Αν δεν καταλάβουμε ένα πρόβλημα, είναι απίθανο να μπορέσουμε να το λύσουμε. Ας αρχίσουμε λοιπόν, αναφορικά με την κλιματική κρίση, με το ερώτημα ποιο είναι το πρόβλημα που θέλουμε να λύσουμε; Συχνά στην πολιτική το πρόβλημα που πρέπει να λύσουμε δεν είναι προφανές από την αρχή. Μερικές φορές βλέπουμε τα συμπτώματα και δεν βλέπουμε το πρόβλημα που κρύβεται από πίσω. Άλλες φορές βλέπουμε ένα μέρος του προβλήματος, όχι όμως το σύνολο. Επιφανειακά, η κλιματική αλλαγή εμφανίζεται ως περιβαλλοντικό πρόβλημα, ή ίσως τεχνολογικό. Στο βάθος, όμως, είναι αποτέλεσμα δυο οικονομικών και πολιτικών αποτυχιών.


Η πρώτη είναι αποτυχία της αγοράς. Οι άνθρωποι πετάνε όλο και μεγαλύτερες ποσότητες αερίων θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα επειδή δεν υπάρχουν όρια ή τιμήματα. Υπάρχουν, ωστόσο, μεγάλα κόστη- κόστη που μεταφέρονται στις επόμενες γενιές. Όταν οι άνθρωποι δεν πληρώνουν ολόκληρο το κόστος αυτού που κάνουν, αλλά αντίθετα το μεταφέρουν σε άλλους, οι οικονομολόγοι μιλούν για ‘αποτυχία της αγοράς’. Ο Nicholas Stern, πρώην επικεφαλής οικονομολόγος στην Παγκόσμια Τράπεζα, είπε ότι η κλιματική αλλαγή είναι ‘η μεγαλύτερη αποτυχία της αγοράς που είδε ποτέ ο κόσμος’.


Η δεύτερη αιτία της υπερθέρμανσης του πλανήτη έχει να κάνει με μια λανθασμένη ιεράρχηση των κυβερνητικών προτεραιοτήτων. Επειδή οι ρυπογόνες εταιρίες είναι ισχυρές και οι μέλλουσες γενιές δεν ψηφίζουν, οι κυβερνήσεις μας δεν επιτρέπουν μόνο να αυξάνονται οι εκπομπές άνθρακα, αλλά τις επιδοτούν με πολυάριθμους τρόπους. Επομένως, σε πείσμα όλων όσα ξέρουμε για την κλιματική αλλαγή, περίπου τα δυο τρίτα των ομοσπονδιακών επιδοτήσεων για την ενέργεια των Ηνωμένων Πολιτειών πηγαίνουν, για παράδειγμα, σε ορυκτά καύσιμα.


Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι αυτές οι δίδυμες αποτυχίες επηρεάζουν ολόκληρη την οικονομία μας. Δεν είναι προβλήματα που αφορούν τον ηλεκτρισμό, τον αυτοκινητιστικό ή τον κατασκευαστικό τομέα, είναι προβλήματα όλων των τομέων και πρέπει να αντιμετωπιστούν σ’ αυτό το επίπεδο. Διαστρεβλώνουν τη συμπεριφορά όλων των ιδιωτών και των επιχειρήσεων. Ανεξάρτητα πόσο ‘υπεύθυνος’ μπορεί ο καθένας από μας να είναι, οι χωριστές δράσεις μας δεν αντισταθμίζουν αυτό που οι δίδυμες αποτυχίες μας κάνουν να κάνουμε.


Απαιτούνται λύσεις και για τις δυο αποτυχίες του συστήματος. Πρέπει να περιορίσουμε και να πληρώσουμε για τη ρύπανση του περιβάλλοντος, και πρέπει να μετατοπίσουμε την προσοχή της κυβέρνησης από τα ρυπαρά καύσιμα σε καθαρές εναλλακτικές λύσεις. Εάν δεν το κάνουμε, δεν θα σταματήσουμε την κλιματική αλλαγή.


Ποια είναι καλή πολιτική για το κλίμα;


Οι πολιτικές αποτελούν προσπάθειες των κυβερνήσεων να επιλύσουν προβλήματα. Μπορούν να αποτιμηθούν σε τρία πεδία:

1.Πόσο αποτελεσματικά λύνουν το πρόβλημα;
2.Ποιανού συμφέροντα υπηρετούν;
3.Ποιες αρχές προωθούν;


Ορισμένες πολιτικές δεν είναι παρά φούμαρα. Πρόκειται για τις προσπάθειες των πολιτικών να φανούν καλοί χωρίς να θίξουν τους υποστηρικτές τους.

Πολλοί ασχολούνται μόνο με ένα μέρος του προβλήματος. Πετυχαίνουν ενδεχομένως κάποια μικρά κέρδη, αλλά δεν αντιμετωπίζουν το βασικό πρόβλημα, που εξακολουθεί να επιδεινώνεται. Άλλες πολιτικές είναι παραχωρήσεις σε ιδιωτικά συμφέροντα. Τυπικά καλύπτονται με τον μανδύα του δημόσιου συμφέροντος, αλλά τελικά συμβάλλουν στον πλουτισμό κάποιων εταιριών. Οι λομπίστες δουλεύουν σκληρά για να πετύχουν τέτοιες πολιτικές. Κάποιες πολιτικές επιλύουν πραγματικά μεγάλα προβλήματα, υπηρετούν τα συμφέροντα των κοινών ανθρώπων και προωθούν σημαντικές αρχές όπως η δικαιοσύνη. Αυτές τις πολιτικές θα έπρεπε να στηρίζουν ενεργά οι πολίτες. Η Κοινωνική Ασφάλιση, για παράδειγμα, λύνει το πρόβλημα της φτώχειας στην τρίτη ηλικία με τρόπο που είναι δίκαιος για όλους. Αυτό το κριτήριο θα έπρεπε να εφαρμόζεται στην πολιτική για το κλίμα.


Τι είναι δίκαιο;


Η δικαιοσύνη είναι μια από τις σημαντικότερες αρχές που θα έπρεπε να εμπεριέχει μια λύση για το κλίμα. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Η δικαιοσύνη έχει πολλές διαστάσεις. Για παράδειγμα, υπάρχει η δικαιοσύνη μεταξύ των ειδών: είμαστε, εμείς οι άνθρωποι, δίκαιοι απέναντι στα άλλα είδη; Υπάρχει η διεθνής δικαιοσύνη: εμείς, στην Αμερική, που έχουμε περισσότερες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου από οποιαδήποτε άλλη χώρα, είμαστε δίκαιοι απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο; Υπάρχει η δικαιοσύνη μεταξύ γενιών: είναι εκείνοι που ζουν σήμερα δίκαιοι απέναντι στα παιδιά και τα εγγόνια τους; Και υπάρχει ακόμη μια διάσταση: εάν μια πολιτική συμβάλλει στον πλουτισμό μιας μικρής μειοψηφίας ενώ επιβαρύνει όλους τους άλλους, είναι μια τέτοια πολιτική δίκαιη απέναντι στους συμπολίτες μας;


Το βασικό τεστ για όλα αυτά είναι: θα μπορέσει η πολιτική αυτή να μειώσει τις εκπομπές αρκετά γρήγορα ώστε να αποτρέψει την καταστροφή του πλανήτη; Εάν όχι, χρειάζεται πιο σκληρή προσπάθεια. Στη διάρκεια του Δεύτερου Παγκόσμιου Πόλεμου, η επιστράτευσε ίσχυε για όλους τους άντρες εξίσου και τα δελτία σήμαιναν ίδιες μερίδες για όλους. Η δικαιοσύνη δεν προέκυψε στην πορεία: ήταν απ’ την αρχή ενσωματωμένη στις πολιτικές μας.


Ποιος θα πληρώσει για τη σταθερότητα του κλίματος;


Κάθε πολιτική έχει νικητές και ηττημένους. Μερικές φορές είναι προφανές ποιοι είναι αυτοί, αλλά συνήθως χρειάζεται κάποια προσπάθεια για να καταλάβουμε πώς ρέει το χρήμα. Ο συνήθης τρόπος που τα ειδικά συμφέροντα χρηματοδοτούνται απ’ την κυβέρνηση είναι μέσω επιδοτήσεων και φοροαπαλλαγών. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όλοι οι φορολογούμενοι πληρώνουν και οι ευνοημένες εταιρίες κερδίζουν.


Οι επιδοτήσεις και οι φοροαπαλλαγές βρίσκονται κατά κόρον στο τραπέζι στις δημόσιες συζητήσεις για το κλίμα. Αλλά η κλιματική κρίση παρέχει στις επιχειρήσεις πολλούς άλλους τρόπους για να πλουτίζουν με δημόσια δαπάνη, και οι πολίτες πρέπει να παρακολουθούν προσεκτικά. Για παράδειγμα, μια πρόταση για επιβολή ανώτατου ορίου στις εκπομπές άνθρακα θα έδινε στις ρυπογόνες εταιρίες άδειες για εκπομπές αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων. Άλλες προτάσεις οδηγούν στη δημιουργία ενός χαλαρά ρυθμισμένου συστήματος για αντισταθμίσεις άνθρακα που συμβάλει στο κέρδος των εμπόρων αλλά προσθέτει ελάχιστο δημόσιο όφελος.


Το μεγάλο οικονομικό ερώτημα στην πολιτική για το κλίμα είναι κατά πόσο αυτοί που ρυπαίνουν πρέπει να πληρώνουν ή να πληρώνονται. Εάν οι άδειες για άνθρακα χορηγούνται ελεύθερα στους διαχρονικούς ρυπαντές, τότε οι τιμές της ενέργειας θα αυξηθούν και θα πληρώνουμε όλοι περισσότερα σε οποιονδήποτε χορηγείται άδεια. Αυτή η μεταβίβαση πλούτου –που μπορεί να ξεπεράσει το τρισεκατομμύριο δολάρια- θα ρέει κατευθείαν από τις τσέπες μας στους μετόχους των εταιριών που ρυπαίνουν. Εάν η επιβράβευση όσων ρυπαίνουν είναι λάθος, τότε το σωστό είναι να υποχρεωθούν να πληρώνουν. Αυτό απαιτεί ένα καλά σχεδιασμένο σύστημα.


Φόροι έναντι ανώτατου ορίου


Οι οικονομολόγοι συμφωνούν ότι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, πρέπει να αυξηθεί η τιμή γι’ αυτούς που πετάνε άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Το θέμα είναι πώς γίνεται αυτό. Ο φόρος στον άνθρακα είναι ένας τρόπος. Αρχικά, οι εταιρίες καυσίμων θα πληρώσουν το φόρο και η κυβέρνηση θα εισπράξει το έσοδο. Αλλά οι εταιρίες καυσίμων θα μεταφέρουν το φόρο στους καταναλωτές κι έτσι, στο τέλος, ο φόρος στον άνθρακα θα είναι σαν τον φόρο στην πώληση ειδών πρώτης ανάγκης. Ως τέτοιος, θα είναι αρνητικός-δηλαδή, όσο πιο χαμηλό εισόδημα έχεις, τόσο περισσότερο θα το τρώει ο φόρος στον άνθρακα.


Το ανώτατο όριο στον άνθρακα είναι ένας έμμεσος τρόπος χρέωσης σε αυτούς που πετάνε διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Θέτει ένα φυσικό όριο – ένα ανώτατο όριο- στην προμήθεια ορυκτών καυσίμων ή στην ποσότητα εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Για να επιβάλει το ανώτατο όριο, η κυβέρνηση εκδίδει έναν αριθμό αδειών που μειώνεται σταδιακά. Όσο οι άδειες λιγοστεύουν, τόσο αυξάνεται η τιμή του άνθρακα. Από τη στιγμή που το τίμημα πληρώνουν τελικά οι καταναλωτές, η επιβολή ανώτατου ορίου στον άνθρακα είναι εξίσου αρνητική με τον φόρο στον άνθρακα.


Πόσο θα στοίχιζε ο φόρος ή η επιβολή ανώτατου ορίου στον άνθρακα στο μέσο νοικοκυριό; Σύμφωνα με το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κογκρέσου, εάν το ανώτατο όριο είναι 15% χαμηλότερα από το σημερινό επίπεδο εκπομπών, το μέσο νοικοκυριό στις Ηνωμένες Πολιτείες θα πληρώνει για ακριβότερη ενέργεια $1.160 το χρόνο. Όσο οι άδειες θα μειώνονται, τόσο θα αυξάνεται το κόστος για τα νοικοκυριά. Ένας φόρος που θα πετύχαινε τις ίδιες μειώσεις θα είχε το ίδιο κόστος. Δεν είναι μικρό το βάρος για τους ήδη σφιχτούς προϋπολογισμούς της αμερικανικής οικογένειας- δεν θα πλήξει μόνο τους φτωχούς αλλά ολόκληρη τη μεσαία τάξη. Και θα μειώσει την αγοραστική δύναμη του καταναλωτή, τη στιγμή ακριβώς που η αμερικανική οικονομία χρειάζεται ώθηση.


Ευτυχώς, υπάρχει τρόπος αντιστάθμισης αυτού του πλήγματος στο εισόδημα των νοικοκυριών- είναι αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούν ‘ανακύκλωση εισοδήματος’. Η ιδέα είναι να επιστρέφεται στα νοικοκυριά το σύνολο του επιπλέον ποσού που πληρώνουν όταν οι τιμές του άνθρακα ανεβαίνουν. Ορισμένα νοικοκυριά θα πληρώσουν περισσότερα από όσα θα πάρουν πίσω, ενώ άλλα θα πληρώσουν λιγότερα, αλλά συνολικά, το εισόδημα των νοικοκυριών θα διατηρηθεί.


Οι περισσότεροι οικονομολόγοι συμφωνούν ότι η ανακύκλωση εισοδήματος, με κάποια μορφή, είναι καλή ιδέα. Μεταξύ των πολιτικών, ο Αλ Γκορ τάσσεται κάθετα υπέρ. ‘Πρέπει να βάλουμε μια τιμή στον άνθρακα’, είπε ο Γκορ στην ομιλία του όταν του απονεμήθηκε το Νόμπελ, ‘με έναν φόρο που θα επιστρέφεται προοδευτικά’. Η μέθοδος ανακύκλωσης που προτιμά είναι η επιστροφή ενός μέρους του φόρου που πληρώνουν οι μισθωτοί.


Ένας καλύτερος τρόπος για την ανακύκλωση του εισοδήματος από τον άνθρακα είναι αυτός που κάνει η Αλάσκα με τις προσόδους από την εκμίσθωση των πετρελαίων της- πληρώνει ίσα μερίσματα σε όλους τους κατοίκους. Αυτό θα κάλυπτε όλους όσοι πληρώνουν υψηλότερες τιμές για την ενέργεια, κι όχι μόνο τους φορολογούμενους μισθωτούς. Η επιστροφή χρημάτων μόνο στους τελευταίους, αφήνει εκτός τους συνταξιούχους, τους νέους, τους γονείς που μένουν στο σπίτι, τους εργαζόμενους στην παραοικονομία, και τους μισούς απ’ τους φτωχότερους ανθρώπους στην Αμερική.


Επιστρέφοντας τις υψηλότερες τιμές του άνθρακα σε όλους τους Αμερικανούς εξίσου, θα είχαμε ένα σύστημα όπου ο καθένας που ρυπαίνει θα πλήρωνε, αλλά εκείνοι που προστατεύουν το περιβάλλον θα έβγαιναν κερδισμένοι. Οι άνθρωποι που οδηγούν μεγάλα αυτοκίνητα και θερμαίνουν μεγάλα σπίτια θα πλήρωναν περισσότερα σε υψηλότερες τιμές ενέργειας από εκείνους που κυκλοφορούν με το λεωφορείο και ζουν σε μικρά διαμερίσματα. Από τη στιγμή που όλοι θα έπαιρναν πίσω το ίδιο ποσό, εκείνοι που ρυπαίνουν λιγότερο θα κέρδιζαν, ενώ οι άλλοι θα έχαναν. Θα ήταν επιβράβευση της πράσινης συμπεριφοράς και τιμωρία για όσους ρυπαίνουν.


Με δυο λόγια, ένα σύστημα επιβολής ανώτατου ορίου και επιστροφής μερισμάτων θα ήταν ο πιο απλός, ο πιο δίκαιος και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για την επίλυση της κλιματικής κρίσης- και πολιτικά ο πιο δημοφιλής.


Αυτό το κείμενο είναι ένα μωσαϊκό από τρία άρθρα του Peter Barnes που δημοσιεύθηκαν στην ιστοσελίδα capanddividend.org


Η κοινωνία και ο καπιταλισμός δεν έχουν ούτε κοινή καταγωγή, ούτε κοινό προορισμό. Η κοινωνία σχετίζεται με το κοινό συμφέρον ενώ ο καπιταλισμός με το ατομικό, μεταφρασμένο συνήθως σε χρηματικές μονάδες. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η επικράτηση του ατομικού συμφέροντος έναντι του κοινού οδηγεί στη φτώχεια. Γιατί σίγουρα η φτώχεια δεν είναι μέρος του κοινού μας συμφέροντος. Ακόμη και το φαινομενικά καπιταλιστικής προέλευσης, διάσημο, επιτραπέζιο παιχνίδι Μονόπολη, σε κάθε γύρο δίνει στους παίχτες ένα ποσό για να συνεχίσουν να υπάρχουν στο παιχνίδι. Βέβαια στη Μονόπολη δεν υπάρχει φυσικό περιβάλλον να βλάψει κανείς. Τι σχέση όμως μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στη Μονόπολη, στη φτώχεια και στο φυσικό περιβάλλον;


Το περιβάλλον είναι μέρος της κοινής μας περιουσίας, των «Κοινών».[1] Πιο συγκεκριμένα, ο Barnes στο βιβλίο του Capitalism 3.0 ταξινομεί τη σφαίρα των Κοινών χωρίζοντάς την σε τρεις κύριες κατηγορίες: τα φυσικά Κοινά (δηλαδή ο αέρας, το νερό, οι λίμνες, οι φυσικοί πόροι κ.τ.λ.), τα δημόσια Κοινά (οι δρόμοι, τα πανεπιστήμια, τα μουσεία κ.τ.λ.) και τα πολιτισμικά Κοινά (οι γλώσσες, οι επιστήμες, το διαδίκτυο, το ανοικτό και ελεύθερο λογισμικό κ.τ.λ.). Αντίθετα με τα περισσότερα πράγματα στη σύγχρονη καπιταλιστική εποχή, τα Κοινά δεν είναι ούτε ιδιωτικά, ούτε κρατικά: χαρακτηρίζονται από μια σχεσιακή προσέγγιση, καθώς περιέχουν κοινωνικές σχέσεις βασισμένες σε ένα ήθος συνεργασίας κι αλληλεξάρτησης, μακριά από κάθε είδος εμπορευματοποίησης.[2] Ο Bauwens διαχωρίζει τα Κοινά σε αυτά που είναι ανθρώπινα δημιουργήματα (σύμφωνα με τη προαναφερόμενη κατηγοριοποίηση του Barnes πρόκειται για τα δημόσια και πολιτισμικά Κοινά) και σε αυτά που αποτελούν φυσικούς πόρους (τα φυσικά Κοινά). Ύστερα πηγαίνει δύο βήματα παρακάτω ονομάζοντας πρώτα ως «Κοινά» και τα συγκεκριμένα θεσμικά/νομικά πλαίσια τα οποία χρησιμοποιούνται για τη διαχείριση των κοινών πόρων, και έπειτα αντιλαμβανόμενος ως «Κοινά» τα κοινωνικοπολιτικά κινήματα που προωθούν τις δύο προηγούμενες τάξεις Κοινών.


Σε αυτό το άρθρο, εμπνευσμένος από τις ιδέες του Barnes, υποστηρίζω ότι η θεσμοθέτηση και η ενδυνάμωση της σφαίρας των Κοινών αποτελεί ελπίδα για την καταπολέμηση της παγκόσμιας φτώχειας. Τα φυσικά Κοινά ανήκουν σε όλους. Ο καθένας και η καθεμία έχει δικαίωμα ιδιοκτησίας στο φυσικό πλούτο, στα οικοσυστήματα, στον αέρα κ.τ.λ. Όπως επισημαίνει ο Barnes ο κοινός μας πλούτος παραμένει ένα σκοτεινό θέμα του «οικονομικού σύμπαντος»: υπάρχει παντού, αλλά δεν τον βλέπουμε. Αγνοούμε τα Κοινά γιατί δεν έχουν τιμή, γιατί δεν έχουν ετικέτα, γιατί βρίσκονται σε πλασματική αφθονία, γιατί δεν μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε την έννοια της ομότιμης ιδιοκτησίας: ούτε ιδιωτική, ούτε κρατική αλλά ομότιμη. Ανήκει σε όλους ανεξαιρέτως. Αν δεν ανήκει έστω και σε έναν, τότε δεν είναι ομότιμη. Τα φυσικά Κοινά δεν ανήκουν στο σύστημα (είτε αυτό είναι καπιταλιστικό, είτε σοσιαλιστικό, είτε υβριδικό, είτε κάτι άλλο) αλλά στους ανθρώπους. Σε όλους τους ανθρώπους ανεξαιρέτως. Η αξία των Κοινών είναι άπειρη και δεν μπορεί να αποτυπωθεί εύκολα και αξιόπιστα σε οικονομικούς όρους, καθώς ο φυσικός πλούτος δεν εξυπηρετεί μόνο κάποιες συγκεκριμένες ανάγκες, αλλά είναι προϋπόθεσή της ύπαρξής μας σαν βιολογικά όντα. Επιπροσθέτως, στην ιδιοκτησία των Κοινών δεν έχουν ίσο μερίδιο μόνο οι σημερινοί άνθρωποι αλλά και οι μελλοντικές γενιές. Αυτοί που θα κληρονομήσουν από εμάς ένα φυσικό πλούτο που περιλαμβάνει το νερό που θα πίνουν, τον αέρα που θα αναπνέουν, τη γη που θα καλλιεργούν. Η επιβίωσή τους καθώς και η ποιότητα της ζωής τους καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τις σημερινές μας ενέργειες.



Η ανάγκη υιοθέτησης μιας νέας περιβαλλοντικής πολιτικής είναι επιτακτική, όμως είναι κοινή αντίληψη πως ό,τι και να γίνει η μόλυνση δεν μπορεί να μηδενιστεί. Είναι μέρος της εντροπίας του συστήματος, που δυστυχώς ή ευτυχώς πάντα θα υπάρχει. Ευθύνη μας είναι η μείωση του βαθμού μόλυνσης του περιβάλλοντος σε βιώσιμα πλαίσια. Επίσης, είτε μολύνουν το περιβάλλον είτε όχι, πολλές οικονομικές δραστηριότητες χρησιμοποιούν το κοινό μας πλούτο για τη προσφορά υπηρεσιών ή τη παραγωγή αγαθών και τη δημιουργία κέρδους (το οποίο, αν και για τη δημιουργία του χρησιμοποιήθηκε σα μέσο παραγωγής μέρος της σφαίρα των Κοινών, δεν διαμοιράζεται πίσω στην κοινωνία – έστω ένα μέρος αυτού – αλλά συσσωρεύεται στους λίγους). Ο ραδιοφωνικός σταθμός χρησιμοποιεί τις συχνότητες στον αέρα για τη λειτουργία του, ενώ οι υδροηλεκτρικές εταιρίες χρησιμοποιούν τον υδάτινο πλούτο για τη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, την οποία μετά θα πωλήσουν στους καταναλωτές. Επανερχόμενος σε ένα από τα ερωτήματα αυτού του αφιερώματος, θα προσπαθήσω να απαντήσω ανιχνευτικά με ποιο τρόπο μπορεί η περιβαλλοντική πολιτική να συνδεθεί με την καταπολέμηση της παγκόσμιας φτώχειας.


Βασιζόμενος σε όλες τις παραπάνω υποθέσεις, υποστηρίζω ότι μια νέα περιβαλλοντική πολιτική, που θα περιλαμβάνει τη θεσμοθέτηση της σφαίρας των Κοινών, μπορεί να συνεισφέρει στην καταπολέμηση της τοπικής και παγκόσμιας φτώχειας μέσω της θέσπισης ενός καθολικού εισοδήματος. Για παράδειγμα, οι επιχειρήσεις, τα κράτη, ακόμη και οι ιδιώτες που μολύνουν το περιβάλλον με ποικίλους τρόπους (απόβλητα, πυρηνικές δοκιμές κ.α.) ή οι τηλεοπτικοί σταθμοί και οι εταιρίες τηλεφωνίας που χρησιμοποιούν τον αέρα (γι’ αυτούς ο αέρας είναι μέσο παραγωγής) για τη μετάδοση των σημάτων τους, θα πληρώνουν ένα σημαντικό ποσό στο ταμείο των Κοινών, καθώς χρησιμοποιούν ή επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα μέρος του κοινού μας πλούτου. Τα χρήματα που θα συγκεντρώνονται στο παραπάνω ταμείο θα δημιουργούν ένα αποθεματικό, από το οποίο θα προέρχεται το βασικό καθολικό εισόδημα, που θα λαμβάνουν οι οικονομικά ασθενέστερες κοινωνικές ομάδες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, μέσω κατάλληλων μηχανισμών πετυχαίνεται και η προστασία του περιβάλλοντος και η ενίσχυση των οικονομικά ασθενέστερων ομάδων. Ένα παράδειγμα προστασίας του περιβάλλοντος (πρόκειται για τη μείωση εκπομπών CO2 στην ατμόσφαιρα) και παράλληλα συγκέντρωσης χρημάτων για ένα καθολικό εισόδημα αποτελεί το σύστημα cap and dividend που αναπτύσσεται από την οργάνωση Onthecommons. Η ιδέα πίσω από αυτή τη μέθοδο είναι σχετικά απλή: εκδίδονται περιορισμένες άδειες μόλυνσης (ανάλογα με τους επίσημους στόχους μείωσης) οι οποίες μέσα από δημοπρασία πωλούνται στους μολυντές, ενώ τα χρήματα δεν πηγαίνουν στις κυβερνήσεις αλλά διαμοιράζονται ισομερώς σε όλους τους πολίτες. Καθώς οι οικονομικά ασθενέστερες ομάδες είναι αυτές που μολύνουν λιγότερο, αυτές επωφελούνται περισσότερο από ένα τέτοια μέτρο σύμφωνα με τον Barnes. Με λίγα λόγια το cap and dividend είναι ένας τρόπος μείωσης των εκπομπών CO2 ενώ προστατεύει το εισόδημα των νοικοκυριών. Ο πυλώνας αυτού του συστήματος είναι ένα ίδρυμα (trust) το οποίο μπορεί να διευθύνεται είτε από τη κυβέρνηση, είτε από μια μη κερδοσκοπική εταιρία. Το ίδρυμα αυτό θα εκδίδει τις άδειες μόλυνσης και θα διαμοιράζει τα χρήματα που εισπράττει από τη δημοπρασία αυτών στους πολίτες.


Η μορφή θεσμοθέτησης των Κοινών απαιτεί ενδελεχή συζήτηση και έρευνα. Κατά πρώτον, θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να διασφαλιστεί η ακεραιότητα και η ανεξαρτησία του θεσμού. Ποιοι θα διοικούν το κοινό ταμείο και πώς θα εκλέγονται; Επίσης εξετάζοντας την πρόταση αυτή μακροοικονομικά, θα πρέπει να ελέγχεται κατά πόσο τα μισθώματα αυτά που θα είναι υποχρεωμένες οι εταιρίες, οι επιχειρήσεις, οι δήμοι, τα κράτη κ.λ.π. να πληρώνουν στο κοινό ταμείο, δε θα δημιουργούν πληθωριστικές τάσεις μεταφέροντας το κόστος στον καταναλωτή. Επιπλέον, ένα επιχείρημα ενάντια στην πρόταση που διατυπώνεται σ’ αυτό το άρθρο, θα μπορούσε να είναι ότι ο αριθμός των χρημάτων, που θα εισρέουν στο κοινό ταμείο, φαίνεται να εξαρτάται κατ’ ανάλογο τρόπο από την έκταση της μόλυνσης που θα λαμβάνει χώρα. Είναι γεγονός ότι όσο μεγαλύτερο θα είναι το μέγεθος της μόλυνσης, τόσο περισσότερο θα πληρώνει ο «μολυσματικός παράγοντας». Αυτό βέβαια, θεωρητικά, αναγκάζει το «μολυσματικό παράγοντα» να μολύνει λιγότερο, καθώς περισσότερη μόλυνση συνιστά υψηλότερο μίσθωμα. Όταν όμως μειώνεται η μόλυνση πώς θα εξασφαλίζεται το καθολικό εισόδημα; Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα δίνεται από την παρακάτω πρόταση: αν υποθέσουμε ότι για μόλυνση μεγέθους Α, η αξία του αποθεματικού του κοινού ταμείου είναι 100 χρηματικές μονάδες, 50 χρ.μ. θα διατίθενται σε 25 μερίσματα, σε 25 ανθρώπους, με αξία 2 χρ.μ./μέρισμα. Στη περίπτωση που το μέγεθος της μόλυνσης μειώνεται κατά το ήμισυ (δηλαδή Α/2), το αποθεματικό θα μειωθεί κατά το ήμισυ (δηλαδή 50 χρ.μ.) και πλέον θα διατίθεται ολόκληρο σε 25 μερίσματα ίδιας αξίας. Αν και το παραπάνω παράδειγμα είναι εξαιρετικά απλοϊκό, δείχνει τη σημασία του κατάλληλου προγραμματισμού για την εύρυθμη λειτουργία ενός κοινού ταμείου.


Βέβαια όταν μιλάμε για ενδυνάμωση και θεσμοθέτηση της σφαίρας των Κοινών δεν περιοριζόμαστε στα φυσικά Κοινά. Η γνώση και η τεχνολογία, κτήμα των Κοινών, αποτελεί μέσο παραγωγής και μέσο πολιτισμού. Η ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση και τη πληροφορία και η υιοθέτηση αδειών ομότιμης ιδιοκτησίας για προϊόντα πνευματικής παραγωγής, συνεισφέρουν στην οικονομική ενίσχυση της σφαίρας των Κοινών, αλλά αυτό είναι άλλο θέμα συζήτησης. Επίσης, το κοινό ταμείο θα μπορούσε να εξασφαλίσει πόρους και από άλλους τομείς, αλλά πάλι αυτό είναι έξω από τα όρια αυτού του κειμένου. Το παρόν άρθρου ήθελε να αναδείξει ένα νέο, ή μάλλον ακριβέστερα ένα ξεχασμένο, στόχο ενός εναλλακτικού πολιτικού αγώνα. Του αγώνα για τη θεσμοθέτηση και την ενδυνάμωση της σφαίρας των Κοινών. Η ιδέα του καθολικού εισοδήματος δεν πρόκειται για φιλανθρωπία. Πρόκειται απλά για τη διεκδίκηση αυτών που μας ανήκουν.


Αναφορές

[1] Επιλεγώ να μεταφράσω στα Ελληνικά τον όρο Commons ως «Κοινά», καθώς αυτός είναι ο όρος που χρησιμοποιούμε στα κείμενά του ιδρύματος για τις ομότιμες εναλλακτικές. Όσο γνωρίζω δεν υπάρχει σχετική βιβλιογραφία στην Ελληνική γλώσσα, πέρα από δύο αφιερώματα του πολιτικού περιοδικού Re-public στα οποία ο όρος που χρησιμοποιείται είναι «κοινά αγαθά». Παρόλ’ αυτά προτιμώ τον όρο «Κοινά» χάριν συντομίας.

[2] Thompson. Ε.P, (1968). The Making of the English Working Class, New York: The New Press; Thompson. Ε.P, (1968). (1993), Customs in Common, New York: The New Press; και Neeson, J.M., (1993), Commoners: Common right, Enclosure and Social Change in England, 1700-1820, Cambridge: Cambridge University Press.