Στη συζήτηση, σημείο εκκίνησης του ομώνυμου αφιερώματος, ο Paul Hartzog και ο Trebor Scholz προσπαθούν να αποτυπώσουν μία κριτική του web 2.0 οργανωμένη σε 5 άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/συλλογικότητα, πολιτιστικές διαφορές, ακτιβισμός.


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτό που συμβαίνει σήμερα υπογραμμίζει το γεγονός ότι το θέμα δεν ήταν ποτέ η κυριότητα. Η κυριότητα εγγυάται την ικανότητα να λαμβάνουμε και να εφαρμόζουμε αποφάσεις για την παραγωγή και να απολαμβάνουμε τους καρπούς αυτών των αποφάσεων. Η κυριότητα μας δίνει πρόσβαση στην παραγωγή. Η πρόσβαση είναι τώρα αποκεντρωμένη και υπό διευθέτηση.


Κατά συνέπεια, θα έλεγα ότι ο κρίσιμος παράγοντας σήμερα δεν είναι τα ‘μέσα παραγωγής’ αλλά τα ‘μέσα πρόσβασης’. Ας πάρουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: Τη Wikipedia. Για τη λειτουργία της wikipedia πρέπει να υπάρχει: 1) πρόσβαση στην παραγωγή, δηλαδή σελίδες που επιδέχονται επιμέλειας, 2) πρόσβαση στην κατανάλωση, δηλαδή πρόσβαση στην ανάγνωση των σελίδων και 3) πρόσβαση στο Ίντερνετ. Οι κυβερνήσεις καθιστούν δυνατή την πρόσβαση στους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ (ISPs) που δίνουν πρόσβαση στους τελικούς χρήστες, και οι κάτοχοι της wikipedia καθιστούν δυνατή την πρόσβαση μέσα από τους διακομιστές και ένα σύστημα ανοιχτής επιμέλειας. Υπάρχουν σε αυτή την αλυσίδα πολλά σημεία παρεμπόδισης, παρακολούθησης, εκμετάλλευσης κλπ.


Πολύ πρόσφατα είδαμε, μέσα από την εξέγερση των χρηστών στο Digg και μια παρόμοια κρίση στο LiveJournal, στοιχεία μιας πολιτιστικής μεταστροφής στις αξίες σχετικά με το τι σημαίνει συμμετοχή στον δικτυακό πολιτισμό. Όλο και πιο πολύ, ο κόσμος ζητά υπευθυνότητα από τους ανθρώπους που ασχολούνται με τους διακομιστές και τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ. Ωστόσο, όσο υπάρχουν διακομιστές, φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ και άλλοι ανασχετικοί παράγοντες, με άλλα λόγια, όσο το Ίντερνετ δεν λειτουργεί πλήρως μεταξύ ομότιμων- οι ισχυροί θα έχουν τρόπους να κλείνουν λογαριασμούς, να απαγορεύουν την πρόσβαση σε ιστοσελίδες κλπ.


Μπορούμε να δούμε την επίδραση αυτής της μεταστροφής σε αρκετές από τις τρέχουσες διαμάχες: Στη συζήτηση για την ‘ ουδετερότητα του δικτύου’ για παράδειγμα ή την πιο γενική συζήτηση για το κατά πόσο η πρόσβαση στο Ίντερνετ πρέπει να είναι ιδιωτικό ή δημόσιο αγαθό. Το γεγονός ότι κυβερνήσεις και εταιρίες επιδιώκουν να χρησιμοποιούν τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ ως σημεία παρακολούθησης είναι ένα ακόμη παράδειγμα. Η ‘long tail’ οικονομία έχει να κάνει με το πώς η πρόσβαση αλλάζει τη δυναμική της παραγωγής στο μέτρο που επιδρά σε αυτό που παράγεται και σε αυτόν που το παράγει. Οι εφαρμογές μερισμού αρχείων μεταξύ ομότιμων όπως το BitTorrent επιτρέπουν την πρόσβαση σε ταινίες, μουσική και άλλα μέσα επικοινωνίας έξω από τις παραδοσιακές (και εξαιρετικά ελεγχόμενες) διόδους.


Συμπερασματικά, το σημαντικό με τα μέσα παραγωγής είναι ότι δεν παράγουν απλώς αντικείμενα, αλλά, όπως είπε ο Μαρξ, έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Αυτό που παράγεται σήμερα είναι πολιτισμός, γνώση, στυλ, ρουτίνα, κλάση κλπ. Οτιδήποτε μεταξύ παραγωγών και παραγωγής είναι εν δυνάμει προβληματικό. Αυτό που πρέπει να προστατευθεί είναι η πρόσβαση.


Trebor Scholz: Πριν έρθω στην ερώτησή σας, θα ήθελα να απαντήσω στον Paul Hartzog. Η εταιρική γλώσσα του Web 2.0 χτυπά πράγματι το καμπανάκι σε σχέση με την ανοιχτή πρόσβαση και ανανέωση και είναι καλό που ο Paul προειδοποιεί έναντι τόσης αφέλειας. Ακόμη και στον ανεπτυγμένο κόσμο υπάρχουν μεγάλοι θύλακες φτωχών εργαζόμενων, παράνομων μεταναστών και, επίσης, νέων στις αγροτικές περιοχές, οι οποίοι έχουν τη μικρότερη πρόσβαση. Τι κάνει γι’ αυτούς το web; Οποιαδήποτε κριτική στο κοινωνικό web ηχεί σαν ένα ελιτίστικο πρόβλημα το οποίο θα επιθυμούσαν να έχουν.


Από την άλλη πλευρά, είναι παράλογο να μιλάμε για τους παραγωγούς στο κοινωνικό web ως χρήστες που ανήκουν σε μια ελίτ, εάν σκεφτούμε τα 160 εκατομμύρια ανθρώπους στην κινεζική κοινωνική ιστοσελίδα QQή τα 180 εκατομμύρια χρήστες που δημιούργησαν το δικό τους ‘προφίλ’ στη MySpace. Οι περισσότεροι φοιτητές στη Βόρεια Αμερική είναι στo Facebook και στη νοτιοκορεάτικη κοινωνική ιστοσελίδα Cyworld συνεισφέρουν γύρω στα 20 εκατομμύρια. Σε διεθνή κλίμακα, κοινωνικές ιστοσελίδες όπως το Orkut κυριαρχούν στη Βραζιλία και την Ινδία. Η ηλικία, το φύλο και η γλωσσική ποικιλία online έχουν αλλάξει προς το καλύτερο και οι υψηλοί αριθμοί χρηστών μιλούν από μόνοι τους.


Στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλοί άνθρωποι βρίσκονται σε φυσική απομόνωση λόγω της αστικής εξάπλωσης, του πολιτισμού του φόβου, που καθορίζει τη γονική συμπεριφορά, της χαμένης αίσθησης του τόπου, της φύσης της αγοράς εργασίας και του διαδεδομένου ατομικισμού.


Το κοινωνικό web τους επιτρέπει να παραμένουν σ’ επαφή, να κάνουν φίλους ή να επανασυνδέονται. Οι κοινωνικές πλατφόρμες γίνονται μια μερική θεραπεία, ένα σταθερό σημείο γι’ αυτούς τους κοινωνικά ασθενείς. Δεν είναι δύσκολο να βρούμε περιπτώσεις κοινωνικής απομόνωσης, αλλά τελικά ο υπέρβαρος έφηβος ή ο αποξενωμένος ενήλικος δεν είναι προϊόντα του κοινωνικού web αλλά των γνωστών προβλημάτων της κοινωνίας γενικά.


Για να απαντήσω στην ερώτηση: αυτοί που μπορούν ν’ απλώσουν τα χέρια στα αμέτρητα ‘κοινωνικής λειτουργίας συστήματα’ κερδίζουν τα μέσα της παραγωγής που βασίζεται στο web. Το καρότο που αποτελεί κίνητρο για τη συμμετοχή του δικτυωμένου κοινού είναι η ‘δωρεάν’ υπηρεσία που έχει ωστόσο μια κρυφή τιμή χρήσης. Οι χρήστες διαβάζουν ανακοινώσεις στις κοινωνικές ιστοσελίδες. Ρυθμίζουν το σχέδιο στις σελίδες τους στη MySpace. Μπαίνουν στο στάτους τους στη Facebook (FB). Απαντούν στις λεγόμενες αφίσες FB, δημιουργούν και ανεβάζουν βίντεο, ενημερώνουν τα ‘προφίλ’ τους (διαμαρτύρονται ότι το να έχεις παντρευτεί τη δουλειά σου δεν είναι επιλογή). Οι χρήστες τακτοποιούν τις φωτογραφίες τους στο FB και τις σχολιάζουν μεταξύ τους. Χώνουν τη μύτη τους σε αυτές των άλλων ή κοιτούν τα βίντεο των άλλων. Γίνονται και ξεγίνονται φίλοι και εγκαθιστούν βίντεο. Περνούν τον καιρό τους εγκαθιστώντας κάποια από τις 400 εφαρμογές στη Facebook, στα μπλογκς της MySpace ή κουβεντιάζοντας στο Skype.


Όλες αυτές οι δραστηριότητες δημιουργούν οικονομική αξία, που βασίζεται μερικές φορές στην ακούσια συμμετοχή. Τα κωλύματα στον τρόπο συνεισφοράς είναι λίγα. Ωστόσο αποτελεί παραβίαση της κοινωνικής σύμβασης να μην ξέρουν οι χρήστες ότι χρησιμοποιούνται. Σε άλλες περιπτώσεις, οι άνθρωποι ξέρουν ότι χρησιμοποιούνται και το αποδέχονται. Είναι ένα είδος αμοιβαίας ανταλλαγής-οι εταιρίες γίνονται πλούσιες ενώ οι χρήστες απολαμβάνουν την ευχαρίστηση της δημιουργίας και της κοινωνικότητας, αποκτούν φιλίες, μοιράζονται τις εμπειρίες της ζωής τους, αρχειοθετούν τις μνήμες τους, αποκτούν δουλειές, βρίσκουν συντρόφους και συνεισφέρουν στο γενικότερο καλό.


Συνοψίζοντας, τα μέσα παραγωγής είναι διαθέσιμα στο δικτυωμένο κοινό-τα εργαλεία κι οι πλατφόρμες ανήκουν, ωστόσο, σε εταιρίες.


Θανάσης/Παύλος: Η εκμετάλλευση παραμένει ακόμη η καίρια κοινωνική σχέση που διαμορφώνει την άυλη εργασία και την παραγωγή μεταξύ ομότιμων;


Trebor Scholz: Η κατάσταση είναι περίπλοκη και παράδοξη. Άρχισα να την περιγράφω στην προηγούμενη απάντησή μου. Από τη μια πλευρά, οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται πιο εύκολα μέσα απ’ το κοινωνικό web. Από την Heinz Ketchup μέχρι τη Yaadz.com, οι εταιρίες πειραματίζονται απευθυνόμενες σε πλήθη, η εργασία προσφέρεται σε ευρείες ομάδες ανθρώπων μέσα από ανοιχτό κάλεσμα στο Ίντερνετ. Οι εργαζόμενοι/παραγωγοί πληρώνονται λίγο ή και καθόλου.


Πολλές από τις ‘δωρεάν’ υπηρεσίες στο κοινωνικό web εισβάλλουν στην προσωπική ζωή των χρηστών. Η έρευνα αγοράς οδηγεί σε καλά τοποθετημένες διαφημίσεις (ανεπιθύμητο περιεχόμενο). Οι ιστοσελίδες γνωριμιών εμπορευματοποιούν την οικειότητα και τα spam κυριαρχούν. Η Amazon.com βοηθά τους ανθρώπους να βρίσκουν βιβλία και μουσική αλλά διαβρώνει αξιόλογες διαδικασίες μέσα από τις οποίες οι άνθρωποι ανακαλύπτουν νέους συγγραφείς ή καλλιτέχνες. Περιορίζει τα τυχαία γεγονότα της καθημερινής ζωής, που αποτελούν τη βάση για πολλές ευχάριστες και σημαντικές αλλά αναποτελεσματικές δραστηριότητες. Χρησιμοποιούνται οι χρήστες; Σίγουρα ναι. Τους πειράζει; Όχι ακόμη.


Η τεχνική υποστήριξη της κοινωνικής ζωής 200 εκατομμυρίων κοστίζει. Η Google λειτουργεί χιλιάδες διακομιστές. Παρόλα αυτά, στην περίπτωση της MySpace, η News Corp εισέπραξε πάνω από 14δις δολάρια -αυτή η αξία δημιουργείται από το δικτυωμένο κοινό. Η μετατροπή σε χρήμα μιας εργασίας συγκινησιακού χαρακτήρα δεν είναι κάτι καινούργιο. Επιχειρήθηκε για πρώτη φορά online το 1987 με το Lucas Habitat, ένα online παιχνίδι τεχνολογικά ισχυρό. Αργότερα, το NewHoo (που ονομάστηκε στη συνέχεια The Open Directory Project ή DMOZ) έκανε εμπορική χρήση των εθελοντών επιμελητών του.


Paul Hartzog: Δεν νομίζω. Υπάρχει λόγος που ονομάζεται ‘ οικονομία μερισμού’. Το γεγονός ότι μερικές εταιρίες μπορούν να παίρνουν τα αποτελέσματα αυτού του μερισμού και να δημιουργούν κέρδος δεν νομίζω ότι αποτελεί συναφές σχόλιο, γιατί η δράση δεν είναι εκεί. Η οικονομία της εμπορευματοποίησης και της εξαγωγής υπεραξίας είναι ένα πολύ διαφορετικό δίκτυο από την οικονομία μερισμού μεταξύ ομότιμων. Το Copyleft και οι άδειες Creative Commons υπάρχουν ακριβώς για να αποτρέπουν την ιδιοποίηση (μέσω ιδιοκτησίας ) έργων ηθελημένα ανοιχτών στον μερισμό.


Στην πραγματικότητα, συμβαίνουν δυο πράγματα. Το πρώτο είναι ότι οι άνθρωποι δεν απαιτούν πλέον από τις εταιρίες των μαζικών μέσων επικοινωνίας να είναι αποτελεσματικές σε ό, τι αφορά στην πληρωμή της εργασίας τους. Κοιτάξτε απλώς την iStockPhoto.com. ΜΠΟΡΕΙΤΕ να πείτε ότι οι εταιρίες μπορούν τώρα να έχουν πρόσβαση σε καλές φωτογραφίες αρχείου με λιγότερα χρήματα και συνεπώς υπάρχει εκμετάλλευση. Θα μπορούσατε όμως, επίσης, να πείτε ότι τα άτομα μπορούν τώρα να πληρώνονται απευθείας, χωρίς να μεσολαβούν τα μέσα επικοινωνίας, οι διανομείς και οι οργανώσεις παροχής αδειών και, κατά συνέπεια, παρακάμπτουν ολόκληρες κατηγορίες εκμετάλλευσης που αναπτύχθηκαν στη βιομηχανική εποχή. Η μουσική βιομηχανία είναι ένα ακόμη τυπικό παράδειγμα όπου όλο το χρήμα παρέμενε προηγουμένως μέσα στο δίκτυο μιας ελίτ που έλεγχε την υποδομή και τίποτα σχεδόν δεν έφτανε στους δημιουργικούς παραγωγούς. Τώρα, το χρήμα πηγαίνει απευθείας στους δημιουργούς. Το θέμα δεν είναι τόσο ποιος εκμεταλλεύεται ποιον, όσο ότι τα άτομα μπορούν τώρα να παρακάμπτουν δομές και πρακτικές εκμετάλλευσης που υπήρχαν στο παρελθόν. Είναι μια επιλογή που υποχρεώνει τις δομές αυτές να αλλάξουν.


Αλλά ακόμη κι αυτό είναι, νομίζω, πολύ περιορισμένο. Για να μείνουμε στο παράδειγμα της μουσικής, υπάρχει η κοινή πεποίθηση μεταξύ των μεγιστάνων των μουσικών μέσων επικοινωνίας ότι χωρίς εμπορευματοποίηση και οικονομικά κίνητρα οι δημιουργοί δεν θα δημιουργούν. Χάρη σ’ αυτό που ο Lawrence Lessig αποκαλεί ‘κουλτούρα εγγραφής’ ξέρουμε ότι αυτό δεν ισχύει (στην πραγματικότητα, οι καλλιτέχνες το ήξεραν πάντα). Οι άνθρωποι δεν ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ οικονομικό κίνητρο για να μοιραστούν τις παρατηρήσεις τους για τα βιβλία στη del.icio.us, τις φωτογραφίες τους στο flickr, τη μουσική τους στη MySpace. Κι ένα μεγάλο μέρος αυτής της δημιουργικότητας αβγατίζει μέσω ιδιόκτητων μηχανισμών, όπως για παράδειγμα, η τωρινή μανία του ‘make yourself as a Simpson’s character’ (γίνε ένας απ’ τους Simpson) στο http://www.simpsonsmovie.com, που διαθέτει μάλιστα τη δική του συλλογή φωτογραφιών στη flickr.com όπου οι άνθρωποι μοιράζονται τις εικόνες που δημιουργούνται σ’ αυτή την ιδιόκτητη ιστοσελίδα. Η ομάδα Simpson είναι πασίγνωστη για τη ριζοσπαστική στάση της σε σχέση με το κοπυράιτ, και παρόλα αυτά κάποια άτομα βγάζουν μεγάλη υπεραξία εκμεταλλευόμενοι τη διασύνδεση για την κατασκευή εικόνας και μοιραζόμενοι ύστερα τις εικόνες στο flickr.com. Πρόκειται σαφώς για μια περιπλοκή της παραδοσιακής ρητορικής για την ‘εκμετάλλευση’.


Trebor Scholz: Οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται και ταυτόχρονα αποκτούν μεγαλύτερες δυνατότητες. Είναι πολύ νωρίς για να πούμε πόσο αποτελεσματικά είναι τα νέα είδη παροχής αδειών περιεχομένου σε ό, τι αφορά στην αποτροπή της (εμπορικής) ιδιοποίησης. Άλλο είναι να σε χρησιμοποιούν κι άλλο να μην ξέρεις ότι η προσοχή που αφιερώνεις μετατρέπεται σε χρήμα.


Paul Hartzog: Ναι, συμφωνώ. Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον ως προς το κατά πόσον το αίτημα για διαφάνεια πρέπει να αφορά μια νομική λύση, δηλαδή ένα νόμο που θα απαιτεί δημόσια γνωστοποίηση, ή μια λύση της αγοράς, δηλαδή οι χρήστες να ζητούν γνωστοποίηση από τις ιστοσελίδες και διαφορετικά να πηγαίνουν αλλού. Είναι πολύ νωρίς για να προβλέψουμε τι θα γίνει.


Θανάσης/Παύλος: Τι είδους κοινωνικότητα παράγει το ‘κοινωνικό web’; Και πώς αυτή σχετίζεται με τα προβλήματα της ατομικότητας και της οικοδόμησης κοινότητας;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτός είναι ένας τομέας-κλειδί, όπου μπορούμε να εντοπίσουμε τι λειτουργεί και τι όχι λαμβάνοντας υπόψη το μέλλον της κοινωνικής τεχνολογίας και της ηλεκτρονικής συμμετοχής. Μπορούμε να φανταστούμε τα δυο είδη κοινωνικότητας που παράγονται ως δυο δυνάμεις, που η μια ωθεί προς τα άτομα και η άλλη προς τις κοινότητες.


Πρώτον, έχουμε συστήματα με ατομικιστική οντολογία. Σε αυτά τα συστήματα, η υποδομή υπάρχει για να παρέχει στον ιδανικό ορθολογικό ωφελιμιστή χρήστη/καταναλωτή κάποιο εμφανές ατομικό όφελος. Όταν η ατομική ωφέλεια εκπίπτει, ο χρήστης φεύγει. Κατά τη γνώμη μου, αυτού του είδους η κοινωνικότητα δεν έχει να κάνει με την κοινότητα. Δεν έχουμε την αίσθηση της κοινότητας με άλλους επισκέπτες στην amazon.com επειδή έτυχε απλώς να αξιολογήσουν ή να σχολιάσουν το ίδιο βιβλίο με μας.


Αντίθετα, έχουμε ηλεκτρονικές κοινότητες όπου οι συμμετέχοντες βλέπουν την κοινότητα σαν κάτι πέρα από τους ίδιους. Σ’ αυτούς τους χώρους, τα άτομα είναι διατεθειμένα να αλλάξουν για το καλό της κοινότητας. Το έζησα αυτό πρόσφατα από πρώτο χέρι. Μια μακρά συζήτηση για τις κομβικές αξίες μιας κοινότητας κατέληξε στη δημιουργία νέων χώρων με βάση τα θέματα που τέθηκαν. Η όλη υπόθεση μου θύμισε την εποχή των πολιτικών δικαιωμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Η διάκριση αυτή είναι χρήσιμη διότι μπορούμε αμέσως να δούμε ότι ορισμένοι από τους συμμετέχοντες online εμπίπτουν στην πρώτη κατηγορία. Αυτοί οι άνθρωποι νοιάζονται μόνο για το πρώτο είδος κοινωνικότητας: κοινωνικότητα με ατζέντα. Πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο οι κατασκευαστές ιστοσελίδων όσο και οι χρήστες εμπίπτουν σ’ αυτή την κατηγορία. Στην πραγματικότητα, δεν ΜΠΑΙΝΩ στο amazon.com για να είμαι κοινωνικός, μπαίνω για να αγοράσω βιβλία. Αντίστροφα, η δεύτερη κατηγορία αντιμετωπίζει την κοινωνικότητα ως εγγενές αγαθό, για την ίδια τη διαδικασία. Η διαφορά μεταξύ των δυο είναι η αυτό-οργάνωση. Η διάκριση αυτή μας πηγαίνει πίσω στον Αριστοτέλη και στην ιδέα ότι είμαστε πλήρεις άνθρωποι μόνο όταν εμπλεκόμαστε στη διακυβέρνηση της κοινότητάς μας. Το πρώτο καίριο σημείο είναι ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε με ποιο είδος κοινωνικότητας έχουμε να κάνουμε, ρίχνοντας απλώς μια ματιά στα κίνητρα των δημιουργών της κοινότητας. Το δεύτερο καίριο σημείο είναι ότι πολύ συχνά οι κοινότητες ξεφεύγουν από τα κίνητρα των δημιουργών και κάνουν κάτι νέο.


Αυτή η διάκριση έχει μια σημαντική συνέπεια για την πολιτική θεωρητικολογία. Στον φυσικό κόσμο, ένας πολίτης μπορεί να εμπλακεί στη διακυβέρνηση μιας μόνο γεωγραφικής οντότητας (μερικές φορές ομάδων.) Αυτό σημαίνει ότι η αρχική πολιτικο-θεωρητική συζήτηση αφορούσε την ‘καλύτερη’ ή ‘βέλτιστη’ μορφή κυβέρνησης, κι αυτό ίσχυε για χιλιάδες χρόνια. Σήμερα, όμως, online, οι άνθρωποι μπορούν και εμπλέκονται σε πολλές κοινότητες με ποικίλες μορφές διακυβέρνησης, ανά πάσα στιγμή. Αυτό που αλλάζει είναι ότι αντί να επιλέγουν ένα είδος καθεστώτος και να επιχειρηματολογούν γι’ αυτό, μπορούν να μεταφέρουν ως συμμετέχοντες τα πλεονεκτήματα, τα μειονεκτήματα και τους κανόνες της κατάλληλης δράσης από κοινότητα σε κοινότητα. Επιπλέον, οι συμμετέχοντες μπορούν να μεταφέρουν τις εμπειρίες και τις προσδοκίες τους από κοινότητα σε κοινότητα. Πολλές κοινότητες, πολλές μορφές διακυβέρνησης, πολλά είδη συμμετεχόντων. Νομίζω ότι αυτή η έννοια πολλαπλής ταυτότητας και κοινοτικής κινητικότητας δημιουργεί τελικά έναν συμμετέχοντα (πολίτη) πολύ πιο ευαίσθητο στις χαρές και τις προκλήσεις μιας ενεργής πολιτικής ζωής.


Trebor Scholz: Οι τυπολογίες της συμμετοχής στο κοινωνικό web πρέπει ν’ αρχίζουν με τον διαχωρισμό μεταξύ εκούσιας και ακούσιας συμμετοχής (π.χ. εξαγωγή δεδομένων).


Οι κυριότερες δραστηριότητες στο κοινωνικό web είναι ο σχολιασμός, η επισύναψη, η κατάταξη, η προώθηση, η ανάγνωση, η προσυπογραφή, η αποστολή, η διασύνδεση, ο συντονισμός, η εγγραφή, το μοίρασμα, η συνεργασία, η προτίμηση, το γράψιμο- το φλερτ, η δουλειά, το παιχνίδι, η κουβέντα, το κουτσομπολιό, η συζήτηση και η μάθηση.


Ένα καίριο φαινόμενο στο web είναι αυτό της αιχμάλωτης κοινότητας. Οι χρήστες συνεισφέρουν σε κοινωνικά περιβάλλοντα με ένα περιεχόμενο που δεν μπορούν να πάρουν μαζί τους σε περίπτωση που θέλουν να φύγουν (πχ αν έχεις ανεβάσει πολλά δικά σου βίντεο στο YouTube και φωτογραφίες στο Flickr). Οι φίλοι του χρήστη είναι συγκεντρωμένοι σε λίγα μόνο μέρη, πράγμα που αποτελεί μεγάλο κίνητρο για τους ανθρώπους να συναθροίζονται εκεί. Επομένως, το περιεχόμενο είναι κι αυτό συγκεντρωμένο, κι αυτό κάνει τις ιστοσελίδες πιο ελκυστικές. Η αιχμαλωσία αυτή δεν είναι τυχαία αλλά είναι μάλλον κεντρική για να ξεκινήσουν επιχειρηματικές στρατηγικές.


Θανάσης/Παύλος: Με ποιο τρόπο αυτή η κοινωνικότητα αντιμετωπίζει το θέμα της πολιτιστικής διαφοράς; Υπάρχει προκατάληψη στο θέμα του φύλου;


Trebor Scholz: Η πολιτιστική διαφορά είναι μεγάλο θέμα. 1.114 δις άνθρωποι χρησιμοποιούν σήμερα το Ίντερνετ- ο αριθμός είναι τόσο υψηλός λόγω της αύξησης του οικονομικά αναπτυσσόμενου κόσμου. Ο μισός από αυτόν τον πληθυσμό αποτελείται σήμερα από γυναίκες. Τα πράγματα αλλάζουν σε ό, τι αφορά στη δυναμική των φύλων: στην ηλικιακή ομάδα των 25-34, οι γυναίκες κυριαρχούν στο web. Ωστόσο, σε πολλά συμμετοχικά περιβάλλοντα, οι γυναίκες προτιμούν να διαβάζουν και να συμμετέχουν σιωπηλά (προώθηση, αντιγραφή, σχόλιο). Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς την πολιτιστική διαφορά σε σχέση με την επιτυχία ορισμένων κοινωνικών ιστοσελίδων.


Το MySpace και το Facebook κυριαρχούν στη Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία. Το Facebook είναι πιο δημοφιλές απ’ το MySpace εκτός Ηνωμένων Πολιτειών. Το LiveJournal κυριαρχεί στη Ρωσία. Τα 68 εκατομμύρια χρήστες του Orkut προέρχονται κυρίως από την Ινδία και τη Βραζιλία, όπως κι από την Κολομβία, την Κόστα Ρίκα, τη Δομινικανή Δημοκρατία, τον Ισημερινό, το Σαλβαδόρ, τη Γουατεμάλα, την Ονδούρα, το Κουβέιτ, τον Μαυρίκιο, τη Μογγολία, τη Νικαράγουα, το Περού, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ταϊλάνδη και την Τυνησία. Το Fotolog είναι απών στη Νότια Αμερική, μολονότι οι Μεξικανοί λατρεύουν το hi5. Γιατί ορισμένες κοινωνικές ιστοσελίδες κυριαρχούν σε χώρες που βρίσκονται πολύ μακριά από την αμερικανική τους (Ηνωμένων Πολιτειών) προέλευση; Μια πρόσφατη μελέτη των Zahir, Dobing και Hunter αναφέρει ότι παίζουν ρόλο οι χρωματικοί συνδυασμοί στις πύλες εισόδου των ιστοσελίδων. Αλλά οι άνθρωποι θέλουν επίσης να περνούν το χρόνο τους εκεί που βρίσκονται πολλοί άνθρωποι και από τη στιγμή που μια ιστοσελίδα χάνει έδαφος για μια ορισμένη ηλικιακή ομάδα σε μια γεωγραφική περιοχή είναι δύσκολο αυτό να αλλάξει.


Paul Hartzog: Ξέρουμε εδώ κι αρκετό καιρό ότι η πολιτιστική διαφορά επιδρά στη γνώση και την κοινωνικότητα με πολύ βασικό τρόπο. Το βιβλίο Women, Fire and Dangerous Things του George Lakof περιγράφει πώς οι πολιτιστικές διαφορές δεν επιδρούν μόνο στην οικοδόμηση κατηγοριών, αλλά ακόμη και σε βασικά πράγματα όπως η αντίληψη των χρωμάτων. Αυτές οι διαφορές εμφανίζονται επίσης σε μελέτες για το φύλο. Πράγματι, μια από τις προσωπικές σταυροφορίες μου είναι ενάντια στο γεγονός ότι η Δύση κατασκευάζει και εξάγει ηλεκτρονικούς υπολογιστές που τα αρχειακά και λειτουργικά συστήματά τους υπαγορεύονται από ένα δυτικό αρσενικό ιεραρχικό μοντέλο, δηλαδή ένα δέντρο φακέλων. Η παγκοσμιοποίηση και η επακόλουθη διεισδυτική κοινωνικότητα πρέπει να επιδεικνύουν ευαισθησία έναντι αυτών των απροσδιόριστων, συχνά κρυφών, μεθόδων κυριαρχίας.


Αλλά, όπως σημειώνει ο Trebor, υπάρχει ένα είδος αντίθετης δύναμης που λειτουργεί ενάντια στην παγκόσμια ομοιογένεια και εκδηλώνεται στον τρόπο που οι διάφορες ομάδες έχουν διαφορετικές μεθόδους συμμετοχής online. Ο πολιτισμός είναι μία, το φύλο μια άλλη. Υπάρχουν κι άλλες : πλούτος, δυνατότητα πρόσβασης κλπ. Σε γενικές γραμμές, είναι χρήσιμο να πούμε ότι οι γυναίκες τείνουν να συμμετέχουν με ένα τρόπο κι οι άντρες με άλλο ή ότι οι πλούσιοι συμμετέχουν μ’ ένα τρόπο και οι φτωχοί με άλλο (για παράδειγμα, το πρόσφατο κείμενο της Danah Boyd για τους ταξικούς διαχωρισμούς όπως αναπαράγονται στη MySpace και τη Facebook) αλλά αυτό δεν μας εξηγεί το γιατί.


Εάν οι τεχνολογίες μας δεν είναι χωρίς προκατάληψη έναντι της διαφοράς, αυτό συμβαίνει επειδή εμείς, ως άνθρωποι που επιλέγουμε τον τρόπο που αναπτύσσουμε την τεχνολογία, δεν είμαστε χωρίς προκατάληψη. Συχνά όμως είμαστε χωρίς προκατάληψη σε σχέση με τον εαυτό μας- τις προκαταλήψεις μας, τις κρίσεις μας, τις συνήθειές μας κλπ. Ο κόσμος του Ίντερνετ φέρνει πολλά απ’ αυτά στο προσκήνιο και ξαφνικά έχουμε κάπου έναν προγραμματιστή ηλεκτρονικού υπολογιστή που η δουλειά του θα αναπτυχθεί σε παγκόσμιο επίπεδο και πρέπει να παλέψει με τις πολιτιστικές προκαταλήψεις όπως ποτέ στο παρελθόν. Και όχι μόνο άτομα, αλλά ολόκληρες βιομηχανίες παραγωγής γνώσης υποχρεούνται να προσαρμοστούν σε αυτό το νέο περιβάλλον.


Θανάσης/Παύλος: Προειδοποιείτε και οι δυο, σε διαφορετικό βαθμό, έναντι της απατηλής λάμψης του web 2.0. Ποιο είδος ακτιβισμού πιστεύετε πως θα ήταν πιο παραγωγικό σε σχέση με το web 2.0: να ιδιοποιηθούν οι υπάρχουσες πλατφόρμες στο κοινωνικό web ή να δημιουργηθούν άλλες, εναλλακτικές;


Trebor Scholz: Εάν ο στόχος μας είναι να ζήσουμε ηθικές ζωές στο πλαίσιο του (ευμετάβλητου) κοινωνικού web, θα χρειαστούμε οποιαδήποτε πλατφόρμα- εταιρική, υβριδική ή μη-εμπορική που μπορεί να χρησιμεύσει ως τόπος σημαντικών παρεμβάσεων. Ο Henry Jenkins γράφει στο Convergence Culture ότι



‘η συζήτηση παραμένει μέσα σε πλαίσιο, σαν η μόνη εναλλακτική λύση να είναι να μη συμμετέχουμε στα μέσα επικοινωνίας και να ζούμε στα δάση, τρώγοντας βελανίδια και σαύρες και διαβάζοντας μονάχα βιβλία τυπωμένα σε ανακυκλωμένο χαρτί από μικρά εναλλακτικά πιεστήρια’ (σσ. 248-49).


Υπάρχουν μερικοί νέοι τομείς δυνατοτήτων που επιτρέπουν στο δικτυωμένο κοινό να αντεπιτεθεί. Τον Σεπτέμβριο του 2006 η κοινοτική διαπραγματευτική δύναμη έγινε φανερή όταν 741.000 χρήστες συμμετείχαν στην ομάδα κατά της εισαγωγής τροφοδοσίας RSS στο Facebook. Η εταιρία απέσυρε αυτό το στοιχείο. Στο παρελθόν, μια τέτοια κοινή δράση των καταναλωτών δεν ήταν τόσο εύκολη. Η σημερινή ροή πληροφόρησης καθιστά πιο εύκολη την οργάνωση μιας τέτοιας ‘εξέγερσης’.


Υπάρχουν επίσης πολλά μη κερδοσκοπικά εργαλεία, λύσεις μεταξύ ομότιμων και υβριδικά περιβάλλοντα, και ηθικές επιχειρήσεις όπως η Craigslist. Αναρωτιέμαι επίσης για τους τρόπους με τους οποίους άτομα βγάζουν χρήματα στο κοινωνικό web-από τη Google Adsense μέχρι την προγραμματισμένη επιστροφή χρημάτων στους χρήστες του YouTube.


Ένα πρόσθετο παράδειγμα είναι η καλλιτεχνική πρακτική του Kevin Killian, ενός ποιητή από το Σαν Φραντσίσκο, που έγραψε 1525 κριτικές στην Amazon.com, λανσάροντας ένα νέο είδος λογοτεχνίας. Σε ένα μικρό βιβλιοπωλείο στο Μπρούκλιν βρήκα ένα βιβλιαράκι με τις κριτικές που έγραψε στην Amazon.com. Τα κείμενα αυτά δεν είναι ακριβώς κριτικές, είναι αυτοβιογραφική μυθιστοριογραφία με τη μορφή κριτικής και πάνε από τη γλυκοπατάτα για μωρά μέχρι τον Δόκτορα Ζιβάγκο του Πάστερνακ.


Θανάσης/Παύλος: Πόσο απέχουμε από το να συνδέσουμε ουσιαστικά αυτό το είδος ακτιβισμών με κριτικές πρακτικές offline;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι και τα δυο είδη έχουν κόστη και οφέλη. Με την ιδιοποίηση των υπαρχουσών πλατφορμών εξοικονομούνται αναπτυξιακά κόστη. Αυτό που ανέφερα για τις εναλλακτικές χρήσεις που έχουν εμφανιστεί στο flickr.com αποτελεί παράδειγμα. Καμιά ομάδα ανοιχτού κώδικα δεν επένδυσε χρόνο και χρήμα σε μια εναλλακτική πλατφόρμα κοινών φωτογραφιών. Δυστυχώς, δεν υπάρχει εγγύηση ότι οι πλατφόρμες online που εγκαινιάστηκαν για συγκεκριμένους λόγους, θα αγκαλιάσουν ή απλώς θα ανεχτούν εναλλακτικές χρήσεις ανεξάρτητα πόσο δημιουργικές ή δημοφιλείς είναι. Ακόμη και το gmail μπορεί να εξαφανιστεί.


Επομένως, όταν έρχονται αντιμέτωποι με τους περιορισμούς που έχουν οι υπάρχουσες δομές, οι άνθρωποι συχνά επιλέγουν ή υποχρεούνται να γυρίσουν την πλάτη και να δημιουργήσουν μόνοι τους κάτι καινούργιο. Αυτός είναι ο πρωταρχικός λόγος που ανατρέχω ακόμη στην Hannah Arendt ως πολιτικό στοχαστή. Διαβάζοντας την βλέπουμε ότι οι άνθρωποι μπορούν να υπονομεύσουν παράνομες πολιτικές και κοινωνικές πρακτικές χωρίς να επιτίθενται σ’ αυτές. Μπορούν απλώς να ασχοληθούν με κάποια άλλη πρακτική που, από την ίδια τη φύση της, αμφισβητεί τις υπάρχουσες πρακτικές και τις καθιστά υπόλογες.


Σε τελική ανάλυση, νομίζω ότι εδώ είναι που αποτυγχάνει ο μαρξισμός, εκτός ίσως από τον πόλεμο θέσεων του Gramsci. Συνδέεσαι με αυτό στο οποίο επιτίθεσαι. Δεν θέλεις να αναμετρηθείς με εκείνες τις δομές που καθόρισαν και κρατούν τις ιστοσελίδες, γιατί, πρώτα απ’ όλα επιχειρούν σε εκείνο το χώρο καλύτερα από σένα και, δεύτερον, γιατί καταλήγεις να δεχτείς τα αρνητικά χαρακτηριστικά τους προκειμένου να τα αντιμετωπίσεις. Χάνεις πολλά απ’ τον εαυτό σου σ’ αυτό το είδος της καταληκτικής αντίθεσης. Αυτό που ΜΠΟΡΕΙΣ να κάνεις είναι να μη δεχτείς να παίξεις με τους κανόνες τους, να φύγεις και να εξερευνήσεις πώς είναι να παίξεις με κάποιους άλλους κανόνες. Οι πρώτοι χάκερς το έκαναν κι έτσι καταλήξαμε στον ανοιχτό κώδικα. Οι αγορές για παιχνίδια MMORPG, τα κοινά δάνεια, ακόμη και τα συστήματα που παρακάμπτουν το χρήμα (όπως το FreeCycle) ανιχνεύουν τα νέα τοπία.


Κι ερχόμαστε στο άλλο ερώτημα που αφορά τις offline κριτικές πρακτικές. Συγγραφείς όπως οι Paul Dourish, Malcolm Mc Cullough και άλλοι επισημαίνουν ότι βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το ‘τέλος του κυβερνοχώρου’. Με άλλα λόγια, καθώς ο κόσμος της πληροφορίας επικαλύπτει τον φυσικό κόσμο με την κινητικότητά του παντού, η διάκριση online/offline γίνεται λιγότερο χρήσιμη ως μεταφορά που λειτουργεί ως πλαίσιο (π.χ. βλέπε το http://www.endofcyberspace.com του Alex Pang ). Δεν είναι ένα ‘εδώ’ κι ‘εκεί’, αλλά μάλλον μια σχέση περίπλοκων τοπίων που τέμνονται μεταξύ τους και αλληλλοεπιδρούν σε πολλά σημεία. Δεν νομίζω ότι απέχουμε απ’ αυτό τώρα, σίγουρα όμως οι νεότερες γενιές διαισθάνονται πολύ καλύτερα τι απαιτείται απ’ αυτές προκειμένου να συμμετέχουν σ’ έναν τέτοιο κόσμο. Νομίζω ότι αυτό που θα γίνεται ολοένα πιο σημαντικό, και ξέρω ότι εδώ o Trebor θα συμφωνήσει, είναι να κινητοποιήσουμε (να μεταφέρουμε και να χρησιμοποιήσουμε) τις κριτικές μας ικανότητές ανεξάρτητα από τον συγκεκριμένο κοινωνικό χώρο στον οποίον βρισκόμαστε τη συγκεκριμένη στιγμή. Η ‘παρουσία’ είναι χρήσιμη ως νέα μεταφορά. Σε ποια τοπία είμαστε παρόντες και τι θέλουμε να κάνουμε εκεί;


Με άλλα λόγια, σε ένα χώρο έχουμε μια ομάδα παικτών που λένε ‘πρέπει να το κάνεις με τον δικό μας τρόπο ή άλλον’ και το πρότυπό τους είναι ένα πρότυπο της βιομηχανικής εποχής. Τα άτομα και οι ομάδες που επιλέγουν να μην αποκοπούν από αυτές τις δομές και τις πρακτικές θα εξαφανιστούν, ακριβώς όπως οι Tower Records, EMI και άλλοι (και συμπεριλαμβάνω παραδοσιακές εταιρίες και κυβερνήσεις σε αυτή την ομάδα). Στο μεταξύ, σε αυτό τον άλλο χώρο έχουμε μια ομάδα ανθρώπων που λένε ‘Ε, κοίτα τι κάνουμε! Είναι πολύ καθαρό. Έλα μαζί μας αν ενδιαφέρεσαι να συμμετάσχεις στη δημιουργία μερικών νέων κανόνων’.


Η πρόσκληση παραμένει ανοιχτή.


Trebor Scholz: Το 1991, ο Peter Lamborn Wilson (γνωστός ως Hakim Bey) έγραψε το Temporary Autonomous Zone στο οποίο χρησιμοποίησε ιστορικά παραδείγματα για να περιγράψει τις τακτικές διαμόρφωσης προσωρινών χώρων που αποφεύγουν τις επίσημες δομές ελέγχου. Το δοκίμιο αυτό ενέπνευσε τους πρωτοπόρους του Ίντερνετ να πειραματιστούν με τις ελευθερίες που παρέχει το Ίντερνετ. Υπήρχε, για παράδειγμα, το De Diitale Stad (Η φηφιακή πόλη) που λανσαρίστηκε από το De Balie και το XS4ALL ως ένα free net σύστημα με δημόσια πρόσβαση και στόχο να φέρει την πολιτική και τους πολίτες μαζί σε μια ηλεκτρονική κοινότητα. Ο Geert Lovink αναφέρθηκε στο De Digitale Stad ως ‘ένα κοινωνικό πείραμα στην ελευθερία του Ίντερνετ’. Ήταν μια προσπάθεια να παραμείνει ανεξάρτητο σε ένα ολοένα πιο εμπορικό περιβάλλον.


Πολλά από τα αλτρουιστικά προγράμματα που είναι ακόμη ζωντανά και δυναμικά σήμερα χρηματοδοτήθηκαν, ωστόσο, με χρήματα που έβγαλαν οι εργολάβοι στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Αν πάρουμε το Archive.org, o Brewster Khale ήταν ένας από τους πρώτους επιχειρηματίες του Ίντερνετ που έβγαλε τα 15 εκατομμύρια δολάρια τα οποία του επέτρεψαν να χτίσει το Archive.org. O Mitch Kapor έβγαλε 100 εκατομμύρια δολάρια με τη Lotus 1-2-3 κι ύστερα έστησε το Open Source Foundation. Το Omidyar Network στήθηκε από τον ιδρυτή του eBay Pierre Omidyar με στόχο να ‘διευκολύνει την ατομική δυνατότητα σε παγκόσμια κλίμακα’ και να χρησιμοποιήσει ‘την επιχειρηματικότητα ως εργαλείο για το κοινωνικό καλό’. Ο Jeff Bezos ου Amazon.com χρηματοδοτεί προοδευτικές κινηματογραφικές παραγωγές και έχει ένα ανεξάρτητο πρόγραμμα ταξιδιών στο διάστημα.


Δεν είναι, όμως, αυτός ο μόνος τρόπος. Υπάρχει το Project Gutemberg του Michael Hart, που διευθύνεται πλήρως από εθελοντές, χωρίς το αρχικό σχήμα του να βγουν λεφτά, χωρίς την αντίσταση από μέσα (την περιουσία των 100) που τόσοι πολλοί στις ΗΠΑ υποστηρίζουν ότι είναι αναπόφευκτη. Το Project Gutemberg (PG) είναι ‘η παλαιότερη ψηφιακή βιβλιοθήκη χτισμένη πάνω σε εθελοντικές προσπάθειες για την ψηφιοποίηση, την αρχειοθέτηση και τη διανομή πολιτιστικών έργων’. Είναι μια από τις μεγαλύτερες συλλογές δωρεάν ηλεκτρονικών βιβλίων ή eBooks online.


Τρίτον, υπάρχουν χρήσεις των τεχνολογιών και πλατφορμών ενάντια στις προθέσεις των εφευρετών. Το Twitter χρησιμοποιείται στην Αίγυπτο ως εργαλείο υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα μπλογκς είναι σημαντικά στα αυταρχικά καθεστώτα. Ο ιδρυτής της Facebook Mark Zuckerberg έδωσε στους 741.000 ανθρώπους που συμμετέχουν στο Student Against Facebook Newsfeed ένα εργαλείο για να ενωθούν έναντι της εταιρίας.


Την 1η Μαίου 2007 δημοσιεύτηκε στην πρώτη σελίδα του Digg.com ένα άρθρο που περιείχε το κλειδί του κώδικα για την προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων AACS των HD, DVD Blu-ray Disc. Η Digg το απέσυρε και απαγόρευσε τις περαιτέρω συνεισφορές. Πολλοί χρήστες είδαν αυτή την απόσυρση ως συνθηκολόγηση σε εταιρικά συμφέροντα και επίθεση στην ελευθερία του λόγου. Η κοινότητα της Digg οργάνωσε μια εξέγερση. Ένας από τους χρήστες του Digg έκανε λόγο για ‘Digital Boston Tea Party’. Ο Kevin Rose του Digg απάντησε:

‘Αφού είδατε εκατοντάδες άρθρα και διαβάσατε χιλιάδες σχόλια, το κάνατε σαφές. Προτιμάτε να πολεμήσει η Digg μέχρι τελικής πτώσεως παρά να υποκλιθεί μπροστά σε μια μεγαλύτερη εταιρία. Σας ακούμε, δεν θα σβήνουμε πια άρθρα ή σχόλια που περιέχουν τον κώδικα και θα αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες όποιες κι αν είναι αυτές’.


Μολονότι πιστεύω ότι υπάρχουν καθορισμένα όρια στη διαπραγματευτική δύναμη του δικτυωμένου κοινού, αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι υπάρχει δυνατότητα ελιγμών και ότι το περιθώριο αυτών των ελιγμών έχει γίνει μεγαλύτερο. Ο καπιταλισμός δίνει πάντα χώρο σε τέτοια κριτικά κινήματα. Τώρα είναι πιο εύκολο για τους χρήστες/παραγωγούς να συμμετέχουν, να διαμαρτύρονται, να αγωνίζονται για ελεύθερη συνεργασία και την επαναδιαπραγμάτευση ορισμένων κανόνων, όπως λέει ο Paul. Αυτό, ωστόσο, δεν έχει καμιά σχέση με μια βαθιά ριζωμένη κοινωνική αλλαγή.

Εκατομμύρια άνθρωποι καθοδηγούμενοι από τις ορμόνες τους και μια πλειάδα επιθυμιών απορροφούνται ατέλειωτες ώρες μπροστά από τις οθόνες των ηλεκτρονικών υπολογιστών τους. Για τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και τη βιομηχανία των ειδήσεων διανύουμε τις καλύτερες μέρες του συμμετοχικού πολιτισμού. Οι ανθρωπολόγοι μελετούν «τη διάδραση» και τη διαδικτυακή κοινωνικότητα των εφήβων, των οπαδών και των μπλόγκερς όλων των ηλικιών που προσπαθούν να εντυπωσιάσουν τους φίλους τους ή αναζητούν μια πλατφόρμα για να αναπτύξουν τις ιδέες τους. Το παρόν κείμενο δεν επιχειρεί να εξισορροπήσει την ανοχή και τους κινδύνους (τις συνέπειες του εκδημοκρατισμού, όπως η μαζικοποίηση της έκφρασης και τις επιζήμιες διαστάσεις, όπως ο εθισμός και η συνεχής αποσπασματική προσοχή), αλλά εστιάζει στη δημιουργική εργασία από την οπτική, όμως, της γενιάς του MySpace.


Το θέμα του παρόντος κειμένου δεν είναι η αδέσμευτη εργασία του πολυποίκιλου διαδικτυακού τρόπου ζωής (πχ. οι εργαζόμενοι στους φορητούς υπολογιστές τους για όλη την διάρκεια της εβδομάδας). Προτιμώ να επικεντρωθώ στην άυλη, δημιουργική και με δυνατότητες επιρροής εργασία, η οποία εκτελείται στο διαδίκτυο, το οποίο παρέχει πολυάριθμες δυνατότητες κοινωνικοποίησης. Την πρόταση για εργασία σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης ακολουθούν, στο βορειοαμερικανικό τρόπο σκέψης, οι κατηγορίες του ακραίου αριστερισμού και του αποκομμένου από τον κόσμο ακαδημαϊσμού. Αυτές οι φωνές διαμαρτυρίας δεν αναδεικνύουν τίποτα περισσότερο από τον τρόπο κοινωνικοποίησης των ασκούντων την κριτική μέσω εθνικοποιημένων συλλογικών συμφερόντων, τα οποία και τους είναι πολύ πιο οικεία από ότι τα αμιγώς προσωπικά τους. Το παρόν κείμενο δεν θα αναλωθεί σε ευσεβείς πόθους, αλλά επιχειρεί να ρίξει φως στα νέα είδη της άυλης εργασίας.


Η παρεχόμενη δυνατότητα έκφρασης μέσω της εργασίας στο MySpace, το Facebook και τα blogs είναι όντως αμφίσημη. Η επιρροή, η αυθεντικότητα, η γνώση και η έκφραση πολιτισμού των ατόμων δημιουργούν επιπρόσθετη αξία μέσω της διαφημιστικής κάλυψης, η οποία μετατρέπει το ενδιαφέρον των χρηστών σε χρήμα. Ως συνήθως, ο καπιταλιστής γεύεται τους καρπούς της εργασίας, αλλά το κάνει πια με έναν νέο τρόπο.



Οι γονείς μου περνούν ώρες διαβάζοντας την εφημερίδα και τα χαζοπεριοδικά τους. Και τι έγινε, αν εγώ περνώ ώρες διαβάζοντας τα μηνύματα που μου στέλνουν οι φίλοι μου; Αυτή η υποκρισία πραγματικά με ενοχλεί.
Jassa 17 ετών


Το MySpace μονοπωλεί το χρόνο των χρηστών του διαδικτύου. Στις ΗΠΑ, οι χρήστες αφιερώνουν περισσότερο χρόνο σε αυτό από οποιοδήποτε άλλο δικτυακό τόπο και κατ’ αυτόν τον τρόπο «αιχμαλωτίζουν» ταυτόχρονα την κοινωνικότητα και τη γνώση (1) . Τα παιδιά, αντί να παρακολουθούν τηλεόραση, κάνουν σχόλια, βάζουν τίτλους, ιεραρχούν, προωθούν, διαβάζουν, γίνονται συνδρομητές, συνδέονται, θέτουν περιορισμούς, κάνουν συνδυασμούς, μοιράζονται, συνεργάζονται, υποστηρίζουν και γράφουν. Επίσης, φλερτάρουν, εργάζονται, παίζουν, συνομιλούν, κουτσομπολεύουν, συζητούν και μαθαίνουν. Οι άνθρωποι εκτιμούν ο ένας τη συνεισφορά του άλλου, αφενός επειδή έχουν στη διάθεσή τους περιορισμένο χρόνο και συναίσθηση της ποιότητας και αφετέρου γιατί τώρα πια η προσφορά εύχρηστου υλικού ακόμα και στα κινητά τηλέφωνα είναι παντού ευκολότερη από ποτέ. Ξανά, τι είδος εργασίας είναι αυτό;


Αποτελεί πραγματικά εργασία η μεταξύ των εφήβων ανταλλαγή σκέψεων (πχ για τη διαδικτυακή διασημότητα Tila Tequila); Θα το έκαναν ούτως ή άλλως ακόμα και με την απουσία του διαδικτύου. Οι άνθρωποι απλά μεταφέρουν τη ζωή τους και την εν λόγω δραστηριότητα στο διαδίκτυο. Η συγκεκριμένη εργασία άγεται από τη δυνατότητα επιρροής, την οποία ο Michael Hardt θεωρεί ως κεντρική μορφή της «άυλης» εργασίας σήμερα. Γράφει ότι «η συγκεκριμένη μορφή εργασίας είναι άυλη, [και] τα παραγόμενα προϊόντα της είναι δύσκολο να προσδιοριστούν: μία αίσθηση ευκολίας, ευζωίας, ικανοποίησης, ενθουσιασμού, πάθους- ακόμα και η εντύπωση του ανήκειν ή της κοινότητας.» Είναι ακριβώς αυτή η ικανοποίηση ότι, δηλαδή, οι άνθρωποι ξεφεύγουν από την εργασία μέσω του διαδικτύου που άλλωστε τους προσφέρει και πολυάριθμες δυνατότητες κοινωνικοποίησης.

Ορισμένοι από τους φίλους μου διοργανώνουν πάρτυ στο MySpace. Μια παρέα παιδιών συγκεντρώνονται μαζί με τους φορητούς υπολογιστές τους και συνδέονται στο MySpace για να σερφάρουν όλοι μαζί. Φαντάζεστε τι κουτσομπολιό ακολουθεί!
–Tara, 16


Σίγουρα η Tara, τα λόγια της οποίας σας μεταφέρω δεν θα θεωρούσε τα πάρτυ του MySpace εργασία. Η εικόνα αλλάζει πάντως, αν η εργασία ειδωθεί σε αυτό το νέο πλαίσιο της επιρροής. Ο Paolo Virno θα συμφωνούσε με το Hardt: Για εκείνον, η εργασία έχει μετατραπεί σε παράσταση, ο εργαζόμενος υποδύεται το ρόλο του ομιλητή μέσω επικοινωνιακών συστημάτων. Παραφράζοντας την παλιά παροιμία: το μεγαλύτερο επίτευγμα του κεφαλαίου δεν είναι άλλο από το να πείσει τον κόσμο ότι η εργασία δεν υφίσταται. Η εργασία σήμερα δεν είναι παρά μία ανεπίσημη και συχνά αποσπασματική άυλη δραστηριότητα.


Μόνο και μόνο η παρουσία της Τάρα και των φίλων της στο MySpace δημιουργεί αξία. Αναμφισβήτητα, η παραγόμενη χρηματική αξία ποικίλλει: πολύ δημοφιλή κλιπς, όπως το «treadmill video» στο YouTube συγκεντρώνουν πάνω από δέκα εκατομμύρια θεατές, ενώ άλλα δεν προσελκύουν ιδιαίτερη προσοχή. Το πλήθος των μικρών πράξεων εργασίας καθιστά το YouTube επικερδές για το Google.


Το περιεχόμενο που δημιουργείται από τους χρήστες, εντούτοις, συνεπάγεται και κόστος για το Google, καθώς απαιτούνται αρχιτέκτονες λογισμικού, χώρος αποθήκευσης και καλός σχεδιασμός. Αλλά ποια είναι η σχέση κόστους – οφέλους;



«Ήμουν σαφώς εξαρτημένη από το MySpace. Περνούσα ώρες διαμορφώνοντας τη σελίδα μου, κάνοντας σχόλια σε ανθρώπους που βλέπω καθημερινά και συμπληρώνοντας ασήμαντες έρευνες».
–Wanda, 16


Από την οπτική της Wanda, η συμπλήρωση ερωτηματολογίων στο MySpace ενδεχομένως να θεωρείται εργασία. Εντούτοις, θα αποκομίσει κάτι και εκείνη από το χρόνο που αφιερώνει στο MySpace. Δεν χωρεί αμφιβολία! Οι άνθρωποι νιώθουν την ευχαρίστηση της δημιουργίας, πιάνουν φιλίες, μοιράζονται εμπειρίες ζωής, αρχειοθετούν τις αναμνήσεις τους, βρίσκουν εργασία, κλείνουν ραντεβού και συμβάλλουν στη προώθηση του κοινού καλού. Πάρτε για παράδειγμα τους Κινέζους BackStreetBoys. Η Sony Erikson προσέλαβε και τα δύο αγόρια για τη διαφημιστική της καμπάνια στην Κίνα, καθώς αναρίθμητοι έφηβοι στη χώρα παρακολουθούσαν τα βίντεό τους στο YouTube. Επίσης, η επιτυχία της Jessica Rose στο χώρο του θεάματος βασίστηκε στην επιτυχία που γνώρισε στο διαδίκτυο. Αλλά όπως οι ψευδαισθήσεις της ταξικής κινητικότητας, έτσι και τα όνειρα της μαζικής διασημότητας δεν πραγματοποιούνται παρά μόνο για ελάχιστους. Τέτοιου είδους φαντασιώσεις για δημοσιότητα καθιστούν την αδέσμευτη εργασία στην «κοινωνική φάμπρικα» του MySpace πολλά υποσχόμενη και ολοένα πιο ελκυστική (2) .


Οι έφηβοι ωφελούνται με πολλαπλούς τρόπους, αλλά δημιουργούν πραγματικά αξία; Ο Nicholas Carr σημειώνει ότι το 2006 η ικανοποίηση των χρηστών ήταν ο κύριος λόγος για τον οποίο στις δέκα καλύτερες ιστοσελίδες στον Παγκόσμιο Δικτυακό Ιστό αντιστοιχούσε στο 40% της συνολικής επισκεψιμότητας ιστοσελίδων στο διαδίκτυο. Αυτή η συγκέντρωση πραγματικά προβληματίζει, καθώς προκαλεί και ενισχύει την πολιτισμική μονομέρεια (3) . Η ποικιλία του περιεχομένου δικτυακών τόπων, όπως το YouTube οδηγεί ολοένα και περισσότερους ανθρώπους σε αυτόν τον πολύ μικρό αριθμό δικτυακών τόπων (4) .


Αλλά γιατί οι επιχειρήσεις είναι πρόθυμες να δαπανήσουν υπέρογκα ποσά για να εξαγοράσουν επιτυχυμένους δικτυακούς τόπους που μόλις έχουν ξεκινήσει τη λειτουργία τους ; Μετά τη δραματική εμπειρία του dotcom τέτοιου είδους μαζικές επενδύσεις δεν πραγματοποιούνται, χωρίς τα προβλεπόμενα κέρδη να είναι εγγυημένα. Σαφώς τα δύο παραδείγματα του MySpace και του YouTube είναι ακραία, αλλά αποτελούν τους χώρους όπου οι περισσότεροι άνθρωποι την παρούσα περίοδο συμβάλλουν στη δημιουργία ηλεκτρονικού περιεχομένου. Η κοινωνικοποίηση μέσω δικτύου είναι το παραγόμενο προϊόν.


Για να πάμε ένα βήμα παρακάτω, ας συζητήσουμε τη σχέση της πραγματικής αξίας (για την επιχείρηση μέσω της διαφήμισης) και τα χρήματα που δαπανώνται για όσους συνεισφέρουν αυθεντικό υλικό (πχ YouTube, Digg). Άραγε οι εργαζόμενοι αυταπατώνται ιδεολογικά με το να πιστεύουν ότι δεν πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης; Ο Yochai Benkler προκλητικά υποστηρίζει ότι:


Η λύση βρίσκεται στον επιτυχή χειρισμό άμισθης και έμμισθης εργασίας, ώστε αυτός που δεν αμείβεται να μη θεωρήσει ότι πιάστηκε κορόιδο.


Ο Benkler υποστηρίζει, μάλλον, ότι οι εργαζόμενοι θα πρέπει να αντιμετωπίζονται κατάλληλα, ώστε να μη νιώθουν άσχημα για το γεγονός ότι τους εκμεταλλεύονται. Αντιθέτως, εγώ θα επιχειρηματολογούσα υπέρ της ανάγκης συνειδητοποίησης της προσφοράς υπηρεσιών. Η εν λόγω επίγνωση δεν έχει καν κοινωνικοποιηθεί στους πιο ένθερμους χρήστες του διαδικτύου: τους Αμερικανούς εφήβους. Παρά τις πραπλανητικές στατιστικές, η πλειονότητα των χρηστών του MySpace είναι νέοι που διαμένουν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ανατροφή τους δεν τους βοηθά να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους στους κανόνες της αγοράς (5) . Θεωρούν φυσικό το γεγονός ότι κάποιος ζει από την εργασία του άλλου. Απλά αναλογιστείτε το κοινωνικό πλαίσιο που επιτρέπει τη δημιουργία μιας εταιρίας, η οποία βασίζεται στην παραγωγή διαφημίσεων που δημιουργούνται από τους ίδιους τους ανθρώπους που τις παρακολουθούν. Δημιουργείς και προσφέρεις δωρεάν (ή για ένα ευτελές ποσό που υπολείπεται της αξίας που παράγεις) τη διαφήμιση που απευθύνεται σε σένα. Τέτοιες εταιρίες, όχι μόνο, υπάρχουν, αλλά είναι πραγματικά πολύ κερδοφόρες.


Η διαλεκτική της εκμετάλλευσης προσφέρει τη δυνατότητα σε όσους διαθέτουν υπολογιστή και σύνδεση στο διαδίκτυο να εκφράσουν την άποψή τους, χωρίς να ευνοείται η αριστερή ή η δεξιά θέση, αλλά να ενδυναμώνεται η συμμετοχική πολιτική εν γένει. Εν τούτοις, και χωρίς την παραμικρή διαφορά από τον καπιταλισμό, ο μόχθος των πολλών παράγει μαζικό πλούτο για πολύ λίγους (6) .


Πολλοί θεωρητικοί των μέσων υποστηρίζουν ότι η εποχή της κυριαρχίας των Αμερικανικών Αγγλικών (και της αμερικανικής επιρροής στο περιεχόμενο του διαδικτύου) βρίσκεται στη δύση της. Θα συμφωνήσω. Χώρες, όπως η Κίνα, η Βραζιλία, η Ινδία, το Κογκό, η Κένυα, η Ουγκάντα και η Ρωσία θα αναδειχθούν πολύ σύντομα σε κυρίαρχες δυνάμεις στο διαδίκτυο. Το φαινόμενο της εργασίας στο πλαίσιο της δημιουργίας υλικού-περιεχομένου από το χρήστη, πάντως, είναι παγκόσμιο και θα παραμείνει ακόμα και με τη διάλυση συγκεκριμένων πλατφόρμων κοινωνικοποίησης (π.χ. YouSpace ή MyTube). Κυρίως λόγω της οικουμενικότητας του φαινομένου, είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η καλλιτεχνική παραγωγή και η κοινωνικότητα μετατρέπονται σε κεφάλαιο. Η ιδιοκτησία (copyleft ) είναι μόνο ένα ζήτημα. Μια πλατφόρμα, η οποία λειτουργεί ως μέσο μαζικής επικοινωνίας που παρέχει δυνατότητες κοινωνικοποίησης δεν χρειάζεται καν να έχει υπό την ιδιοκτησία της το παραγόμενο υλικό. Η αξία είναι η παραγόμενη κοινωνικότητα. Ο πλούτος του περιεχομένου (ακόμα και αν ανήκει στους δημιουργούς του) αιχμαλωτίζει την απαιτούμενη προσοχή των χρηστών του διαδικτύου, ώστε να δημιουργηθεί (μέσω της διαφήμισης) κεφάλαιο.


Στον τομέα της μελέτης των μέσων μαζικής επικοινωνίας σχεδόν όλοι επιχειρηματολογούν υπέρ της αγοράς, αντί να συμπράττουν με το κοινό του διαδικτύου. Σήμερα γινόμαστε μάρτυρες της συγκέντρωσης της ιδιοκτησίας δικτυακών πλατφόρμων, γεγονός το οποίο τεκμηριώνει την άποψη ότι στο διαδίκτυο εμπεριέχεται μια πολύπλοκη ακολουθία κεφαλαίου. Μολαταύτα υπάρχουν ελάχιστες διαφωνίες, για την εργασία και το διαδίκτυο που προσφέρει ποικίλες δυνατότητες κοινωνικοποίησης, εν μέρει γιατί η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση, την εργασία, την κοινωνικοποίηση και την καλλιτεχνική έκφραση είναι σχεδόν αδιόρατη. Μέρος του διαδικτύου κινείται αποκλειστικά στο πλαίσιο των νόμων της αγοράς και το υπόλοιπο σύμφωνα με την άποψη θεωρητικών, όπως ο Richard Barbrook ομοιάζει περισσότερο σε μια κομμουνιστική υψηλής τεχνολογίας οικονομία που βασίζεται στη δωρεές. Ή μήπως είναι; Σήμερα, αυτές οι συμμετοχικές πρακτικές δεν έχουν καμιά σχέση με τον κομμουνισμό, η ανταλλαγή της δωρεάς συντελείται σε επίπεδο επιχείρησης, ακόμα και η πρακτική της δωρεάν συμμετοχής δημιουργεί κεφάλαιο για τους ιδιοκτήτες της πλατφόρμας στην οποία το κοινό μοιράζεται το υλικό ή την αγάπη του (7) .


Ποιες είναι οι ρεαλιστικές και υλοποιήσιμες πρακτικές στο διαδίκτυο; Οι μη κερδοσκοπικές ζώνες που προωθούν την κοινωνικοποίηση δεν είναι παρά ελάχιστες. Στο πρώτο δείγμα πιθανής επιτυχίας τις εξαγοράσουν επιχειρηματικοί κολοσσοί. Δεν είναι καθόλου εύκολο να προστατευτεί κάποιος από το γίνει προϊόν εκμετάλλευσης στο διαδίκτυο. Αλλά υπάρχουν ορισμένες εναλλακτικές, όπως οι λίστες Craig (ο Craig Newmark απέρριψε πολύ μεγάλες προσφορές) και το Archive.org (η φιλοσοφία του Brewster Kahle δεν αφήνει περιθώριο για εξαγορές). Τα προαναφερθέντα παραδείγματα δεν είναι ιδιαίτερα αντιπροσωπευτικά του Παγκόσμιου Δικτυακού Ιστού. Ένα ιβρυδικό μοντέλο, το οποίο αναγνωρίζει υπάρχουσες σημαντικές εναλλακτικές σε εταιρικό πλαίσιο θα μπορούσε ενδεχομένως να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα εργαλεία που διαθέτει το MySpace για τη δημιουργία περιεχομένου, αλλά και ομάδες ακτιβιστών που οργανώνονται και κοινωνικοποιούνται σε αυτό το πλαίσιο.


Ο γνωστός ποιητής Kevin Killian (8) , που γράφει έργα αυτοβιογραφικής φαντασίας (υποτιθέμενες κριτικές παιδικής τροφής μέχρι Δρ. Ζιβάγκο) στην ιστοσελίδα του Amazon.com αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα. Ο Killian προβάλλει την καλλιτεχνική του δραστηριότητα αποκλειστικά σε ένα μυημένο κοινό.


Σε αντίθεση με τέτοιες υβριδικές πρακτικές, υποστηρίζω σαφώς την ανάγκη προσφοράς συμμετοχικών δυνατοτήτων, αντίστασης στην πολιτισμική μονομέρεια του διαδικτύου και αυτογνωσίας, έτσι ώστε να περιηγηθούμε στα μέσα μαζικής επικοινωνίας του διαδικτύου με τις άπειρες δυνατότητες κοινωνικοποίησης που προσφέρουν παραμένοντας, όμως, πιστοί στις αξίες μας. Τα Διαδικτυακά Μέσα Κοινωνικοποίησης διευκολύνουν την εκμετάλλευση των ανθρώπων, αλλά δεν μπορούμε να τους επιτρέψουμε να μας απομυζήσουν.

——————————————————————————–

(1) Το 11,9% του χρόνου που αφιερώνουν οι χρήστες στις ΗΠΑ για να σερφάρουν στο διαδίκτυο συγκεντρώνεται στο MySpace.

(2) Ο όρος κοινωνική φάμπρικα ανάγεται στους Ιταλούς αυτονομιστές.

(3) Ο κίνδυνος που ενέχεται σε τέτοιου είδους πλουραλιστικές πολιτισμικές μονομέρειες καταδεικνύεται από μηνύματα της καθημερινότητας όπως το Del.icio.us’ “Internal Error Εσωτερικό λάθος: There is something horribly wrong with our code. Συμβαίνει κάτι πολύ άσχημο με τον κωδικό μας.” Ή τα ημερολόγια του Google Calendar: “Server error. Λάθος του διαχειριστή. Google Calendar is currently unavailable. Το ημερολόγιο του Google δεν είναι διαθέσιμο προσωρινά. Cross your fingers and try again in a few minutes. Σταυρώστε τα δάχτυλα και προσπαθήστε σε λίγα λεπτά. Ή του Flickr “Flickr is having a massage. Το Flickr κάνει μασάζ. ” Αν εναποθέσουμε όλες τις προσδοκίες μας σε αυτά οδηγούμαστε σε μια τρομαχτική εξάρτηση από τις εταιρικές απόφάσεις τους. Τους εμπιστευόμαστε, άλλωστε, να μας προσφέρουν σταθερές λύσεις για τη φιλοξενία των δεδομένων μας.

(4) Το MySpace έχει πάνω από 100 εκατομμύρια προφίλ, αλλά δεν έχουν όλοι όσοι άνοιξαν λογαριασμούς ενεργές ιστοσελίδες. Το 11,9% του συνολικού χρόνου σύνδεσης στο διαδίκτυο στις ΗΠΑ αφιερώθηκε στο MySpace.com. Στη συγκεκριμένη ιστοσελίδα περνούν οι Αμερικανοί τον περισσότερο χρόνο τους στο διαδίκτυο.

(5) Πρόσφατες στατιστικές, οι οποίες υπολογίζουν το μέσο όρο ηλικίας των χρηστών του MySpace στα 35 είναι λανθασμένες καθώς δεν λαμβάνουν υπόψη ότι οι ανήλικοι χρήστες δίνουν ψευδή στοιχεία ταυτότητας. Ορισμένοι, παραδείγματος χάρη, που δηλώνουν 100 ετών διαστρεβλώνουν το τελικό αποτέλεσμα.

(6) Η εκτιμώμενη αγοραστική αξία των χώρων κοινωνικοποίησης καταδεικνύεται από τα υπέρογκα κέρδη των κολοσσών του διαδικτύου, όπως το Google.

(7) Ο Lawrence Lessig τον Οκτώβριο του 2006 έγραψε για την ηθική του Διαδικτύου 2.0. Δίνοντας βαρύτητα περισσότερο στις συλλογικές πρακτικές από την ηθική, ο Lessig ομαδοποίησε το διαδίκτυο πραγματικά συλλογικές ιστοσελίδες (Flickr, blink.tv) και μη (YouTube). Το YouTube δεν διαθέτει έναν πραγματικό μηχανισμό επιμερισμού στο σύστημά του. Είναι εύκολο να συνδέεις ένα βίντεο στο YouTube, αλλά το αρχείο καθεαυτό δεν επιμερίζεται. Το Blip.tv είναι όντως σχεδιασμένο για πραγματικό επιμερισμό του περιεχομένου.

(8) Ο ποιητής Kevin Killian από το Σαν Φρανσίσκο για παράδειγμα έγραψε 1525 κριτικές στο Amazon.com (από τις 7 Ιανουαρίου 2006).

Διαβάστε ακόμα


Ινστιτούτο για την διανεμημένη δημιουργικότητα


Το εγχείρημα των 79 ημερών