά από ατομικούς δρώντες, οι οποίοι έχουν δημιουργήσει το κοινωνικό web για να αποκτήσουν τον έλεγχο του δικού τους τρόπου παραγωγής. Για να κατανοήσουμε, πλήρως, αυτή την ουτοπία, θα μεταφέρω τη συζήτηση στη σφαίρα της κοινωνικής ψυχολογίας. Πιο συγκεκριμένα, θα ήταν χρήσιμο να ανατρέξουμε στις ιδέες του Erich Fromm την αυτόνομη δράση και την έννοια της αυτοαναπτυσσόμενης παραγωγικότητας για να εξηγήσουμε τι πηγαίνει, μάλλον, λάθος.


Ο Erich Fromm ήταν ένας νεοφροϋδικός ψυχαναλυτής και κοινωνικός θεωρητικός του 20ού αιώνα, ο οποίος έγραψε εκτενώς στα πεδία της ηθικής και της κοινωνιολογίας, αλλά και για τη φύση του ατόμου στην κοινωνία. Ο Fromm, στο έργο του Man For Himself (1949), εξήγησε ότι κάθε άνθρωπος δύναται να είναι παραγωγικός και ο δύσκολος αγώνας για πρόοδο και η απογοήτευση του ανθρώπου έχουν ως αιτία την έλλειψη παραγωγικότητας. ‘Η παραγωγικότητα είναι η ικανότητα του ανθρώπου να χρησιμοποιήσει τις δυνάμεις του για εκπληρώσει τις έμφυτες δυνατότητές του’.


Δεν πρέπει να παρανοήσουμε την έννοια της ‘παραγωγικότητας’ και να την θεωρήσουμε ως τη δυνατότητα παραγωγής αντικειμένων. Εδώ είναι, ακριβώς, που, όπως θα υποστήριζε ο Fromm, κάνει λάθος η ανθρωπότητα. Αντιθέτως, το αντικείμενο της παραγωγικότητας είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Πιο συγκεκριμένα, το άτομο ‘εργάζεται πάνω στον εαυτό του’ με το να συσχετίζει τον εξωτερικό κόσμο μέσω του εσωτερικού και το ανάποδο. Η αλληλεπίδραση είναι πολύ σημαντική στο να είναι ένα άτομο παραγωγικό, γιατί, όπως υποστηρίζει ο Fromm, ‘η παραγωγικότητα είναι κάτι, το οποίο πηγάζει από την αλληλεπίδραση’, – μία αλληλεπίδραση μεταξύ των άλλων και του ατόμου. Η αλληλεπίδραση, λοιπόν, αν βασίζεται σε ένα συγκεκριμένο τρόπο σύνδεσης με τον κόσμο, είναι παραγωγική. Συνεπώς, για να κατανοήσουμε πραγματικά το δυναμικό του κοινωνικού web, θα ήταν χρήσιμο, αν προσεγγίζαμε το διαδίκτυο ως μία νέα πλατφόρμα αυτού του είδους της παραγωγικότητας.


Ο λόγος που το κοινωνικό web κινείται προς αυτήν την κατεύθυνση είναι εξαιτίας των πολύ μεγάλων περιορισμών που υφίστανται για να γίνει το άτομο, πραγματικά, παραγωγικό, με την έννοια που προσδίδεται στη λέξη από τον Fromm. Κατά πρώτον, όπως υποστηρίζει ο Fromm, ένας περιορισμός της παραγωγικότητας του ατόμου θα ήταν η εξάρτησή του από κάποιον άλλο, ο οποίος ελέγχει τις δυνάμεις του. Άλλο ένα σημαντικό θέμα είναι ότι τα άτομα, συχνά, δεν έχουν την ικανότητα να αντιληφθούν ποιες πραγματικά είναι οι δυνάμεις τους (σημειώστε ότι για τον Fromm, «η εξουσία» υποδηλώνει ικανότητα, παρά κυριαρχία. Είναι η «εξουσία για να κάνω κάτι» και όχι «η εξουσία πάνω σε κάτι»). Το γεγονός ότι η ανθρωπότητα έχει, πράγματι, ορισμένους περιορισμούς για να ξεπεράσει τα δύο προαναφερθέντα εμπόδια πρέπει να μας απασχολεί ιδιαίτερα και είναι ένας λόγος για τη φθορά της έννοιας του νοήματος πίσω από το κοινωνικό web.


Στο παρόν άρθρο, υποστηρίζω ότι η σύγχρονη παραγωγή, η οποία βασίζεται στο διαδίκτυο δεν έχει, τελικά, κάποιο νόημα, εκτός, εάν οι χρήστες αποκτήσουν μία νέα ιδέα για το τι πραγματικά είναι η ‘παραγωγικότητα’. Όλα μοιάζουν εντάξει, όταν διατυπώνουμε την άποψη ότι ο χρήστης έχει πλέον τον έλεγχο των τρόπων παραγωγής, κανείς, εντούτοις, στην πραγματικότητα δεν ρωτά για ποιον, ακριβώς, λόγο παράγουν οι χρήστες αυτές τις πλατφόρμες. Μπορούμε όλοι να χειροκροτήσουμε και να επευφημήσουμε γιατί οι ‘ερασιτέχνες’ χρήστες έχουν υπό τον έλεγχό τους τον κινητήριο μοχλό του Διαδικτύου, αλλά πού ακριβώς, το οδηγούν;


Ένα παράδειγμα που αξίζει να αναφερθεί, βρίσκεται στο άρθρο του Henrik Ingo (σε αυτό το αφιέρωμα), όταν αναφέρει ότι οι χρήστες του Web 2.0 έχουν μια λογική αυτόνομης δράσης και δεν πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης, αλλά ‘στην πραγματικότητα, είναι σύμμαχοι στην προσπάθεια αναζήτησης ανοιχτής επικοινωνίας και/ ή όταν μοιράζονται περιεχόμενο, ακόμα και στη λιγότερο ευμενή εξήγηση παρέχουν μία υπηρεσία διασκέδασης (όπου το να μοιράζεσαι ένα βίντεο είναι, τουλάχιστον, τόσο διασκεδαστικό όσο το να βλέπεις ένα) και έτσι, λοιπόν, κανείς δεν πέφτει θύμα εκμετάλλευσης’. Εγώ υποστηρίζω ότι το να καταναλώνεις το κοινωνικό web και το να μοιράζεσαι αυτό το περιεχόμενο για να το καταναλώσουν άλλοι, δεν είναι χρήση ανάλογη των δυνατοτήτων του κοινωνικού web. Ακόμα και η δημιουργία περιεχομένου, αν δεν είναι πραγματικά αναστοχαστική, είναι μόνο μια μηχανική αναπαραγωγής ενός προϊόντος προς κατανάλωση.


Το web 2.0 έχει αυξήσει σημαντικά τη μάζα των χρηστών του, οι οποίοι είναι, τουλάχιστον, ενστικτωδώς πρόθυμοι να εκτιμήσουν τη χαρά του να μοιράζεσαι (Youtube), της επικοινωνίας (φόρα, πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης) ή της πρόσβασης στην πληροφορία (ιστολόγια, wikis). Αλλά, ενώ ο Ingo τόνισε τη σημασία του συστήματος αξιών της συνεισφοράς και της επικοινωνίας, το οποίο διεισδύει σε συνεχώς μεγαλύτερο πλήθος ατόμων στο κοινωνικό web, εγώ αναρωτιέμαι, τι μοιράζονται αυτά τα άτομα. Τι είναι αυτό που επικοινωνούν; Με ποιον τρόπο, τελικά, είναι τα αναρίθμητα κοινωνικά λειτουργικά συστήματα στο Facebook, όπως το ‘Τι είδους πόρνη είσαι’; παραγωγικά, με την έννοια που αποδίδεται στη λέξη από τον Fromm;


Ο κίνδυνος για το κοινωνικό web είναι το γεγονός ότι οι χρήστες δημιουργούν περιεχόμενο, το οποίο στην πραγματικότητα δεν δύναται να εξερευνηθεί και δεν είναι το αποτέλεσμα της έκφρασής τους, όπως παρατηρεί ο Fromm, των πραγματικών δυνάμεών τους. Ενώ ο Stutzman υπογράμμισε την ιδέα ότι η παραγωγή φιλίας καθοδηγείται από το συναφές περιεχόμενο, το κοινωνικό web φθείρεται, αν το περιεχόμενο της αλληλεπίδρασης παραμείνει η παραγωγή προϊόντων προς κατανάλωση.


Λέγοντας όλα αυτά, θεωρώ, τελικά, ότι η παραγωγή νοήματος είναι στα χέρια του χρήστη και ότι εμείς ως κοινωνιολόγοι και κριτικοί δεν πρέπει να είμαστε βιαστικοί και επιπόλαιοι, ώστε να υποθέσουμε ότι η αλληλεπίδραση στο πλαίσιο των πλατφόρμων κοινωνικής δικτύωσης, για να αναφέρω ένα παράδειγμα, είναι άνευ νοήματος. Σημειώνω ότι το νόημα είναι, πράγματι, παρόν, αν ο χρήστης σκέφτεται και εκφράζεται πάνω στη σημασία των πράξεων και των αλληλεπιδράσεών του. Αυτός είναι ο ορισμός της πραγματικής παραγωγικότητας. Συμβαίνει, όμως, αυτό; Για να επιστρέψουμε στον Stutzman, το κοινωνικό web διατρέχει τον κίνδυνο να παράγει και να αναπαράγει αλληλεπιδράσεις, οι οποίες θα βασίζονται στους ασήμαντους μηχανισμούς των υφιστάμενων δομών των ιστοσελιδών, τμήμα των οποίων είναι. Σύμφωνα με το επιχείρημά του, το διαδίκτυο αποτελείται από ένα ‘σύνολο κανονισμών, οι οποίοι επιβάλλουν μια συγκεκριμένη δομή στις αναμενόμενες δραστηριότητές μας’. Υπάρχει μια λεπτή χροιά στο εν λόγω επιχείρημα, τη οποία πρέπει να ξεκαθαρίσουμε – δεν είναι η υφιστάμενη δομή, η οποία θεωρεί αυτές τις αλληλεπιδράσεις ως μη παραγωγικές και χωρίς νόημα, αλλά, μάλλον, είναι οι δομές αυτές που εκπέμπουν ένα αίσθημα ικανοποίησης και αναπαράγουν μία αλυσίδα κατανάλωσης, η οποία είναι παρούσα σε αμφότερες τις κοινωνίες, τη διαδικτυακή και την εκτός διαδικτύου.


Σήμερα, υπάρχουν πλατφόρμες, στις οποίες οι χρήστες έχουν τη δυνατότητα να σκέφτονται τη σημασία των πράξεών τους και να εκφράζονται εκ νέου και να το πράττουν. Μπορούσε να συνδέσουμε αυτή την ενεργή ανταπόκριση σε πλατφόρμες και προγράμματα που επιχειρούν να ενεργοποιήσουν αυτή τη διαδικασία αναστοχασμού. Ένα δίκτυο φιλοξενίας, όπως το Couchsurfing.com είναι ένα παράδειγμα της εν λόγω προσωπικής διαδικασίας αναστοχασμού. Εκεί τα άτομα συναντούν άλλους χρήστες για να βρουν στέγη και αλληλεπίδραση με ‘νόημα’ με άλλους χρήστες, ανά την υφήλιο. Τα άτομα χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για να συναντήσουν, να αλληλεπιδράσουν και συχνά για να σκεφτούν, να εκφραστούν και να μάθουν ακόμα και εκτός του διαδικτύου. Η αλληλεπίδραση δεν έχει να κάνει μόνο με την ευχαρίστηση, αλλά με την ατομική και την κοινωνική πρόοδο. Οι κοινωνικοί ακτιβιστές και οι επιχειρηματίες χρησιμοποιούν το διαδίκτυο ως μέσο δημιουργίας, παραγωγής και ανταπόκρισης μέσω της αλληλεπίδρασης, όπως ακριβώς πράττουν και οι δημιουργοί των κοινών αγαθών (commons) και των wikis, στην προσπάθειά τους να παράγουν δημοκρατική γνώση και σε αντάλλαγμα, κριτική ανταπόκριση. Ας σημειωθεί ότι αυτοί που επιθυμούν να δώσουν στη ζωή τους και στην κοινωνία νόημα και να εμπλακούν στη διαδικασία της παραγωγικότητας, μπορούν να το κάνουν.


Βλέπω το κοινωνικό web σαν μια προέκταση της πλατφόρμας στην οποία οι χρήστες μπορούν να δρουν. Αλλά για να κατανοήσουμε τα όρια του υπάρχοντος web 2.0, πρέπει να δούμε το κοινωνικό web ως το ουτοπικό ιδανικό του. Παραδέχομαι ότι θα ήταν αφελές να πιστεύουμε ότι όλοι μπορούν πάντα να χρησιμοποιήσουν το κοινωνικό web για να δημιουργήσουν και να δράσουν με το σύνολο των δυνάμεών τους. Ακόμα και ο Fromm παραδέχεται ότι, σπάνια, συναντάς ένα άτομο που έχει σκοπό της ζωής του να παράγει. Για να το πούμε απλά, κάποιοι χρήστες δεν είναι διατεθειμένοι να το πράξουν. Η κριτική, λοιπόν, σε αυτό το σημείο είναι ότι το κοινωνικό web δεν είναι, ακόμα, ένας χώρος για την προώθηση της δράσης μεταξύ των χρηστών που δεν ξέρουν ούτε από να ξεκινήσουν ή δεν θέλουν να το πράξουν. Για αυτούς που είναι αφοσιωμένοι στην παραγωγικότητά τους, το κοινωνικό web είναι ένας παράδεισος. Τι γίνεται όμως με εκείνους που βιώνουν περιορισμούς στην παραγωγικότητά τους; Αυτούς, στους οποίους αναφέρθηκα στις εισαγωγικές παραγράφους – αυτούς που σύμφωνα με τον Fromm, εξαρτώνται από κ άλλο που ελέγχει την ‘εξουσία’ τους, ή αυτούς που δεν έχουν την ικανότητα να αντιληφθούν ποιες, πραγματικά, είναι οι δυνάμεις τους;


Η πρόκληση για το κοινωνικό web είναι να ενισχύσει τη δημιουργία πλατφόρμων, οι οποίες θα ωθήσουν τους χρήστες όχι στο να είναι παραγωγικοί με το να παράγουν απλά, αλλά να είναι παραγωγικοί με την έννοια που αποδίδει στη λέξη ο Fromm – όπου το άτομο χρησιμοποιεί τις ικανότητές του για να βελτιώσει τον εαυτό του μέσω της αλληλεπίδρασης. Μέχρι τότε, το κοινωνικό web θα χορεύει κολλημένο μεταξύ των ορίου ενός ενεργού χώρου κοινωνικής εμπλοκής και ενός παθητικού χώρου αναπαραγόμενης κατανάλωσης.


Η κινητή τηλεφωνία και η σύγκλιση των τεχνολογιών έχουν συμβάλει σε νέους τρόπους κατανάλωσης, παραγωγής και ενασχόλησης με τα γεγονότα που συμβαίνουν στον κόσμο. Η ενσωμάτωση ηχητικών και ηχογραφημένων χαρακτηριστικών, καμερών και λειτουργιών Ίντερνετ στα κινητά τηλέφωνα συνέβαλε με νέους τρόπους στη δυνατότητα των ανθρώπων να καταθέτουν μαρτυρίες. Η δυνατότητα καταγραφής, ηχογράφησης, μετάδοσης και ανεβάσματος εικόνων και κειμένου μέσω κινητής τηλεφωνίας κατέστησε δυνατούς νέους τρόπους συμμετοχής στη δημιουργία επικοινωνιακών γεγονότων. Ενώ οι αναφορές από αυτόπτες μάρτυρες αποτελούσαν πάντοτε μέρος της συλλογής ειδήσεων, η σύγκλιση των τεχνολογιών και της κινητής τηλεφωνίας έπαιξε ρόλο στους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να συνεργαστούν στη δημιουργία ενός επικοινωνιακού γεγονότος. Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας σφυρηλατεί επίσης μια περίπλοκη σχέση με τα παλαιότερα μέσα επικοινωνίας όπου νέες πλατφόρμες που προσαρμόζουν τις αναφορές των πολιτών στη δημιουργία γεγονότος καθιστούν τις ειδήσεις ένα φαινόμενο χωρίς όρια.


Στην πρόσφατη πορτοκαλί επανάσταση στη Μπούρμα, οι τεχνολογίες πληροφορίας και επικοινωνίας (ICTs) έπαιξαν ζωτικό ρόλο στην αφήγηση ενός γεγονότος όπως αυτό συνέβη. Το γεγονός ότι οι φρικιαστικές εικόνες που κατέγραφαν τα κινητά τηλέφωνα ανέβαιναν στο Ίντερνετ, έφερε νέους τρόπους ενατένισης και ενασχόλησης με την πολιτική. Οι εικόνες των πολιτών για την πορτοκαλί επανάσταση, μέσω της κινητής τηλεφωνίας, έφεραν μια νέα ματιά, παρά την αυστηρή λογοκρισία των μέσων επικοινωνίας στη Μπούρμα. Ειδικότερα, η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της τεχνολογίας δίνει νέες δυνατότητες μοιράσματος των γεγονότων με ένα ευρύτερο κοινό μέσω των νέων ή και των παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας όπως τα έντυπα και τα ραδιοφωνικά. Η σύγκλιση των τεχνολογιών και η ικανότητα σύνδεσης προσωπικών εικόνων ενός γεγονότος με μια δημόσια πλατφόρμα αναδιαμορφώνει τη λογική βάση της πολιτικής που εναποτίθεται συχνά στη δημιουργία νέων μονοπατιών για την εξιστόρηση και την ενασχόληση με την πολιτική.


Η προσωπική ματιά και η κατασκευή γεγονότων


Μεγάλο μέρος της πρόσφατης φιλολογίας για την κατασκευή ειδήσεων έχει επικεντρωθεί στην παρακμή των παραδοσιακών μεσαζόντων και την άνοδο των γεγονότων που προωθούνται από τα μέσα επικοινωνίας και έχουν διευκολυνθεί από τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες όπως το βιντεόφωνο και τα φορητά συστήματα ηχογράφησης και μετάδοσης (σ. 364). Η επικράτηση των ελαφρών και εκλαϊκευμένων ειδήσεων στα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας, η ενσωμάτωση προσωπικών αφηγήσεων και ο ευτελισμός της πολιτικής είχαν ως αποτέλεσμα, από τη δεκαετία του 1980, την αυξανόμενη εξάρτηση από τους ‘αυτόπτες μάρτυρες’ (σ. 370) για την κατασκευή των επικοινωνιακών αναφορών. Οι ειδήσεις που προκύπτουν από γεγονότα, και όχι από ψευδο-γεγονότα που ενορχηστρώνονται από τα μέσα επικοινωνίας, περιλαμβάνουν αυτογενή γεγονότα όπως οι φυσικές καταστροφές και οι τρομοκρατικές επιθέσεις.


Οι Bennet και Livingstone υποστηρίζουν ότι οι ειδήσεις που προκύπτουν από γεγονότα υπερτερούν των θεσμοθετημένων ειδήσεων, ειδικότερα στο φορτισμένο τεχνολογικά περιβάλλον της διεθνούς ειδησεογραφίας της καλωδιακής τηλεόρασης. Τις εβδομάδες και μήνες που ακολούθησαν τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, υπήρχε αυξημένο μοίρασμα πληροφοριών, αφηγήσεων και εικόνων μέσα από τα blogs. Τα blogs έγιναν ένας παρεκβατικός τόπος για επικοινωνία και κοινές εμπειρίες μετά τα γεγονότα. Ανέτρεψαν επίσης το γεγονός ότι οι νέες παρεκβατικές σφαίρες, ανεξάρτητα αν προέρχονται από τις κινητές διαδραστικές τεχνολογίες ή το Ίντερνετ, θα ενσωματωθούν στη δημιουργία γεγονότων και την κατασκευή μνήμης στις κοινωνίες των μέσων επικοινωνίας. Αυτό σημαίνει νέους κανόνες των μέσων επικοινωνίας στη μετάδοση παγκόσμιων γεγονότων, καθώς η αφήγηση της ιστορίας αποκλειστικά μέσα από τη ματιά των μέσων επικοινωνίας είναι ελλιπής και η συμπερίληψη της συμμετοχικής ματιάς του ιδιώτη εμφυτεύεται στη δημιουργία γεγονότων.


Τα γεγονότα που μεταδίδονται από τα μέσα επικοινωνίας αναπαρίστανται και αναδομούνται όχι μόνο μέσα από τα παραδείγματα των κυρίαρχων μέσων επικοινωνίας αλλά επίσης μέσα από νέες επικοινωνιακές πλατφόρμες που επιτρέπουν στα άτομα να συμβάλουν, να βελτιώσουν, ακόμη και να αναιρέσουν επικοινωνιακές αναφορές για παγκόσμια και τοπικά γεγονότα. Η τεχνολογία, με αυτή την έννοια, αύξησε την ύπαρξη τραυματικών ενεργειών, όπως και την πρόσβαση σε αυτές (σ. 697). Η έννοια που έχουμε για το οικείο και το μη οικείο, την κοινότητα και τη διαφορετικότητα, μεταβάλλεται όλο και περισσότερο μέσα από τις κινητές τεχνολογίες καθώς η κοινότοπη καθημερινότητα επιβάλλει νέες μορφές σύνδεσης και αποσύνδεσης. Ο Eric Paulos και η Elizabeth Goodman αμφισβητούν την ιδέα ότι στους δημόσιους αστικούς χώρους που ζούμε, τα άτομα που επιδρούν σε εμάς περισσότερο είναι αυτά που παρατηρούμε συχνά αλλά με τα οποία δεν υπάρχει άμεση αλληλεπίδραση. Δανειζόμενοι τον όρο από τον κοινωνιολόγο Stanley Milgram, οι Paulos και Goodman υποστηρίζουν ότι το κινητό τηλέφωνο απέκοψε κατά πολύ τους ανθρώπους από τους άγνωστους που ζουν στο ίδιο μέρος, στην κοινότητά τους, καθώς επικρατεί η τάση να αγνοούν ο ένας τον άλλον ψάχνοντας για το κινητό τους. Αυτό μειώνει δραματικά τις ευκαιρίες αλληλεπίδρασης πέρα από τις κοινωνικές ομάδες μας.


Η ενσωμάτωση της ιδιωτικής ματιάς στην παραγωγή ειδήσεων ευνοεί την ιδιωτική ματιά στις περιπτώσεις όπου τα μέσα επικοινωνίας δεν ήταν παρόντα ώστε να αφηγηθούν τα γεγονότα όσο ξετυλίγονταν. Με την κατάθεσης μαρτυρίας, τα άτομα αφήνουν την προσωπική πράξη του ‘βλέπω’ και υιοθετούν μια δημόσια τοποθέτηση, μέσω της οποίας γίνονται μέρος μιας ομάδας που δουλεύει μαζί μέσα από το τραύμα. H Barbie Zelizer υποστηρίζει ότι ‘το ατομικό παραμένει η βάση μέσω της οποίας η αναστάτωση και η απορρύθμιση που προκαλεί το τραύμα αρχίζουν να αντικαθίσταται από κοινές κοινωνικές έννοιες και μια ανανεωμένη έννοια συλλογικού στόχου’ (σ. 698). Στους βομβαρδισμούς της 7ης Ιουλίου στο Λονδίνο, τα γεγονότα της μοιραίας μέρας κατασκευάστηκαν τόσο μέσω ατομικών αφηγήσεων όσο και μέσω ψηφιοποιημένων εικόνων. Μια σημείωση στην ιστοσελίδα του BBC δίνει μια ιδέα για την εξελισσόμενη και εγγενή σχέση ανάμεσα στη δημιουργία γεγονότων και τις κινητές τεχνολογίες.

‘Όταν χτυπά η τραγωδία τα ειδησεογραφικά συνεργεία δεν είναι πολύ μακριά και η επίθεση στο συγκοινωνιακό δίκτυο του Λονδίνου τον Ιούλιο του 2005 δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Ωστόσο οι φωτογράφοι και οι δημοσιογράφοι ήταν εκεί για να καταγράψουν το μετά, ενώ εσύ (ο αναγνώστης) ήσουν αυτός που μας έστειλε πλάνα και βίντεο από τη στιγμή της τραγωδίας’.


Την επόμενη των βομβαρδισμών της 7ης Ιουλίου, το BBC έλαβε 20.000 γραπτές αναφορές μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, 1000 φωτογραφίες και 20 βίντεο από πολίτες. Παρομοίως, στις καλοκαιρινές πλημμύρες του Ιουνίου 2007 στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ιστοσελίδα του BBC News έλαβε περισσότερες από 10.000 εικόνες από τις πλημμύρες που δίνουν μια άποψη της καταστροφής. Η καταστροφή από το τσουνάμι, οι βομβαρδισμοί της 7ης Ιουλίου στη Μαδρίτη και ο τυφώνας Κατρίνα έφεραν στο προσκήνιο το ρόλο της κινητής τηλεφωνίας στην ανακατασκευή των γεγονότων και τη συνδρομή της στα μέσα επικοινωνίας προκειμένου να κατασκευάσουν τις αναφορές τους. Τα ειδησεογραφικά κανάλια παρακαλούσαν για σχόλια, φωτογραφίες και βίντεο από τα κινητά τηλέφωνα των πολιτών. Επομένως, η ενσωμάτωση των κινητών τεχνολογιών στην κυρίαρχη παραγωγή ειδήσεων γνώρισε την εμφάνιση ειδησεογραφικών γεγονότων που η αφήγησή τους υπερέχει εκείνης των κυρίαρχων μέσων επικοινωνίας. Οι κινητές τηλεφωνίες δίνουν τη δυνατότητα στους πολίτες, ως καταναλωτές, να ηχογραφούν, να καταγράφουν εικόνες και να εγγράφουν εισόδους στα blogs από τα κινητά τηλέφωνά τους και άλλες κινητές συσκευές. Αυτή η οικολογία της πληροφορίας που ξετυλίγεται ύστερα από μεγάλα γεγονότα αποσπά τις ιστορικές στιγμές από την αποκλειστικότητα των μέσων επικοινωνίας . Η Washington Post σημειώνει ότι ‘οι κοινοί άνθρωποι στις καθημερινές τους ζωές είναι τώρα οι πρώτοι που τεκμηριώνουν ιστορικά γεγονότα’. Η συγκεκριμενοποίηση της ιστορίας μέσα από εικόνες έχει τους περιορισμούς της γιατί, στην καλύτερη περίπτωση, παρέχουν μια αυθαίρετη και ελλιπή εξιστόρηση. Επιπλέον, η ικανότητα να διατηρεί και να θυμάται το παρελθόν εξαρτάται, επίσης, από την ικανότητα μιας κοινωνίας να αποθηκεύει και, εκτός κι αν οι πολιτισμοί έχουν ‘τα μέσα να παγώνουν τη μνήμη του παρελθόντος, η φυσική τάση της κοινωνικής μνήμης είναι να καταργεί ο, τι δεν είναι σημαντικό και να το αντικαθιστά με ό, τι είναι εννοιολογικά κατάλληλο στο συγκεκριμένο πλαίσιο (σσ. 58-9). Οι κινητές τεχνολογίες και οι νέες πλατφόρμες των μέσων επικοινωνίας προσφέρουν χώρους αποθήκευσης και η διάδοση των αφηγήσεων και των εικόνων δίνουν διόδους για να διαβάζεται η ιστορία διαφορετικά, έξω από τους θεσμοθετημένους χώρους των μουσείων και των επίσημων αρχείων.


Το φρούριο της επικοινωνιακής ματιάς αναδιαμορφώνεται σταθερά μέσα από νέες πλατφόρμες κατασκευής ειδήσεων, που το φάσμα τους κυμαίνεται από τη μετατόπιση κειμένων στην οθόνη μέχρι τα blogs σε ιστοσελίδες που καθιστούν τις ειδήσεις και την κατασκευή γεγονότων ένα ρευστό, διαρκώς εξελισσόμενο φαινόμενο. Η διάδοση των επικοινωνιακών αναφορών δημιουργεί, επίσης, αμφισβητήσεις πλαισίου όπου δίνονται μάχες για το νόημα των γεγονότων στις ειδήσεις. Οι κινητές τεχνολογίες, μέσω της κατάθεσης μαρτυρίας, διευρύνουν αυτές τις μάχες πλαισίου οδηγώντας τις προοπτικές των πολιτών στην πολιτική κατασκευής νοήματος. Φαινομενικά, οι κινητές τεχνολογίες μέσω της δημοσιογραφίας των πολιτών και την κατάθεση μαρτυρίας επιδιώκουν τον εκδημοκρατισμό της δημιουργίας γεγονότων. Ιδιοποιούνται ‘ένα παζάρι σε αντίθεση με έναν καθεδρικό ναό’, όπου το κοινωνικό μοίρασμα πληροφοριών διαπραγματεύεται εκ νέου τη μονοπώληση από τα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας της κατασκευής γεγονότων, κάνοντας την ιστορία μια εμπειρία χωρίς τέλος.


Ο ρόλος των κινητών τεχνολογιών και του Ίντερνετ στην ανακούφιση από τις καταστροφές, στη συνειδητοποίηση και συγκέντρωση χρημάτων μετά το Τσουνάμι στον Ινδικό Ωκεανό το 2004 και τον τυφώνα Κατρίνα είναι απολύτως τεκμηριωμένος. Επιτρέπει, όμως, επίσης, την άνθιση δόλιων συμπεριφορών και δραστηριοτήτων εκεί που το αυθεντικό και το μη αυθεντικό υλικό ανταγωνίζονται για την προσοχή του κοινού σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτές οι δραστηριότητες τείνουν να μειώσουν τις γνήσιες προσπάθειες για την ανοικοδόμηση των κοινοτήτων και τον εντοπισμό των αγνοουμένων μέσω ενημερωτικών συνδέσμων σε παγκόσμιο επίπεδο, όπως το Ίντερνετ. Οι μεγάλες ποσότητες πληροφοριών στο Ίντερνετ και η δυνατότητα κατάχρησης και απάτης συντηρούν τη διάκριση μεταξύ κυρίαρχων και περιφερειακών μέσων επικοινωνίας, παρά τις αυξανόμενες συνδέσεις μεταξύ τους. Μια ιστοσελίδα με τον εύστοχο τίτλο Mcpaparazzi.com , για παράδειγμα, έχει ως μέλη της πολίτες που της στέλνουν φωτογραφίες διασημοτήτων κεφαλαιοποιώντας έτσι τη συνύπαρξη ενός μαζικού κοινού με τη συνεχή επαγρύπνηση που αυτό μπορεί να προσφέρει, μέσα από την αυξανόμενη ενσωμάτωση τεχνολογιών επιτήρησης στα κινητά τηλέφωνα.


Συμπέρασμα


Αυτή η πολιτική των μέσων επικοινωνίας αναδιαμορφώνει την έννοια της κατάθεσης μαρτυρίας. Η κατάθεση μαρτυρία δεν μεταφέρεται μόνο μέσα από τα μέσα επικοινωνίας. Μπορεί να μεταφερθεί στο τελετουργικό της δημιουργίας γεγονότων που τα μέσα επικοινωνίας αναπαριστούν, μπορεί όμως κάποιος να καταθέσει μαρτυρία έξω από τις τελετουργικές διαδικασίες των παλαιότερων μέσων επικοινωνίας. Η αποστολή φωτογραφιών και αφηγήσεων στο Ίντερνετ και το μοίρασμα φωτογραφιών και κειμένων μέσα στο ίδιο το δίκτυο αναδιαμορφώνει τη δημιουργία γεγονότων, απελευθερώνοντας τα από την αγκάλη των ισχυρών παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας, ενώ εκδημοκρατίζει την έννοια του γεγονότος που μεταδίδεται από τα μέσα επικοινωνίας. Το κοινό που βρίσκεται μακριά από ένα εθνικό ή παγκόσμιο γεγονός μπορεί να επιλέξει να ασχοληθεί, μετά τις αφηγήσεις, με τη μετάδοση και την εκτύπωση, όπως και με τις αφηγήσεις που ανεβαίνουν στο Ίντερνετ.


Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας και η δυνατότητα δημοσιοποίησής της μέσα από δημόσιες πλατφόρμες όπως το Ίντερνετ, δημιουργούν νέες μορφές εξάρτησης μεταξύ των μέσων επικοινωνίας και του κοινού που καταθέτει μαρτυρίες. Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας υπερβαίνει κάποιες διχοτομίες μεταξύ παραγωγού και κοινού, αλλά και ο τομέας της δημιουργίας γεγονότων ενσωματώνει νέα βλέμματα και ματιές που σηματοδοτούν νέες και εξελισσόμενες σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στα μέσα επικοινωνίας και την κατάθεση μαρτυρίας. Η ματιά του πολίτη ή του ερασιτέχνη που καταθέτει μαρτυρία ενσωματώνει νέες οικονομίες εικόνας όπου οι εικόνες μπορούν να μεταφέρουν διαφορετικά πλεονεκτήματα και ίσως νέες μορφές πλαισίωσης της οικειότητας και της απόστασης όπως και της απάθειας.


Πρόσφατα, το republic.gr με κάλεσε να λάβω μέρος σε μια συζήτηση με στόχο ‘μια κριτική στο κοινωνικό web εστιασμένη σε πέντε άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/ συλλογικότητα, πολιτιστική διαφορά, ακτιβισμός’, την οποία το re-public ξεκίνησε με έναν διάλογο μεταξύ του Trebor Scholz και του Paul Hartzog.


Το έργο αυτό ήταν για μένα αναπάντεχα δύσκολο στην κατανόησή του. Η προτεινόμενη ορολογία μου φαινόταν ξένη, παρόλο που υποτίθεται ότι είμαι ειδικός στο Ίντερνετ, την επικοινωνία, το μοίρασμα και όλα αυτά που το Web 2.0 υποτίθεται ότι είναι. Εννοώ, πώς γίνεται όταν πληρώνουμε 10 ευρώ για να πάμε στον κινηματογράφο να μιλάμε για ψυχαγωγία, ενώ όταν κάνουμε –δωρεάν!- κάτι στο Facebook να είναι εκμετάλλευση;


Καθώς έχω παρακολουθήσει μόνο τις βασικές σπουδές Οικονομίας και/ή Κοινωνικών Επιστημών, στην αρχή φοβήθηκα ότι επρόκειτο για κάποιο ακαδημαϊκό πλαίσιο που δεν μπορούσα να καταλάβω και επομένως δεν θα μπορούσα να συμμετάσχω σ’ αυτό. Διαβάζοντας όμως άλλους σχολιαστές πάνω στο το θέμα, ειδικότερα τη συμβολή του Michel Bauwens, μπορώ πλέον να αφήσω ένα στεναγμό ανακούφισης: Δεν είμαι εγώ που δεν μπορώ να καταλάβω, αλλά αυτοί! Η όλη πλαισίωση του θέματος είναι λάθος. Ακούστε παιδιά, οι χρήστες των Facebook, Flickr, YouTube και MySpace δεν αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης ή τουλάχιστον όχι με την έννοια που προτείνετε να χρησιμοποιείται η λέξη. Στην πραγματικότητα, είναι σύμμαχοι στην αναζήτηση ανοιχτής επικοινωνίας και/ή μοιράσματος περιεχομένου, ακόμη και με τη λιγότερο ευνοϊκή ερμηνεία παρέχουν μια υπηρεσία ψυχαγωγίας (όπου να μοιράζεσαι ή να παρακολουθείς ένα βίντεο είναι εξίσου ψυχαγωγικό) και επομένως δεν εκμεταλλεύονται κανέναν.


‘Το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα’, λένε. Ως μηχανικός –και χάκερ- είναι παρήγορο να σκέφτεσαι ότι οι τεχνικές καινοτομίες μπορούν να αλλάξουν ολόκληρους τρόπους ζωής, την οργάνωση ολόκληρων κοινωνιών. Ναι, έχει συμβεί στο παρελθόν. Η ατμομηχανή οδήγησε στη βιομηχανοποίηση και τον καπιταλισμό. Η εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου οδήγησε στην επανάσταση ενάντια στην κατεστημένη θρησκεία μιας ηπείρου. Και με την ευκαιρία, ξέρετε ότι η νομοθεσία για το κοπυράιτ θεσμοθετήθηκε μόνο μετά την εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου; Η εξήγηση είναι ότι πριν από αυτή την εφεύρεση, η ίδια η πράξη να παράγει κάποιος ένα χειροποίητο αντίγραφο ενός έργου σε ακριβό χαρτί, ή ακόμη καλύτερα σε δέρμα, αποτελούσε εξαιρετική τιμή, και σίγουρα δεν ήταν μια πράξη που κανείς θα ήθελε να περιορίσει τεχνητά μέσω της νομοθεσίας. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που ολόκληρο το καθεστώς του κοπυράιτ βρίσκεται σήμερα σε τέτοια κρίση με την έλευση μιας άλλης τεχνικής επανάστασης.


Για άλλη μια φορά: το Ίντερνετ αλλάζει τα πάντα. Και, επομένως, όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτό το φαινόμενο μέσα από πλαίσια και έννοιες της ψυχροπολεμικής εποχής, κινδυνεύουμε να παρασύρουμε τους πάντες σε λάθος κατεύθυνση.


Τι είναι όμως αυτό το νέο σύστημα ; Στην προσπάθειά μου για ένα πλαίσιο ακαδημαϊκής χρήσης, η καλύτερη εξήγηση που έχω ακούσει μέχρι στιγμής προέρχεται από τον Stefan Meretz και το εγχείρημα Oekonux, η έννοια της ‘εμβρυακής μορφής’ (germ form). Εν συντομία, η εμβρυακή μορφή είναι κάτι που αναπτύσσεται στο εσωτερικό και ως τμήμα του παλιού και κυρίαρχου συστήματος, και που ταυτόχρονα υποδεικνύει το νέο σύστημα που πρόκειται να αντικαταστήσει το παλιό.


Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίφαση με τον καπιταλιστικό/ σοσιαλιστικό δυϊσμό, όπου οι καπιταλιστές και το εργατικό δυναμικό θεωρούνται ότι βρίσκονται σε αμοιβαία ανταγωνιστική δυναμική. Αντίθετα, μια εμβρυακή μορφή δεν αντιτίθεται εντελώς στο κυρίαρχο σύστημα. Για παράδειγμα, μπορούμε να δούμε το λογισμικό Ανοιχτού Κώδικα ως μια εμβρυακή μορφή ενός νέου τρόπου παραγωγής λογισμικού, ή το Web 2.0 ως μια νέα μορφή ψυχαγωγίας. Από τη στιγμή που υπάρχουν εταιρίες που κερδίζουν από τοτις εφαρμογές Ανοιχτού Κώδικα (και οι εταιρίες αυτές είναι σύμμαχοι ή μέλη της κοινότητας του Ανοιχτού Κώδικα, όχι εχθροί του ή εκμεταλλευτές), σαφώς ο Ανοιχτός Κώδικας δεν είναι εναντίον του καπιταλισμού. Ταυτόχρονα, είναι ένα πολύ διαφορετικό σύστημα από το παραδοσιακό καπιταλιστικό πρότυπο παραγωγής λογισμικού, το οποίο βασιζόταν στον αποκλεισμό.


Ένα άλλο παράδειγμα είναι η μετάβαση από τη φεουδαρχική στην καπιταλιστική κοινωνία. Η αστική τάξη αποτελούσε αρχικά μέρος του φεουδαρχικού συστήματος, θεωρείτο κατώτερη και ήταν υποτελής στην αριστοκρατία και τους κληρικούς, αν όχι στους ακτήμονες. Ταυτόχρονα-όπως γνωρίζουμε- αποτελούσε την εμβρυακή μορφή ενός νέου συστήματος που επρόκειτο να ανατρέψει ολόκληρο το φεουδαρχικό σύστημα που υπηρετούσε.


Συνεπώς, δεν μπορώ παρά να τονίσω όπως ο Bauwens: Το Ίντερνετ αλλάζει το σύστημα, και όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε αυτή την αλλαγή σύμφωνα με τα οικονομικά πρότυπα του 20ού αιώνα κάνουμε μεγάλο λάθος, γιατί κάτι τέτοιο οδηγεί στην άρνηση κάθε αλλαγής που συμβαίνει σήμερα.


Τι συμβαίνει λοιπόν και ποιοι είναι οι συντελεστές του νέου συστήματος; Ποιος είναι ρόλος αυτών των εταιριών του Web 2.0;


Οι Scholz και Hartzog έχουν δίκιο που τονίζουν ότι το ίδιο το Web 2.0 δεν αποτελεί μια νέα επανάσταση. Είναι η συνέχεια ενός φαινόμενου που βιώνουμε μέσα από την εξέλιξη όλων των τεχνολογιών του Ίντερνετ και του Ανοιχτού Κώδικα (οι οποίες είναι στενά συνυφασμένες). Συνεπώς μπορούμε εύκολα να περιγράψουμε τους συντελεστές και τις διαχωριστικές γραμμές με βάση την προσωπική εμπειρία μας από αυτή την εξέλιξη, πιθανώς προσθέτοντας κάποιες μικρές λεπτομέρειες που χαρακτηρίζουν το Web 2.0.


Από τη στιγμή που το Web 2.0 αποτελεί συνέχεια των προηγούμενων σταδίων εξέλιξης του Ίντερνετ (όπως το ‘Web 1.0’), το σύστημα αξιών του είναι το ίδιο. Αφορά το μοίρασμα (πληροφορίας), την ανοιχτή πρόσβαση, την οικοδόμηση κοινών αγαθών (commons), την ηθική των χάκερ που αποτελεί το θεμέλιο όχι μόνο του κινήματος του Ανοιχτού Κώδικα αλλά, επίσης, του Ίντερνετ. Επομένως το φάσμα των πρωταγωνιστών του Web 2.0 εκτείνεται από τους ενεργούς πολιτικούς χρήστες, όπως οι υπέρμαχοι του Creative Commons, μέχρι εκείνους που χαίρονται την πράξη να μοιράζονται ένα βίντεο, να κάνουν blogging ή chatting. Οι πρωταρχικοί ανταγωνιστές είναι εκείνοι που μάχονται για να εμποδίσουν την αναπόφευκτη πρόοδο: Η Microsoft με τις ενεργές και αμφίσημες προσπάθειές της κατά του λογισμικού Ανοιχτού Κώδικα, οι μουσικές και κινηματογραφικές βιομηχανίες με τα πλοκάμια τους βαθιά χωμένα στην εθνική νομοθεσία και εκείνες που θέλουν να λογοκρίνουν την ελεύθερη ροή της πληροφορίας στο Ίντερνετ (για πολλαπλούς λόγους). Στη μέση βρίσκεται βέβαια η μεγάλη μάζα των χρηστών, που πραγματικά δεν έχουν ιδέα γι’ αυτό το σχίσμα- και αναμφίβολα πολλές από τις εταιρίες που εποφθαλμιούν το Ίντερνετ.


Το μεγάλο επίτευγμα του φαινόμενου του Web 2.0 είναι ότι έχει αυξήσει σημαντικά τη μάζα των χρηστών που, ενστικτωδώς τουλάχιστον, εκτιμούν τις χαρές του μοιράσματος (Youtube), της επικοινωνίας (forums, Facebook), της πρόσβασης στην πληροφορία(blogs). Δεν μπορεί (ακόμη) ο καθένας να είναι ενεργός χρήστης του Linux, αλλά μέσα από το Web 2.0 το ίδιο σύστημα αξιών διεισδύει σε ένα ευρύτερο πλήθος.


Μια εταιρία του Web 2.0 είναι συνήθως φτιαγμένη έτσι ώστε να διευκολύνει κάποια μορφή μοιράσματος –παρόλο που στην περίπτωση, για παράδειγμα, του Facebook, το μοίρασμα περιεχομένου, όταν υπάρχει, δε αποτελεί τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο ταξινόμησης, είναι ίσως καλύτερο να μιλάμε για πλούσια επικοινωνία (rich communication). Την ίδια στιγμή, οι εταιρίες του Web 2.0 αποκτούν την κυριότητα ενός κεντρικού κόμβου, όπως της ίδιας της (ιδιωτικής) τεχνολογίας μοιράσματος (εάν έχει κατασκευαστεί ως υπηρεσία web) ή τουλάχιστον το κοινό φόρουμ όπου λαμβάνει χώρα το μοίρασμα (εάν η τεχνολογία ή το πρωτόκολλο επικοινωνίας είναι ανοιχτό).


Ο Bauwens έχει δίκιο όταν υποστηρίζει ότι τα πρωταρχικά σημεία τριβής βρίσκονται εδώ, κι αυτό έχει να κάνει με το αν μια εταιρία θεωρείται ‘καλή’ ή ‘κακή’ από την κοινότητα. Μια εταιρία που αντιστέκεται επιτυχώς στην ανάγκη να ασκεί υπερβολικό έλεγχο, θεωρείται ως σύμμαχος που διευκολύνει το μοίρασμα και την επικοινωνία της κοινότητας, ενώ κάποια που δεν είναι σύμφωνη με τις αξίες της κοινότητας θα έχει πρόβλημα. Εκτός από την προσχώρηση σε αυτή την αξία των χάκερς για ένα commons μοιράσματος, άλλες αξίες μπορούν, επίσης, να παίξουν ρόλο. Ένα παράδειγμα είναι η εχεμύθεια, εάν μια εταιρία χαίρει εμπιστοσύνης σχετικά με τον χειρισμό πληροφοριών που αφορούν τους χρήστες της.


Μολονότι η καθαρά τεχνική (ντε φάκτο) ιδιότητα μιας υπηρεσίας να είναι ανοικτή αποτελεί καίριο παράγοντα για την ταξινόμηση της εταιρίας ως καλής ή κακής, το θέμα έχει, επίσης, να κάνει με την αντίληψη που έχει γι’ αυτή το κοινό (ή, για να είμαστε ειλικρινείς, με τις δημόσιες σχέσεις της). Ενδιαφέρον παράδειγμα αυτής της δυναμικής αποτελεί η Google. Παρόλο που η αποθήκευση όλου του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε διακομιστές της Google, και το σάρωμά του για διαφημιστικούς λόγους, δεν είναι καθόλου συμβατή με το σύστημα αξιών των χάκερς, εγώ και πολλοί φίλοι μου επιλέξαμε να χρησιμοποιούμε το Gmail για την καλύτερη πρόσβαση, τη φιλικότητα προς τον χρήστη, το καλό φιλτράρισμα των spam, ακόμη και την αξιοπιστία του. Εάν επρόκειτο, όμως, για τη Microsoft, ή ακόμη και τη Yahoo, κάποιοι θα επέλεγαν να μην χρησιμοποιήσουν μια ανάλογη υπηρεσία (εγώ ασφαλώς θα το έκανα).


Κατά συνέπεια, οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στο καλό και το κακό δεν είναι τόσο απόλυτες όσο θα νόμιζε κανείς, τράμπες γίνονται συχνά. (Αυτό ασφαλώς δεν αφορά τα εκατομμύρια των χρηστών του Gmail που χρησιμοποιούν τη Google, χωρίς να έχουν ιδέα γι’ αυτό το θέμα). Για παράδειγμα, για μένα είναι μια αποδεκτή λύση να αποθηκεύω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου στη Google, γιατί ξέρω ότι μπορώ να κατεβάσω το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μου έξω απ’ αυτούς τους διακομιστές (και το κάνω όταν πρόκειται για αντίγραφα) στην περίπτωση που θέλω να αλλάξω υπηρεσία ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Εάν δεν είχα αυτή την επιλογή, δεν θα επέλεγα να χρησιμοποιώ το Gmail. Εάν συγκρίνω αυτή την πλατφόρμα με μια άλλη, όπως το Facebook, δεν υπάρχει αντίστοιχη υπηρεσία για να κάνω ‘εξαγωγή’ των δεδομένων μου. Από την άλλη πλευρά, όμως, αυτά τα δεδομένα δεν είναι τόσο σημαντικά για μένα αυτή τη στιγμή, ούτως ή άλλως. Μπορώ λοιπόν να παίζω λίγο με το Facebook, έστω κι αν δεν είναι καθόλου συμβατό με τις αξίες των χάκερς, αφού η επικοινωνία που γίνεται εκεί δεν έχει αξία για μένα (ως δεδομένα).


Κατά συνέπεια, το κοινωνικό web δεν είναι απλώς ένα web μεταξύ φίλων, αλλά επίσης ένα web εμπιστοσύνης απέναντι στις εταιρίες που δρουν στην κοινότητα. Κι αφού μια τυπική υπηρεσία web 2.0 είναι έτσι κι αλλιώς δωρεάν, η εμπιστοσύνη αποτελεί κυρίαρχη αξία στο σύστημα και η ύπαρξη καλών πολιτών στο Ίντερνετ σημαντικό πλεονέκτημα για τις εταιρίες.


1


Σε αυτό το κείμενο, θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας στη φιλία, η οποία παρέχει τον τόπο για απόκτηση εμπειριών αναφορικά με το κοινωνικό web, καθώς και τα αντισταθμιστικά σύνολα ελεγχόμενων καταστάσεων, τα οποία λαμβάνουν, στο κοινωνικό διαδίκτυο, τη μορφή κοινωνικών προσδοκιών ή τεχνικών δομών. Το κοινωνικό web είναι ένας παραγώμενος χώρος και η αντίληψη μας για αυτό το χώρο αντλείται από προηγούμενες εμπειρίες και διαδράσεις με τους μηχανισμούς ελέγχου, οι οποίοι καθορίστηκαν από τους αρχιτέκτονές του.


Ο Lefebvre, στο βιβλίο του Η Παραγωγή του Χώρου, καθιερώνει μία αντίληψη της έννοιας του χώρου. Ο χώρος κατασκευάζεται από χωρικές πρακτικές, από αναπαραστάσεις του χώρου, και από χώρους όπως αυτοί αναπαρίστανται. Μπορούμε να φανταστούμε την πρακτική του χώρου π.χ. ως την ανάγνωση του χώρου, όπως την περιγράφει ο Lefebvre, ως «μία διαλεκτική διάδραση.»( σ. 38) Η αναπαράσταση του χώρου, από την άλλη πλευρά, αποτελείται από κυρίαρχες συζητήσεις, οι οποίες «προσδιορίζουν τι βιώνουμε, τι αντιλαμβανόμαστε και τι σκεφτόμαστε.» (σ. 38) Οι αναπαραστάσεις του χώρου είναι εκεί που βιώνεται η καθημερινότητα, εκεί που καταναλώνεται η συζήτηση του χώρου και εκεί που οι τελικοί χρήστες τοποθετούν τις εμπειρίες τους στο πλαίσιο του χώρου.


2


Για να κατανοήσουμε το χώρο του κοινωνικού web απαιτείται η εξέταση της φιλίας ως παραγωγής συμφραζομένων. Η φιλία στο διαδίκτυο έχει πολλαπλά νοήματα. Σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης ανακοινώνουμε τις φιλίες μας ρητά και δημόσια, μια σαφής κατάδειξη κοινωνικότητας. Στο ευρύτερο κοινωνικό web, μπορεί να υπάρχει φιλία μεταξύ των πλησιέστερων γειτόνων, με όσους συν-καταναλώνουμε ή συν-δηλώνουμε προτίμηση για την ύλη ή το αντικείμενο στο οποίο εστιάζει κάποια ιστοσελίδα. Ένα παράδειγμα της κοινωνικότητας του πλησιέστερου γείτονα είναι ο ιστότοπος del.icio.us, στον οποίο οι χρήστες κατευθύνουν την κοινωνικότητά τους προς ένα κοινό γνωστικό αντικείμενο.


Επομένως, η φιλία παράγεται στο κοινωνικό web με αδιάσπαστη αλληλουχία. Μπορούμε να εκλάβουμε την εν λόγω αλληλουχία ως άξονα όπου πολλές διαστάσεις της παραγωγής: ταυτότητα, γνώση, αποκλειστικότητα, ατομικότητα, κ.α., παρέχουν ένα αντιστάθμισμα των εκφάνσεων των κοινωνικών σχέσεων. Μέσω αυτής της συζήτησης η φιλία αξιολογείται και πραγματοποιείται. Όπως υποστηρίζει ο Lefebvre, «Οι κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες είναι συγκεκριμένες αφαιρέσεις, δεν έχουν καμιά πραγματική υπόσταση αποθηκευμένη στο χώρο ή μέσω αυτού.» (σ. 404) Οι σχέσεις δομούνται εντός και μεταξύ των χώρων του κοινωνικού web η παραγωγή της φιλίας προωθείται στο πλαίσιο του γενικότερου περιβάλλοντος.


3


Ακολουθώντας τον Lefebvre, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η παραγωγή φιλίας, ως αναπαράσταση του χώρου, είναι μια διαδικασία που συμβαίνει εξ’ολοκλήρου στο πεδίο του λόγου. Η συζήτηση διεξάγεται μεταξύ των ατόμων, των συστημάτων και των μεθόδων παραγωγής. Για να κατανοήσουμε τη διαδικασία πρέπει να εξερευνήσουμε τους μηχανισμούς της φιλίας στο κοινωνικό web και την κεντρική θέση της φιλίας στην εμπειρία ενός ιστότοπου. Μπορούμε να δούμε αυτό το πρώτο βήμα ως τη χαρτογράφηση της χωρικής πρακτικής, η πρώτη σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre. Η φιλία ως συμμετοχή σε δίκτυα, ενδεχομένως, να είναι ένας σημαντικός εμπειρικός παράγοντας στο κοινωνικό web. Ένα παράδειγμα είναι ο ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης Friendster, στον οποίο η δυνατότητα κάποιου να δει και να συμμετέχει στο δίκτυο εξαρτάται άμεσα από το μέγεθος του δικτύου επαφών του χρήστη. Λειτουργίες που επηρεάζουν την ατομικότητα, όπως οι ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης, τείνουν να εξάγουν και να απονέμουν αξία στη βάση της παραγωγής ενός δικτύου φιλίας.


Η φιλία στο κοινωνικό web μπορεί να θεωρηθεί ως κυκλική σχέση, στην οποία οι παραγωγοί σχηματίζουν δίκτυα που θα καταναλωθούν, θα διανείμουν ισχύ ή θα μετατραπούν σε κεφάλαιο από τους αρχιτέκτονες του ιστότοπου. Στη δημόσια άρθρωση της φιλίας, οι παραγωγοί σπάνια αντιλαμβάνονται την έννοια αυτών των ακούσιων διαστάσεων της κατανάλωσης, εστιάζοντας στις δυνατότητες που παρέχονται ως επιβράβευση για την άρθρωση της φιλίας. Οι αρχιτέκτονες των ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης, ειδικότερα, δημιουργούν κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες λειτουργούν σαν φρουροί, επιτρέποντας στο χρήστη που παράγει αυτές τις σχέσεις να έχει πρόσβαση σε υψηλότερα επίπεδα διάδρασης, δράσης και εμπειρίας, δελεάζοντάς τον, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να παράγει περισσότερες σχέσεις. Αυτή η παραγωγή, με τη σειρά της, μεγιστοποιεί την αξία του συστήματος.


4


Αναλογιζόμενοι τις αναπαραστάσεις του χώρου -η δεύτερη σύλληψη της έννοιας του Lefebvre- τα όρια του χώρου στο πεδίο του λόγου θεμελιώνονται μέσω των μηχανισμών παραγωγής του συστήματος. Δηλαδή, οι προγραμματιστές, οι διευθυντές παραγωγής και οι αρχιτέκτονες της ασφάλειας αναπαριστούν, καθώς οι αρχιτέκτονες του χώρου αναπτύσσουν ένα σύνολο κανόνων και στρατηγικών για τον έλεγχο της συζήτησης. Αυτοί οι κανονισμοί θεσπίζονται στον κώδικα προγραμματισμού, όπως περιγράφει ο Lessig:«Το ρυθμιστικό στοιχείο είναι ο κώδικας- ή πιο γενικά, το «δομημένο περιβάλλον» της κοινωνικής ζωής, η αρχιτεκτονική του.» (σ. 86) Η αντίληψή μας για το χώρο συνεπώς, διοχετεύεται μέσω μιας σειράς κανονισμών, οι οποίοι επιβάλλουν μια συγκεκριμένη δομή στις αναμενόμενες δραστηριότητές μας. Γενικότερα, αυτοί οι κανονισμοί δεν ασκούν χαμηλού επιπέδου ελέγχους (π.χ. στην ατομική ομιλία), αλλά, παρά ταύτα, δομούν με μεγάλη λεπτομέρεια τον τρόπο και τις προσδοκίες της διάδρασης.


5


Οι χώροι όπως αναπαρίστανται -η τελευταία σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre- ενυπάρχουν στη συζήτηση μεταξύ των χρηστών και των αρχιτεκτόνων του κοινωνικό web. Σε αυτό το πλαίσιο, η κατανόηση της φιλίας μπορεί να χαρτογραφηθεί από μια παραγωγική/καταναλωτική σε συν-παραγωγική συνεργασία, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τα σχέδια των αρχιτεκτόνων. Το γεγονός, το οποίο διευκρινίζει πιο ξεκάθαρα αυτήν την κατάσταση ήταν η ανταπόκριση στη δημιουργία του News Feeds από το Facebook. Το News Feeds, το οποίο εισήχθη χωρίς ελέγχους για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, επαναπροσδιόρισε την έννοια της φιλίας, τις προσδοκίες του κύκλου παραγωγής/κατανάλωσης και τις προσδοκίες των αρχιτεκτονικών ορίων.


Το News Feeds περιελάμβανε την προβολή των δραστηριοτήτων των πρόσφατων φίλων στη σελίδα του κάθε χρήστη στο Facebook. Η παραγωγή ταυτότητας, μια σημαντική δραστηριότητα φιλίας, αναδιαρθρώθηκε εξαιτίας αυτού, επιβάλλοντας τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας της χωρικής κατανόησης της φιλίας. Η φιλία δεν ήταν, πια απλά, η πρόσθεση ενός νέου φίλου στο δίκτυο, αλλά η πρόσκληση σε φίλους να παρακολουθήσουν όλες τις ανιαρές δραστηριότητες ενός ατόμου. Αυτό σήμανε έναν απότομο επαναπροσδιορισμό του χώρου, στον οποίο οι συγκεκριμένες αφαιρέσεις των κοινωνικών σχέσεων επαναπροσδιορίστηκαν. Η αντίληψη του Lefebvre περί συγκεκριμένης αφαίρεσης εξηγείται καλύτερα ως η υλοποίηση μιας χωρικής οντότητας μέσω διαδικασιών στο πεδίο του λόγου. Οι διαδικασίες που παρήγαγαν την αρχική έννοια της φιλίας δεν περιελάμβαναν τη συνεχή παρατήρηση, η οποία είναι αυτονόητη στο News Feeds.


Το σοκ που προκάλεσε το News Feeds εξαπλώθηκε γρήγορα μέσω των διαρθρωμένων δικτύων του Facebook. Αν και το News Feed προοριζόταν να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο επιτήρησης και ελέγχου, εξελίχθηκε σε ένα χώρο ανταγωνισμού και διαμαρτυρίας. Οι χρήστες δημιούργησαν ομάδες διαμαρτυρίας, για αυτήν τους τη δραστηριότητα ενημερώνονταν και οι φίλοι τους μέσω του News Feed και το γεγονός αυτό τροφοδότησε μία διαμαρτυρία που εξαπλωνόταν, όπως ακριβώς ένας ιός. Μέσα σε λίγες μέρες, εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες προσχώρησαν σε ομάδες διαμαρτυρίας, εξαναγκάζοντας το Facebook να αναγνωρίσει και να ασχοληθεί με τη διαμαρτυρία. Οι χρήστες και οι αρχιτέκτονες των ιστότοπων διαπραγματεύτηκαν εκ νέου τα όρια του News Feed στο πεδίο του λόγου, αλλά και του ίδιου του Facebook. Οι χρήστες συνέχισαν να μοχλεύουν το News Feed σαν ένα χώρο για συλλογική διαμαρτυρία ή για την προσωπική τους προβολή. Πολλές άλλες ομάδες, συχνά πολιτικού χαρακτήρα, συγκέντρωσαν εκατοντάδες χιλιάδες μέλη.


6


Στις συνεχείς διαπραγματεύσεις αναφορικά με τις σχέσεις παραγωγών και αρχιτεκτόνων, ο χώρος παράχθηκε και επαναπροσδιορίστηκε. Η φιλία παρέχει την πιο σημαντική διάσταση σε αυτόν το συνεχή επαναπροσδιορισμό, καθώς αποτελεί το συγκριτικό μέτρο αποτίμησης του κοινωνικού web. Δηλαδή, οι σχέσεις των παραγωγών με άλλους παραγωγούς και αρχιτέκτονες καθορίζει αμφότερα τα πρότυπα και τα όρια της διάδρασης. Η παραγωγή φίλων, αλλά και η συνεργατική παραγωγή μαζί με φίλους εμπεριέχουν μια διαπραγμάτευση της παρουσίας και της αναπαράστασης του χώρου, τα προϊόντα της κοινωνικότητας και τα όρια του πεδίου του λόγου.


Είναι φυσικό, θα υποστήριζα, να εξετάσουμε τα κίνητρα της παραγωγής φιλίας στο κοινωνικό web, αφού είναι ένα προσφάτως προσδιορισμένο προϊόν (το τσιμέντο του οποίου ακόμα στεγνώνει). Κοιτάζοντας το κοινωνικό web βλέπουμε πολλούς διαφορετικούς χώρους μέσω των οποίων παράγεται, άμεσα ή έμμεσα, φιλία. Στο πιο αρχικό επίπεδο, βρίσκουμε πολλές σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, όπου η ατομικότητα κατέχει προεξάρχουσα θέση και η διάρθρωση της φιλίας λειτουργεί ως σημάδι επαναβεβαίωσης της ατομικής ταυτότητας. Διευρύνοντας την οπτική μας, μπορούμε να βρούμε ιστοσελίδες που μοιράζονται μέσα (επικοινωνίας), μέσω των οποίων τα προϊόντα της ατομικότητας λειτουργούν ως όρια για την δημιουργία φιλίας. Τέλος, εμπλεκόμαστε με το πλήθος, σε χώρους, όπως ιστοσελίδες που μοιράζονται συνδέσμους ή νέα, όπου η ατομικότητα εξασθενεί και το κίνητρο του χρήστη για παραγωγή είναι η ανταπόκρισή του στις ανάγκες του πλήθους. Σε αυτό το πλαίσιο, η φιλία ενδέχεται να εκτείνεται από το πραγματικό μέχρι το καθαρά στρατηγικό, δημιουργώντας τελικά έναν μοναδικό χώρο.


7


Τα κίνητρα για την παραγωγή φιλίας προσδιορίζονται, εν πολλοίς, στο πλαίσιο της χωρικής πραγματικότητας κάθε ιστότοπου, όπου ο παραγωγός καλείται να ανιχνεύσει το χώρο και να ακολουθήσει έναν ορισμό της φιλίας που βασίζεται στις πρακτικές του συγκεκριμένου χώρου. Μια συνεπής προσδοκία φιλίας μεταξύ των ιστότοπων δεν μπορεί και δεν πρέπει να αναμένεται, ούτε δικτυώσεις του πραγματικού κόσμου πρέπει να εκβιάζονται. Η φιλία, βεβαίως, δεν είναι παρά ένα ρητορικό μέσο, το οποίο υποκινεί την παραγωγή επαφών ή πλησιέστερων γειτόνων στο πλαίσιο της υποτιθέμενης έννοιας της φιλίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποτιμήσουμε όλες τις φιλίες στο κοινωνικό web, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι αυτές είναι χωρικά καθορισμένες, καθώς και ότι τα σχέδια των αρχιτεκτόνων των ιστότοπων είνια καθοριστικά για τους τρόπους με τους οποίους δημιουργούνται.


Μια κριτική θεώρηση της φιλίας εξαρτάται από την ανάγνωση και τη διαπραγμάτευση των χώρων παραγωγής. Στο κοινωνικό web, οι μέθοδοι παραγωγής ελέγχονται αυστηρά από τους αρχιτέκτονες των ιστότοπων. Ενόσω αναζητούμε νέες ευκαιρίες για συζήτηση αναπτύσσοντας νέους χώρους αναπαράστασης, η φιλία έχει έναν παραγωγικό ρόλο πολύ χρήσιμο στους αρχιτέκτονες. Αν αναθεωρήσουμε την έννοια της φιλίας και την αντίληψή μας για το χώρο, ενδεχομένως, να είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε τη σχέση μας με τους αρχιτέκτονες και να επανεξετάσουμε τα κίνητρά μας για παραγωγή.


2…Σύμφωνα με τον Paul Graham υπάρχουν, γενικά, τρεις ρόλοι που δύναται να έχει κάποιος στο κόσμο του Web: ο επαγγελματίας, ο ερασιτέχνης και ο τελικός χρήστης. Θα πρόσθετα επίσης και μια τέταρτη κατηγορία, αυτή του χάκερ που έχει κάποια χαρακτηριστικά του επαγγελματία (π.χ. βαθιά και εξειδικευμένη γνώση) και κάποια του ερασιτέχνη (π.χ. το ρομαντισμό). Με άλλα λόγια ένας χάκερ είναι ένας «επαγγελματίας ερασιτέχνης».


3…Στο Web 1.0 δεν υπήρχε συγκεκριμένος χώρος για τον ερασιτέχνη, ενώ για τον επαγγελματία, τον χάκερ και τον τελικό χρήστη οι ρόλοι ήταν πιο καθορισμένοι. Ο εφεδρικός στρατός του Web 1.0 αποτελούταν από τους ερασιτέχνες. Ο ερασιτέχνης [αρχ. ἐρασι- (εραστής) + -τέχνης)] λοιπόν δημιουργεί για να ικανοποιήσει ιεραρχικά ανώτερες ανάγκες, χωρίς να στοχεύει στο χρηματικό κέρδος -τις περισσότερες φορές δεν αμείβεται καθόλου- και η γνώση του δεν είναι τόσο εξειδικευμένη όσο του χάκερ ή του επαγγελματία. Ο ερασιτέχνης, όπως και ο χάκερ, δημιουργεί χωρίς να κατέχει αποκλειστικά: και οι δυο είναι υπέρμαχοι της συλλογικότητας, της καινοτομίας και της ελευθερίας.


4…Το Web 2.0 δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εκμετάλλευση του εφεδρικού στρατού των ερασιτεχνών. Τα flickr, MySpace, del.icio.us, και YouTube είναι αντιπροσωπευτικά κομμάτια της νέας αυτής πλατφόρμας του Web, που ενεργοποιώντας τις ικανότητες του ερασιτέχνη καθώς και την επιθυμία του για δημιουργία, τον αιχμαλωτίζει, κάνοντας έτσι ένα στρατηγικής σημασίας βήμα προς την έναρξη αμιγών επιχειρηματικών πρακτικών. Η εκούσια συμμετοχή του ερασιτέχνη μετατρέπεται επομένως σε (υπερ)αξία για τους διαχειριστές των παραπάνω κοινωνικών δικτύων και υπηρεσιών.


5. Tα μέσα παραγωγής έγιναν διαθέσιμα με την έλευση του Web 2.0 στους ερασιτέχνες και η εκμετάλλευση της συλλογικής νοημοσύνης και δημιουργίας αναγεννήθηκε. Ωστόσο οι πλατφόρμες, όπως τονίζει ο Trebor Scholtz, εξακολουθούν να ανήκουν στις εταιρίες. Ουσιαστικά πρόκειται για μια νέα έκφραση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής: στη βιομηχανική παραγωγή ο εργάτης -ο «επαγγελματίας» σύμφωνα με τη προηγούμενη κατηγοριοποίηση- πουλάει το χρόνο και την εργασία του έναντι μιας χρηματικής αμοιβής χωρίς πολλές φορές να απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της αυτοεκτιμήσης και αυτοεκπληρώσης, ενώ παράλληλα η εταιρία πλουτίζει. Κατά παρόμοιο τρόπο στη πνευματική παραγωγή του Web 2.0 ο ερασιτέχνης απολαμβάνει την ευχαρίστηση της δημιουργίας, της κοινωνικότητας και της αυτοεκτίμησης (λαμβάνοντας κάποιες φορές μια χρηματική αμοιβή) καθώς οι εταιρίες αποκομίζουν μεγάλα κέρδη από αυτή την ανταλλαγή.


6…Είναι φανερό ότι στη παραγωγή του κοινωνικού Web αναδύεται μια νέα μορφή ενός κοινωνικού συμβολαίου (κατά Web ορολογία θα μπορούσε να αποκαλεσθεί «Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0»). Το Κοινωνικό Συμβόλαιο 2.0 περικλύει νέες έννοιες και τρόπους παραγωγής, διακυβέρνησης και ιδιοκτησίας αποτελώντας μια αφηρημένη πράξη δέσμευσης απέναντι στη δημιουργία αληθινής σφαίρας των Κοινών.


7…Όπως παρατηρεί ο Bauwens, oι νεταρχιστές ή δικτυοκράτες, δηλαδή αυτοί που κατέχουν τις πλατφόρμες και προωθούν τη συμμετοχή, λόγω της κερδοσκοπικής φύσης τους είναι επικίνδυνοι ως θεματοφύλακες των διαφόρων σχεδίων για την ενίσχυση της σφαίρας των Κοινών. Είναι στο χέρι του ερασιτέχνη να καταργήσει τις νεοκαπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής -την εκμετάλλευση από τον καπιταλιστή της πλατφόρμας- στο όνομα της δημιουργίας και ενδυνάμωσης της σφαίρας των Κοινών. Η ανεξαρτοποίηση και αυτονόμηση της πλατφόρμας με κάθε τρόπο οφείλει να αποτελέσει τακτικό στόχο του πολιτικού του αγώνα.


8…Το σύντομο μανιφέστο του ερασιτέχνη γράφτηκε από έναν ερασιτέχνη κουβαλώντας όλες τις αδυναμίες που έχουν οι δημιουργίες των ερασιτεχνών. Ωστόσο ο κώδικάς του παραμένει ανοιχτός προς κάθε τροποποίηση, επέκταση και βελτίωση της παρούσας ρητορικής και ανάλυσης.


Δείτε ακόμα:


P2P foundation


Το ελληνικό blog της P2P foundation

Η wiki σελίδα της P2P foundation στα Ελληνικά