Ο Malek Khadhraoui ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή του, μαζί με το βίντεο της ομιλίας του που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Σας ευχαριστώ που μου δίνετε την ευκαιρία να μιλήσω για τις εμπειρίες μας στην Τυνησία, για το πώς τα social media και το Ίντερνετ μπορούν να συμβάλουν για να κάνουν τα πράγματα να αλλάξουν. Χρησιμοποιώ τη λέξη “συμβάλουν” επειδή το μεγάλο ερώτημα τώρα είναι αν η επανάσταση παράγεται άμεσα μέσω Ίντερνετ ή αν το Facebook και το Ίντερνετ μπορούν να δημιουργήσουν μια επαναστατική κατάσταση. Θα ξεκινήσω λοιπόν μιλώντας για τη δουλειά μας στην ομάδα Nawaat, που είναι ένα συλλογικό μπλογκ το οποίο ξεκίνησε το 2004. Nawaat, στα Αραβικά, σημαίνει πυρήνας.


Η κατάσταση στην Τυνησία είναι ιδιαίτερη, καθώς η κυβέρνηση προώθησε από την αρχή το Ίντερνετ και προσπάθησε να το κάνει προσβάσιμο στο σύνολο του πληθυσμού. Την ίδια στιγμή όμως που εισήχθη το Ίντερνετ, το 1995, άρχισε και η λογοκρισία του. Όταν η κυβέρνηση εισήγαγε την τεχνολογία στην Τυνησία, έδωσε αρχικά πρόσβαση μόνο στα Πανεπιστήμια…χρειάστηκε να περάσουν όμως δυο χρόνια έως ότου η τεχνολογία αυτή τεθεί στη διάθεση όλων. Αυτό το χρονικό διάστημα χρησιμοποιήθηκε για να βρεθούν τρόποι ελέγχου, να εκπαιδευτεί η ηλεκτρονική αστυνομία στο πώς θα το ελέγχει και θα το διαχειρίζεται. Απ’ την αρχή η κυβέρνηση χρησιμοποίησε το Ίντερνετ ως εργαλείο κρατικής προπαγάνδας, ως μέσο προώθησης της εικόνας της, και ως ζωντανή απόδειξη για το ότι προωθεί τις νέες τεχνολογίες και την θέτει στη διάθεση όλων. ταυτόχρονα, όμως, οι αρχές φοβόντουσαν κατά πόσο το Ίντερνετ θα μπορούσε να γίνει εργαλείο αντιπροπαγάνδας ή μέσο αυτο-οργάνωσης των πολιτών εναντίον του καθεστώτος.


Η λογοκρισία του Ίντερνετ ήταν, λοιπόν, συνυφασμένη με τη διάδοσή του στην Τυνησία, ενώ ο έλεγχος όλου του περιεχομένου ήταν μια από τις ιδιαιτερότητες του Δικτύου στην Τυνησία. Ιδρύθηκε μια κυβερνητική υπηρεσία, η ΑΤΙ, για να ελέγχει όλο τον όγκο μεταφοράς δεδομένων μέσα από το Ίντερνετ – όλες οι διαδικτυακές επικοινωνίες περνούσαν απ’ αυτή την κυβερνητική υπηρεσία. Οι χρήστες του Ίντερνετ στην Τυνησία προσπάθησαν απ’ την αρχή να σκεφτούν πώς μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αυτό το εργαλείο για να υποστηρίξουν την ελευθερία έκφρασης ή συνεταιρισμού και τους δημοκρατικούς τρόπους διακυβέρνησης. Για να παρακάμψουν τη λογοκρισία χρησιμοποίησαν καρικατούρες και σατιρικά μέσα έκφρασης, προκειμένου να στρέψουν την προπαγάνδα εναντίον του καθεστώτος. Βλέπουμε εδώ ένα σκίτσο ενός διάσημου σκιτσογράφου που λέγεται Ζ και μας διδάσκει πώς μπορεί να γίνει καρικατούρα ο πολυαγαπημένος μας δικτάτορας Μπεν Άλι. Απ’ την αρχή, η καρικατούρα ήταν ο μόνος τρόπος, ένας σατιρικός τρόπος για να κάνεις μπλόγκινγκ. Ήταν ο πιο σημαντικός τρόπος να πεις τι συμβαίνει στην Τυνησία.


Το Ίντερνετ έγινε επίσης ένα εργαλείο για την οργάνωση της νεολαίας, για να ξεκινήσουν εκστρατείες και να δείξουμε στον κόσμο τι συνέβαινε στην Τυνησία. Το καθεστώς κατάφερε, όμως, για πολύ μεγάλο διάστημα να διατηρήσει μια θετική εικόνα στα μάτια της Δύσης. Χώρες όπως η Γαλλία ή οι ΗΠΑ δεν ανησυχούσαν για την Τυνησία γιατί θεωρούσαν ότι η οικονομία μας ήταν σε καλή κατάσταση, ότι είμασταν μια από τις πιο προοδευτικές χώρες στην περιοχή σε ό,τι αφορά τη θέση των γυναικών, ενώ δεν τους απασχολούσε ιδιαίτερα η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η λογοκρισία και τέτοιου είδους θέματα. Οι ακτιβιστές στην Τυνησία άρχισαν να στοχοποιούν αυτή την διεθνή εικόνα μέσα από εκστρατείες εναντίον του καθεστώτος και πολλές απ’ αυτές γίνονταν στο Ίντερνετ, επειδή ήταν ο μόνος τρόπος να διαμαρτυρηθεί κανείς αφού οι διαδηλώσεις στους δρόμους ήταν εντελώς απαγορευμένες και επομένως αδύνατον να οργανωθούν.


Τα επίσημα, παραδοσιακά ΜΜΕ στην Τυνησία ελέγχονταν επίσης πλήρως από το κράτος. Οι παράνομοι κυβερνοακτιβιστές χρησιμοποιούσαν το Ίντερνετ για να δημοσιοποιούν πληροφορίες για υποθέσεις διαφθοράς και για όλες τις καταχρήσεις που έκανε αυτό το καθεστώς. Ήταν λοιπόν ο μόνος τρόπος να πολεμήσει κανείς αυτή την προπαγάνδα. Γι’ αυτό το λόγο ξεκινήσαμε ένα εγχείρημα που λέγεται Tunileaks. Είναι ένα μπλογκ που δημοσιεύει όλες τις πληροφορίες για τις καταχρήσεις ή τις υποθέσεις διαφθοράς με τις οποίες σχετίζεται η οικογένεια του τέως προέδρου της χώρας. Πρόσφατα, όταν το Wikileaks δημοσίευσε στο Ίντερνετ τα τηλεγραφήματα της αμερικανικής πρεσβείας στην Τύνιδα, ανακαλύψαμε ότι όλες αυτές οι ιστορίες ήταν ήδη δημοσιευμένες από εμάς στο Tunileaks. Είδαμε πως ό,τι βρισκόταν στο Wikileaks αποτελούσε την επιβεβαίωση όλων αυτών που λέγαμε τα τελευταία 10 χρόνια. Υπάρχει ένα συγκεκριμένο τηλεγράφημα που λέγεται ʺΔιαφθορά στην Τυνησία: ό,τι είναι δικό σου είναι δικό μουʺ που είναι αντικείμενο διαρροής και ολόκληρη η ιστορία αυτού του τηλεγραφήματος ήταν στο μπλογκ μας και σε άλλα μπλογκ και δεν υπάρχει κάτι καινούργιο σ’αυτό. Το Ίντερνετ λοιπόν είναι πραγματικά ένας τρόπος για να έχει ο χρήστης ακριβή πληροφόρηση, κοντά στην πραγματικότητα. Ένα άλλο θέμα, που κυριαρχούσε στα τηλεγραφήματα ήταν τα χρηματικά ποσά που το καθεστώς έβγαζε απ’ την Τυνησία…Είχαμε ήδη δημοσιοποιήσει, από το 2008, ένα γράφημα που περιείχε πολύ λεπτομερείς πληροφορίες για το ίδιο ακριβώς θέμα. Το Ίντερνετ δεν είναι λοιπόν μόνο ένας χώρος όπου οι άνθρωποι μπορούν να μοιραστούν τις σκέψεις τους για το τι συμβαίνει, αλλά που παρέχει επίσης πολύ ακριβείς πληροφορίες τις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να ανακαλύψουν.


Κατά τη διάρκεια των ταραχών και της εξέγερσης του λαού της Τυνησίας, το Ίντερνετ βρισκόταν στο επίκεντρο του αγώνα κατά του καθεστώτος. Όλες οι πιθανές τεχνολογικές πλατφόρμες χρησιμοποιήθηκαν, το Facebook, το Twitter, το Tor, κοκ. Ακόμη και μετά τις 14 Ιανουαρίου, 2011 το Ίντερνετ χρησιμοποιήθηκε για την αποτροπή της χειραγώγησης από την προπαγάνδα του καθεστώτος. Βλέπουμε παρακάτω, για παράδειγμα, τη φωτογραφία ανθρώπων που προσπαθούν να ληστέψουν τράπεζες και καταστήματα, αμέσως μετά την 14η Ιανουαρίου. Οι μπλόγκερς που ανέλυσαν αυτή τη φωτογραφία έδειξαν ότι τα κράνη των κλεφτών ήταν τα ίδια με εκείνα που φορούν οι αστυνομικοί. Βλέπουμε λοιπόν ότι αυτή αποκαλύφθηκε σαν μία περίπτωση χειραγώγησης από το καθεστώς, ήταν η αστυνομικοί που έκαναν τις ληστείες.


Προσπάθησα να δείξω, εδώ, ότι το Ίντερνετ στην Τυνησία [στην Αίγυπτο η κατάσταση ήταν κάπως διαφορετική], ήταν απ’ την αρχή ο μόνος δημόσιος χώρος όπου οι χρήστες μπορούσαν να οργανωθούν, να μοιραστούν πληροφορίες και να πολεμήσουν την προπαγάνδα του καθεστώτος. Στη διάρκεια της εξέγερσης, ήταν το μόνο μέσο για να ενημερώνονται οι χρήστες για το τι πραγματικά συνέβαινε και μετά τις 14 Ιανουαρίου βλέπουμε πως το Ίντερνετ παίζει ακόμη καίριο ρόλο σε ό,τι αφορά την οργάνωση συλλογικών δράσεων στους δρόμους. Το ερώτημα είναι “κατά πόσο το Ίντερνετ παρήγαγε αυτή την επαναστατική κατάσταση”. Η απάντησή μου είναι ότι το Ίντερνετ ήταν καίριο εργαλείο για την εξέγερση και τα γεγονότα στην Τυνησία, χωρίς όμως τη βούληση του πληθυσμού και τη αυξανόμενη συνειδητοποίηση της νεολαίας δεν πιστεύω ότι θα αρκούσε για τίποτα. Το Ίντερνετ από μόνο του δεν θα μπορούσε να κατεβάσει τον κόσμο στους δρόμους για να αντιμετωπίσει τη βαναυσότητα και τη βία της αστυνομίας. Επομένως, το Ίντερνετ είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο αλλά χωρίς πολιτική συνειδητοποίηση και πραγματική ανάγκη του πληθυσμού για αλλαγή μπορεί να είναι απλώς ένα μέσο ψυχαγωγίας. Σήμερα δεν μπορούμε να επιχειρήσουμε να αλλάξουμε μια κατάσταση ή μια χώρα χωρίς να χρησιμοιήσουμε το Ίντερνετ, αυτό όμως δεν αρκεί για να ξεκινήσουμε μια επανάσταση ή να κάνουμε τον κόσμο να εξεγερθεί ενάντια στις δικτατορίες. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ που με ακούσατε.

Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Michel de Certeau εντόπισε ένα φαινόμενο που ονομάζεται la perruque –πρόκειται για τις διαδικασίες με τις οποίες οι εργαζόμενοι εξαπατούν τους εργοδότες τους, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι εργάζονται, ενώ στην πραγματικότητα κάνουν προσωπικές τους δουλειές, χρησιμοποιώντας τους πόρους του χώρου εργασίας. Δεν κλέβουν τίποτα, εκτός από χρόνο. Μια δημιουργική διαδικασία λαμβάνει χώρα, αλλά τίποτα δεν παράγεται από οικονομικής άποψης. Καθιερώνεται μια τακτική που χρησιμοποιεί τις χαραμάδες που συγκεκριμένες συγκυρίες ανοίγουν για την εποπτεία των ιδιοκτησιακών δυνάμεων. Δραστηριοποιείται σ’ αυτές. Δημιουργεί εκπλήξεις σ’ αυτές. (de Certeau, 37).


Σύμφωνα με μια περίεργη προκατάληψη που επικρατεί στη Βόρεια Ευρώπη, οι μεσογειακές χώρες χαρακτηρίζονται περισσότερο από αυτό το φαινόμενο από τους βόρειους γείτονές τους, με τη μη αναγνωρισμένη από οικονομικής άποψης εργασία στον τριτογενή τομέα και έναν νεποτισμό του τύπου “ξύσε μου την πλάτη να ξύσω τη δική σου”. Θα έλεγα όμως ότι πρόκειται για μια παραπλανητική διάκριση. Οι Σουηδοί, όπως και οι Βρετανοί, είναι επίσης ένθερμοι νεποτιστές με μηχανορραφίες φοροδιαφυγής και πολλές μη χαρτογραφημένες οικονομικές δραστηριότητες. Φυσικά, η επιθυμία της “επίσημης κοινωνίας” είναι να καταπνίξει αυτή τη σφύζουσα κόλαση των ανθρώπινων οικονομικών ανταλλαγής που ο Georges Bataille περιέγραψε τόσο εκφραστικά. Για παράδειγμα, στη Σουηδία, όπου η ψηφιακή πίστωση είναι πολύ διαδεδομένη, υπάρχει ένα ισχυρό και εντελώς νόμιμο πολιτικό κίνημα που ασκεί πίεση για την κατάργηση των μετρητών ως μέσου πληρωμής. Η αλλαγή αυτή έχει αρχίσει να γίνεται σε πολλούς τομείς. Σε ευρείες περιοχές της Ευρώπης, ακόμη και οι μικρότερες μηχανές στους δρόμους δέχονται πιστωτικές κάρτες.


Κατά μεγάλη ειρωνεία, σε μια εποχή που το άτομο θεωρείται κυρίαρχο, χωνόμαστε σε τεχνικά συστήματα, όλα με προβλέψεις για την περίπτωση μη συμμόρφωσης σχετικά με τις οποίες εμείς ως “τελικοί χρήστες” δεν έχουμε σχεδόν κανένα λόγο. Γι’ αυτό θα ήθελα να δώσω έμφαση στο περίπλοκο κουβάρι των δυνατοτήτων για να δράσουμε, του οποίου εμείς ως καταναλωτές-υποκείμενα της ύστερης νεωτερικότητας αποτελούμε αναπόφευκτα μέρος. Το άρθρο αυτό αφορά το υποκείμενο ακτιβιστής, το υποκείμενο πειρατής και τη φαινομενική αδυναμία για την καθαρότητα του υποκειμένου που δρα σε μια τέτοια εποχή.


Πειρατές, παρτιζάνοι και ο Pandeya


Το ελληνικό κράτος και ο ελληνικός λαός συνήργησαν σε ένα “έγκλημα” – έδειξαν πως η ομοσπονδιακή ευρωπαϊκή οικονομία δεν είναι παρά ένας χάρτινος πύργος και πώς εκατομμύρια μικρών βημάτων μυρμηγκιού που κρύβονται κάτω από τη la perruque μπορούν να υπονομεύσουν ολόκληρες εθνικές οικονομίες.


Την ίδια στιγμή, σε μια άλλη περιφερειακή ευρωπαϊκή χώρα, ο σουηδικός λαός συνήργησε στο “έγκλημα” του εναγκαλισμού μιας υποδομής που έδειξε ότι η κατεστημένη οικονομία πολιτιστικής κατανάλωσης δεν είναι παρά ένα χάρτινος πύργος. Ενώ φαινομενικά το σουηδικό νομικό σύστημα μάχεται εναντίον της μη ρυθμισμένης κοινής χρήσης αρχείων, πολλοί άλλοι θεσμικοί παράγοντες στη Σουηδία ευνοούν ενεργά αυτή τη δραστηριότητα: Μια υποδομή ευρείας ζώνης συχνοτήτων που χρηματοδοτείται από το κράτος, η τάση προς συλλογικές, οικουμενικές λύσεις και ένας ρατιοναλισμός Gesellschaftlich όπου η κεντρική μονάδα οργάνωσης είναι σε κρατικό επίπεδο και όχι στο επίπεδο των οικογενειών ή των τοπικών κοινοτήτων. Ένα όλο και πιο εξατομικευμένο, διορατικό και οξυδερκές κοινό των μίντια, μια εθνική περηφάνεια για τα λαμπερά καλώδια της ευρείας ζώνης συχνοτήτων που διαθέτουμε, εγχειρήματα και φίρμες όπως το Pirate Bay, το Spotify κι εκείνοι οι διαβόητοι σουηδικοί διακομιστές web που φιλοξενούν τον ιστότοπο WikiLeaks.


Κατά την άποψή μου, η “ελευθερία” είναι ένα ζώο με πολλά πρόσωπα. Είναι μια ελευθερία που διατυπώνεται με ισχυρές κρατικές ρυθμίσεις, οι οποίες φαινομενικά κάνουν το Βέλγιο και τη Σουηδία μέρη όπου μπορείς να τοποθετήσεις διακομιστές web, εάν διοικείς έναν ιστότοπο σαν το WikiLeaks- κάτι που μοιάζει παράξενο στους Αμερικανούς, δεδομένου ότι ασπάζονται τόσο πολύ την ελευθερία του λόγου. Η ισχυρή παρουσία μετρήσιμων, αυστηρά τυποποιημένων υποδομών πληροφορίας συντελεί στη φαινομενική αναρχία, βασισμένη στην κοινή χρήση αρχείων μεταξύ ομοτίμων. Και παρά τις φαινομενικές διαμάχες στην επιφάνεια, είναι ίσως η παρουσία της διαδεδομένης, κοινής έννοιας για την “καλή ζωή” που επέτρεψε στο ελληνικό κοινό να υπονομεύσει τη δημόσια οικονομία, οφθαλμόν αντί οφθαλμού, όπως το μυρμήγκι.


Για να επανέλθουμε όμως στο θέμα αυτού του άρθρου, πού ακριβώς τοποθετούμε τον “πειρατή” σε όλα αυτά; Πρώτα απ’ όλα, από τη δική μου έρευνα προκύπτει ότι οι χρήστες που ανταλλάσουν αρχεία κάνουν βασική διάκριση ανάμεσα στην “πειρατική αντιγραφή” και την “ιδιωτική αντιγραφή”. Διακρίνουν δηλαδή ανάμεσα σε διαφορετικούς τρόπους δράσης, με κάπως διαφορετικές προθέσεις. Ο “πειρατικός” τρόπος δράσης συνδέεται με την αξία ανταλλαγή/εμπόρευμα ενός αρχείου (παρά με την αξία χρήσης του), ενώ ο δεύτερος τρόπος έχει περισότερο να κάνει με την εξυπηρετικότητα και την αυτό-ικανοποίηση.


Επιπλέον, στον τόμο Efter The Pirate Bay (επ. Andersson & Snickars, 2010), ο Leif Dahlberg διακρίνει μεταξύ “πειρατών” και “παρτιζάνων”, καθώς οι πρώτοι δεν “παίρνουν θέση” με τον ίδιο τρόπο όπως οι δεύτεροι. Οι παρτιζάνοι δεν είναι κανονικοί στρατιώτες, αλλά κάτι ανάμεσα σε πολίτες και στρατιωτικούς, και υιοθετούν μερικές φορές μια πολιτική στάση, καθώς αλλάζουν ρόλους με γήινο τρόπο.


Αλλά με τι ακριβώς συντάσσονται; Σύμφωνα με τον Γερμανό μοντερνιστή φιλόσοφο Carl Schmidt, στόχος του παρτιζάνου δεν είναι να επεκτείνει το μέτωπο του πολέμου, αλλά να εγκαθιδρύσει μια νέα παγκόσμια τάξη. Και όταν η τάξη αυτή εγκαθιδρύεται, ο παρτιζάνος παραδίδεται και γίνεται κανονικό μέρος της. Ο παρτιζάνος εμφανίζεται σε μη τακτική και μη αναμενόμενη βάση και δρα για να υπερασπιστεί ένα συγκεκριμένο πολιτικό αντικείμενο. Ο προβληματισμός πολλών σημερινών ακτιβιστών είναι κατά κάποιο τρόπο συμβατικός, με την έννοια ότι η “καθαρή πολιτική” μοιάζει αρχικά να είναι ένα κίνημα ελευθερίας του δικτύου, που διατηρεί τις ανοιχτές υποδομές στις οποίες έχουμε συνηθίσει.


Με αυτή την έννοια, ο πειρατής είναι πολύ πιο τρομακτικός, καθώς αποφεύγει όλες αυτές τις διακρίσεις μεταξύ “φίλου” και “εχθρού”. Ο πειρατής είναι πολύ πιο ριζοσπαστικός απέναντι στις πιθανές συνέπειες των πράξεών του(της). Οι πραγματικοί πειρατές ορίζονται από μια ουδέτερη στάση σε σχέση με τις συνέπειες, που είναι περίπου μηδενιστική.


Όπως σημείωσα προηγουμένως (Andersson 2009), παρατηρούμε εδώ μια μετακίνηση- από την τακτική στή στρατηγική. Ο “ιδιωτικός” καταναλωτής ενεργεί μέσα στη la perruque, ενώ οι ευκαιριακές “πειρατικές” στάσεις που υιοθετούν τα υποκείμενα ανοίγουν τον δρόμο προς πιο διαρκείς, στρατηγικές παρεμβάσεις (ειδικά καθώς η τεράστια δυναμική που δίνεται στο άτομο προέρχεται από τις κοινές ψηφιακές υποδομές μας). Τελικά, με μια πλήρως “παρτιζάνικη” στάση, εγκαθιδρύεται ένας στρατηγικός τόπος.


Από τη στιγμή που ένα νεφελώδες κίνημα αποκτά αναγνωρίσιμους εκπροσώπους, επιτρέπει προσωπικά κουσούρια και εκστρατείες σπίλωσης να σπιλώνουν τη δραστηριότητά του, όπως είδαμε πρόσφατα στην υπόθεση του WikiLeaks. Αυτό εξηγεί επίσης τις περίεργες εξελίξεις στην υπόθεση Pirate Bay, όπου πολλοί online ακτιβιστές έφτασαν να αμφισβητούν την ηθική υπόσταση ανθρώπων της υπηρεσίας- Fredrik Neij, Gottfrid Svartholm Warg, Peter Sunde και Carl Lundström. Το 2003, το TPB αναπτύχθηκε από τη χαλαρή ακτιβιστική κολεκτίβα Piratbyran, που αποτελούσε μια διαλεκτική αντίδραση στη σουηδική ομάδα πίεσης υπέρ της βιομηχανίας κοπυράιτ, Antipiratbyran. Το TPB καθιέρωσε σύντομα ένα στυλ ανυπακοής και ανεξαρτησίας- ενώ ταυτόχρονα ήταν αυστηρά προσηλωμένο στην στήριξη της “ουδετερότητας του δικτύου” και σε μία τύπου Gesellschaftlich αποτελεσματικότητα. Το Pirate bay ήταν αφιερωμένο στη συλλογική κοινή χρήση πόρων- ενώ την ίδια στιγμή το μεγαλύτερο μέρος της κυκλοφορίας του οφειλόταν στην κοινή χρήση ενός εξαιρετικά συμβατικού και καθιερωμένου εμπορικού περιεχομένου. Όταν ξεκίνησε η δίκη του Pirate Bay σε ένα περιφερειακό Σουηδικό δικαστήριο, το 2009, πολλές από αυτές τις εμφανείς αντιφάσεις εκδηλώθηκαν, καθώς οι κατηγορούμενοι δεν εκφώνησαν τις φλογερές αντιστασιακές ομιλίες που πολλοί περίμεναν, αλλά μάλλον περιγέλασαν την όλη διαδικασία του δικαστηρίου με την κατεργαριά του καταστασιακού χάπενινγκ της“δίκης-θεάματος” (Spectrial).


Κι αμέσως μετά τη δίκη, κυκλοφόρησε η είδηση ότι η ονομασία της φίρμας και η διεύθυνση web ήταν προς πώληση, στον άγνωστο μέχρι τότε ένθερμο καπιταλιστή επιχειρηματία Hans Pandeya. Απογοήτευση εμφανίστηκε στους πίνακες μηνυμάτων του Pirate Bay: οι επαναστάτες είχαν τελικά ξεπουληθεί;


Ωστόσο, η πώληση δεν έγινε ποτέ. Αλλά τον επόμενο χρόνο, ως μέρος της εθνικής προεκλογικής εκστρατείας στη Σουηδία, ένας άλλος θεσμικός παίκτης έκανε μια προσφορά για να πάρει ένα άλλο στοιχείο από το περίπλοκο συνονθύλευμα Pirate Bay – και πιο συγκεκριμένα τους διακομιστές. Καθώς με δικαστική εντολή είχε απαγορευτεί στους ιδρυτές που αναφέραμε πιο πάνω να διευθύνουν τον ιστότοπο με οποιονδήποτε τρόπο, το Swedish Pirate Party (Σουηδικό Πειρατικό Κόμμα) ανέλαβε να δώσει bandwidth στον ιστότοπο. Σύντομα, η πρώτη σελίδα του Pirate Bay γέμισε με υλικό της εκστρατείας του Pirate Party, κάτι τελείως ξένο με εκείνους που δημιούργησαν την υπηρεσία, καθώς δεν είχαν ποτέ συνδεθεί με το συγκεκριμένο κόμμα.


Όλα αυτά δείχνουν πως μια υπηρεσία όπως το TPB είναι κολλώδης. Η πληθώρα διασυνδέσεων και συσχετισμένων πράξεων δρα ως κόλλα και προσδένει στη δίνη της καπιταλιστικές επιχειρήσεις, πολιτικές κομμάτων, παρτιζάνους, ακόμη και την ιδέα της επιστασίας μιας συνετής πολιτιστικής οικολογίας. Καθώς το TPB δεν ήταν ένα μόνο πράγμα, ξεγέλασε κάθε ιδέα καθαρότητας και αφιλοκέρδειας ήδη από τη γένεσή του.


Όφελος για την κοινωνία;


Σύμφωνα με την πρόσφατη δικαστική απόφαση για το Pirate Bay (από το Σουηδικό Εφετείο, 26.11.2010), το δικαστήριο κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα σύγκριση ανάμεσα στο The Pirate Bay και υπηρεσίες όπως το Google και το YouTube, που διανέμουν επίσης υλικό προσταταυμένο με κοπυράιτ:

“Εάν η φύση μιας υπηρεσίας αναζήτησης είναι τέτοια που είναι αρχικά ένα πολύτιμο εργαλείο για νόμιμες δραστηριότητες, και για το γενικό όφελος της κοινωνίας, εάν αυτή η νόμιμη χρήση επικρατεί, αλλά η διανομή ή μετάδοση παράνομου υλικού παρά τις προφυλάξεις δεν μπορεί να ρυθμιστεί, η λειτουργία μιας τέτοιας υπηρεσίας μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη”.


Αυτό εγείρει μια άποψη που θυμίζει τα γραπτά του Γάλλου ιστορικού Φερνάν Μπροντέλ, τα οποία εστιάζουν στις κυριότερες νοοτροπίες ορισμένων εποχών, αλλά και στα υλικά θεμέλια αυτών των νοοτροπιών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο έργο του Μπροντέλ παρουσιάζει η διάκριση ανάμεσα σε “αγορές” και “αντι-αγορές” και η εξάρτηση του από ποια σκοπιά βλέπουμε το όφελος που παρουσιάζουν διάφοροι παίκτες για την κοινωνία.


Με δυο λόγια, μπορούμε να ορίσουμε την κοινωνία με έννοιες ανταγωνιστικών αγορών- με παίκτες μικρής κλίμακας, ίσους σε μέγεθος και επιρροή- και ολιγοπωλιακές αγορές, όπου ορισμένοι παίκτες καταφέρνουν να κυριαρχήσουν και επομένως πνίγουν τον ανταγωνισμό. Μπορούμε επίσης να ορίσουμε την κοινωνία σύμφωνα με διάφορες απόψεις βασισμένες σε συντεχνιακά κριτήρια (οι Γάλλοι κοινωνιολόγοι Luc Boltanski & Laurent Thevenot χρησιμοποιούν τον όρο διαφοροποιημένοι τρόποι αιτιολόγησης), όπου το όφελος ενός συγκεκριμένου φαινόμενου εξαρτάται από το κατά πόσο θα υιοθετήσουμε την άποψη των μονοπωλιακών, καλλιτεχνών, συνδικαλιστών, εμπόρων λιανικής, καταναλωτών, πολιτών κ.α. Κατά μια έννοια, οι ακτιβιστές αποτελούν επίσης μια τέτοια μορφή “ειδικού συμφέροντος” ή μάλλον: ο ακτιβισμός πρέπει αναγκαστικά να ευθυγραμμιστεί με ένα ή πολλά τέτοια “ειδικά συμφέροντα”. Τελικά, η ιδέα για το γενικό όφελος για την κοινωνία εξαρτάται επίσης από αυτές τις μεθόδους. Θα έλεγα ότι σε μια δημοκρατική κοινωνία, πρωταρχική σκοπιά πρέπει να είναι η άποψη των πολιτών- όχι των καταναλωτών, όχι των “στοχευμένων ομάδων” κι ακόμη λιγότερο των εταιριών και/ή των κυρίαρχων βιομηχάνων.


Επιπλέον, έχει ζωτική σημασία να καταλάβουμε ότι ο ρόλος μας ως ανθρώπινα όντα στο ψηφιακό οικοσύστημα είναι να παίρνουμε προσωρινά πολλές διαφορετικές θέσεις ή ρόλους. Είναι ένα από τα μαθήματα που μπορούμε να διδαχτούμε από μια ανάλυση των ψηφιακών υποδομών στη βάση του διπόλου δρώνες-δίκτυα (actor-network analysis): Η μεγάλη πλειονότητα όσων ανταλλάσουν αρχεία μοιάζει να αλλάζει αρκετά αυθόρμητα διάφορους ρόλους, όπως αυτόν του “seeder” ή του “leecher”. Ο “ripper”, ο “seeder”, ο “moderator” ή ο “χρήστης κοινών αρχείων” δεν είναι ένας ανθρώπινος δρων (ένας “δρων” με την παραδοσιακή έννοια) αλλά ένας λειτουργικός χειριστής, μια συστεμική ιδιοκτησία, ένας ρόλος που τα ανθρώπινα όντα ενσαρκώνουν ευκαιριακά , αποκλειστικά και μόνο χάρη στις αυξανόμενες τεχνικές υπηρεσίες. Έτσι μπορεί να εκληφθεί και η ιδέα του ακτιβισμού στο Ίντερνετ. Μολονότι η “ανάληψη” αυτού του ρόλου απαιτεί ενεργή επιλογή, δεν είναι αναγκαστικά μια συνειδητή προσπάθεια- και καθώς ένας χρήστης υπολογιστή κατέχει πολλούς διαφορετικούς ρόλους όταν χρησιμοποιεί έναν διασυνδεδεμένο υπολογιστή, είναι συζητήσιμο αν όλοι οι ρόλοι που “παίζει” είναι προαιρετικοί. Καλούμαστε να είμαστε ευκαιριακοί ακτιβιστές (οργανωμένοι σε “smart mobs” ή “adhocracies” ) αλλά θα μπορούσαμε εξίσου να ενσαρκώσουμε έναν ρόλο ακτιβιστή, ο οποίος μας ανατίθεται από την ίδια τη συμμετοχή μας στην υποδομή- όταν η ίδια η υποδομή γίνεται αντιληπτή ως “απειλή στην κοινωνία”. Όχι επαναστάτες χωρίς αιτία, αλλά μάλλον επαναστάτες κατόπιν εξουσιοδότησης. Οι ιδρυτές του Pirate Bay καταδικάστηκαν μόνο επειδή βοήθησαν σε έγκλημα, ενώ το πραγματικό έγκλημα έγινε από τους εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες, μια ενέργεια που μπορούσε να συμβεί μόνο χάρη στο τυφλό, τυποποιημένο πρωτόκολλο που λέγεται BitTorrent. Το “λάθος” ποτέ δεν είναι ενός συγκεκριμένου παίκτη. Στην πραγματικότητα, ο/η παίκτης (τρια) υπάρχει μόνο μέσω του κοινού πρωτοκόλλου και ένα μεγάλο συνονθύλευμα μηχανών και διαθέσιμων ανθρώπων. Το τανγκό χρειάζεται δύο.


Στην περίπτωση του Pirate Bay, αυτό ανοίγει ένα κουτί εργαλείων με πολλές περαιτέρω ερμηνείες. Πρώτα απ’ όλα, μπορούμε να επαναλάβουμε την κριτική που ο ίδιος ο Peter Sunde ορθώς εξέφρασε το 2008, ότι ο ιστότοπος είχε, κατά μια έννοια, αναπτυχθεί υπερβολικά για τα μέτρα του. Η οικολογία της ανταλλαγής αρχείων θα μπορούσε να ωφεληθεί περισσότερο από μικρούς, πιο ισότιμους, λιγότερο κυρίαρχους κόμβους- ένα πιο αποκεντρωμένο παρά ένα μονολιθικό αρχιπέλαγος. Όπως με τον Assange και το WikiLeaks, αυτή είναι μια εξήγηση για τις επικρίσεις που δέχτηκε ο ιστότοπος: κατηγορίες για απληστία, κυριαρχία και εσφαλμένες αρχές. Θα μπορούσε ποτέ η κοινή χρήση αρχείων να μεταβληθεί σε αντι-αγορά; Πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι σε τέτοιες εξελίξεις, και το καλύτερο αντίδοτο θα ήταν να ξεκινήσετε το δικό σας torrent tracker, το δικό σας μπλογκ μουσικής, ταινιών, τέχνης ή παιχνιδιών, ή το δικό σας διανεμημένο αρχείο.


Επιπλέον, μπορούμε να θέσουμε στους εαυτούς μας το ακανθώδες ερώτημα σχετικά με το “όφελος για την κοινωνία” και να το κάνουμε με ανοιχτό μυαλό, καθώς κατά την άποψή μου η ανταλλαγή αρχείων έχει οδηγήσει σε κάποιες ατυχείς εξελίξεις σε σχέση με εκείνους τους συγκεκριμένους παίκτες που υποφέρουν από την αλλαγή της ατμόσφαιρας. Ναι- για τους στιχουργούς, τους παραγωγούς μουσικής και τους καλλιτέχνες είναι πολύ δύσκολο τώρα να βρουν οικονομική στήριξη για μάρκετινγκ και τη “χαμένη τέχνη” των A&R (Artists and Repertoir- Καλλιτέχνες και Ρεπερτόριο), που οι δισκογραφικές εταιρίες παρείχαν με μεγαλύτερη ευκολία στο παρελθόν. Από την άλλη πλευρά, οι πολιτιστικοί παραγωγοί, μικροί και μεγάλοι, διαθέτουν μια γκάμα νέων δυνατοτήτων για να παράγουν και να διανέμουν το υλικό τους με ψηφιακά εργαλεία. Το μάρκετινγκ, ωστόσο, είναι ακόμη ακριβό κι αυτό είναι πρόβλημα.


Αυτό που είναι καίριο, όμως, είναι να μην αφήνουμε τις απόψεις συγκεκριμένων ομάδων συμφερόντων να θολώνουν το τοπίο και να συγκαλύπτουν την έννοια του τι είναι πράγματι καλό για τη μεγάλη πλειονότητα των πολιτών.


Ας ξεκαθαρίσουμε μια για πάντα ότι η βασισμένη στο torrent διανομή είναι σε συγχρονισμό με το Ίντερνετ όπως το ξέρουμε, κι ότι αυτό το φαινόμενο δεν θα εξαφανιστεί- μολονότι τοπικοί κόμβοι, ιστότοποι και διακομιστές μπορούν να έρχονται και να φεύγουν Ας ξεκαθαρίσουμε επίσης ότι η ακουστική αγορά CD είναι πραγματικά η μόνη βιομηχανία που έχει πραγματικά “υποφέρει” λόγω της ανταλλαγής αρχείων. Η κινηματογραφική βιομηχανία και η αγορά των video games παραμένουν εξαιρετικά επικερδείς αγορές. Στην πραγματικότητα, η ανταλλαγή αρχείων είναι ένας θαυμάσιος μηχανισμός διανομής, που επιτρέπει στους πολίτες να δοκιμάζουν υλικό και να διευρύνουν τη γνώση τους για την προσφερόμενη γκάμα. Ας το ξεκαθαρίσουμε λοιπόν: Ιστότοποι όπως το Pirate Bay θα μπορούσαν να θεωρηθούν δίκαιες επιχειρήσεις, με την έννοια ότι προσφέρουν εναλλακτικές μορφές διανομής- επιχειρήσεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν όφελος για την κοινωνία, ως συμπληρώματα σε ήδη ακμάζουσες αγορές.


Με αυτή την έννοια, ο Pandeya είχε πιάσει το νόημα. Υπάρχει εμπορική δυνατότητα σε αυτό που θεωρείται σήμερα δραστηριότητα εκτός νόμου. Ωστόσο, εάν η διανομή torrent γίνει εμπορική και ευθυγραμμιστεί με τις υπάρχουσες μιντιακές εταιρίες, ο κίνδυνος θα είναι, βέβαια, ότι αυτό που θα δούμε θα είναι μια “νερωμένη” άποψη του γνήσιου προϊόντος. Το είδαμε στη Σουηδία με την υπηρεσία μουσικής ροής Spotify, που είναι ένα είδος μονόδρομου Ίντερνετ, όπου ο ρόλος του πολίτη μεταμορφώνεται σε ρόλο καταναλωτή, καθώς ο χρήστης απλώς λαμβάνει δεδομένα χωρίς να μπορεί να στέλνει, ενώ όλα γίνονται σε έναν “περιφραγμένο κήπο”, δομικά χωρισμένο από το υπόλοιπο Ίντενερτ, με μια πολύ πιο περιορισμένη ποικιλία περιεχομένου που μπορεί κανείς να φορτώσει.


Διαφορετικοί τρόποι, τοπικά Ίντερνετ


Κουβεντιάζοντας με ένα μέλος του σουηδικού Pirate Party, αναφέρθηκε σε μια συζήτηση σε έναν πανευρωπαϊκό χώρο ηλεκτρονικής συζήτησης των πειρατιών κομμάτων, όπου διάφορα μέλη από διάφορες χώρες είχαν εκφράσει ελαφρώς διαφοροποιημένες απόψεις για το όφελος της ανταλλαγής αρχείων για την κοινωνία. Ή μάλλον η διαφορά έγκειτο στον τρόπο ερμηνείας: τις λεπτές διαφορές στην έμφαση. Στο γερμανικό και σκανδιναβικό πλαίσιο, σημείωσε, το γενικό επιχείρημα κατά της αυστηρότερης ρύθμισης του Ίντερνετ βασιζόταν σε μια συγκεκριμένη μορφή τεχνικού ντετερμινισμού- ή ίσως και προοδευτισμού- όπου η ανταλλαγή αρχείων γίνεται αντιληπτή ως η κατάληξη της υπάρχουσας τεχνικής υποδομής του Ίντερνετ. Για καλό και για κακό, η ελευθερία του να μοιράζεσαι είναι κτισμένη στο σύστημα. Αυτό ισχύει για βιομηχανικές χώρες όπως η Σουηδία και η Γερμανία, που η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους είναι βασισμένη στον τεχνικό ρασιοναλισμό κι όπου τα επιχειρήματα που βασίζονται στον εν λόγω ρασιοναλισμό έχουν ευρεία απήχηση στον εθνικό διάλογο.


Η δημόσια συζήτηση στις αγγλοσαξωνικές χώρες, από την άλλη πλευρά, χαρακτηρίζεται από εκκλήσεις για το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα. Ο πολιτικός λόγος στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες μοιάζει να τοποθετεί τα δικαιώματα του πολίτη για την ελευθερία της πληροφορίας και την σχετική οικονομική ανεξαρτησία στο επίκεντρο. Το Electronic Frontier Foundation (EFF), για παράδειγμα, ζει και αναπνέει μέσα από αυτό το ερέθισμα κι αυτός ο τρόπος ερμηνείας βρίσκει ασφαλώς γερά ερείσματα και στον παγκόσμιο λόγο, λόγω και της επιρροής της αγγλικής γλώσσας.


Τέλος, η δημόσια συζήτηση στη μεσογειακή/λατινική περιοχή χαρακτηρίζεται από μια κάπως διαφορετική γεύση, με έμφαση στο γενικό συλλογικό όφελος. Η ανταλλαγή αρχείων θεωρείται εδώ ότι φέρει την υπόσχεση μιας πραγματικά κοινοτικής εμπειρίας, μιας δημόσιας ωφέλειας. Προφανώς, το επιχείρημα αυτό έχει ισχυρή απήχηση και στα (πρώην) σοσιαλδημοκρατικά έθνη του Βορρά. Η σουηδική αριστερά πηγαίνει μάλιστα τόσο μακριά ώστε να προτείνει στις βιβλιοθήκες να ενστερνιστούν και να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία της κοινής χρήσης αρχείων.


Ίσως, λοιπόν, ως συμπατριώτες Ευρωπαίοι να μην είμαστε τελικά τόσο διαφορετικοί. Το homebrewing, η φοροδιαφυγή, τα μαστορέματα DIY, όπως και η ανταλλαγή αρχείων, διαδίδονται ευρέως. Ωστόσο, όλα αυτά μπορούν να σταματήσουν στον ατομικό ατομισμό, ενώ ο “πειρατικός” τρόπος δράσης μπορεί εύκολα να γείρει προς τον μηδενισμό. Όπως ανακάλυψα κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου, δεν είναι περίεργο που η Gesellschaftich ανταλλαγή αρχείων μεταξύ ξένων, έχει διαδοθεί τόσο πολύ στη Σουηδία. Υπάρχει κάτι στο σκανδιναβικό κοινωνικό συμβόλαιο που ταιριάζει με τις δομές όπου ο ριζοσπαστικός ατομικισμός είναι δυνατός χάρη σε ευρείες, βουβές, όχι πολύ ορατές κολεκτίβες, σε κρατικό ή υπερτοπικό επίπεδο. Αλλά όταν ο ακτιβισμός προσδένεται σε τέτοιες διευθετήσεις, αυτές προσδένονται σε εκείνο που ο Certeau αποκαλεί “‘univocity’ (με μια φωνή) ή σταθερότητα ενός ‘κατάλληλου'” (σ. 117) . Επομένως, εκπρόσωποι, μανιφέστα και θέματα καθιερώνονται -και ίσως κάτι που θυμίζει περισσότερο ένα Gemeinschaft δύναται να δημιουργηθεί.


Ο ακτιβισμός δεν μπορεί να απαλλαγεί από όλες αυτές τις περιπλοκές. Ο στόχος και το πεδίο δράσης του ακτιβισμού στην ψηφιακή σφαίρα δεν μπορεί να είναι η καθαρότητα, αλλά μάλλον η πρόσδεση όλων μαζί των, εξατομικευμένων κατά τα άλλα, υποκειμένων. Ο ακτιβισμός στην ψηφιακή σφαίρα έχει να κάνει με τη δημιουργία και τη συντήρηση συσχετισμών. Διαφορετικά, οι διασυνδέσεις ανάμεσα σε παίκτες και φαινόμενα ξεχειλίζουν, δημιουργώντας περισσότερες συνέπειες από τις προβλεπόμενες. Αυτές τις μέρες, ο πρωταρχικός ρόλος ενός ακτιβιστή είναι αυτός του παράγοντα διευκόλυνσης για ανθρώπους και πράγματα, ένα είδος κοινωνικού παράγοντα σύνδεσης – αλλά ξαφνικά η προοπτική μεταβάλλεται και στα μάτια ενός διαφορετικού παρατηρητή η ίδια πράξη θεωρείται αίφνης ανταρσία, απειλή στο στάτους κβο, κάτι που αγγίζει την τρομοκρατία! Ύστερα, με μια περιστροφή, η εικόνα ξαφνικά τρεμοσβήνει και ο ίδιος τρόπος δράσης θεωρείται επιχειρηματικός. Η σύγχυση συνεχίζεται: το κατεστημένο την ασπάζεται και η επιχείρηση αρχίζει να παίρνει μια απόχρωση παρτιζάνικη και τα λοιπά. Η άποψη υφίσταται περίθλαση, για να δανειστούμε μια φράση της Donna Haraway. Δεν είναι περίεργο που η σύγχυση δεσπόζει.


Αναφορές

- Andersson, Jonas (2009) “For the Good of the Net: The Pirate Bay as a Strategic Sovereign”, in Culture Machine, vol. 10 “Pirate Philosophy”

- Andersson, Jonas & Snickars, Pelle (eds.) (2010) Efter The Pirate Bay. Stockholm: Mediehistoriskt arkiv

- Boltanski, Luc and Thévenot, Laurent (2006, trans. by Catherine Porter) On Justification: Economies of Worth. Princeton, NJ and Oxford: Princeton University Press

- Dahlberg, Leif (2011) “Pirates, partisans and politico-juridical space”, Law and Literature, Vol 23, No. 1

- de Certeau, Michel (1984; trans. by Steven Rendall) The Practice of Everyday Life. Berkeley, CA, Los Angeles, CA, and London: University of California Press

- Haraway, Donna J. (1997) Modest_Witness@Second_Millennium .FemaleMan©_Meets_OncoMouse™. London and New York, NY: Routledge

Καθώς καλούμαστε να σκεφθούμε κριτικά γύρω από το φαινόμενο wikileaks έχει ενδιαφέρον να επιχειρήσει κανείς την εναλλαγή και το συνδυασμό δυο διαφορετικών ερμηνευτικών πλαισίων προσέγγισής του. Μέσα από αυτά θα καταλήξουμε από διαφορετικές αφετηρίες και διαδρομές στο ερώτημα του τίτλου. Αν δηλαδή νοούνται διαρροές στην εποχή της διαφάνειας.


Σε ένα πρώτο ερμηνευτικό πλαίσιο εντάσσουμε την κατανόηση του wikileaks στα συμφραζόμενα της τρέχουσας χρονικής περιόδου. Αυτή την εποχή, την τελευταία δεκαετία περισσότερο, η διαφάνεια στις κρατικές υποθέσεις απολαμβάνει ευρεία αποδοχή σαν στόχος και μέσο ικανό να θεραπεύει σωρεία παθογενειών του δημόσιου και ιδιωτικού χώρου. Οι πολιτικές για τη διαφάνεια κρατών όπως οι ΗΠΑ του Obama, που σήμερα βέβαια αντιμετωπίζουν κάπως παράδοξα τις σκοτεινές πλευρές μιας άλλης διαφάνειας, δίνουν τον τόνο των καλών πρακτικών εφαρμογών σε παγκόσμιο επίπεδο. Σχεδόν παντού οι πολιτικές δυνάμεις, ανεξάρτητα από το αν κυβερνούν ή όχι, σε θέματα αρχών και εφαρμογών διαφάνειας γενικώς συμπολιτεύονται. Σε αυτό συμβάλουν και οι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ, που αποδίδουν ολοένα και μεγαλύτερη βαρύτητα στην ευρύτερη ατζέντα της διαφάνειας στις περιοδικές εκθέσεις αξιολόγησης και προόδου των κρατών μελών τους. Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, με χαρακτηριστικότερη το sunlight foundation, πιέζουν για περισσότερη και ποιοτικά στοχευμένη διαφάνεια και εγκαινιάζουν το ένα project μετά το άλλο. Και φυσικά, οι εταιρίες του κλάδου της πληροφορικής και νέων τεχνολογιών επικοινωνίας ορκίζονται ότι αν οι κυβερνήσεις χρησιμοποιήσουν το τελευταίας καινοτομίας λογισμικό τους θα εντοπίζουν γεωχωρικά και θα αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά κάθε πιθανή εστία διαφθοράς και κακοδιαχείρισης.


Σε αυτό το πλαίσιο οι αποκαλύψεις του wikileaks εγγράφονται ως ενδιαφέρουσες νέες όψεις της διαφάνειας για την οποία μέχρι σήμερα μιλούσαν και καταλάβαιναν όλοι. Μιας άλλης διαφάνειας βίαιης, μη συναινετικής και απρόβλεπτης. Μιας διαφάνειας εκτός νομιμότητας και ταυτόχρονα βαθιά αντιφατικής καθόσον απολαμβάνει αξιοσημείωτη νομιμοποίηση στην εποχή που το δικαίωμα του πολίτη να γνωρίζει τι πράττουν οι εκπρόσωποί του έχει δυσθεώρητα εξυψωθεί. Μιας διαφάνειας που η συμβολική μορφή της διαδικτυακής της παρουσίασης είναι ακατέργαστη και σχεδόν ωμή με βάση τις προ wikileaks παραστάσεις.


Ίσως τελικά η πιο ενδιαφέρουσα όψη του φαινομένου wikileaks να είναι η πλέον αντιφατική και ανεξερεύνητη. Η κλίμακα και το ουσιαστικά ανεξέλεγκτο των αποκαλύψεων υπό άλλες συνθήκες ενδεχομένως να φανερώνουν τον δυνητικό δυισμό των κρατικών αντιδράσεων σε ανάλογα φαινόμενα. Από τη μια έχουμε την πραγματική αντίδραση της αμερικανικής κυβέρνησης που γνωρίσαμε. Μια αντίδραση σφοδρής επίθεσης στο wikileaks και στον ιδρυτή του που όμως έγινε από καθαρή θέση άμυνας, με άλλα λόγια παρακολουθούμε μια αμυντικογενή επίθεση. Από την άλλη όμως θα μπορούσαμε, θεωρητικά τουλάχιστον, να έχουμε μια εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση. Μια αντιμετώπιση επιθετικογενούς άμυνας θα λέγαμε. Σε αυτού του είδους την αντιμετώπιση, την διαρροή των τηλεγραφημάτων απλώς θα ακολουθούσε η ίδια κυβερνητική καθημερινότητα με ειλικρινείς απαντήσεις, διαψεύσεις, εξηγήσεις όπου χρειαζόταν, αλλά χωρίς την παραμικρή, μάταια όπως αποδείχθηκε, προσπάθεια παρεμπόδισης της κυκλοφορίας του υλικού. Αυτή η αντιμετώπιση προϋποθέτει τουλάχιστον δυο πράγματα. Πρώτον, τη σκληρή και επίπονη οριστική παραδοχή από μέρους των κυβερνήσεων ότι στη σημερινή εποχή τέτοιες “διαρροές” είναι απλά αναπότρεπτες. Η επόμενη φορά που θα συμβούν είναι απλά θέμα χρόνου και συγκυρίας. Δεύτερον, την με κάθε τρόπο προώθηση της ουσιαστικής συζήτησης για τη διαφάνεια και την ανοικτή διακυβέρνηση. Γιατί το αίτημα για ανοικτότητα και διαφάνεια δεν εντοπίζεται αποκλειστικά εκεί που συνήθως απαντάται όπως για παράδειγμα στη δημοσιοποίηση αποφάσεων, προϋπολογισμών, δαπανών και στην ελεύθερη διάθεση παντός είδους δημόσιων δεδομένων. Η ανοικτότητα είναι εξ’ ορισμού διάχυτο αίτημα. Αφορά σε βάθος τη φύση των σχέσεων εξουσίας, τη γνωσιακή και μαθησιακή διαδικασία, τους καθημερινούς τρόπους ζωής μας. Ασφαλώς οι συζητήσεις και οι δράσεις για τέτοιες μεταβολές υπερβαίνουν πολιτικά προγράμματα και κυβερνητικές θητείες. Έχει όμως θεμελιώδη σημασία να μην ξεχνιούνται.


Ένα δεύτερο ερμηνευτικό πλαίσιο θα λειτουργούσε κάπως αφαιρετικά προσπαθώντας να τοποθετήσει την κατανόηση του wikileaks λίγα χρόνια πριν, περίπου στα μέσα της δεκαετίας του 90’ . Όταν ναι μεν κάπου υπήρχε το θέμα διαφάνεια, αλλά δεν έχει ακόμα συντεθεί ως καθολικό αίτημα στην ατζέντα. Όταν, ας τολμήσουμε να πούμε, δεν είχε γίνει ακόμα μόδα ο περί διαφάνειας λόγος και του συρμού οι αντίστοιχες δημόσιες και ιδιωτικές δικτυακές εφαρμογές που υποτίθεται θα ενσαρκώσουν αυτόματα τις υποσχέσεις της. Πως θα κατανοούσαμε τότε το wikileaks;


Είναι μάλλον περιττό να κάνουμε τα απαιτούμενα νοητικά άλματα για να επιχειρήσουμε να απαντήσουμε. Σίγουρα θα μιλούσαμε περισσότερο για νίκη της διεθνούς δημοσιογραφίας απέναντι στα κλειστά συστήματα εξουσίας και τις μυστικιστικές κυβερνήσεις. Σήμερα όμως, με τόσο λόγο για την ανοικτότητα κάτι τέτοιο είναι δύσκολο να γίνει. Όπως είναι φανερό, η εξουσία πλέον τάσσεται με το δικό της ρυθμό, πλην όμως έμπρακτα, υπέρ της διαφάνειας. Επομένως, υπό αυτό το πρίσμα, το ξέσπασμα των αποκαλύψεων του wikileaks ήρθε ως μάννα εξ ουρανού για τα διεθνή ειδησεογραφικά συγκροτήματα που αμελλητί έσπευσαν να συνεργαστούν με τον Assange, να επεξεργαστούν το υλικό, να συνθέσουν θέματα, ακόμα και να φιλοξενήσουν αυτόματα ενημερωμένα αυτούσια αντίγραφα του wikileaks.


Αυτό το απρόβλεπτο ξέσπασμα διαφάνειας ήταν απρόσμενο δώρο για τη διεθνή δημοσιογραφία που μαστίζεται από κρίση, βλέπει το διαμεσολαβητικό της ρόλο να απειλείται από πρωτοβουλίες ανοικτής διακυβέρνησης και δεν είχε δώσει επί της ουσίας δείγματα στρατηγικής για το ρόλο της στη νέα εποχή. Παρόλαυτα, η στάση της τέταρτης εξουσίας είναι βαθιά υποκριτική. Εφόσον τα ΜΜΕ ισχυρίζονται ότι οι πολίτες έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν τι λένε κατ’ ιδίαν οι κυβερνώντες, γιατί τότε δεν αποκαλύπτουν το περιεχόμενο των ιδιωτικών συνομιλιών, των εγγράφων και των emails που ανταλλάσσουν οι δημοσιογράφοι με κυβερνητικά στελέχη. Υπάρχει πολύ τέτοιο υλικό που θα είχε το ίδιο αν όχι μεγαλύτερο ενδιαφέρον να γνωρίζουμε έστω και με κάποια χρονική απόσταση και τις ελάχιστες αναγκαίες διορθώσεις. Αν αυτό είναι για λόγους που όλοι φαντάζονται αδιανόητο τότε ας σκεφτούμε άλλα ερωτήματα. Πως η διαφάνεια και η ανοικτή διακυβέρνηση αφορούν στην οργάνωση και λειτουργία της τέταρτης εξουσίας; Ποια τα εμπόδια και τι είδους συμβιβασμοί χρειάζονται για να είναι δυνατή μια μετάβαση σε ένα ανοικτό σύστημα πολιτικής επικοινωνίας;


Επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα, υπάρχουν διαρροές στην εποχή της διαφάνειας και πως αυτές νοούνται; Καθόλου βέβαιο δεν είναι πως θα φθάσουμε σε εποχή πλήρους ριζοσπαστικής διαφάνειας. Οποιαδήποτε διαρροή εκλύει ενέργεια που είναι αφύσικο να επιστρέψει στην πηγή της. Αν είναι να φθάσουμε σε μια εποχή κάποιας πλήρους διαφάνειας αυτό που σήμερα εκλαμβάνουμε ως διαρροή ή θα εξαφανιστεί ή στο βαθμό που θα υπάρχει θα έχει εντελώς διαφορετικό νόημα και περιεχόμενο. Είναι πολύ πιθανόν το ίδιο να συμβεί και με την ίδια την έννοια της διαφάνειας καθώς επίσης και με τη συνακόλουθη έννοια της λογοδοσίας. Ωστόσο σήμερα, αυτή η ενέργεια που φέρει στο εσωτερικό της η πράξη και το αποτέλεσμα της διαρροής ή αν προτιμάτε της προνομιακής γνώσης ή ακόμα και της παντελούς άγνοιας πληροφοριών έχει ακόμα πολύ ισχυρούς λόγους να κυκλοφορεί στο πολιτικό σύστημα.

1. Ένα δώρο εξ ουρανού – Ο Χρόνος


Οι κυβερνήσεις ευδοκιμούν πάνω σε ιστορίες για το παρελθόν. Κυβερνούν το παρόν ακριβώς επειδή μπορούν, τώρα, να εκπροσωπήσουν τη μαζική εμπειρία του παρελθόντος: για τις σχέσεις εξουσίας, τους νόμους, τις κοινωνικές συμβάσεις. Είναι το πλησιέστερο πράγμα στον ολοκληρωτικό Εαυτό, στη φαντασίωση ενός πλήρους υποκειμένου. Μ’ αυτή την έννοια, το Wiki-leaks είναι δώρο εξ ουρανού για την προσωρινότητα των κυβερνήσεων. Το μέλλον πάντα εξαρτάται από το παρελθόν, οι μαζικές κυβερνητικές διαρροές μας υπενθυμίζουν το ότι βρισκόμαστε εκτός από τις επίσημες συμφωνίες και τις κρίσιμες αποφάσεις. Μέσω της δημοσιοποίησης των διαρροών μας δίνεται η ευκαιρία να δούμε ανοιχτά όλες τις σκευωρίες και τις μεθόδους που τις προκάλεσαν, καλούμαστε να τις δούμε με δέος, και μας κολακεύουν αν και όταν καταφέρουμε να τις αναπαράξουμε.



2. Αυτό είναι ένα κομμάτι μόνο – του Κώδικα


Συχνά καταφέρνουμε να δούμε ένα μέρος του κυβερνητικού κώδικα, αποθανόντα ή μη. Αν προσπαθήσετε να επισκεφτείτε το γραφείο κοινωνικής μέριμνας της περιοχής σας, το συμπέρασμα είναι το ίδιο. Η διαφάνεια δεν έχει να κάνει με τον ίδιο τον κώδικα, αλλά με μια πολύ συγκεκριμένη πτυχή του, ιδωμένο από μια ουδέτερη, αποστασιοποιημένη, ματιά: θα πρέπει να επιτρέπεται σε “όλους” να παίζουν με τα δεδομένα, να δημιουργούν την δική τους εκδοχή, να συνεισφέρουν στην ολοκληρωμένη διακυβέρνηση, στο κοινό σχέδιο. “Όλοι” είναι ελεύθεροι να δώσουν ζωή στο νεκρό κώδικα, να του προσθέσουν νέες λειτουργίες. Αλλά είναι τελικά ασήμαντο αν το μικρό κομμάτι του κώδικα που καταφέρνουμε να δούμε είναι νεκρό ή όχι καθώς μας δίνεται η ευκαιρία να ζούμε στο σύνολό του. Η κυβέρνηση, όπως και το wiki-leaks, έχει να κάνει με την οικονομία, τους νόμους, τις σχέσεις, την αισθητική, την τέχνη, είναι ένας ζωντανός κώδικας που μπορείς να παγώσεις για λίγο ένα κομμάτι του αλλά ζεις, ο ίδιος, τις επιπτώσεις της λειτουργίας του ως συνόλο.


3. Το Wiki-leaks ως σκηνικό – Χώρος


Αυτό που συμβαίνει είναι ένα παιχνίδι που για μια στιγμή μοιάζει καινούριο, μέχρι να ανακαλύψουμε ότι χρησιμοποιεί ακριβώς τις ίδιες παλιές μεθόδους: κατασκόπους, διαρροές, αποκαλύψεις, και ο κατάλογος δεν έχει τέλος. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, εκτός από το γεγονός ότι αυτές οι μέθοδοι αντιμετωπίζουν τα υποκείμενα τους με την ίδια πάντα απόσταση. Αναγνωρίζουμε τους βασικούς πρωταγωνιστές των διαρροών, μπορούμε να νιώσουμε πως μας αφορούν οι κινήσεις τους, να φανταστούμε τις ζωές τους, να κατανοήσουμε τα κίνητρά τους αλλά γνωρίζουμε ότι ποτέ δεν θα αποτελέσουν κομμάτι της δικής μας καθημερινότητας. Μπορεί να μας προκαλούν συγκινήσεις όλα αυτά τα υποκείμενα που εμφανίζονται ως πρωταγωνιστές στις διαρροές, αλλά μέσα απο μια κανονικότητα ποπ σταρ φυσιογνωμιών. Αυτή είναι μια αντανάκλαση του πως θα “έπρεπε” να βλέπουμε την ίδια την Εξουσία: τόσο κοντά, τόσο μακριά σε μια αναμενόμενη, ομαλή, μελωδική επανάληψη.


3+1. Το Wiki – leaks δεν έχει τίποτα το wiki


Το επιχείρημα μοιάζει προφανές, ή μήπως όχι; Ο όρος wiki έχει από μόνος του μια φορτισμένη, σχεδόν χειραγωγήσιμη, έννοια. Το Wiki έχει να κάνει με τη δημοκρατία, τη συμμετοχή, την καινοτομία… Η οικειοποίηση λέξεων όπως το wiki, από την δράση του Wiki – leaks, είναι κομμάτι όλων των προηγούμενων παρατηρήσεων του κειμένου. Εδώ το παιχνίδι της προσωρινότητας, του κώδικα και του χώρου εισχωρεί στο πεδίο της γλώσσας. Το Wiki-leaks μας ζητά να καταγράψουμε τις αποφάσεις του, να αναπαράξουμε τις ιστορίες του, να χρηματοδοτήσουμε τους στόχους του. Μπορεί αυτό και να είναι η διαδικασία του wiki τελικά. Θα το κάναμε ευχαρίστως.


Το “συμπέρασμα” παραμένει: Αντί να επιμένουμε στην αποκάλυψη και την αποποίηση της βίας που μας επιβάλλει ο αποκλεισμός μας από την κυβέρνηση και τις λειτουργίες της, πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με κριτικό τρόπο τη βία που συνεπάγεται από τη συμμετοχή και ενσωμάτωσή μας στα δίκτυα της διακυβέρνησης και στα πληροφορικά της κανάλια.

1. Το Wikileaks αποτελεί την σκοτεινή πλευρά της φιλελεύθερης αντίληψης για την διαφάνεια


Το Wikileaks ενσαρκώνει την σκοτεινή πλευρά των εκστρατειών της επικυρωμένης από το κράτος διαφάνειας από το ίδρυμα Sunlight, τον Lawrence Lessig και τόσους άλλους. Οι σκοτεινές και οι επικυρωμένες σταυροφορίες διαφάνειας, εντούτοις, δεν είναι και τόσο ριζοσπαστικά διαφορετικές. Κατά κάποιο τρόπο, αμφότερες, έχουν σαν τελικό στόχο “να κάνουν την κυβέρνηση πιο διαφανή”, αν και οι φιλελεύθεροι σταυροφόροι αναλαμβάνουν αυτό το έργο με την κρατικές ευλογίες και χρηματοδοτήσεις, ενώ το Wikileaks εναντιώνεται στο κράτος. Το Wikileaks εργάζεται ενάντια στη βούληση των κυβερνητικών στελεχών (όχι όλων φυσικά, μιας κι εξαρτάται από τη συνεργασία κάποιων που δρουν σαν βασικοί συνεργοί στις διαρροές), ενώ οι φιλελεύθεροι σταυροφόροι λειτουργούν σε μια σχέση διαχειρίσημης έντασης με κυβερνητικά στελέχη, παραπονούμενοι συνεχώς ότι η κυβέρνηση τηρεί, κάποιες φορές, υποκριτική στάση στην υποστήριξή της διαφάνειας ή ότι δεν είναι προετοιμασμένη να φτάσει την υπόθεση ως το τέλος. Τα εγχειρήματα τύπου Sunlight που χαρτογραφούν που ξοδεύεται το κρατικό χρήμα ή που προσπαθούν να συσχετίσουν τo πώς ψηφίζουν τα μέλη του Αμερικανικού Κονγκρέσου με τις δωρεές που λαμβάνουν και το ποιους εκπροσώπους λόμπυ συναντούν παρασκηνιακά, μπορούν να θεωρηθούν ως συμπληρώματα του Wikileaks. Κατά κάποιον τρόπο, το Wikileaks απλά ενισχύει την επιτάχυνση της μηχανής της διαφάνειας.


2. Το Wikileaks ενσαρκώνει την αποθέωση του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος


Οι διαμάχες γύρω από το Wikileaks σηματοδοτούν την εκτόξευση του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος στη μαζική κατανάλωση. Το δράμα του Wikileaks φέρνει σε κοινή θέα όλες τις κρυμμένες πλευρές της, κατά τα άλλα, ομαλής λειτουργίας των ψηφιακών δικτύων. Με το Wikileaks, οι εξαιρέσεις αποκτούν αισθητική λειτουργία και γίνονται ο πυρήνας της ψηφιακής κινητικότητας. Οι επιθέσεις κατανεµηµένης άρνησης παροχής υπηρεσιών (DDoS) υπέρ (από τη λεγεώνα των Ανωνύμων) και κατά του Wikileaks (από δεξιούς χάκερς, υποστηριζόμενους ή δρώντας ανεξάρτητα από το Πεντάγωνο). Η άρνηση φιλοξενίας DNS στο Wikileaks. Η διάσπαρτη εξάπλωση εκατοντάδων καθρεπτών (mirrors) της ιστοσελίδας του Wikileaks σ’ όλο τον κόσμο. Οι πρόσφατες δημιουργίες μεταλλάξεων του Wikileaks που έχουν βαπτιστεί ως Brussels- , Balkans-, και βεβαίως πολλά άλλα μελλοντικά -leaks. Οι διαμάχες γύρω από κρυπτογραφήσεις, αποκρυπτογραφήσεις και τo δικαίωμα στην ανωνυμία. Το πληροφορικό ψηφιακό θέαμα αποκτά σάρκα και οστά μέσω της αισθητικοποίησης της κινητικότητας των δικτύων, με το Wikileaks να αποτελεί το βασικό αισθητικό σημαίνον σ’ αυτή τη διαδικασία. Το πληροφορικό ψηφιακό θέαμα που παράγεται από το Wikileaks μοιάζει, επίσης, να περιστρέφεται γύρω από ζητήματα συνδεσιμότητας και τις πιθανότητες αυτή να απαγορευτεί προσωρινά.


Το τηλεοπτικό θέαμα των διαρροών υποτίθεται ότι στοχεύει να αποκαλύψει την ενοχή: να δείξει με το δάχτυλο τα κυβερνητικά στελέχη που έσφαλαν (που καταχράστηκαν την εξουσία, που παρανόμησαν) και να σπρώξει προς την κατεύθυνση της απομάκρυνσής τους από τα δίκτυα της κυβέρνησης. Ως προς αυτό σκεφτείτε το Watergate σαν την παραδειγματική υπόθεση. Το Wikileaks αποκαλύπτει, αντίθετα, με κάπως αυτοαναφορικό τρόπο απλά ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να ελέγξει την πληροφορία, ούτε τα πληροφορικά κανάλια των πληροφοριών της. Στο Cablegate, δεν υπάρχει υπαιτιότητα, ούτε κατηγορούνται στελέχη για κατάχρηση εξουσίας ή παραβίαση του νόμου. Οι διαρροές αποκαλύπτουν ακριβώς αυτό: Ότι οι διαρροές δεν μπορούν να περιοριστούν, το ξεκάθαρο γεγονός ότι το κράτος δεν μπορεί πλέον να ελέγξει τις μεταλλάξεις του πληροφορικού ψηφιακού θεάματος.


3. Το Wikileaks ανοίγει τον νεκρό πηγαίο κώδικα της κυβέρνησης


Από την προοπτική της ηθικής του χακτιβισμού, το Wikileaks είναι ζωτικής σημασίας μιας και ανοίγει τον “πηγαίο κώδικα της κυβέρνησης”. Ακόμη κι αν δεν είμαστε ενάντιοι σ’ αυτό, τι ακριβώς αποκαλύπτει αυτός ο πηγαίος κώδικας; Και τώρα που τον έχουμε, τι μπορούμε να βάλουμε αυτόν τον κώδικα να κάνει; Σχεδόν τίποτα: ο κώδικας είναι νεκρός. Ένας κώδικας που οργανώνει καθημερινές κυβερνητικές δραστηριότητες: συναντήσεις κυβερνητικών στελεχών με άλλα στελέχη, ή με πληροφοριοδότες–κλειδιά, ή με άλλους έμπιστους συνομιλητές, τις αξιολογήσεις όλων αυτών για όποια παγκόσμια κατάσταση αυτοί θεωρούν κρίσιμη, τις προτάσεις τους για δράσεις που είναι κυρίως εκτός θέματος και απραγματοποίητες. Το κράτος βασίζεται σε πορώδη κανάλια επικοινωνίας που είναι εκτός συγχρονισμού με την πραγαμτικότητα, σε άσχετους πληροφοριοδότες-κλειδιά, σε μεγαλομανή στελέχη που απολαμβάνουν γεωπολιτικές φιλοδοξίες σαν να βρίσκονταν ακόμα στον 19ο αιώνα.


Το Cablegate, όπως και τα ημερολόγια του Αφγανιστάν πριν από αυτό, γίνεται απλά μια αυτοαναφορική διαδικασία αποκάλυψης πληροφοριών που είτε έχουμε ήδη υποπτευθεί πως υπάρχουν ή που είναι έτσι κι αλλιώς αντιπαραγωγική ως προς τη πιθανή μελλοντική χρήση τους. Με όρους ψηφιακής πληροφορικής, το cablegate αποκαλύπτει ότι το κράτος έχει χάσει το βασικό ρόλο του στην καινοτομία της ψηφιακής πληροφορικής.


3+1. Έχει μείνει κάτι για να αποκαλυφθεί;


Η διαρροή δεν είναι το ίδιο με την αποκάλυψη. Η διαρροή που πραγματοποιήθηκε από το Wikileaks δεν υπονοεί την αποκάλυψη του δικτύου εξουσίας που θέτει η κυβέρνηση σε κίνηση. Το πρόβλημα δεν είναι τόσο ότι τα τηλεγραφήματα των πρεσβειών ή τα ημερολόγια του πολέμου δεν έχουν ήδη πλήρως αναλυθεί από τα παραδοσιακά δημοσιογραφικά μέσα με τα οποία συνεργάζεται το Wikileaks ή από άλλους αναλυτές. Αντίθετα, η διαρροή μοιάζει να αιχμαλωτίζει κυβερνητικές πληροφορίες των οποίων η αποκάλυψη δεν σημαίνει κάποια ριζοσπαστική αλλαγή στις σύγχρονες λειτουργίες της εξουσίας. Η αναγωγή σε μύθο αυτών των πληροφοριών έγκειται κυρίως στη λαϊκή σύλληψη πως αυτές υποτίθεται ότι θα έπρεπε να παραμείνουν οπωσδήποτε απόρρητες, αν και αποτελούσαν ήδη στόχο της διακρατικής κατασκοπείας και είχαν ήδη συζητηθεί σε διπλωματικούς κύκλους. Η αδιαφάνεια δεν είναι, με άλλα λόγια, ένα βασικό εμπόδιο για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Η εξουσία (συμπεριλαμβανομένης της κυβερνητικής) μοιάζει να λειτουργεί στο σύγχρονο κόσμο, περισσότερο με το να κάνει την πρόσβαση δυνατή, με το να προπογανδίζει την ανοικτότητα, με το να κάνει τα πράγματα γνωστά, παρά περικλείοντας, αποκρύβοντας, ή εμποδίζοντας την πρόσβαση. Η σύγχρονη διακυβέρνηση λειτουργεί πρωτίστως μέσω διαδικασιών συμπερίληψης παρά αποκλεισμού.


Αντί να επιμένουμε στην αποκάλυψη και την αποποίηση της βίας που μας επιβάλλει ο αποκλεισμός μας από την κυβέρνηση και τις λειτουργίες της, πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με κριτικό τρόπο τη βία που συνεπάγεται από τη συμμετοχή μας στα δίκτυα της κυβέρνησης και τα πληροφοριακά της κανάλια.

Το Wikileaks είναι μια από τις καθοριστικές ιστορίες του Ίντερνετ, που σημαίνει ότι είναι αυτή τη στιγμή μια από τις καθοριστικές ιστορίες του σήμερα, τελεία. Τουλάχιστον τέσσερις τάσεις ευρείας κλίμακας που διαπερνούν τις κοινωνίες μας ως σύνολο συγχωνεύονται εδώ σε ένα εκρηκτικό μίγμα που οι επιπτώσεις του δεν είναι σαφείς.

Πρώτον, μια αλλαγή στην υλικότητα της επικοινωνίας. Η επικοινωνία γίνεται πιο εκτεταμένη, πιο αρχειοθετημένη και τα αρχεία αποκτούν μεγαλύτερη κινητικότητα. Δεύτερον, μια κρίση των θεσμών, ιδίως στις δυτικές δημοκρατίες, όπου η ηθικοπλαστική ρητορική και η ασχήμια της καθημερινής πρακτικής αποκλίνουν ακόμη περισσότερο την ίδια στιγμή που το θεσμικό προσωπικό ενθαρρύνεται να σκέφτεται περισσότερο για τον εαυτό του. Τρίτον, η άνοδος νέων παικτών, ατόμων υπερ-εξουσιοδοτημένων, ικανών να παρεμβαίνουν στις ιστορικές εξελίξεις σε συστημικό επίπεδο. Τέταρτον, τέλος, μια δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας (μέσω της εδραίωσης των μέσων ενημέρωσης στον ένα πόλο και της έκρηξης μη θεσμικών εκδοτών στον άλλον), η οποία αντιπαλεύεται εκείνη που περιέγραψε ο Χάμπερμας σχετικά με την άνοδο των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην στροφή του 20ού αιώνα.


Δοχεία με διαρροή


Φανταστείτε να έπρεπε να πετάξετε περίπου 400.000 χάρτινα έγγραφα σε μια ταχυδρομική θυρίδα που είναι διακριτικά τοποθετημένη σε μια δύσκολη πλευρά ενός δρόμου. Αδύνατον. Φανταστείτε τώρα να κάνατε το ίδιο πράγμα με ψηφιακά αρχεία σε ένα USB στικ ή ανεβάζοντάς τα σε οποιονδήποτε διαδικτυωμένο υπολογιστή. Κανένα πρόβλημα. Ωστόσο, οι υλικές διαφορές ανάμεσα στα χάρτινα και τα ψηφιακά αρχεία ξεπερνούν κατά πολύ το θέμα του όγκου. Τα ψηφιακά αρχεία είναι τα ερεθίσματα που ταξιδεύουν μέσω του νευρικού συστήματος δυναμικών, διανεμημένων οργανώσεων όλων των μεγεθών. Είναι προορισμένα, από την αρχή, να κυκλοφορούν με άνεση. Διαφορετικά αυτές οι οργανώσεις θα διαλύονταν και δεν θα είχαν πλέον δυναμισμό. Όσο πιο ευέλικτες και διανενημένες είναι οι οργανώσεις, τόσο περισσότερα αρχεία παράγουν και τόσο πιο γρήγορα κυκλοφορούν. Λόγω της διανεμημένης μορφής τους και της πίεσης για διοργανωτική συνεργασία, είναι όλο και πιο δύσκολο να κρατούν αρχεία μέσα σε συγκεκριμένες οργανώσεις που τα όρια τους είναι έτσι κι αλλιώς θολά. Ερευνητές που εποπτεύουν αυτή τη διαδικασία, όπως ο David Lyon, έχουν γράψει πολλά για την ικανότητα διαρροής των “δοχείων”, εννοώντας την τάση που έχουν τα ευαίσθητα ψηφιακά αρχεία να υπερβαίνουν τα όρια των θεσμών που τα παράγουν. Αυτή η ικανότητα διαρροής οφείλεται συχνά σε εμπορικούς λόγους (ιδιωτικά δεδομένα που πωλούνται) ή σε ακαταλληλότητα( συστήματα που δεν είναι αρκετά ασφαλή) ή επειδή κάποιοι παραβιάζουν συνειδητά τις οργανωτικές πολιτικές για τους δικούς τους σκοπούς. Είτε προβαίνουν σε αποκαλύψεις καθοδηγούμενοι από τη συνείδηση, όπως είναι η περίπτωση του WikiLeaks, είτε πρόκειται για άτομα που πουλούν πληροφορίες για ιδιωτικό όφελος, όπως είναι η περίπτωση πολλών υπαλλήλων ελβετικών τραπεζών που αντέγραψαν πρόσφατα τα στοιχεία ιδιωτικών λογαριασμών και τα πούλησαν σε φορολογικές αρχές ανά την Ευρώπη. Σε ορισμένες οργανώσεις όπως οι τράπεζες και ο στρατός, όλα ταξινομούνται και ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων έχει πρόσβαση σ’ αυτά τα στοιχεία, ακόμη και το μεσαίο προσωπικό που χειρίζεται τη ροή ανεπεξέργαστων στοιχείων όπως τα αρχεία ιδιωτών που παράγονται ως μέρος της καθημερινής διαδικασίας.


Η βασική επεξεργασία δεδομένων πρέπει να είναι αποτελεσματική, σε ό, τι αφορά την πρόσβαση στα στοιχεία και τη διαβίβαση. Δεν μπορεί να περιορίζεται από υπερβολικές γραφειοκρατικές διατυπώσεις και αυστηρές προϋποθέσεις πρόσβασης σε απόρρητες πληροφορίες ή υπερβολικά αυστηρό διαχωρισμό των στοιχείων σε ενότητες ασύνδετες μεταξύ τους. Σε τελική ανάλυση, η αδυναμία σύνδεσης δεδομένων σε διάφορους γραφειοκρατικούς τομείς ήταν από τις κύριες κριτικές που ασκήθηκαν στις έρευνες για τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Υπάρχει ένα εγγενές παράδοξο. Πολλά ταξινομημένα αρχεία πρέπει να ρέουν ελεύθερα για να στηρίζουν περίπλοκες, διανεμημένες και ευαίσθητες στο χρόνο επιχειρήσεις. Ωστόσο, από τη στιγμή που η πληροφορία ταξινομείται, πρέπει να ρέει εντός συγκεκριμένων ορίων που δεν μπορούν να καθοριστούν σαφώς σε γενικό επίπεδο (τελικά, ποτέ δεν ξέρεις εκ των προτέρων τι πρέπει να συνδεθεί με τι) και πρέπει να ρέει μέσω πολλών, πολλών χεριών. Αυτό δημιουργεί τις τεχνο-οργανωτικές προϋποθέσεις για μαζικές ποσότητες πληροφοριών προς διαρροή.


Το WikiLeaks, από την άλλη πλευρά, δημιούργησε μια ειδική υποδομή που δέχεται αυτούς τους χείμαρρους αρχείων. Περισσότερο από μια δεκαετία μετά τις ξέφρενες συζητήσεις των κυβερνοπάνκς που ονειρεύονταν πλήρη ανωνυμία μέσω πλήρους κωδικοποίησης, το WikiLeaks κατάφερε για πρώτη φορά να δημιουργήσει μια αποτελεσματική υποδομή για ανώνυμη επικοινωνία. Αντί να βασιστεί αποκλειστικά στην τεχνολογία, έφτιαξε μια κοινωνική υπηρεσία πληροφοριών (φιλτράρισμα, επιμέλεια) μέσα στο σύστημα για να ενθαρρύνει ένα μόνο είδος ανώνυμου λόγου – που αποκαλύπτει απόρρητες πληροφορίες- ενώ προστατεύεται από τις συνήθεις κριτικές για την ανώνυμη επικοινωνία ( διακίνηση παιδικής πορνογραφίας και τα παρόμοια). Παρόλα αυτά, η μεταμόρφωση της υλικότητας των αρχείων και οι νέες υποδομές δημιουργούν απλώς δυνατότητες και αδυνατούν να εξηγήσουν γιατί ορισμένα δοχεία έχουν μεγάλη τάση διαρροής και άλλα όχι.


Θεσμοί σε ακυβερνησία


Είναι άραγε σύμπτωση που η μεγάλη πλειοψηφία του υλικού του WikiLeaks προήλθε, μέχρι στιγμής, μέσα από τους θεσμούς των δημοκρατικών συστημάτων; Νομίζω πως όχι. Η δυτική πολιτική γίνεται όλο και πιο ηθικοπλαστική. Ο Τόνι Μπλερ ήταν αδιαμφισβήτητος μάστορας του είδους. Μπορούσε να μιλάει με πάθος για “ανθρωπιστικούς πολέμους” που υποτίθεται ότι προωθούσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το Αφγανιστάν επρόκειτο να αποκτήσει ευημερία υπό τη θέρμη της φροντίδας των συμμαχικών δυνάμεων, ύστερα από δεκαετίες εγκατάλειψης και εμφύλιου πόλεμου. Αυτή τη φορά, με την εισβολή, η χώρα επρόκειτο να αναπτυχθεί, οι υποδομές να ανοικοδομηθούν, οι γυναίκες να απελευθερωθούν, τα παιδιά να αποκτήσουν ελπίδα και τι άλλο ακόμα. Ο πόλεμος του Ιράκ- από την ώρα που αποδείχτηκε ότι τα όπλα μαζικής καταστροφής ήταν προϊόν της φαντασίας- επρόκειτο να ελευθερώσει τον ιρακινό λαό από τον δεσποτισμό, να φέρει τη δημοκρατία στη Μέση Ανατολή και να αποτελέσει την απαρχή μιας νέας εποχής ειρήνης, κυριαρχίας του νόμου και εμπορικών ευκαιριών. Σε ένα βαθμό, υπάρχει πάντα ένα χάσμα μεταξύ πολιτικής ρητορικής και πρακτικής, ιδίως σε εποχές πολέμου. Τώρα όμως υπάρχει μια ποιοτική διαφορά. Τα δυτικά πολιτικά συστήματα μοιάζουν να έχουν χάσει την ικανότητά τους να κτίζουν ιστορικές αφηγήσεις που να μπορούν να αιτιολογήσουν και να δώσουν νόημα σην ασχήμια που αποτελεί μέρος κάθε πολέμου. Από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η πολιτική δεν ακολουθεί κάποιο ιστορικό σχέδιο, δημιουργώντας έτσι ένα κενό τυλιγμένο σε μια κενή ηθικολογία.


Εάν όμως το μόνο που έχει απομείνει είναι μια επιφανειακή ηθική, τότε η συνάντηση με τις βίαιες καθημερινές επιχειρήσεις του πεδίου μάχης είναι ανεπιτυχής και διαβρωτική. Το σκεπτικό της ηθικής του πολέμου διαλύεται γρήγορα κάτω από την πραγματική εμπειρία του πολέμου και αυτό που μένει είναι ένας κυνικός μηχανισμός που οδηγεί σε παροξυσμό. Δεν μπορεί πλέον να γεννήσει μια μόνιμη και θετική ταύτιση από την πλευρά των πρωταγωνιστών του. Κατά κάποιο τρόπο, βλέπουμε μια παρόμοια έλλειψη ταύτισης μέσα στις εταιρίες, όπως έδειξαν οι διαρροές από τις ελβετικές τράπεζες. Με κυρίαρχη τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, λένε συνέχεια στους υπαλλήλους ότι δεν πρέπει να περιμένουν τίποτα από την εταιρία, ότι οι θέσεις εργασίας τους βρίσκονται διαρκώς σε κίνδυνο και ότι αν δεν ανταποκριθούν στους στόχους θα αντικατασταθούν στη στιγμή. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αφήγηση από την γενικευμένη ανασφάλεια.


Αυτό το άδειασμα των θεσμών λαμβάνει χώρα σε ένα πλαίσιο γενικής μεταμόρφωσης της εργασίας, πέρα από τις αυστηρές ιεραρχίες και την τυφλή υπακοή στην εκτέλεση των διαταγών, προς ένα πιο περίπλοκο στυλ γνωστικής εργασίας. Λένε λοιπόν στους ανθρώπους να συμμετέχουν περισσότερο στην εργασία τους, να γίνουν πιο δημιουργικοί, πιο αυτόνομοι, να αναπτύσσουν περισσότερες πρωτοβουλίες. Δεν αρκεί πλέον να ακολουθείς απλώς τις εντολές, χωρίς να επενδύεις τη δημιουργικότητα και την προσωπικότητά σου. Υπάρχει λοιπόν μια δεύτερη εσωτερική αντίφαση. Ζητούν από τους ανθρώπους να ταυτιστούν προσωπικά με οργανώσεις, οι οποίες δεν μπορούν πλέον να φέρουν σε πέρας ιστορικά σχέδια που αξίζουν μεγάλες θυσίες ή που αντιμετωπίζουν σαφώς τους υπαλλήλους τους ως αναλώσιμους βραχυπρόθεσμους πόρους. Αυτό, νομίζω, δημιουργεί μια γνωστική δυσαρμονία που αιτιολογεί, ίσως και απαιτεί από αυτόν που κάνει τη διαρροή να παραβιάσει τη διαδικασία και να βλάψει ενεργά την οργάνωση της οποίας εκείνος ή εκείνη ήταν, σε ένα βαθμό, ένα πολιτιστικά αλλοτροιωμένο μέλος (αυτή είναι η διαφορά με τον κατάσκοπο). Αυτή η δυσαρμονία δημιουργεί την κινητήρια δύναμη για να υπάρξει μετακίνηση από το εν δυνάμει στο υπαρκτό.


Υπερ-εξουσιοδοτημένοι


Υπάρχει μια μεγάλη ποσότητα υποδομής- μεταφορές, επικοινωνία, χρηματοδότηση, παραγωγή- που είναι διαθέσιμη και στην οποία, μέχρι πρόσφατα, είχαν πρόσβαση μόνο οι πολύ μεγάλες οργανώσεις. Τώρα δεν θέλει πολύ- λίγους αφοσιωμένους ανθρώπους με βαθιά γνώση- για να συνδέσουν αυτά τα κομμάτια σε μια ισχυρή πλατφόρμα από την οποία να δράσουν. Οι ειδικοί στη στρατιωτική στρατηγική μιλούν για “υπερ-εξουσιοδοτημένα άτομα”, εννοώντας κάποιον



που μπορεί αυτόνομα να δημιουργήσει ένα γεγονός καταιγιστικό, {……} μια “διατάραξη του συστήματος”. Μια διακοπή στη λειτουργία του συστήματος και μια ανατροπή των υπαρχόντων κανόνων, τουλάχιστον σε εθνικό αλλά πιθανώς και σε παγκόσμιο επίπεδο. Βασικές προϋποθέσεις για να γίνει κάποιος “υπερ-εξουσιοδοτημένος” είναι να κατανοεί την ικανότητα σύνδεσης και τη λειτουργία ενός περίπλοκου συστήματος, να έχει πρόσβαση σε καίριους δικτυακούς κόμβους, να κατέχει μια δύναμη που μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά της δομής του συστήματος και να έχει τη βούληση να τη χρησιμοποιήσει.[1]


Υπάρχουν πολλές πραγματικές αδυναμίες σ’ αυτή την αντίληψη, όπως ότι μέχρι στιγμής έχει εφαρμοστεί αποκλειστικά για την τρομοκρατία και ότι περιορίζει τη δομική δυναμική σε ατομικές πράξεις. Παρόλα αυτά, μπορεί να είναι χρήσιμη, καθώς αναδεικνύει ότι περίπλοκα, διαδικτυωμένα συστήματα που μπορούν να είναι αρκετά σταθερά, κατέχουν καίριους κόμβους (“systempunkt” κατά την παράξενη διάλεκτο των ειδικών στην στρατιωτική στρατηγική) που σε περίπτωση αποτυχίας μπορούν να έχουν καταιγιστικές συνέπειες σε ολόκληρο το σύστημα.[2] Αναδεικνύει επίσης πώς άτομα ή συνήθως μικρές ομάδες μπορούν να επηρεάσουν δυσανάλογα αυτά τα συστήματα αν καταφέρουν να παρέμβουν σε αυτούς τους καίριους κόμβους. Επομένως, άτομα, με την υποστήριξη μικρών, διαδικτυωμένων οργανώσεων, μπορούν τώρα να παρέμβουν στην κοινωνική δυναμική σε συστημικό επίπεδο, για το καλύτερο ή το χειρότερο.


Η εικόνα αυτή ταιριάζει πολύ καλά στο WikiLeaks, που είναι οργανωμένo γύρω από ένα χαρισματικό άτομο. Αυτό άλλωστε αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμη και την αδυναμία τoυ. Τη δύναμη, επειδή μπόρεσε να πυροδοτήσει γεγονότα ευρείας κλίμακας γρήγορα και φθηνά. Εάν το WikiLeaks απαιτούσε επένδυση πολλών εκατομμυρίων δολαρίων, δεν θα μπορούσε να απογειωθεί. Αυτή είναι όμως και η κύρια αδυναμία τoυ, καθώς παραμένει τόσο πολύ επικεντρωμένο γύρω από ένα μόνο πρόσωπο. Πολλά από τα προβλήματα που χαρακτηρίζουν τις μικρές ομάδες, οι οποίες είναι οργανωμένες γύρω από έναν χαρισματικό ηγέτη, επιδρούν και στο WikiLeaks, όπως ο αυταρχισμός, η έλλειψη εσωτερικής διαδικασίας, ο κίνδυνος εξάντλησης και οι εσωτερικές και εξωτερικές επιθέσεις σε σχέση με την αξιοπιστία αυτού του μοναδικού προσώπου (αν όχι κάτι χειρότερο). Μια τέτοια χαρισματική ηγεσία είναι συχνά ασταθής και κανείς μπορεί να υποψιαστεί ότι όλα τα προβλήματα- θετικά λόγω της υπερ-εξουσιοδότησης, αλλά και αρνητικά λόγω των πιέσεων που ασκούνται- πολλαπλασιάζονται σε μια κλίμακα χωρίς προηγούμενο στην περίπτωση του WikiLeaks και του ηγέτη του Τζούλιαν Ασσάνζ. Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί πώς κάτι τέτοιο μπορεί να είναι βιώσιμο.


Μια νέα δημόσια σφαίρα


Η δημόσια σφαίρα ως πεδίο πολιτικού λόγου και αντισταθμίσματος στο κράτος βρίσκεται σε παρακμή εδώ και πολύ καιρό. Μολονότι δεν είναι σαφές πότε άρχισε αυτή η παρακμή- είναι εμφανές ότι επιταχύνθηκε στη δεκαετία του 1980, ακολουθώντας τα κύματα απορρύθμισης και εδραίωσης της επιχείρησης των μίντια. Οι πολιτικές και οικονομικές πιέσεις οδήγησαν στην αύξηση της ποσότητας των “εύπεπτων ειδήσεων”, των ανθρώπινων ιστοριών και των σχολίων και στην πτώση του ρεπορτάζ και της έρευνας. Αυτή είναι γνωστή ιστορία. Την ίδια στιγμή οι κυβερνήσεις έμαθαν να παίζουν το παιχνίδι της πρόσβασης και των διαρροών. Οι δημοσιογράφοι ταΐζονται επιδέξια με πληροφόρηση εκ των έσω και γίνονται όλο και πιο εξαρτώμενοι από την πρόσβαση στα κέντρα εξουσίας. Οι εγκάθετοι δημοσιογράφοι στην αρχή του Δεύτερου Πολέμου του Κόλπου αποτέλεσαν το πιο χτυπητό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Για τα μίντια, αυτό είναι πολύ πιο γρήγορο και φτηνό από το να κάνουν τη δική τους έρευνα, ενώ η κυβέρνηση μπορεί να ελέγχει την ιστορία, όχι μόνο παρέχοντας την πληροφόρηση ( ακόμη και “ειδικούς” για συνεντεύξεις στην τηλεόραση), αλλά και απειλώντας με απαγόρευση πρόσβασης τους δημοσιογράφους και τα μίντια που δεν ακολουθούν τη γραμμή. Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η νομική προστασία της δημοσιογραφίας είναι πιο ανίσχυρη, εν μέρει επειδή οι προκλήσεις γίνονται πιο επιθετικά και εν μέρει επειδή τα εμπορικά μίντια βλέπουν το κριτικό ρεπορτάζ μέσα απ’ τα μάτια των νομικών υπηρεσιών και των λογιστηρίων τους που αποστρέφονται το ρίσκο.


Μπροστά στην προφανή κρίση των ειδησεογραφικών μέσων ενημέρωσης, υπάρχει ελπίδα ότι το Ίντερνετ- η μπλογκόσφαιρα και η δημοσιογραφία των πολιτών- μπορεί να αντικαταστήσει τις παλιές, απαρχαιωμένες δομές. Σε γενικές γραμμές αυτό δεν έχει συμβεί, πράγμα που δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς τα νέα μίντια ποτέ δεν αντικαθιστούν απλώς τα παλιά. Αυτό που βλέπουμε, όμως, είναι μια αργή, δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας όπου τα παλιά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης συμπληρώνονται από νέους παίκτες, που εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης, χρησιμοποιώντας παράλληλα την ικανότητά τους να αφηγούνται ιστορίες σε πλήθη κόσμου. Με δυο λόγια, η διαδικασία της ερευνητικής δημοσιογραφίας αναδιοργανώνεται και, όπως μπορούμε να ελπίζουμε, αναζωογονείται.


Στην οικολογία των ειδήσεων, τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης παραμένουν ο πιο σημαντικός δίαυλος παροχής ειδήσεων. Ξέρουν καλύτερα πώς να πακετάρουν και να δίνουν αποτελεσματικά τις ειδήσεις. Ο νομικός κίνδυνος που συνδέεται με τη δημοσιοποίηση ευαίσθητων πληροφοριών είναι ωστόσο υπαρκτός στο WikiLeaks, σε ακραίες περιπτώσεις, ή σε μπλογκς και άλλους χειριστές χωρίς ενεργητικά, σε κανονικές συνθήκες. Την ίδια στιγμή, εμφανίζονται νέες πηγές χρηματοδότησης της ερευνητικής δημοσιογραφίας έξω από τα κυρίαρχα μίντια. Στις ΗΠΑ, η Pro-Publica ιδρύθηκε το 2007 με φιλανθρωπικά κονδύλια από το Knights Foundation ως “ανεξάρτητο, μη κερδοσκοπικό γραφείο σύνταξης ειδήσεων που παράγει ερευνητική δημοσιογραφία για το δημόσιο συμφέρον”, επειδή “πολλές νέες οργανώσεις το αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερο ως πολυτέλεια”.[3] Το Bureau of Investigative Journalism, που ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 2010 στο Λονδίνο από την Potter Foundation με τον ίδιο σκοπό, είναι επίσης μη κερδοσκοπικό. Και οι δυο μονάδες συνεργάζονται με τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, έντυπα και τηλεοπτικά, τα οποία μεταδίδουν τις ιστορίες που εκείνοι ερευνούν. Επιπλέον, νέες συνεργατικές υποδομές, όπως το DocumentCloud, “αρχείο ντοκουμέντων από πρωτογενείς πηγές και εργαλείο για το σχολιασμό, την οργάνωση και τη δημοσιοποίησή τους”, παρέχει την υποδομή για τον αποτελεσματικό χειρισμό υλικού σε μεγάλες ποσότητες, πέρα από τα συνήθη ειδησεογραφικά και οργανωτικά όρια. Τα διάφορα στοιχεία που συνθέτουν τη διαδικασία του ερευνητικού ρεπορτάζ (προστασία της πηγής, χρονοβόρα διαδικασία συλλογής και κατανόησης των πληροφοριών, παροχή εργαλείων για χειρισμό του υλικού και μετάδοση της ιστορίας στο ευρύτερο κοινό) δεν εκτελούνται πλέον από μια οργάνωση αλλά από μια σειρά διαδικτυωμένων οργανώσεων, που η κάθε μια εκτελεί μόνο μια από αυτές τις διαδικασίες, βασίζονται σε διαφορετικά οικονομικά μοντέλα, αλλά εργάζονται μαζί για να φέρουν την ιστορία στη δημόσια σφαίρα. Σε αυτή τη νέα οικολογία, το WikiLeaks είναι ο παίκτης που αναλαμβάνει το μεγαλύτερο ρίσκο, πράγμα που αφήνει τους άλλους σχετικά ελεύθερους να δράσουν σε ένα κατά τα άλλα πολύ εξαναγκαστικό περιβάλλον.


Αυτό αλλάζει, κατά κάποιο τρόπο, το χαρακτήρα του τελικού προϊόντος, των ειδήσεων. Συνδυάζει το παραδοσιακό ρεπορτάζ- όπου η πηγή του υλικού συνήθως δεν δημοσιοποιείται-και το μπλόγκινγκ, όπου συνήθως υπάρχει σύνδεση με την πηγή, δημοσιεύεται μαζί. Από τη στιγμή που το WikiLeaks δημοσιεύει έτσι κι αλλιώς το υλικό, πολλές από τις εφημερίδες που μετατρέπουν τα αρχεία του σε ιστορίες, κάνουν κι αυτές το ίδιο (αντί να αναφέρουν απλώς μια ή δυο προτάσεις). Συνολικά, αυτό κάνει τις ιστορίες πιο διαφανείς και, ειλικρινά, πιο ενδιαφέρουσες στην ανάγνωση. Απ’ όσο μπορούμε προς το παρόν να πούμε, οι ιστορίες που είναι γραμμένες με το DocumentCloud τείνουν να είναι παρόμοιες. Κατά πόσο αυτό είναι “επιστημονική δημοσιογραφία”, όπως ελπίζει ο Τζούλιαν Ασσάνζ, δημοσιογραφία που δημοσιεύει την πηγή της πληροφορίας όπως οι επιστήμονες δημοσιεύουν ανεπεξέργαστα δεδομένα και μεθόδους έρευνας, μένει να αποδειχτεί. Αλλά ο συνδυασμός της πρόσβασης σε μια καλά επιμελημένη ιστορία όπως και σε εκτεταμένο πρωτογενές υλικό, μπορεί να είναι πολύ ισχυρός.


Συνέπειες


Είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσει κανείς ποιες θα είναι οι συνέπειες του WikiLeaks, καθώς αυτό εξαρτάται από τόσες πολλές παραμέτρους. Είναι αρκετά ασφαλές να πούμε ότι η διαρροή θα εξακολουθήσει να αποτελεί μια σημαντική μέθοδο στην πολιτική της ενημέρωσης, ανεξάρτητα από την τύχη του WikiLeaks. Αυτό που άλλαξε με το WikiLeaks είναι η κλίμακα των διαρροών- από άποψη όγκου όπως και ευαισθησίας. Αντί να κάνει πολιτική με τον συνήθη τρόπο, το WikiLeaks μπορεί να παρεμβαίνει σε αυτήν και να θέτει τη δική του ατζέντα. Τι μπορεί όμως να πετύχει; Ο πιο ταπεινός στόχος που ανέφερε ο Ασσάνζ είναι να αυξήσει τον “φόρο απορρήτου”. Όπως έγραψε πριν από μερικά χρόνια σε μια μελέτη για τις “Μη Γραμμικές Επιδράσεις των Διαρροών σε Άδικα Συστήματα Διακυβέρνησης“,

Όσο πιο μυστική ή άδικη είναι μια οργάνωση, τόσο περισσότερο οι διαρροές προκαλούν φόβο και παράνοια στην ηγεσία της και την παρέα της. Αυτό καταλήγει κανονικά στην ελαχιστοποίηση των μηχανισμών αποτελεσματικής εσωτερικής επικοινωνίας ( αύξηση στον γνωστικό “φόρο απορρήτου”) και στην επακόλουθη γνωστική παρακμή ολόκληρου του συστήματος.


Όσο περισσότερο μια οργάνωση πρέπει να προστατευθεί απέναντι στις διαρροές, τόσο η εσωτερική αντίφαση ανάμεσα στην απαίτηση να μοιραστεί την πληροφορία (για να λειτουργήσει αποτελεσματικά) και να την ελέγξει (για να την κρατήσει μυστική) θα γίνει πρωταρχική και θα επιδράσει αρνητικά στην ικανότητα της να φέρει σε πέρας την αποστολή της. Οι στόχοι του Ασσάνζ μπορεί να πραγματοποιηθούν απ’ αυτή τη στενή άποψη, αλλά είναι ασαφές αν ο “φόρος” θα είναι αρκετά υψηλός για να περιορίσει την εξουσία οργανώσεων όπως ο στρατός των ΗΠΑ ή αν θα χρειαστεί απλώς να επενδύσει περισσότερους πόρους για να κάνει το ίδιο που έκανε πριν.


Πέραν τούτου, πολλά θα εξαρτηθούν από το διάστημα που θα λειτουργήσει το WikiLeaks. Οι πιέσεις που του ασκούνται είναι τεράστιες και η θεσμική βάση του μοιάζει συγκριτικά αδύναμη, παρά ή μάλλον εξαιτίας της υπερ-εξουσιοδότησης. Ούτε είναι σαφές πόσο θα το στηρίξουν οι μιντιακές συνεργασίες του με τη νέα οικολογία της δημοσιογραφίας. Οι New York Times, για παράδειγμα, παίζουν διπλό παιχνίδι. Συνεργάζονται επιλεκτικά με το WikiLeaks, κατεβάζοντας όμως τους τόνους.[4] Η αποφυγή αναφοράς, από πλευράς τους, του όρου ʺβασανιστήριαʺ είναι τόσο επίπονη, που ακόμη και το μη πολιτικό μπλογκ BoingBoing τους ειρωνεύτηκε γράφοντας: “Οι New York Times Γεννήτορες Ευφημισμού για τα Βασανιστήρια”. Την ίδια στιγμή, οι NYT συμμετέχουν ενεργά στην παγκόσμια εκστρατεία σπίλωσης του Ασσάνζ.[5] Τα άλλα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης στις ΗΠΑ είναι πιο φανερά εχθρικά και συνεχίζουν την περιδίνησή τους. Η Fox News ισχυρίστηκε ότι το Iraq War Log περιείχε πληροφορίες για όπλα μαζικής καταστροφής κι ένας από τους σχολιαστές της ζήτησε να κηρυχθούν οι ακτιβιστές του WikiLeaks “στρατιώτες του εχθρού” και κάλεσε για “εξωδικαστική δράση”, εννοώντας στοχευμένες δολοφονίες εναντίον τους.[6] Όσο τα αμερικανικά μίντια θα παραμένουν τόσο εξαρτημένα από την πρόσβαση στην εξουσία (για να λαμβάνουν την πληροφόρηση που διαρρέεται επισήμως), η βούλησή τους να εμπλακούν πλήρως με το υλικό που δημοσιεύει το WikiLeaks θα είναι περιορισμένη. Η εμπλοκή τους, ωστόσο, θα είναι κρίσιμη καθώς η ερμηνεία και οι πολιτικές συνέπειες των διαρροών δεν θα εξαρτηθούν μόνο από τα γεγονότα.


Το άρθρο δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο περιοδικό Mute με τίτλο “Contain This! Leaks, Whistle-Blowers and the Networked News Ecology“.


Σημειώσεις

[1] “The Super Empowered Individual“, Zenpundit, 28 October 2006.

[2] John Robb, ‘The Systempunkt‘, Global Guerillas, 19 December 2004.

[3] Βλ. http://www.propublica.org/about/

[4] Βλ. Glenn Greenwald, “NYT v. the World: WikiLeaks coverage“, Salon, 25 October 2010.

[5] John F. Burns and Ravi Somaiya, ‘WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety‘, New York times 23 October 2010.

[6] Stephen C. Webster, “Fox News editorial: WikiLeaks employees should be declared ‘enemy combatants‘”, 25 October 2010.

Η δημοσιοποίηση των ημερολογίων του αφγανικού πολέμου στο WikiLeaks, με άρθρα που δημοσιεύθηκαν στον «Guardian», τους «New York Times» και το «Spiegel» κατόπιν συμφωνίας με το WikiLeaks, έγινε είδηση σε ολόκληρο τον κόσμο. Η αποκάλυψη περισσότερων από 90.000 εγγράφων ήταν μια ακόμη αφορμή, όμως, για να συνεχιστεί ο δημόσιος διάλογος πάνω στην αυξανόμενη ισχύ της ψηφιακής δημοσιογραφίας και των κοινωνικών δικτύων. Οι Lovink και Riemens προσπαθούν να αναλύσουν το Wikileaks με οδηγό την κριτική θεωρία των δικτύων.


Θέση 0.


«Τι γνώμη έχουμε για το Wikileaks? Νομίζουμε πως θα ήταν μια καλή ιδέα!» (κατά την περίφημη ‘σπόντα’ του Μαχάτμα Γκάντι για τον «Δυτικό Πολιτισμό»)


Θέση 1.


Αποκαλύψεις και διαρροές πάντα γίνονταν, αλλά ποτέ πριν δεν το έχει ξανακάνει αυτό μια ομάδα μη προσκείμενη σε κράτη ή εταιρείες στην κλίμακα που το Wikileaks το κατόρθωσε με τα “Ημερολόγια του Πολέμου στο Αφγανιστάν” (‘Afghan War Logs’). Ωστόσο, εμείς πιστεύουμε πως αυτό είναι μάλλον ένα περισσότερο ποσοτικό άλμα παρά ποιοτικό. Κατά μια έννοια, αυτές οι «κολοσσιαίες» αποκαλύψεις του Wikileaks μπορούν απλά να εξηγηθούν σαν μια συνέπεια της δραματικής εξάπλωσης της χρήσης της γλώσσας της πληροφορικής, μαζί με μια δραματική πτώση του κόστους της, συμπεριλαμβανόμενου εκείνου που απαιτείται για την αποθήκευση εκατομμυρίων αρχείων. Ένας άλλος παράγοντας που συνεισφέρει σ’ αυτό, είναι το γεγονός ότι η ασφαλής διαφύλαξη των κρατικών κι εταιρικών μυστικών – εκτός από τα ιδιωτικά εννοείται – έχει γίνει αρκετά δύσκολη σε μια εποχή στιγμιαίας αναπαραγωγιμότητας και διάδοσης. Το Wikileaks αποκτάει, εδώ, το συμβολισμό της ασύλληπτης μεταμόρφωσης της «Κοινωνίας της Πληροφορίας», και μας προϊδεάζει για το τι μπορεί να επακολουθήσει στο μέλλον. Οπότε ενώ κανείς μπορεί να βλέπει το Wikileaks σαν ένα (πολιτικό) σχέδιο, και να το κριτικάρει για τον τρόπο λειτουργίας του, ή για άλλους λόγους, μπορεί επίσης να ειδωθεί σαν μια «πιλοτική» φάση σε εξέλιξη προς έναν πολύ πιο γενικευμένο πολιτισμό αναρχικής έκθεσης, πέρα από τις παραδοσιακές πολιτικές της εξωστρέφειας και της διαφάνειας.


Θέση 2.


Για το καλύτερο ή το χειρότερο, το Wikileaks έχει εκτοξευθεί στη σφαίρα των ανώτερων επιπέδων της διεθνούς πολιτικής. Ξαφνικά, το Wikileaks έχει, σε πολύ σύντομο διάστημα, γίνει ένας βασικός παίκτης και στην παγκόσμια σκηνή, καθώς και στην εθνική σφαίρα κάποιων χωρών. Δυνάμει των αποκαλύψεων του το Wikileaks, παρότι μικρό, μοιάζει να έχει τουλάχιστον το ίδιο βάρος με τα κράτη ή τις μεγάλες εταιρείες – στο πεδίο της συγκέντρωσης και δημοσίευσης πληροφοριών. Όμως ταυτόχρονα δεν είναι ξεκάθαρο αν αυτό είναι ένα μόνιμο χαρακτηριστικό ή ένα προσωρινό φαινόμενο, προερχόμενο από την υπερβολική διαφήμιση – το Wikileaks φαίνεται ότι πιστεύει το δεύτερο, αλλά μόνο ο χρόνος θα το δείξει. Παρ’ όλα αυτά, το Wikileaks, δια στόματος του γνωστότερου εκπροσώπου του, του Julian Assange, θεωρεί ότι, ως ένας μικρός μη κυβερνητικός και μη εταιρικός δρων, πυγμαχεί στην ίδια κατηγορία βαρών με το Πεντάγωνο – κι αρχίζει να συμπεριφέρεται αναλόγως. Θα μπορούσε κανείς να το αποκαλέσει αυτό φάση «Ταλιμπανοποίησης» της μεταμοντέρνας θεωρίας του «Επίπεδου Κόσμου», όπου οι κλίμακες, οι χρόνοι, και οι τόποι που δηλώνονται μοιάζουν πλήρως άσχετοι. Αυτό που μετράει είναι η ορμή της φήμης και η ποσότητα της προσοχής των μέσων. Το Wikileaks κατορθώνει να αιχμαλωτίσει αυτή την προσοχή με θεαματικές χακεμένες πληροφορίες εκεί που άλλες οργανώσεις, ειδικά οι ομάδες της κοινωνίας των πολιτών και οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αγωνίζονται απεγνωσμένα να περάσουν το μήνυμά τους. Το Wikileaks θέτει σε χρήση ιδιοφυώς την «ταχύτητα διαφυγής» της Πληροφορικής – χρησιμοποιώντας της Πληροφορική για να αφήσει πίσω της την ίδια την Πληροφορική και να εισβάλει στη σφαίρα των πολιτικής του πραγματικού κόσμου.


Θέση 3.


Στο συνεχιζόμενο έπος που ορίζεται σαν «Η Πτώση της Αυτοκρατορίας των ΗΠΑ», το Wikileaks εισέρχεται στη σκηνή ως ο δολοφόνος ενός εύκολου στόχου. Θα ήταν δύσκολο να το φανταστούμε να κάνει το ίδιο ακριβώς στη Ρωσική ή την Κινέζικη κυβέρνηση, ή ακόμη και σ’ αυτή της Σιγκαπούρης – για να μην πούμε για τις … χμμ… «εταιρικές» θυγατρικές τους. Εδώ υφίστανται, σαφή, και μεγάλα, πολιτισμικά και γλωσσικά εμπόδια, για να μην αναφέρουμε τα αμιγώς σχετιζόμενα με την εξουσία, τα οποία θα έπρεπε να υπερνικηθούν. Επίσης κάτι τέτοιο θα περιελάμβανε ευρέως διαφορετικές ομάδες χρηστών, ακόμη κι αν μιλάμε για τους πιο περιορισμένους (και υποτιθέμενα πιο παγκόσμια κοινούς) πολιτισμούς και ημερήσιες διατάξεις των χάκερς, των ακτιβιστών της πληροφορικής και των ερευνητών δημοσιογράφων. Μ’ αυτή την έννοια το Wikileaks στην παρούσα έκφρασή του παραμένει ένα τυπικά «Δυτικό» προϊόν και δεν μπορεί να διεκδικήσει το ρόλο ενός πραγματικά οικουμενικού ή παγκόσμιου εγχειρήματος.


Θέση 4.


Μια από τις κυριότερες δυσκολίες για να εξηγήσουμε το Wikileaks προκύπτει από το γεγονός ότι είναι θολό – κι επίσης δυσδιάκριτο ακόμη και για τους ίδιους τους ανθρώπους του Wikileaks- το αν βλέπει τον εαυτό του να λειτουργεί σαν πάροχος περιεχομένου ή σαν απλός φορέας δεδομένων που έχουν ήδη διαρρεύσει (όποια κι από τις δυο κι αν είναι η εντύπωση που δίνει κάθε φορά ανάλογα με το περιεχόμενο και τις συνθήκες). Αυτό, παρεμπιπτόντως, ήταν ένα κοινό πρόβλημα από τότε που τα μέσα εισήλθαν μαζικά στο διαδίκτυο και η δημοσίευση και οι επικοινωνίες έγιναν υπηρεσία περισσότερο απ’ ότι προϊόν. Ο Julian Assenge μαζεύεται κάθε φορά που του αποδίδεται η ιδιότητα του “αρχισυντάκτη του Wikileaks”, από την άλλη πλευρά όμως, το Wikileaks λέει ότι συντάσσει υλικό πριν τη δημοσίευσή του και υποστηρίζει ότι ελέγχει αρχεία για την αυθεντικότητά τους με τη βοήθεια εκατοντάδων εθελοντών αναλυτών. Αυτές οι διαμάχες για το αν κάποιος είναι πάροχος ή φορέας περιεχομένου συνεχίζονται εδώ και δεκαετίες ανάμεσα στους ακτιβιστές των μέσων χωρίς να υπάρχει ξεκάθαρο αποτέλεσμα. Οπότε, αντί να προσπαθούμε να επιλύσουμε αυτή την ασυνέπεια, ίσως να είναι καλύτερο να κοιτάξουμε για πιο φρέσκες προσεγγίσεις και να αναπτύξουμε νέες, κριτικές έννοιες γι’ αυτό που έχει γίνει μια υβριδική πρακτική δημοσίευσης που εμπλέκει δρώντες που πολύ απέχουν από το παραδοσιακό πεδίο των επαγγελματικών ειδησεογραφικών μέσων.


Θέση 5.


Η σταθερή πτώση της ερευνητικής δημοσιογραφίας λόγω της φθίνουσας υποστήριξης και χρηματοδότησης είναι ένα αναντίρρητο γεγονός. Η συνεχιζόμενη επιτάχυνση και ο συνωστισμός στην επονομαζόμενη οικονομία της προσοχής δεν αφήνει πλέον χώρο για περίπλοκες ιστορίες. Οι εταιρικοί ιδιοκτήτες των μέσων μαζικής κυκλοφορίας όλο και λιγότερο τείνουν να βλέπουν το έργο της νεοφιλελεύθερης οικονομίας και των πολιτικών της να συζητείται σε μάκρος και λεπτομερώς. Η στροφή της πληροφορίας προς την «ενημερωδιασκέδαση» (infotainment) που ζητάει το κοινό και οι ιδιοκτήτες των μέσων έχει επίσης υιοθετηθεί, δυστυχώς, σαν είδος γραφής από τους ίδιους τους δημοσιογράφους κάνοντάς το δύσκολο να δημοσιευθούν πιο περίπλοκες ιστορίες. Το Wikileaks ξεσπά σε αυτή την κατάσταση πραγμάτων σαν ένας ξένος μέσα στην ομιχλώδη ατμόσφαιρα της “δημοσιογραφίας των πολιτών” και των ειδήσεων του τύπου “κάντο μόνος σου” που αναφέρονται στη μπλογκόσφαιρα. Αυτό που προσδοκά το Wikileaks, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει καταφέρει να οργανώσει, είναι η συμβολή εθελοντών ή ερασιτεχνών (“crowd sourcing”) για να ερμηνεύσουν επί της ουσίας τα αρχεία που έχουν διαρρεύσει.


Η παραδοσιακή δημοσιογραφία έρευνας αποτελούνταν από τρεις φάσεις: την ανακάλυψη των γεγονότων, τη διασταύρωσή τους και την τοποθέτησή τους στο φόντο ενός κατανοητού κειμένου. Το Wikileaks κάνει το πρώτο, υποστηρίζει ότι κάνει και το δεύτερο, αλλά αφήνει το ζήτημα του τρίτου τελείως κενό. Αυτό είναι σύμπτωμα μιας συγκεκριμένης κατηγορίας της ιδεολογίας της ανοιχτής πρόσβασης, όπου η ίδια η οικονομία της παραγωγής περιεχομένου εξωτερικεύεται σε άγνωστες οντότητες “εκεί έξω”. Η κρίση στην ερευνητική δημοσιογραφία ούτε κατανοείται ούτε αναγνωρίζεται. Παραμένει σκοτεινό το πως υποτίτεθεται ότι οι παραγωγικές οντότητες θα διατηρηθούν. Απλά θεωρείται δεδομένο ότι θα αναλάβουν την ανάλυση και την ερμηνεία τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα, αυτό όμως δε συμβαίνει αυτόματα. Το έπος των “Ημερολογίων του Πολέμου του Αφγανιστάν” αποδεικνύει ότι το Wikileaks οφείλει να προσεγγίσει και να διαπραγματευτεί με πολύ καταξιωμένα παραδοσιακά μέσα για να εξασφαλίσει επαρκή αξιοπιστία. Αλλά την ίδια στιγμή αυτά τα παραδοσιακά μέσα αποδεικνύονται επίσης ανίκανα να επεξεργαστούν πλήρως το υλικό.


Θέση 6.


Το Wikileaks είναι ένας τυπικός οργανισμός του ενός ατόμου. Αυτό σημαίνει ότι η ανάληψη πρωτοβουλιών, η λήψη αποφάσεων και η διαδικασία εκτέλεσης τους επικεντρώνεται σημαντικά στα χέρια ενός μοναδικού ατόμου. Όπως στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις ο ιδρυτής δεν μπορεί να καταψηφιστεί και σε αντίθεση με πολλές κολλεκτίβες η ηγεσία δεν εναλλάσσεται. Αυτό δεν είναι ένα ασυνήθιστο χαρακτηριστικό μέσα σε οργανώσεις, ασχέτως αν λειτουργούν στη σφαίρα της πολιτικής, του πολιτισμού ή του τομέα της κοινωνίας των πολιτών. Οι οργανώσεις του ενός ατόμου είναι αναγνωρίσιμες, συναρπαστικές, αποτελούν έμπνευση, κι είναι εύκολο να προβληθούν στα μέσα. Η βιωσιμότητά τους όμως, εξαρτάται σημαντικά από τις ενέργειες του χαρισματικού ηγέτη τους, και η λειτουργία τους είναι δύσκολο να συμφιλιωθεί με τις δημοκρατικές αξίες. Γι’ αυτό το λόγο επίσης είναι δύσκολο να αντιγραφούν και να άλλαξουν εύκολα κλίμακα. Ο χάκερ-ηγέτης Julian Assange είναι ο αρχηγός που ταυτίζεται με το Wikileaks, του οποίου η κακή φήμη και υπόληψη κατά πολύ συγχωνεύεται με το Wikileaks, θολώνοντας τη διάκριση μεταξύ του τι κάνει και τι εκπροσωπεί και την (μάλλον ταραγμένη) προσωπική ζωή του Assange και τις (κάπως ακαλλιέργητες) πολιτικές του θέσεις.


Θέση 7.


Το Wikileaks είναι επίσης μια οργάνωση βαθιά επηρεασμένη από την κουλτούρα των χάκερ της δεκαετίας του ’80 σε συνδυασμό με τις πολιτικές αξίες του τεχνο-φιλελευθερισμού που προέκυψαν στη δεκαετία του ‘90. Το γεγονός ότι το Wikileaks έχει ιδρυθεί, κι ακόμη σε μεγάλο βαθμό το τρέχουν άτομα σκληροπυρηνικά και πορωμένα με την τεχνολογία, δημιουργεί ένα πλαίσιο αναφοράς για να καταλάβουμε τις αξίες και τις κινήσεις του. Αυτό, δυστυχώς, συνοδεύεται από μια καλή δόση κάπως λιγότερο ενάρετων πλευρών της κουλτούρας των χάκερς. Όχι πως θα μπορούσαμε να αρνηθούμε στο Wikileaks τον ιδεαλισμό, την επιθυμία να συνεισφέρει σ’ έναν καλύτερο κόσμο, το αντίθετο μάλιστα. Αλλά αυτός ο ιδεαλισμός συνδυάζεται με μια προτίμηση στην συνωμοσιολογία, μια ελιτίστικη διάθεση και μια λατρεία για τη μυστικότητα (παρά τους συγκαταβατικούς τρόπους) που δεν οδηγεί στη συνεργασία με άτομα κι ομάδες που σκέφτονται ανάλογα – και που καταλήγουν στη θέση των απλών καταναλωτών των αποκαλύψεων του Wikileaks.


Θέση 8.


Η έλλειψη κοινών χαρακτηριστικών με τα φιλικά προσκείμενα κινήματα του «ένας άλλος κόσμος είναι δυνατός» αναγκάζει το Wikileaks να αναζητήσει την προσοχή του κοινού με όλο και πιο θεαματικές – και ριψοκίνδυνες – αποκαλύψεις, ενώ ταυτόχρονα συγκεντρώνει μια ομάδα υποστηρικτών που είναι τρελά ενθουσιασμένοι αλλά παθητικοί. Ακολουθώντας της φύση και την ποσότητα των εκθέσεων του Wikileaks από την έναρξή του μέχρι σήμερα, μας θυμίζει παράξενα το πώς βλέπουμε ένα θέαμα με πυροτεχνήματα, κι αυτό συμπεριλαμβάνει ένα «μεγάλο φινάλε» στη μορφή της μηχανής της αποκαλύψεως ριγμένη κι έτοιμη να εξαπολύσει το έγγραφο «Ασφάλεια». Αυτό θέτει σοβαρές αμφιβολίες για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του ίδιου του Wikileaks, αλλά ίσως επίσης, κι αυτό του μοντέλου του Wikileaks. Το Wikileaks λειτουργεί με ένα γελοιωδώς μικρό μέγεθος (πιθανώς δεν είναι πάνω από μια ντουζίνα άτομα που αποτελούν τον πυρήνα λειτουργίας του). Ενώ η έκταση και η γνώση της τεχνολογικής υποστήριξης του Wikileaks αποδεικνύεται από την ίδια του την ύπαρξη, ο ισχυρισμός του Wikileaks ότι έχει αρκετές εκατοντάδες, ή και περισσότερους εθελοντές αναλυτές κι ειδικούς δεν επαληθεύεται, και για να είμαστε ειλικρινείς, είναι μετά βίας πιστευτός. Αυτό είναι σαφώς η Αχίλλειος πτέρνα του Wikileaks, όχι μόνο από την άποψη του ρίσκου και/ή της βιωσιμότητας, αλλά και πολιτικά – το οποίο είναι αυτό που μας απασχολεί σε αυτό το κείμενο.


Θέση 9.


Το Wikileaks επιδεικνύει μια εντυπωσιακή έλλειψη διαφάνειας στην εσωτερική του οργάνωση. Η δικαιολογία του είναι πως το “Wikileaks πρέπει να είναι τελείως αδιαφανές ώστε να αναγκάζει άλλους να είναι πλήρως διαφανείς” που λίγα προσθέτει στο διάσημο κόμικ Κατάσκοπος εναντίον Κατασκόπου του περιοδικού Mad. Κερδίζεις την αντίπαλη πλευρά αλλά με τρόπο που σε κάνει να μην ξεχωρίζεις απ’ αυτήν. Και υποστηρίζοντας κατόπιν εορτής το ηθικό υπόβαθρο δεν βοηθάει στην πραγματικότητα – κι ο Tony Blair διέπρεψε σ’ αυτή την άσκηση. Καθώς το Wikileaks δεν είναι ούτε πολιτική κολλεκτίβα ούτε ΜΚΟ με νομικούς όρους, ούτε εταιρεία ή κομμάτι κοινωνικού κινήματος, πρώτα απ’ όλα πρέπει να συζητήσουμε τι είδους οργανισμός είναι αυτός που έχουμε να αντιμετωπίσουμε. Είναι ένα εικονικό εγχείρημα; Σε τελική ανάλυση, υπάρχει σαν μία ιστοσελίδα με ένα όνομα χώρου, που είναι και η ουσία του εγχειρήματος. Έχει όμως κάποιο στόχο πίσω από την προσωπική φιλοδοξία του ή των ιδρυτή/τών του; Μπορεί να αναπαραχθεί το Wikileaks; Θα δούμε κάποτε να δημιουργούνται τοπικές ή εθνικές οργανώσεις που κρατούν το όνομα Wikileaks; Και σύμφωνα με ποιους όρους παιχνιδιού θα λειτουργούν; Ή είναι καλύτερο να δούμε το Wikileaks σαν μια σύλληψη που ταξιδεύει από πλαίσιο σε πλαίσιο και που, σα μιμίδιο, μεταμορφώνεται στο χώρο και στο χρόνο;


Ίσως το Wikileaks να οργανωθεί γύρω από μια δική του έκδοση του σλόγκαν της IETF (Internet Engineering Task Force): “μία πρόχειρη συναίνεση και εκτέλεση κώδικα”; Έργα όπως η Wikipedia και το Indymedia έχουν επιλύσει αυτό το ζήτημα με δικούς τους τρόπους, αλλά όχι χωρίς κρίσεις, αποφασιστικές καμπές και διασπαστικές διαμάχες. Μια κριτική σαν αυτή που εκφράζεται εδώ δεν στοχεύει να υποχρεώσει το Wikileaks σε μια παραδοσιακή μορφή αλλά αντίθετα να εξερευνήσει αν το Wikileaks (και οι μελλοντικοί του κλώνοι, συνέταιροι, άβαταρ και διαφόρων ειδών οικογενειακά μέλη) θα μπορούσαν να αποτελέσουν μοντέλο για νέες μορφές οργάνωσης και συνεργασίας. Αλλού ο όρος «οργανωμένο δίκτυο» έχει κατασκευαστεί σαν πιθανός όρος γι’ αυτές τις μορφές. Στο παρελθόν είχε γίνει συζήτηση για «μεθοδευμένα μέσα». Άλλοι έχουν χρησιμοποιήσει το γενικό όρο «διαδικτυακός ακτιβισμός». Ίσως το Wikileaks έχει άλλες ιδέες για την κατεύθυνση που θέλει να οδηγήσει αυτή την οργανωτική διαμάχη. Αλλά που; Φυσικά εξαρτάται από το Wikileaks για να αποφασίσει για το ίδιο αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουμε δει πολλά που να μοιάζουν με απάντηση, αφήνοντας άλλους, όπως την Wall Street Journal, να θέτουν ερωτήματα, π.χ. για την οικονομική καλοπιστία του Wikileaks.


Θέση 10.


Δε θεωρούμε πως το να πάρουμε μια θέση υπέρ ή κατά του Wikileaks είναι αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Το Wikileaks υπάρχει, και θα παραμείνει μέχρι είτε να βυθιστεί μόνο του ή να καταστραφεί από τις δυνάμεις που αντιτίθενται στη λειτουργία του. Το επιχείρημά μας είναι μάλλον να (προσπαθήσουμε) να αξιολογήσουμε με πραγματιστικό τρόπο και να εξακριβώσουμε τι μπορεί, τι θα μπορούσε – και ίσως ακόμη, ποιος ξέρει, τι θα πρέπει να κάνει το Wikileaks, και να διατυπώσουμε μια γνώμη για το πώς “εμείς” θα μπορούσαμε να σχετιστούμε και να συνεργαστούμε με το Wikileaks. Παρά τα μειονεκτήματά του, κι ενάντια στις αντιξοότητες, το Wikileaks έχει προσφέρει υποδειγματικές υπηρεσίες στο σκοπό της διαφάνειας, της δημοκρατίας και της ειλικρίνειας. Μπορεί να ελπίζουμε να είναι διαφορετικό, αλλά, όπως θα έλεγαν και οι Γάλλοι, αν δεν υπήρχε κάτι σαν κι αυτό, θα έπρεπε να εφευρεθεί. Η “ποσοτική στροφή” της υπερπληροφόρησης είναι γεγονός της σημερινής ζωής. Μπορούμε μόνο να περιμένουμε ότι αυτή η υπεραφθονία αποκαλύψεων θα μεγαλώνει – και μάλιστα εκθετικά. Το να οργανωθούν και να ερμηνευτούν αυτά τα Ιμαλάια των δεδομένων είναι μια συλλογική πρόκληση που υπάρχει εκεί έξω, είτε της δίνουμε το όνομα “Wikileaks” είτε όχι.


Μια αναθεωρημένη εκδοχή του παραπάνω κειμένου δημοσιεύτηκε στις 7 Δεκεμβρίου 2010 στο eurozine. Μπορείτε να την διαβάσετε εδώ: http://www.eurozine.com/articles/2010-12-07-lovinkriemens-en.html