Η Ευρώπη και οι αξίες της


Κατά τη διάρκεια της συνταγματικής διαδικασίας ένα ζήτημα αποτέλεσε το κέντρο της συζήτησης: Εάν το προοίμιο θα συμπεριλαμβάνει μια αναφορά στο Θεό, κι αν ναι, εάν πρέπει να είναι σαφής αναφορά, δηλαδή σε ένα θρησκευτικό λεξιλόγιο, ή υποκρυπτόμενη αναφορά στην ιστορική σπουδαιότητα της χριστιανικής θρησκείας για την Ευρώπη. Ήταν δύσκολο να υπάρξει σύγκλιση ανάμεσα στις προσεγγίσεις της άποψης αυτής, σε όλη την ευρωπαϊκή επικράτεια. Την ίδια στιγμή, κάποιοι εμμένουν στη σαφή αναφορά στο Θεό στα πλαίσια του προτεινόμενου συντάγματος, ενώ άλλοι αρνούνται οποιοδήποτε θρησκευτικό αντίκτυπο αναφορικά με αυτό το πολιτικό σχέδιο.


Στην πραγματικότητα, η κυριολεκτική αναφορά στο Θεό δεν ήταν ποτέ ούτε είναι ζήτημα υψίστης σημασίας, διότι παρόλο που θα ήταν σημαντικό να δοθεί όνομα σε ένα φαινόμενο που ανεπιφύλακτα είναι μέρος της ευρωπαϊκής συνείδησης και ασκεί εμφανή επιρροή στο ευρωπαϊκό Σύνταγμα, είναι πιο σημαντικό να γίνει πραγματική αναφορά στις συγκεκριμένες αξίες του και στην κοινή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης.


Ο Χριστιανισμός και η χριστιανική ανθρωπολογία πράγματι είχαν ευρύ αντίκτυπο στις αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως αναφέρθηκε στο άρθρο Ι-2 των θεμελιωδών διατάξεων του Συντάγματος – «Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ιδρυθεί με βάση τις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των ανθρώπων που ανήκουν σε μειονότητες. Αυτές οι αξίες είναι κοινές για τα κράτη-μέλη στα πλαίσια μιας κοινωνίας στην οποία ο πλουραλισμός, η έλλειψη διακρίσεων, η ανεκτικότητα, η δικαιοσύνη, η αλληλεγγύη και η ισότητα ανάμεσα στον άντρα και τη γυναίκα δεσπόζουν»-, και συνεπώς μπορούν να αναγνωριστούν ως οι ρίζες της Ευρώπης. Η Τουρκία πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτές τις αξίες, όχι αναφορικά με τις ρίζες της ως χώρα, αλλά σχετικά με τις συνέπειες των αξιών αυτών. Υπάρχουν πράγματι μεγάλες διαφορές μεταξύ των αξιών της ΕΕ και της Τουρκίας, όπως για παράδειγμα το ζήτημα των βασανιστηρίων. Η χρήση των βασανιστηρίων για την αποφυγή τρομοκρατικών επιθέσεων απορρίπτεται στη Δυτική Ευρώπη, διότι θεωρείται ότι δε σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, σε ποσοστό πάνω από 80%, ενώ στην Τουρκία μόλις σε ποσοστό της τάξεως του 36%, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη που πραγματοποίησε το διεθνές ίδρυμα ερευνών World Public Opinion.


Ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ανθρώπινα δικαιώματα


Στην αρχή του κειμένου ανέφερα ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι η προϋπόθεση για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Πρέπει να εξετάσουμε την ιστορική εξέλιξη της έννοιας τόσο μέσα στα πλαίσια του Χριστιανισμού όσο και του Διαφωτισμού, προκειμένου να υπογραμμίσουμε τις διαφορές, αλλά και να επιδείξουμε μια δυνατότητα για συμφιλίωση αυτών των τοποθετήσεων. Η χριστιανική ανθρωπολογία βασίζεται σε δύο απόψεις: 1. Η αξιοπρέπεια δεν είναι κανενός, πρόκειται για δώρο του Θεού και 2. Επομένως, ο εσωτερικός σεβασμός και ο σεβασμός για τον πλησίον ισοδυναμούν με το ίδιο πράγμα: το σεβασμό απέναντι στο Θεό. Ο Διαφωτισμός, βασισμένος σε μια επιστημολογική και ηθική αντίληψη της ελευθερίας, την ίδια στιγμή προσέδιδε έμφαση στην έννοια της αυτονομίας, που εφοδιάζει τον άνθρωπο με την ικανότητα να είναι ο κυρίαρχος των πράξεών του μέσω της αυτοεκτίμησής του, αυτό που ο Καντ ονόμαζε αυτονομοθεσία (“Selbstgesetzgebung“). Σίγουρα πρόκειται για προβληματική αντίληψη, διότι το να κάνουμε τον άνθρωπο να απαρνείται τις ευθύνες του απέναντι στο Θεό, καθιστά αναγκαίο τον προσδιορισμό άλλου είδους διορθωτικών μέσων. Ο Καντ κάνει λόγο για εσωτερικό δικαστήριο (« innerer Gerichtshof »), το οποίο διευθύνεται από τη λογική («Vernunft»).


Αντίθετα με τη παράδοση της χριστιανικής θεολογίας, ο Καντ πίστευε ότι η ανθρώπινη φύση ήταν κατά βάση καλή κι επομένως η λογική θα μπορούσε να διορθώσει τις ηθικές επιλογές. Η χριστιανική θεολογία έχει διδάξει παραδοσιακά ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς διεφθαρμένοι και δεν μπορούν να κάνουν ορθές ηθικές επιλογές, οι οποίες να μην έχουν σπιλωθεί από την εγωιστική επιθυμία. Ο Καντ δίδαξε ότι οι άνθρωποι μπορούν να διαφθαρούν εάν αρνηθούν να ακολουθήσουν την Κατηγορική Προσταγή (Categorical Imperative).


Προκειμένου να δημιουργηθεί μια γέφυρα ανάμεσα στο Χριστιανισμό και την εκκοσμικευμένη ανθρωπολογία, πρέπει να φέρουμε στο μυαλό μας την έννοια του σεβασμού που εντάσσεται στο τύπο περί ανθρωπότητας της Κατηγορικής Προσταγής του Καντ: «Να πράττεις κατά τέτοιον τρόπο ώστε να μεταχειρίζεσαι την ανθρωπότητα, είτε στο πρόσωπό σου, είτε στο πρόσωπο κάθε άλλου, πάντοτε ως σκοπό και ποτέ απλώς ως μέσο».


Διαφοροποιήσεις και διάλογος


Σύμφωνα με την έννοια του σεβασμού, η ανθρώπινη οντότητα είναι ο σκοπός κάθε ανθρώπινης ενέργειας. Έτσι αποκλείονται οι περιπτώσεις μεταχείρισης του ανθρώπου ως μέσο για την επίτευξη ενός «υψηλότερου» ιδεολογικού σκοπού, όπως συνέβη με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20ου αιώνα και με όποιον προτείνει τη χρήση βασανιστηρίων στον αγώνα κατά των τρομοκρατικών επιθέσεων που πραγματοποιούνται σήμερα-όπως ισχύει για την πλειοψηφία του τουρκικού πληθυσμού. Πώς να ανοίξει κανείς παρτίδες με την Τουρκία, σκεπτόμενος αυτό το βαθύ χάσμα που αφορά βασικές αξίες;


Κατά τη γνώμη μου, το ζήτημα με το μεγαλύτερο ενδιαφέρον δεν είναι αυτό που αφορά τις θεωρητικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στην φιλοσοφία του Διαφωτισμού και τη χριστιανική ανθρωπολογία, αναφορικά με τον όρο αξιοπρέπεια, αλλά -μόλις αναγνωρίστηκε η αναλογία των δύο αντιλήψεων, αναφορικά με τον όρο σεβασμός, συμπεριλαμβανομένου του σεβασμού προς την αξιοπρέπεια- το ζήτημα είναι, εάν και με ποιον τρόπο μπορεί να υποστηριχθεί η άποψη ότι η απαίτηση για την καθολικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βασίζεται στην υπόθεση ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν θεμελιωθεί βάσει των αρχών τόσο του χριστιανισμού όσο και της ορθολογικής ευρωπαϊκής φιλοσοφίας του 18ου αιώνα, δηλαδή την εποχή του Διαφωτισμού. Λαμβάνοντας υπόψη τη θρησκευτική και πολιτιστική παράδοση της Τουρκίας το θέμα είναι εάν υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στην απαίτηση για καθολικότητα και το γεγονός ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα δυτικής προέλευσης βασίζονται στο σεβασμό ως προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, που γίνεται κατανοητός ως μια πεφωτισμένη αντίληψη της χριστιανικής ανθρωπολογίας, δηλαδή: Υπάρχει ένα κύριο χάσμα ανάμεσα στην προέλευση και την εγκυρότητα μιας ηθικής επιχειρηματολογίας;


Βέβαια, δεν είναι αυτό ακριβώς το θέμα. Η χριστιανική αντίληψη περί σεβασμού δεν αποτελεί εμπόδιο για την καθολικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όταν διασφαλίζεται ότι ο χριστιανισμός, εντός αυτών των πλαισίων, δε χρησιμοποιείται για θεολογικούς ή ιεραποστολικούς σκοπούς. Κάτι τέτοιο, στην πραγματικότητα, συνεπάγεται πρώτα απ’ όλα ένα αξιοσέβαστο καθεστώς επικοινωνίας, που επιλαμβάνεται των ειδικών εκφράσεων, των οποίων η χρήση έχει αρνητικά αποτελέσματα αναφορικά με την εμπιστοσύνη και την αξιέπαινη στάση της Δυτικής Ευρώπης απέναντι στην Τουρκία. Αρνητικά μιλώντας: Σε περιπτώσεις πλήρους απουσίας κάθε ίχνους ευαισθησίας, χρησιμοποιείται μονίμως η λέξη «σταυροφορία» για να περιγράψει το τι πρέπει να γίνει στην Τουρκία, σε εκφράσεις όπως «σταυροφορίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα» και δε μας κάνει έκπληξη που κατά την αναπόληση ιστορικών γεγονότων κάτι τέτοιο δε γίνεται αποδεκτό ως στόχος που μοιράζονται δυο πλευρές για το κοινό μέλλον. Κατά συνέπεια, και οι ίδιες οι αξίες απορρίπτονται.


Η δυτική άγνοια ή ακόμα η δυτική αλαζονεία πρέπει να απομακρυνθούν, και οι εν λόγω αξίες πρέπει να συζητηθούν σ’έναν ανοιχτό διάλογο με σκοπό να ενισχυθεί η βάση τους στη χριστιανική ανθρωπολογία μέσα από την επεξήγηση των καλών εμπειριών σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σύμφωνα με τη χριστιανική άποψη. Μόνο με αυτόν τον τρόπο διασφαλίζονται μια συναινετική λύση, αλλά και η αποδοχή και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλη την Ευρώπη, αλλά κι εκτός των ορίων της. Συνεπώς, ο σεβασμός δεν πρέπει απλά να αναγνωριστεί ως ένα αναπόσπαστο τμήμα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των παγκόσμιων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά και ως μια βασική πλευρά της μεθόδου για την εξάπλωση αυτών των ιδεών. Ως εκ τούτου, ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας επιμένει στο σεβασμό στο πρόσωπο του εταίρου στα πλαίσια ενός διαθρησκευτικού και διαπολιτισμικού διαλόγου.


Η γεφύρωση του χάσματος ανάμεσα σε Ευρώπη και Τουρκία συνεπάγεται επομένως την ενίσχυση του διαλόγου γύρω από κεντρικές αξίες, όπως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αλλά και τα ανθρώπινα δικαιώματα, διότι ένα σημείο πρέπει να είναι απόλυτα ξεκαθαρισμένο: Πρέπει να μοιραστούμε τις κύριες ιδέες και να έχουμε κοινές τις βασικές αξίες, πριν σκεφτούμε για τη θέση της Τουρκίας ως κράτος-μέλος της ΕΕ. Όσο πιο γρήγορα αναλυθούν οι διαφορές, τόσο πιο γρήγορα μπορούν αυτές να ξεπεραστούν. Επομένως, η καθεμιά και όλες μαζί οι ευκαιρίες πρέπει να αξιοποιηθούν προκειμένου να καταστεί σαφής η σπουδαιότητα των ευρωπαϊκών αξιών στην Τουρκία, τόσο για την Ευρώπη όσο και για την ίδια την Τουρκία.

Ο Josef Bordat εγείρει δύο κριτικές παρατηρήσεις σχετικά με τη θεωρία του Peter Singer για τα δικαιώματα των ζώων: την εξομοίωσης των ζώων και των ανθρώπινων πλασμάτων και το διαχωρισμό των ανθρώπινων πλασμάτων ‘σε διάφορετικές κατηγορίες’.

I.


Είναι προφανές ότι στις πρόσφατες δημόσιες συζητήσεις ηθικής φύσης υπάρχουν πολλές σοβαρές προσεγγίσεις για τα λεγόμενα ‘δικαιώματα των ζώων’. Μολονότι είναι αδιαμφισβήτητο ότι το ζώο ως πλάσμα έχει ένα συγκεκριμένο είδος ‘αξιοπρέπειας’ και συνεπώς ένα εγγενές δικαίωμα προστασίας, είναι αρκετά αμφίβολο κατά πόσον αυτό πρέπει να οδηγεί σε ‘απόλυτα’ δικαιώματα, εδραιωμένα στο ίδιο επίπεδο με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Υπό συζήτηση είναι εάν πρέπει να υπάρχουν εξαιρέσεις στην προστασία της ζωής του ζώου στις περιπτώσεις που τα ζώα χρησιμεύουν στους ανθρώπους ως τροφή ή για επιστημονικούς σκοπούς. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τη χριστιανική έννοια του ανθρώπινου πλάσματος ως ‘κατ’ εικόνα του Θεού’ και ως ‘κορωνίς της δημιουργίας’ μοιάζει δικαιολογημένο να επιτρέπονται οι εξαιρέσεις αυτές εξαιτίας της εξέχουσας θέσης του ανθρώπινου πλάσματος έναντι των ζώων.


Ωστόσο, οι ακτιβιστές για τα δικαιώματα των ζώων καθώς και ορισμένοι φιλόσοφοι όπως ο Peter Singer το θεωρούν αυτό ως ‘διάκριση ειδών’. Θεωρούν αυτές τις εξαιρέσεις ως ένα είδος ‘διάκρισης’ στο πλαίσιο της σχέσης ενός ανθρώπινου πλάσματος με ένα ζώο, την οποία θέτουν στο ίδιο ηθικό επίπεδο με τη διάκριση των μαύρων έναντι των λευκών (ρατσισμός) ή των θηλυκών ανθρώπινων πλασμάτων έναντι των αρσενικών (σεξισμός). Υποστηρίζουν ότι τα ανθρώπινα πλάσματα και τα ζώα πρέπει να αντιμετωπίζονται ισότιμα εάν και όταν έχουν τα ίδια συμφέροντα, π.χ. το συμφέρον να μην υφίστανται κακό και πόνο. Ο Singer φέρνει το παράδειγμα του χαστουκίσματος ενός αλόγου κι ενός ανθρώπινου μωρού: ‘…..εάν θεωρούμε ότι είναι λάθος να προξενούμε αυτό τον πόνο σε ένα μωρό άνευ λόγου, τότε εκτός κι αν κάνουμε διακρίσεις στα είδη, πρέπει να θεωρούμε εξίσου λάθος να προκαλούμε τον ίδιο πόνο σε ένα άλογο άνευ λόγου’ (σ. 52). Αυτή η ωφελιμιστική λογικότητα μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, να είναι λογικά ορθή και δικαιολογημένη.


Με δεύτερη σκέψη, όμως, γίνεται σαφές ότι η έννοια του συμφέροντος και της ισότιμης θεώρησης των συμφερόντων του ανθρώπινου πλάσματος και του ζώου εμπεριέχει ορισμένες επικίνδυνες επιπτώσεις. Αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν μάλλον για να εγκαταλειφθεί η αξίωση του ανθρώπινου πλάσματος στη ζωή ως θεμελιακό ανθρώπινο δικαίωμα, παρά απλώς για να αιτιολογηθεί το δικαίωμα του ζώου να μη θανατώνεται, όπως δείχνουν ορισμένες παρατηρήσεις του Singer για την άμβλωση και την ευθανασία (σσ. 126-57).



ΙΙ.


Ο Singer υποστηρίζει ότι οποιαδήποτε διαφορετική μεταχείριση ανθρώπινων πλασμάτων και ζώων είναι αδικαιολόγητη, επειδή παραβιάζει την αρχή της ισότιμης θεώρησης των βασικών συμφερόντων. Κατά συνέπεια, ο Singer δεν διαχωρίζει τους ανθρώπους από τα άλλα πλάσματα, αλλά τα πρόσωπα (πλάσματα με την ικανότητα να έχουν συμφέροντα) από τα μη πρόσωπα (πλάσματα χωρίς την ικανότητα να έχουν συμφέροντα). Ενώ στην πρώτη ομάδα ανήκουν ‘ορισμένα μη ανθρώπινα ζώα’ (σ. 97) όπως οι πίθηκοι, κάθε ανθρώπινο έμβρυο ανήκει στη δεύτερη, γιατί ‘κανένα έμβρυο δεν είναι πρόσωπο’ (σ. 118). Αυτό το επιχείρημα οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ‘κανένα έμβρυο δεν έχει το ίδιο δικαίωμα στη ζωή με ένα πρόσωπο’. Για τον Singer η πιθανότητα τα έμβρυα με λιγότερο από δεκαοχτώ εβδομάδες ζωής ‘να είναι ανίκανα να νιώσουν οτιδήποτε, καθώς το νευρικό τους σύστημα μοιάζει να είναι ανεπαρκώς ανεπτυγμένο για να λειτουργεί’ σημαίνει ότι ‘η άμβλωση σ’ αυτό το στάδιο τερματίζει μια ύπαρξη που δεν έχει καμιά απολύτως εγγενή αξία’ (σ. 118). Μολονότι, ακόμη και σε μια πιο προχωρημένη εγκυμοσύνη, μια άμβλωση ‘δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με ελαφρότητα’, ‘η καταδίκη της, σε μια κοινωνία που θανατώνει πολύ πιο ανεπτυγμένες μορφές ζωής για τη γεύση της σάρκας τους, είναι δύσκολη’ (σ. 118). Ο Singer επιμένει πως αν δεν θέλουμε να κάνουμε ‘διακρίσεις στα είδη’ για θρησκευτικούς ή άλλους λόγους και δεν θέλουμε να γίνουμε χορτοφάγοι, δεν μπορούμε να υποστηρίζουμε ότι η άμβλωση είναι ηθικά λάθος.


Το πρόβλημα σ’ αυτό το επιχείρημα σε σχέση με την άμβλωση έγκειται στη σύγκριση του πραγματικού ηθικού στάτους του ανθρώπινου εμβρύου με τα ανεπτυγμένα ζώα με βάση την έννοια του συμφέροντος, αφήνοντας έξω τη δυνητικότητα. Η βάση, δηλαδή το αποτυπωμένο σύνολο των χρωματοσωμάτων που συγκροτεί ένα ανθρώπινο πλάσμα ως πλάσμα σοβαρών συμφερόντων (και όχι μόνο ως βασικών που μπορούν επίσης να ισχύουν για τα ζώα, όπως το συμφέρον να μην υφίστανται πόνο) υπάρχει ήδη, αμέσως μετά τη γονιμοποίηση. Κατά συνέπεια, από την πολύ αρχή της ανθρώπινης ζωής μπορούμε να θεωρούμε το πλάσμα ως ‘εν δυνάμει πρόσωπο’.

Από την άλλη πλευρά, η συγκριτική επιχειρηματολογία του Singer μπορεί να εκληφθεί ως δικαιολογία για τη θανάτωση ανθρώπινων πλασμάτων. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι ο Singer εξισώνει το πραγματικό ηθικό στάτους ορισμένων ζώων (ως προσώπων) και διανοητικά ανάπηρων ανθρώπινων πλασμάτων (ως ‘μη προσώπων’): ‘Ορισμένα μη ανθρώπινα ζώα μοιάζουν να έχουν λογική και συνείδηση του εαυτού τους, να θεωρούν ότι είναι ξεχωριστά πλάσματα με παρελθόν και μέλλον. Όταν αυτό ισχύει, ή απ’ όσο γνωρίζουμε, μπορεί να ισχύει, το επιχείρημα κατά της θανάτωσης είναι ισχυρό, όσο ισχυρό είναι και το επιχείρημα κατά της διαρκούς θανάτωσης ελαττωματικών ανθρώπινων πλασμάτων που βρίσκονται στο ίδιο διανοητικό επίπεδο’ (σ. 103). Ή αντιστρόφως: Εάν σκοτώνουμε ζώα προς όφελός μας δεν μπορούμε να καταδικάζουμε τη θανάτωση ανθρώπινων πλασμάτων με ίδιο ή χαμηλότερο διανοητικό επίπεδο. Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, μια πολύ προβληματική επίπτωση που οδηγεί απευθείας στην ευθανασία. Και θα μπορούσε να είναι το πρώτο βήμα σε μια ολισθηρή πλαγιά που καταλήγει στην πλήρη ανηθικότητα και καθιστά δυνατή τη γενοκτονία για ηθικούς λόγους, που αντλούνται από τη δημόσια συζήτηση για τα δικαιώματα των ζώων και λαμβάνουν υπόψη τα συμφέροντα και την προσωπικότητα. Ο Singer επιχειρεί βεβαίως να αναιρέσει αυτό το ανησυχητικό ενδεχόμενο με κάποιες ιστορικές και ανθρωπολογικές παρατηρήσεις: ‘ Οι αρχαίοι Έλληνες θανάτωναν ή εξέθεταν τα μωρά σε τακτική βάση, αλλά φαίνεται ότι είχαν τους ίδιους ενδοιασμούς να σκοτώνουν τους συμπολίτες τους με τους Χριστιανούς του Μεσαίωνα ή τους σύγχρονους Αμερικανούς. Στις παραδοσιακές κοινωνίες των Εσκιμώων υπήρχε το έθιμο να σκοτώνει ο άντρας τους ηλικιωμένους γονείς του, αλλά ο φόνος ενός φυσιολογικού, υγιούς ενήλικου ήταν σχεδόν ανήκουστος. Εάν αυτές οι κοινωνίες μπορούσαν να χωρίζουν τα ανθρώπινα πλάσματα σε διαφορετικές κατηγορίες χωρίς να μεταφέρουν τις συμπεριφορές τους από τη μια ομάδα στην άλλη, εμείς, που έχουμε πιο περίπλοκα νομικά συστήματα και μεγαλύτερη ιατρική γνώση, θα έπρεπε να μπορούμε να κάνουμε το ίδιο’ (σ. 157).


Θα έπρεπε; Θα μπορούσαμε; Μπορούμε πράγματι να αποτρέψουμε μια κατάσταση που μας φεύγει απ’ τα χέρια; Είναι ένα σοβαρό ερώτημα, ιδίως υπό το φως της πρόσφατης ευρωπαϊκής ιστορίας που συνδέεται με το πρόγραμμα ευθανασίας της ναζιστικής Γερμανίας και το Ολοκαύτωμα. Παρόλο που είναι λάθος να συγκρίνουμε τη ναζιστική ιδεολογία με τις προτάσεις του Singer, οι τελευταίες γεννούν αμφιβολίες: Ποιος ορίζει τις ‘κατηγορίες διαχωρισμού’, ποιος ορίζει τα όριά του και μπορεί να θέσει αυτά τα σύνορα; Ποιος λέει ότι κάποιος είναι ‘συμπολίτης’, ποιος καθορίζει ότι κάποιος είναι ‘φυσιολογικός, υγιής’; Με δυο λόγια: ποιος μπορεί να εγγυηθεί ότι στην περίπτωση που αυτός ο ωφελιμιστικός τρόπος διαχωρισμού γίνει μια αποδεκτή κοινή πρακτική, δεν θα υπάρξει κατάχρηση;


ΙΙΙ.


Καταλήγοντας, δεν είμαι εναντίον της προστασίας των ζώων. Η θεμελίωση, όμως, του όρου ‘δικαιώματα των ζώων’ στην έννοια του συμφέροντος , όπως κάνει ο Singer, οδηγεί σε ανεπιθύμητες ηθικές επιπτώσεις, κι αυτό προσπάθησα να δείξω. Μπορεί να βλάψει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αφενός μέσω της εξομοίωσης των ζώων και των ανθρώπινων πλασμάτων και αφετέρου μέσω του διαχωρισμού των ανθρώπινων πλασμάτων ‘σε διάφορετικές κατηγορίες’ (σ. 157). Επιπλέον, δεν θέλω μόνο να επιμείνω στη διαφορά ανάμεσα σε ένα ανθρώπινο και ένα μη ανθρώπινο πλάσμα για θεολογικούς ή μεταφυσικούς λόγους, επικαλούμενος, δηλαδή, τη δημιουργία ή την έννοια της ψυχής ως ίδιον του ανθρώπινου πλάσματος, όπως υποστηρίζει μια μακρά χριστιανική παράδοση. Αντιθέτως, θέλω να προειδοποιήσω ότι η προστασία των ζώων, επικεντρωμένη στην έννοια του συμφέροντος και βασισμένη στα δικαιώματα, υπονομεύει πολύ σοβαρά το στάτους των ανθρώπινων πλασμάτων και βάζει σε κίνδυνο το πιο στοιχειώδες ζήτημα σε σχέση με τα ανθρώπινα δικαιώματα : τη ζωή –την ανθρώπινη ζωή. Κατά την άποψή μου, το τίμημα είναι πολύ υψηλό.


Διαβάστε ακόμα


Η διαμάχη για τους μεγάλους πίθηκους (στα αγγλικά)


Ο επικίνδυνος φιλόσοφος (στα αγγλικά)

Αντλώντας από το έργο του Ισπανού θεολόγου Francisco de Vitoria, ο Josef Bordat εξετάζει τις προοπτικές της έννοιας του ανθρωπινου δικαιώματος στη μετανάστευση.


Το 1492, ο Χριστόφορος Κολόμβος έφτασε στη νήσο Γκουαναχάνι, την οποία ονόμασε ‘Σαν Σαλβαντόρ’. Ο Κολόμβος και το πλήρωμά του έγιναν δεκτοί με ενθουσιασμό από τους αυτόχθονες. Μέσα στους πρώτους οκτώ μήνες του έτους 2006, περίπου 20.000 πρόσφυγες από την Αφρική έφτασαν στις Κανάριες Νήσους. Επέζησαν του ριψοκίνδυνου ταξιδιού, που μοιάζει τόσο επικίνδυνο όσο εκείνο των Ισπανών ‘Conquistadores’ 500 χρόνια πριν. Oι πρόσφυγες δεν έγιναν δεκτοί από τις ισπανικές αρχές, οι οποίες ακολούθησαν τις αρχές της μεταναστευτικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης.


Θα επιχειρήσω να αναδείξω τις διαφορές και τις πιθανές διασυνδέσεις ανάμεσα στα δύο γεγονότα, αναλύοντας την έννοια της μετανάστευσης στο έργο του Francisco de Vitoria, που έζησε την ίδια εποχή με τον Κολόμβο.


Η προσέγγιση του Vitoria στην μετανάστευση


Ο Βιτόρια γεννήθηκε γύρω στο 1492 στην πόλη Μπούργκος. Το 1504 προσχώρησε στους Δομινικανούς και εστάλη στο Παρίσι για θεολογικές σπουδές. Επέστρεψε στην Ισπανία το 1523 και εισήχθη στο φημισμένο πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα τρία χρόνια αργότερα, για να γίνει ο πλέον διακεκριμένος εκπρόσωπος της Σχολής της Σαλαμάνκα.


Ο Βιτόρια ασχολήθηκε εντατικά με το θέμα της νομιμότητας της Conquista. Σε αυτό το πλαίσιο, μελέτησε τα θεολογικά, ηθικά και νομικά προβλήματα που πηγάζουν από αυτό το γεγονός. Ως εκ τούτου, ανέπτυξε τη διεθνή δημόσια νομοθεσία από το ρωμαϊκό ius gentium έως το σύγχρονο ius inter gentes, ως μια σειρά κατάλληλων ρυθμίσεων για τα συμφέροντα διαφορετικών κρατών και λαών, όπως εκείνα του ισπανικού και του ινδιάνικου πολιτισμού. Στον Βιτόρια, οι κρίσιμες οικουμενικές ιδέες της φυσικής δικαιοσύνης εφαρμόζονται στις δια-πολιτισμικές σχέσεις, με το επίκεντρο να μεταφέρεται από τη χριστιανοσύνη στην ανθρωπότητα. Το όραμά του για τη μοναδικότητα του ανθρώπινου είδους (totus orbis) είναι μια οικουμενική διεθνή κοινότητα που, με την ποικιλία της σε θέματα φυλής, πολιτισμού και θρησκείας, δημιουργεί σχέσεις στη βάση της διεθνούς δημόσιας νομοθεσίας ως συνταγματικού θεμέλιου, πέραν κάθε διεκδίκησης θεολογικού χαρακτήρα μιας μειοψηφίας που αισθάνεται ανώτερη των άλλων. Με την ιδέα του totus orbis, οι συμμετρικές σχέσεις ρυθμίζονται από τη διεθνή δημόσια νομοθεσία και τον πολιτιστικό πλουραλισμό σε ό, τι αφορά στην ανεκτικότητα σε οικουμενικές αρχές που αποτελούν μια πρώτη μορφή ανθρώπινων δικαιωμάτων.


Το ανθρώπινο δικαίωμα στη μετανάστευση


Ο Βιτόρια ανέπτυξε την έννοια ενός ανθρώπινου δικαιώματος στη μετανάστευση, που συνάγεται από το αξίωμα ‘communia sunt omnium’ και υποστηρίζεται θεολογικά από την αναφορά στη χριστιανική εντολή ‘diliges proximum tuum’. Από αυτό προκύπτει ότι ‘ο καθένας μπορεί να πάει στην περιοχή της επιλογής του και να παραμείνει εκεί όσο καιρό επιθυμεί να παραμείνει’. ‘Κανένας λαός δεν μπορεί να αρνηθεί σε άλλους λαούς τη μετανάστευση…’ και ‘κανένας λαός δεν μπορεί να απαγορεύσει σε άλλους λαούς το ελεύθερο εμπόριο …..και τη χρήση των ωκεανών, των λιμανιών και των ποταμών ως κοινής ιδιοκτησίας της ανθρωπότητας’.


Η απολογία του Βιτόρια για την ελεύθερη μετανάστευση, την ελεύθερη χρήση των πόρων και το ελεύθερο εμπόριο εκφράζει μια σημαντική επιφύλαξη, ότι αυτό δεν πρέπει να συμβεί εις βάρος κανενός από τα εμπλεκόμενα μέρη. Οι αρχές στις οποίες γίνεται αναφορά είναι εφαρμόσιμες στο μέτρο που ο μετανάστης δεν κάνει κατάχρηση της φιλοξενίας. Σε αναλογία, το ελεύθερο εμπόριο και η εκμετάλλευση των πόρων πρέπει να σταματούν όταν οι αυτόχθονες έχουν βάσιμους λόγους γι’ αυτό, όπως για παράδειγμα στις περιπτώσεις που η ιδιοποίηση αγαθών από τους μετανάστες προκαλεί σοβαρούς περιορισμούς στις προμήθειες του αυτόχθονος πληθυσμού.


Η οικουμενική διακήρυξη για τα ανθρώπινα δικαιώματα


Σε σχέση με τη μετανάστευση, η ιδέα της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα(1948) είναι διαφορετική: το άρθρο 13 επιτρέπει ‘το δικαίωμα στην ελευθερία διακίνησης και διαμονής’ μόνο ‘εντός των συνόρων του κάθε κράτους’(13.1) ενώ προστίθεται το δικαίωμα του καθενός ‘να εγκαταλείψει οποιαδήποτε χώρα, συμπεριλαμβανομένης της δικής του και να επιστρέψει στη χώρα του’ (13.2). Με άλλα λόγια, το άρθρο 13 παρέχει το δικαίωμα για αποδημία ή επαναπατρισμό αλλά δεν κάνει αναφορά σε δικαίωμα μετανάστευσης. Αυτό έχει να κάνει με την εσωτερική πολιτική κάθε κράτους, όπως αυτή διασφαλίζεται από τη Χάρτα των Ηνωμένων Εθνών με τις αρχές της αυτονομίας, της κυριαρχίας και της μη επέμβασης.


Δεν έχει καμιά αξία όμως να περιορίζει ή να εμποδίζει κανείς τη μετανάστευση με τη βία, προστατεύοντας για παράδειγμα τα σύνορα της Ευρώπης, ή αποδεχόμενος μια διαρκή εμπόλεμη κατάσταση στα σύνορα μεταξύ Μεξικού και Καλιφόρνιας. Από την άλλη πλευρά, το ανθρώπινο δικαίωμα στη μετανάστευση μπορεί να αποτελεί απλώς μια ουτοπική λύση, ένα ‘Noch -Nicht’, σύμφωνα με τον Ερνστ Μπλοχ. Η βάση για μια ρεαλιστική λύση, που δεν αντιμετωπίζει μόνο τα συμπτώματα, είναι μια ανάλυση των αιτίων που ωθούν στη μετανάστευση, γιατί αν κάποιος ή κάποια εγκαταλείπει την πατρίδα του (της), τότε αυτός ή αυτή έχει βάσιμους λόγους να το κάνει. Σε κάθε περίπτωση αποδημίας υπάρχουν τόσο ισχυροί παράγοντες που ωθούν σε αυτήν, που ο μετανάστης δεν βλέπει άλλη διέξοδο παρά να ξεκινήσει απ’ την αρχή κάπου αλλού. Μπορούμε να ασκήσουμε επιρροή σ’ αυτούς τους παράγοντες. Εάν θέλουμε οι άνθρωποι να μένουν στην πατρίδα τους και να συμβάλουν στην ανάπτυξή της με τις ικανότητες και τις δεξιοτεχνίες τους, τότε πρέπει να αποδυναμώσουμε αυτούς τους παράγοντες.


Απαλείφοντας τα αίτια της μετανάστευσης


Όλα ξεκινούν από την αναγνώριση της διασύνδεσης ανάμεσα στη δική μας σπατάλη πόρων και τις οικολογικές καταστροφές στον ‘τρίτο’ κόσμο ως έναν λόγο μετανάστευσης, της διασύνδεσης ανάμεσα στο δικό μας παρελθόν ως ευρωπαϊκών αποικιοκρατικών δυνάμεων και των πολιτικών εντάσεων, των πολέμων και των εμφυλίων πολέμων στον ‘τρίτο’ κόσμο ως έναν ακόμη λόγο μετανάστευσης και, τέλος, της διασύνδεσης ανάμεσα στο οργανωμένο από εμάς διεθνές οικονομικό σύστημα και της κοινωνικής κατάστασης στον ‘τρίτο’ κόσμο ως έναν πρόσθετο λόγο μετανάστευσης.


Κατά συνέπεια, δεν πρέπει να μας απασχολεί μόνον η βελτίωση των προϋποθέσεων για νόμιμη μετανάστευση αλλά κυρίως οι αιτίες μετανάστευσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Σλοβένος φιλόσοφος Slavoj Zizek τονίζει: ‘Η λύση δεν είναι να ρίξουμε τα τείχη και να τους αφήσουμε όλους μέσα όπως ζητούν με μεγάλη ευκολία οι ευαίσθητοι φιλελεύθεροι. Η μόνη ρεαλιστική λύση είναι να ρίξουμε το πραγματικό κοινωνικο-οικονομικό τείχος και να αλλάξουμε την ίδια την κοινωνία, έτσι ώστε οι άνθρωποι να μην προσπαθούν τόσο απεγνωσμένα να αποδράσουν από τον ίδιο τους τον κόσμο’.


Η πρόληψη της μετανάστευσης με την απάλειψη των λόγων και αιτίων της, αποτελεί μια κρίσιμη πτυχή των διεθνών σχέσεων. Η ίδια η μετανάστευση είναι επομένως ένα πεδίο πειραματισμού για μια ανθρωπιστική παγκοσμιοποίηση, υποδηλώνοντας σεισμογραφικά τα δομικά προβλήματα σε ορισμένες περιοχές του κόσμου και δείχνοντας τις άδικες και ανεπαρκείς οικονομικές και πολιτικές συνθήκες. Με αυτή την έννοια, η μετανάστευση μπορεί να γίνει ένα πολύτιμο ρυθμιστικό εργαλείο για τη διασφάλιση της δικαιοσύνης και της καλοσύνης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.


Διαβάστε ακόμα


Όλη η ιστορία είναι η ιστορία της μετανάστευσης (στα Αγγλικά)


Το μίσος είναι η καινούργια αγάπη (στα Αγγλικά)