Η Ελλάδα και η Καλιφόρνια είναι αφάνταστα διαφορετικές. Η Καλιφόρνια έχει τρεις φορές περισσότερο πληθυσμό και ένα ΑΕΠ πάνω από πέντε φορές μεγαλύτερο. Αυτά τα δυο μέρη απέχουν πολύ μεταξύ τους στον πλανήτη και έχουν πολύ διαφορετικές διασυνδέσεις με την παγκόσμια οικονομία. Παρόλα αυτά, οι συνθήκες τους έχουν εντυπωσιακά ίδια χαρακτηριστικά. Και τα δυο μέρη διέρχονται βαθιές δημοσιονομικές κρίσεις που απειλούν να καταστρέψουν τα δίκτυα κοινωνικής ασφάλειας και συνοχής, και τα δυο ανήκουν σε ευρύτερες πολιτικές οντότητες όπου οι συνθήκες απέχουν από το να είναι ήρεμες ( πόσο μάλλον υγιείς). Ακόμη περισσότερο, και τα δυο αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα που εκφράστηκε πολύ καλά στους στίχους του ʺ Καλωσορίσατε στο Ξενοδοχείο Καλιφόρνια ʺ, μια επιτυχία του 1976 του συγκροτήματος The Eagles που εδρεύει στην Καλιφόρνια : ʺΜπορείτε να κάνετε τσεκ-άουτ ό, τι ώρα θέλετε, αλλά δεν μπορείτε ποτέ να φύγετεʺ.


Η καθόλου προφανής σύγκριση των συνθηκών στην Ελλάδα και την Καλιφόρνια θα μας επιτρέψει να δούμε αν η λύση για την Καλιφόρνια είναι να εξυγιάνει τη διακυβέρνηση του κράτους της. Η μόνη μεσοπρόθεσμη λύση για την Ελλάδα είναι να εργαστεί προς την κατεύθυνση της δημιουργίας Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης. Διαφορετικά, η έξοδος της Ελλάδας από την ευρωζώνη θα είναι ουσιαστικά αναγκαία. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει τεράστια προβλήματα, από κοινού με διάφορα άλλα γειτονικά κράτη στην ευρωζώνη. Το δημοσιονομικό έλλειμμα της Ελλάδας ως μέρος του ΑΕΠ, το εμπορικό ισοζύγιο της και τα λοιπά, θυμίζουν πολύ εκείνα της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας ειδικότερα, μεταξύ των εθνών της ευρωπαϊκής περιοχής. Αυτό οδήγησε ορισμένους να κατασκευάσουν την καυστική και σκανδαλώδη ονομασία, ʺPIGSʺ.


Ωστόσο, τα ʺδομικά ελλείμματαʺ στο εμπόριο και τις κρατικές δαπάνες αυτών των νοτιοευρωπαϊκών εθνών δεν αποτελούν έκπληξη, λαμβάνοντας υπόψη το συνολικό πρότυπο παραγωγής και εμπορίου ολόκληρης της ευρωζώνης. Η παραγωγή υψηλής παραγωγικότητας και η εξαγωγική ικανότητα αποτελεί μονοπώλιο της Γερμανίας και της Γαλλίας και η παραγωγή με χαμηλότερες αποδοχές και εξαγωγική ικανότητα άλλων τμημάτων της περιφέρειας της Ευρώπης.


Εάν καταρτίσουμε το ισοζύγιο της Ευρώπης, αυτά τα εθνικά “προβλήματα” εξαφανίζονται μέσα στη συνολική εικόνα της ισχύος της Ευρώπης. Εδώ όμως υπάρχει ένα catch -22. δηλαδή ένα δίλημμα χωρίς δυνατότητα διαφυγής λόγω των αμοιβαία συγκρουόμενων καταστάσεων. Εάν η Ευρώπη παραμείνει δυνατή, τότε οι αγορές θα αποτιμήσουν την Ευρώπη ως σύνολο, με τα ξεχωριστά έθνη-κράτη ως μέρος της οντότητάς της. Αλλά εάν η Ευρώπη διασπαστεί, τότε κάθε χώρα θα βρεθεί μόνη της και τα πιο ανίσχυρα έθνη θα πρέπει πράγματι να προσαρμοστούν περισσότερο- και θα υπάρχουν περισσότερα ρίσκα σε ό, τι αφορά την ικανότητα εξόφλησης των χρεών τους- τα επόμενα χρόνια.


Τίθεται λοιπόν το ερώτημα: τι είναι η Ευρώπη; Είναι μήπως το ευρώ; Είναι η Γερμανία τόσο επιφυλακτική επειδή δεν θέλει να επιβραβεύσει μια αποτυχία ενός κράτους-μέλους που οφείλεται σε έλλειψη πειθαρχίας, επειδή δεν θέλει να δημιουργήσει προηγούμενο- ή και για τα δυο; Εάν όμως επιβληθεί στην Ελλάδα μια συμφωνία που δεν μπορεί να εφαρμοστεί και θα αποτύχει, για ποιο λόγο οι αγορές θα πιστέψουν ότι το μέλλον θα είναι καλύτερο για την Πορτογαλία ή την Ισπανία; Τα πρόσφατα στοιχεία από τη Γαλλία δείχνουν ότι τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις ανησυχούν μήπως η κατάρρευση του ευρωπαϊκού χάρτινου πύργου θα πλήξει το έθνος τους.


Η εξίσωση του “να σώσουμε την Ευρώπη” με το “να σώσουμε το ευρώ επιβάλλοντας δημοσιονομική πειθαρχία στα κράτη-μέλη” αποτελεί βασικό σφάλμα. Θα καταλάβουμε γιατί αν δούμε το παράδειγμα της Καλιφόρνιας. Η Καλιφόρνια έχει ένα έλλειμμα 20 δις δολαρίων ή και παραπάνω τα τελευταία τρία χρόνια, σε έναν βασικό προϋπολογισμό περίπου 100 δις δολαρίων. Η Καλιφόρνια έχει επί πλέον συσσωρεύσει έναν μεγάλο όγκο μη καταγεγραμμένου χρέους-ειδικά μέσω κρατικών ομολόγων- σε τόσο υψηλό επίπεδο που το κράτος πρέπει να δεσμεύει περίπου 6% των δαπανών του στην εξυπηρέτηση του χρέους και μπορεί να δανειστεί λίγο παραπάνω. Μέρος του χρέους συσσωρεύτηκε το 2003-04, όταν η Καλιφόρνια δανείστηκε 15 δις δολάρια για να καλύψει μέχρι το τέλος του έτους, όπως την υποχρεώνει ο νόμος, ένα κενό στον προϋπολογισμό. Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτείες εντέλλονται να ισοσκελίζουν τους προϋπολογισμούς τους, αυτή ήταν συμπεριφορά μιας δυσλειτουργικής κυβέρνησης. Κατά συνέπεια, το περιοδικό The Economist ανέφερε στο τεύχος της 10ης Ιουνίου 2009 ότι η Καλιφόρνια ήταν μια χρεοκοπημένη πολιτεία. Το κακό δημοσιονομικό ιστορικό της Καλιφόρνιας δεν επέδρασε στο αμερικανικό δολάριο, και δεν υπάρχει καλιφορνέζικο δολάριο. Λόγω της ύπαρξης ενός ενοποιημένου ομοσπονδιακού προϋπολογισμού και της δυνατότητας της ομοσπονδιακής κυβέρνησης να τυπώνει χρήμα αν είναι απαραίτητο, τα ελλείμματα κάθε πολιτείας δεν πυροδοτούν ποτέ αντιδράσεις των χρηματαγορών. Στην πραγματικότητα, οι δαπάνες στο επίπεδο της πολιτείας αποτελούν μόνο ένα ποσοστό των δημοσίων δαπανών στην Καλιφόρνια. Πιο σημαντικές είναι οι ομοσπονδιακές δαπάνες. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση λαμβάνει 55% του δημοσίου εισοδήματος που εισπράττεται εντός των συνόρων των Ηνωμένων Πολιτειών. Διοχετεύει το 20% στις κυβερνήσεις των πολιτειών και στις τοπικές κυβερνήσεις και δαπανά το υπόλοιπο απευθείας. Τα χρήματα αυτά διοχετεύονται άμεσα ή έμμεσα σε ιδιώτες και εταιρίες σε κάθε πολιτεία, με βάση τις συμβάσεις που έχει κάνει η ομοσπονδιακή κυβέρνηση για την υγεία, τη συνταξιοδότηση και άλλα προγράμματα. Πολιτείες με υψηλότερο εισόδημα (όπως η Καλιφόρνια) λαμβάνουν λιγότερα ομοσπονδιακά έσοδα από αυτά που καταβάλλουν οι κάτοικοι και οι επιχειρηματίες τους, ενώ πολιτείες με χαμηλότερο εισόδημα λαμβάνουν περισσότερα. Οι επιστροφές που λαμβάνει η Καλιφόρνια ανέρχονται στο 78% των καταβολών της. Αυτός ο ʺ φόροςʺ που επιβάλλεται στην Καλιφόρνια εξασφαλίζει μια πιο ισότιμη ευημερία στις Ηνωμένες Πολιτείες ως σύνολο. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση κατανέμει απευθείας λιγότερο από τις μισές δημόσιες δαπάνες των Ηνωμένων Πολιτειών, διατηρώντας έτσι το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας της χώρας, τα δημόσια προγράμματα υγείας και ασφάλισης και λοιπά.


Αυτό λοιπόν που προστατεύει την Καλιφόρνια είναι το γεγονός ότι είναι μελος της ζώνης του δολαρίου των 50 πολιτειών, η οποία έχει εντός των συνόρων της μια κεντρική τράπεζα που δημουργεί όση ρευστότητα χρειάζεται για να διατηρείται η ανάπτυξη και να αποφεύγεται ο υπερβολικός πληθωρισμός. Το χρέος της Καλιφόρνιας είναι καταγεγραμμένο περίπου σε καθεστώς “σκουπιδιού” και η ικανότητά της να το εξυπηρετήσει είναι όλο και πιο επισφαλής, δεν έχει όμως ένα νόμισμα που οι κερδοσκόποι μπορούν να κάψουν. Το ίδιο ισχύει, φυσικά, για τη Νέα Υόρκη, τη Νεβάδα και άλλες ελλειμματικές πολιτείες.


Οι περιπτώσεις της Ελλάδας και της Καλιφόρνιας βρίσκονται λοιπόν σε πλήρη αντίθεση. Η Ελλάδα δείχνει τη βούληση να υποστεί όλες τις θυσίες που απαιτούνται για να θέσει το έλλειμμα του προϋπολογισμού της υπό έλεγχο, συμπεριλαμβανομένης της βούλησης να ανοίξει κάποιες συμβάσεις που αφορούν θέματα αποδοχών και αρχαιότητας. Η Ελλάδα δεν κατάφερε να αποτρέψει τις επιπτώσεις σε ό, τι αφορά το χρέος της, ωστόσο δεν έχει τη δυνατότητα να τυπώσει ευρώ, δεν έχει άλλο νόμισμα και δεν είναι σε θέση να βρει οδό διαφυγής κερδίζοντας αυξητικά ευρώ μέσω του εμπορίου. Η Καλιφόρνια, αντίθετα, κατάφερε να πουλήσει τα χρεώγραφά της με σχετική άνεση. Ο δημόσιος τομέας στην Καλιφόρνια έκανε πολλές θυσίες τα τελευταία χρόνια, αποδείχτηκε όμως ότι δεν ήταν αρκετές για να επιλύσουν το θέμα του ελλείμματος. Αυτό θα απαιτούσε αύξηση της φορολογίας και το σύνταγμα της πολιτείας της Καλιφόρνιας απαιτεί μια ψηφοφορία 2/3 στο νομοθετικό σώμα. Οι Δημοκρατικοί έχουν ευρεία πλειοψηφία -64%- αλλά δεν έχουν αρκετές ψήφους για να περάσουν παρόμοιες αυξήσεις κόντρα στην αντιπολίτευση των Ρεπουμπλικάνων. Ως ισχυρή πλειοψηφία, οι Δημοκρατικοί δεν θέλουν να περικόψουν τις δαπάνες για το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας και την παιδεία περισσότερο απ’ όσο τις έχουν ήδη περικόψει, αλλά οι Ρεπουμπλικάνοι δεν θα συμφωνήσουν σε έναν συμβιβασμό. Για να αλλάξει η αναλογία των 2/3 θα έπρεπε να αλλάξει το σύνταγμα της πολιτείας, κι αυτό θα απαιτούσε την ψήφο της πλειοψηφίας στις γενικές εκλογές. Έτσι, η Καλιφόρνια είναι παγιδευμένη σε ένα δίλημμα που δημιούργησαν οι κανόνες που επέβαλε στον εαυτό της και που οι οργισμένοι ψηφοφόροι δεν επιθυμούν να αλλάξουν. Τόσο η Ελλάδα όσο και η Καλιφόρνια έχουν κάνει τσεκ ιν σε διαφορετικές παγίδες διακυβέρνησης και όπως στο Hotel California τους είναι αδύνατο να φύγουν από κει: η Ελλάδα, εξαιτίας των πολιτικών δυνάμεων και των οικονομικών δομών στην υπόλοιπη ευρωζώνη και η Καλιφόρνια εξαιτίας των οργισμένων ψηφοφόρων της.


Προς τα πού οδεύουν, λοιπόν, αυτά τα δυο μέρη που πλήττονται από την κρίση; Ο Κυβερνήτης της Καλιφόρνιας, Σβαρτσενέγκερ, υποστηρίζει ότι πρέπει να διοχετευθεί περισσότερο ομοσπονδιακό χρήμα στην Καλιφόρνια, ενώ στο μεταξύ οι κάτοικοι της πολιτείας του έχουν βοηθηθεί από υψηλότερα επίπεδα ομοσπονδιακών δαπανών. Οι Καλιφορνέζοι πρέπει να ψηφίσουν για την αναθεώρηση του συντάγματός τους, αλλά μπορεί να μην το κάνουν, ελπίζοντας ότι οι ομοσπονδιακές δαπάνες και η μακροοικονομία θα τους βγάλουν από την κρίση. Αυτή είναι η τραγωδία της Καλιφόρνιας: διατηρώντας ανέφικτες ελπίδες ότι η τύχη θα τους χαμογελάσει στο τέλος, οι Καλιφορνέζοι αποφεύγουν τις σκληρές επιλογές τώρα, κάνοντας έτσι τις σκληρές επιλογές που τους περιμένουν αύριο ακόμη πιο δύσκολες. Η Ελλάδα δεν έχει άλλη επιλογή από το να πάρει δραστικά μέτρα σε ό, τι αφορά τις δαπάνες και τους φόρους. Το γεγονός ότι αυτό ήταν αναπόφευκτο, δεν το κάνει λιγότερο τραγικό. Η τραγωδία τελικά είναι ότι με αυτά τα μέτρα η Ελλάδα θα συνεχίσει να είναι μέλος της ευρωζώνης έναντι ενός εξωφρενικού τιμήματος σε ύφεση, αυξημένη ανισότητα και περιορισμένες δημόσιες υπηρεσίες. Και εάν η Ελλάδα αποδείξει ότι είναι ικανή να παραμείνει στην ευρωζώνη, οι κερδοσκόποι δεν θα σταματήσουν να επιτίθενται στονεπόμενο εθνικό κρίκο της αλυσίδας. Εάν η Ελλάδα δεν τα καταφέρει, είναι απίθανο όχι μόνο η Ισπανία και η Πορτογαλία, αλλά ακόμη και η Γαλλία να μπορέσουν να αντισταθούν στις κεντρόφυγες δυνάμεις που δημουργήθηκαν από την ανάγκη επαναβεβαίωσης του δημοσιονομικού ισολογισμού μέσα σε μακροοικονομική επιβράδυνση και πολιτική ένταση.


Το παράδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών δείχνει μια διαφορετική οδό. Σε μια λειτουργική ένωση, αφιερωμένη σε ένα ελάχιστο επίπεδο ευημερίας σε ολόκληρη ην περιοχή της ένωσης, υπομονάδες με χαμηλότερο εισόδημα, μέσα σε ένα ευρύτερο σύνολο, δέχονται μεταγγίσεις καθαρών εσόδων από υπομονάδες με υψηλότερο εισόδημα. Αυτό δεν μπορεί να γίνει προβληματικό ή αντικείμενο πολιτικής διαμάχης. Για άλλη μια φορά, η περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών είναι διαφωτιστική: πολλοί μη Καλιφορνέζοι στις Ηνωμένες Πολιτείες ζηλεύουν και παράλληλα είναι δύσπιστοι με τους Καλιφορνέζους και πολλοί Καλιφορνέζοι θεωρούν όσους μένουν σε άλλα μέρη των Ηνωμένων Πολιτειών ως ανίδεους. Η ομοσπονδιακή ένωση δεν κάνει τις ενδοεθνκές αντιπαλότητες να εξαφανίζονται, αλλά αμβύνει τις γωνίες τους, καθώς η μακροοικονομική, δημοσιονομική και νομισματική πολιτική συνδέει, στο τέλος, όλους τους Αμερικανούς μαζί.


Τα διδάγματα εδώ είναι σαφή. Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, έθνη όπως η Ελλάδα δεν θα υποχρεώνονταν να ισοσκελίσουν όλες τις δημόσιες δαπάνες εντός των συνόρων: το ζήτημα της αντιμετώπισης των δημοσίων δαπανών θα ετίθετο στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η Ελλάδα θα έπρεπε απλώς να ισοσκελίσει το όποιο μέρος των συνολικών δημοσίων δαπανών βρισκόταν υπό άμεσο έλεγχο σε κρατικό επίπεδο. Το χρηματοοικονομικό σύστημα θα έπρεπε να ώστε οι κερδοσκόποι να κρατηθούν σε απόσταση. Οι υπερτράπεζες και τα ταμεία δεν θα είχαν τη δυνατότητα να παίζουν βραχυπρόθεσμα παιχνίδια, ενώ θα μπορούσαν να επιτευχθούν σύνθετες μακροπρόθεσμες συμφωνίες.


Προς το παρόν, βέβαια, αυτό είναι άπιαστο όνειρο: οι διασυνοριακές δαπάνες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας είναι πολύ λιγότερες από τις μισές δημόσιες δαπάνες στην Ευρώπη, και ακόμη κι αυτό προκαλεί συχνά πικρόχολες διαμαρτυρίες. Αλλά εάν αυτό είναι προς το παρόν άπιαστο όνειρο για την Ελλάδα και την Ευρώπη, υπάρχει στην πραγματικότητα εναλλακτική λύση έτσι ώστε αυτό που ονομάζεται “Ευρώπη” να επιβιώσει ως συνεκτική περιφερειακή οντότητα;


Εάν οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα είναι “όχι”, τότε υπάρχει ατζέντα. Η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να κινητοποιηθεί σε τρία επίπεδα: πρέπει να εργαστεί με άλλα απειλούμενα έθνη για να έχουν κοινούς στόχους και ιδέες, πρέπει να εργαστεί εντός του πλαισίου του ευρώ για λογαριασμό των απειλούμενων εθνών και πρέπει να κιητοποιήσει τον πληθυσμό προκειμένου να αγωνιστεί για ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής και τη διατήρηση ενός πραγματικού κοινωνικού διχτύου ασφαλείας. Επιπλέον, η Ελλάδα πρέπει να συνεργαστεί με άλλα έθνη που στοχοποιούνται από τουςκερδοσκόπους, έτσι ώστε να φτάσουν σε συμφωνία για μια κοινή πρόταση. Εάν η Πορτογαλία ή η Ισπανία τάσσονταν στο πλευρό της Γερμανίας εναντίον της Ελλάδας, αυτό θα ήταν αυτοκτονικό για το όραμα της “μιας Ευρώπης”. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι μια δυνατή, καθαρή, τίμια συζήτηση για το κατά πόσο ʺμια Ευρώπηʺ μπορεί να κατασκευαστεί στον μετα-νεοφιλελεύθερο κόσμο. Είναι σαφές ότι η επιχειρηματολογία δεν τελειώνει με την “Ευρώπη” ή τη “Βραζιλία” ή τις Ηνωμένες Πολιτείες ως προνομιούχες οντότητες που η τύχη τους και οι μακροοικονομικοί κατευθυντήριοι μηχανισμοί είναι απρόσβλητοι από τις τρέχουσες παγκόσμιες τάσεις της κατάτμησης και της ύφεσης. Αντίθετα. Οι κερδοσκόποι πρέπει να παταχθούν παγκόσμια κι νας παγκόσμιος δημοσιονομικός μηχανισμός πρέπει κάποτε να βρεθεί. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι μια δυνατή, καθαρή, τίμια συζήτηση για το κατά πόσο “μια Ευρώπη” μπορεί να κατασκευαστεί στον μετα-νεοφιλελεύθερο κόσμο. Είναι διακαής η ελπίδα η συζήτηση αυτή να καταλήξει με την αναγνώριση του όφελους μιας πραγματικής ένωσης εντός της Ευρώπης. Δεν έχει έρθει το τέλος των πραγμάτων, απέχουμε από την άλλη όχθη αυτού του ποταμού. Ωστόσο, ο,τιδήποτε λιγότερο προκαλεί την καταστροφή -για τη δημοκρατία, για την ηγεσία και για το μέλλον του κόσμου. Κανείς δεν μπορεί να το υποστεί αυτό τώρα.

Ο οικονομολόγος Gary Dymski μιλάει για τα αίτια της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και τις δυνατότητες που ανοίγονται για τον επανασχεδιασμό του πιστωτικού συστήματος, της εργασίας, και των δημόσιων επενδύσεων. Ο Dymski καλεί την αριστερά να ξεκινήσει μια περιεκτική συζήτηση για τον οικονομικό προγραμματισμό, μια συζήτηση που να περιλαμβάνει όλες τις φωνές ανά τον πλανήτη.


Μια συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Ξεκινώντας από τις αιτίες της κρίσης, μπορούμε, πολύ σχηματικά, να τις χωρίσουμε σε δυο μεγάλες κατηγορίες: Η μια έχει να κάνει με την ευθύνη: την ανεύθυνη συμπεριφορά ανώτερων στελεχών, τη μαζική μη συμμόρφωση των Αμερικανών της εργατικής τάξης στις πληρωμές των στεγαστικών δανείων τους. Η άλλη έχει να κάνει με τη δομή: τον χαρακτήρα της οικονομικής ανάπτυξης που αυξάνει το χρέος. Ποια νομίζετε ότι ήταν η αλληλεπίδραση αυτών των δυο μεγάλων κατηγοριών σε αυτή την περίπτωση;


Gary Dymski: Πρέπει να αναζητήσουμε την προέλευση της κρίσης στην απαρχή της νεοφιλελεύθερης εποχής. Ας πάρουμε την τραπεζική κρίση στις αρχές της δεκαετίας του 1980, στις ΗΠΑ και αλλού. Στις ΗΠΑ, είχαμε την αργή κατάρρευση του συστήματος Bretton Woods, που δεν μπόρεσε να επιβιώσει σε ένα περιβάλλον υψηλών επιτοκίων. Είχαμε την εξαιρετικά επιθετική στρατηγική του Paul Volcker, που νίκησε τον πληθωρισμό οδηγώντας τα ποσοστά των επιτοκίων σε επίπεδα χωρίς προηγούμενο. Στο πλαίσιο αυτό, υπήρχε, επίσης, τραπεζική κρίση: οι τράπεζες, που είχαν δανείσει πολλά χρήματα στη Λατινική Αμερική και υπέφεραν από τη μη συμμόρφωση του Μεξικού, ξεπέρασαν την κρίση με την αναδιαμόρφωσή τους μέσα από ενοποιήσεις, συγχωνεύσεις. Υπάρχει μια πιο λεπτομερής ιστορία πίσω απ’ αυτή την εξέλιξη, αλλά η κατάληξη είναι ότι οι τράπεζες άρχισαν να εστιάζουν ξανά στο ελεύθερο εισόδημα και η διαδικασία της τιτλοποίησης έγινε βασική συνιστώσα του τραπεζικού συστήματος.


Αρχικά, είχε να κάνει απλώς με την τιτλοποίηση των στεγαστικών δανείων plain vanilla. Στα τέλη του 1980, ωστόσο, διαμορφώθηκε μια νέα παγκόσμια δομή: οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν συστηματικό εμπορικό έλλειμμα που χρηματοδοτείτο από τη ροή ξένων κεφαλαίων και επεδίωκαν ασφαλείς επενδύσεις, κυρίως σε στεγαστικά με χρεόγραφα κι αυτή έγινε, μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990, η μεγαλύτερη αγορά στον κόσμο. Στο μεταξύ, η ανισότητα και η φτώχια αυξάνονταν. Οι μεταναστευτικές διαδικασίες, κυρίως σε ό, τι αφορά τη μετανάστευση εργατών, έγιναν διαδεδομένες στις Ηνωμένες Πολιτείες και, συνεπώς, η αγορά εμβασμάτων έγινε πολύ σημαντική.


Στο μέσο της δεκαετίας του 1990, οι τράπεζες άρχισαν να αναζητούν πιο ριψοκίνδυνους τρόπους για να έχουν εισφορές. Υπήρξε τραπεζικός ανταγωνισμός σε σχέση με την εξυπηρέτηση ανθρώπων χαμηλότερων εισοδημάτων, κυρίως σε ό, τι αφορά τα εμβάσματα, κι οι τράπεζες άρχισαν να παράγουν μια σειρά χρηματοοικονομικών προϊόντων για ανθρώπους με χαμηλότερα εισοδήματα και κοινωνικά αποκλεισμένους. Ειδικά τα στεγαστικά υψηλού ρίσκου εφευρέθηκαν ως τρόπος εκμετάλλευσης, αρχικά, των φυλετικών μειονοτήτων. Είναι πολύ σημαντικό να καταλάβουμε ότι υπήρξε πολύχρονος αγώνας κατά των φυλετικών διακρίσεων στις χρηματοπιστωτικές αγορές, ειδικά σε ό, τι αφορά τη στέγαση, στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Τα νέα χρηματοοικονομικά προϊόντα απευθύνονταν αρχικά στους ιδιοκτήτες σπιτιών. Τους προσέφεραν δεύτερες υποθήκες για τα σπίτια τους, έτσι ώστε να μπορούν ουσιαστικά να πάρουν μετρητά. Ήταν οικογένειες που χρειάζονταν χρήματα…σε περίπτωση που δεν θα μπορούσαν να ανταπεξέλθουν στο δανεισμό, οι τράπεζες θα τους έπαιρναν τα σπίτια. Ως αποτέλεσμα, στο τέλος της δεκαετίας του 1990, οι Αφροαμερικανοί λάμβαναν περισσότερα δάνεια υψηλού ρίσκου παρά κανονικά δάνεια.


Καθώς η στεγαστική φούσκα απογειωνόταν και το μεγάλο κεφάλαιο αναζητούσε μια εναλλακτική στη φούσκα της Τεχνολογίας της Πληροφορίας που είχε καταρρεύσει, στήθηκε αρχικά ένας μηχανισμός ριψοκίνδυνης πίστωσης σε ιδιοκτήτες σπιτιών που το εισόδημά τους δεν μπορούσε να αντέξει τις τιμές των ακινήτων που εκτινάσσονταν στα ύψη. Έτσι, ολόκληρο το οικοδόμημα της κερδοσκοπικής οικονομίας απογειώθηκε. Τότε, πολλοί άνθρωποι στις Ηνωμένες Πολιτείες αγόρασαν υπερτιμημένα σπίτια, με εκμεταλλευτικά δάνεια. Ένα τεράστιο οικοδόμημα πολύ ριψοκίνδυνων δανείων, που εξαρτώντο όλα από τη διαιώνιση της στεγαστικής φούσκας, ακόμη κι όταν τα εισοδήματα της εργατικής τάξης λίμναζαν.


Στο μεταξύ, η Γουόλ Στριτ είχε τρελαθεί…με άπληστες μεγα-τράπεζες και μεσάζοντες, που χειρίζονταν αυτά τα πολύ ριψοκίνδυνα δάνεια ως ασφαλή χρεόγραφα τρία A .


Όλα αυτά, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος χαρτονομισμάτων των Ηνωμένων Πολιτειών διανέμονταν ανά τον κόσμο κι ότι άλλες ευρωπαϊκές και ασιατικές τράπεζες τα έπαιρναν, ωθούμενες από απληστία και από τον ανταγωνισμό, μας έφεραν στο χάος στο οποίο βρισκόμαστε σήμερα.


Π.Χ.: Μιλώντας για το χάος….παρόλο που η κρίση έχει ακόμα τρομερές συνέπειες στις ζωές δισεκατομμυρίων ανθρώπων, παρουσιάζει επίσης κάποια ‘ανοίγματα’ για πιθανές μετατροπές του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστήματος. Θα ήθελα να δούμε τους σημερινούς βασικούς μηχανισμούς της παγκόσμιας οικονομικής αρχιτεκτονικής και να σας ρωτήσω πώς αντιμετωπίζει η Αριστερά τη μετατροπή τους. Ας αρχίσουμε με την πίστωση.


Gary Dymski: Πριν από την κρίση, η Αριστερά είχε δυο αιτήματα σε σχέση με την πίστωση. Το ένα ήταν, στο πλαίσιο των Ηνωμένων Πολιτειών ειδικότερα, η επανεπένδυση στην κοινότητα. Είναι κάτι σαν αναπτυξιακή πίστωση. Στη Βραζιλία, για παράδειγμα, σημαίνει πιστώσεις σε ανθρώπους που ζουν σε περιοχές, οι οποίες αρχίζουν να αναπτύσσονται, όπως στα βορειοανατολικά. Σε άλλα μέρη, μπορεί να έχει άλλη σημασία. Η γενική ιδέα είναι ότι οι τράπεζες που διαθέτουν μεγάλη αγορά, στην οποία υπάρχουν και πιο ασφαλείς και εύποροι πελάτες, υποχρεώνονται να δώσουν προσιτές πιστώσεις που μπορούν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη ολόκληρης της αγοράς. Οι τράπεζες , δηλαδή, θα μπορούσαν να δανείσουν στις διαστικές περιοχές στις Ηνωμένες Πολιτείες, στις περιοχές χαμηλότερων εισοδημάτων, και να δώσουν δάνεια βιώσιμα. Προτείνω να δούμε το μοντέλο της BNDES στη Βραζιλία. Υπάρχουν τραπεζικά προβλήματα στη Βραζιλία, αλλά η παρουσία δημόσιων και ημι-δημόσιων ιδρυμάτων έχει ριζική επίδραση στην πιστωτική αγορά.


Το δεύτερο αίτημα που είχε η Αριστερά πριν απ’ την κρίση αφορούσε τις μικρο-πιστώσεις, σχεδιασμένες ειδικά για τους φτωχούς.


Άκουσα κάποιους διανοούμενους της Αριστεράς να λένε, μετά την κρίση, ‘όχι άλλα δάνεια υψηλού ρίσκου’. Αυτή είμαι μια άποψη που πρέπει να αποδομήσουμε. Εάν εννοούμε ‘όχι άλλα δάνεια βασισμένα στην κερδοσκοπία στους κερδοσκόπους’, έχει καλώς. Είναι σημαντικό, όμως, να θυμόμαστε ότι πολλά από τα δάνεια που προσφέρονταν με τη μορφή χρεογράφων υψηλού ρίσκου, τα οποία απέτυχαν και τώρα είναι τοξικά, δίνονταν σε ανθρώπους της εργατικής τάξης που προσπαθούσαν να γίνουν ιδιοκτήτες σπιτιών, που προσπαθούσαν να στείλουν τα παιδιά τους σχολείο.


Εμείς, η Αριστερά, πρέπει να πιέσουμε, για παράδειγμα, για προσιτή στέγαση. Χρειαζόμαστε πιο σταθερό και πιο ασφαλές πραγματικό εισόδημα για την εργατική τάξη. Χρειαζόμαστε να παρέχουμε πίστωση που να είναι δίκαιη για όλους τους ανθρώπους. Χρειαζόμαστε τράπεζες που δέχονται να μοιραστούν τα ρίσκα, αντί να επιχορηγούν απλώς τους πλούσιους. Πρέπει να πιέσουμε για ένα κίνημα κοινοτικής επανεπένδυσης σε όλες τις χώρες, πρέπει να εισαγάγουμε μια κριτική συζήτηση για τις κοινωνικές ευθύνες των τραπεζών.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι τα υπάρχοντα ιδρύματα είναι ικανά να αναδιαμορφώσουν την πίστωση με τους τρόπους που περιγράψατε;


Gary Dymski: Φοβούμαι ότι όχι, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Ας πάρουμε το εθνικό επίπεδο: σήμερα, στις Ηνωμένες Πολιτείες γίνεται μια προσπάθεια να ισχυριστούμε ότι οι μεγα-τράπεζές μας μπορούν να συνεχίσουν ως είχαν, σα να μη συνέβη τίποτα. Ακόμη και το υπουργείο Οικονομικών, υπό την κυβέρνηση Ομπάμα, άρχισε μια ροή πίστωσης, δίνοντας ομοσπονδιακή υποστήριξη στα νέα χρεόγραφα για πιστώσεις που προέρχονται από τράπεζες. Με άλλα λόγια, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αντί να πει ότι θα χρηματοδοτήσει δάνεια σε μικρές επιχειρήσεις και λοιπά, έδωσε επιχορηγήσεις για τα χρεόγραφα. Ωστόσο, ελάχιστες είναι οι τράπεζες που παίζουν στην αγορά χρεογράφων. Η πολιτική του υπουργείου Οικονομικών διαιώνισε την ιδέα της σωτηρίας των μεγάλων τραπεζών.


Οι μεγάλες τράπεζες δεν ενδιαφέρονται για την εντοπισμένη γνώση, για όλους τους παράγοντες που έχω περιγράψει στο έργο μου για την οικονομία της ασύμμετρης πληροφόρησης, που είναι βασικοί για την τόνωση της τοπικής ανάπτυξης. Τη γνώση αυτή κατέχουν μόνο οι τοπικές, μικρές τράπεζες που η κυβερνητική πολιτική άφησε εκτός.


Σε διεθνές επίπεδο, τώρα, το γεγονός ότι η G20 έδωσε 1.1 τρις δολάρια στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και όχι σε μια επενδυτική υπηρεσία είναι τρομερό. Πρέπει, αντίθετα, να αναθεωρήσουμε πλήρως το ρόλο του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, σήμερα, ή ακόμη και τους λόγους που το ΔΝΤ χρειάζεται να υπάρχει.


Π.Χ.: Το δεύτερο: η εργασία. Ισχύει ακόμη το παλιό αίτημα της Αριστεράς για πλήρη απασχόληση; Ή πρέπει η Αριστερά να σκεφτεί προς την κατεύθυνση του διαχωρισμού μεταξύ απασχόλησης και εισοδήματος και την καθιέρωση ενός βασικού εισοδήματος για όλους;


Gary Dymski: Η κρίση δείχνει για άλλη μια φορά το χάσμα που υπάρχει μεταξύ των εργαζόμενων με ασφαλές εισόδημα και των πιο ευέλικτων τομέων της αγοράς εργασίας.


Είναι δύσκολο σήμερα να φανταστούμε τη δημιουργία ενός ημι μονοπωλιακού εταιρικού τομέα, που να παρέχει σταθερά κέρδη στις μεγάλες εταιρίες, ώστε αυτές, με τη σειρά τους, να είναι σε θέση να συνάπτουν συμβόλαια για ασφαλές εισόδημα με μαζικούς αριθμούς εργατών για μεγάλη χρονική περίοδο. Είναι δυνατόν να εντοπίσουμε τομείς της εργατικής τάξης όπου η εργασία είναι πιο σταθερή και πρέπει, ασφαλώς, να προστατευθούν. Η τρέχουσα πραγματικότητα, όμως, είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος της εργατικής δύναμης δεν είναι συνδικαλισμένο για να αγωνιστεί γι’ αυτά τα δικαιώματα.


Χρειαζόμαστε μια ευρύτερη ομπρέλα εγγυήσεων για τους εργαζόμενους, αλλά πώς θα τους τις δώσουμε; Για να έρθουμε στο άλλο σκέλος της ερώτησης, πολλά πράγματα που οι άνθρωποι κάνουν και θεωρούνται ή δεν θεωρούνται εργασία, δεν αμείβονται όπως θα έπρεπε. Από αυτή την άποψη, η ιδέα για οικουμενικό βασικό εισόδημα είναι σημαντική. Η οργάνωση μιας τέτοιας πολιτικής είναι πολύ δύσκολη. Θα μπορούσαμε να τους σπρώξουμε όλους στην αυτό-απασχόληση, να ισχυριστούμε ότι μπορούν όλοι να γίνουν επιχειρηματίες, ότι μπορούν όλοι να πάνε να πουλήσουν μήλα στο δρόμο. Αυτός είναι ο κόσμος του Hernando de Soto, αλλά δεν βρισκόμαστε ακόμη εκεί. Αν δώσεις σε όλους δικαιώματα ιδιοκτησίας, δεν σημαίνει ότι θα μπορούν να κάνουν το δικό τους κεφάλαιο. Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι αγωνίζονται σκληρά για να εξασφαλίσουν ένα εισόδημα, συχνά με μερική και ευέλικτη απασχόληση.


Κατά τη γνώμη μου, τα σχήματα για βασικό εισόδημα θέτουν τεράστια προβλήματα σχεδιασμού σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η Αριστερά πρέπει να εγκαινιάσει μια περιεκτική συζήτηση για τον προγραμματισμό, μια συζήτηση που να περιλαμβάνει όλες τις φωνές ανά τον πλανήτη.


Π.Χ.: Μια από τις συνέπειες της κρίσης είναι η επαναφορά του κράτους στη διαχείριση της οικονομίας. Πού πρέπει όμως να επικεντρωθούν τα κρατικά επενδυτικά προγράμματα; Στις πράσινες τεχνολογίες; Στην παιδεία; Στην Τεχνολογία της Πληροφορίας;


Gary Dymski: Ασφαλώς χρειαζόμαστε ένα πράσινο μέλλον. Ασφαλώς μας αρέσει να φανταζόμαστε ότι μια ανεπτυγμένη πράσινη οικονομία μπορεί να γίνει σταθεροποιητική δύναμη για την απασχόληση της εργατικής τάξης σε όλες τις χώρες. Κι ίσως μια μέρα αυτό να συμβεί….αλλά ακόμη δεν βρισκόμαστε εκεί. Στην πραγματικότητα, πολλές από τις υπάρχουσες πράσινες τεχνολογίες δεν έχουν τόσο υψηλό αριθμό απασχολούμενων, δεν είναι καλά επεξεργασμένες από οικονομικής πλευράς. Στο σημείο που βρισκόμαστε, μια μαζική παγκόσμια επένδυση στις πράσινες τεχνολογίες είναι πιθανό να έχει ως κατάληξη να μπουν πολλά χρήματα σε λίγες τσέπες.


Σε ό, τι αφορά στο ρόλο του κράτους στην οικονομική ανάπτυξη, πρέπει πρώτα να σκεφτούμε τους κοινωνικά αποκλεισμένους και τους μετανάστες εργάτες. Ας εξετάσουμε τις περιοχές απ’ όπου προέρχονται οι μετανάστες εργάτες, τους τρόπους που αυτές διασυνδέονται με τις χώρες με μεγαλύτερο εισόδημα κι ας σκεφτούμε ολιστικά. Οι σχέσεις είναι πολύπλοκες και ρευστές αλλά ασφαλώς πρέπει να χτίσουμε πιο βιώσιμους χώρους στους οποίους οι άνθρωποι να μπορούν να αποκτούν εισόδημα και να ζουν τη ζωή τους.


Θα προτιμούσα λοιπόν να ξεκινήσω απ’ αυτά τα άλυτα προβλήματα και να προσπαθήσω να είμαι δημιουργικός σε σχέση με τα επενδυτικά σχέδια και τους τρόπους για την καθιέρωση ροής εισοδήματος και τη δημιουργία πλούτου που να κάνουν αυτούς τους κύκλους μάλλον ηθικούς παρά εκμεταλλευτικούς. Χρειαζόμαστε κράτη που να εργάζονται για την ανθρωπότητα ως σύνολο και ασφαλώς δεν χρειαζόμαστε μια αντιδραστική Παγκόσμια Τράπεζα, αλλά μια παγκόσμια επενδυτική αρχή, υπόλογη στην παγκόσμια εργατική τάξη. Ένα τέτοιο ίδρυμα θα αποτελεί πάντοτε αντικείμενο διαμάχης και αντιπαραθέσεων, αλλά σίγουρα είναι καιρός να σκεφτούμε κάτι διαφορετικό από τα σημερινά παγκόσμια χρηματοοικονομικά ιδρύματα.