Το παρόν άρθρο αποτελείται από τρία μέρη. Το πρώτο μέρος είναι μια συλλογή αφηρημένων, σκόρπιων σκέψεων για τη διαδικασία παραγωγής «πολιτικής», ενώ το δεύτερο προτείνει πως η συλλογική νοημοσύνη θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για ενίσχυση της συμμετοχικότητας των πολιτών στη λήψη αποφάσεων παρουσιάζοντας τη πλατφόρμα collaboratorium των Iandoli, Klein και Zollo. Το τελευταίο μέρος περιλαμβάνει τα συμπεράσματα αυτού του άρθρου.


Μέρος πρώτο: Ευρωπαική Ένωση (Ε.Ε.) και παραγωγή «πολιτικής»


Το φτωχό μου υπόβαθρο στη πολιτική επιστήμη και ο λίγος ελέυθερος χρόνος για σοβαρή ενασχόληση και βελτίωση με αναγκάζουν να προσεγγίζω και να παρατηρώ τα διάφορα θέματα πολιτικής από την οικονομική σκοπιά, την οποία κατέχω καλύτερα. Μ’ ένα παρόμοιο -ή μάλλον λίγο πιο παράδοξο- τρόπο θα προσπαθήσω να δώσω κάποιες ανιχνευτικές απαντήσεις σε μερικά από τα ερωτήματα αυτού του αφιερώματος.


Ας αρχίσουμε λοιπόν με την υπόθεση ότι στην εποχή της πληροφορίας και των δικτύων η ΕΕ είναι μια μεγάλη εταιρία που παράγει «πολιτική», δηλαδή λαμβάνει αποφάσεις και μέτρα. Είναι γνωστό πως σήμερα το νέο παράδειγμα οργάνωσης κινείται πέρα από τις ιεραρχικές δομές και προς τα δίκτυα: όπως παρατηρεί και ο Castells τα δίκτυα αποτελούν τη νέα μορφολογία των κοινωνιών δίνοντας νέες μορφές στη παραγωγή, στην εξουσία, στην «εμπειρία» (experience) και στο πολιτισμό. Για να συμπληρώσουν οι Arguilla και Ronfeldt (1996) ότι η επανάσταση στο τομέα της πληροφορίας και των αντίστοιχων τεχνολογιών διαβρώνει τις ιεραρχίες προς μια εποχή δικτύων. Παράλληλα το ίδιο συμβαίνει και στα μοντέλα οργάνωσης των επιχειρήσεων όπως εύστοχα δείχνει ο Δαφέρμος. Έτσι λοιπόν και η εξεταζόμενη εταιρία, η ΕΕ δηλαδή, οφείλει να κινηθεί προς ένα δικτυακό μοντέλο οργάνωσης. Αυτό είναι το πρώτο συμπέρασμά μας στο οποίο θα επανέλθουμε σε λίγο.


Ας περάσουμε τώρα στα μέλη της ΕΕ. Οι Ευρωπαίοι πολίτες δίνουν ύπαρξη και νόημα στην έννοια της ΕΕ προσφέροντας την εργασία τους στη παραγωγή αποφάσεων και αποτελούν το εργατικό δυναμικό της (θεωρητικά τουλάχιστον). Βέβαια η ιδιομορφία έγκειται στο γεγονός ότι κάθε Ευρωπαίος «εργάτης» κατέχει αδιευκρίνιστο ποσοστό μετοχών της εταιρίας, ενώ παράλληλα παίζει και το ρόλο του πελάτη. Επίσης τα διάφορα Ευρωπαϊκά όργανα μαζί με τις κυβερνήσεις συγκροτούν το διευθυντικό συμβούλιο. Το ερώτημα είναι με ποιο τρόπο θα πετύχουμε βελτίωση στη ποιότητα των «προϊόντων» και των «υπηρεσιών». Το παράδειγμα της Toyοta φανερώνει την επιτυχία (μεταξύ άλλων αύξηση ποιότητας, ευελιξία, ικανοποίηση εργαζομένων) από την ευρεία συμμετοχικότητα των εργαζομένων στη παραγωγή. Επομένως ένα δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι πρέπει να κινηθούμε προς την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των εργαζομένων. Με άλλα λόγια, περισσότερο ριζοσπαστικά, τα μέσα παραγωγής να δωθούν στους ανθρώπους που παράγουν.


Εδώ όμως υπάρχει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα στην αναλογία μας. Οι Ευρωπαίοι «εργάτες» είναι αυτοί που παράγουν «πολιτική»; Αν παράγουν, πόσο παράγουν; Η ΕΕ φαίνεται να είναι εξαίρεση στον κανόνα: οι διευθυντές παραγούν παραπάνω από τους εργάτες. Το παράλογο δεν μπορεί να αντέξει υπό την ίδια μορφή στην εποχή των δικτύων και της πληροφορίας. Δύο από τα σημαντικότερα μέσα παραγωγής, η πληροφορία (γνώση, δεδομένα, πολιτισμός) και οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών), είναι διαθέσιμα σε ολοένα και περισσότερους Ευρωπαίους «εργάτες» οδηγώντας σε σταδιακή -διαφαινόμενη- κατάρρευση τις παραδοσιακές ιεραρχίες. Είναι λοιπόν σαφές ότι η εποχή μας δίνει νέες δυνατότητες συμμετοχής σε ομάδες και πολίτες που ήταν παλιότερα αποκλεισμένες από τις πολιτικές διεργασίες.


Αν λοιπόν η ΕΕ είναι αποφασισμένη να επιβιώσει προσφέροντας καλύτερα «προϊόντα» και «υπηρεσίες» στους πελάτες/εργάτες πρέπει να οργανωθεί σε δίκτυα, χτίζοντας διαύλους επικοινωνίας χρησιμοποιώντας τις σύγχρονες τεχνολογίες. Οφείλει, βασιζόμενη στην αξία του ολοπτισμού, δηλαδή τη δυνατότητα του κάθε μέλους ανά πάσα στιγμή να βλέπει το όλον, να δημιουργεί, να συντηρεί, να ενισχύει και να ανανεώνει τα μέσα, τις «διεργασίες» (processes) και όχι το «περιεχόμενο». Κατά τη γνώμη μου το βασικότερο βήμα είναι ο κοινός Ευρωπαικός προσανατολισμός προς μια παιδεία «διεργασιών» (ιδεολογίας «μεθόδου») δηλαδή κριτικού τρόπου προσέγγισης, αντί παιδείας «περιεχομένου», «καθηκόντων» και «ορισμών». Βέβαια όταν μιλάς στους ανθρώπους για αλλαγή παιδείας, είναι συνηθισμένο να εισπράττεις αποδοκιμαστικά βλέμματα, καθώς τα αποτελέσματα γίνονται ορατά σε βάθος χρόνου. Τι συγκεκριμένες αλλαγές, λοιπόν, μπορούν να γίνουν στη παραγωγή «πολιτικής»;


Ας αφήσουμε για λίγο την αναλογία ΕΕ-εταιρίας και ας εξετάσουμε πως αλλάζουν οι κοινωνικές δομές. Σύμφωνα με τη Μαρξιστική προσέγγιση (Engels, 1894; Harnecker, 1974; Marx, 1889) η οικονομία (η δομή) παίζει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση του πολιτικού/νομοθετικού και ιδεολογικού επιπέδου της κοινωνίας (υπερδομή). Με λίγα λόγια αν στη διαδικάσια της παραγωγής κυριαρχούν οι αξίες της συνεργασίας, της επικοινωνίας, της συμμετοχής και της αυτοδιαχείρισης (αντί της ατομικότητας, του ανταγωνισμού, της ιεραρχίας και της αλλοτρίωσης) τότε είναι πιθανό οι έννοιες αυτές να οδηγήσουν σε παρόμοιες νέες πολιτικές διεργασίες. Η κοινωνική συνείδηση καθορίζεται από την οικονομία, τον «κατευθυντήριο μίτο» της ιστορίας (Harnecker, 1974). Δεν μπορεί συνεπώς η ΕΕ να φιλοδοξεί να υιοθετήσει πιο δημοκρατικά μοντέλα διακυβέρνησης όταν η παραγωγή στην οικονομία δεν στηρίζεται σε συγγενή μοντέλα.


Μέρος δεύτερο: Συλλογική νοημοσύνη και Ε.Ε.


Ο ερχομός του κοινωνικού Web δημιουργεί ευκαιρίες για αλληλεπιδράσεις μεγάλης κλίμακας ανάμεσα στους ανθρώπους μέσω των νέων τεχνολογικών εργαλείων: ιστολόγια, φόρουμ, wiki, email, podcast κτλ. Χρησιμοποιώντας λοιπόν αυτά τα φτηνά εργαλεία συλλογικής νοημοσύνης μπορούμε να δημιουργήσουμε εγχειρήματα μεγάλης κλίμακας για τη λήψη αποφάσεων και τη λύση προβλημάτων. Πριν προχωρήσουμε σε συγκεκριμένες προτάσεις, είναι καλό να ορίσουμε τι εννοούμε με τον όρο συλλογική νοημοσύνη. Κατ’αρχήν νοημοσύνη είναι:



-η ικανότητα να καταλαβαίνεις ή να μαθαίνεις
-να αντιμετωπίζεις νέες καταστάσεις
-να χρησιμοποιείς τρόπους συλλογισμού
-η ικανότητα να χρησιμοποιείς τη γνώση για να προσαρμόζεσαι σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον


Έτσι λοιπόν με λίγα λόγια η συλλογική νοημοσύνη αναφέρεται σε:



-ομάδες που κάνουν πράγματα μαζί τα οποία φαίνονται έξυπνα
-ομάδες που καταπιάνονται με νέες καταστάσεις
-ομάδες που χρησιμοποιούν γνώση για να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον που αλλάζει


Πώς θα μπορούσε η ΕΕ να χρησιμοποιήσει την έννοια της συλλογικής νοημοσύνης και τις νέες τεχνολογίες δημιουργώντας ευκαιρίες για συμμετοχή στη παραγωγή «πολιτικής» και τη συλλογική λήψη αποφάσεων σε καίρια ζητήματα; Η πλατφόρμα του collaboratorium που αναπτύσσεται από τους Iandoli, Klein και Zollo μπορεί να προσφέρει ενδιαφέρουσες αφορμές για σκέψεις και πειραματισμούς. Στην εργασία τους οι ερευνητές προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα μοντέλο, μία πλατφόρμα που θα επιτρέπει το συλλογικό στοχασμό, τη διατύπωση προτάσεων και τη λήψη συλλογικών αποφάσεων για περίπλοκα ζητήματα που μας αποσχολούν, όπως παραδείγματος χάριν η κλιματική αλλαγή. Οι παραπάνω επιστήμονες βασίζουν το collaboratorium στην ανάπτυξη επιχειρημάτων και προσπαθούν να εντοπίσουν τον τρόπο λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων (online virtual communities) χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα μοντέλα απεικόνισης της διεργασίας (process) στη λήψη αποφάσεων. Επιπλέον μέσω της επιχειρηματολόγησης στόχος τους είναι η αποφυγή των προβλημάτων της Wikipedia (τον αποκαλούμενο πόλεμο των αλλεπάλληλων επεξεργασιών). Η διαφορά ανάμεσα στο collaboratorium και στα άλλα εργαλεία ευρείας χρήσης όπως τα φόρουμ, τα ιστολόγια και τα wiki, είναι ότι το πρώτο υποστηρίζει την οργανώση της γνώσης κυρίως μέσω της λογικής (του συλλογισμού) χρησιμοποιώντας χάρτες επιχειρημάτων και εργαλεία αξιολόγησης. Οι χάρτες επιχειρημάτων σκιαγραφούν τις διατυπωμένες ιδέες και προτάσεις με τρόπο τέτοιο ώστε οι επισκέπτες να μπορούν εύκολα να παρακολουθούν και να συμμετάσχουν στις διεργασίες. Εμπειρικά δεδομένα αποδεικνύουν μέχρι στιγμής ότι το collaboratorium μπορεί και δουλεύει εύρυθμα και αποτελεσματικά περιλαμβάνοντας συμμετέχοντες οι οποίοι βρίσκονται διασκορπισμένοι σε διάφορες γεωγραφικές περιοχές.


Μέρος τρίτο: Συμπεράσματα



Είναι λοιπόν φανερό ότι τα μέσα για την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των Ευρωπαίων πολιτών υπάρχουν και μάλιστα σε χαμηλά κόστη. Αν υπάρχει η βούληση από την ΕΕ για μια πιο συμμετοχική δημοκρατία, τότε οφείλει να παρέχει στους πολίτες τα μέσα παραγωγής «πολιτικής», δηλαδή τη γνώση (γνώση σχετικά με τη χρήση των τεχνολογιών), τη πρόσβαση στη πληροφορία, τη παιδεία (κριτική προσέγγιση) και τον εμπλουτισμό της οικονομικής της ατζέντας με εγχειρήματα που βασίζονται στις αξίες της συνεργασίας και της συμμετοχής. Σύμφωνα με το Μαρξ ο τρόπος παραγωγής καθορίζει όλα τ’ άλλα. Ανεξαρτήτως αν υπάρχει ή όχι η βούληση από τις ελίτ της ΕΕ για αλλαγές, οφείλουμε πρώτα εμείς να στηρίζουμε προσπάθειες παραγωγής με «ανοικτό κώδικα» κάνοντας ένα βήμα πιο κοντά στην Ουτοπία του ανοικτού σχεδιασμού των πολιτισμών.

Αναφορές (όσες δεν υπάρχουν με διαδικτυακούς συνδέσμους):

- Arquilla, J., and Ronfeldt, D., (1996), The Advent of Netwar, United States, Dept. of Defense and National Defense Research Institute, RAND.

- Engels, F., (1894), Lettre a B. Borgius du 25 Janvier: Marx – Engels, Oeuvres Choisies, volume 3.

- Harnecker, M., (1974), Les Concepts Élémentaires du Materialisme Historique, Siglo Veintiuno Editores SA.

- Marx, K., (1889), Das Kapital, translated in Greek by Mavrommatis P., 1978, Σύγχρονη Εποχή.

Στη συζήτηση, σημείο εκκίνησης του ομώνυμου αφιερώματος, ο Paul Hartzog και ο Trebor Scholz προσπαθούν να αποτυπώσουν μία κριτική του web 2.0 οργανωμένη σε 5 άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/συλλογικότητα, πολιτιστικές διαφορές, ακτιβισμός.


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτό που συμβαίνει σήμερα υπογραμμίζει το γεγονός ότι το θέμα δεν ήταν ποτέ η κυριότητα. Η κυριότητα εγγυάται την ικανότητα να λαμβάνουμε και να εφαρμόζουμε αποφάσεις για την παραγωγή και να απολαμβάνουμε τους καρπούς αυτών των αποφάσεων. Η κυριότητα μας δίνει πρόσβαση στην παραγωγή. Η πρόσβαση είναι τώρα αποκεντρωμένη και υπό διευθέτηση.


Κατά συνέπεια, θα έλεγα ότι ο κρίσιμος παράγοντας σήμερα δεν είναι τα ‘μέσα παραγωγής’ αλλά τα ‘μέσα πρόσβασης’. Ας πάρουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: Τη Wikipedia. Για τη λειτουργία της wikipedia πρέπει να υπάρχει: 1) πρόσβαση στην παραγωγή, δηλαδή σελίδες που επιδέχονται επιμέλειας, 2) πρόσβαση στην κατανάλωση, δηλαδή πρόσβαση στην ανάγνωση των σελίδων και 3) πρόσβαση στο Ίντερνετ. Οι κυβερνήσεις καθιστούν δυνατή την πρόσβαση στους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ (ISPs) που δίνουν πρόσβαση στους τελικούς χρήστες, και οι κάτοχοι της wikipedia καθιστούν δυνατή την πρόσβαση μέσα από τους διακομιστές και ένα σύστημα ανοιχτής επιμέλειας. Υπάρχουν σε αυτή την αλυσίδα πολλά σημεία παρεμπόδισης, παρακολούθησης, εκμετάλλευσης κλπ.


Πολύ πρόσφατα είδαμε, μέσα από την εξέγερση των χρηστών στο Digg και μια παρόμοια κρίση στο LiveJournal, στοιχεία μιας πολιτιστικής μεταστροφής στις αξίες σχετικά με το τι σημαίνει συμμετοχή στον δικτυακό πολιτισμό. Όλο και πιο πολύ, ο κόσμος ζητά υπευθυνότητα από τους ανθρώπους που ασχολούνται με τους διακομιστές και τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ. Ωστόσο, όσο υπάρχουν διακομιστές, φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ και άλλοι ανασχετικοί παράγοντες, με άλλα λόγια, όσο το Ίντερνετ δεν λειτουργεί πλήρως μεταξύ ομότιμων- οι ισχυροί θα έχουν τρόπους να κλείνουν λογαριασμούς, να απαγορεύουν την πρόσβαση σε ιστοσελίδες κλπ.


Μπορούμε να δούμε την επίδραση αυτής της μεταστροφής σε αρκετές από τις τρέχουσες διαμάχες: Στη συζήτηση για την ‘ ουδετερότητα του δικτύου’ για παράδειγμα ή την πιο γενική συζήτηση για το κατά πόσο η πρόσβαση στο Ίντερνετ πρέπει να είναι ιδιωτικό ή δημόσιο αγαθό. Το γεγονός ότι κυβερνήσεις και εταιρίες επιδιώκουν να χρησιμοποιούν τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ ως σημεία παρακολούθησης είναι ένα ακόμη παράδειγμα. Η ‘long tail’ οικονομία έχει να κάνει με το πώς η πρόσβαση αλλάζει τη δυναμική της παραγωγής στο μέτρο που επιδρά σε αυτό που παράγεται και σε αυτόν που το παράγει. Οι εφαρμογές μερισμού αρχείων μεταξύ ομότιμων όπως το BitTorrent επιτρέπουν την πρόσβαση σε ταινίες, μουσική και άλλα μέσα επικοινωνίας έξω από τις παραδοσιακές (και εξαιρετικά ελεγχόμενες) διόδους.


Συμπερασματικά, το σημαντικό με τα μέσα παραγωγής είναι ότι δεν παράγουν απλώς αντικείμενα, αλλά, όπως είπε ο Μαρξ, έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Αυτό που παράγεται σήμερα είναι πολιτισμός, γνώση, στυλ, ρουτίνα, κλάση κλπ. Οτιδήποτε μεταξύ παραγωγών και παραγωγής είναι εν δυνάμει προβληματικό. Αυτό που πρέπει να προστατευθεί είναι η πρόσβαση.


Trebor Scholz: Πριν έρθω στην ερώτησή σας, θα ήθελα να απαντήσω στον Paul Hartzog. Η εταιρική γλώσσα του Web 2.0 χτυπά πράγματι το καμπανάκι σε σχέση με την ανοιχτή πρόσβαση και ανανέωση και είναι καλό που ο Paul προειδοποιεί έναντι τόσης αφέλειας. Ακόμη και στον ανεπτυγμένο κόσμο υπάρχουν μεγάλοι θύλακες φτωχών εργαζόμενων, παράνομων μεταναστών και, επίσης, νέων στις αγροτικές περιοχές, οι οποίοι έχουν τη μικρότερη πρόσβαση. Τι κάνει γι’ αυτούς το web; Οποιαδήποτε κριτική στο κοινωνικό web ηχεί σαν ένα ελιτίστικο πρόβλημα το οποίο θα επιθυμούσαν να έχουν.


Από την άλλη πλευρά, είναι παράλογο να μιλάμε για τους παραγωγούς στο κοινωνικό web ως χρήστες που ανήκουν σε μια ελίτ, εάν σκεφτούμε τα 160 εκατομμύρια ανθρώπους στην κινεζική κοινωνική ιστοσελίδα QQή τα 180 εκατομμύρια χρήστες που δημιούργησαν το δικό τους ‘προφίλ’ στη MySpace. Οι περισσότεροι φοιτητές στη Βόρεια Αμερική είναι στo Facebook και στη νοτιοκορεάτικη κοινωνική ιστοσελίδα Cyworld συνεισφέρουν γύρω στα 20 εκατομμύρια. Σε διεθνή κλίμακα, κοινωνικές ιστοσελίδες όπως το Orkut κυριαρχούν στη Βραζιλία και την Ινδία. Η ηλικία, το φύλο και η γλωσσική ποικιλία online έχουν αλλάξει προς το καλύτερο και οι υψηλοί αριθμοί χρηστών μιλούν από μόνοι τους.


Στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλοί άνθρωποι βρίσκονται σε φυσική απομόνωση λόγω της αστικής εξάπλωσης, του πολιτισμού του φόβου, που καθορίζει τη γονική συμπεριφορά, της χαμένης αίσθησης του τόπου, της φύσης της αγοράς εργασίας και του διαδεδομένου ατομικισμού.


Το κοινωνικό web τους επιτρέπει να παραμένουν σ’ επαφή, να κάνουν φίλους ή να επανασυνδέονται. Οι κοινωνικές πλατφόρμες γίνονται μια μερική θεραπεία, ένα σταθερό σημείο γι’ αυτούς τους κοινωνικά ασθενείς. Δεν είναι δύσκολο να βρούμε περιπτώσεις κοινωνικής απομόνωσης, αλλά τελικά ο υπέρβαρος έφηβος ή ο αποξενωμένος ενήλικος δεν είναι προϊόντα του κοινωνικού web αλλά των γνωστών προβλημάτων της κοινωνίας γενικά.


Για να απαντήσω στην ερώτηση: αυτοί που μπορούν ν’ απλώσουν τα χέρια στα αμέτρητα ‘κοινωνικής λειτουργίας συστήματα’ κερδίζουν τα μέσα της παραγωγής που βασίζεται στο web. Το καρότο που αποτελεί κίνητρο για τη συμμετοχή του δικτυωμένου κοινού είναι η ‘δωρεάν’ υπηρεσία που έχει ωστόσο μια κρυφή τιμή χρήσης. Οι χρήστες διαβάζουν ανακοινώσεις στις κοινωνικές ιστοσελίδες. Ρυθμίζουν το σχέδιο στις σελίδες τους στη MySpace. Μπαίνουν στο στάτους τους στη Facebook (FB). Απαντούν στις λεγόμενες αφίσες FB, δημιουργούν και ανεβάζουν βίντεο, ενημερώνουν τα ‘προφίλ’ τους (διαμαρτύρονται ότι το να έχεις παντρευτεί τη δουλειά σου δεν είναι επιλογή). Οι χρήστες τακτοποιούν τις φωτογραφίες τους στο FB και τις σχολιάζουν μεταξύ τους. Χώνουν τη μύτη τους σε αυτές των άλλων ή κοιτούν τα βίντεο των άλλων. Γίνονται και ξεγίνονται φίλοι και εγκαθιστούν βίντεο. Περνούν τον καιρό τους εγκαθιστώντας κάποια από τις 400 εφαρμογές στη Facebook, στα μπλογκς της MySpace ή κουβεντιάζοντας στο Skype.


Όλες αυτές οι δραστηριότητες δημιουργούν οικονομική αξία, που βασίζεται μερικές φορές στην ακούσια συμμετοχή. Τα κωλύματα στον τρόπο συνεισφοράς είναι λίγα. Ωστόσο αποτελεί παραβίαση της κοινωνικής σύμβασης να μην ξέρουν οι χρήστες ότι χρησιμοποιούνται. Σε άλλες περιπτώσεις, οι άνθρωποι ξέρουν ότι χρησιμοποιούνται και το αποδέχονται. Είναι ένα είδος αμοιβαίας ανταλλαγής-οι εταιρίες γίνονται πλούσιες ενώ οι χρήστες απολαμβάνουν την ευχαρίστηση της δημιουργίας και της κοινωνικότητας, αποκτούν φιλίες, μοιράζονται τις εμπειρίες της ζωής τους, αρχειοθετούν τις μνήμες τους, αποκτούν δουλειές, βρίσκουν συντρόφους και συνεισφέρουν στο γενικότερο καλό.


Συνοψίζοντας, τα μέσα παραγωγής είναι διαθέσιμα στο δικτυωμένο κοινό-τα εργαλεία κι οι πλατφόρμες ανήκουν, ωστόσο, σε εταιρίες.


Θανάσης/Παύλος: Η εκμετάλλευση παραμένει ακόμη η καίρια κοινωνική σχέση που διαμορφώνει την άυλη εργασία και την παραγωγή μεταξύ ομότιμων;


Trebor Scholz: Η κατάσταση είναι περίπλοκη και παράδοξη. Άρχισα να την περιγράφω στην προηγούμενη απάντησή μου. Από τη μια πλευρά, οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται πιο εύκολα μέσα απ’ το κοινωνικό web. Από την Heinz Ketchup μέχρι τη Yaadz.com, οι εταιρίες πειραματίζονται απευθυνόμενες σε πλήθη, η εργασία προσφέρεται σε ευρείες ομάδες ανθρώπων μέσα από ανοιχτό κάλεσμα στο Ίντερνετ. Οι εργαζόμενοι/παραγωγοί πληρώνονται λίγο ή και καθόλου.


Πολλές από τις ‘δωρεάν’ υπηρεσίες στο κοινωνικό web εισβάλλουν στην προσωπική ζωή των χρηστών. Η έρευνα αγοράς οδηγεί σε καλά τοποθετημένες διαφημίσεις (ανεπιθύμητο περιεχόμενο). Οι ιστοσελίδες γνωριμιών εμπορευματοποιούν την οικειότητα και τα spam κυριαρχούν. Η Amazon.com βοηθά τους ανθρώπους να βρίσκουν βιβλία και μουσική αλλά διαβρώνει αξιόλογες διαδικασίες μέσα από τις οποίες οι άνθρωποι ανακαλύπτουν νέους συγγραφείς ή καλλιτέχνες. Περιορίζει τα τυχαία γεγονότα της καθημερινής ζωής, που αποτελούν τη βάση για πολλές ευχάριστες και σημαντικές αλλά αναποτελεσματικές δραστηριότητες. Χρησιμοποιούνται οι χρήστες; Σίγουρα ναι. Τους πειράζει; Όχι ακόμη.


Η τεχνική υποστήριξη της κοινωνικής ζωής 200 εκατομμυρίων κοστίζει. Η Google λειτουργεί χιλιάδες διακομιστές. Παρόλα αυτά, στην περίπτωση της MySpace, η News Corp εισέπραξε πάνω από 14δις δολάρια -αυτή η αξία δημιουργείται από το δικτυωμένο κοινό. Η μετατροπή σε χρήμα μιας εργασίας συγκινησιακού χαρακτήρα δεν είναι κάτι καινούργιο. Επιχειρήθηκε για πρώτη φορά online το 1987 με το Lucas Habitat, ένα online παιχνίδι τεχνολογικά ισχυρό. Αργότερα, το NewHoo (που ονομάστηκε στη συνέχεια The Open Directory Project ή DMOZ) έκανε εμπορική χρήση των εθελοντών επιμελητών του.


Paul Hartzog: Δεν νομίζω. Υπάρχει λόγος που ονομάζεται ‘ οικονομία μερισμού’. Το γεγονός ότι μερικές εταιρίες μπορούν να παίρνουν τα αποτελέσματα αυτού του μερισμού και να δημιουργούν κέρδος δεν νομίζω ότι αποτελεί συναφές σχόλιο, γιατί η δράση δεν είναι εκεί. Η οικονομία της εμπορευματοποίησης και της εξαγωγής υπεραξίας είναι ένα πολύ διαφορετικό δίκτυο από την οικονομία μερισμού μεταξύ ομότιμων. Το Copyleft και οι άδειες Creative Commons υπάρχουν ακριβώς για να αποτρέπουν την ιδιοποίηση (μέσω ιδιοκτησίας ) έργων ηθελημένα ανοιχτών στον μερισμό.


Στην πραγματικότητα, συμβαίνουν δυο πράγματα. Το πρώτο είναι ότι οι άνθρωποι δεν απαιτούν πλέον από τις εταιρίες των μαζικών μέσων επικοινωνίας να είναι αποτελεσματικές σε ό, τι αφορά στην πληρωμή της εργασίας τους. Κοιτάξτε απλώς την iStockPhoto.com. ΜΠΟΡΕΙΤΕ να πείτε ότι οι εταιρίες μπορούν τώρα να έχουν πρόσβαση σε καλές φωτογραφίες αρχείου με λιγότερα χρήματα και συνεπώς υπάρχει εκμετάλλευση. Θα μπορούσατε όμως, επίσης, να πείτε ότι τα άτομα μπορούν τώρα να πληρώνονται απευθείας, χωρίς να μεσολαβούν τα μέσα επικοινωνίας, οι διανομείς και οι οργανώσεις παροχής αδειών και, κατά συνέπεια, παρακάμπτουν ολόκληρες κατηγορίες εκμετάλλευσης που αναπτύχθηκαν στη βιομηχανική εποχή. Η μουσική βιομηχανία είναι ένα ακόμη τυπικό παράδειγμα όπου όλο το χρήμα παρέμενε προηγουμένως μέσα στο δίκτυο μιας ελίτ που έλεγχε την υποδομή και τίποτα σχεδόν δεν έφτανε στους δημιουργικούς παραγωγούς. Τώρα, το χρήμα πηγαίνει απευθείας στους δημιουργούς. Το θέμα δεν είναι τόσο ποιος εκμεταλλεύεται ποιον, όσο ότι τα άτομα μπορούν τώρα να παρακάμπτουν δομές και πρακτικές εκμετάλλευσης που υπήρχαν στο παρελθόν. Είναι μια επιλογή που υποχρεώνει τις δομές αυτές να αλλάξουν.


Αλλά ακόμη κι αυτό είναι, νομίζω, πολύ περιορισμένο. Για να μείνουμε στο παράδειγμα της μουσικής, υπάρχει η κοινή πεποίθηση μεταξύ των μεγιστάνων των μουσικών μέσων επικοινωνίας ότι χωρίς εμπορευματοποίηση και οικονομικά κίνητρα οι δημιουργοί δεν θα δημιουργούν. Χάρη σ’ αυτό που ο Lawrence Lessig αποκαλεί ‘κουλτούρα εγγραφής’ ξέρουμε ότι αυτό δεν ισχύει (στην πραγματικότητα, οι καλλιτέχνες το ήξεραν πάντα). Οι άνθρωποι δεν ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ οικονομικό κίνητρο για να μοιραστούν τις παρατηρήσεις τους για τα βιβλία στη del.icio.us, τις φωτογραφίες τους στο flickr, τη μουσική τους στη MySpace. Κι ένα μεγάλο μέρος αυτής της δημιουργικότητας αβγατίζει μέσω ιδιόκτητων μηχανισμών, όπως για παράδειγμα, η τωρινή μανία του ‘make yourself as a Simpson’s character’ (γίνε ένας απ’ τους Simpson) στο http://www.simpsonsmovie.com, που διαθέτει μάλιστα τη δική του συλλογή φωτογραφιών στη flickr.com όπου οι άνθρωποι μοιράζονται τις εικόνες που δημιουργούνται σ’ αυτή την ιδιόκτητη ιστοσελίδα. Η ομάδα Simpson είναι πασίγνωστη για τη ριζοσπαστική στάση της σε σχέση με το κοπυράιτ, και παρόλα αυτά κάποια άτομα βγάζουν μεγάλη υπεραξία εκμεταλλευόμενοι τη διασύνδεση για την κατασκευή εικόνας και μοιραζόμενοι ύστερα τις εικόνες στο flickr.com. Πρόκειται σαφώς για μια περιπλοκή της παραδοσιακής ρητορικής για την ‘εκμετάλλευση’.


Trebor Scholz: Οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται και ταυτόχρονα αποκτούν μεγαλύτερες δυνατότητες. Είναι πολύ νωρίς για να πούμε πόσο αποτελεσματικά είναι τα νέα είδη παροχής αδειών περιεχομένου σε ό, τι αφορά στην αποτροπή της (εμπορικής) ιδιοποίησης. Άλλο είναι να σε χρησιμοποιούν κι άλλο να μην ξέρεις ότι η προσοχή που αφιερώνεις μετατρέπεται σε χρήμα.


Paul Hartzog: Ναι, συμφωνώ. Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον ως προς το κατά πόσον το αίτημα για διαφάνεια πρέπει να αφορά μια νομική λύση, δηλαδή ένα νόμο που θα απαιτεί δημόσια γνωστοποίηση, ή μια λύση της αγοράς, δηλαδή οι χρήστες να ζητούν γνωστοποίηση από τις ιστοσελίδες και διαφορετικά να πηγαίνουν αλλού. Είναι πολύ νωρίς για να προβλέψουμε τι θα γίνει.


Θανάσης/Παύλος: Τι είδους κοινωνικότητα παράγει το ‘κοινωνικό web’; Και πώς αυτή σχετίζεται με τα προβλήματα της ατομικότητας και της οικοδόμησης κοινότητας;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτός είναι ένας τομέας-κλειδί, όπου μπορούμε να εντοπίσουμε τι λειτουργεί και τι όχι λαμβάνοντας υπόψη το μέλλον της κοινωνικής τεχνολογίας και της ηλεκτρονικής συμμετοχής. Μπορούμε να φανταστούμε τα δυο είδη κοινωνικότητας που παράγονται ως δυο δυνάμεις, που η μια ωθεί προς τα άτομα και η άλλη προς τις κοινότητες.


Πρώτον, έχουμε συστήματα με ατομικιστική οντολογία. Σε αυτά τα συστήματα, η υποδομή υπάρχει για να παρέχει στον ιδανικό ορθολογικό ωφελιμιστή χρήστη/καταναλωτή κάποιο εμφανές ατομικό όφελος. Όταν η ατομική ωφέλεια εκπίπτει, ο χρήστης φεύγει. Κατά τη γνώμη μου, αυτού του είδους η κοινωνικότητα δεν έχει να κάνει με την κοινότητα. Δεν έχουμε την αίσθηση της κοινότητας με άλλους επισκέπτες στην amazon.com επειδή έτυχε απλώς να αξιολογήσουν ή να σχολιάσουν το ίδιο βιβλίο με μας.


Αντίθετα, έχουμε ηλεκτρονικές κοινότητες όπου οι συμμετέχοντες βλέπουν την κοινότητα σαν κάτι πέρα από τους ίδιους. Σ’ αυτούς τους χώρους, τα άτομα είναι διατεθειμένα να αλλάξουν για το καλό της κοινότητας. Το έζησα αυτό πρόσφατα από πρώτο χέρι. Μια μακρά συζήτηση για τις κομβικές αξίες μιας κοινότητας κατέληξε στη δημιουργία νέων χώρων με βάση τα θέματα που τέθηκαν. Η όλη υπόθεση μου θύμισε την εποχή των πολιτικών δικαιωμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Η διάκριση αυτή είναι χρήσιμη διότι μπορούμε αμέσως να δούμε ότι ορισμένοι από τους συμμετέχοντες online εμπίπτουν στην πρώτη κατηγορία. Αυτοί οι άνθρωποι νοιάζονται μόνο για το πρώτο είδος κοινωνικότητας: κοινωνικότητα με ατζέντα. Πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο οι κατασκευαστές ιστοσελίδων όσο και οι χρήστες εμπίπτουν σ’ αυτή την κατηγορία. Στην πραγματικότητα, δεν ΜΠΑΙΝΩ στο amazon.com για να είμαι κοινωνικός, μπαίνω για να αγοράσω βιβλία. Αντίστροφα, η δεύτερη κατηγορία αντιμετωπίζει την κοινωνικότητα ως εγγενές αγαθό, για την ίδια τη διαδικασία. Η διαφορά μεταξύ των δυο είναι η αυτό-οργάνωση. Η διάκριση αυτή μας πηγαίνει πίσω στον Αριστοτέλη και στην ιδέα ότι είμαστε πλήρεις άνθρωποι μόνο όταν εμπλεκόμαστε στη διακυβέρνηση της κοινότητάς μας. Το πρώτο καίριο σημείο είναι ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε με ποιο είδος κοινωνικότητας έχουμε να κάνουμε, ρίχνοντας απλώς μια ματιά στα κίνητρα των δημιουργών της κοινότητας. Το δεύτερο καίριο σημείο είναι ότι πολύ συχνά οι κοινότητες ξεφεύγουν από τα κίνητρα των δημιουργών και κάνουν κάτι νέο.


Αυτή η διάκριση έχει μια σημαντική συνέπεια για την πολιτική θεωρητικολογία. Στον φυσικό κόσμο, ένας πολίτης μπορεί να εμπλακεί στη διακυβέρνηση μιας μόνο γεωγραφικής οντότητας (μερικές φορές ομάδων.) Αυτό σημαίνει ότι η αρχική πολιτικο-θεωρητική συζήτηση αφορούσε την ‘καλύτερη’ ή ‘βέλτιστη’ μορφή κυβέρνησης, κι αυτό ίσχυε για χιλιάδες χρόνια. Σήμερα, όμως, online, οι άνθρωποι μπορούν και εμπλέκονται σε πολλές κοινότητες με ποικίλες μορφές διακυβέρνησης, ανά πάσα στιγμή. Αυτό που αλλάζει είναι ότι αντί να επιλέγουν ένα είδος καθεστώτος και να επιχειρηματολογούν γι’ αυτό, μπορούν να μεταφέρουν ως συμμετέχοντες τα πλεονεκτήματα, τα μειονεκτήματα και τους κανόνες της κατάλληλης δράσης από κοινότητα σε κοινότητα. Επιπλέον, οι συμμετέχοντες μπορούν να μεταφέρουν τις εμπειρίες και τις προσδοκίες τους από κοινότητα σε κοινότητα. Πολλές κοινότητες, πολλές μορφές διακυβέρνησης, πολλά είδη συμμετεχόντων. Νομίζω ότι αυτή η έννοια πολλαπλής ταυτότητας και κοινοτικής κινητικότητας δημιουργεί τελικά έναν συμμετέχοντα (πολίτη) πολύ πιο ευαίσθητο στις χαρές και τις προκλήσεις μιας ενεργής πολιτικής ζωής.


Trebor Scholz: Οι τυπολογίες της συμμετοχής στο κοινωνικό web πρέπει ν’ αρχίζουν με τον διαχωρισμό μεταξύ εκούσιας και ακούσιας συμμετοχής (π.χ. εξαγωγή δεδομένων).


Οι κυριότερες δραστηριότητες στο κοινωνικό web είναι ο σχολιασμός, η επισύναψη, η κατάταξη, η προώθηση, η ανάγνωση, η προσυπογραφή, η αποστολή, η διασύνδεση, ο συντονισμός, η εγγραφή, το μοίρασμα, η συνεργασία, η προτίμηση, το γράψιμο- το φλερτ, η δουλειά, το παιχνίδι, η κουβέντα, το κουτσομπολιό, η συζήτηση και η μάθηση.


Ένα καίριο φαινόμενο στο web είναι αυτό της αιχμάλωτης κοινότητας. Οι χρήστες συνεισφέρουν σε κοινωνικά περιβάλλοντα με ένα περιεχόμενο που δεν μπορούν να πάρουν μαζί τους σε περίπτωση που θέλουν να φύγουν (πχ αν έχεις ανεβάσει πολλά δικά σου βίντεο στο YouTube και φωτογραφίες στο Flickr). Οι φίλοι του χρήστη είναι συγκεντρωμένοι σε λίγα μόνο μέρη, πράγμα που αποτελεί μεγάλο κίνητρο για τους ανθρώπους να συναθροίζονται εκεί. Επομένως, το περιεχόμενο είναι κι αυτό συγκεντρωμένο, κι αυτό κάνει τις ιστοσελίδες πιο ελκυστικές. Η αιχμαλωσία αυτή δεν είναι τυχαία αλλά είναι μάλλον κεντρική για να ξεκινήσουν επιχειρηματικές στρατηγικές.


Θανάσης/Παύλος: Με ποιο τρόπο αυτή η κοινωνικότητα αντιμετωπίζει το θέμα της πολιτιστικής διαφοράς; Υπάρχει προκατάληψη στο θέμα του φύλου;


Trebor Scholz: Η πολιτιστική διαφορά είναι μεγάλο θέμα. 1.114 δις άνθρωποι χρησιμοποιούν σήμερα το Ίντερνετ- ο αριθμός είναι τόσο υψηλός λόγω της αύξησης του οικονομικά αναπτυσσόμενου κόσμου. Ο μισός από αυτόν τον πληθυσμό αποτελείται σήμερα από γυναίκες. Τα πράγματα αλλάζουν σε ό, τι αφορά στη δυναμική των φύλων: στην ηλικιακή ομάδα των 25-34, οι γυναίκες κυριαρχούν στο web. Ωστόσο, σε πολλά συμμετοχικά περιβάλλοντα, οι γυναίκες προτιμούν να διαβάζουν και να συμμετέχουν σιωπηλά (προώθηση, αντιγραφή, σχόλιο). Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς την πολιτιστική διαφορά σε σχέση με την επιτυχία ορισμένων κοινωνικών ιστοσελίδων.


Το MySpace και το Facebook κυριαρχούν στη Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία. Το Facebook είναι πιο δημοφιλές απ’ το MySpace εκτός Ηνωμένων Πολιτειών. Το LiveJournal κυριαρχεί στη Ρωσία. Τα 68 εκατομμύρια χρήστες του Orkut προέρχονται κυρίως από την Ινδία και τη Βραζιλία, όπως κι από την Κολομβία, την Κόστα Ρίκα, τη Δομινικανή Δημοκρατία, τον Ισημερινό, το Σαλβαδόρ, τη Γουατεμάλα, την Ονδούρα, το Κουβέιτ, τον Μαυρίκιο, τη Μογγολία, τη Νικαράγουα, το Περού, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ταϊλάνδη και την Τυνησία. Το Fotolog είναι απών στη Νότια Αμερική, μολονότι οι Μεξικανοί λατρεύουν το hi5. Γιατί ορισμένες κοινωνικές ιστοσελίδες κυριαρχούν σε χώρες που βρίσκονται πολύ μακριά από την αμερικανική τους (Ηνωμένων Πολιτειών) προέλευση; Μια πρόσφατη μελέτη των Zahir, Dobing και Hunter αναφέρει ότι παίζουν ρόλο οι χρωματικοί συνδυασμοί στις πύλες εισόδου των ιστοσελίδων. Αλλά οι άνθρωποι θέλουν επίσης να περνούν το χρόνο τους εκεί που βρίσκονται πολλοί άνθρωποι και από τη στιγμή που μια ιστοσελίδα χάνει έδαφος για μια ορισμένη ηλικιακή ομάδα σε μια γεωγραφική περιοχή είναι δύσκολο αυτό να αλλάξει.


Paul Hartzog: Ξέρουμε εδώ κι αρκετό καιρό ότι η πολιτιστική διαφορά επιδρά στη γνώση και την κοινωνικότητα με πολύ βασικό τρόπο. Το βιβλίο Women, Fire and Dangerous Things του George Lakof περιγράφει πώς οι πολιτιστικές διαφορές δεν επιδρούν μόνο στην οικοδόμηση κατηγοριών, αλλά ακόμη και σε βασικά πράγματα όπως η αντίληψη των χρωμάτων. Αυτές οι διαφορές εμφανίζονται επίσης σε μελέτες για το φύλο. Πράγματι, μια από τις προσωπικές σταυροφορίες μου είναι ενάντια στο γεγονός ότι η Δύση κατασκευάζει και εξάγει ηλεκτρονικούς υπολογιστές που τα αρχειακά και λειτουργικά συστήματά τους υπαγορεύονται από ένα δυτικό αρσενικό ιεραρχικό μοντέλο, δηλαδή ένα δέντρο φακέλων. Η παγκοσμιοποίηση και η επακόλουθη διεισδυτική κοινωνικότητα πρέπει να επιδεικνύουν ευαισθησία έναντι αυτών των απροσδιόριστων, συχνά κρυφών, μεθόδων κυριαρχίας.


Αλλά, όπως σημειώνει ο Trebor, υπάρχει ένα είδος αντίθετης δύναμης που λειτουργεί ενάντια στην παγκόσμια ομοιογένεια και εκδηλώνεται στον τρόπο που οι διάφορες ομάδες έχουν διαφορετικές μεθόδους συμμετοχής online. Ο πολιτισμός είναι μία, το φύλο μια άλλη. Υπάρχουν κι άλλες : πλούτος, δυνατότητα πρόσβασης κλπ. Σε γενικές γραμμές, είναι χρήσιμο να πούμε ότι οι γυναίκες τείνουν να συμμετέχουν με ένα τρόπο κι οι άντρες με άλλο ή ότι οι πλούσιοι συμμετέχουν μ’ ένα τρόπο και οι φτωχοί με άλλο (για παράδειγμα, το πρόσφατο κείμενο της Danah Boyd για τους ταξικούς διαχωρισμούς όπως αναπαράγονται στη MySpace και τη Facebook) αλλά αυτό δεν μας εξηγεί το γιατί.


Εάν οι τεχνολογίες μας δεν είναι χωρίς προκατάληψη έναντι της διαφοράς, αυτό συμβαίνει επειδή εμείς, ως άνθρωποι που επιλέγουμε τον τρόπο που αναπτύσσουμε την τεχνολογία, δεν είμαστε χωρίς προκατάληψη. Συχνά όμως είμαστε χωρίς προκατάληψη σε σχέση με τον εαυτό μας- τις προκαταλήψεις μας, τις κρίσεις μας, τις συνήθειές μας κλπ. Ο κόσμος του Ίντερνετ φέρνει πολλά απ’ αυτά στο προσκήνιο και ξαφνικά έχουμε κάπου έναν προγραμματιστή ηλεκτρονικού υπολογιστή που η δουλειά του θα αναπτυχθεί σε παγκόσμιο επίπεδο και πρέπει να παλέψει με τις πολιτιστικές προκαταλήψεις όπως ποτέ στο παρελθόν. Και όχι μόνο άτομα, αλλά ολόκληρες βιομηχανίες παραγωγής γνώσης υποχρεούνται να προσαρμοστούν σε αυτό το νέο περιβάλλον.


Θανάσης/Παύλος: Προειδοποιείτε και οι δυο, σε διαφορετικό βαθμό, έναντι της απατηλής λάμψης του web 2.0. Ποιο είδος ακτιβισμού πιστεύετε πως θα ήταν πιο παραγωγικό σε σχέση με το web 2.0: να ιδιοποιηθούν οι υπάρχουσες πλατφόρμες στο κοινωνικό web ή να δημιουργηθούν άλλες, εναλλακτικές;


Trebor Scholz: Εάν ο στόχος μας είναι να ζήσουμε ηθικές ζωές στο πλαίσιο του (ευμετάβλητου) κοινωνικού web, θα χρειαστούμε οποιαδήποτε πλατφόρμα- εταιρική, υβριδική ή μη-εμπορική που μπορεί να χρησιμεύσει ως τόπος σημαντικών παρεμβάσεων. Ο Henry Jenkins γράφει στο Convergence Culture ότι



‘η συζήτηση παραμένει μέσα σε πλαίσιο, σαν η μόνη εναλλακτική λύση να είναι να μη συμμετέχουμε στα μέσα επικοινωνίας και να ζούμε στα δάση, τρώγοντας βελανίδια και σαύρες και διαβάζοντας μονάχα βιβλία τυπωμένα σε ανακυκλωμένο χαρτί από μικρά εναλλακτικά πιεστήρια’ (σσ. 248-49).


Υπάρχουν μερικοί νέοι τομείς δυνατοτήτων που επιτρέπουν στο δικτυωμένο κοινό να αντεπιτεθεί. Τον Σεπτέμβριο του 2006 η κοινοτική διαπραγματευτική δύναμη έγινε φανερή όταν 741.000 χρήστες συμμετείχαν στην ομάδα κατά της εισαγωγής τροφοδοσίας RSS στο Facebook. Η εταιρία απέσυρε αυτό το στοιχείο. Στο παρελθόν, μια τέτοια κοινή δράση των καταναλωτών δεν ήταν τόσο εύκολη. Η σημερινή ροή πληροφόρησης καθιστά πιο εύκολη την οργάνωση μιας τέτοιας ‘εξέγερσης’.


Υπάρχουν επίσης πολλά μη κερδοσκοπικά εργαλεία, λύσεις μεταξύ ομότιμων και υβριδικά περιβάλλοντα, και ηθικές επιχειρήσεις όπως η Craigslist. Αναρωτιέμαι επίσης για τους τρόπους με τους οποίους άτομα βγάζουν χρήματα στο κοινωνικό web-από τη Google Adsense μέχρι την προγραμματισμένη επιστροφή χρημάτων στους χρήστες του YouTube.


Ένα πρόσθετο παράδειγμα είναι η καλλιτεχνική πρακτική του Kevin Killian, ενός ποιητή από το Σαν Φραντσίσκο, που έγραψε 1525 κριτικές στην Amazon.com, λανσάροντας ένα νέο είδος λογοτεχνίας. Σε ένα μικρό βιβλιοπωλείο στο Μπρούκλιν βρήκα ένα βιβλιαράκι με τις κριτικές που έγραψε στην Amazon.com. Τα κείμενα αυτά δεν είναι ακριβώς κριτικές, είναι αυτοβιογραφική μυθιστοριογραφία με τη μορφή κριτικής και πάνε από τη γλυκοπατάτα για μωρά μέχρι τον Δόκτορα Ζιβάγκο του Πάστερνακ.


Θανάσης/Παύλος: Πόσο απέχουμε από το να συνδέσουμε ουσιαστικά αυτό το είδος ακτιβισμών με κριτικές πρακτικές offline;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι και τα δυο είδη έχουν κόστη και οφέλη. Με την ιδιοποίηση των υπαρχουσών πλατφορμών εξοικονομούνται αναπτυξιακά κόστη. Αυτό που ανέφερα για τις εναλλακτικές χρήσεις που έχουν εμφανιστεί στο flickr.com αποτελεί παράδειγμα. Καμιά ομάδα ανοιχτού κώδικα δεν επένδυσε χρόνο και χρήμα σε μια εναλλακτική πλατφόρμα κοινών φωτογραφιών. Δυστυχώς, δεν υπάρχει εγγύηση ότι οι πλατφόρμες online που εγκαινιάστηκαν για συγκεκριμένους λόγους, θα αγκαλιάσουν ή απλώς θα ανεχτούν εναλλακτικές χρήσεις ανεξάρτητα πόσο δημιουργικές ή δημοφιλείς είναι. Ακόμη και το gmail μπορεί να εξαφανιστεί.


Επομένως, όταν έρχονται αντιμέτωποι με τους περιορισμούς που έχουν οι υπάρχουσες δομές, οι άνθρωποι συχνά επιλέγουν ή υποχρεούνται να γυρίσουν την πλάτη και να δημιουργήσουν μόνοι τους κάτι καινούργιο. Αυτός είναι ο πρωταρχικός λόγος που ανατρέχω ακόμη στην Hannah Arendt ως πολιτικό στοχαστή. Διαβάζοντας την βλέπουμε ότι οι άνθρωποι μπορούν να υπονομεύσουν παράνομες πολιτικές και κοινωνικές πρακτικές χωρίς να επιτίθενται σ’ αυτές. Μπορούν απλώς να ασχοληθούν με κάποια άλλη πρακτική που, από την ίδια τη φύση της, αμφισβητεί τις υπάρχουσες πρακτικές και τις καθιστά υπόλογες.


Σε τελική ανάλυση, νομίζω ότι εδώ είναι που αποτυγχάνει ο μαρξισμός, εκτός ίσως από τον πόλεμο θέσεων του Gramsci. Συνδέεσαι με αυτό στο οποίο επιτίθεσαι. Δεν θέλεις να αναμετρηθείς με εκείνες τις δομές που καθόρισαν και κρατούν τις ιστοσελίδες, γιατί, πρώτα απ’ όλα επιχειρούν σε εκείνο το χώρο καλύτερα από σένα και, δεύτερον, γιατί καταλήγεις να δεχτείς τα αρνητικά χαρακτηριστικά τους προκειμένου να τα αντιμετωπίσεις. Χάνεις πολλά απ’ τον εαυτό σου σ’ αυτό το είδος της καταληκτικής αντίθεσης. Αυτό που ΜΠΟΡΕΙΣ να κάνεις είναι να μη δεχτείς να παίξεις με τους κανόνες τους, να φύγεις και να εξερευνήσεις πώς είναι να παίξεις με κάποιους άλλους κανόνες. Οι πρώτοι χάκερς το έκαναν κι έτσι καταλήξαμε στον ανοιχτό κώδικα. Οι αγορές για παιχνίδια MMORPG, τα κοινά δάνεια, ακόμη και τα συστήματα που παρακάμπτουν το χρήμα (όπως το FreeCycle) ανιχνεύουν τα νέα τοπία.


Κι ερχόμαστε στο άλλο ερώτημα που αφορά τις offline κριτικές πρακτικές. Συγγραφείς όπως οι Paul Dourish, Malcolm Mc Cullough και άλλοι επισημαίνουν ότι βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το ‘τέλος του κυβερνοχώρου’. Με άλλα λόγια, καθώς ο κόσμος της πληροφορίας επικαλύπτει τον φυσικό κόσμο με την κινητικότητά του παντού, η διάκριση online/offline γίνεται λιγότερο χρήσιμη ως μεταφορά που λειτουργεί ως πλαίσιο (π.χ. βλέπε το http://www.endofcyberspace.com του Alex Pang ). Δεν είναι ένα ‘εδώ’ κι ‘εκεί’, αλλά μάλλον μια σχέση περίπλοκων τοπίων που τέμνονται μεταξύ τους και αλληλλοεπιδρούν σε πολλά σημεία. Δεν νομίζω ότι απέχουμε απ’ αυτό τώρα, σίγουρα όμως οι νεότερες γενιές διαισθάνονται πολύ καλύτερα τι απαιτείται απ’ αυτές προκειμένου να συμμετέχουν σ’ έναν τέτοιο κόσμο. Νομίζω ότι αυτό που θα γίνεται ολοένα πιο σημαντικό, και ξέρω ότι εδώ o Trebor θα συμφωνήσει, είναι να κινητοποιήσουμε (να μεταφέρουμε και να χρησιμοποιήσουμε) τις κριτικές μας ικανότητές ανεξάρτητα από τον συγκεκριμένο κοινωνικό χώρο στον οποίον βρισκόμαστε τη συγκεκριμένη στιγμή. Η ‘παρουσία’ είναι χρήσιμη ως νέα μεταφορά. Σε ποια τοπία είμαστε παρόντες και τι θέλουμε να κάνουμε εκεί;


Με άλλα λόγια, σε ένα χώρο έχουμε μια ομάδα παικτών που λένε ‘πρέπει να το κάνεις με τον δικό μας τρόπο ή άλλον’ και το πρότυπό τους είναι ένα πρότυπο της βιομηχανικής εποχής. Τα άτομα και οι ομάδες που επιλέγουν να μην αποκοπούν από αυτές τις δομές και τις πρακτικές θα εξαφανιστούν, ακριβώς όπως οι Tower Records, EMI και άλλοι (και συμπεριλαμβάνω παραδοσιακές εταιρίες και κυβερνήσεις σε αυτή την ομάδα). Στο μεταξύ, σε αυτό τον άλλο χώρο έχουμε μια ομάδα ανθρώπων που λένε ‘Ε, κοίτα τι κάνουμε! Είναι πολύ καθαρό. Έλα μαζί μας αν ενδιαφέρεσαι να συμμετάσχεις στη δημιουργία μερικών νέων κανόνων’.


Η πρόσκληση παραμένει ανοιχτή.


Trebor Scholz: Το 1991, ο Peter Lamborn Wilson (γνωστός ως Hakim Bey) έγραψε το Temporary Autonomous Zone στο οποίο χρησιμοποίησε ιστορικά παραδείγματα για να περιγράψει τις τακτικές διαμόρφωσης προσωρινών χώρων που αποφεύγουν τις επίσημες δομές ελέγχου. Το δοκίμιο αυτό ενέπνευσε τους πρωτοπόρους του Ίντερνετ να πειραματιστούν με τις ελευθερίες που παρέχει το Ίντερνετ. Υπήρχε, για παράδειγμα, το De Diitale Stad (Η φηφιακή πόλη) που λανσαρίστηκε από το De Balie και το XS4ALL ως ένα free net σύστημα με δημόσια πρόσβαση και στόχο να φέρει την πολιτική και τους πολίτες μαζί σε μια ηλεκτρονική κοινότητα. Ο Geert Lovink αναφέρθηκε στο De Digitale Stad ως ‘ένα κοινωνικό πείραμα στην ελευθερία του Ίντερνετ’. Ήταν μια προσπάθεια να παραμείνει ανεξάρτητο σε ένα ολοένα πιο εμπορικό περιβάλλον.


Πολλά από τα αλτρουιστικά προγράμματα που είναι ακόμη ζωντανά και δυναμικά σήμερα χρηματοδοτήθηκαν, ωστόσο, με χρήματα που έβγαλαν οι εργολάβοι στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Αν πάρουμε το Archive.org, o Brewster Khale ήταν ένας από τους πρώτους επιχειρηματίες του Ίντερνετ που έβγαλε τα 15 εκατομμύρια δολάρια τα οποία του επέτρεψαν να χτίσει το Archive.org. O Mitch Kapor έβγαλε 100 εκατομμύρια δολάρια με τη Lotus 1-2-3 κι ύστερα έστησε το Open Source Foundation. Το Omidyar Network στήθηκε από τον ιδρυτή του eBay Pierre Omidyar με στόχο να ‘διευκολύνει την ατομική δυνατότητα σε παγκόσμια κλίμακα’ και να χρησιμοποιήσει ‘την επιχειρηματικότητα ως εργαλείο για το κοινωνικό καλό’. Ο Jeff Bezos ου Amazon.com χρηματοδοτεί προοδευτικές κινηματογραφικές παραγωγές και έχει ένα ανεξάρτητο πρόγραμμα ταξιδιών στο διάστημα.


Δεν είναι, όμως, αυτός ο μόνος τρόπος. Υπάρχει το Project Gutemberg του Michael Hart, που διευθύνεται πλήρως από εθελοντές, χωρίς το αρχικό σχήμα του να βγουν λεφτά, χωρίς την αντίσταση από μέσα (την περιουσία των 100) που τόσοι πολλοί στις ΗΠΑ υποστηρίζουν ότι είναι αναπόφευκτη. Το Project Gutemberg (PG) είναι ‘η παλαιότερη ψηφιακή βιβλιοθήκη χτισμένη πάνω σε εθελοντικές προσπάθειες για την ψηφιοποίηση, την αρχειοθέτηση και τη διανομή πολιτιστικών έργων’. Είναι μια από τις μεγαλύτερες συλλογές δωρεάν ηλεκτρονικών βιβλίων ή eBooks online.


Τρίτον, υπάρχουν χρήσεις των τεχνολογιών και πλατφορμών ενάντια στις προθέσεις των εφευρετών. Το Twitter χρησιμοποιείται στην Αίγυπτο ως εργαλείο υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα μπλογκς είναι σημαντικά στα αυταρχικά καθεστώτα. Ο ιδρυτής της Facebook Mark Zuckerberg έδωσε στους 741.000 ανθρώπους που συμμετέχουν στο Student Against Facebook Newsfeed ένα εργαλείο για να ενωθούν έναντι της εταιρίας.


Την 1η Μαίου 2007 δημοσιεύτηκε στην πρώτη σελίδα του Digg.com ένα άρθρο που περιείχε το κλειδί του κώδικα για την προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων AACS των HD, DVD Blu-ray Disc. Η Digg το απέσυρε και απαγόρευσε τις περαιτέρω συνεισφορές. Πολλοί χρήστες είδαν αυτή την απόσυρση ως συνθηκολόγηση σε εταιρικά συμφέροντα και επίθεση στην ελευθερία του λόγου. Η κοινότητα της Digg οργάνωσε μια εξέγερση. Ένας από τους χρήστες του Digg έκανε λόγο για ‘Digital Boston Tea Party’. Ο Kevin Rose του Digg απάντησε:

‘Αφού είδατε εκατοντάδες άρθρα και διαβάσατε χιλιάδες σχόλια, το κάνατε σαφές. Προτιμάτε να πολεμήσει η Digg μέχρι τελικής πτώσεως παρά να υποκλιθεί μπροστά σε μια μεγαλύτερη εταιρία. Σας ακούμε, δεν θα σβήνουμε πια άρθρα ή σχόλια που περιέχουν τον κώδικα και θα αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες όποιες κι αν είναι αυτές’.


Μολονότι πιστεύω ότι υπάρχουν καθορισμένα όρια στη διαπραγματευτική δύναμη του δικτυωμένου κοινού, αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι υπάρχει δυνατότητα ελιγμών και ότι το περιθώριο αυτών των ελιγμών έχει γίνει μεγαλύτερο. Ο καπιταλισμός δίνει πάντα χώρο σε τέτοια κριτικά κινήματα. Τώρα είναι πιο εύκολο για τους χρήστες/παραγωγούς να συμμετέχουν, να διαμαρτύρονται, να αγωνίζονται για ελεύθερη συνεργασία και την επαναδιαπραγμάτευση ορισμένων κανόνων, όπως λέει ο Paul. Αυτό, ωστόσο, δεν έχει καμιά σχέση με μια βαθιά ριζωμένη κοινωνική αλλαγή.

Ο McKenzie Wark πλέκει το εγκώμιο της Wikipedia ως ένα παράδειγμα ενός νέου είδους κοινωνικών σχέσεων, σαν ένα μοντέλο για την παραγωγή γνώσης εκτός του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού και αναλύει την Θεωρία του Παίκτη.


Μια συνέντευξη στην Κορίννα Πατέλη για το Re-public.gr


Κορίννα Πατέλη: Πώς σας φαίνονται οι wiki καταχωρήσεις σχετικά με το ποιος είστε;


McKenzie Wark: Μόλις τώρα έριχνα μια ματιά. Διαβάζονται καλά. Είναι ουδέτερες και τα γεγονότα είναι σωστά, όσα, δηλαδή, περιμένει κάποιος σε μια καταχώρηση της wikipedia.


Κ.Π.: Κάνετε αναφορές στις καταχωρήσεις της wikipedia στο ακαδημαϊκό σας έργο;


K.W.: Τη wikipedia τη χρησιμοποιώ καθημερινά, ειδικά μέσα στην τάξη. Προτρέπω τους φοιτητές μου να κοιτάξουν πρώτα εκεί, αλλά μετά να διασταυρώσουν τα ευρήματά τους και με μια άλλη πηγή. Σε ορισμένα από τα μαθήματά μου τους αναθέτω ως εργασία να γράψουν ή να βελτιώσουν μια καταχώρηση της wikipedia.


Κ.Π.: Με τη χρησιμοποίηση όρων, όπως «πληροφορία» ή «χρήση» αποδίδετε οργανική λογική στη γνώση. Μεταχειρίζεστε όρους που συχνά χρησιμοποιούνται στην πρακτική-ωφελιμιστική σκέψη. Αλλά η γνώση δεν είναι κάτι περισσότερο από ένα συνονθύλευμα πληροφοριών;


K.W.: Η γνώση είναι κάτι που μπορούμε να ποσοτικοποιήσουμε και άρα να εμπορευθούμε, όπως τα οικονομικά αγαθά. Κατά κάποιον τρόπο αυτό είναι καλό πράγμα. Αποτελεί βελτίωση από την κατάσταση του κρατικού μονοπωλίου του δικαιώματος της γνώσης. Ενδιαφέρομαι, ωστόσο, και για τους τρόπους με τους οποίους η πληροφορία υπερβαίνει τη μορφή του αγαθού. Οι τεχνικές της ψηφιακής αποθήκευσης και της μετάδοσης παρέχουν στην πληροφορία τη δυνατότητα να διαφύγει, τουλάχιστον εν μέρει, από τη σπανιότητα, προσφέροντας εξ ολοκλήρου νέους τρόπους παραγωγής γνώσης και πολιτισμού από αυτήν.


Τέτοιου είδους παράδειγμα είναι και η wikipedia. Αποτελεί είδος οικονομίας της δωρεάς -της εργασίας με την πληροφορία. Το κέρδος για όσους εργάζονται με ζήλο δεν είναι άλλο από το κύρος που αποκτούν στο πλαίσιο της κοινότητας της wikipedia. Αλλά η wikipedia είναι σίγουρα κάτι περισσότερο από ένα συνονθύλευμα πληροφοριών. Είναι ένα νέο είδος κοινωνικών σχέσεων. Είναι ένα μοντέλο για την παραγωγή γνώσης εκτός του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού. Να σημειωθεί, όμως, ότι δεν βασίζεται σε ανθρώπους που αφιερώνουν το χρόνο τους έχοντας στο μυαλό τους ότι ασκούν φιλανθρωπικό έργο. Ο χρόνος που αφιερώνουν επιβραβεύεται με κάτι άλλο εκτός από χρήματα. Είναι μια τελείως διαφορετική πρακτική του τι δύναται να παρακινήσει τους ανθρώπους.


Κ.Π.: Θεωρείτε ότι παρόμοιου είδους (wiki) εγχειρήματα συμβάλλουν στο άνοιγμα της γνώσης;


K.W.: Στην εποχή μας, θα πρέπει κάποιος να ασχοληθεί λίγο πιο σοβαρά με αυτά τα πράγματα. Είναι καλό ότι οι άνθρωποι θέλουν να δημιουργήσουν όλες αυτές τις ιστοσελίδες και να προσφέρουν τόσο υλικό, αλλά σε πολλές περιπτώσεις απλά κάνουν το Google πλουσιότερο. Πουλά διαφημίσεις εκμεταλλευόμενο όλη αυτήν την εθελοντική εργασία. Θεωρώ ότι μερικές φορές, αντί να εξυμνούμε την εν λόγω κατάσταση, καλό θα ήταν να την μελετήσουμε υπό το πρίσμα μιας συνολικής κριτικής. Αυτό που αποκαλούσε ο Guy Debord «κοινωνία του θεάματος» φαντάζει τώρα σαν τις παλιές καλές μέρες. Τουλάχιστον ασχολήθηκε με την κατασκευή εικόνων που ίσως να θέλουμε να κοιτάξουμε. Σήμερα, πρέπει να φτιάξουμε τις δικές μας εικόνες. Αυτό είνα ένα από τα «μοντέλα εργασίας» της νέας διανυσματικής (vectoralist) τάξης πραγμάτων: μην κάνεις τίποτα, αλλά επέτρεψέ μας να εργαζόμαστε για τη διασκέδασή μας και παρόλα αυτά χρεωνέ μας με ενοίκιο γι΄αυτό!


Κ.Π.: Η wikipedia ως μέσον αλληλεπίδρασης θέτει περιορισμούς στους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να συνεισφέρουμε πληροφορίες;


K.W.: Φυσικά, και αυτό είναι που την κάνει τόσο καλή. Έλυσε ένα τεράστιο πρόβλημα. Στην αγγλική γλώσσα τουλάχιστον (γνωρίζω λιγότερα για τις υπόλοιπες γλώσσες), η κυρίαρχη μορφή της επικοινωνίας στο διαδίκτυο ήταν η συζήτηση. Η δημιουργία blogs επιδείνωσε την υπάρχουσα κατάσταση. Κοιτάχτε, δεν έχω τίποτα άλλο εναντίον της συζήτησης, εκτός από ότι παρέχει περιορισμένες δυνατότητες στην προσπάθεια παραγωγής γνώσης. Η Wikipedia προσέφερε μια τελείως διαφορετική πρακτική. Περιόρισε τη συζήτηση στις τελευταίες σελίδες και δημιούργησε ένα υπόδειγμα που είναι σε θέση να παράγει ένα είδος «ενημερωμένης ομόφωνα αποδεκτής πραγματικότητας». Δεν είναι αγνή δημοκρατία. Ορισμένες γνώμες στη wikipedia μετρούν περισσότερο από ότι άλλες, αλλά χρειάζεται να κερδίσει πρώτα κάποιος το σεβασμό των άλλων, προτού η γνώμη του αρχίσει πραγματικά να υπολογίζεται. Δεν μπορείς, έτσι απλά να το διασφαλίσεις. Δεν μπορείς να το εξαγοράσεις.


Αυτή, όμως, δεν είναι η απάντηση σε όλα. Πρέπει να αντιληφθούμε τη wikipedia σαν ένα παράδειγμα ενός συνόλου πρακτικών για τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, οι περισσότερες εκ των οποίων δεν έχουν ακόμη επινοηθεί. Ξετυλίγεις, λοιπόν, τα επιχειρήματά σου στα blogs και καταχωρείς τις πληροφορίες που χρίζουν κοινής αποδοχής στη wikipedia. Τι άλλο; Αλλά τι γίνεται με τη συνεργατιή ποιητική; Υπάρχει στη μουσική και στη μαζική κουλτούρα. Και η συνεργατική κριτική θεωρία; Αυτό είναι δύσκολο. Έκανα μια μικρή προσπάθεια να την προσεγγίσω με το βιβλίο μου για τη Θεωρία Παικτών (Gamer Theory). Επιχειρεί να συνδυάσει τη φωνή της ιδιοσυγκρασίας του συγγραφέα με την κοινόχρηστη παραγωγή κειμένων. Αυτό, όμως, είναι μόνο ένα παράδειγμα. Εμπρός, λοιπόν, ας επινοήσουμε και άλλα!


Κ.Π.: Η πίστη σας στη συνεργατική παραγωγή γνώσης, την αποκέντρωση και τις νέες πρακτικές συγγραφής υποδηλώνει ότι αυτόματα ανθίστανται σε κάθε είδους δύναμη. Πείτε μου για τη δύναμη. Καθίσταται αυτόματα απαρχαιωμένη η κριτική προσέγγιση της γνώσης σαν παιχνίδι; Και αν τα πράγματα έχουν έτσι, αποτελεί προϋπόθεση η κριτική κατανόηση της συνεργασίας για την ενασχόληση με τέτοιου τύπου πρακτικές;


K.W.: Δεν θα έθετα το ζήτημα ακριβώς έτσι, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι θεωρώ τη δύναμη μόνο ως αρνητικό, σαν ένα είδος περιορισμού ή διαστρέβλωσης του φυσικού, του αληθινού ή του δίκαιου. Κοντολογίς, όπως ακριβώς τη θεωρούσε ο Ρουσσώ. Αντιθέτως, ο Φουκώ προτείνει να δούμε την εξουσία σαν κάτι θετικό. Σύμφωνα με το Φουκώ, υπάρχουν διαφορετικά είδη θετικής και παραγωγικής δύναμης. Εγώ, στην πραγματικότητα, συνδυάζω τις δύο προσεγγίσεις. Θεωρώ ότι το υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού είναι πράγματι στρεβλωτικό και περιοριστικό, αλλά όχι όσον αφορά στη φυσική κατάσταση των πραγμάτων, αλλά αναφορικά με την ποικιλία των πιθανών δυνάμεων.


Η πληροφορία παγιδευμένη στη μορφή του οικονομικού αγαθού είναι, κατά μίαν έννοια, οντολογικά τυφλή, αλλά ούτως ή άλλως κάθε μορφή δύναμης επιβάλλει κάποιο είδος τύφλωσης. Θα είμαστε καλύτερα, όταν υπάρχουν περισσότερες της μίας μορφές δύναμης, περισσότεροι του ενός είδους περιορισμοί και στρεβλώσεις. Συνεπώς, επιχειρηματολογώ υπέρ της συνεργατικής παραγωγής γνώσης πέρα από τη θεώρησή της ως οικονομικού αγαθού, και όχι ως χρυσού δείκτη του τι είναι αληθινό, αλλά ως μιας πιθανής αντιθετικής μορφής δύναμης.


Σε μια «οικονομία της δωρεάς», οι συνεργατικές πρακτικές, πέρα από το υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού, έχουν τη δική τους ιδιαίτερη ιστορία στις τάξεις των λογίων, των καλλιτεχνών και των χάκερς. Το ενδιαφέρον μου επικεντρώνεται στα κοινά των εν λόγω εμπειριών. Μια κριτική αποτίμησή τους, των περιορισμών και των δυνατοτήτων τους θα μας βοηθούσε να παράγουμε γνώση με διαφορετικό τρόπο. Τίθεται, λοιπόν, το ζήτημα της «αξίας» σε άλλη βάση. Πρέπει περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο να γίνουμε διαφορετικοί. Καλά πληροφορημένοι για τους άλλους και πληροφορημένοι με διαφορετικούς τρόπους.


Κ.Π.: Στο έργο σας, προσδιορίζετε την εμπορευματοποίηση ως τον πραγματικό εχθρό της αφθονίας, υποστηρίζοντας ότι το «έργο των χάκερς» την απελευθερώνει από την τεχνητή έλλειψη. Σίγουρα η έλλειψη δεν αποτελεί μόνο μια λειτουργία του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού; Σίγουρα όλοι εμείς που έχουμε τη δυνατότητα πρόσβασης στο wiki δεν θα επιλύαμε το πρόβλημα του πώς παράγεται και δομείται η γνώση;


K.W.: Το μόνο πράγμα που πραγματικά δεν βρίσκεται σε έλλειψη, και αυτό εν μέρει, είναι η πληροφορία. Τώρα μόλις, ανακαλύπτουμε τις περίεργες οντολογικές της ιδιότητες: η κατοχή πληροφοριών από κάποιον δεν τις στερεί από κάποιον άλλο. Εδώ, λοιπόν, τίθενται τα θεμέλια ενός νέου είδους κοινωνικής σχέσης, γύρω από αυτό το σημείο της υπερβολής, όπου το οικονομικό αγαθό λειτουργεί πλέον ως τροχοπέδη αντί για ενδυναμωτής.


Αλλά και η ελεύθερη πληροφόρηση από μόνη της δεν αποτελεί λύση. Είναι και ζήτημα εκδημοκρατισμού της ικανότητας χρήσης της- το ονομάζω ικανότητα γνώσης. Γνώση είναι η πληροφορία στο κατάλληλο πλαίσιο, ως πρακτική. Θα διαχωρίζω την προαναφερθείσα θεώρηση της γνώσης από αυτό που ονομάζω «εκπαίδευση», το οποίο εξακολουθεί να βασίζεται στο μοντέλο της έλλειψης.Στις Ηνωμένες Πολιτείες ειδικότερα, η εκπαίδευση είναι ένα αγαθό πολυτελείας. Η πρόσβαση σε αυτήν είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Συνεπώς, πρωτοβουλίες σαν τη wikipedia, ίσως αποτελούν αναγκαίο βήμα, αλλά σίγουρα όχι αρκετό. Δεν φανταζόμαστε ακόμα μια γενικευμένη πρακτική γνώσης γύρω από αυτήν.


Κ.Π.: Πώς αποτυπώνεται στο έργο σας το άτομο, ο χάκερ; Από πού εκπηγάζει η σχετική αυτονομία και κυριαρχία που προσδίδετε στο άτομο ως χάκερ; Έχει γεννηθεί ελεύθερος/η από το ζυγό του κεφαλαίου; Πώς η αντίληψή της διέφυγε από τα πλοκάμια της γλώσσας, ώστε να απελευθερωθεί πραγματικά; Πώς θα μπορούσε μια εξηντάχρονη Ελληνίδα γεννημένη και μεγαλωμένη στην Αθήνα να ανήκει πραγματικά στη συνομοταξία των χάκερς;


K.W.: Θα ήθελα αφαιρέσω το μυστήριο γύρω από τον όρο «χάκερ» και να τον γενικεύσω. Ο χάκερ δημιουργεί γνώση, ή ακόμα και πολιτισμό σε οποιαδήποτε μορφή, ενδεχομένως στον προγραμματισμό, αλλά και στη μουσική, ακόμα και στη βιοτεχνολογία. Ο διαχωρισμός της εργασίας μάς ωθεί να φανταζόμαστε ότι όλοι αυτοί είναι ξεχωριστοί κόσμοι, χωρίς να υπάρχει κανένα συνδετικό στοιχείο μεταξύ τους. Ο καθένας διαθέτει τη δική του κουλτούρα και υποκουλτούρες. Οι προγραμματιστές δεν έχουν, συνήθως, καμιά σχέση με τους μουσικούς και οι μουσικοί με τους συγγραφείς και ου το κάθ’ εξής.


Όσον αφορά, όμως, στο υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού, όλα αυτά τα είδη «έργου των χάκερς» είναι ισοδύναμα, και αυτό που τα καθιστά ισοδύναμα είναι η πνευματική ιδιοκτησία. Χ ποσότητα των αντιγράφων ενός έργου μου αξίζουν όσο Υ ποσότητα των πατεντών κάποιου άλλου. Συνεπώς, θεωρώ ότι έχουμε κοινό συμφέρον, ακόμα και εκεί που η κουλτούρα μας διαφέρει.


Ο χάκερ είναι αυτόνομος μόνο υπό μία έννοια, μόνο όταν μπαίνει παράνομα στο δίκτυο, τη στιγμή της δημιουργίας, κάθε τέτοιου είδους πράξη δημιουργίας προέρχεται και επιστρέφει σε μία σημαντική συλλογική δουλειά. Είναι το προϊόν αυτού που ο Μαρξ αποκαλούσε «γενική διάνοια», αν και εγώ δεν χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο.


Κ.Π.: Πώς καθορίζουν οι δομικές ανισότητες την πρόσβαση στη συνομοταξία των χάκερς; Ποια είναι τα προαπαιτούμενα για να γίνει κάποιος χάκερ;


K.W.: Ο καθένας είναι χάκερ με την οντολογική έννοια. Ο καθένας δημιουργεί κάτι καινούριο από το παλιό, και το έργο των χάκερ αποδεσμεύει την πραγματικότητα από την ιδιοκτησία. Δεν στρέφονται, όμως, όλοι προς την πνευματική ιδιοκτησία. Οι χάκερς ως ομάδα προσδιορίζονται από τη σχέση του έργου τους ορόμενου ως γενική κοινωνική δραστηριότητα και της πνευματικής ιδιοκτησίας, η οποία αναγνωρίζει ορισμένους μόνο χάκερς και όχι άλλους.


Άρα οι χάκερς είναι μια προνομιούχος τάξη. Οι χάκερς ωστόσο, σε γενικές γραμμές, δεν διαθέτουν τα μέσα για να συνειδητοποιήσουν την πραγματική αξία του τι κάνουν (κάνουμε). Πρέπει να πουλήσουμε ή να εκχωρήσουμε την πνευματική ιδιοκτησία μας σε άλλους, στους ιδιοκτήτες των μέσων πραγματοποίησης της αξίας. Τους αποκαλώ διανυσματική τάξη. Είναι οι ιδιοκτήτες των χώρων όπου αποθηκεύονται, επικοινωνούνται οι πληροφορίες, ή αποκτούν υλική υπόσταση.


Κ.Π.: Συμφωνείτε με όσους υποστηρίζουν ότι η σύγχρονη μαζικά παραγόμενη αλληλεπίδραση με την οποία λειτουργεί το διαδίκτυο δομεί τη διαδικτυακή επικοινωνία; Θεωρείτε ότι η αλληλεπίδραση (ένας συνδυασμός γλώσσας, οπτικής γλώσσας και ου το κάθ’ εξής) μέσω της οποίας παράγεται και συγκεντρώνεται η γνώση επηρεάζει το «έργο» των χάκερς;


K.W.: Ναι, αλλά μόνο εν μέρει. Το πλαίσιο στο οποίο κάποιος εργάζεται, θέτει τα όρια του τι μπορεί να κάνει. Αλλά (για να παραφράσω τον Deleuze, ο οποίος παραφράζει το Spinoza), ποιος είναι σε θέση να γνωρίζει τι πραγματικά μπορεί να κάνει ένας χάκερ; Ποιος γνωρίζει τις δυνατότητες μιας αλληλεπίδρασης μέχρι κάποιος να ασχοληθεί μαζί της; Να προσπαθήσει, ίσως, να τη διασπάσει; Να τη μεταχειριστεί από αισθητικής άποψης και λειτουργικής;


Για μένα το πρόβλημα έγκειται, περισσότερο μάλλον, στο υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού παρά στον τρόπο επικοινωνίας. Η θεώρηση της πληροφορίας ως αντικειμένου και άρα ως αντικείμενο που ανήκει σε κάποιον αποτελεί παρεξήγηση του τι πράγματι είναι η πληροφορία και τι δύναται να επιτύχει.


Κ.Π.: Με την αναφορά της λέξης «παιχνίδι» στον τίτλο του νέου σας βιβλίου τοποθετείτε το έργο σας εντός ενός πολύ διαφορετικού επιστημολογικού παραδείγματος. Γιατί δεν αποφεύγετε τη «θεωρία παιγνίων» και δεν χρησιμοποιείτε τη λέξη «play (παιχνίδι)»;


K.W.: Στην πραγματικότητα, το βιβλίο ασχολείται με τη θεωρία παικτών και όχι με τη θεωρία παιγνίων, την οποία θεωρώ ως κάτι τελείως αντίθετο. Αναφέρεται στην ποιότητα, την υποκειμενικότητα και το προσωρινό- όλα όσα, δηλαδή, αφήνει απ’ έξω η θεωρία παιγνίων. Το θεωρητικό υπόβαθρο του συγκεκριμένου βιβλίου αποτελούν οι Huizinga, Bataille, Callois, Debord και Perec. Δεν θέλω, όμως, να προσδώσω προνομιούχο θέση στη λέξη «play (παιχνίδι)» σε αντίθεση με τη λέξη «game». Δεν νομίζω ότι κάτι τέτοιο έχει «θέση στο παιχνίδι». Η στρατιωτική βιομηχανία διασκέδασης έχει σφετεριστεί τη λέξη «play (παιχνίδι)», όπως ακριβώς και τη λέξη «game», κυρίως υπό τη σκέπη της «δημιουργικότητας», η οποία θεωρείται πλέον πηγή παραγωγικότητας.


Βασικά, υποστηρίζω ότι σε έναν κόσμο, ο οποίος μοιάζει όλο και περισσότερο με παιχνίδι, στο οποίο όλοι ανταγωνιζόμαστε ο ένας τον άλλο, είτε στον εργασιακό χώρο μας, είτε στον ελεύθερο χρόνο μας, ακόμα και στην ερωτική ζωή μας, αυτό που πραγματικά διακρίνει τα παιχνίδι των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι ότι είναι το μόνο μέρος, όπου ο αγώνας διεξάγεται επί ίσοις όροις και ο αγωνιστικός χώρος είναι όντως επίπεδος. Εκεί, η νεο-φιλελεύθερη ιδεολογία της «δίκαιης μεταχείρισης» αποτελεί «πραγματοποιημένη ουτοπία», αλλά σε αυτόν το λόγο βασίζεται και η κριτική της αποτυχίας της νεο-φιλελεύθερης ζωής να ανταποκριθεί στις υποσχέσεις της.


Διαβάστε ακόμα


Η θεωρία του παίκτη (Gamer theory)


Συνέντευξη του McKenzie Wark στο First Monday

Ο δημιουργός του λογισμικού wiki, Ward Cunningham, υποστηρίζει ότι η διάδοση των συνεργατικών μέσων αποδεικνύει ότι η οικονομία της αγοράς δεν είναι ο μόνος τρόπος για τη δημιουργία αξίας.



Μία συνέντευξη στον Θανάση Πρίφτη για το Re-public


Θανάσης Πρίφτης: Όταν δημιουργήσατε το λογισμικό wiki είχατε ποτέ φανταστεί ένα παράγωγό του σαν την Wikipedia; Πώς αισθάνεστε που ορισμένες πανεπιστημιακές σχολές στις Ηνωμένες Πολιτείες απαγορεύουν αναφορές που βασίζονται στη Wikipedia;


Ward Cunningham: Ο συγκεκριμένος σκοπός μου για το πρώτο wiki ήταν να δημιουργήσω ένα περιβάλλον όπου θα μπορούσαμε να διασυνδέσουμε τις εμπειρίες μας για να εφεύρουμε η γλώσσα για τα πρότυπα του προγραμματισμού. Είχα, επίσης, γενικότερους στόχους για το wiki. Πρώτον, πιστεύω ότι η ομιλία έχει κάτι το συναρπαστικό. Στους ανθρώπους αρέσει να μιλούν. Δημιουργώντας το wiki, ήθελα να ενθαρρύνω αυτή την τάση που έχουμε όλοι μας, να διηγούμαστε ιστορίες. Δεύτερον, και ίσως πιο σημαντικό, ήθελα οι άνθρωποι που κανονικά δεν γράφουν, να νιώσουν την άνεση να γράψουν, έτσι ώστε να έχουμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε τη δομή των όσων έχουν να πουν.


Ήξερα ότι το wiki θα ήταν καλό για πολλά πράγματα. Σκεφτόμουν ότι θα ήταν καλό και για εγκυκλοπαίδεια, αλλά δεν φανταζόμουν ότι η εγκυκλοπαίδεια θα αποτελούσε την ευρύτερη εφαρμογή της τεχνολογίας σήμερα. Μπράβο στη Wikipedia.


Οι πανεπιστημιακοί φοιτητές πρέπει να καταλαβαίνουν τη διαφορά ανάμεσα στις πρωτεύουσες και τις δευτερεύουσες πηγές. Δεν πιστεύω ότι θα πρέπει να ξεχωρίσουμε τη Wikipedia ή οποιαδήποτε άλλη εγκυκλοπαίδεια. Το να το κάνεις σημαίνει πως δεν καταλαβαίνεις τη μορφή της.


Θ.Π.: Πόσο δύσκολη είναι η διαχείριση ενός προγράμματος ανοιχτού κώδικα; Μπορείτε να τονίσετε μερικά σημεία κλειδιά της μεθοδολογίας του eXtreme programming που αλλάζουν τον τρόπο που προσεγγίζουμε τα οργανωτικά πρότυπα γενικά;


W.C.: Για να επιτύχει μακροπρόθεσμα ένα πρόγραμμα ανοιχτού κώδικα πρέπει να είναι διαφανές και διαπερατό καθώς και ανοιχτό. Διαπερατό σημαίνει να μπορούν οι άλλοι να εισαγάγουν βελτιώσεις. Η ψυχολογία μας αντιστέκεται σ’ αυτό.


Το eXtreme programming αποτρέπει την ανεπιθύμητη κτητικότητα με την από κοινού κατοχή του κώδικα από την αρχή. Εάν κάποιος είναι περήφανος για τα επιτεύγματα του άλλου, αυτό έχει σχεδόν επιτευχθεί.


Οι αποφάσεις που πήρα όταν σχεδίασα το wiki εμπνεύστηκαν κατά πολύ από την επιθυμία μου να δημιουργήσω ένα πρότυπο για τη συνεργατική διαδικασία που πίστευα πως έπρεπε να γίνει σε ευρείες βάσεις κώδικα. Ήθελα το wiki να το μιμηθεί αυτό. Ας πούμε ότι υπάρχει ένα πρόβλημα δέσμης κώδικα. Ξέρεις τη λύση του προβλήματος, αλλά η λύση αγγίζει μια δέσμη από συντελεστές. Χρειάζεται σκληρή δουλειά για την απαιτούμενη αναπροσαρμογή κι ακόμη πιο σκληρή αν πρέπει να διαπραγματευτείς με τον καθένα από τους αρχικούς συγγραφείς. Θέλεις απλώς να το κάνεις να λειτουργεί καλά.


Θ.Π.: Η διάδοση των wikis σηματοδοτεί το ενδεχόμενο τέλος του ομότιμου ελέγχου; Με ποιο τρόπο η εξέλιξη αυτή αλλάζει τη φύση των επιστημονικών κοινοτήτων;


W.C.: Το wiki δεν απειλεί τον ομότιμο έλεγχο. Η επιστήμη χρειάζεται τον ομότιμο έλεγχο και θα τον έχει. Δεν νομίζω ότι η γνώση που παράγεται μέσα από τα wikis έχει την ίδια βάση με την επιστημονική γνώση. Το wiki είναι μάλλον ένας τρόπος έρευνας, μοιράσματος, συντονισμού, πλαισίωσης των προβλημάτων και καθορισμού ατζέντας. Ένα wiki λειτουργεί καλύτερα όταν προσπαθείς να απαντήσεις σε μια ερώτηση που δεν μπορείς εύκολα να θέσεις, εκεί που δεν υπάρχει μια φυσική δομή, εκ των προτέρων γνωστή, γι’ αυτό που πρέπει να μάθεις.


Η επιστήμη βασίζεται σε επαναλαμβανόμενα πειράματα. Ο ομότιμος έλεγχος είναι ένας τρόπος αξιολόγησης της ποιότητας των πειραμάτων και όχι η εκδήλωση μιας προτίμησης. Δεν πρέπει όμως να ξεχνούμε ότι αυτό που κερδίζεις ως wiki αναγνώστης είναι η πρόσβαση σε ανθρώπους που προηγουμένως δεν είχαν φωνή. Ο άνθρωποι στους οποίους δίνουμε φωνή έχουν μεγάλο ένστικτο για το πώς είναι να γράφεις και να πλοηγείς ένα πρόγραμμα υπολογιστή.


Εάν θέλεις να συνεισφέρεις σε μια επιστημονική επιθεώρηση πρέπει να περάσεις από ομότιμο έλεγχο. Μέρος του ομότιμου ελέγχου είναι ότι όλη η θεωρία σού είναι οικεία. Και εκείνη η θεωρία που κατά κάποιο τρόπο αποδείχτηκε άσχετη. Αυτά που γράφονταν για τον προγραμματισμό δεν αντιστοιχούσαν σε αυτά που ένιωθαν οι προγραμματιστές. Με το wiki, οι προγραμματιστές που δεν έχουν καιρό να κατέχουν τέλεια τη φιλολογία και αποκτούν μια στήλη σε μια επιθεώρηση που πρόκειται να διαβαστεί, έχουν ένα μέρος που μπορούν να πουν πράγματα που είναι σημαντικά γι’ αυτούς. Το wiki προσφέρει μια διαφορετική άποψη. Στην πραγματικότητα, μπορείς να διακρίνεις αν κάποιος γράφει στο wiki από προσωπική εμπειρία ή αν απλώς αναφέρει αυτά που διάβασε τελευταία.


Θ.Π.: Τι πιστεύετε για την ‘τελική αξία του χρήστη’ στο τεχνικό επίπεδο ή στο επίπεδο του περιεχομένου; Νομίζετε ότι παίζει έναν όλο και πιο σημαντικό κοινωνικό και οικονομικό ρόλο;


W.C.: Το wiki αποδεικνύει ότι η οικονομία της αγοράς δεν είναι ο μόνος τρόπος για τη δημιουργία αξίας. Πρέπει να τιμούμε το γεγονός ότι έχουμε επιλογές. Αυτές οι επιλογές δεν αντιμάχονται η μια την άλλη (π.χ. οικονομία των δώρων έναντι οικονομία της αγοράς). Η ευρέως διαδεδομένη διανομή των ηλεκτρονικών υπολογιστών και το δραματικά μειωμένο κόστος της δικτύωσης έχει μεταβάλει κάπως τις ισορροπίες. Ωστόσο, η επανάσταση που επέφερε είναι μικρή αν συγκριθεί, για παράδειγμα, με τον τηλέγραφο, πριν από τον οποίον η μεγαλύτερη ταχύτητα με την οποία μπορούσε να ταξιδέψει ένα μήνυμα ήταν η ταχύτητα του αλόγου.


Ένα χαρακτηριστικό της οικονομίας της αγοράς είναι ότι μπορεί να προσαρμοστεί σε αυτές τις αλλαγές, μεγάλες και μικρές.


Θ.Π.: Πολλοί ανακαλύπτουν, μέσω των wiki εργαλείων, συνεργατικές μεθόδους δουλειάς και δράσης. Τι πιστεύετε ότι είναι κρίσιμο για την επιτυχή εφαρμογή των wikis σε περιβάλλοντα αυτού του είδους;


W.C.: Η συνεργασία προκύπτει όταν οι αξίες ευθυγραμμίζονται και τα άτομα διαθέτουν χρόνο για την ανάπτυξη εμπιστοσύνης. Οι άνθρωποι το κάνουν αυτό. Το εκπληκτικό με το wiki είναι ότι η εμπιστοσύνη μπορεί και διαμορφώνεται σε αργή κίνηση μέσα από το κανάλι των κειμένων. Πράγμα που μας λέει περισσότερα για τους ανθρώπους παρά για το wiki.


Οι πολιτικές οργανώσεις και οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις πρέπει να μην ξεχνούν ότι η δύναμη της συνεργατικής ανάπτυξης άρχισε μόλις να είναι υλοποιήσιμη και το λογισμικό ανοιχτού κώδικα θα συνεχίσει να ωθεί προς περισσότερη συνεργασία και περισσότερη καινοτομία.


Διαβάστε ακόμα


Το πρώτο wikiwikiweb


Συνέντευξη του Ward Cunningham στο συνέδριο ‘The way of eclipse’

Ο Paul Hartzog εισάγει τον όρο ‘παναρχία’, ένα κοινωνικο-πολιτικό πεδίο που αναδύεται όταν οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και εξουσίας.


Η παναρχία είναι το αναδυόμενο σύστημα της κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας στο οποίο μπορούμε να αναφερόμαστε ως τη wiki-οποίηση της κοινωνίας. Με τη χρήση του όρου wiki-οποίηση αναφέρομαι στην άνοδο των συστημάτων μαζικής συμμετοχής, τα οποία περιλαμβάνουν: 1) παραγωγή λογισμικών προγραμμάτων ή είναι αποδέκτες υλικού με τη χρήση της μεθόδου του Ανοικτού Κώδικα (Open Source), 2) παραγωγή γνώσης, όπως π.χ. η wikipedia, ή 3) παραγωγή ομάδων/ ταυτότητας, δηλαδή, κοινοτήτων. Η μαζική συμμετοχή καθίσταται δυνατή και ενδυναμώνεται από την πρόσφατη εξάπλωση της τεχνολογίας συνδετικών δικτύων (από τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας μέχρι το Διαδίκτυο, δηλαδή ). Η παναρχία αναδύεται, όταν αυτού του είδους οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και δύναμης.


Οι δικτυακές τεχνολογίες, επειδή διευρύνουν την ανθρώπινη διασύνδεση, αυξάνουν αμφότερες την ταχύτητα και τη συχνότητα της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης. Περισσότερη διασύνδεση, ωστόσο, σημαίνει περισσότερη πολυπλοκότητα και συνεπώς, περιορισμένη δυνατότητα πρόβλεψης. Καθώς, γεγονότα μικρής σημασίας καταλήγουν να αποκτούν μεγαλύτερη, η εξουσία διαχέεται μέσω του συστήματος, ταυτόχρονα παντού και πουθενά. Το αποτέλεσμα όλων αυτών δεν είναι τίποτα λιγότερο από το μετασχηματισμό του πολιτισμού μας. Εκεί που το τρέχον σύστημα είναι ιεραρχικό, συγκεντρωτικό και διαφοροποιημένο, το νέο σύστημα είναι αναρχικό, αποκεντρωτικό και μερικώς επικαλυπτόμενο. Το τρέχον σύστημα περιθωριοποιεί και καταπιέζει τη διαφορετικότητα, το νέο σύστημα, εντούτοις, εξαίρει τη διαφορετικότητα αποσκοπώντας στη δημιουργία, την ανακάλυψη και την προσαρμογή όσον αφορά στις δυνατότητες και αβεβαιότητες του μέλλοντος. Το τρέχον σύστημα περιορίζει την εργασία στην αποκλειστική οικονομική παραγωγή, ενώ το νέο σύστημα προσφέρει πολλούς τρόπους εργασίας και την παραγωγή αγαθών ελεύθερης προσπέλασης. Και τελικώς, το τρέχον σύστημα θεσμοποιεί στατικές δομές, το νέο σύστημα, σε αντίθεση, επιδεικνύει πολύπλοκη δυναμική- αποτελεί ένα πεδίο, τα στοιχεία και οι σχέσεις του οποίου συνεχώς συνδυάζονται και μεταβάλλονται, το πεδίο, λοιπόν, αυτό αποκαλείται παναρχία.


Εξουσία, γνώση και δημοκρατία


Βασική αρχή της Δημοκρατίας είναι η συμμετοχή. Οι θεωρητικοί της Δημοκρατίας έχουν από μακρού συνειδητοποιήσει την πολυπλοκότητα που συνεπάγεται η συμμετοχή. Ποιος θα πρέπει να συμμετέχει; Πότε; Πώς; Οι δικτυακές τεχνολογίες έκαναν την εμφάνισή τους σε κοινότητες συμμετεχόντων, οι οποίοι ήταν σαφώς αφοσιωμένοι στα δημοκρατικά ιδεώδη της κοινοκτημοσύνης και της ελεύθερης πρόσβασης, κυρίως, δηλαδή, σε κοινότητες χάκερς και χίπις . Οι χάκερς και οι χίπις μοιράζονται τα πάντα από κωδικούς μέχρι αγαθά. Ο Michel Foucault έχοντας, σαφώς, συνειδητοποιήσει τη σχέση μεταξύ εξουσίας και γνώσης κατέδειξε μέσα από το έργο του την εν λόγω στάση της ελεύθερης διαμοίρασης.



«Αν ένα ή δύο από αυτά τα «εργαλεία» προσέγγισης ή τις μεθόδους που έχουν επιχειρήσει να συνδεθούν με την ψυχιατρική, τον ποινικό κώδικα ή τη φυσική ιστορία μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμα σε σας, τότε θα ήμουν ευχαριστημένος. Αν θεωρήσετε ανάγκη να μετατρέψετε τα εργαλεία μου ή να χρησιμοποιήσετε άλλα, τότε δείξτε μου ποια είναι, γιατί, ενδεχομένως, να αποβούν προς όφελός μου.» (σ. 65)


Αν και θα ήταν παράδοξο, να θεωρήσουμε ότι ο Foucault ήταν χάκερ, εντούτοις, οι προθέσεις του σχετίζονται με το ήθος του χάκερ, το οποίο πλέον διαποτίζει τη διαδικτυακή κουλτούρα. Ο Yochai Benkler αναφέρεται σε αυτά τα διανεμημένα συστήματα ως «ομότιμη παραγωγή που βασίζεται στα commons». Οι δικτυακές τεχνολογίες- TCP/IP, DNS, το Διαδίκτυο, το Usenet, τα wikis, τα ιστολόγια (blogs), τα φόρα, οι κατάλογοι αλληλογραφίας, τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), οι φορητοί υπολογιστές, οι τεχνολογίες σταθερής αναφοράς και άλλες μορφές κοινωνικών λογισμικών προγραμμάτων- συνεισφέρουν από κοινού στη βελτίωση της διασύνδεσης και της συμμετοχής στην παραγωγή. Συνεπώς, είναι ορατή η ανάκαμψη των θεωριών για τα commons (κοινά αγαθά). Ενδεικτικά αναφέρονται η ενασχόληση του Lawrence Lessig με την «τύχη των commons», η ιστοσελίδα του David Bollier, Onthecommons όπως και το νέο βιβλίο των Ostrom και Hess για την “κοινοκτημοσύνη της γνώσης” (knowledge as commons).


Τα συγκεκριμένα δίκτυα προκαλούν τη δομή της ιεραρχικής εξουσίας σε φυσικό και ψηφιακό επίπεδο. Η Saskia Sassen θεωρεί τις παγκόσμιες πόλεις ως πεδία ανάλυσης, όπου αναδύονται άτυπα, φαινομενικώς απολιτικά, κινήματα ως φαινόμενα που χρίζουν περαιτέρω διερεύνησης. Τα «Έξυπνα Πλήθη» (Smart Mobs) του Howard Rheingold, επίσης, εξετάζουν την ευκολία και την ταχύτητα της συλλογικής δράσης, η οποία διευκολύνεται από αυτό που αποκαλεί «συνεργατικές τεχνολογίες.» Η παναρχία στο σύνολό της, ενδεχομένως, να είναι άμορφη και πολυκεντρική, αλλά ορισμένες ζώνες της μπορεί να είναι πιο συγκεντρωτικές και πυκνότερες από άλλες. Αυτές είναι οι ζώνες από τις οποίες αναδύονται νέες μορφές εξουσίας, οι οποίες συναγωνίζονται την ήδη υπάρχουσα εξουσία. Σύμφωνα με τη Hannah Arendt, η άσκηση εξουσίας ενυπάρχει σε κάθε απόπειρα συγκέντρωσης ανθρώπων για την ανάληψη κοινής δράσης, όπως άλλωστε είναι εμφανές και στις εν λόγω νέες ζώνες παραγωγής, όπως η wikipedia.


Υπέρ, κατά ή μακριά;


Τελικά, λοιπόν, τι περισσότερο μπορούμε να κάνουμε για να κατανοήσουμε πλήρως την παναρχία με την οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι; Μπορούμε, λοιπόν, να ξεκινήσουμε ανατρέχοντας στην προγενέστερη τεχνολογία, η οποία μετέβαλε την κοινωνική και πολιτική δομή. Η τυπογραφία και αργότερα η δαγκεροτυπία προκάλεσαν μεγάλη επιστημονική ανησυχία. Το ότι η wikipedia επωφελείται από την ευρεία συνεργασία δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Η Elizabeth Eisenstein αναφέρει τη σημαντική βελτίωση στη σχεδίαση χαρτών που προήρθαν από πρακτικές μοιράσματος της πληροφορίας και την ανάπτυξη ανοιχτών διαδικασιών παραγωγής. Η πρόοδος καθεαυτής της επιστήμης εκμεταλλεύεται το ίδιο πνεύμα (αν όχι το γράμμα) της ανοιχτής πρόσβασης.


Ωστόσο, οι παραδοσιακές διαδικασίες της εξακρίβωσης και νομιμοποίησης της αλήθειας, ξαφνικά, αμφισβητήθηκαν από την απλή παρουσία εναλλακτικών μεθόδων. Αυτό που συμβαίνει στη wikipedia και στη wiki-πολιτική είναι, ουσιαστικά, η διάσπαση της λειτουργίας του συγγραφέα. Η παραγωγή γνώσης και πολιτικής διαχέεται, αποκεντρώνεται και διανέμεται μέσα από το σύστημα διαρρηγνύοντας προγενέστερες χωρικές και χρονικές συνέχειες. Και καθώς η δομική αντίδραση στην τυπογραφία ήταν η εμφάνιση του κατάλογου των απαγορευμένων βιβλίων, έτσι, λοιπόν, και η δομική αντίδραση στη wikipedia είναι η δυσφήμιση και οι μηνύσεις. Ο Foucault μας προειδοποίησε για τα προβλήματα που θα προέκυπταν υπ’ αυτές τις συνθήκες.



«Διεξάγεται μια μάχη «για την αλήθεια» ή τουλάχιστον «γύρω από την αλήθεια»- γίνεται άλλη μια φορά κατανοητό ότι με τον όρο αλήθεια δεν εννοώ «το σύνολο των αληθειών, οι οποίες δεν έχουν ακόμη αποκαλυφθεί και δεν έχουν γίνει αποδεκτές», αλλά «το σύνολο των κανόνων σύμφωνα με τους οποίους διαχωρίζονται τα αληθινά από τα ψευδή γεγονότα, καθώς και συγκεκριμένες συνέπειες της εξουσίας, οι οποίες είναι προσκολλημένες στην αλήθεια». Γίνεται αντιληπτό, λοιπόν, ότι δεν είναι θέμα διαμάχης «στο όνομα» της αλήθειας, αλλά για μια διαμάχη για το κύρος της υπάρχουσας αλήθειας και τον οικονομικό και πολιτικό ρόλο που αυτή διαδραματίζει.» (σ. 132)


Ο Ernesto Laclau μας βοηθά να κατανοήσουμε την ομοιογένεια της συστημικής απάντησης, όταν εξηγεί ότι το σύστημα του κράτους δεν δύναται να διακρίνει μεταξύ δυνητικά αντισυστημικών κοινωνικών κινημάτων, τα οποία κάνουν την εμφάνισή τους για συγκεκριμένουςς σκοπούς (π.χ. ομότιμη παραγωγή) και κοινωνικών κινημάτων που είναι αντισυστημικά στις προθέσεις τους. (π.χ. επαναστατικά).


Η ουσία των αναδυόμενων σχηματισμών στο πλαίσιο της παναρχίας είναι ότι λαμβάνουν μία από τις παρακάτω τρεις μορφές. Πρώτον, οι ομάδες είναι σε θέση να κινούνται για λογαριασμό των υπαρχουσών δομών. Δεύτερον, μπορούν να κινούνται σε αντίθεση με τις υπάρχουσες δομές. Αλλά, κυρίως, μπορούν να δραστηριοποιούνται ως εναλλακτικά κινήματα του «τρίτου δρόμου», που απορρίπτουν αμφότερες τις κυρίαρχες και τις αντιτιθέμενες δομές, λειτουργώντας στην ουσία παράλληλα με τις υπάρχουσες δομές.


Αν και πολλοί από όσους ασχολούνται με τα παγκόσμια δίκτυα αναφέρουν τις αντι-συστημικές τους ρίζες, είναι εντούτοις αλήθεια ότι κινήματα, όπως αυτά που υποστηρίζουν το ανοιχτό λογισμικό και η wikipedia δεν είναι πρωταρχικώς αντι-συστημικά, αφενός στο σχηματισμό και αφετέρου στα κίνητρά τους, παρά την προφανή δυνατότητα των καινοτόμων μεθόδων παραγωγής τους να μεταβάλουν το σύστημα. Για πολλούς λόγους, οι συνέπειες των νέων σχηματισμών θα πρέπει να αναλυθούν ξεχωριστά από τις επιδιώξεις τους, αφού οι νέες εναλλακτικές δομές λειτουργούν παράλληλα με τις υπάρχουσες μεθόδους, συχνά δε, οι συνέπειές τους είναι λιγότερο προφανείς και ίσως, να μην ενδιαφέρουν ιδιαίτερα τους πραγματικούς συμμετέχοντες.


Η παναρχία


Για να μιλήσουμε θεωρητικά -όπως αρμόζει- για την παναρχία, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε σε βάθος, αφενός τις νέες τεχνολογίες και τους παράγωγους σχηματισμούς τους, όπως τα δίκτυα και άλλα πολύπλοκα συστήματα, αφετέρου την πολιτική φιλοσοφία και την κοινωνική θεωρία. Κατέχοντας μόνο την τεχνική γνώση, διακινδυνεύουμε να προσεγγίσουμε τα αποτελέσματα των νέων τεχνολογιών καθαρά επιφανειακά, απλώς μέσα από την οπτική της παραδοσιακής οικονομικής θεωρίας ή αυτή του έθνους-κράτους, χωρίς να εκτιμήσουμε πλήρως τις ενδεχόμενες βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες αυτών των τεχνολογιών. Αντιστρόφως, από μόνη της η φιλοσοφία ενέχει τον κίνδυνο της επικέντρωσης μόνο σε ό,τι αναγνωρίζουμε στο πλαίσιο της παραδοσιακής οπτικής μας- τα έθνη-κράτη, την οργανωμένη εργασία κτλ-, ενώ λείπει τελείως το πεδίο της πραγματικής δράσης, ακόμα και όταν συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, γιατί απλά δεν είμαστε εκπαιδευμένοι για να το δούμε.


Οι κοινωνικοί σχηματισμοί, ενδυναμωμένοι από τις τεχνολογίες διασύνδεσης, αποτελούν, επί του παρόντος, τουλάχιστον, το σημαντικότερο αντικείμενο μελέτης στην κοινωνική και την πολιτική φιλοσοφία. Επιπλέον, αυτοί οι σχηματισμοί δεν αποκτούν ενδιαφέρον μόνο όταν διασταυρώνονται με τις παραδοσιακές δομές των εθνών-κρατών και της οικονομίας. Η παναρχία δημιουργεί και αναπαράγει ένα νέο κοινωνικό και οικονομικό πολιτικό χώρο (που συχνά, αναφέρεται ως παγκόσμια κοινωνία πολιτών) και τα κινήματά του είτε ανθίστανται είτε αμφιταλατεύονται έναντι των παραδοσιακών ιεραρχικών θεσμών. Ως εκ τούτου, η παναρχία αναφαίνεται μέσω μηχανισμών κοινωνικής διακυβέρνησης, οι οποίοι λειτουργούν ανεξαρτήτως και εκ παραλλήλου με την κρατική διακυβέρνηση. Όπως υποστηρίζει ο Paul Wapner:



Αυτό που είναι απολύτως απαραίτητο να αναγνωρίσουμε, πάντως, είναι ότι δεν είναι η περιπλοκότητα και η επικάλυψη με τα κράτη και το κρατικό σύστημα που καθιστούν τις προσπάθειες στο πλαίσιο της παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών «πολιτικές». Ο υπερεθνικός ακτιβισμός δεν πολιτικοποιείται έτσι απλά, όταν διασταυρώνεται με την κρατική συμπεριφορά… Στη συγκεκριμένη ανάλυση αυτό που διακυβεύεται, λοιπόν, είναι η αρχή της παγκόσμιας πολιτικής.» (σ. 339)


Αυτό που απειλεί να μας υπερβεί ως θεωρητικούς είναι η προφανής πολυπλοκότητα του χώρου. Είτε αποκαλείται «ετεροκρατία» (heterarchy) ή «πολυμερισμός» (plurilateralism) ή «κοσμοπολιτισμός» (cosmopolitanism) ή «πολυτμηματοποίηση» (polycontexturality) ή «νεο-μεσαιωνισμός» (neomedievalism) ή «ευέλικτη διαδικτυακή διακυβέρνηση» (mobius web governance) ή «ομότιμη κοινωνία» (p2p society), αυτό που είναι σημαντικό από την εν λόγω πολυπλοκότητα και διαφοροποίηση είναι ότι δεν δύναται να αποτυπωθεί σε έναν άξονα που θα μας παρουσιάζει ένα ενοποιημένο επιστημολογικά και πολτικά «εμείς». Αυτό υιοθετείται, για παράδειγμα, στο βιβλίο των Hardt και Negri “Το Πλήθος” «(Multitude)» και στην κριτική του Danilo Zolo με τίτλο «Cosmopolis». Γινόμαστε αποδέκτες μιας ετερόκλητης και ακαθόριστης ροής, γεγονός το οποίο δεν είναι υποχρεωτικά αρνητικό. Αντιθέτως, είναι απαραίτητο: η προσαρμοστικότητα των πολύπλοκων συστηματων αποτελεί μία εκ των λειτουργιών της ποικιλομορφίας τους. Αν και ο φιλόσοφος Mark Taylor μιλά για το Foucault, τον Derrida και για τους μεταμοντερνιστές γενικότερα, μπορεί εξίσου να αναφέρεται σε σύγχρονους κοσμοπολιτιστές, όταν υποστηρίζει ότι «δεν δύνανται να φανταστούν ένα μη ολιστικό σύστημα ή μία δομή που παρ’όλα αυτά να δρα ως σύνολο.» Αυτό που τα πολύπλοκα συστήματα αυτο-οργάνωσης επιτυγχάνουν είναι μια ισορροπία ανάμεσα στην υπερβολική ευελιξία –συνεπώς απουσία ενότητας και ταυτότητας- και την υπερβολική ακαμψία –συνεπώς απουσία προσαρμοστικότητας, η οποία καθιστά αναπόφευκτη την κατάρρευση. Η βιβλιογραφία για τα πολύπλοκα συστήματα και την αυτο-οργάνωση παρέχει άλλον έναν αναλυτικό φακό θέασης της παναρχίας.


Ο Ron Deibert στα συμπεράσματα του έργου του «Parchment, Printing, and Hypermedia» υποστηρίζει ότι:



«Η ετερογενής φύση της μεταμοντέρνας κοινωνικής επιστημολογίας και τα αλληλοκαλυπτόμενα στρώματα της πολιτικής εξουσίας, για να μην αναφερθώ στα διάσπαρτα κέντρα παρακολούθησης, θα δρούσαν ως δυνατές αντιστάσεις κατά της ανάδειξης μιας ενιαίας μαζικής ταυτότητας. Είναι πιο πιθανό ότι αυτή η αίσθηση μιας φανταστικής παγκόσμιας κοινότητας θα συνυπάρχει σε ένα πολύπλοκο ετερογενές μείγμα αλληλοεπικαλυπτόμενων και ρευστών πολλαπλών ταυτοτήτων.»


Σε αυτό το σημείο, έχουμε ορισμένα πράγματα να φοβόμαστε – π.χ. την άνοδο εγκληματικών δικτύων και του «πολέμου στο διαδίκτυο» -, αλλά και πολλά για να πανηγυρίζουμε. Δεν περιφερόμαστε άσκοπα, «κανένα κέντρο» δεν είναι το ίδιο με τα «πολλά κέντρα.» Με την κινητικότητα έρχεται και η απελευθέρωση και με την απελευθέρωση οι ευθύνες. Συνεπώς, ενόσω μερικοί, ενδεχομένως, θεωρούν τα πολύπλοκα δίκτυα απρόβλεπτα, διαρκώς μεταβαλλόμενα, συγκεχυμένα ή ακόμα και επικίνδυνα, η παναρχία προσφέρει, εντούτοις, και τις πιο συναρπαστικές προκλήσεις και θεωρητικές ευκαιρίες για το μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Συνέντευξη του Paul Hartzog για την παναρχία


Διάλεξη του Paul Hartzog για τη συλλογική δράση

Τα επιτυχημένα wikis, όπως η Wikipedia, προβαίνουν σε σοφές αποφάσεις, υποστηρίζει ο Kingsley Dennis. Ενσαρκώνουν μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης, όπου η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από την συνδρομή του πλήθους.


Το Διαδίκτυο έχει διέλθει διάφορα στάδια από την πρώτη εμφάνισή του τη δεκαετία του ’90 και έχει μεταβάλει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν, και δρουν, αλληλοσχετίζονται, επικοινωνούν, σκέφτονται, συνδέονται, και τελικά ενεργούν. Καθώς το Διαδίκτυο, όλο και περισσότερο, καθίσταται ένας χώρος, όπου οι άνθρωποι μετατρέπονται σε δημιουργούς, συν-σχεδιαστές και σε μηχανισμούς ανάδρασης των πραγματικά άπειρων λογισμικών εφαρμογών, αρχίζει να σχηματίζεται ένας νέος τύπος πολύπλοκων διασυνδέσεων. Αυτός ο τύπος ονομάστηκε Web 2.0. Ο Tim O’ Reilly αναφέρει ως ένα από σημαντικότερα διδάγματα της εποχής του Web 2.0 ότι «οι χρήστες προσθέτουν αξία». Νεοεμφανιζόμενοι άξονες κινητικότητας και κοινωνικής διασύνδεσης καθοδηγούμενοι, κυρίως, από εφαρμογές που δημιουργούν οι χρήστες υποστηρίζουν αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «ενισχυμένη συμμετοχική γνώση» μέσω της μεταβολής του υποδείγματος όσον αφορά αφενός στις τεχνολογικές εφαρμογές και αφετέρου στη συμμετοχή του χρήστη.


Η καθοδηγούμενη από το περιεχόμενο ανάπτυξη του Διαδικτύου, η οποία περιλαμβάνει δίκτυα γνώσης και επιμερισμού της γνώσης μέσω ηλεκτρονικών κοινωνικών δικτύων και συνεργατικών εργαλείων, όπως π.χ. η Wikipedia και η Cellphedia, ανοίγουν το δρόμο προς τη «μαζική ερασιτεχνοποίηση». Αυτό γίνεται περαιτέρω εμφανές σε πρακτικές, όπως η κατηγοριοποίηση/ταξινόμηση περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy/tagging), τα ιστολόγια (blogging), τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), και πρόσφατα το vlogging (video blogging). Αυτά τα νέα διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία διευκολύνουν ένα είδος συλλογικού τρόπου οργάνωσης τεράστιων όγκων πληροφοριών. Στην πράξη είναι συνεργατικά εργαλεία σχεδιασμένα να επαυξάνουν τη συλλογική ανθρώπινη νοημοσύνη επιτρέποντας την εμφάνιση αποθηκευμένων δεδομένων, τα οποία έχουν συγκεκριμένο νόημα, δηλαδή επιτρέπουν την πρόσβαση σε άλλους χρήστες με σκοπό να μοιραστούν πληροφορίες και συνδέσμους. Συνήθως, αναφέρονται ως μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης. Να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο όρος «συλλογική νοημοσύνη» έχει πολλές και διαφορετικές σημασίες.


Χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει –χωρίς κάποια ιδιαίτερη σειρά- τη νοημοσύνη βακτηρίων, μελισσών ή εντόμων, την τεχνητή νοημοσύνη, τη στρατιωτική στρατηγική, τη διαστημική διασύνδεση, την πνευματική «βιόσφαιρα», την «παγκόσμια διάνοια», την οικολογία και την πολιτική διακυβέρνηση. Κατά πόσον σε όρους βιολογικούς, υπολογιστικούς, στρατηγικούς ή κοινωνικούς, εμπεριέχεται σε αυτό που ορίζεται ως «συλλογική νοημοσύνη» η δυνατότητα της μετάδοσης, της λήψης, της χρήσης και τέλος του επιμερισμού εξαρτάται από την πληροφορία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικές μορφές της συλλογικής νοημοσύνης είναι παράγωγα ή σχηματίζονται από βιολογικές βάσεις, αλλά, αντιθέτως, αναδεικνύει τις ομοιότητες ανάμεσα στις ποικίλες εφαρμογές και λειτουργίες τους.


Μπορούμε να αντιληφθούμε τον όρο «συλλογική νοημοσύνη» ως θετική «ομαδική σκέψη» σε δράση, η οποία γίνεται εμφανής από ενδιάμεσες μορφές τεχνολογικής επικοινωνίας. Ωστόσο, επειδή τα άτομα/οι πράκτορες που εμπλέκονται δεν βρίσκονται σε συνεχή φυσική επαφή μεταξύ τους, είναι λιγότερο επιρρεπείς στα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής ομαδικής σκέψης, όπως για παράδειγμα στην πίεση για ομογενοποιημένη σκέψη. Το σύνθετο σύνολο των πληροφοριών που μοιράζονται τα δίκτυα, ανεξαρτήτως φυσικής απόστασης –κατανεμημένη νοημοσύνη-, απομακρύνει την πιθανότητα εξάρτησης, η οποία συνήθως, εμφανίζεται σε πιο περιορισμένους φυσικούς χώρους, όπως στα γραφεία και τις αίθουσες συσκέψεων. Όταν ο επιμερισμός της πληροφορίας και η διάδραση στο πλαίσιο ενός πολύπλοκου συστήματος συμμετεχόντων εξελίσσεται αφενός πολύ δυναμικά, αφετέρου δε συντονισμένα, εμφανίζονται ιδιοκτησίες, οι οποίες ενδεχομένως θεωρούνται «έξυπνες» ή «λογικές» και επιδεικνύουν δυνατότητες που ξεπερνούν τις αντίστοιχες των ατομικών συνθετικών τους. Ο James Surowiecki, εξάλλου, το αναφέρει στη μελέτη του για τα «σοφά πλήθη» από την οπτική της άποψης ότι οι πολλοί είναι εξυπνότεροι από τους λίγους. Ο Surowiecki κατέδειξε ότι «όσο πιο προσωπική επαφή έχουν αναμεταξύ τους τα άτομα, τόσο λιγότερο πιθανό είναι οι αποφάσεις της ομάδας να είναι σοφές. Είναι γεγονός ότι όσο πιο πολύ επηρεάζουμε ο ένας τον άλλο, τόσο πιθανό είναι να πιστεύουμε τα ίδια πράγματα και να προβαίνουμε στα ίδια λάθη» (σ. 42). Οι προσωπικοί στόχοι, επομένως, διαστρεβλώνουν το συλλογικό αποτέλεσμα. Ωστόσο, ο Surowiecki υποστηρίζει ότι αν είναι δυνατόν να συγκεντρωθεί μια ομάδα αποτελούμενη από διαφορετικούς μεταξύ τους ανθρώπους, οι οποίοι αφενός διαθέτουν διαφορετικά επίπεδα γνώσης, αφετέρου έχουν διαφορετικές ικανότητες, τότε είναι πολύ πιο πιθανό να καταλήξουν σε «έξυπνες» αποφάσεις. Επιπλέον, τώρα πια, «η τεχνολογία καθιστά την παγκόσμια συνεργασία, όχι απλά εφικτή, αλλά εύκολη και παραγωγική» (σ. 163). Αυτό θεωρείται, πλέον, ως η λειτουργική στρατηγική πίσω από την επιτυχία που έχουν σημειώσει τα Wikis, όπως π.χ. η Wikipedia. Για το Surowiecki, λοιπόν, τα πλήθη ενδέχεται να είναι «σοφά», όταν είναι ετερόκλητα και με την απουσία φυσικής ομοιογένειας, βέβαια. Τα αποκεντρωμένα πλήθη μπορούν να αντικαταστήσουν τα «σοφά πλήθη» σύμφωνα με το Surowiecki. Αυτό, με άλλα λόγια σημαίνει ότι προφανώς υπάρχουν επίπεδα «νοημοσύνης» που μπορούν να διακριθούν σε ομάδες, διαφοροποιημένες, ετερογενείς, αλλά αρκετά συνδεδεμένες για να μοιράζονται και να συμμετέχουν σε παρεμφερείς ροές πληροφοριών.


Η στροφή προς εξυπνότερες ομάδες, οι οποίες μοιράζονται πληροφορίες αποτελούν, για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του κοινωνιολόγου Pierre Levy, «μια προσπάθεια να καταστήσουν τις ομάδες ανθρώπων όσο πιο συνειδητοποιημένες γίνεται για το τι πράττουν από κοινού και να τους παρέχουν πρακτικά μέσα συντονισμού» (σ. 177 – με πλάγια γραφή στο πρωτότυπο). Στο έργο του Pierre Levy εκφράζεται η πεποίθηση ότι οι τεχνολογικές υποδομές θα συνδυαστούν με την πραγματικότητα για να δημιουργήσουν ένα χώρο εικονικής πραγματικότητας –μια αγορά-, όπου αμφότεροι, συλλογικοί και έξυπνοι σχηματισμοί θα κάνουν αισθητή την παρουσία τους: «Η υπόθεσή μου υποστηρίζει ότι είναι τόσο πιθανό όσο και επιθυμητό να κατασκευαστούν τεχνικά, κοινωνικά και σημασιολογικά μέσα, τα οποία θα είναι σε θέση να προσδώσουν αποτελεσματικά υλική υπόσταση και να ταυτοποιήσουν τη συλλογική νοημοσύνη» (σ. 105). Ο Levy συνεχίζει διευκρινίζοντας το νόημα που προσδίδει στην τεχνητή νοημοσύνη: «Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη; Είναι μια μορφή παγκοσμίως διανεμημένης νοημοσύνης, η οποία διαρκώς βελτιώνεται, συντονίζεται σε πραγματικό χρόνο και έχει ως συνέπεια την αποτελεσματική κινητοποίηση των δεξιοτήτων» (σ. 13). Η συγκεκριμένη υπόθεση διευρύνεται για να συμπεριλάβει τις ιδέες που αυτή η παγκοσμίως διανεμημένη νοημοσύνη συνεπάγεται:



την ενίσχυση, την άριστη χρήση και τη σύμμειξη δεξιοτήτων, φαντασίας και πνευματικής ενέργειας ανεξαρτήτως της ποιοτικής τους διαφοροποίησης. Η ιδέα αυτή της συλλογικής νοημοσύνης εμπεριέχει προφανώς τον επιμερισμό της μνήμης, της φαντασίας και της εμπειρίας μέσω της εκτεταμένης ανταλλαγής γνώσης, των νέων μορφών ευέλικτης οργάνωσης και συντονισμού σε πραγματικό χρόνο. Οι νέες τεχνολογίες επικοινωνίας καθιστούν τις ομάδες των ανθρώπων ικανές να λειτουργήσουν ως συλλογική νοημοσύνη, αλλά δεν τις καθορίζουν αυτόματα. (σ. 147)


Η εν λόγω ανάπτυξη στην επικοινωνιακή συσσωμάτωση (όπως τα Wikis) και η πληροφοριακή δικτύωση συνδυάζει αφενός τα ψηφιακά δίκτυα επικοινωνίας, αφετέρου τις υλικές ενέργειες για το σχηματισμό ομάδων ανθρώπων, οι οποίες είναι πιο συνειδητοποιημένες και ευαίσθητες στις διεθνείς, τοπικές, σύγχρονες και μελλοντικές ανάγκες. Οι συγκεκριμένες ομάδες είναι σε θέση να δράσουν, σχεδόν αμέσως, σε πραγματικό χρόνο.


Αυτό που προτείνεται, εδώ, είναι ότι τα εμπεδωμένα δίκτυα και οι τεχνολογικές υποδομές που διαπνέουν σχεδόν όλες τις πολιτισμικές πρακτικές π.χ. τηλεφωνικές γραμμές, σιδηρόδρομους και άλλα μέσα μεταφοράς, δορυφόρους, ραδιόφωνα και άλλα ασύρματα μέσα επικοινωνίας, σε τοπικό ή παγκόσμιο επίπεδο, αποτελούν ήδη ένα συστημικό πλέγμα, το οποίο συνδέει και οργανώνει τις μορφές της κοινωνικής παρουσίας και δράσης. Η «νέα αγορά», την οποία τα Wikis και παρεμφερή συνεργατικά εργαλεία προσφέρουν, σχηματίζεται μέσω του συγχρονισμού της υλικής υπόστασης σε συνδυασμό με την επικοινωνιακή και ψηφιακή τεχνολογία. Ο Levy προτιμά να την αποκαλεί «εικονική αγορά», ίσως, γιατί κατ’αυτόν τον τρόπο προσδίδει ιδιαίτερη έμφαση στη μη-φυσική ύπαρξή της.


Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα αυτού του είδους της συλλογικής εργασίας, είτε σχηματίζονται στο πλαίσιο των Wikis, των ιστολογίων (blogging), της κατηγοριοποίησης ή ταξινόμησης περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy ή tagging), είναι αφενός η δυνατότητα ενημέρωσης για προβληματικές καταστάσεις ή γεγονότα πολύ γρηγορότερα, αφετέρου η άρθρωση απάντησης στα εν λόγω προβλήματα μέσω του συνδυασμού αμφότερων των ψηφιακών και φυσικών ενεργειών, με άλλα λόγια, δηλαδή, η παροχή «πρακτικών μέσων συντονισμού» με έναν αυτόματο τρόπο ανταπόκρισης. Οι «νέες αγορές», οι οποίες έχουν στηθεί στο διαδίκτυο κάνουν χρήση μηχανισμών ανατροφοδότησης, με τους οποίους οι συμμετέχοντες ελέγχουν ο ένας τον άλλο έχοντας την ελπίδα ότι έτσι θα ξεφύγουν από την παγίδα της άσκησης επιρροής για λήψη «μη ενδεδειγμένων αποφάσεων» και θα οδηγηθούν στη «σοφία του πλήθους». Σε αυτήν την ανάλυση η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από τις συνδρομές των πολλών. Και, ίσως, αυτή είναι μια πραγματοποιήσιμη και λειτουργική μορφή της συλλογικής νοημοσύνης, την οποία αξίζει να αναπτύξουμε.


Διαβάστε ακόμα


Ιστολόγιο για τη συλλογική νοημοσύνη


Κέντρο για τη μελέτη της κινητικότητας

Εκτός από τις κλειστές υπο-ομάδες λήψης αποφάσεων που επιδιώκουν νομιμοποίηση μέσα στις ανοιχτές κοινότητες, οι μειοψηφικές ομάδες που προβληματίζονται για τις προκαταλήψεις που παρατηρούν στην ευρύτερη κοινότητα επιζητούν, επίσης, μερικές φορές έναν ξεχωριστό ‘ασφαλέστερο’ χώρο. Η δημιουργία ενός τέτοιου χώρου, η ηλεκτρονική λίστα αποκλειστικά για γυναίκες WikiChix, έσπασε το παραδοσιακό πρότυπο των φιλικών-αλλά όχι αποκλειστικών- προς τις γυναίκες χώρων σε άλλες κοινότητες ανοιχτού περιεχομένου και έδωσε το έναυσμα για επιχειρήματα ότι τέτοιες κινήσεις μπορεί να είναι παράλογες, αδικαιολόγητα διχαστικές και αντίθετες στο ήθος ισονομίας της ευρύτερης κοινότητας. Αυτό οδήγησε στην αποσύνδεση του WikiChix από οποιαδήποτε υποστήριξη ή επίσημη σχέση με την Wikipedia. Υποστηρίζω, καταλήγοντας, πως η ρήξη με ανοιχτές αλλά φιλικά εστιασμένες υπο-ομάδες θα έπρεπε να αποτελεί μόνο έσχατη ανάγκη και πως πρέπει να καταλάβουμε καλύτερα τις συνθήκες που την κατέστησαν αναγκαία.


Δεν αποτελεί έκπληξη που η δημιουργία ενός κλειστού, αποκλειστικού χώρου από ένα υποσύνολο των μελών της κοινότητας είναι μια πηγή διαμάχης στις ‘κοινότητες ανοιχτού περιεχομένου’. Οι συνθήκες που οδηγούν σε τέτοιες προτάσεις και η ρητορική που χρησιμοποιείται για να υποστηριχθούν ή να προσβληθούν φωτίζουν τις προσπάθειες μιας κοινότητας να κατανοήσει και να εφαρμόσει τόσο την ανοιχτή πρόσβαση όσο και την ισότητα.


Ένα κοινό χαρακτηριστικό των ηλεκτρονικών κοινοτήτων που λειτουργούν με ένα ήθος αξιών ανοιχτής πρόσβασης και ισοτιμίας είναι η απογοήτευση που προκαλεί η συνύπαρξη της ομαδικής λήψης αποφάσεων με αυταρχικές και φαινομενικά αντίθετες μορφές. Στοιχεία γι’ αυτό το φαινόμενο αποτελούν, μεταξύ άλλων, η υποτιθέμενη ‘κρυφή σκευωρία’ της USENET στη δεκαετία του 1980, τα ιδιωτικά ηλεκτρονικά ταχυδρομεία μόνο για ‘sysop’ ή τα κανάλια IRC και οι ‘καλοπροαίρετοι δικτάτορες’ των κοινοτήτων, συμπεριλαμβανομένων των Python, Linux και Wikipedia. Πράγματι, υποστηρίζω ότι ο ανοιχτός χαρακτήρας παρόμοιων κοινοτήτων καλλιεργεί την εμφάνιση ισχυρών ηγετών που λαμβάνουν αυταρχικές αποφάσεις όταν η ίδια η κοινότητα δεν μπορεί εύκολα να αποφασίσει. Επιπλέον, αυτές οι ηγετικές ικανότητες πρέπει να ασκούνται με ταπεινότητα και χιούμορ, γιατί διαφορετικά η κοινότητα μπορεί να διχαστεί ή να αποτύχει.


Ένας άλλος παράγοντας που κρύβεται πίσω από αυτή τη ρήξη είναι η επιτυχία αυτών των κοινοτήτων και η συνακόλουθη ανάγκη τους για νομικό καθεστώς. Η ανάγκη του Wikipedia Foundation να ανταποκριθεί γρήγορα και διακριτικά σε απειλές για νομική δράση (π.χ., να αποσύρει μια συκοφαντική δήλωση από ένα άρθρο) δύσκολα μπορεί να συμφιλιωθεί με τον πολιτισμό δημόσιας συναίνεσης της Wikipedia.


Μια ακόμη πιο δύσκολη κατάσταση σε μια ανοιχτή κοινότητα είναι το αίτημα για χώρους αποκλειστικά για μειοψηφίες. Γιατί ενώ ο πρώτος καταλύτης είναι το φαινομενικά αναπόφευκτο δομικό αποτέλεσμα της ομαδικής λήψης αποφάσεων και ο δεύτερος η αναπόδραστη πραγματικότητα της ζωής σε μια φιλόδικη κοινωνία, ο τελευταίος επιλέγεται ηθελημένα από ένα υποσύνολο της κοινότητας σε μια φαινομενική αντίφαση με τις αξίες της ανοιχτής πρόσβασης και της ισότητας. Αυτό φάνηκε πολύ καλά στην κοινότητα Wikipedia με την αναγγελία μιας λίστας ‘WikiChix’ για συζητήσεις αποκλειστικά μεταξύ γυναικών:



‘Η εκτός λίστας κουβέντα σχετικά με τις πρόσφατες συζητήσεις για τις συστηματικές προκαταλήψεις σε σχέση με το φύλο στη Wikipedia κατέστησε σαφές ότι πολλές γυναίκες δεν αισθάνονταν άνετα συνεισφέροντας σ’ αυτή τη συζήτηση. Αυτό ενέπνευσε τη δημιουργία του WikiChix τον Νοέμβριο του 2006. Το WikiChix είναι wiki και ηλεκτρονικό ταχυδρομείο για γυναίκες επιμελήτριες wiki, προκειμένου να συζητούν θέματα που έχουν να κάνουν με τις προκαταλήψεις σε σχέση με το φύλο σε wikis και να προωθούν wikis σε υποψήφιες επιμελήτριες, καθώς και για γενικές συζητήσεις για wikis σε ένα φιλικό αποκλειστικά για γυναίκες περιβάλλον’.


Ο επίσημος αποκλεισμός οποιουδήποτε από την ευρύτερη κοινότητα προκαλεί ερωτήματα που έχουν να κάνουν με το δίκαιο και τις διακρίσεις. Ορισμένα μέλη αντιδρούν υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για ολισθηρό δρόμο που οδηγεί στον παραλογισμό, όπως η ανάγκη για: ‘… ηλεκτρονικό ταχυδρομείο για Αφρο-Αμερικανούς ομοφυλόφιλους από άλλους πλανήτες εκτός γης’. Σε ανάλογο πνεύμα, ένα άλλο μέλος της Wikipedia ρωτά μήπως χρειάζεται ένα ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ‘αποκλειστικά για Βρετανούς’ ή ‘αποκλειστικά για άθεους’ αν και αναγνωρίζει τους ειδικούς λόγους που οδήγησαν στη δημιουργία του Wikichix: ‘το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο δημιουργήθηκε για να αποφευχθεί ένα ειδικό πρόβλημα- να μη νιώθουν αμηχανία οι γυναίκες συμμετέχοντας σ’ αυτή την ανδροκρατούμενη λίστα όπου εμφανώς σεξιστικές δηλώσεις (ακόμη κι αν δεν γίνονται στα σοβαρά) δεν αμφισβητούνται από ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων’.


Είναι ενδιαφέρον ότι η ίδια η έννοια της ισότητας μπορεί να αναστείλει μια εποικοδομητική δράση για την άμβλυνση των προκαταλήψεων. Ο Wilson υποστηρίζει ότι η προϋπόθεση της ισότητας μαζί με τη δυνατότητα ανεπίσημων προκαταλήψεων μπορεί να λειτουργήσει αφοπλιστικά για γυναίκες που διαφορετικά θα αντιδρούσαν, επειδή (1) οι γυναίκες που πιστεύουν ότι υπάρχουν ίσες ευκαιρίες θα θεωρήσουν πως δεν υπάρχει λόγος να δράσουν, (2) εκείνες που πιστεύουν ότι πρόκειται για λανθασμένη αντίληψη ή ότι οι γυναίκες νιώθουν λιγότερη σιγουριά, δεν θα έχουν αντίρρηση να ενθαρρυνθούν οι γυναίκες αλλά θα είναι επίσης ικανοποιημένες αν το στάτους κβο διατηρηθεί, και (3) οι γυναίκες που πιστεύουν στις ίσες ικανότητές τους δεν θέλουν να διαχωρίζονται με ειδική μεταχείριση και μπορεί επομένως να ‘μην πάρουν θέση και να εκφράσουν αμφιθυμία’. Το πρότυπο των γυναικείων προγραμμάτων ‘chix’ (π.χ. LinuxChix, Ubuntu Women, KDE Women, WikiChix κλπ) μοιάζει να αποτελεί θετικό αντιστάθμισμα σ’ αυτή την τάση.


Μια άλλη αντίδραση εκείνων που προβληματίζονται με αυτούς τους χώρους είναι να μην εκφράζουν αντιρρήσεις για τον αποκλεισμό, αλλά για τη διαίρεση της ευρύτερης κοινότητας. Δεν θα έπρεπε η κοινότητα να διασφαλίζει την πρόσβαση στον κοινό χώρο αντί να αποκλείει ομάδες; Για παράδειγμα, ‘η καλύτερη λύση θα ήταν να κλωτσά όποιους άντρες φέρονται έτσι, και όχι να υποθέτουμε ότι όλοι οι άντρες είναι σοβινιστικά γουρούνια’. Ασφαλώς, με δεδομένη την αξία που αποδίδεται στον ελεύθερο λόγο, θα ήταν δύσκολο για την κοινότητα να περιορίζει το λόγο των ‘αντρών που φέρονται με αυτόν τον τρόπο’. Πώς μπορεί να ληφθεί μια τέτοια απόφαση; Ένα από τα ελάχιστα κριτήρια σ’ αυτές τις κοινότητες σε σχέση με το λόγο που εμπεριέχει διακρίσεις, έχει να κάνει με το κατά πόσο γίνεται για πλάκα: λόγος εριστικός, πιθανώς ακούσια, που εκφράζεται απλώς και μόνο για να πυροδοτήσει τη συζήτηση. Πώς μπορεί όμως κάποιος να διακρίνει τον μισογυνισμό από την πλάκα; (Ή πώς μπορεί κάποιος να διακρίνει τον καθαρό ρατσισμό από την προβοκάτσια; Ας πάρουμε τον πρόσφατο ισχυρισμό του Sienfield’s Kramer του Michael Richards ότι δεν είναι ρατσιστής παρά τον ρατσιστικό φιλιππικό του για όσους διακόπτουν: δεν πρέπει κανείς να παίρνει σοβαρά τις προσβλητικές δηλώσεις που κάνει κάποιος για να ανταγωνιστεί τους άλλους σε έναν καυγά). Αποτελεί ειρωνεία ότι δηλώσεις μισογυνισμού που υιοθετούνται ψευδώς, για να εξυπηρετήσουν τέτοιους σκοπούς, μπορεί να αποδοκιμαστούν ή να λογοκριθούν, ενώ ένας πραγματικός μισογύνης μπορεί να ισχυριστεί ότι οποιαδήποτε επίσημη λογοκρισία είναι μια μορφή ‘εγκλήματος σκέψης’ που αποτελεί ανάθεμα για τις αρχές του ελεύθερου λόγου.


Αυτό το είδος της συζήτησης, αυτά τα δύσκολα ερωτήματα που έχουν να κάνουν με την ελευθερία και την ισότητα, προκαλούν συχνά έντονες δημόσιες συζητήσεις. Μολονότι η συζήτηση για αυτές τις αξίες δημιουργεί μερικές φορές έναν κοινό ‘παραγωγικό ηθικό προσανατολισμό’ στο εσωτερικό της κοινότητας, μπορεί, επίσης, να μην έχει τέλος και να αποξενώσει. Γι’ αυτό παρόμοια θέματα προσφέρονται συχνά για πλάκα, στην οποία συμμετέχουν συχνά και οι καλοπροαίρετοι δικτάτορες, όπως ο συνιδρυτής της Wikipediaσε σχέση με θέματα που αφορούν στους Ναζί:



‘Το θέμα είναι ότι εάν το ευρύτερο φιλοσοφικό ερώτημα είναι: ‘ ‘Αποκλείουμε ανθρώπους μόνο και μόνο επειδή εκφράζουν δυσάρεστες ή μη δημοφιλείς πεποιθήσεις;’, τότε η απάντηση είναι ‘όχι, ποτέ δεν το κάνουμε και δεν υπάρχουν πολλοί που υποστηρίζουν να το κάνουμε’. Εάν το ερώτημα είναι: ‘ Η διατύπωση δυσάρεστων ή μη δημοφιλών πεποιθήσεων σου δίνει αυτόματα το ελεύθερο να είσαι όσο κόπανος θέλεις, επειδή εμείς θα αναδιπλωθούμε για να είμαστε σίγουροι πως δεν θα κάνουμε ποτέ μα ποτέ διακρίσεις, ούτε και ενάντια στους Ναζί’, τότε η απάντηση είναι ‘όχι, το να είσαι διασπαστικός, σημαίνει απλώς ότι είσαι διασπαστικός.’


Δεν αποτελεί έκπληξη πως δεν χρειάστηκε πολύ για να αμφισβητηθεί η πρόταση για το WikiChix. Ένα από τα παλιά αρσενικά μέλη που αυτοχαρακτηριζόταν ως ‘υπερβολικά μαχητικός’ ‘αναρχικός’ επιχείρησε να γραφτεί στη λίστα και απορρίφθηκε. (Υποθέτω ότι αυτή η πράξη ήταν μια παραβίαση του κανόνα “Μη διασπάτε τη Wikipedia για να υποστηρίξετε μια θέση” που αποτελεί μέτρο σύνεσης στα δύσκολα ζητήματα. Παρατηρώντας ανεπίσημα παρόμοιες κοινότητες, δεν διέκρινα μείωση της γυναικείας παρουσίας μετά την παροχή χώρου φιλικού προς τις γυναίκες. Στην υπόθεση ότι οι γυναίκες ίσως εγκαταλείψουν τον κοινό χώρο, το αντεπιχείρημα είναι ότι έχοντας έναν πιο υποστηρικτικό χώρο για να εφορμούν, θα ενθαρρυνθούν να μιλούν πιο άνετα στους κοινούς χώρους.


Η τελική, σε κοινοβουλευτική γλώσσα, αντίρρηση στην πρόταση για το WikiChix ήταν ότι αυτό το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο αποκλειστικά για γυναίκες τελούσε υπό την αιγίδα του Wikipedia Foundation. Τα άλλα τρία γυναικεία φόρα που συνδέονται με το λογισμικό, ενώ εστιάζουν στο να είναι ‘φιλικά προς τις γυναίκες’, είναι λίγο πολύ ανοιχτά και ενταγμένα στην ευρύτερη κοινότητα. Το LinusChix ‘προτίθεται να είναι μια ομάδα χωρίς αποκλεισμούς, όπου όλοι είναι και νιώθουν ευπρόσδεκτοί…Το LinusChix προτίθεται να απευθύνεται πρωταρχικά στις γυναίκες. Η ονομασία αποτελεί ακριβή απεικόνιση αυτού του γεγονότος. Οι άντρες είναι ευπρόσδεκτοι επειδή δεν θέλουμε η ομάδα αυτή να αποκλείει κανέναν’. Οι Debian Women δηλώνουν: ‘ Δεν διαχωριζόμαστε. Οι Debian Women είναι μια υπο-ομάδα των Debian που επιτρέπει σε όλους να έρθουν και να βοηθήσουν’. Στις Ubuntu Women ‘η ιδιότητα του μέλους είναι ανοιχτή για όλους’. Η ιστοσελίδα των KDE Women διευθύνεται από γυναίκες και επομένως ‘πρέπει να είσαι γυναίκα’, αλλά στα έξι γυναικεία μέλη που αναφέρονται στη λίστα προστίθενται επίσης πέντε άντρες ‘υποστηρικτές’ κι οι άντρες είναι παρόντες στο κανάλι IRC και στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Ο αποκλεισμός που έχει να κάνει με το φύλο στο WikiChix είναι αντικανονικός και δεν είναι σαφές σε ποιο βαθμό η απόφαση αυτή εξετάστηκε προσεκτικά και ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες στα άλλα, φιλικά προς τις γυναίκες, φόρα.


Στο τέλος, η λίστα WikiChix αποσύρθηκε από την Wikipedia, η οποία θα φερόταν διαφορετικά να προσυπογράφει προσυπέγραφει τη διάκριση, και φιλοξενήθηκε αλλού: ‘Θαυμάσια. Εξακολουθώ να πιστεύω πως ήταν κακή ιδέα, αλλά εάν δεν υποστηρίζεται πλέον από το Wikipedia Foundation δεν υπάρχει λόγος να διαμαρτυρόμαστε άλλο εδώ’. Όπως συμβαίνει συχνά στα δύσκολα ζητήματα, η αντιπαράθεση αυτή έληξε λόγω εξάντλησης όσο και επικράτησης της λογικής. Η ατέλειωτη επιχειρηματολογία για το εάν υπάρχουν προκαταλήψεις, αντί για έναν κοινό εποικοδομητικό διάλογο για τον τρόπο αντιμετώπισής τους, αποτελεί συχνά την αιτία που δημιουργούνται αυτοί οι χώροι! Με τη διακοπή κάθε υποστήριξης και επίσημης διασύνδεσης με το Wikipedia Foundaiton, το θέμα παρέμεινε αμφιλεγόμενο για την ευρύτερη κοινότητα.


Πιστεύω πως το επιχείρημα του Wilson για την ανασταλτική επίδραση της προϋπόθεσης της ισότητας και του δύσκολου επιρρεπούς στην πλάκα χαρακτήρα των συζητήσεων για τις προκαταλήψεις, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι χρειάζονται χώροι διαλόγου φιλικοί προς τις γυναίκες. Πιστεύω, όμως, επίσης, ότι οι επίσημα ενταγμένοι, μη αποκλειστικοί αλλά ειδικά εστιασμένοι χώροι είναι προτιμότεροι. Θα μπορούσε να επιχειρηθεί κάτι τέτοιο στην περίπτωση της Wikipedia; Ή, σε αντίθεση με τις άλλες, πιο τεχνικές, κοινότητες που προαναφέρθηκαν, η Wikipedia είναι απλώς πολύ ευρεία και απείθαρχη; Τα ερωτήματα αυτά και οι συνέπειες ενός κλειστού χώρου αυτού του είδους στο εσωτερικό μιας ανοιχτής κοινότητας απαιτούν περαιτέρω σκέψη.


Ευχαριστώ την Biella Coleman για τη συζήτηση και τα σχόλια.


Διαβάστε ακόμα


Το μπλογκ του Joseph Reagle


Η Wikipedia εναντίον των γυναικών (στα αγγλικά)

Νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’, σημειώνει ο David Bollier. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα, αφού δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Γίνεται όλο και σαφέστερο ότι οι συμβατικοί, συγκεντρωτικοί θεσμοί του 20ού αιώνα δεν έχουν τα κατάλληλα εφόδια για να ανταποκριθούν στις περίπλοκες προκλήσεις της εποχής μας. Είναι υπερβολικά αργοί, γραφειοκρατικοί, αδιαφανείς, εκτίθενται ή/και δεν ανταποκρίνονται πολιτικά.


Στο μεταξύ, βλέπουμε να ανέρχονται πολλά είδη διανεμημένων ηλεκτρονικών δικτύων που αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικά, ευέλικτα και αξιόπιστα. Wikis, ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, blogs, ιστοσελίδες με βίντεο ροής (streaming video websites), podcasts και άλλες καινοτομίες αλλάζουν τον τρόπο που μαθαίνουμε, που διαμορφώνουμε κοινωνικές σχέσεις και δημιουργούμε πολιτισμό. Αντικαθιστούν την ‘κοινωνική παραγωγή’ για τις εμπορικές συναλλαγές. Δημιουργούν νέες μορφές πολιτικής εξουσίας και θεσμικής αρχής.


Τίθεται λοιπόν το ενδιαφέρον ερώτημα, κατά πόσο οι νέες ηλεκτρονικές τεχνολογίες συνεργασίας μπορούν να εισαγάγουν ένα νέο είδος ‘ wiki πολιτικής’ και διακυβέρνησης;


Ένα είναι βέβαιο: οι νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα. Ασφαλώς, η μεγάλη απήχηση του wiki πολιτισμού έγκειται στο γεγονός ότι παρέχει στους ανθρώπους τον τρόπο να γίνουν πιο προσωπικά στρατευμένοι, συμμετοχικοί και δημιουργικοί. Αποκτούν την ευκαιρία να ‘κατέχουν’ –ηθικά και νομικά- τα έργα που δημιουργούν. Αυτό σίγουρα αποτελεί πρόοδο σε σχέση με τον ρόλο που τους επιφυλάσσουν τα συμβατικά μαζικά μέσα επικοινωνίας – να είναι δηλαδή πειθήνιοι, παθητικοί καταναλωτές.


Ωστόσο, όσο ελκυστικά κι αν είναι τα wikis και οι άλλες τεχνολογίες συνεργασίας, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι θα μεταμορφώσουν την πολιτική μας; Θα μπορούσαν. Ακόμη, όμως, δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Από τη στιγμή που βρισκόμαστε στο αρχικό στάδιο αυτής της επανάστασης- σε ό, τι αφορά τόσο στην ανάπτυξη των τεχνολογιών όσο και στη διάδοσή τους- θα ήταν επιπόλαιο να κάνουμε προβλέψεις. Υπάρχει όμως κάτι που θεωρώ ελπιδοφόρο: οι οικονομικές, τεχνολογικές και κοινωνικές τάσεις που κατευθύνουν τον wiki πολιτισμό είναι πολύ πιθανό να ενισχυθούν. Κι αυτές οι τάσεις, ιδίως οι ριζοσπαστικές ιδιότητες και η συμμετοχική ηθική των δικτυωμένων μέσων, είναι πιθανό να ισχυροποιήσουν τα άτομα, να ενθαρρύνουν την καινοτομία και να κάνουν περισσότερο υπεύθυνους τους ισχυρούς θεσμούς.


Τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου, όπως τα κινηματογραφικά στούντιο, οι δισκογραφικές εταιρίες, οι εφημερίδες και οι εκδοτικοί οίκοι έχουν δομές με σταθερό υψηλό κόστος. Αντίθετα, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές που συνδέονται μεταξύ τους μέσω Ίντερνετ εκπροσωπούν ένα σύστημα μέσων με διανεμημένο κεφάλαιο, που μπορεί να λειτουργήσει πιο γρήγορα, αποτελεσματικά και δημιουργικά. Μπορεί να φιλοξενήσει ένα πιο αυθεντικό πολιτιστικό υλικό, πιο ποικίλο και επίκαιρο από αυτό των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Πρόκειται για ένα σημαντικό ‘πολιτικό’ πλεονέκτημα, όχι με την ιδεολογική αλλά με την πολιτιστική έννοια.


Οι συμβατικές εταιρίες μέσων επικοινωνίας είναι όμηροι ισοπεδωτικών επιχειρηματικών προτύπων, που βασίζονται στη μαζική διαφήμιση και σε περιεχόμενο με χαμηλότερο κοινό παρονομαστή. Αντίθετα, εταιρίες όπως οι Google, Yahoo, Amazon και eBay είναι δομημένες έτσι ώστε να εξυπηρετούν τη ‘μακρά ουρά’ των μικρών, λιανικών αγορών. Είναι επίσης δομημένες έτσι ώστε να επιδρούν στις εγγενείς κοινωνικές τάσεις των ανθρώπων. Η eBay αξιοποιεί τις εκτιμήσεις των αγοραστών για τους πωλητές και καλλιεργεί μια κοινοτική ηθική εμπιστοσύνης και καλής θέλησης. Η Amazon καλεί τους καταναλωτές να συστήνουν προϊόντα και να κάνουν βιβλιοκριτική. Ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης όπως οι MySpace, Facebook και Flickr βασίζονται πλήρως σε ανεπίσημη κοινωνική παραγωγή χωρίς τις εμπορικές ανταλλαγές και το μηχανισμό της αγοράς σε ρευστό, δικαιώματα ιδιοκτησίας και ατομικής κυριότητας.


Μολονότι τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν πρόκειται να εξαφανιστούν γρήγορα, η οικονομική τους κατάσταση θα διαταράσσεται όλο και περισσότερο, καθώς τα διανεμημένα ηλεκτρονικά μέσα επιταχύνουν τον ανταγωνισμό. Τα ηλεκτρονικά μέσα θα γίνουν πιο ελκυστικά γιατί είναι πιο προσιτά στους απλούς ανθρώπους, πολιτιστικά αυθεντικά και ανταποκρινόμενα. Είναι πιο φιλόξενα σε ασυνήθιστες, μη εμπορικές ανησυχίες και ιδιαιτερότητες, με τρόπους που τα μέσα που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν μπορούν να έχουν χωρίς να υπονομεύσουν τα οικονομικά τους θεμέλια.


Καθώς αυτή η οικονομική και πολιτιστική μεταμόρφωση επιταχύνεται και περισσότεροι άνθρωποι κατευθύνουν ένα μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους στις ηλεκτρονικές κοινότητες, νέα είδη κοινωνικών σχέσεων και πολιτιστικών υποθέσεων θα αρχίσουν να ριζώνουν. Αυτό συμβαίνει ήδη. Άνθρωποι που κάποτε εμπιστεύονταν τις κυβερνήσεις, τα πολιτικά κόμματα ή τους ειδησεογραφικούς ομίλους, δίνουν τώρα την πολιτική και κοινωνική αφοσίωσή τους σε νέα είδη μεσολαβητών.


Το βλέπουμε, στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε βασισμένες στο Ίντερνετ οργανώσεις, όπως η MoveOn.org (περισσότερα από 3 εκατομμύρια μέλη) και το DailyKos blog (εκατοντάδες χιλιάδες επισκέψεις τη μέρα). Οι Αμερικανοί στρέφονται επίσης σε δεκάδες ειδησεογραφικές ιστοσελίδες και σε εκατομμύρια web logs. Στην πραγματικότητα, καινοτομίες αυτού του είδους συμβαίνουν παντού. Ο δικτυακός τόπος Overmundo στη Βραζιλία είναι μια ζώνη πολυμέσων νέου τύπου με περιεχόμενο που παράγεται και αξιολογείται από τον χρήστη. Το OhMyNews στη Νότια Κορέα χρησιμοποιεί 36.000 πολίτες-δημοσιογράφους που γράφουν ηλεκτρονικά έως 200 ιστορίες τη μέρα.


Εάν τα οικονομικά εκείνων των μέσων επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου κινδυνεύουν, όπως πιστεύω ότι συμβαίνει, και εάν η κοινωνική ακεραιότητα των ηλεκτρονικών κοινοτήτων μπορεί να προστατευθεί από τον εταιρικό εναγκαλισμό, τότε είναι πολύ πιθανό να δούμε να εμφανίζονται νέα πρότυπα δημοκρατικής πρακτικής. Το πρωτοποριακό πρότυπο, βέβαια, είναι το ελεύθερο λογισμικό ανοιχτού κώδικα. Χιλιάδες προγράμματα λογισμικού βρίσκονται υπό τη διαχείριση κοινοτήτων που τιμούν τη διαφάνεια, την κοινοτική συμμετοχή και τη συναίνεση, κι αυτό εξισορροπεί τις ατομικές και τις κοινοτικές ανάγκες. Το ίδιο ισχύει για τη μπλογκόσφαιρα, τους ηλεκτρονικούς χώρους φύλαξης, τις κοινότητες remix και mashup και άλλα συνεργατικά εγχειρήματα. Αποτελούν παράδειγμα ενός συμμετοχικού ήθους που πρεσβεύει την ισότητα και που η απουσία του από τους συμβατικούς δημοκρατικούς θεσμούς είναι αισθητή. Ενσαρκώνουν μια ευαισθησία που ο καθηγητής Lawrence Lessig αποκαλεί ‘ελεύθερο πολιτισμό’.


Τη διεθνή απήχηση του ελεύθερου πολιτισμού μαρτυρά το γεγονός ότι οι άδειες Creative Commons έχουν υιοθετηθεί διεθνώς. Περισσότερα από 36 έθνη έχουν εισαγάγει τις άδειες U.S. στα εθνικά νομικά συστήματά τους και άλλα 30 βρίσκονται στη διαδικασία να το κάνουν. Στο μεταξύ, πολλών ειδών ηλεκτρονικές κοινότητες έχουν υιοθετήσει τις άδειες CC, θέλοντας έτσι να δείξουν τη δέσμευσή τους στη δημιουργική και από κοινού κατοχή, την ανοιχτή πρόσβαση στη λήψη αποφάσεων και την πολιτιστική ελευθερία.


Ένα πρώτο κίνημα από χάκερς, υπέρμαχους των πολιτικών ελευθεριών, βιβλιοπώλες, επιστήμονες και διανοητές, πολίτες-δημοσιογράφους, ανθρώπους ανοιχτών επιχειρήσεων και πολλούς άλλους, οδηγεί αυτό το ήθος σε νέο επίπεδο στις ετήσιες συγκεντρώσεις της iCommons. Η iCommons-μια οργάνωση που προήλθε από την Creative Commons- είναι μια νέα διεθνής πρωτοβουλία που προωθεί τα commons ως νέα οργανωτική αρχή για τον πολιτισμό. Το συνέδριό της στο Ντουμπρόβνικ της Κροατίας, τον Ιούνιο 2007, είναι πιθανό να σημάνει τις απαρχές ενός νέου διεθνούς κινήματος, εμπνευσμένου από την ιδέα του ελεύθερου πολιτισμού.


Προς το παρόν, η άνοδος των commons οφείλεται περισσότερο σε ένα πολιτιστικό παρά σε ένα πολιτικό κίνημα. Δεν έχει να κάνει σε τακτική βάση με τη συμβατική πολιτική, τη νομοθεσία και την κυβέρνηση. Αλλά τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου είναι βέβαιο πως θα εντείνουν τα δικά τους πολιτικά αιτήματα προς τις κυβερνήσεις για να επεκτείνουν το πεδίο του κοπυράιτ και της νομοθεσίας για τις ευρεσιτεχνίες και τις πατέντες, να ισχυροποιήσουν τις εταιρίες σε βάρος της επιλογής και της ελεύθερης έκφρασης του καταναλωτή και να σπάσουν την ανοιχτή, απ’ άκρη σ’ άκρη, δομή του Ίντερνετ. Μπορείτε να είστε σίγουροι πως οι ελευθερίες των commons θα απειληθούν με δυσάρεστους τρόπους κι αυτό είναι πιθανό να πολιτικοποιήσει και να εμψυχώσει το προαναφερθέν κίνημα. Όταν αυτό συμβεί, θα ξέρουμε καλύτερα εάν θα υπάρξει, πράγματι, wiki πολιτική.


Μολονότι το κίνημα των commons δεν κατέλαβε μέχρι στιγμής τις θύρες της πολιτικής, της διαμόρφωσης πολιτικής και των δικαστηρίων, η άνοδος μιας διαφορετικής και διεθνώς διασυνδεδεμένης κοινότητας ελεύθερου πολιτισμού αποτελεί μια συναρπαστική εξέλιξη. Βλέπουμε ότι ένα νέο είδος διεθνούς, πλουραλιστικού κινήματος αφιερωμένο στην ανοιχτή συμμετοχή, την κοινωνική αλληλεγγύη και τη δημοκρατική υπευθυνότητα είναι πράγματι δυνατό. Μπορεί να αποτελέσει τη βάση για ένα νέο είδος κοινωνικής τάξης-ηλεκτρονικά, τουλάχιστον. Απ’ τη στιγμή που ο ηλεκτρονικός κόσμος έχει τον τρόπο να επηρεάζει εμάς που είμαστε στον ‘πραγματικό κόσμο’, θα μπορούσε πολύ καλά να αποτελέσει τη βάση για την οικοδόμηση ενός κινήματος περισσότερο στρατευμένου πολιτικά.


Η Wikipedia, λογισμικό ανοιχτού κώδικα, η μπλογκοσφαίρα και οι συναφείς κοινότητες εμπεριέχουν ένα αναζωογονητικό οικουμενικό πνεύμα. Οι συμμετέχοντες-μέλη δεν ασχολούνται τόσο με την συντηρητική ή φιλελεύθερη ή φωτισμένη φιλελεύθερη ιδεολογία, αλλά με την ανανέωση της ίδιας της δημοκρατικής πρακτικής. Έτσι, όταν οι Αμερικανοί συντηρητικοί αποφάσισαν ότι ήθελαν να ξεκινήσουν την Conservapedia, επειδή έβρισκαν την Wikipedia πολύ φιλελεύθερη, ο ιδρυτής της Wikipedia, Jimmy Wales, τους έδωσε ευχαρίστως τις ευλογίες του: ‘Ο ελεύθερος πολιτισμός δεν έχει δεσμά….Καλοδεχόμαστε το αποτέλεσμα του εναλλακτικού έργου μας. Αυτό είναι απολύτως στο πνεύμα της αποστολής μας’.


Εάν αυτό είναι η wiki πολιτική, τότε χρειαζόμαστε περισσότερη. Το πνεύμα της έχει ακόμη πολύ δρόμο προς την κατεύθυνση της ανοικοδόμησης του τεμαχισμένου, μισαλλόδοξου, αυταρχικού κόσμου της σύγχρονης πολιτικής, με νέες μορφές δημοκρατικής πρακτικής.


Διαβάστε ακόμα


Για τα commons (στα αγγλικά)


Τα commons αναδύονται (στα αγγλικά)

Το wiki είναι ένας τρομερός τρόπος για την οργάνωση μιας δημόσιας συζήτησης στο πλαίσιο συγκρούσεων για υλικά συμφέροντα, σημειώνει ο Γιάννης Βαρουφάκης. Για όσο διάστημα οι κοινωνίες μας θα χαρακτηρίζονται από τον ολοσχερή διαχωρισμό μεταξύ πολιτικής και οικονομικής σφαίρας, κρατώντας τα ίσα δικαιώματα για την πρώτη και επιτρέποντας στη δεύτερη μια αυξανόμενη ανισότητα στη χορήγηση δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, το wiki δεν μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στον εκπολιτισμό τους.


1. Εισαγωγή


Ξεκινώ με την υπόθεση ότι όποιος ενδιαφέρεται για πολιτικές μέσω πλατφόρμων συνεργασίας (wiki politics) ανησυχεί για την ολοένα πιο λυπηρή κατάσταση των δημοκρατιών μας. Και συμπεραίνω, εντελώς ψυχρά, ότι οι πολιτικές μέσω πλατφόρμων συνεργασίας αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της συρρικνούμενης πολιτικής σφαίρας. Αντί να κηρύσσουν μια αναζωογονημένη πολιτική, αποτελούν μέρος του ήθους του κατακερματισμού που απαξιώνει τα πολιτικά αγαθά και καθιστά τη δημοκρατία ένα άδειο κέλυφος.


Το wiki αποτελεί, αναμφίβολα, αξιοσημείωτη τεχνολογία. Φροντίζοντας για ένα πραγματικά συνεργατικό έργο, ανεξάρτητα από το αν η ομάδα περιλαμβάνει δυο ανθρώπους ή ένα πλήθος διασκορπισμένο σε όλη την επιφάνεια του πλανήτη, ανοίγει νέες προοπτικές για συμμετοχικά προγράμματα.


Ωστόσο, όπως συμβαίνει με όλες τις τεχνολογίες, το αποτέλεσμά της εξαρτάται από τις κοινωνικές σχέσεις και το θεσμικό πλαίσιο στο οποίο αναπτύσσεται. Το κείμενο αυτό υποστηρίζει ότι στο συγκεκριμένο πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο, εργαλεία όπως το wiki είναι καταδικασμένα να γίνουν μέρος μάλλον του ‘προβλήματος’ παρά της λύσης.


Φυσικά, αυτή η αυστηρή εκτίμηση χαρακτηρίζεται, όπως όλες οι προγνώσεις, από τη σκέψη πως δεν μπορούμε ποτέ να μαντέψουμε με σιγουριά την εξέλιξη της τεχνολογικής αλλαγής, καθώς η τεράστια δύναμη που διαθέτει ενδέχεται να ανατρέψει όλες τις προβολές που κάνουμε όπως όταν περπατάμε με την πλάτη γυρισμένη προς ένα ακατανόητο μέλλον. Σε μια εποχή που τα αυτιά μας βουίζουν από μεσσιανικές προφητείες, το viz. ο γενναίος καινούργιος κόσμος τον οποίο τεχνολογίες όπως το wiki ετοιμάζονται να εισαγάγουν, είναι σημαντικό να προειδοποιούμε για απατηλές προσδοκίες.


Το wiki, μαζί με άλλες τεχνολογικές ευκολίες, αποτελεί για πολλούς ενθουσιώδεις της ηλεκρονικής δημοκρατίας το όραμα μιας εικονικής κοινότητας εκατομμυρίων, τα μέλη της οποίας συμμετέχουν ενεργά σε μια διαδικασία διαβούλευσης, που έχει την ικανότητα να σπάσει τα παλιρροιακά κύματα απάθειας και έλλειψης ελευθερίας και να δώσει μια νέα πνοή ζωής στην ιδέα μιας κοινωνίας που διοικείται από τη λαϊκή βούληση και τη συμμετοχική λήψη αποφάσεων. Η βασική αντίρρησή μου στην αισιόδοξη εκτίμηση για το wiki και τα συναφή είναι πως αυτές οι λαμπρές ελπίδες βασίζονται πλήρως σε μια λανθασμένη διάγνωση: ότι τα δημοκρατικά μας ελλείμματα είναι ένα τεχνολογικό πρόβλημα που επιζητά μια τεχνολογική λύση. Σε άλλη ευκαιρία υποστήριξα ότι η ηλεκτρονική δημοκρατία γενικά δεν διαθέτει τα εφόδια για να βελτιώσει τις βαθιές αιτίες της κρίσης που διέρχεται η δυτική δημοκρατία.


2. Ο γρίφος της ηλεκτρονικής δημοκρατίας


Η δημοκρατία δεν είχε ποτέ να κάνει με την αρχή της πλειοψηφίας ή με την ιδέα ότι οι πολλοί πρέπει να ερωτώνται πριν από τη λήψη σημαντικών αποφάσεων ή με το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου. Μολονότι όλα αυτά είναι, αναμφίβολα, σημαντικά χαρακτηριστικά της Καλής Κοινωνίας, δεν αποτελούν επαρκείς όρους για δημοκρατική κυριαρχία. Όπως οι αρχαίοι Αθηναίοι γνώριζαν πολύ καλά, ο ακρογωνιαίος λίθος της δημοκρατίας είναι η ισηγορία, δηλαδή ο ισότιμος λόγος στην τελική διατύπωση της πολιτικής, ανεξάρτητα αν κάποιος είναι πλούσιος, εύπορος ή στην πραγματικότητα ένας πάμφτωχος που εξασφαλίζει μια ταπεινή διαβίωση από χειρονακτική εργασία.


Σε άλλη ευκαιρία έχω υποστηρίξει ότι ‘με αυτή την ανάγνωση, πρωταγωνιστική μορφή (στην κλασική Αθήνα) δεν ήταν ο Περικλής, ή οι ρήτορες με εκπληκτικό ταλέντο όπως ο Δημοσθένης, αλλά μάλλον ο ανώνυμος άκληρος χωρικός που μολονότι δεν είχε ιδιοκτησία, είχε στο Δήμο φωνή ίσου βάρους με εκείνη των μεγάλων και καλών’ (1) .


Δυστυχώς, το δικό μας είδος δυτικής δημοκρατίας, αντί να επιτυγχάνει αυξανόμενα επίπεδα ισηγορίας, συρρικνώνεται όλο και περισσότερο σε ένα μίγμα γενικευμένης απάθειας και συγκεντρωτικής εξουσίας που δεσμεύει την άποψη των άλλων στη βούληση των λίγων. Όπως είπε ο Bertrand Russell, ‘αυτό που αποκαλείται κυριαρχία της πλειοψηφίας στην αστική δημοκρατία είναι στην…πραγματικότητα κυριαρχία εκείνων που ελέγχουν τις μεθόδους κατασκευής γνώμης’.


Στην αρχαία Αθήνα, πετύχαιναν ισηγορία λαμβάνοντας ξεχωριστά (και συχνά καταπιεστικά (2) ) μέτρα που διασφάλιζαν πως καμιά δομή εξουσίας δεν μπορούσε να παρακάμψει το Δήμο των πολιτών προς όφελος μιας συγκεκριμένης άποψης. Κι ότι οι προτάσεις κάποιου κρίνονταν για την αξία τους, με βάση τον ελεύθερο διάλογο, αλλά ανεξάρτητα από πρώτον, την υγεία, δεύτερον, την κοινωνική θέση και τρίτον, τις ρητορικές ικανότητες.


Η απάντηση στο ερώτημα ‘Τι μπορεί να κάνει για μας η ηλεκτρονική δημοκρατία τώρα’ είναι: ‘Όχι πολλά πράγματα!’, εκτός κι αν κάνει μια τομή στον τρόπο με τον οποίον η κοινωνικο-οικονομική εξουσία καθορίζει την καθαρότητα και την ένταση της φωνής του μέσου πολίτη. Οι φιλελεύθερες δυτικές δημοκρατίες μας σχεδιάστηκαν από την αρχή με τρόπο ώστε η κυριαρχία της πλειοψηφίας να μην είναι ποτέ πραγματικά Κυριαρχία του Λαού. Στην καλύτερη περίπτωση, επρόκειτο για τη διαμόρφωση μιας ολιγαρχίας που μπορεί να αποκτήσει αρκετή νομιμότητα ώστε να παρουσιάζει τις πρακτικές της ως μια μορφή Κυριαρχίας στο Όνομα του Λαού. Με αυτή την έννοια, η δημοκρατία (ως σύστημα βασισμένο στην ισηγορία) σχεδιάστηκε εκτός ‘συστήματος’ απ’ την αρχή του ‘Δυτικού’ ή ‘Ελεύθερου’ Κόσμου.


Εάν τα παραπάνω ισχύουν, οι τεχνολογικοί νεωτερισμοί που διευκολύνουν την επικοινωνία χωρίς κόστος στο ανά τον κόσμο Διαδίκτυο δεν μπορούν να δημιουργήσουν τίποτα άλλο εκτός από μια νέα προοπτική επιλογών που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής.


3. Οι πολιτικές μέσω πλατφόρμων συνεργασίας ως καταφύγιο από τη δημοκρατία


Η Wikipedia (η εγκυκλοπαίδεια που διαμορφώθηκε από εκατομμύρια που προσφέρουν ελεύθερες εισόδους μέσω της γνωστής τεχνολογίας wiki) είναι πράγματι μια συναρπαστική εμπειρία. Για έναν πολιτικό οικονομολόγο, μοιάζει σαν ένας αξιοπερίεργος νέος μηχανισμός για την παραγωγή ‘τάξης’.


Η μεγαλύτερη δημόσια συζήτηση του 20ού αιώνα ήταν η γνωστή αντιδικία μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς για το εάν η ‘τάξη’ δημιουργείται καλύτερα μέσω της αγοράς ή μέσω κάποιου κεντρικού σχεδιασμού. Για τους υπέρμαχους της ελεύθερης αγοράς ο μηχανισμός των τιμών είναι ανώτερος κάθε μηχανισμού που εκπορεύεται από το κέντρο ‘έτσι ώστε τα πράγματα να γίνονται’. Οι υπέρμαχοι της κρατικής παρέμβασης ή κάποιας μορφής συλλογικής μεσολάβησης ανταπαντούν ότι ενώ οι αγορές δημιουργούν μια μορφή ‘αυθόρμητης τάξης’ μέσω της λειτουργίας του συστήματος τιμών, τα αποτελέσματα χαρακτηρίζονται από ανισότητες και αναποτελεσματικότητες (π.χ. χρόνια εκμετάλλευση, αύξηση της ανεργίας και μειωμένες επενδύσεις) που μπορούν να εξαλειφθούν μόνο μέσω συλλογικής ή κρατικής δράσης.


Η Wikipedia είναι ένα ‘προϊόν’ του 21ου αιώνα που παρήγαγαν εκατομμύρια. Η παραγωγή της δημιουργεί σύγχυση και στα δυο ιδεολογικά αντίθετα στρατόπεδα του περασμένου αιώνα. Μολονότι δεν υπάρχει κεντρικός σχεδιασμός που να ενέχεται στη δημιουργία της (εκτός από τη διαμόρφωση της αρχικής ιστοσελίδας) και οι συμμετέχοντες προσθέτουν, αφαιρούν ή τροποποιούν τις εισόδους ελεύθερα, οι τιμές δεν παίζουν κανένα ρόλο στη ρύθμιση όλης αυτής της μαζικής ασυντόνιστης δραστηριότητας (3) .


Πέρα από το ερώτημα πόσο έγκυρη είναι η Wikipedia (σε σχέση με κάποιες συμβατικές εγκυκλοπαίδειες), ένα άλλο καίριο ερώτημα που προκύπτει αφορά την πιθανή χρήση του wiki στο πλαίσιο της αναζωογόνησης της δημοκρατικής πολιτικής: Μπορεί η διαδικασία που μας έφερε την Wikipedia να εξελιχθεί έτσι ώστε να καλλιεργήσει το έδαφος για να υπάρξει ισηγορία στις κοινωνίες μας;


Οι ενθουσιώδεις απαντούν θετικά, τονίζοντας τη δυνατότητα του wiki να δίνει ισότιμο λόγο σε όλους τους (ανώνυμους) επισκέπτες. Αυτό, πράγματι, ισχύει. Εάν το wiki επρόκειτο να χρησιμοποιηθεί, ας πούμε, για το προσχέδιο ενός νόμου, οποιοσδήποτε διαθέτει ηλεκτρονικό υπολογιστή συνδεδεμένο με το διαδίκτυο έχει ακριβώς την ίδια δυνατότητα να συνεισφέρει. Υπάρχει, ωστόσο, μια ισχυρή αιτία για την οποία είναι απίθανο να υπάρξει ισηγορία:


Σε κάθε ηλεκτρονική συνεργατική κοινότητα η δύναμη επιρροής στο τελικό αποτέλεσμα παραμένει σε αυτούς που είναι περισσότερο αποφασισμένοι να αποκλείσουν τους άλλους. Για παράδειγμα, γνωρίζουμε ότι, κατά το γράψιμο της Wikipedia, προέκυψαν μνημειώδεις αντιδικίες ανάμεσα στους πιο παθιασμένους από τους συμμετέχοντες που για αμέτρητες ώρες έσβηναν και επιμελούνταν τις εισόδους των άλλων. Όταν το wiki θα περάσει σε άλλες σφαίρες όπου διακυβεύονται πολύ περισσότερα από την είσοδο σε μια εγκυκλοπαίδεια, όπως π.χ. το προσχέδιο για τους περιβαλλοντολογικούς ελέγχους στις εταιρίες πετρελαίων, η δυνατότητα ισηγορίας θα πάψει να υπάρχει εντός δευτερολέπτου.


Συμπέρασμα


Το wiki είναι λαμπρό εργαλείο για εκείνους που επιθυμούν να συνεργαστούν. Είναι επίσης, δυστυχώς, ένας φρικτός τρόπος για την οργάνωση μιας δημόσιας συζήτησης στο πλαίσιο συγκρούσεων για υλικά συμφέροντα. Για όσο διάστημα οι κοινωνίες μας θα χαρακτηρίζονται από τον ολοσχερή διαχωρισμό μεταξύ πολιτικής και οικονομικής σφαίρας, κρατώντας τα ίσα δικαιώματα για την πρώτη και επιτρέποντας στη δεύτερη μια αυξανόμενη ανισότητα στη χορήγηση δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, το wiki (ειδικότερα, και η ηλεκτρονική δημοκρατία γενικότερα) δεν μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στον εκπολιτισμό τους.


Το wiki μπορεί να βοηθήσει τη δημοκρατία μόνο αν χρησιμοποιηθεί στο πλαίσιο ενός ευρύτερου πολιτικού προγράμματος για τον επανασχεδιασμό των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, έτσι ώστε να καταστεί δυνατός ένας κόσμος όπου οι άνθρωποι θα σχηματίζουν μονάδες παραγωγής που θα δημιουργούν και θα διανέμουν αξία με συμμετοχικό τρόπο, έτσι ώστε κανείς να μην απασχολεί άλλους, όλοι να συνεισφέρουν με εργασία και ιδέες, και ο καθένας να ανταμείβεται ανάλογα με τη συνεισφορά του αλλά και τις ανάγκες του.


Μέχρι τότε, το μόνο που το wiki μπορεί να επιτύχει είναι, στην καλύτερη περίπτωση, ενδιαφέροντα πειράματα αυθόρμητης τάξης χωρίς αντίτιμο (όπως η Wikipedia) και στη χειρότερη περίπτωση έναν ηλεκτρονικό όχλο που θα απέχει από ένα ηλεκτρονικό δήμο όσο ο Τζένγκις Χαν από έναν σύγχρονο κριτικό των εθνικιστικών διαχωρισμών.

——————————————————————————–

(1) Από αυτή την οπτική, η αθηναϊκή κοινωνία παρά την ύπαρξη μιας μακριάς λίστας απωθητικών χαρακτηριστικών (την ειδεχθή μεταχείρηση των γυναικών, την εξάρτησή της από την κτηνώδη εκμετάλλευση των σκλάβων), παρήγαγε μία αυθεντική δημοκρατία, η οποία ίσως δεν έχει επιτευχθεί ξανά από τότε.

(2) Ο εξοστρακισμός ήταν πράγματι ένα μέσο προάσπισης της ισηγορίας από τον ασύμμετρο καταμερισμό ρητορικής ικανότητας.

(3) Αυτό βέβαια γίνεται δυνατό μέσω της απουσίας χρηματικού κόστους για όλη την εργασία πoυ απαιτείται για την ανάπτυξη όλων των λημμάτων της Wikipedia.

Διαβάστε ακόμα


Τι είναι τα νεοκλασσικά οικονομικά; (στα αγγλικά)


Σχετικά με τον Παγκόσμιο Μινώταυρο (στα αγγλικά)