Η Rutvica Andrijasevic επικρίνει τις εκστρατείες ενάντια στην παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση σαν ένα τμήμα της ευρύτερης διαχείρισης της μετανάστευσης. Η φεμινιστική αντίληψη που συνδέει την παράνομη διακίνηση αποκλειστικά με το οργανωμένο έγλκημα και τη βία τείνει να υποστηρίζει την κρατική πολιτική για την ενίσχυση των συνόρων και των μεταναστευτικών ελέγχων και έχει, ως αποτέλεσμα, αρνητικές επιπτώσεις για τις ζωές των μεταναστριών.


E: Αγαπητή καθηγήτρια Andrijasevic, το Re-public κάνει ένα αφιέρωμα για το ‘πέρασμα των συνόρων και το φύλο’ και σκεφτήκαμε να απευθυνθούμε σε σας, καθώς το έργο σας σχετίζεται πολύ με αυτά τα ζητήματα. Πρώτα απ’ όλα, θα θέλαμε να σας ρωτήσουμε τι σας οδήγησε σ’ αυτή την προβληματική, ποιοι παράγοντες επηρέασαν την επιλογή σας;



Rutvica Andrijasevic: Τα τελευταία δυο χρόνια ασχολούμαι με το ζήτημα της παράνομης διακίνησης προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση και εξετάζω το θέμα των γυναικών που περνούν τα σύνορα και τις πρακτικές τους, μέσα απ’ αυτό το αντικείμενο, αυτή την προβληματική. Πιο συγκεκριμένα, ασχολήθηκα με την ευθύνη του κράτους, των συνοριακών ελέγχων και των μεταναστευτικών καθεστώτων στη δημιουργία συνθηκών για την ύπαρξη και διάδοση της παράνομης διακίνησης, με μείωση της δυνατότητας των ανθρώπων, ιδιαίτερα των γυναικών, από χώρες που δεν είναι κράτη μέλη της Ε.Ε., να έρχονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ασχολήθηκα με την παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση από αυτή τη σκοπιά, εξαιτίας της απογοήτευσης και του θυμού μου απέναντι στις φεμινίστριες που επιχείρησαν να χειριστούν το θέμα. Το αντιμετώπισαν κυρίως από τη σκοπιά της βίας κατά των γυναικών και ένιωθα ότι αυτό δεν ήταν αρκετό επειδή, μολονότι μπορεί να παίζουν ρόλο στοιχεία που έχουν να κάνουν με τις σχέσεις εξουσίας, η ευθύνη των δυτικών κρατών στη δημιουργία συνθηκών που ευνοούν την παράνομη διακίνηση πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη. Διαφορετικά, εάν οι δυτικές φεμινίστριες, εξετάσουν το θέμα μόνο από την πλευρά του οργανωμένου εγκλήματος, θα στηρίξουν την κρατική πολιτική για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος και συνεπώς θα συμβάλουν στην ενίσχυση των συνόρων και των μεταναστευτικών ελέγχων. Ξεκίνησα, λοιπόν, από κει : με σκοπό να φέρω αυτή την προβληματική στη φεμινιστική σκέψη, να ωθήσω τις φεμινίστριες να επαναφέρουν το κράτος στην ανάλυση της παράνομης διακίνησης προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση.



Ε: Το έργο σας φέρνει στο προσκήνιο το ρόλο της δράσης και της επιθυμίας αυτών των γυναικών, που συχνά απαλείφεται μέσα από ανθρωπιστικές κουβέντες για την πατριαρχία και τη βία. Εάν αυτό ισχύει, πιστεύετε ότι το έργο σας εγγράφεται στην ευρύτερη εικόνα αυτού που σήμερα αποκαλούμε την επιστροφή στη δυνατότητα δράσης του υποκειμένου (agency);



Rutvica Andrijasevic: Βασικά, αυτό που προσπάθησα να κάνω είναι να εξετάσω την παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση από τη σκοπιά της μετανάστευσης. Δηλαδή, όπως είπα προηγουμένως, να συμπεριλάβω το κράτος και, δεύτερον, να αμφισβητήσω την κυρίαρχη φιλολογία και να δείξω ότι είναι πολύ απλοϊκό και ανεπαρκές να βλέπουμε το θέμα μ’ αυτόν τον τρόπο, απ’ τη σκοπιά ακριβώς της βούλησης του θύματος. Καθώς η παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση έχει να κάνει με την πορνεία, όλη η συζήτηση και η γνώση μας έχει επηρεαστεί, σε μεγάλο βαθμό, από τις φεμινιστικές συζητήσεις για την πορνεία. Αυτό σημαίνει ότι οι γυναίκες ορίζονται ως παράγοντες ή θύματα ανάλογα με το εάν εξαναγκάστηκαν ή εάν επέλεξαν την πορνεία. Στην εργασία μου δείχνω ότι αυτό δεν αρκεί για να καταλάβουμε τι διακυβεύεται και πώς οι γυναίκες διαπραγματεύονται τις εντάσεις και τις αντιφάσεις στις ιστορίες της ζωής τους. Έπρεπε, λοιπόν, να εξετάσω πώς ερμηνεύουμε και πώς κατανοούμε καταστάσεις όπου οι γυναίκες που έφτασαν, για παράδειγμα, σε ένα δυτικό κράτος μέσω δικτύων παράνομης διακίνησης για σεξουαλική εκμετάλλευση και εξαναγκάστηκαν στην πορνεία, κατηγοριοποιούνται από κει και πέρα ως θύματα παράνομης διακίνησης. Με άλλα λόγια, έπρεπε να εξετάσω πώς αυτή η ομάδα γυναικών αντιλαμβάνεται την κατάσταση: όταν λένε, ταυτόχρονα, και ότι εξαναγκάστηκαν στην πορνεία και ότι την επέλεξαν. Πώς μπορούμε να ερμηνεύσουμε το γεγονός ότι θεωρούν ότι είναι επαγγελματίες εργαζόμενες του σεξ και θύματα, ταυτόχρονα;


Η δική μου προσπάθεια είναι, λοιπόν, να αναπτύξω ένα θεωρητικό πλαίσιο στο οποίο θα εντάξω και, στη συνέχεια, θα εξετάσω τις εντάσεις, τις αντιφάσεις και τους τρόπους με τους οποίους οι γυναίκες προσπαθούν να διαπραγματευτούν και να μείνουν πιστές σε μια σειρά εαυτών- όπως μητέρα, σύζυγος ή θύμα-που συνήθως δεν είναι συμβατοί με τις κυρίαρχες αφηγήσεις για την παράνομη διακίνηση προσώπων. Εξετάζω γιατί και με ποιους τρόπους οι γυναίκες αναγνωρίζουν και αντιστέκονται ταυτόχρονα σε ορισμένες καταστάσεις υποκειμένου. Η προσπάθεια αποσκοπεί, από τη μια πλευρά, να ασχοληθούν οι φεμινιστικές αναλύσεις με τις μελέτες για τη μετανάστευση ή τις διεθνείς αναλύσεις για την παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση. Κι από την άλλη πλευρά, να μπει το θέμα της μετανάστευσης στον φεμινισμό και να γίνει μέρος της συλλογικής προσπάθειας για την ανάπτυξη θεωριών με περισσότερες αποχρώσεις.



Ε: Αυτό ισχύει, επίσης, για τη μελέτη της μεταναστευτικής ροής. Για παράδειγμα, αποτελείτε μέρος ενός ευρύτερου κινήματος που ασκεί κριτική στην έννοια της ‘Ευρώπης Φρούριο’ και στην ιδέα του στρατοπέδου ως υπέρτατης έκτακτης κατάστασης χωρίς νόμους. Εάν καταλαβαίνω καλά, είναι ένα είδος έμμεσης κριτικής στον Agamben. Γιατί θεωρείτε προβληματική την έννοια της ‘έκτακτης κατάστασης’ ως θεωρητικό εργαλείο για την κατανόηση της κατάστασης των μεταναστών;



Rutvica Andrijasevic: Νομίζω ότι αυτό που διακυβεύεται εδώ είναι πολιτικό αλλά και θεωρητικό. Από τη μια πλευρά, σκοπός μου είναι να αμφισβητήσω την ιδέα που κάνει διάκριση ανάμεσα στο εντός και το εκτός Ευρώπης, με το μεταναστευτικό ρεύμα να τοποθετείται απέξω, στα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης, και να προσπαθεί να μπει μέσα. Και, από την άλλη πλευρά, να εξετάσω τους τρόπους με τους οποίους τα μεταναστευτικά ρεύματα αμφισβητούν την τρέχουσα έννοια της ‘Ευρώπης Φρούριο’, αλλά επίσης την έννοια ότι η Ευρώπη τελειώνει στα εξωτερικά της σύνορα, έτσι ώστε να έχουμε χώρες εντός και χώρες εκτός Ε.Ε. Προσπαθώ να το κάνω με δυο τρόπους: πρώτον, εξετάζοντας την τρέχουσα μεταμόρφωση των συνόρων. Δείχνοντας πώς τα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης δεν είναι εντοπισμένα, δεν αποτελούν συγκεκριμένα εδάφη. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει πλέον αντιστοιχία μεταξύ του εξωτερικού συνόρου- της επικράτειας της Ε.Ε.- και της πολιτείας της, αλλά ότι τα σύνορα επεκτείνονται τόσο πέρα όσο και εντός της επικράτειας της Ε.Ε.


Μέσα από τις συμφωνίες για επανεισδοχή και άλλα παρόμοια εργαλεία, δημιουργείται μια νομική συνέχεια ανάμεσα στους χώρους που περιβάλλουν την Ε.Ε. και την ίδια την Ε.Ε. Το έργο της Enrica Rigo το δείχνει πολύ καθαρά. Και θέτει σε αμφισβήτηση την ιδέα μιας δυαδικής διάκρισης ανάμεσα στο εντός και το εκτός Ευρώπης, δείχνοντας ότι οι μετανάστες αποτελούν συστατικό στοιχείο της ευρωπαϊκής πολιτείας. Δείχνει, επίσης, ότι η Ευρώπη δεν συγκροτείται μέσα από τον αποκλεισμό, όπως συνάγεται από τη συζήτηση για την ‘Ευρώπη Φρούριο’, απ’ τη σκοπιά του εντός και του εκτός, αλλά μάλλον μέσα απ’ αυτό που οι γνώστες αποκαλούν ‘διαφοροποιημένες συμπεριλήψεις’. Αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη οργανώνεται μέσα από τη διαχείριση διαφοροποιημένης πρόσβασης στην αγορά εργασίας και την υπηκοότητα, κι αυτό γίνεται με την οργάνωση διαφορετικών χώρων κυκλοφορίας. Ένα παράδειγμα, για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι: στη διαδικασία της ευρωπαϊκής διεύρυνσης υπάρχουν οι ενδιάμεσες συμφωνίες, που συνεπάγονται ότι οι υπήκοοι των νέων κρατών-μελών της Ε.Ε. θα έχουν πλήρη πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά εργασίας και στην υπηκοότητα το 2011. Αυτός είναι ένας τρόπος συμπερίληψής τους στο ευρωπαϊκό σχέδιο, αλλά- κι αυτό σημαίνει διαφοροποιημένη συμπερίληψη-με διαφορετικό πακέτο δικαιωμάτων από τους πολίτες των ήδη υπαρχόντων μελών. Πρόκειται για οργάνωση, με διαφοροποιημένο τρόπο, των χώρων κυκλοφορίας, με τη συμπερίληψη διαφορετικών ομάδων ανθρώπων, με διαφορετικό τρόπο, στην αγορά εργασίας και την υπηκοότητα.



Ε: Εννοείτε, για παράδειγμα, το δικαίωμα παραμονής; Ας πούμε, το δικαίωμα των Πολωνών να εγκατασταθούν στο Ηνωμένο Βασίλειο;



Rutvica Andrijasevic: Ναι! Συνήθως, όμως, αντιμετωπίζεται αποκλειστικά από τη σκοπιά των διμερών σχέσεων Ηνωμένου Βασιλείου- Πολωνίας. Πολύ συχνά, το Ηνωμένο Βασίλειο διαμαρτύρεται ότι έρχονται πολλοί Πολωνοί. Στην πράξη, όμως, αυτό αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εικόνας: πρέπει να ιδωθεί μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου η εργασιακή κινητικότητα είναι εκτός κανονισμών σε επίπεδο Ε.Ε. Έτσι, τα κράτη μέλη πρέπει να επιλέξουν αν θα χορηγήσουν πλήρη εργασιακή κινητικότητα ή όχι στους πολίτες των νέων κρατών μελών, αλλά οπωσδήποτε η πίεση σε μια αγορά εργασίας θα ήταν μικρότερη εάν όλα τα κράτη της Ε.Ε. λάμβαναν την ίδια απόφαση με το Ηνωμένο Βασίλειο. Δεν το έχουν κάνει, όμως, κι έτσι υπάρχει διαφοροποιημένη κινητικότητα.



Ε:: Σε ένα πρόσφατο άρθρο σας,[1] ασκείτε κριτική στην ιδέα ότι το στρατόπεδο είναι ένας τόπος με πλήρη απουσία του νόμου. Θα θέλατε να μας το αναπτύξετε λίγο; Γιατί θεωρείτε αυτή την προσέγγιση ανεπαρκή;



Rutvica Andrijasevic: Τελευταία, ασχολούμαι με θέματα που έχουν να κάνουν με την κράτηση, τα στρατόπεδα κράτησης και εκτοπισμού των παράτυπων μεταναστών. Ένας από τους λόγους που το κάνω είναι μια από τις οργανώσεις που εμπλέκονται με κρατήσεις και εκτοπισμούς. Αναφέρομαι ειδικότερα στην περίπτωση του νότιου νησιού Lampedusa και τους μετανάστες που εκτοπίζονται στη Λιβύη. Μια από τις οργανώσεις που διοικούν τα στρατόπεδα, και αποτελεί μέρος αυτής της διαδικασίας, είναι ο Διεθνής Οργανισμός για τη Μετανάστευση. Στο παρελθόν, αντιμετώπισα κριτικά τις εκστρατείες κατά της παράνομης διακίνησης αυτής της οργάνωσης κι έτσι τώρα ήθελα να δείξω ότι οι εκστρατείες αυτές είναι ένα μόνο από τα στοιχεία της ευρύτερης διαχείρισης της μετανάστευσης. Αυτή ήταν μια πηγή ενδιαφέροντος και η άλλη ήταν ότι τα τελευταία χρόνια έγινε πολλή συζήτηση για τα στρατόπεδα και η γνώση μας βασίζεται κυρίως στο έργο του Giorgio Agamben για το στρατόπεδο, που το βλέπει ως έκτακτο χώρο, έναν χώρο όπου το έξω κατακτάται από το κυριαρχικό. Το βλέπει ως νομικό κενό και ως χώρο ακινησίας και στέρησης δικαιωμάτων.


Σκέφτηκα ότι υπάρχουν σίγουρα ενδιαφέρουσες πτυχές σ’ αυτό το είδος σκέψης, αλλά σε γενικές γραμμές είναι εξαιρετικά καταπιεστική, ένα είδος καταπιεστικής σκέψης που επαναφέρει κάποιους δυισμούς ή δίπολα που τώρα αμφισβητούμε όταν σκεφτόμαστε τη σημερινή Ευρώπη και αυτό που η μετανάστευση μας δείχνει για τον ευρωπαϊκό χώρο. Καταπιάστηκα, λοιπόν, με το θέμα του στρατοπέδου, εξετάζοντας αυτό που συχνά λείπει από τη σχετική συζήτηση. Σε ό, τι αφορά τα στρατόπεδα κράτησης της Ε.Ε. στα σύνορα της Ευρώπης, είδα ότι υπάρχουν σημαντικά στοιχεία που δείχνουν ότι πολλοί μετανάστες το σκάνε , ή απλώς ελευθερώνονται απ’ τα στρατόπεδα, τα οποία δεν πρέπει, επομένως, να γίνονται αντιληπτά ως χώροι ακινησίας. Δεν ισχύει ότι οι μετανάστες απλώς κρατούνται εκεί και μετά εκτοπίζονται, αλλά ότι οι μετανάστες περνούν απ’ αυτά τα στρατόπεδα. Στην ουσία, όπως ο Βασίλης, ο Δημήτρης και η Νηφ δείχνουν στο βιβλίο τους,[2] αυτό που κάνουν τα στρατόπεδα είναι να επιβραδύνουν τον μεταναστευτικό ρου. Υπάρχει μια διάσταση χρόνου σ’ αυτά: ο έλεγχος της μετανάστευσης γίνεται, από τη μια πλευρά, με την εισαγωγή μιας διάστασης χρόνου. Και από την άλλη πλευρά, υπάρχουν επίσης παραγωγικοί χώροι κι αυτό που παράγουν είναι η παρανομία. Οι άνθρωποι που περνούν απ’ τα στρατόπεδα και λαμβάνουν την εντολή να εγκαταλείψουν την επικράτεια της Ε.Ε., πολύ συχνά δεν το κάνουν: παραμένουν εντός. Αυτό, όμως, σημαίνει ότι τελούν υπό καθεστώς παρανομίας και θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να νομιμοποιηθούν. Επομένως, υπάρχει σχέση μεταξύ ύπαρξης στρατοπέδων και παρανομίας: αυτό σημαίνει ότι τα στρατόπεδα παράγουν ένα συγκεκριμένο είδος πληθυσμού, που στη συνέχεια κατευθύνεται σε ορισμένους τομείς της οικονομίας, δηλαδή της παραοικονομίας και δεν έχει πρόσβαση στην υπηκοότητα. Υπάρχει άμεση διασύνδεση ανάμεσα στην παραγωγή παρανομίας και την οργάνωση των αγορών εργασίας, όπως και των ιεραρχήσεων σχετικά με την ευρωπαϊκή υπηκοότητα. Γι’ αυτό και είναι ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς αυτό το φαινόμενο, όχι από τη σκοπιά μιας τόσο καταπιεστικής σκέψης όπως η έκτακτη κατάσταση, αλλά δίνοντας έμφαση στο τι παράγουν τα στρατόπεδα και πώς καθορίζουν την οργάνωση του ευρωπαϊκού χώρου και συνόρου.



Ε: Ίσως να πρόκειται για λεπτομέρεια, αλλά νομίζω ότι αυτό το δίπολο και αυτή η ουσιοκρατία που δικαίως κριτικάρετε δεν υπάρχει στο έργο του Agamben αλλά σε μια συγκεκριμένη φιλελεύθερη και προσκολλημένη στους νόμους παρερμηνεία του.



Rutvica Andrijasevic: Ναι, συμφωνώ. Ο Agamben είναι πολύ προσεκτικός στο γράψιμό του. Υπάρχουν, όμως, άλλοι άνθρωποι που χρησιμοποιούν τις έννοιες του επιφανειακά. Σε κάθε περίπτωση, αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να αμφισβητήσω έναν πολύ δυαδικό και στατικό τρόπο σκέψης για την Ευρώπη, με την έννοια του εντός και εκτός και με την έννοια ενός εξωτερικού συνόρου στην άκρη του οποίου η Ευρώπη τελειώνει, και συνεπώς δίνει μια διαφορετική εικόνα της οργάνωσης της ευρωπαϊκής επικράτειας, του ευρωπαϊκού χώρου, της πολιτείας του. Πρέπει επίσης να δούμε τους μετανάστες όχι εκτός των συνόρων αλλά ως συστατικό μέρος της ευρωπαϊκής πολιτείας και του χώρου της. Αυτό επιδρά πολύ στον τρόπο που σκεφτόμαστε την υπηκοότητα, επειδή η ευρωπαϊκή υπηκοότητα γίνεται συνήθως αντιληπτή ως επιβαλλόμενη εκ των άνω. Βλέπουμε, όμως, ότι η ευρωπαϊκή υπηκοότητα παράγεται, συγκροτείται μέσα από μια συνεχή μάχη ανάμεσα στη θεσμική κωδικοποίησή της και τις πρακτικές υπηκοότητας των μεταναστών. Αυτό μας οδηγεί στην επανεξέταση της έννοιας της υπηκοότητας και μας κάνει να δούμε πώς η υπηκοότητα παράγεται μέσα από την κοινωνική ένταση, την κοινωνική μάχη.



Ε:: Είναι σαφές ότι η υπηκοότητα απασχολεί τη σκέψη σας, Καταλαβαίνουμε ότι από δω και πέρα θα επικεντρωθείτε σ’ αυτήν. Τι είναι αυτό το πρόγραμμα στο οποίο συμμετέχετε με τον Engin Isin; Τι ελπίζετε να πετύχετε;



Rutvica Andrijasevic: Το προσεχές διάστημα θα δουλέψω σε ένα πρόγραμμα που ονομάζεται ‘ Ενεργοποιώντας την Υπηκοότητα’. Είναι ένα ερευνητικό πρόγραμμα που επιχειρεί να εξετάσει και να αμφισβητήσει τη φορμαλιστική ιδέα της ευρωπαϊκής υπηκοότητας και να δείξει ότι η ευρωπαϊκή υπηκοότητα ενεργοποιείται τόσο από τους πολίτες όσο και από τους μη πολίτες- και αυτό σημαίνει μετανάστες και πρόσφυγες, για παράδειγμα. Επιχειρεί, επίσης, να εξετάσει τους χώρους όπου γίνεται αυτό και τους παίκτες από τους οποίους εκπληρώνεται η υπηκοότητα και, επομένως, να δώσει μια άποψη της υπηκοότητας με περισσότερες αποχρώσεις, που λαμβάνει υπόψη υποκειμενικές πρακτικές υπηκοότητας. Βασικά, η ιδέα μας είναι ότι οι άνθρωποι μπορούν μερικές φορές να επιτύχουν την υπηκοότητα χωρίς να έχουν αυτό το καθεστώς, ότι δεν είναι απαραίτητο να έχουν το καθεστώς για να εκπληρώσουν την υπηκοότητα.


Αυτό που με ενδιαφέρει σ’ αυτό το πρόγραμμα και στα ζητήματα της υπηκοότητας γενικά –κι αυτό φαίνεται από το φεμινιστικό μου έργο- είναι να μελετήσω τους παίκτες που ενεργοποιούν την υπηκοότητα. Ας πούμε, σε αυτή την περίπτωση, τους μετανάστες χωρίς χαρτιά, εξετάζοντας τις υλικές συνθήκες που δομούν τις ζωές τους. Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ζητήματα μετανάστευσης ή παραμονής ή περιορισμούς εργασίας. Αλλά την ίδια στιγμή ενδιαφέρομαι επίσης για ένα πιο συμβολικό επίπεδο. Αυτό σημαίνει για μένα ζητήματα που έχουν να κάνουν με τη θηλυκότητα και τον αντρισμό και πώς αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη προκειμένου να θεωρητικοποιηθούν ζητήματα εκπλήρωσης υπηκοότητας. Νομίζω ότι αυτό ανάγεται στη συνολική φεμινιστική προσπάθεια για μια πολύ συγκεκριμενοποιημένη και στέρεα ανάγνωση του θέματος. Νομίζω ότι αυτή η ανάγνωση στερείται ακόμη πολιτικής θεωρίας, ότι οι άνθρωποι που προσεγγίζουν την υπηκοότητα από τη σκοπιά της πολιτικής θεωρίας δεν την λαμβάνουν αρκετά υπόψη. Η προσπάθειά μας θα είναι λοιπόν να την αναγάγουμε σε πολιτική θεωρία και, από την άλλη πλευρά, να δώσουμε στη φεμινιστική θεωρία μια νέα ενόραση για την ευρωπαϊκή υπηκοότητα ως τόπο μάχης, να ανοίξουμε το χώρο μέσα στη φεμινιστική γνώση για να δούμε τα πράγματα με πιο λεπτομερή και ίσως πιο εκσυγχρονισμένο τρόπο, να αποδεχτούμε κάποια ζητήματα που έχουν να κάνουν με τις μάχες για υπηκοότητα στη σύγχρονη Ευρώπη.


Η Rutvica Andrijasevic είναι διδάκτωρ στις σπυδές φύλου από το πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης. Διδάσκει στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο της Αγγλίας και συμμετέχει σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα για την υπηκοότητα που συντονίζει ο Engin Isin. Μίλησε στον Άκη Γαβριηλίδη στο Κάρντιφ, 01.07.08


Αναφορές

[1] Βλ. Andrijasevic, R. (forthcoming) : ‘From Exception to Excess: Re-reading Detention and Deportations in the Mediterranean Space’, στο Nicholas de Genova and Nathalie Peutz (eds), Deported: Removal and the Regulation of Human Mobility, Duke University Press.

[2]Dimitris Papadopoulos, Niamh Stephenson, and Vassilis Tsianos, Escape Routes: Control and Subversion in the 21st Century, Pluto Press 2008.

Από το 2000 που ολοκληρώθηκε το Πρωτόκολλο για την ‘Πρόληψη, Καταστολή και Τιμωρία της Παράνομης Διακίνησης Προσώπων, ειδικά Γυναικών και Παιδιών’ των Ηνωμένων Εθνών, οι πολιτικές και πρωτοβουλίες κατά της παράνομης διακίνησης αυξήθηκαν, σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό, σε διεθνές επίπεδο. Αντίθετα, οι εκτιμήσεις για τις επιδράσεις των διαφόρων παρεμβάσεων και αντιδράσεων είναι ελάχιστες. Αυτός ήταν ο λόγος που η Παγκόσμια Συμμαχία κατά της Διακίνησης Γυναικών δημοσίευσε πέρσι μια έκθεση με τίτλο ‘Παράπλευρη Ζημία: η Επίδραση των Μέτρων κατά της Παράνομης Διακίνησης στα Ανθρώπινα Δικαιώματα ανά τον Κόσμο’ όπου καλούσε για μια συνεκτική επισκόπηση των προσπαθειών κατά της παράνομης διακίνησης, λέγοντας ότι ‘ Εφτά χρόνια μετά την υιοθέτηση από τα Ηνωμένα Έθνη του Πρωτοκόλλου για την Παράνομη Διακίνηση, είναι καιρός να αποτιμηθεί το έργο αυτό σε όλα τα επίπεδα και να εκτιμηθεί το αποτέλεσμά του’.


Ένα από τα καίρια θέματα που τίθενται από τον συνεχώς αυξανόμενο αριθμό προγραμμάτων που στοχεύουν στην πρόληψη της παράνομης διακίνησης, είναι η επίδρασή της στους προσωρινούς μετανάστες, και ιδιαίτερα στις γυναίκες. Όπως εισηγείται το άρθρο αυτό, ο συσχετισμός των κατηγοριών ‘θύμα παράνομης διακίνησης’ και ‘προσωρινός μετανάστης’ μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες στην κινητικότητα των γυναικών της εργατικής τάξης και την πρόσβασή τους στα εργασιακά δικαιώματά τους.


Η παράνομη διακίνηση και η μετανάστευση εργατικού δυναμικού


Τόσο το Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση όσο και το Πρωτόκολλο για τη Λαθρομετανάστευση αποτελούν μέρος της Σύμβασης κατά του Διακρατικού Οργανωμένου Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών. Η ένταξη των Πρωτοκόλλων σε μια Σύμβαση που στοχεύει στην αντιμετώπιση του διακρατικού εγκλήματος σημαίνει ότι οι λαθρέμποροι και οι διακινητές θεωρούνται, μαζί με αυτούς που διακινούν παράνομα όπλα και ουσίες, ότι έχουν μια διεθνή εγκληματική δραστηριότητα που υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα. Συνεπώς, τα περισσότερα κράτη-έθνη ανταποκρίθηκαν στο Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση με νομικά πλαίσια που στοχεύουν στον περιορισμό της μετανάστευσης και τη δίωξη των ‘παράνομων’ εισόδων. Για παράδειγμα, στην Ινδονησία, οι κυβερνήσεις των συνοριακών επαρχιών δημιούργησαν μονάδες κατά της παράνομης διακίνησης. Διεθνείς υπηρεσίες, όπως ο Διεθνής Οργανισμός για τη Μετανάστευση (IOM), στηρίζουν αυτές τις προσπάθειες, που έχουν οδηγήσει σε αυξανόμενους αριθμούς συλλήψεων ‘διακινητών’ και στην αναγνώριση σημαντικών αριθμών ‘θυμάτων’, που τα περισσότερα είναι μετανάστες εργαζόμενοι.


Ένα από τα καίρια προβλήματα που σχετίζονται με τους τρόπους με τους οποίους πολλές κυβερνήσεις αντιδρούν στην παράνομη διακίνηση αφορά τον τρόπο που οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ παράνομης διακίνησης και μετανάστευσης εργατικού δυναμικού εκλαμβάνονται και περιγράφονται. Η πρωταρχική διαφορά ανάμεσα στα δυο πρωτόκολλα έχει να κάνει με τον σκοπό για τον οποίον ένα άτομο διακινείται παράνομα, καθώς η λαθρομετανάστευση δεν θεωρείται ότι ενέχει εκμετάλλευση του ατόμου σε ό, τι αφορά τον προορισμό. Τίθενται λοιπόν δυο προβλήματα. Πρώτον, τα όρια ανάμεσα στη λαθρομετανάστευση και την παράνομη διακίνηση είναι δυσδιάκριτα με τρόπους που δεν είναι αναγνωρίσιμοι από αυτούς τους ορισμούς,. Οι ομάδες που ενέχονται στη στρατολόγηση μεταναστών και τη λαθρομετανάστευση είναι συχνά οι ίδιες ομάδες που ενέχονται στην παράνομη διακίνηση, και τα άτομα που πληρώνουν τις υπηρεσίες ενός λαθρέμπορου γίνονται εύκολα θύματα εκμετάλλευσης. Δεύτερον, τα στερεότυπα του φύλου είναι εγγενή στον τρόπο που τα πρωτόκολλα υλοποιούνται, μέσω της πολιτικής έναντι της παράνομης διακίνησης – οι άντρες απλώς διευκολύνουν τη μετανάστευσή τους μέσω της ‘λαθρομετανάστευσης’, ενώ οι γυναίκες (και τα παιδιά) θεωρούνται ‘θύματα της παράνομης διακίνησης (σεξ)’.


Στην πράξη, ωστόσο, εμφανίζεται μια δυνητικά δυσοίωνη αλλαγή. Η συμπερίληψη των μεταναστών εργατών στις στατιστικές για τα ‘θύματα της παράνομης διακίνησης’ υποδηλώνει μια έντεχνη αλλαγή στους τρόπους που οι υπηρεσίες για τη διεθνή ανάπτυξη, οι Μη Κυβερνητικές οργανώσεις και ορισμένα κράτη αντιμετωπίζουν τους ανειδίκευτους και ημι-ειδικευμένους προσωρινούς μετανάστες. Για παράδειγμα, μια σημαντική έκθεση της Διεθνούς Καθολικής Επιτροπής Μετανάστευσης (International Catholic Migration Commission –ICMC) και του Κέντρου Αλληλεγγύης (American Center for International Labor Solidarity- ACILS) σχετικά με τις συνθήκες εργασίας μεταναστών εργατών από την Ινδονησία που έχουν τα απαραίτητα έγγραφα αναφέρει ότι:

Εάν η στρατολόγηση γίνεται με ψευδείς υποσχέσεις σχετικά με τις αποδοχές και τις συνθήκες εργασίας εάν δεν προσδιορίζεται σαφώς η εργασία, οι ώρες εργασίας, οι εβδομαδιαίες αργίες και οι άδειες, εάν υπάρχουν ανεξήγητες μειώσεις αποδοχών ή παρακράτηση αποδοχών, περιορισμοί στην ελευθερία κίνησης μέσω κατάσχεσης ταξιδιωτικών εγγράφων ή άλλων τρόπων, και/ή σεξουαλική εκμετάλλευση….τότε ένας εργαζόμενος που απασχολείται στο εξωτερικό μπορεί να κατηγοριοποιηθεί ως διακινούμενο παρανόμως πρόσωπο.


Η συμπερίληψη μεταναστών εργαζομένων με έγγραφα (νόμιμων) στον ορισμό του ‘διακινούμενου παρανόμως θύματος’ επιδρά σημαντικά στις δραστηριότητες πολλών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων για τους Ινδονήσιους μετανάστες εργαζόμενους. Όπως μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση ανέφερε, ορισμένες από αυτές έχουν τώρα πειστεί ότι ‘ παράνομη διακίνηση και μετανάστευση εργατικού δυναμικού είναι το ίδιο πράγμα’.


Ένας από τους λόγους που το πλαίσιο κατά της παράνομης διακίνησης χρησιμοποιείται στην αντιμετώπιση της προσωρινής μετανάστευσης εργατικού δυναμικού έχει να κάνει με τη δυσκολία να γίνουν σαφείς, αναλυτικές διακρίσεις μεταξύ λαθρομετανάστευσης, παράνομης διακίνησης προσώπων και προσωρινής μετανάστευσης εργατικού δυναμικού. Οι μετανάστες εργαζόμενοι που περνούν από νόμιμους διαύλους έρχονται συχνά αντιμέτωποι με μια γκάμα εκμεταλλευτικών πρακτικών, που καθιστούν τη διάκριση μεταξύ νόμιμης και παράνομης στρατολόγησης και ανάπτυξης δυσδιάκριτη. Οι πρακτικές αυτές περιλαμβάνουν ενδεχομένως εγκλεισμό και περιορισμένη ελευθερία κινήσεων, παραποιημένα και πλαστά έγγραφα, καταναγκαστική εργασία, δεσμευτικά χρέη, βία και εκμετάλλευση, κακές εργασιακές συνθήκες και μη καταβολή αποδοχών. Η ενδημική φύση αυτών των προβλημάτων και η ευκολία με την οποία μετανάστες εργαζόμενοι που διαθέτουν τα απαραίτητα έγγραφα μπορούν να βρεθούν χωρίς χαρτιά, σημαίνει ότι η μεγάλη πλειονότητα των ελάχιστα ειδικευμένων μεταναστών εργατών στη Νοτιοανατολική Ασία χαρακτηρίζονται εύκολα ως ‘ θύματα της παράνομης διακίνησης προσώπων’ σύμφωνα με το Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση.


Ωστόσο, η χρήση ενός πλαισίου κατά της παράνομης διακίνησης μπορεί επίσης να αποδοθεί στη μαζική επένδυση σε πρωτοβουλίες κατά της παράνομης διακίνησης από διεθνείς υπηρεσίες και δωρητές, μετά το 2000. Οι χώρες προέλευσης και οι χώρες υποδοχής αντιμετωπίζουν εξίσου αυξανόμενες πιέσεις για να επικυρώσουν το Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση και να δείξουν ότι συμμορφώνονται με τα ελάχιστα κριτήρια που παρατίθενται στην ετήσια ‘Έκθεση για την παράνομη Διακίνηση Προσώπων’ του Στέιτ Ντηπάρτμεντ. Η έκθεση κατανέμει τις χώρες σε τρεις ταχύτητες, ανάλογα με τις προσπάθειες συμμόρφωσής τους με τα ελάχιστα κριτήρια για την εξάλειψη της παράνομης διακίνησης. Οι χώρες της τρίτης ταχύτητας ( αυτές που δεν συμμορφώνονται) υφίστανται κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένου του τερματισμού της μη ανθρωπιστικής βοήθειας, της βοήθειας που δεν σχετίζεται με το εμπόριο και της αντίθεσης των Ηνωμένων Πολιτειών στη βοήθεια από διεθνείς χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς. Η παράνομη διακίνηση και η λαθρομετανάστευση, ως θεμελιακά στοιχεία της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Διακρατικό Έγκλημα, συνδέονται επίσης με μέτρα για την αντιμετώπιση της ‘παγκόσμιας τρομοκρατίας’ στο περιβάλλον υψηλής ασφαλείας μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, οι κυβερνήσεις ενθαρρύνονται να τηρούν σκληρή στάση έναντι της παράτυπης μετανάστευσης μέσω πιο αυστηρών συνοριακών ελέγχων.


Η μεταβολή από μια ‘προσέγγιση διαχείρισης της μετανάστευσης’ σε ό, τι αφορά την προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού σε μια ‘προσέγγιση κατά της παράνομης διακίνησης’ έχει ουσιαστική επίδραση στη χάραξη πολιτικής και τον ακτιβισμό του μεταναστευτικού εργατικού δυναμικού στη Νοτιοανατολική Ασία. Μολονότι οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις στα μεγαλύτερα κράτη που υποδοχής είναι πιο αργές στην υιοθέτηση του πλαισίου κατά της παράνομης διακίνησης, όλο και περισσότερες προσελκύεται από αυτό προκειμένου να επιτύχουν θετικά αποτελέσματα για τους μετανάστες εργαζόμενους, απουσία αποτελεσματικών εθνικών εργασιακών νομοθεσιών. Στη Μαλαισία, οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις που ασχολούνται με ξένους εργαζόμενους προσπαθούν τώρα να εκμεταλλευτούν τη νομοθεσία κατά της παράνομης διακίνησης με εκστρατείες ‘ντροπής’ σε μεγάλη κλίμακα, έτσι ώστε να υποχρεώσουν την κυβέρνηση να τροποποιήσει την εθνική νομοθεσία αναφορικά με τους προσωρινούς μετανάστες. Στη Σιγκαπούρη, μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση που ασχολείται με τους εργαζόμενους στον κατασκευαστικό τομέα, υποστηρίζει ότι οι ξένοι εργάτες που έρχονται αντιμέτωποι με τον επαναπατρισμό με τη λήξη των συμβολαίων τους, είναι θύματα παράνομης διακίνησης εάν επιστρέψουν στην πατρίδα τους χρεωμένοι.


Φύλο, κινητικότητα και δικαιώματα


Η δυνατότητα επίδρασης της διεθνούς και τοπικής πίεσης στους τρόπους με τους οποίους οι κυβερνήσεις αντιδρούν στην προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού θέτει σοβαρά ερωτήματα για τις συνέπειες της ρητορικής κατά της παράνομης διακίνησης στο εργατικό δυναμικό και την κινητικότητα. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (International Labour Organization- ILO) σημειώνει ότι η εισαγωγή του Πρωτοκόλλου για την Παράνομη Διακίνηση των Ηνωμένων Εθνών αποτελεί πρόκληση για τη χάραξη πολιτικής, καθώς απαιτεί από τα κράτη να αντιμετωπίζουν την υποχρεωτική εργασία ως ποινικό αδίκημα αντί για εργασιακή παραβίαση. Οι κρατικοί νομοθέτες έχουν το ακόλουθο δίλημμα: να χρησιμοποιούν το αδίκημα της ‘υποχρεωτικής εργασίας’ ή της ‘παράνομης διακίνησης’ όταν αντιμετωπίζουν σοβαρές περιπτώσεις εκμετάλλευσης στις οποίες ενέχονται μετανάστες εργαζόμενοι; Οι αποφάσεις αυτές καθορίζουν, με τη σειρά τους, τον τρόπο που οι αρχές χειρίζονται καταστάσεις εξαναγκασμού, τιμωρούν τους δράστες και αντιμετωπίζουν δομικούς παράγοντες που ενθαρρύνουν τις συγκεκριμένες πολιτικές.


Όταν όλες οι μορφές εκμετάλλευσης στις οποίες ενέχονται προσωρινοί μετανάστες ταξινομούνται ως ‘παράνομη διακίνηση’, οι προκαταλήψεις για το φύλο και την τάξη, εγγενείς στον ορισμό του ‘ποιος’ μπορεί να διακινηθεί (και κάτω από ποιες συνθήκες), ενισχύονται απόλυτα. Από την ώρα που η μετανάστευση εργατικού δυναμικού θεωρείται παράνομη διακίνηση, όλες περίπου οι μετανάστριες εργαζόμενες περιγράφονται ως θύματα παράνομης διακίνησης. Η αντιμετώπιση όλων των μορφών εκμετάλλευσης των μεταναστών εργατών ως περιπτώσεις παράνομης διακίνησης δεν κινδυνεύει μόνο να υπονομεύσει τις υπάρχουσες διατάξεις περί εργασιακών δικαιωμάτων, αλλά αποδυναμώνει τις προσπάθειες κατά της παράνομης διακίνησης που στοχεύουν στην αντιμετώπιση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης γυναικών και παιδιών. Η παράνομη διακίνηση σεξ αποτελεί αναμφίβολα ένα σοβαρό ζήτημα, αλλά τα στοιχεία δείχνουν σαφώς ότι η χρήση του μοντέλου ‘ ένα μέγεθος ταιριάζει σε όλους’, προκειμένου να αναγνωριστούν και να βοηθηθούν τα θύματα της σεξουαλικής εκμετάλλευσης, συμβάλει συχνά στην περαιτέρω εκμετάλλευση αυτών ακριβώς των ανθρώπων που επιχειρεί να βοηθήσει.


Επιπλέον γνωρίζουμε ότι οι πολιτικές που στοχεύουν στον έλεγχο παράτυπων μορφών μετανάστευσης μπορεί, στην πραγματικότητα, να ενθαρρύνουν, να επιτρέψουν ή να επιδεινώσουν παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των μεταναστών, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας στην κινητικότητα. Τα στοιχεία εκείνων που εργάζονται στο πεδίο της παράνομης διακίνησης σεξ δείχνουν ότι οι προσπάθειες για ‘διάσωση και επαναπατρισμό’ των θυμάτων της παράνομης διακίνησης, κάνουν τη θέση των μεταναστών εργαζομένων ακόμη πιο ευάλωτη. Οι πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης μπορούν να στιγματίσουν και να αποξενώσουν τους σεξουαλικούς εργαζόμενους και τις οργανώσεις τους, να αποθαρρύνουν την οικοδόμηση συνασπισμών μεταξύ των υποστηρικτών τους και να υπονομεύσουν τα προγράμματα προστασίας δικαιωμάτων. Η επίδραση των αποφάσεων αυτών στις ζωές των νόμιμων μεταναστών εργαζομένων δεν έχει ακόμη φανεί, αλλά η εν δυνάμει επίδραση στο μεταναστευτικό εργατικό δυναμικό και τον ακτιβισμό για τα εργασιακά δικαιώματα ενδέχεται να είναι εξίσου βαθιά.

Η νορβηγική κυβέρνηση έχει προτείνει ένα νόμο που απαγορεύει την αγορά σεξουαλικών υπηρεσιών. Στόχος του νέου νόμου, που εάν εγκριθεί από το κοινοβούλιο θα τεθεί σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2009, είναι σύμφωνα με τις Εισηγήσεις στο Odelsting η καταπολέμηση της πορνείας και της παράνομης διακίνησης προσώπων (Ot. Prp. Nr. 48). Στην εισαγωγή του, το υπουργείο Δικαιοσύνης αναφέρεται σαφώς στις διεθνείς υποχρεώσεις του κράτους σε σχέση με διεθνείς συμφωνίες όπως το Πρωτόκολλο για την Πρόληψη, Κατάργηση και Ποινικοποίηση της Παράνομης Διακίνησης Προσώπων, ειδικά Γυναικών και Παιδιών, των Ηνωμένων Εθνών (Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, Especially Women and Chlidren- UNODC), αλλά και άλλες διεθνείς συμφωνίες για την αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησης. Η παράνομη διακίνηση προσώπων, όπως και η μαστροπεία, θεωρούνται εγκληματικές πράξεις στη Νορβηγία και ρυθμίζονται αντίστοιχα από τα άρθρα 224 και 202 του ποινικού κώδικα. Ενώ το άρθρο 224 και το άρθρο 202 ρυθμίζουν το τρίτο μέρος- τον διακινητή και τον μαστροπό, ο στόχος του προτεινόμενου νόμου είναι η μείωση ή εξάλειψη της ζήτησης σε ό, τι αφορά την πορνεία, για να προστατευθούν έτσι οι γυναίκες (και οι άντρες) από τον εξαναγκασμό σε πορνεία και παράνομη διακίνηση προσώπων.


Η διεθνοποίηση της πολιτικής έναντι της πορνείας και οι δημόσιες συζητήσεις για να τεθεί εκτός νόμου δεν είναι κάτι καινούργιο. Αντίθετα, η πολιτική προσέγγιση της πορνείας είχε διεθνή χαρακτήρα από τις αρχές του 19ου αιώνα και η ‘πόρνη’ θεωρείτο ένα είδος διαβόλου που αποτελούσε απειλή για τη δημόσια υγεία, τις αξίες της οικογένειας, την ηθική τάξη ή θύμα του δουλεμπορίου λευκής σαρκός ή της εξάρτησης από τα ναρκωτικά. Οι δημόσιες συζητήσεις για την ποινικοποίηση της πορνείας επανέρχονταν κάθε τόσο. Στα τέλη του 2004, η νορβηγική κυβέρνηση, αφού πρώτα αξιολόγησε τις νομοθετικές ρυθμίσεις στη Σουηδία και την Ολλανδία ( Υπουργείο Δικαιοσύνης 2002), απέρριψε το αίτημα να καταστεί η πορνεία έγκλημα και δήλωσε ότι η πορνεία αποτελεί κοινωνικό πρόβλημα και όχι εγκληματική υπόθεση. Δήλωσε επίσης ότι μια απαγόρευση θα καθιστούσε πιο επώδυνη την κατάσταση για τα πρόσωπα που πουλούν σεξουαλικές υπηρεσίες και θα επιδρούσε στις πιο ευάλωτες ομάδες στους κόλπους της πορνείας. Ωστόσο, λίγα χρόνια αργότερα, η κοινή γνώμη άλλαξε ριζικά και η πολιτική πλειοψηφία υποστήριξε ότι η απαγόρευση της πορνείας είναι η μόνη λύση για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης προσώπων, που θεωρείται σύγχρονη δουλεία. Στην πραγματικότητα, είναι δύσκολο να πει κανείς εάν ήταν η ανησυχία για τα θύματα της παράνομης διακίνησης ή ο ηθικός πανικός και ο φόβος ότι η Νορβηγία θα κυριαρχείτο από ξένες πόρνες και προαγωγούς που οδήγησαν στο αίτημα ότι κάτι έπρεπε να γίνει. Παρόλα αυτά, στην επίσημη παρουσίασή του, ο προτεινόμενος νόμος αντιμετωπίζεται ως μέτρο για την καταπολέμηση της πορνείας και κατ’ επέκταση της παράνομης διακίνησης προσώπων σε διεθνές επίπεδο.


Ο συσχετισμός της πορνείας και της παράνομης διακίνησης προσώπων θέτει περισσότερα προβλήματα από όσα επιλύει, γιατί όπως επισημαίνει η Bridget Anderson (2007), ακόμη κι αν υπάρξει γενική συμφωνία και συναίνεση, η παράνομη διακίνηση προσώπων αποτελεί σοβαρό πρόβλημα και διαφορετικές ομάδες αναγνωρίζουν την παράνομη διακίνηση ως πρόβλημα για διαφορετικούς λόγους. Η παράνομη διακίνηση προσώπων θεωρείται ότι αποτελεί βία κατά των γυναικών, παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και/ή ένα φαινόμενο που τροφοδοτεί και διατηρεί το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα.


Η παράνομη διακίνηση προσώπων σχετίζεται με την παράνομη ή παράτυπη μετανάστευση και η έννοια αυτή, όπως ορίζεται από το πρωτόκολλο κατά της παράνομης διακίνησης των Ηνωμένων Εθνών, αποτελεί μια κατάσταση όπου εγκληματικές ομάδες ή άτομα εκμεταλλεύονται ανθρώπους που επιθυμούν να έχουν καλύτερες οικονομικές ευκαιρίες. Η έμφαση δίνεται σε τρία διαφορετικά στοιχεία: τη στρατολόγηση, τη μεταφορά και το στόχο της στρατολόγησης. Ο ορισμός περιλαμβάνει τη χρήση κάποιου είδους βίας, εξαναγκασμού ή εκμετάλλευσης ευάλωτων προσώπων και η παράνομη διακίνηση προσώπων πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον την εκμετάλλευση της πορνείας άλλων ή άλλες μορφές σεξουαλικής εκμετάλλευσης, καταναγκαστικής εργασίας, δουλείας ή πρακτικών ανάλογων με τη δουλεία, την υποτέλεια ή την αφαίρεση οργάνων (UNODC). Κατά συνέπεια, το συμπληρωματικό πρωτόκολλο έχει ως στόχο την αντιμετώπιση της παράτυπης ή της παράνομης μετανάστευσης και, μαζί με τη Σύμβαση κατά του Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών, έχει ως στόχο να διευκολύνει τη διαδικασία της διακρατικής συνεργασίας για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος. Η έμφαση είναι στο έγκλημα και στον έλεγχο των συνόρων και στόχος είναι να εξαλειφθούν οι ‘ ασφαλείς παράδεισοι’ για τους δράστες ( Βλέπε Anderson 2007, Kempadoo 2005, Andrijasevic 2003). Η πολιτική εστίαση στην παράνομη διακίνηση με έμφαση στην πορνεία υπήρξε μαζική, και παρά την απουσία πειστικής τεκμηρίωσης της έκτασης και του μεγέθους του, το φαινόμενο λέγεται ότι αποτελεί μια αναπτυσσόμενη επιχείρηση υψηλού κέρδους και χαμηλού ρίσκου διεθνικών εγκληματιών, περίπου στο ίδιο επίπεδο με τη διακίνηση παράνομων ουσιών και όπλων (Kempadoo 2005). Πρόκειται για μια προβληματική υπόθεση από τη στιγμή που τόσο ο ορισμός της έννοιας ‘οργανωμένο έγκλημα’ όσο και η οργάνωση του εμπορίου παράνομων ουσιών και όπλων υπόκεινται σε κριτικές δημόσιες συζητήσεις μεταξύ ειδικών στην εγκληματολογία και το ποινικό δίκαιο (βλέπε Andreas & Nadelman 2006, Edwards & Gill 2003, Woodiwiss 2003).


Η Σύμβαση κατά του Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών είναι αποτέλεσμα της αυξανόμενης εστίασης στο διεθνικό οργανωμένο έγκλημα, που στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 εξελίχθηκε σε φλέγον θέμα σε διεθνές επίπεδο ( Edwards & Gill 2003, Woodwiss 2003), και δείχνει την επέκταση του ελέγχου του οργανωμένου εγκλήματος που άρχισε με την διεθνή εκστρατεία κατά της διακίνησης ουσιών σε εθνικό και διεθνές επίπεδο (Andreaw & Nadelman 2006). Το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα κατασκευάστηκε, μαζί με την τρομοκρατία, ως ο νέος εχθρός, και λέγεται ότι αποτελεί μεγαλύτερη πρόκληση στον τομέα της διεθνούς ασφάλειας από οτιδήποτε είχε να αντιμετωπίσει η Δύση στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Η ανάδυση του ‘νέου κακού’ συνδέεται με την παγκοσμιοποίηση και κυρίως με αυτό που ορίζεται ως ‘εποχή των αποτυχημένων εθνών κρατών’ όπως οι μετακομμουνιστικές και αναπτυσσόμενες χώρες. Οι επίσημες ομιλίες και αφηγήσεις που περιβάλλουν τη διαφαινόμενη απειλή δημιουργούνται σε ένα πλαίσιο που οι Edwards & Gill (2004: 245) ορίζουν ως ‘μεταψυχροπολεμική πολιτική λογική’: έναν εκ νέου προσανατολισμό της δυτικής ασφάλειας, των υπηρεσιών πληροφοριών και άμυνας για τον έλεγχο του εγκλήματος. Όπως λένε κάποιοι διανοητές, ο συγκερασμός θεμάτων ασφάλειας και ελέγχου του εγκλήματος έχει γίνει μείζον χαρακτηριστικό στην εποχή της δικαιολόγησης του κοινωνικού ελέγχου, της αστυνόμευσης όπως και πολλών πτυχών της σύγχρονης διακυβέρνησης ( βλέπε Aas 2007, Andreas & Nadelman 2006).


Στο πλαίσιο του παραδείγματος για την ασφάλεια, το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα δημιουργείται ως η μαύρη πλευρά της παγκοσμιοποίησης και ως εξωτερική απειλή που ενεργεί πάνω και εναντίον αλλά όχι μέσα στη ‘νομιμοποιημένη’ κοινωνία (Edwards & Gill 2002: 253). Ωστόσο, ο φόβος και η ανασφάλεια είναι συναισθηματικές και πολιτικές και όχι αντικειμενικές ολότητες, και όπως επισημαίνει ο David Garland (2001), ο έλεγχος του εγκλήματος δεν διαχειρίζεται μόνο τα προβλήματα του εγκλήματος, αλλά θεσμοθετεί μια σειρά αντιδράσεων σε αυτά τα προβλήματα που έρχονται ως επακόλουθο σε ό, τι αφορά την κοινωνική επίδρασή τους. Μολονότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η έλλειψη δυνατότητας για μετανάστευση με νόμιμους τρόπους έχει δημιουργήσει μια αγορά την οποία εκμεταλλεύονται διάφοροι παράγοντες, παρέχοντας υπηρεσίες στους μετανάστες για να ταξιδέψουν και/ή να εργαστούν στο εξωτερικό, αυτοί που ενέχονται στην εκμετάλλευση των μεταναστών κυμαίνονται από τοπικούς ‘βοηθούς’ μέχρι ιδιώτες, κρατικούς υπαλλήλους, ημι-κρατικούς υπαλλήλους και εγκληματίες. Επομένως, η συμπερίληψη των μεταναστών στην αλυσίδα των υποτιθέμενων παράνομων δραστηριοτήτων των διεθνικών εγκληματιών οδηγεί πολιτικά και κοινωνικά στην κατασκευή της μετανάστευσης ως εγκληματικής υπόθεσης, χωρίς να εξετάζονται οι τρόποι με τους οποίους το καθεστώς των συνόρων και των αδειών εισόδου επιδρούν στην κατάσταση των μεταναστών (βλέπε Andrijasevic 2003). Συνεπώς, η Σύμβαση κατά του Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών και το πρωτόκολλο κατά της παράνομης διακίνησης δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι αποτελούν απλώς μια βάση ανάπτυξης πολιτικών για την πρόληψη της παράνομης διακίνησης, την προστασία των θυμάτων και την καταδίωξη των εγκληματιών, αλλά χρησιμεύουν επίσης ως βάση για την κοινωνική κατασκευή της ανασφάλειας και τη δημιουργία των ‘φρικτών άλλων’ μέσω της ρητορικής για την εγκληματοποίηση και τη θυματοποίηση (βλέπε Aas 2007, Kapur 2005).


Η νορβηγική πολιτική κατά της παράνομης διακίνησης απηχεί διεθνείς τάσεις που σχετίζονται με τη δημοφιλή εικόνα των ισχυρών, προσοδοφόρων και κυνικών εγκληματικών δικτύων που έχουν τις μετανάστριες ως σεξουαλικές σκλάβες- και εδώ όπως παντού ο κύριος στόχος είναι η καταπολέμηση του εγκλήματος και όχι η προστασία των θυμάτων. Όπως δήλωσε ο υπουργός Δικαιοσύνης ( 2002) ‘ Η καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης γυναικών και παιδιών είναι η καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος (….) Η παράνομη διακίνηση δημιουργεί εγκληματικές οικονομίες που επιχειρούν παράλληλα με την κρατική οικονομία και την οικονομία της αγοράς’. Κόντρα στη ρητορική του εγκλήματος, η ανακατασκευή των μεταναστριών που εργάζονται στην πορνεία από παράνομες ή ανεπιθύμητες μετανάστριες σε αθώα και ευάλωτα θύματα της παράνομης διακίνησης μεταναστών σεξουαλικών εργαζομένων εξελίχθηκε σε αυτό που ο David Garland (2001) αναγνωρίζει ως πολιτικοποιημένη εικόνα του ‘θύματος’. Ωστόσο, το ‘βασανισμένο θύμα’ είναι μια συμβολική μορφή που ακολουθεί τη δική της ζωή και διαδραματίζει καίριο ρόλο στις πολιτικές συζητήσεις και τα επιχειρήματα για την πολιτική για το έγκλημα. Πράγματι, με τη θεωρούμενη απειλή του διεθνικού οργανωμένου εγκλήματος ως ‘νέας αυτοκρατορίας του κακού’, η εικόνα αθώων και ευάλωτων μεταναστριών που εξαναγκάζονται να γίνουν πόρνες από κυνικούς και ανενδοίαστους εγκληματίες αποτελεί κλασικό παράδειγμα αυτού που ο Niels Christie ( 1986) περιγράφει ως κατασκευή του ‘ιδανικού θύματος’, που ο ρόλος και η λειτουργία του είναι να δημιουργήσει τον ‘κατάλληλο παραβάτη’- το θύμα του εγκλήματος ως αντίθετο στους δράστες. Επομένως, ο προτεινόμενος νόμος που αιτιολογήθηκε ως εργαλείο για την πρόληψη και την καταπολέμηση της πορνείας και της παράνομης διακίνησης συνεπάγεται τη θεσμοθέτηση της εκλαϊκευμένης εικόνας των μεταναστών είτε ως παθητικών θυμάτων ανίκανων να κοιτάξουν τον εαυτό τους είτε ως ικανών να διαπράξουν τις πιο τρομακτικές πράξεις βίας (Kapur 2005). Λαμβάνοντας υπόψη ότι ο στόχος είναι η καταπολέμηση του διεθνικού εγκλήματος, η συσχέτιση πορνείας και παράνομης διακίνησης τοποθετεί τους σεξουαλικούς εργαζόμενους στην πρώτη γραμμή του ‘πολέμου κατά του εγκλήματος’.

Αναφορές:

- Anderson, Bridget (2007): “Motherhood, Apple Pie and Slavery: Reflections on trafficking debates”, Centre on Migration, Policy and Society, Working paper No. 48

- Andreas, Peter και Ethan Nadelmann (2006): Policing the globe. Criminalization and crime control in international relations. Oxford: University Press

- Andrijasevic, Rutvica (2003): “The Difference Borders Make: (Il)legality, Migration and Trafficking in Italy among Eastern European Women in Prostitution” In: Uprooting/Regroundings, Question of Home and Migration (Ed): Ahmed, Sara, Claudia Castañeda, Ann_Marie Fortier and Mimi Sheller, Oxford, New York: Berg

- Christie, Nils (1986):”The ideal victim” I: From crime policy to victim policy: reorienting the justice system. Ezzat A. Fattah (ed.). London: Macmillan, σσ. 17-30.

- Edwards, Adam και Gill, Peter (2003): “After transnational organised crime? The politics of Public safety”. I: Transnational organized crime. Perspectives on global security (Ed): Edwards, Adam and Peter Gill London New York: Routledge

- Edwards, Adam και Gill, Peter (2002): “The politics of ’transnational organized crime’: discourse, reflexivity and the narration of ‘threat’”. British Journal of Politics and International Relations Vol.4, No. 2, June 2002, σσ. 245-260

- Garland, David (2001): The culture of control Crime and social order in contemporary Society. Oxford: University Press

- Kapur, Ratna (2005): “Cross-border movements and the law: Renegotiating the boundaries of difference” I: Trafficking and prostitution reconsidered. New perspectives on migration, sex work, and human rights (Ed): Kempadoo, Kamala and Jyoti Sanghera and Bandana Pattanaik. Boulder London: Paradigme Publisher

- Kempadoo, Kamala (2005): “From moral panic to global justice: Changing perspectives on Trafficking”. In: Trafficking and prostitution reconsidered. New perspectives on migration, sex work, and human rights (Ed): Kempadoo, Kamala and Jyoti Sanghera and Bandana Pattanaik. Boulder London: Paradigme Publisher

- Ministry of Justice and the police (2004): Purchasing sexual services in Sweden and the Netherlands. Legal Regulation and Experiences. A Report by a Working Group on the legal regulation of the purchase of sexual services, chaired by Professor Ulf Stridbeck. Issued on 8.October 2004

- Ministry of Justice and the police, “Challenges and priorities” by the Minister of Justice Odd Einar Dørum. The Nordic-Baltic Campaign against Trafficking in Women and Children. Riga 27. Νοέμβριος 2002

- Ot.prp.nr.48 (2007-2008). Om lov om endring i straffeloven 1902 og straffeprosessloven (kriminalisering av kjøp av seksuelle omfang eller handling mv), Ministry of Justice and the police.

- Woodiwiss, Michael (2003): “Transnational organised crime – the global reach of an American concept”. I: Transnational organized crime. Perspectives on global security (ed): Edwards, Adam and Peter Gill London New York: Routledge

- Aas Franko, Katja (2007): “Analysing a world in motion: Global flows meet ‘criminology of the other”. Theoretical Criminology 2007: 11; 283,

Πρόσφατη εκδήλωση κινηματογραφικού ενδιαφέροντος για την απεικόνιση ενός προβλήματος της «πραγματικής ζωής», που δεν είναι άλλο από το εμπόριο λευκής σαρκός, εμφανίζεται σε ταινίες που χαρακτηρίστηκαν επικριτικές, όπως οι: Human Trafficking (2005), Trade (2007) και Eastern Promises (2007). Ο αμφιλεγόμενος Καναδός κινηματογραφικός παραγωγός David Cronenberg [The History of Violence (2005), Crash (1996), M Butterfly (1993), Dead Ringer (1988) και Videodrome ( 1983)], ο οποίος έχει αποκτήσει άσχημη φήμη για τις τρομακτικές απεικονίσεις της βίας, χωρίς να αναφερθούμε στον «τρόμο του σώματος», τώρα στρέφεται στην προβολή της παράνομης διακίνησης γυναικών στην ταινία Εastern Promises, μέσω της διερεύνησης της Ρωσικής Μαφίας στο Λονδίνο, στη Μεγάλη Βρετανία.


Εύλογα, ταινίες όπως οι Human Trafficking και Trade μετέρχονται σε στερεοτυπικές αφηγήσεις που θέλουν τους «άντρες ως θύτες» και «τις γυναίκες ως θύματα». Ωστόσο, οι προσδοκίες ότι μπορεί η ταινία Eastern Promises να πάρει μια εριστική θέση σε έναν τέτοιο διάλογο, μένουν ανεκπλήρωτες. Ως ένα βαθμό, η ταινία, για την ανάπτυξη προφανούς Ασιανολογίας, προβάλλει, για παράδειγμα, τον «εγγενή» δεσποτισμό των vory v zakone ( “thieves in law”), καθώς οι τελευταίοι εμφανίζονται να ασκούν σεξουαλική τρομοκρατία σε ένα σπίτι όπου διαμένουν γυναίκες μετά την παράνομη διακίνηση τους από την ανατολική Ευρώπη. Συνεπώς, θα ισχυριστώ ότι η ταινία Eastern Promises προβάλλει τη γυναίκα ως το «απόλυτο θύμα»-ένα θύμα χωρίς περιθώρια συνηγόρου. Λέγοντας αυτό, ο στόχος μου δεν είναι να αντιδικήσω για το ότι το εμπόριο λευκής σαρκός και πιο συγκεκριμένα το εμπόριο γυναικών και αγοριών για σεξουαλική εκμετάλλευση είναι ένα περίπλοκο πρόβλημα του «πραγματικού κόσμου», στον οποίο ζούμε. Ο στόχος μου είναι, πιο πολύ, να επεξηγήσω τον τρόπο με τον οποίο οι κινηματογραφικές περιγραφές προάγουν αυτό το «πρόβλημα». Παρόλο που η ταινία Eastern Promises του Cronenberg έχει άρτιες ερμηνείες και οι ομοερωτικοί «υπαινιγμοί» που περιέχει μπορεί να αποδειχτούν προκλητικοί για κάποιους θεατές, η ουσιαστικότητα με την οποία αποδίδεται η γυναικεία εκμετάλλευση, παραμένει αδιασάλευτη. Κατά συνέπεια, θα αιτιολογήσω το πώς η «απόλυτη εκμετάλλευση», ακόμα και σε μια ταινία όπως η Eastern Promises, η οποία επιδιώκει να προκαλεί, απορρίπτει υποχρεωτικά την οποιαδήποτε εμπλοκή σε αντιπαραθέσεις, σχετικές με θέματα εμπορίας γυναικών. Κάτι αντίθετο μπορεί να αναστατώσει μια ηθικολογικό λόγο για τις γυναίκες και την σεξουαλική εργασία.


Στην ταινία Eastern Promises, ο Kirill (τον οποίο υποδύεται ο Vincent Cassel), γιος του Semyon, του αρχηγού των vory v zakone (τον οποίο υποδύεται ο Armin Mueller-Stahl) μιας αδελφότητας κακοποιών, φαίνεται να θεωρείται ακατάλληλος για μελλοντικός αρχηγός από τα μέλη της συμμορίας, επειδή είναι «ιδιόρρυθμος» (καθώς εμφανίζει ομοφυλοφιλικές τάσεις). Στην ταινία, η αντιλαμβανόμενη ιδιορρυθμία του Kirill αντιστοιχεί σε μια έμφυτη έλλειψη σωστής κρίσης ή ενδεδειγμένης λογικότητας που απαιτείται για να είναι κάποιος επικεφαλής της πιο ισχυρής ρωσικής οικογένειας κακοποιών στο Λονδίνο. Στα πλαίσια ενός τέτοιου ομοφοβικού καθεστώτος, ο Kirill δε δύναται να εκφράσει την επιθυμία του για άλλον άντρα, διότι αν έκανε κάτι τέτοιο, θα επαλήθευε την «ιδιαιτερότητά» του κι επομένως, την «ανεπάρκειά» του ως άντρας και ως εν δυνάμει ηγέτης. Παρόλο που είναι γόνος της vory v zakone και μετέπειτα φέρει τον ίδιο τους το σύμβολο σε τατουάζ πάνω από την καρδιά του, οι καθημερινές πράξεις του Kirill αποτελούν ένδειξη ότι δεν πρόκειται για ένα λαμπρό εγκληματία. Παράδειγμα αυτού είναι η έγκρισή που δίνει για την εκτέλεση ενός Τσετσένου αρχηγού (vory) αντίπαλης συμμορίας, μια δολοφονία όχι μόνο απερίσκεπτη, αλλά και χωρίς την έγκριση του πατέρα του, Semyon. Κατ’ αυτόν τρόπο ο Semyon φτάνει στο σημείο να αντιμετωπίζει το γιο του με περιφρόνηση, καθώς αναγκάζεται να αποδεχτεί ότι ο Kirill δεν κάνει για ηγέτης κι ότι το πιο πιθανό είναι να είναι «ομοφυλόφιλος». Ωστόσο, ο Semyon φαίνεται να μην χάνει τις ελπίδες του ότι ο γιος του μπορεί μια μέρα να «συμμορφωθεί». Ο υπαινιγμός σε αυτό το σημείο είναι ότι αν ο Kirill απέβαλε αυτή του την ιδιαιτερότητα-αυτό το ολέθριο ελάττωμα- μπορεί να ανελισσόταν σε εκείνο το επίπεδο εξουσίας, που δικαιούται έτσι κι αλλιώς βάσει του κληρονομικού δικαιώματος.


Καθώς η επιθυμία για άτομα του ιδίου φύλου είναι κάτι το «αδύνατο» για τον κόσμο των vory v zakone, ο Kirill πρέπει να πνίξει την επιθυμία του για τον Nikolai (τον οποίο υποδύεται ο Viggo Mortensen), τον οδηγό της οικογένειας και υπεύθυνο να «εξαφανίζει» τα πτώματα. Σε μια καίρια σκηνή, όπου γίνεται έκδηλη η φύση της επιθυμίας του Kirill, ο τελευταίος ανακοινώνει με άξεστο τρόπο ότι ο Nikolai πρέπει να επιλέξει μια από τις παράνομα διακινημένες γυναίκες –«σκλάβες για σεξ»- και να αποδείξει ότι δεν είναι «ομοφυλόφιλος». Μετά από σκέψη, ο Nikolai διαλέγει μια νεαρή ξανθιά κοπέλα και προβαίνει στην απαιτούμενη (από τον Kirill) σεξουαλική πράξη. Έχοντας πλήρη επίγνωση ότι αξιολογείται, ο Nikolai, με μια σεναριακή λεπτότητα, διεισδύει από πίσω -η κοπέλα είναι πεσμένη μπρούμυτα και στα τέσσερα- καθώς ο Kirill παρακολουθεί και καπνίζει. Σε αυτή τη σκηνή, που είναι διαμορφωμένη κατά κάποια έννοια ως ένα ηδονοβλεπτικού χαρακτήρα τρίο, ο Kirill και ο Nikolai διαπραγματεύονται τη δύναμη και την επιθυμία επάνω και διαμέσου του σώματος της «σκλάβας για σεξ», η οποία αποτυπώνεται όχι ως μια κανονική γυναίκα, αλλά ως μια «δίοδος» μέσα από την οποία μπορεί να καταστεί εφικτή η επιθυμία για άτομα του ιδίου φύλου (ομοφυλοφιλική τάση). Προβάλλοντας αυτά, η ταινία Eastern Promises, όχι μόνο δεν υπονομεύει την προβολή της γυναικείας θυματοποίησης, αλλά επιπλέον αποτυπώνει τον, βασισμένο στον μισογυνισμό, ανδρικό ομοφυλοφιλικό ερωτισμό.


Ωστόσο, η αρρενωπότητα του Nikolai δε στηρίζεται στο μίσος του για τις γυναίκες, καθώς τραβάει το ομοφυλοφιλικό αντρικό ενδιαφέρον. Περισσότερο, βασίζεται σε ένα είδος θεαματικής ερμηνευτικότητας. Η «ερμηνευτικότητα»» αυτή μπορεί να γίνει καλύτερα κατανοητή, αφού μάθει ο θεατής ότι τα πάντα σχετικά με τον Nikolai είναι, κατά μία έννοια, «μία ερμηνεία». Ο Nikolai είναι «μυστηριώδης»-μπορεί να μην είναι αυτός που φαίνεται ότι είναι. Στην πραγματικότητα, αντί να αγωνίζεται για την ανέλιξή του στην ιεραρχία της συμμορίας, ώστε να γίνει για πάντα μέλος αυτής της ιδιαίτερης φατριάς, ο Nikolai είναι ένας ευφυής πράκτορας, ο οποίος έχει καταφέρει να παρεισφρήσει στη ρωσική μαφία, προκειμένου να επιφέρει την πτώση της. Η θέση του Nikolai ως πληροφοριοδότης αρχίζει να γίνεται, για το θεατή, ολοένα και πιο περίπλοκη, όταν πλέον φαίνεται να ενστερνίζεται τη δεύτερη ταυτότητά του. Σε μια εκπληκτικά ερωτική ανάκριση, ο Nikolai εμφανίζεται γυμνός, μόνο με το εσώρουχο, να ανακρίνεται από τη συμμορία των vory v zakone, επιτρέποντας έτσι τα όσα παρατηρούν τα μέλη της (αλλά και οι θεατές) να επιβεβαιώνουν την προφορική του μαρτυρία μέσω των ποικίλων τατουάζ επάνω το κορμί του. Η σκηνή κορυφώνεται όταν ο Nikolai αποκτά με τελετουργικό τρόπο το τατουάζ με το σύμβολο που δείχνει ότι αποτελεί «πλήρες» μέλος της συμμορίας των vory v zakone, πραγματώνοντας έτσι τη μετάβαση από «πληροφοριοδότης» σε «μέλος» – τουλάχιστον αυτό δήλωνε το τατουάζ στο δέρμα του. Ο θεατής πρέπει να πιστέψει ότι ο Nikolai, αν και φέρει το τατουάζ με το σημάδι του μεγάλου εγκληματία και φαινομενικά είναι αναπόσπαστα κατοχυρωμένο μέλος της συμμορίας των vory v zakone, είναι, ουσιαστικά, «καλό παιδί». Στο κάτω κάτω, βοηθάει και προστατεύει την Anna (την οποία υποδύεται η Naomi Watts), μια μαία που εργάζεται σε ένα νοσοκομείο του Λονδίνου κι άθελά της μπλέκει με τη μαφία, μετά τον θάνατο ενός δεκατετράχρονου κοριτσιού, της Tatiana, κατά την διάρκεια του τοκετού. Η Tatiana δεν είναι μια συνηθισμένη ανύπανδρη ανήλικη μητέρα, αλλά μια «σκλάβα για σεξ», η οποία κατ’ εξακολούθηση κακοποιούταν, εκδιδόταν, βιαζόταν και εξαναγκαζόταν σε χρήση ναρκωτικών από τη συμμορία των vory v zakone-και συγκεκριμένα, από τον Semyon, το νόμιμο κληρονόμο του προνομίου να είναι αρχηγός της συμμορίας. Ωστόσο, ο Nikolai βλέπει καλοπροαίρετα την επιθυμία της Anna να βρει ένα σπίτι για το μωρό του νεκρού κοριτσιού. Ως αποτέλεσμα, αποκτά την εικόνα του ήρωα και του παράγοντα της αλλαγής, ως μια εναλλακτική φιγούρα απέναντι στο δεσποτισμό του Semyon.


Εάν ταινίες, όπως οι Human Trafficking, Trade και Eastern Promises είναι ενδεικτικές ενός τρέχοντος ρεύματος, μέσα από τέτοιου είδους αφηγήσεις, οι «παράνομα διακινημένες γυναίκες» γίνονται πολύ γρήγορα συνώνυμο των «σκλάβων για σεξ», που μπορούν μόνο να υπομένουν και να περιμένουν για τη σωτηρία τους. Συνεπώς, η ακριβολογία τέτοιων αφηγήσεων βασίζεται τόσο στην φιγούρα του δεσποτικού αρσενικού θύτη όσο και σε αυτή του ηρωικού αρσενικού σωτήρα. Όπως είναι αναμενόμενο, σε αυτού του είδους τις αφηγήσεις η «σκλάβα για σεξ» σώζεται στα πλαίσια μιας δραματικής αναμέτρησης μεταξύ της αστυνομίας και των κακοποιών, παρέχοντας μια λυτρωτική κατάληξη, τόσο για την ταινία, όσο και για το θεατή. Παρόλο που η ταινία Eastern Promises δεν προβλέπει κάποια σωτηρία για την «σκλάβα για σεξ», φέρει «αίσιο τέλος», εφόσον η Anna υιοθετεί το μωρό της Tatiana και ο Nikolai γίνεται το αφεντικό των vory v zakone. Ωστόσο, η εν λόγω ταινία, όπως και οι ταινίες Human Trafficking και Trade, αποτυπώνει την παράνομα διακινούμενη γυναίκα ως το «απόλυτο θύμα», ένα κατασκεύασμα που εξαρτάται από την αντιθετική απεικόνιση των χαρακτήρων του αρσενικού «δυνάστη» και του αρσενικού «ήρωα». Σε αυτή την αφήγηση, η θυματοποίηση της παράνομα διακινούμενης γυναίκας πρέπει να είναι αναμφισβήτητα απόλυτη- αυτή είναι ένα θύμα χωρίς περιθώρια παρουσίας συνηγόρου- καθώς αυτό γεννά την προσταγή τόσο για τον «σωτήρα» όσο και για τον «θύτη», οι οποίοι την εκμεταλλεύτηκαν εξ αρχής, προωθώντας έτσι τη δράση μέσα στην αφήγηση. Επομένως, για τη δημιουργία αυτής της αφήγησης , δε μένει περιθώριο για τυχόν διερεύνηση αντιμαχόμενων συζητήσεων σχετικά με την «παράνομη διακίνηση γυναικών», διότι κάτι τέτοιο θα συνεπαγόταν προβληματισμό για την απολυταρχικότητα του βασανισμού αυτών των γυναικών.


Αντικρουόμενες υπαινικτικές κινηματογραφικές αφηγήσεις θα μπορούσαν να εξετάσουν το γιατί οι γυναίκες επιδιώκουν να διασχίσουν τα σύνορα, τον τρόπο με τον οποίο το πετυχαίνουν, καθώς και σε τι βαθμό αυτές ‘οι μεταναστεύσεις’ συνδέονται με ενδεχόμενες ευκαιρίες εύρεσης εργασίας στη βιομηχανία του σεξ. Αυτές οι αφηγήσεις μπορεί να διερευνήσουν εάν και πότε οι ίδιες οι γυναίκες συγκατατίθενται για τη «διακίνησή» τους και την εργασία τους στη βιομηχανία του σεξ. Αλλά και πάλι, κάτι τέτοιο θα απαιτούσε, τουλάχιστον προσωρινά, το περιθώριο για ανατροπή των επικρατέστερων συζητήσεων με θέμα το «εμπόριο γυναικών». Ωστόσο, η απεικόνιση της γυναικείας αντίδρασης-ειδικότερα όσον αφορά στις γυναίκες που συμμετέχουν στη σεξουαλική εργασία-θα ήταν δυσάρεστη μέσα στα πλαίσια μιας ηθικολογικής τοποθέτησης, που πρέπει να υποστηρίζει ότι οι γυναίκες χρειάζεται να προστατεύονται από τη «διακίνηση» κι αν «διακινηθούν», χρειάζεται να «σωθούν». Η προσπάθεια να αφηγηθεί κάποιος την ιστορία γυναικών, που δε χρειάζεται ή δε θέλουν να σωθούν, δε θα προσέφερε την ευκαιρία για απροκάλυπτη ηθικολογία, ούτε θα παρείχε με ένα τόσο όμορφα δοσμένο τρόπο μια λυτρωτική αφήγηση, όπως αυτή που συναντάμε με ελάχιστες διαφοροποιήσεις, στις ταινίες Human Trafficking, Trade, αλλά και στην ταινία Eastern Promises.


Εάν οι αφίσες κατά της παράνομης διακίνησης, οι ταινίες και οι ειδήσεις για τους αυξανόμενους αριθμούς των θυμάτων της, έχουν εγγράψει νέες απεικονίσεις της βίας στην καθημερινότητά μας, οι ενδείξεις αυτής της ομαλοποιημένης εξαιρετικότητας στον δημόσιο χώρο και οι εκστρατείες κατά της παράνομης διακίνησης υπό μορφή καρτούνς ακολουθούν μια πιο περιορισμένη στρατηγική. Τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα, που όλο και περισσότερες διεθνείς και μη κυβερνητικές οργανώσεις έχουν στραφεί στο ιδεολογικό όπλο των καρτούνς. Στο πλαίσιο της εκστρατείας του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προώθηση της επικύρωσης της Συμφωνίας του για τη Δράση κατά της παράνομης διακίνησης προσώπων, κυκλοφόρησε ένα βιβλιαράκι με καρτούνς που αναφέρεται λεπτομερώς στις ιστορίες παράνομης διακίνησης τεσσάρων γυναικών. Παρομοίως, η Παγκόσμια Πρωτοβουλία των Ηνωμένων Εθνών για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης προσώπων παρουσιάζει στην ιστοσελίδα της καρτούνς με το μότο ‘Πρέπει να σταματήσει τώρα!’. Μη κυβερνητικές οργανώσεις, κυβερνητικές υπηρεσίες και διεθνείς οργανώσεις οργανώνουν με αυξανόμενους ρυθμούς διαγωνισμούς για τα καλύτερα καρτούνς σε σχέση με την παράνομη διακίνηση. Γιατί, λοιπόν, τα καρτούνς είναι τόσο ελκυστικά σε αυτούς που οργανώνουν τις εκστρατείες κατά της παράνομης διακίνησης; Πώς απεικονίζουν τα καρτούνς την παράνομη διακίνηση και τι σχέση έχουν με τις κυρίαρχες απεικονίσεις;



Τα καρτούνς μπορούν να λειτουργήσουν ως αποτελεσματικό ιδεολογικό εργαλείο, που προωθείται για παράδειγμα από την αμερικανική κυβέρνηση για την προσέγγιση νέων ανθρώπων στη Μέση Ανατολή και την προώθηση συγκεκριμένων γεωπολιτικών ιδεών. Τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης χρησιμοποιούνται επομένως ως άμεση και σαφής παρέμβαση στο κοινωνικο-πολιτικό πλέγμα ιδεών. Σύμφωνα με ένα ειδησεογραφικό δελτίο του ΙΟΜ του 2003, τα καρτούνς χρησιμοποιούνται για να ‘απεικονίσουν μια τυπική διαδικασία στρατολόγησης ενώ το κοινό στο οποίο απευθύνονται ενθαρρύνεται να καλέσει τη γραμμή υποστήριξης κατά της παράνομης διακίνησης για πληροφορίες σχετικά με τη μετανάστευση’. Τα καρτούνς εμφανίζονται ως ευπροσάρμοστο μέσο με εύκολη πρόσβαση, ιδιαίτερα κατάλληλο για την προσέγγιση των νέων. Στοχεύουν σε κατηγορίες πληθυσμού ‘σε κίνδυνο’, σε νέους που χαρακτηρίζονται ‘ευάλωτοι’. Ωστόσο, τα καρτούνς ανασχηματίζουν τις ομάδες ‘σε κίνδυνο’- από τον καθοριστικό υπολογισμό του πόσο ευάλωτες είναι στην οικουμενικότητα της συμμετοχής σε έναν παγκόσμιο πολιτισμό που χαρακτηρίζεται από την κυκλοφορία των κόμικς.


Καθώς τα κόμικς κυκλοφορούν σήμερα διαμέσου των πολιτισμών, η υποτιθέμενη ‘οικουμενικότητα’ των καρτούνς τα κάνει ελκυστικά ως μέσο έκφρασης της παράνομης διακίνησης προσώπων. Τα καρτούνς αγνοούν τις λεπτομέρειες και επιχειρούν να πιάσουν την ουσία ενός θέματος και να συμπυκνώσουν γραφικά το νόημά του. Είναι, επομένως, ιδιαίτερα κατάλληλα για να αποτυπώσουν την αναγωγή της παράνομης διακίνησης σε εκφράσεις όπως ‘σκλαβιά’ και ‘έγκλημα’, ενισχύοντας έτσι αναγνώσεις του κόσμου που θεωρούνται δεδομένες. Η οπτική εικόνα και το κείμενο που συνοδεύει τα καρτούνς παρέχουν επιλεκτικές αναγνώσεις του κόσμου προκειμένου να εντυπωθούν μέσα απ’ τη χρήση μιας ‘δυνατής’ λεζάντας όπως ‘Δεν είσαι για πούλημα’ ‘ή ‘Οι άνθρωποι δεν είναι για πούλημα’. Η διοπτρικότητα που τα καρτούνς δημιουργούν μέσω οπτικό-λεκτικών συζεύξεων διοχετεύει επιλεκτικά νοήματα και υποστηρίζει κυρίαρχες αφηγήσεις για την παράνομη διακίνηση προσώπων. Αντί να δημιουργούν διάσπαση ανάμεσα στην εικόνα και τη ‘δυνατή’ λεζάντα ή ανάμεσα στο πλέγμα ιδεών για την παράνομη διακίνηση που έχει να κάνει με το χρόνο και το χώρο, τα καρτούνς αναδημιουργούν το φαντασιακό στοιχείο της ως όριο ή ακραία ανθρώπινη κατάσταση, που είναι συναφής μόνο με τη σκλαβιά.


Καθώς ‘υφίστανται συστηματικά βασανιστήρια, συμπεριλαμβανομένου του βιασμού και άλλων μορφών σκληρής, απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης’, τα θύματα της παράνομης διακίνησης προσώπων θεωρείται ότι ενσαρκώνουν αυτή την οριακή ανθρώπινη κατάσταση, την αναγωγή μιας σημαίνουσας από πολιτική άποψη ζωής σε ‘γυμνή ζωή’ (bare life). Ενώ οι εκστρατείες κατά της παράνομης διακίνησης έχουν εγκαθιδρύσει έναν ‘εξομολογητικό’ μηχανισμό με λεπτομερείς ιστορίες παράνομης διακίνησης, που προσπαθεί να μεταφέρει με ωμό τρόπο τα βάσανα των θυμάτων για να προκαλέσει τον οίκτο των θεατών, τα καρτούνς επαναθέτουν την ωμή εμπειρία των θυμάτων της παράνομης διακίνησης με εικονικά και στυλιζαρισμένα σκίτσα. Οι αναπαραστάσεις αυτές, που επιχειρούν να προκαλέσουν στους αναγνώστες/ θεατές αναγνώριση, απεικονίζουν τα θύματα της παράνομης διακίνησης ως χαρακτήρες μιας ιστορίας από την οποία οι αναγνώστες/θεατές είναι διαχωρισμένοι σε ό, τι αφορά το χώρο και το χρόνο. Ο εξομολογητικός μηχανισμός των εκστρατειών κατά της παράνομης διακίνησης επιχειρεί να μεταφέρει την αναγωγή των θυμάτων της παράνομης διακίνησης στη ‘σκέτη ζωή’ μέσα απ’ την έμφαση στα ωμά βάσανα και τη εξάλειψη της κοινωνικο-πολιτικής ταυτότητας. Τα καρτούνς, απ’ την άλλη πλευρά, μεταμορφώνουν το φαντασιακό πλέγμα του homo sacer απεικονίζοντας διαφορετικά τη βία και εξαλείφοντας κάθε αναφορά στο κράτος, το νόμο και την κυριαρχία.


Τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης διηγούνται ιστορίες απροκάλυπτης βίας, όπου τα θύματα της παράνομης διακίνησης υφίστανται την κακομεταχείριση των διακινητών, των εργοδοτών και των πελατών. Απεικονίζοντας την παράνομη διακίνηση προσώπων ως ακραία βία, τα καρτούνς εστιάζουν σε αυτό που ο Ετιέν Μπαλιμπάρ αποκάλεσε πλεόνασμα ‘υπερ-υποκειμενικής βίας’, εσκεμμένης βίας με συγκεκριμένο σκοπό που ασκείται από υποκείμενα σε άλλα υποκείμενα. Τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης δείχνουν εικόνες γυναικών που κακοποιούνται από άντρες. Η απεικόνιση της υπερ-υποκειμενικής βίας σε καρτούνς λειτουργεί με τρόπο που καθιστά αόρατες άλλες μορφές βίας. Η βία που συνδέεται με την παράνομη διακίνηση ανάγεται σε σκληρότητα και συγκαλύπτει τις μορφές της κρατικής βίας. Κάνει τις μορφές βίας που ενέχονται στην παράνομη διακίνηση προσώπων μη αναγνωρίσιμες ως δομικές μορφές όπου δεν υπάρχουν θέσεις εξουσίας και σχέσεις κυριαρχίας. Όταν η βία ‘συνθήκες φτώχειας και ανασφάλειας λόγω οικονομικών και πολιτικών κακουχιών’ αναγνωρίζεται ότι καθορίζει τις συνθήκες που τα θύματα της παράνομης διακίνησης είναι ευάλωτα, αυτό είναι, σύμφωνα με τον Μπαλιμπάρ, το άλλο πλεόνασμα βίας- η ‘υπερ-αντικειμενική βία’. Υπερ-αντικειμενικό είναι το πλεόνασμα δομικής βίας που δεν αναγνωρίζεται πλέον ως τέτοιο, αλλά εμφανίζεται να έχει τον χαρακτήρα των φυσικών καταστροφών. Η φτώχεια εμφανίζεται ως η ‘φυσιολογική’ καταστροφική κατάσταση συγκεκριμένων πληθυσμών.


Αυτό που εξαλείφεται σε αυτές τις απεικονίσεις ‘ακραίας’ βίας, είτε αυτή είναι υπερ-υποκειμενική είτε υπερ-αντικειμενική, είναι οι πολλαπλοί τρόποι με τους οποίους η δομική βία λειτουργεί: βία των συνόρων, συνεχιζόμενη απόδοση ευτέλειας σε αυτούς που περνούν τα σύνορα, κρατική βία, βία της αστυνόμευσης και βία της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Στον κόσμο των καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης, μια άλλη ενσάρκωση του μαζικού πολιτισμού, δεν υπάρχουν πλέον πραγματικές διενέξεις, καθώς αντικαθίστανται από το ‘υποκατάστατο των σοκ και συγκινήσεων που μοιάζουν να ξεπηδούν απέξω’ (σ. 60). Προβάλλοντας τη βία, είτε ως υπερ-υποκειμενική είτε ως υπερ-αντικειμενική, τα καρτούνς αρνούνται τις υπάρχουσες διαμάχες για τα εργασιακά δικαιώματα ή τα δικαιώματα των μεταναστών και συγκαλύπτουν τη δυνατότητα ελευθερίας που εμπεριέχεται στις καταστάσεις.


Σε αντίθεση με τα καρτούνς που θαύμαζε ο Γουόλτερ Μπέντζαμιν και τα οποία έδειχναν τις περιστάσεις της σύγχρονης ζωής ως βαρβαρότητα παρά ως πολιτισμό, τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης αναπαράγουν υπάρχουσες ιδεολογίες. Αντί να δείχνουν τη βία του αποκλεισμού και της κυριαρχίας στην καρδιά του πολιτισμού, τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης χαράζουν όρια που απομονώνουν την παράνομη διακίνηση ως εξωτερικό φαινόμενο στον ‘πολιτισμό’. Εάν για τον Μπέντζαμιν, ο Μίκυ Μάους εκπροσωπούσε την απόρριψη του ‘πολιτισμένου’ αστού(σ. 81), τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης εκπροσωπούν την επιθυμία των αστών- υποκειμένων για πλασματική ελευθερία. Αντί για μια (εν δυνάμει) αποσύνθεση της πραγματικότητας, τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης δείχνουν μια περαιτέρω ενδυνάμωσή της. Τα καρτούνς, υποστηρίζει ο Λέσλι, ‘διδάσκουν ένα μάθημα, όχι για την κατασκευή της επικαιρότητας, αλλά για τον κοινωνικό κομφορμισμό και το αναπόφευκτο της βίας εάν το υποκείμενο αργεί υπερβολικά να δεχτεί την υποταγή’ (σ. 171).


Τα καρτούνς δημιουργούν επίσης μια ιδιαίτερη σχέση με το χώρο και το χρόνο που διαμορφώνει τις πολιτικές δυνατότητες σχετικά με την παράνομη διακίνηση ανθρώπων. Ως μια μορφή ‘τέχνης σε συνέχειες’ τα καρτούνς λένε ιστορίες μέσα από ξεχωριστά πλαίσια που ξετυλίγονται σε αφηρημένο χρόνο του πριν και του μετά. Δίνουν μια κοφτή σειρά από πλαίσια που οι αναγνώστες καλούνται να συνδέσουν για να ‘χτίσουν νοερά μια συνεχή, ενοποιημένη πραγματικότητα’ (σ. 67). Μολονότι η αποσπασματικότητα και ατέλεια των καρτούνς θα μπορούσε δυνητικά να τα οδηγήσει σε μια πολιτική απροόπτων και διαταράξεων, τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης βασίζονται στην αφηγηματική και χρονική συνέχεια των σειρών. Τα καρτούνς κατά της παράνομης διακίνησης ενισχύουν τη συνέχεια της θυματοποίησης και της διάσωσης, νομιμοποιώντας έτσι την προληπτική βία που ασκεί το κράτος για να σταματήσει την ‘ακραία’ βία της παράνομης διακίνησης. Μέσα από τη χρονική συνέχεια των σειρών και τη διευθέτησή τους στο χώρο, τα καρτούνς πετυχαίνουν την εξάλειψη των διενέξεων και της συλλογικής δράσης των σεξουαλικών εργατών και μεταναστών ενάντια στη βία και την κυριαρχία του κράτους.

Η παράνομη διακίνηση ανθρώπων αντιμετωπίζεται από πλευράς ασφάλειας ως μια ειδική μορφή λαθρομετανάστευσης, οργανωμένου εγκλήματος ή πορνείας. Στην κατάσταση της παράνομης διακίνησης ανθρώπων/λαθρομετανάστευσης, η Claudia Aradau εξετάζει την διεκδίκησης της πορνείας-ως –εργασίας. Σε μια τέτοια επαναδιαμόρφωση της κατάστασης, τα θύματα της παράνομης διακίνησης δεν είναι πλέον ουσιαστικά επικίνδυνα μέσω της αδιάκοπης διασύνδεσής τους με τη λαθρομετανάστευση ή την πορνεία, αλλά γίνονται ισότιμοι υπήκοοι.


Η ανασφάλεια δεν είναι μια συλλογή γεγονότων, αλλά ένας τρόπος διαχείρισης της συλλογικής ζωής, υποστήριξε ο Jacques Ranciere. Η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της μετανάστευσης, της τρομοκρατίας ή της παράνομης διακίνησης ανθρώπων συνεπάγεται ειδικούς τρόπους διαχείρισης των πληθυσμών και της συλλογικής ζωής τους. Δημιουργεί μια δυναμική προστάτη/προστατευόμενου και οριοθετεί σύνορα μεταξύ κατηγοριών του πληθυσμού. Αυτός που απειλείται ή βρίσκεται σε κίνδυνο έναντι αυτού που μπορεί να είναι ή είναι επικίνδυνος. Με την οριοθέτηση συνόρων, η διαχείριση των πληθυσμών μέσω της ανασφάλειας ομαλοποιεί την ανισότητα και την ανελευθερία. Αυτοί που θεωρούνται επικίνδυνοι πρέπει να αποκλείονται, να τοποθετούνται στο περιθώριο της πολιτικής κοινότητας, να γίνονται απόβλητοι. Σύμφωνα με την Judith Butler, οι απόβλητοι εκτοπίζονται στις ‘μη βιώσιμες’, ‘μη κατοικήσιμες’ ζώνες της κοινωνικής ζωής, που κατοικούνται από όσους δεν απολαμβάνουν την ιδιότητα του υπηκόου.


Θύματα παράνομης διακίνησης, χώροι για απόβλητους


Η παράνομη διακίνηση ανθρώπων αντιμετωπίζεται από πλευράς ασφάλειας ως μια ειδική μορφή λαθρομετανάστευσης, οργανωμένου εγκλήματος ή πορνείας. Επομένως, τα θύματα της παράνομης διακίνησης διασώζονται μόνο στο μέτρο που μπορούν να διαφοροποιηθούν από τις κατηγορίες των μεταναστών ή των πορνών, ώστε να αξίζουν πραγματικά τον οίκτο. Τα θύματα παράνομης διακίνησης διασώζονται από την εκμετάλλευση και τις φρικτές σωματικές κακουχίες. Ωστόσο, παρά τη συνεχή προσπάθεια διαφοροποίησής τους από άλλους λαθρομετανάστες, τα όρια παραμένουν ασαφή. Η εικόνα των γυναικών που διακινούνται παράνομα ως θύματα που πρέπει να διασωθούν υπονομεύεται συνεχώς από το γεγονός ότι η παράνομη διακίνηση ανθρώπων παραμένει, σε τελική ανάλυση, μια μορφή μετανάστευσης, πορνείας και οργανωμένου εγκλήματος. Τα θύματα της παράνομης διακίνησης εξακολουθούν να υφίστανται αυτή την πολιτική υψηλής ασφάλειας της παράνομης διακίνησης, δεν μπορούν ποτέ να ξεφύγουν εντελώς από την κατηγορία των λαθρομεταναστών ως διαφορετικά υποκείμενα. Επιπλέον, κινδυνεύουν πάντα να υποπέσουν ξανά σ’ αυτή την κατηγορία με την εκ νέου παράνομη διακίνησή τους ή ως εκούσιοι μετανάστες.


Τα μέτρα που λαμβάνονται για τη ‘διάσωσή’ τους είναι ζήτημα αν διαφέρουν από εκείνα που απευθύνονται στους λαθρομετανάστες. Οι γυναίκες που διακινούνται παράνομα επιστρέφουν τελικά εκουσίως στον τόπο τους, αφού πρώτα έχουν καταθέσει εναντίον των διακινητών τους και έχουν περάσει λιγότερο ή περισσότερο εκτεταμένες περιόδους αποκατάστασης. Αντί για απέλαση, εκούσια επιστροφή. Αντί για κέντρα κράτησης, καταφύγια αποκατάστασης. Αντί για λαθρομετανάστες, θύματα. Από την αδιάκριτη αντιμετώπιση από πλευράς ασφαλείας όλων των λαθρομεταναστών μέχρι την έμφασης στα ανθρώπινα δικαιώματα των θυμάτων παράνομης διακίνησης – μια αλλαγή που έγινε δυνατή με την κινητοποίηση των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων στον αγώνα κατά της παράνομης διακίνησης- αυτό που μοιάζει να αλλάζει είναι μάλλον η μορφή του εγκλεισμού ή ο τρόπος πολιτογράφησής τους. Η λογική του χώρου για απόβλητους τον οποίο κατοικούν παραμένει ίδια.


Όπως επεσήμανε ο Slavoj Zizek, τα θύματα είναι θύματα όσο είναι παθητικά και μιλούν μόνο για ατελείωτες κακουχίες. Μόλις τα θύματα της παράνομης διακίνησης γίνονται ενεργά, διεκδικώντας (σεξουαλική) εργασία ή ελευθερία κινήσεων, επιστρέφουν ξανά στις κατηγορίες από τις οποίες αποσπάστηκαν –λαθρομετανάστες και/ή πόρνες. Τοποθετούμενες εκ νέου στις διάφορες κατηγορίες ζωής για απόβλητους, οι περισσότερες γυναίκες που διακινούνται παράνομα αποστέλλονται τελικά πίσω, με μια ηγεμονική κίνηση ισχύος που οριοθετεί τα σύνορα ανάμεσα σε αυτούς που ανήκουν και σε αυτούς που δεν ανήκουν στην κοινότητα.


Καμία διέξοδος; Ισότητα έναντι ασφάλειας


Ωστόσο, η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της παράνομης διακίνησης ανθρώπων, που προωθεί τα θύματα σε χώρους για απόβλητους, αμφισβητήθηκε από τις διεκδικήσεις για δημοκρατικούς υπηκόους, ισότιμους και ελεύθερους. Οι πρακτικές ασφάλειας περιχαρακώνουν τα σύνορα ανάμεσα στα θύματα της παράνομης διακίνησης, τους μετανάστες και τις πόρνες. Σε αντίθεση με το σύστημα οριοθέτησης συνόρων ασφαλείας, οι δημοκρατικοί υπήκοοι καταργούν τα σύνορα μέσω της αρχής της ισότητας. Η ισότητα, με την έννοια που της δίνουν ο Alain Badiou ή ο Jacques Ranciere δεν είναι θεμελιώδης. Η ισότητα αποσυνδέεται από το κοινωνικό, από την ιδέα της αναδιανομής ή της φροντίδας του κράτους έναντι των άλλων, καθώς κάθε προγραμματική χρήση συνεπάγεται το τέλος της ισότητας σε θέματα ταυτότητας ή κοινότητας. Η ισότητα είναι αυτό που δηλώνουμε ότι είναι εδώ και τώρα και όχι αυτό που θα έπρεπε να είναι. Σε αντίθεση με την ασφάλεια, η ισότητα δεν προϋποθέτει ένα τέλος, δεν προσδιορίζει τους όρους στους οποίους αναφέρεται και δεν ορίζει το έδαφος στο οποίο ασκείται.


Στην περίπτωση της παράνομης διακίνησης ανθρώπων/λαθρομετανάστευσης , ο δημοκρατικός υπήκοος προβάλλει μέσω της διεκδίκησης της πορνείας-ως –εργασίας. Η εργασία υποδηλώνει ισότητα, καθιστά τις διαφορές αδιάφορες και τα σύνορα αδύνατα. Σε μια τέτοια επαναδιαμόρφωση της κατάστασης, τα θύματα της παράνομης διακίνησης δεν είναι πλέον ουσιαστικά επικίνδυνα μέσω της αδιάκοπης διασύνδεσής τους με τη λαθρομετανάστευση ή την πορνεία, αλλά γίνονται ισότιμοι υπήκοοι. Οι μορφές κατάχρησης και εκμετάλλευσης που καθόριζαν την ‘κατάσταση του θύματος’ αποτιμώνται τώρα μέσα απ’ την άποψη του εργαζόμενου. Το επιχείρημα για εργασία ως μορφή ισότητας βρίσκεται σε απόσταση από τις αναρίθμητες δημόσιες συζητήσεις για το αν η πορνεία είναι παρόμοια ή διαφορετική από άλλα είδη εργασίας. Τα επιχειρήματα υπέρ της πορνείας ως παρόμοιας με άλλα είδη εργασίας ή ότι άλλα είδη εργασίας είναι παρόμοια με την πορνεία, δεν οδηγούν πολιτικά πουθενά, καθώς η συζήτηση παραμένει εγκλωβισμένη σε συγκρίσεις και αναλογίες που αναδεικνύουν μόνο διαφορές και ομοιότητες. Η πορνεία είναι και δεν είναι όπως μια άλλη εργασία: οι ατελείωτες κοινωνιολογικές συγκρίσεις δεν παρέχουν καμιά απάντηση για την κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι γυναίκες που διακινούνται παράνομα, οι λαθρομετανάστες και οι πόρνες. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι αν η πορνεία είναι ή δεν είναι εργασία, είναι ή δεν είναι παρόμοια με άλλες μορφές εργασίας, αλλά το κατά πόσο αν την αποκαλέσουμε δημοσίως ‘εργασία’ έχει οποιαδήποτε πολιτική δυναμική.


Η εργασία έχει την πολιτική δυναμική της ισότητας, της υιοθέτησης ενός δημοκρατικού υπηκόου που δεν κυβερνάται πλέον στους ίσκιους των χώρων για απόβλητους. Όπως οι εκπρόσωποι της English Collective of Prostitutes (Αγγλικής Κολεκτίβας Εκδιδόμενων Γυναικών) προειδοποίησαν, σε επιστολή τους στους οργανωτές της Ευρωπαϊκής Διάσκεψης για τη Σεξουαλική Εργασία, ‘δεν χρειάζεται να ωραιοποιούμε τη σεξουαλική εργασία για να αποκτήσουν αναγνώριση των δικαιωμάτων και των ικανοτήτων τους οι εργαζόμενοι που την κάνουν. Οι περισσότερες δουλειές δεν ωραιοποιούνται και δεν απαιτείται από τους εργαζόμενους να διακηρύξουν ότι αγαπούν τη δουλειά τους για να αναγνωριστούν ως εργαζόμενοι’. Πέρα από τα σύνορα που η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της παράνομης διακίνησης ανθρώπων χαράζει, ο κοινωνικός χαρακτήρας της δουλειάς αναζωογονεί τη δημοκρατική αρχή της ισότητας. Μ’ αυτή την ειδική έννοια, η δημοκρατία μπορεί να αποτελέσει μια μορφή πολιτικής υψηλής απ-ασφάλειας.


Διαβάστε ακόμα


Η κινητικότητα της σεξουαλικής εργασίας – πηγές


Η πολιτική του Badiou: Ισότητα και δικαιοσύνη (στα Αγγλικά)