Η κινητή τηλεφωνία και η σύγκλιση των τεχνολογιών έχουν συμβάλει σε νέους τρόπους κατανάλωσης, παραγωγής και ενασχόλησης με τα γεγονότα που συμβαίνουν στον κόσμο. Η ενσωμάτωση ηχητικών και ηχογραφημένων χαρακτηριστικών, καμερών και λειτουργιών Ίντερνετ στα κινητά τηλέφωνα συνέβαλε με νέους τρόπους στη δυνατότητα των ανθρώπων να καταθέτουν μαρτυρίες. Η δυνατότητα καταγραφής, ηχογράφησης, μετάδοσης και ανεβάσματος εικόνων και κειμένου μέσω κινητής τηλεφωνίας κατέστησε δυνατούς νέους τρόπους συμμετοχής στη δημιουργία επικοινωνιακών γεγονότων. Ενώ οι αναφορές από αυτόπτες μάρτυρες αποτελούσαν πάντοτε μέρος της συλλογής ειδήσεων, η σύγκλιση των τεχνολογιών και της κινητής τηλεφωνίας έπαιξε ρόλο στους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να συνεργαστούν στη δημιουργία ενός επικοινωνιακού γεγονότος. Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας σφυρηλατεί επίσης μια περίπλοκη σχέση με τα παλαιότερα μέσα επικοινωνίας όπου νέες πλατφόρμες που προσαρμόζουν τις αναφορές των πολιτών στη δημιουργία γεγονότος καθιστούν τις ειδήσεις ένα φαινόμενο χωρίς όρια.


Στην πρόσφατη πορτοκαλί επανάσταση στη Μπούρμα, οι τεχνολογίες πληροφορίας και επικοινωνίας (ICTs) έπαιξαν ζωτικό ρόλο στην αφήγηση ενός γεγονότος όπως αυτό συνέβη. Το γεγονός ότι οι φρικιαστικές εικόνες που κατέγραφαν τα κινητά τηλέφωνα ανέβαιναν στο Ίντερνετ, έφερε νέους τρόπους ενατένισης και ενασχόλησης με την πολιτική. Οι εικόνες των πολιτών για την πορτοκαλί επανάσταση, μέσω της κινητής τηλεφωνίας, έφεραν μια νέα ματιά, παρά την αυστηρή λογοκρισία των μέσων επικοινωνίας στη Μπούρμα. Ειδικότερα, η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της τεχνολογίας δίνει νέες δυνατότητες μοιράσματος των γεγονότων με ένα ευρύτερο κοινό μέσω των νέων ή και των παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας όπως τα έντυπα και τα ραδιοφωνικά. Η σύγκλιση των τεχνολογιών και η ικανότητα σύνδεσης προσωπικών εικόνων ενός γεγονότος με μια δημόσια πλατφόρμα αναδιαμορφώνει τη λογική βάση της πολιτικής που εναποτίθεται συχνά στη δημιουργία νέων μονοπατιών για την εξιστόρηση και την ενασχόληση με την πολιτική.


Η προσωπική ματιά και η κατασκευή γεγονότων


Μεγάλο μέρος της πρόσφατης φιλολογίας για την κατασκευή ειδήσεων έχει επικεντρωθεί στην παρακμή των παραδοσιακών μεσαζόντων και την άνοδο των γεγονότων που προωθούνται από τα μέσα επικοινωνίας και έχουν διευκολυνθεί από τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες όπως το βιντεόφωνο και τα φορητά συστήματα ηχογράφησης και μετάδοσης (σ. 364). Η επικράτηση των ελαφρών και εκλαϊκευμένων ειδήσεων στα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας, η ενσωμάτωση προσωπικών αφηγήσεων και ο ευτελισμός της πολιτικής είχαν ως αποτέλεσμα, από τη δεκαετία του 1980, την αυξανόμενη εξάρτηση από τους ‘αυτόπτες μάρτυρες’ (σ. 370) για την κατασκευή των επικοινωνιακών αναφορών. Οι ειδήσεις που προκύπτουν από γεγονότα, και όχι από ψευδο-γεγονότα που ενορχηστρώνονται από τα μέσα επικοινωνίας, περιλαμβάνουν αυτογενή γεγονότα όπως οι φυσικές καταστροφές και οι τρομοκρατικές επιθέσεις.


Οι Bennet και Livingstone υποστηρίζουν ότι οι ειδήσεις που προκύπτουν από γεγονότα υπερτερούν των θεσμοθετημένων ειδήσεων, ειδικότερα στο φορτισμένο τεχνολογικά περιβάλλον της διεθνούς ειδησεογραφίας της καλωδιακής τηλεόρασης. Τις εβδομάδες και μήνες που ακολούθησαν τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, υπήρχε αυξημένο μοίρασμα πληροφοριών, αφηγήσεων και εικόνων μέσα από τα blogs. Τα blogs έγιναν ένας παρεκβατικός τόπος για επικοινωνία και κοινές εμπειρίες μετά τα γεγονότα. Ανέτρεψαν επίσης το γεγονός ότι οι νέες παρεκβατικές σφαίρες, ανεξάρτητα αν προέρχονται από τις κινητές διαδραστικές τεχνολογίες ή το Ίντερνετ, θα ενσωματωθούν στη δημιουργία γεγονότων και την κατασκευή μνήμης στις κοινωνίες των μέσων επικοινωνίας. Αυτό σημαίνει νέους κανόνες των μέσων επικοινωνίας στη μετάδοση παγκόσμιων γεγονότων, καθώς η αφήγηση της ιστορίας αποκλειστικά μέσα από τη ματιά των μέσων επικοινωνίας είναι ελλιπής και η συμπερίληψη της συμμετοχικής ματιάς του ιδιώτη εμφυτεύεται στη δημιουργία γεγονότων.


Τα γεγονότα που μεταδίδονται από τα μέσα επικοινωνίας αναπαρίστανται και αναδομούνται όχι μόνο μέσα από τα παραδείγματα των κυρίαρχων μέσων επικοινωνίας αλλά επίσης μέσα από νέες επικοινωνιακές πλατφόρμες που επιτρέπουν στα άτομα να συμβάλουν, να βελτιώσουν, ακόμη και να αναιρέσουν επικοινωνιακές αναφορές για παγκόσμια και τοπικά γεγονότα. Η τεχνολογία, με αυτή την έννοια, αύξησε την ύπαρξη τραυματικών ενεργειών, όπως και την πρόσβαση σε αυτές (σ. 697). Η έννοια που έχουμε για το οικείο και το μη οικείο, την κοινότητα και τη διαφορετικότητα, μεταβάλλεται όλο και περισσότερο μέσα από τις κινητές τεχνολογίες καθώς η κοινότοπη καθημερινότητα επιβάλλει νέες μορφές σύνδεσης και αποσύνδεσης. Ο Eric Paulos και η Elizabeth Goodman αμφισβητούν την ιδέα ότι στους δημόσιους αστικούς χώρους που ζούμε, τα άτομα που επιδρούν σε εμάς περισσότερο είναι αυτά που παρατηρούμε συχνά αλλά με τα οποία δεν υπάρχει άμεση αλληλεπίδραση. Δανειζόμενοι τον όρο από τον κοινωνιολόγο Stanley Milgram, οι Paulos και Goodman υποστηρίζουν ότι το κινητό τηλέφωνο απέκοψε κατά πολύ τους ανθρώπους από τους άγνωστους που ζουν στο ίδιο μέρος, στην κοινότητά τους, καθώς επικρατεί η τάση να αγνοούν ο ένας τον άλλον ψάχνοντας για το κινητό τους. Αυτό μειώνει δραματικά τις ευκαιρίες αλληλεπίδρασης πέρα από τις κοινωνικές ομάδες μας.


Η ενσωμάτωση της ιδιωτικής ματιάς στην παραγωγή ειδήσεων ευνοεί την ιδιωτική ματιά στις περιπτώσεις όπου τα μέσα επικοινωνίας δεν ήταν παρόντα ώστε να αφηγηθούν τα γεγονότα όσο ξετυλίγονταν. Με την κατάθεσης μαρτυρίας, τα άτομα αφήνουν την προσωπική πράξη του ‘βλέπω’ και υιοθετούν μια δημόσια τοποθέτηση, μέσω της οποίας γίνονται μέρος μιας ομάδας που δουλεύει μαζί μέσα από το τραύμα. H Barbie Zelizer υποστηρίζει ότι ‘το ατομικό παραμένει η βάση μέσω της οποίας η αναστάτωση και η απορρύθμιση που προκαλεί το τραύμα αρχίζουν να αντικαθίσταται από κοινές κοινωνικές έννοιες και μια ανανεωμένη έννοια συλλογικού στόχου’ (σ. 698). Στους βομβαρδισμούς της 7ης Ιουλίου στο Λονδίνο, τα γεγονότα της μοιραίας μέρας κατασκευάστηκαν τόσο μέσω ατομικών αφηγήσεων όσο και μέσω ψηφιοποιημένων εικόνων. Μια σημείωση στην ιστοσελίδα του BBC δίνει μια ιδέα για την εξελισσόμενη και εγγενή σχέση ανάμεσα στη δημιουργία γεγονότων και τις κινητές τεχνολογίες.

‘Όταν χτυπά η τραγωδία τα ειδησεογραφικά συνεργεία δεν είναι πολύ μακριά και η επίθεση στο συγκοινωνιακό δίκτυο του Λονδίνου τον Ιούλιο του 2005 δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Ωστόσο οι φωτογράφοι και οι δημοσιογράφοι ήταν εκεί για να καταγράψουν το μετά, ενώ εσύ (ο αναγνώστης) ήσουν αυτός που μας έστειλε πλάνα και βίντεο από τη στιγμή της τραγωδίας’.


Την επόμενη των βομβαρδισμών της 7ης Ιουλίου, το BBC έλαβε 20.000 γραπτές αναφορές μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, 1000 φωτογραφίες και 20 βίντεο από πολίτες. Παρομοίως, στις καλοκαιρινές πλημμύρες του Ιουνίου 2007 στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ιστοσελίδα του BBC News έλαβε περισσότερες από 10.000 εικόνες από τις πλημμύρες που δίνουν μια άποψη της καταστροφής. Η καταστροφή από το τσουνάμι, οι βομβαρδισμοί της 7ης Ιουλίου στη Μαδρίτη και ο τυφώνας Κατρίνα έφεραν στο προσκήνιο το ρόλο της κινητής τηλεφωνίας στην ανακατασκευή των γεγονότων και τη συνδρομή της στα μέσα επικοινωνίας προκειμένου να κατασκευάσουν τις αναφορές τους. Τα ειδησεογραφικά κανάλια παρακαλούσαν για σχόλια, φωτογραφίες και βίντεο από τα κινητά τηλέφωνα των πολιτών. Επομένως, η ενσωμάτωση των κινητών τεχνολογιών στην κυρίαρχη παραγωγή ειδήσεων γνώρισε την εμφάνιση ειδησεογραφικών γεγονότων που η αφήγησή τους υπερέχει εκείνης των κυρίαρχων μέσων επικοινωνίας. Οι κινητές τηλεφωνίες δίνουν τη δυνατότητα στους πολίτες, ως καταναλωτές, να ηχογραφούν, να καταγράφουν εικόνες και να εγγράφουν εισόδους στα blogs από τα κινητά τηλέφωνά τους και άλλες κινητές συσκευές. Αυτή η οικολογία της πληροφορίας που ξετυλίγεται ύστερα από μεγάλα γεγονότα αποσπά τις ιστορικές στιγμές από την αποκλειστικότητα των μέσων επικοινωνίας . Η Washington Post σημειώνει ότι ‘οι κοινοί άνθρωποι στις καθημερινές τους ζωές είναι τώρα οι πρώτοι που τεκμηριώνουν ιστορικά γεγονότα’. Η συγκεκριμενοποίηση της ιστορίας μέσα από εικόνες έχει τους περιορισμούς της γιατί, στην καλύτερη περίπτωση, παρέχουν μια αυθαίρετη και ελλιπή εξιστόρηση. Επιπλέον, η ικανότητα να διατηρεί και να θυμάται το παρελθόν εξαρτάται, επίσης, από την ικανότητα μιας κοινωνίας να αποθηκεύει και, εκτός κι αν οι πολιτισμοί έχουν ‘τα μέσα να παγώνουν τη μνήμη του παρελθόντος, η φυσική τάση της κοινωνικής μνήμης είναι να καταργεί ο, τι δεν είναι σημαντικό και να το αντικαθιστά με ό, τι είναι εννοιολογικά κατάλληλο στο συγκεκριμένο πλαίσιο (σσ. 58-9). Οι κινητές τεχνολογίες και οι νέες πλατφόρμες των μέσων επικοινωνίας προσφέρουν χώρους αποθήκευσης και η διάδοση των αφηγήσεων και των εικόνων δίνουν διόδους για να διαβάζεται η ιστορία διαφορετικά, έξω από τους θεσμοθετημένους χώρους των μουσείων και των επίσημων αρχείων.


Το φρούριο της επικοινωνιακής ματιάς αναδιαμορφώνεται σταθερά μέσα από νέες πλατφόρμες κατασκευής ειδήσεων, που το φάσμα τους κυμαίνεται από τη μετατόπιση κειμένων στην οθόνη μέχρι τα blogs σε ιστοσελίδες που καθιστούν τις ειδήσεις και την κατασκευή γεγονότων ένα ρευστό, διαρκώς εξελισσόμενο φαινόμενο. Η διάδοση των επικοινωνιακών αναφορών δημιουργεί, επίσης, αμφισβητήσεις πλαισίου όπου δίνονται μάχες για το νόημα των γεγονότων στις ειδήσεις. Οι κινητές τεχνολογίες, μέσω της κατάθεσης μαρτυρίας, διευρύνουν αυτές τις μάχες πλαισίου οδηγώντας τις προοπτικές των πολιτών στην πολιτική κατασκευής νοήματος. Φαινομενικά, οι κινητές τεχνολογίες μέσω της δημοσιογραφίας των πολιτών και την κατάθεση μαρτυρίας επιδιώκουν τον εκδημοκρατισμό της δημιουργίας γεγονότων. Ιδιοποιούνται ‘ένα παζάρι σε αντίθεση με έναν καθεδρικό ναό’, όπου το κοινωνικό μοίρασμα πληροφοριών διαπραγματεύεται εκ νέου τη μονοπώληση από τα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας της κατασκευής γεγονότων, κάνοντας την ιστορία μια εμπειρία χωρίς τέλος.


Ο ρόλος των κινητών τεχνολογιών και του Ίντερνετ στην ανακούφιση από τις καταστροφές, στη συνειδητοποίηση και συγκέντρωση χρημάτων μετά το Τσουνάμι στον Ινδικό Ωκεανό το 2004 και τον τυφώνα Κατρίνα είναι απολύτως τεκμηριωμένος. Επιτρέπει, όμως, επίσης, την άνθιση δόλιων συμπεριφορών και δραστηριοτήτων εκεί που το αυθεντικό και το μη αυθεντικό υλικό ανταγωνίζονται για την προσοχή του κοινού σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτές οι δραστηριότητες τείνουν να μειώσουν τις γνήσιες προσπάθειες για την ανοικοδόμηση των κοινοτήτων και τον εντοπισμό των αγνοουμένων μέσω ενημερωτικών συνδέσμων σε παγκόσμιο επίπεδο, όπως το Ίντερνετ. Οι μεγάλες ποσότητες πληροφοριών στο Ίντερνετ και η δυνατότητα κατάχρησης και απάτης συντηρούν τη διάκριση μεταξύ κυρίαρχων και περιφερειακών μέσων επικοινωνίας, παρά τις αυξανόμενες συνδέσεις μεταξύ τους. Μια ιστοσελίδα με τον εύστοχο τίτλο Mcpaparazzi.com , για παράδειγμα, έχει ως μέλη της πολίτες που της στέλνουν φωτογραφίες διασημοτήτων κεφαλαιοποιώντας έτσι τη συνύπαρξη ενός μαζικού κοινού με τη συνεχή επαγρύπνηση που αυτό μπορεί να προσφέρει, μέσα από την αυξανόμενη ενσωμάτωση τεχνολογιών επιτήρησης στα κινητά τηλέφωνα.


Συμπέρασμα


Αυτή η πολιτική των μέσων επικοινωνίας αναδιαμορφώνει την έννοια της κατάθεσης μαρτυρίας. Η κατάθεση μαρτυρία δεν μεταφέρεται μόνο μέσα από τα μέσα επικοινωνίας. Μπορεί να μεταφερθεί στο τελετουργικό της δημιουργίας γεγονότων που τα μέσα επικοινωνίας αναπαριστούν, μπορεί όμως κάποιος να καταθέσει μαρτυρία έξω από τις τελετουργικές διαδικασίες των παλαιότερων μέσων επικοινωνίας. Η αποστολή φωτογραφιών και αφηγήσεων στο Ίντερνετ και το μοίρασμα φωτογραφιών και κειμένων μέσα στο ίδιο το δίκτυο αναδιαμορφώνει τη δημιουργία γεγονότων, απελευθερώνοντας τα από την αγκάλη των ισχυρών παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας, ενώ εκδημοκρατίζει την έννοια του γεγονότος που μεταδίδεται από τα μέσα επικοινωνίας. Το κοινό που βρίσκεται μακριά από ένα εθνικό ή παγκόσμιο γεγονός μπορεί να επιλέξει να ασχοληθεί, μετά τις αφηγήσεις, με τη μετάδοση και την εκτύπωση, όπως και με τις αφηγήσεις που ανεβαίνουν στο Ίντερνετ.


Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας και η δυνατότητα δημοσιοποίησής της μέσα από δημόσιες πλατφόρμες όπως το Ίντερνετ, δημιουργούν νέες μορφές εξάρτησης μεταξύ των μέσων επικοινωνίας και του κοινού που καταθέτει μαρτυρίες. Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας υπερβαίνει κάποιες διχοτομίες μεταξύ παραγωγού και κοινού, αλλά και ο τομέας της δημιουργίας γεγονότων ενσωματώνει νέα βλέμματα και ματιές που σηματοδοτούν νέες και εξελισσόμενες σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στα μέσα επικοινωνίας και την κατάθεση μαρτυρίας. Η ματιά του πολίτη ή του ερασιτέχνη που καταθέτει μαρτυρία ενσωματώνει νέες οικονομίες εικόνας όπου οι εικόνες μπορούν να μεταφέρουν διαφορετικά πλεονεκτήματα και ίσως νέες μορφές πλαισίωσης της οικειότητας και της απόστασης όπως και της απάθειας.

Αποτελούν τα μπλογκ το μέσο με τη βοήθεια του οποίου οι «θηλυκές» φωνές που παλαιότερα αποκλείονταν από το δημόσιο λογο και παρέμεναν κρυμμένες στην «ιδιωτική σφαίρα», έχουν τώρα πια τη δυνατότητα να αφεθούν ελεύθερες; Είναι τα μπλογκ ένα μέσο επιβεβαίωσης του δημόσιου χαρακτήρα των ιδιωτικών πρακτικών, ρωτούν η Καμπούρη και ο Χατζόπουλος.


Όταν εξετάζουμε με ποιον τρόπο το φύλο επηρεάζεται από την άνοδο των ψηφιακών τεχνολογιών, είναι σαν ο έως τώρα μυθικός όρος «ψηφιακό χάσμα» να καλύπτει τα πάντα: στην περίπτωση του φύλου, χρειάζεται, απλώς, να τονίσουμε τη δυσανάλογη πρόσβαση στα ψηφιακά αγαθά και τις υπηρεσίες που βιώνουν οι «γυναίκες» και το πρόβλημά μας λύνεται ως δια μαγείας. Ή όχι; Αυτό που συμβαίνει δεν είναι ότι οι μορφές ανισότητας που αποδίδονται στο φύλο πρέπει να τεθούν στο περιθώριο, αλλά ότι παραμένουν πεισματικά προσκολλημένες σε έναν περιορισμένο ορίζοντα. Και αυτός ο ορίζοντας αποκρύπτει τις πιο ριζοσπαστικές, ενδιαφέρουσες και δύσκολες ερωτήσεις, τις οποίες η εστίαση στο φύλο θα μπορούσε να φέρει στο προσκήνιο για την ανάλυση της κοινωνίας του διαδικτύου. Η άνοδος των ψηφιακών τεχνολογιών δεν μας καλεί, με άλλα λόγια, να παρουσιάσουμε με άλλη μορφή πολιτικές αντιλήψεις, αλλά μάλλον μας εμπλέκει στην επαναδιατύπωσή τους.
Θα επιχειρήσουμε μία τέτοιου είδους επαναδιατύπωση θέτοντας το ακόλουθο ερώτημα: με ποιους τρόπους ο διαχωρισμός ιδιωτικού/δημοσίου επαναδομείται στο διαδίκτυο; Το πρόβλημα εδώ δεν έγκειται στο ότι το ερώτημα, κατά κάποιον τρόπο αγνοείται, αλλά στο ότι στην ανάλυση της κοινωνίας του διαδικτύου σπάνια τίθεται από την οπτική του φύλου. Όλες οι ριζοσπαστικές εκκλήσεις για «συμμετοχική δημοσιογραφία», για «πληροφορίες που δημιουργούνται από το χρήστη», για να «γίνουμε τα μέσα» εμπεριέχουν, είτε αυτό εκφράζεται ρητά είτε όχι, μία πρόκληση για το διαχωρισμό ιδιωτικής/ δημόσιας σφαίρας που είναι κατά βάση έμφυλη. Πώς, λοιπόν, αποτελεί το φύλο ένα εγγενές κομμάτι αυτής της εικόνας; Για να αντιμετωπίσουμε το εν λόγω πρόβλημα, θα προσπαθήσουμε να στραφούμε στην πεισματική επιμονή της Hannah Arendt να κρατηθεί ακλόνητο το όριο μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, όχι στο όνομα της διατήρησης του περιθωριοποιημένου, υποτιμημένου χαρακτήρα του ιδιωτικού, αλλά στο όνομα της προάσπισης της πλούσιας πολλαπλότητας του δημοσίου. Για να χρησιμοποιήσουμε τη μεταφορά της Arendt, το διαδίκτυο λειτουργεί, συχνά, όπως τα ταχυδαχτυλουργικά κόλπα: το τραπέζι που υπήρχε ανάμεσα στους ανθρώπους και τους έφερνε κοντά, τους ένωνε και τους διαφοροποιούσε, φαίνεται ξαφνικά να έχει εξαφανιστεί. Σε αντίθεση, όλοι ερχόμαστε κοντά, χωρίς κάποιο τραπέζι ανάμεσά μας που να μας συνδέει ή να μας διαχωρίζει.


Ο ιδιωτικός, «θηλυκός» κόσμος των απόκρυφων μπλογκ


Τα μπλογκς φαίνεται ότι έχουν ξετυλίξει έναν νέο, απρόσμενο κόσμο «ιδιωτικών» πολιτικών θεμάτων. Οι έφηβοι μιλούν για τη σεξουαλικότητά τους, οι μητέρες μοιράζονται τις ανησυχίες για τα παιδιά τους, οι βετεράνοι πολέμων αποκαλύπτουν δημόσια τη βία της καθημερινότητάς τους, οι νοικοκυρές μοιράζονται τα μυστικά της πλήξης τους, οι μουσουλμάνες περιγράφουν τη σχέση τους με το Θεό, οι μοναχικοί άνδρες ανοίγουν το ημερολόγιό τους σε ολόκληρο τον κόσμο, «πολίτες δημοσιογράφοι» δημοσιοποιούν τις προσωπικές τους θέσεις για τα πολιτικά γεγονότα, χωρίς μεσάζοντες. Όσοι ήταν παλαιότερα αποκλεισμένοι από το δημόσιο διάλογο μπορούν σήμερα να βρουν μία θέση στη δημόσια αρένα, η οποία θα τους επιτρέπει να εκφραστούν μέσω ιδιωτικών, απόκρυφων, «γυναικείων» πρακτικών. Η επιτυχία των εν λόγω πρακτικών έγκειται στο ότι ακόμα και οι πολιτικοί, οι δημοσιογράφοι και οι συγγραφείς, οι οποίοι διαθέτουν προνομιακή πρόσβαση στο δημόσιο διάλογο, ολοένα και περισσότερο νιώθουν υποχρεωμένοι να «εκφράσουν» τις προσωπικές θέσεις τους, τα ημερολόγια και τις σκέψεις τους σε ιδιωτικά μπλόγκ. Χάρη στα μπλόγκ, έχουμε σήμερα όλοι την ευκαιρία να μιλήσουμε δημόσια, ακόμα και αν δεν ανήκουμε στους περιθωριοποιημένους ή στους μη προνομιούχους. Μερικοί από εμάς θα το βρίσκαμε ακόμα και ενδιαφέρον να υιοθετήσουμε μία διαφορετική, συναρπαστική προσωπικότητα (ενός τρανσέξουαλ, μιας γυναίκας, ενός ομοφυλόφιλου, μιας πόρνης), απλώς για να δούμε τι θα συμβεί.


Αλλά πάλι, συνήθως, δεν το επιχειρούμε.


Ο «θηλυκός» κόσμος των απόκρυφων μπλόγκ φαίνεται να αποκαλύπτει ελάχιστα ενδιαφέροντα και συναρπαστικά «γεγονότα» για τον ιδιωτικό χώρο. Οι περισσότεροι μπλόκερς (ακόμα και όταν αποκρύπτουν την πραγματική τους ταυτότητα) θα επαναλάβουν τις ίδιες βαρετές «πληροφορίες» για την προσωπική τους ζωή, θα χρησιμοποιήσουν την ίδια διάταξη, τους ίδιους κώδικες και –πάνω από όλα- την ίδια γεμάτη επαναλήψεις και στερούμενη φαντασίας γλώσσα: τίποτα για να ανοιχτούν, ελάχιστες έμφυλες διαπλοκές. Οι πιο “επιτυχημένες” εξομολογήσεις θα βρουν το δρόμο τους στις έντυπες εκδόσεις και πολλοί από αυτούς θα μεταμορφωθούν σε επαγγελματίες συγγραφείς. Διάσημοι και άσημοι μπλόκερς σε πολλές περιπτώσεις θα κυριαρχήσουν στη δημόσια σφαίρα,


Η Arendt θεωρούσε ότι η διάκριση ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο είναι όπως η διάκριση ανάμεσα στο σκοτάδι και το φως. Η ιδιωτική σφαίρα κρατούσε κρυμμένα όλα όσα είχαν να κάνουν, με τη φυσική εργασία (γυναίκες, σκλάβοι και έπειτα εργαζόμενοι). Η δημόσια σφαίρα, σε αντίθεση, ήταν το βασίλειο του φωτός, ένας ενδιάμεσος χώρος που επέτρεπε στη διαφορά να υπάρχει. Στην εποχή της νεωτερικότητας με το να μετατρέπουμε τα ιδιωτικά σε δημόσια, αυτή η διαφορά εξατμίζεται και ο δημόσιος χώρος καταλαμβάνεται από ασήμαντα «μικρά» πράγματα. Αυτό δεν συνέβη, γιατί ότι παρέμενε κρυφό ήταν ασήμαντο, αλλά γιατί τα σημαντικά ιδιωτικά πράγματα, όπως ο πόνος και η αγάπη, τείνουν να χάνουν την δύναμη τους μόλις έρθουν στο φως. Η αποσύνθεση της δημόσιας σφαίρας με την επέκταση των ιδιωτικών μύχιων πρακτικών σήμανε τη μετατροπή των δυνατών συναισθημάτων που δεν μπορούν να εκφραστούν δημόσια σε αναρίθμητα γοητευτικά «μικροπράγματα» τα οποία με τη σειρά τους σήμαναν τη διάλυση του δημόσιου χώρου ως κατεξοχήν τόπου της διαφοράς. Το περίεργο αποτέλεσμα της κατάληψης του δημόσιου χώρου από τον ιδιωτικό είναι αφενός ότι η αντίληψη του κόσμου είναι μονόπλευρη αφετέρου ότι βλέπουμε ολόκληρο τον κόσμο μέσω μίας μοναδικής οπτικής.


Η τάση των σύγχρονων κοινωνιών να καταναλώνουν μαζικά το ιδιωτικό δημόσια καταλήγει σε μια α-πολιτική δημόσια σφαίρα, όπου πάθος και διαφορά δεν είναι δυνατόν να υπάρξουν. Για την Arendt, η πραγματικότητα της δημόσιας ζωής βασίζεται στην ταυτόχρονη συνύπαρξη αμέτρητων όψεων και πολλαπλών οπτικών για ένα κοινό αντικείμενο. Δεν υπάρχει κοινός παρονομαστής, ούτε μέτρο. Σε αντίθεση με την οικογενειακή ζωή, η δημόσια ζωή προσφέρει την δυνατότητα στον καθένα να γίνει ορατός. Αλλά η εν λόγω δυνατότητα είναι σημαντική μόνο εφόσον μπορούμε να γίνουμε ορατοί από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Η κατάληψη του δημόσιου χώρου από εκείνα τα γοητευτικά «μικροπράγματα» δηλώνει ότι όλοι αισθανόμαστε μέρος μίας μεγάλης «δημόσιας οικογένειας», ότι όλοι αναγνωρίζουμε και συμμετέχουμε συναισθηματικά στα ίδια ασήμαντα ζητήματα, τα οποία φθείρονται αμέσως μόλις έρθουν στο φως. Η απώλεια της πολλαπλότητας των οπτικών που ενυπάρχει στην ασφάλεια και την ανακούφιση που απολαμβάνουμε σαν μέλη της ίδιας οικογένειας που μοιράζονται τα ίδια μυστικά, σημαίνει ότι οι άνθρωποι μετατρέπονται σε ‘ιδιωτικά όντα’, τα οποία έχουν χάσει τη ικανότητα να βλέπουν και να ακούν άλλους ανθρώπους ή να βλέπονται και να ακούγονται από άλλους ανθρώπους. Είναι όλοι ‘αιχμάλωτοι’ της υποκειμενικότητας της προσωπικής τους εμπειρίας, η οποία παραμένει ιδιωτική, ακόμα και αν πολλαπλασιαστεί χιλιάδες φορές.


Είναι το προσωπικό πολιτικό στα μπλογκ;


Τα μπλογκ προσφέρουν, λοιπόν, αυτόν ακριβώς τον τύπο της λύσης στο πρόβλημα του διαχωρισμού ιδιωτικού/ δημόσιου που η Arendt φοβάται. Δεν απελευθερώνουν το πάθος της ιδιωτικής στη δημόσια ζωή, αλλά στερούν από την ιδιωτική ζωή τη γοητεία της και επενδύουν τη δημόσια ζωή με μια συνεχή επανάληψη πανομοιότυπων προσωπικών εμπειριών. Φαντάζονται μία δημόσια σφαίρα, η οποία θα περικλείει τα πάντα, εφόσον οι πολίτες συμμετέχουν σε αυτήν σαν ιδιωτικά όντα, σαν άτομα. Η υπόσχεση της απόλυτης διαφάνειας, η πίεση για να βγουν στον αέρα τα πάντα, στο βαθμό που είναι αυτό δυνατόν, είναι κενή. Τα μπλογκ εξυμνούν την ανατροπή της διαδικασίας της δημιουργικότητας που υπόσχονται, αλλά αγνοούν το περιεχόμενό της. Τι και αν ο καθένας μπορεί να δημιουργήσει και να ανεβάσει τα δικά του βίντεο για να τα δει όλος ο κόσμος; Αναπτύσσονται νέες μορφές αισθητικής μέσω αυτής της διαδικασίας ή τα τηλεοπτικά και τα Χολλυγουντιανά πρότυπα απλά αναπαράγονται έπ’ αόριστον; Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: αν συγκρίνουμε το You Tube και το Χόλλυγουντ, δεν υπάρχει μεγάλη διαφοροποίηση στην αισθητική τους. Με το να μετατραπεί σε δημόσιο, ο ιδιωτικός κόσμος των «απόκρυφων» μπλόγκ χάνει τη συναισθηματική ισχύ του, ενώ η δημόσια σφαίρα καταλήγει κοινότοπη με την άρνηση της διαφοράς που τηνδιακρίνει και τον βαθιά α-πολιτικό χαρακτήρα της.


Αλλά τι γίνεται με την έμφυλη πολιτική; Τι συμβαίνει με το προσωπικό που γίνεται πολιτικό; Γιατί να μην μπορούμε να αναγνωρίσουμε τις σχέσεις εξουσίας που ενυπάρχουν στις πιο συνηθισμένες καθημερινές «ιδιωτικές» πρακτικές; Δεν αποτελούν τα μπλογκ το μέσο με τη βοήθεια του οποίου οι «θηλυκές» φωνές που παλαιότερα αποκλείονταν από το δημόσιο λογο και παρέμεναν κρυμμένες στην «ιδιωτική σφαίρα», έχουν τώρα πια τη δυνατότητα να αφεθούν ελεύθερες; Δεν είναι τα μπλογκ ένα μέσο επιβεβαίωσης του δημόσιου χαρακτήρα των ιδιωτικών πρακτικών;


Περιέργως όχι.


Ο αποκλεισμός, όσον αφορά στη σφαίρα των μπλόγκ, κατανοείται συνήθως σε σχέση με την ελευθερία της επικοινωνίας και της έκφρασης. Τα μπλόγκ κάνουν, έτσι, μια χειρονομία άνευ νοήματος: απαιτούν μια «ουτοπία», που δίνει σε όλους τη δυνατότητα να ακουστεί η φωνή τους, μια ουτοπία η οποία έχει ήδη συντελεστεί,. Αλλά η παγκοσμιοποίηση και η λογοκρισία είναι από τα πιο παράξενα ζευγάρια. Καμιά φωνή –δεν αναφερόμαστε στη φωνή κάποιου συγκεκριμένου ατόμου, αλλά σε μια απόφανση λόγου- δεν μπορεί να αναγκαστεί να σιωπά πλέον, ακόμα και αν τα συγκεκριμένα άτομα ή οι ομάδες που την εκφέρουν καταδιώκονται. Σε αυτό το πλαίσιο, τα μπλόγκ είναι μια επανάσταση, η οποία αναγγέλλεται μετά το γεγονός. Το σημαντικό πολιτικό ερώτημα είναι, τουλάχιστον κατά την περίοδο της όψιμης νεωτερικότητας, κάπως διαφορετικό: τι είδους φωνές θα είναι αυτές; Ή, για να το θέσουμε διαφορετικά, θα εμπλουτιστεί η δημόσια σφαίρα από το μεγάλο αριθμό φωνών ή θα επέλθει κορεσμός από τις διάφορες φωνές, οι οποίες περιέργως θα μοιάζουν πανομοιότυπες; Και τα μπλόγκ προσφέρουν, σε αυτό το πλαίσιο, μία συντηρητική απάντηση: δεν αμφισβητούν ουσιωδώς τη φύση της ιδιωτικής και τη σχέση της με τη δημόσια σφαίρα, ούτε δημιουργούν νέες υποκειμενικότητες, νέους τρόπους ζωής. Τα μπλόγκ υπάρχουν απλά για να απελευθερώσουν τις μύχιες σκέψεις των ατόμων και πολύ σπάνια οδηγούν σε υπερβάσεις.


Εδώ είναι που η ανάλυση της σκέψης της Arendt από την Bonnie Honig παρέχει μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία για την πολιτική του φύλου. Παρά την πίστη της Arendt ότι το «γυναικείο ζήτημα» πρέπει να κρατηθεί μακριά από τη δημόσια σφαίρα, η θεωρία της ανοίγει το δρόμο για μια αγωνιστική πολιτική, η οποία έρχεται σε αντίθεση με την ομογενοποίηση των κλειστών ταυτοτήτων και πραγματοποιείται επιτελεστικά. «Αν η πολιτική είναι παντού, τότε δεν είναι πουθενά. Αλλά δεν είναι όλα πολιτικά, σε αυτή την (τροποποιημένη) θεώρηση, το ζήτημα είναι απλά ότι τίποτα δεν είναι οντολογικά προστατευμένο από την πολιτικοποίηση, που τίποτα δεν είναι απαραίτητα ή φυσικά ή οντολογικά μη πολιτικό. Ο διαχωρισμός ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό είναι το επιτελεστικό προϊόν ενός πολιτικού αγώνα που κερδήθηκε δύσκολα και παραμένει πάντοτε προσωρινός» (σ. 147). Αν το ιδιωτικό δεν είναι ένας καθορισμένος χώρος κυριαρχίας κλειστών, στατικών και φυσικών ταυτοτήτων, τότε είναι πιθανό να αρχίσουμε να δρούμε πολιτικά στην ιδιωτική μας ζωή. Αν η δημόσια σφαίρα δεν καθορίζεται από την κυριαρχία κλειστών και σταθερών ταυτοτήτων, αλλά αντίθετα χαρακτηρίζεται από ετερογένεια και ασυνέχεια, τότε είναι πιθανό να διευρύνουμε τη δημόσια σφαίρα με εναλλακτικές επιτελεστικές πρακτικές.


Συμπέρασμα


Η απάντηση στο ερώτημα του τίτλου παραμένει επομένως ανοιχτή. Πως επηρεάζει το το διαδίκτυο τον διαχωρισμό ιδιωτικού/δημοσίου; Εξαρτάται. Σε ό,τι αφορά στα μπλόγκ, ο διαχωρισμός έχει υποθετικά καταρριφθεί, δίνοντας τη θέση του σε μία κοινότοπη και α-πολιτική δημόσια σφαίρα, η οποία περιλαμβάνει τα πάντα. Υπάρχουν, όμως άλλες διαδικτυακές πρακτικές που υπόσχονται πολύ περισσότερα για την ριζοσπαστική επαναδιατύπωση των ορίων που διαχωρίζουν το ιδιωτικό από το δημόσιο.


Ένα διάσημο παράδειγμα είναι αυτό του εγχειρήματος του Luther Blissett που έδωσε έμπνευση για μια σειρά από παρόμοια εγχειρήματα μετά την αυτοκτονία του. Το όνομα Luther Blissett, που προέρχεται από ένα Βρετανό ποδοσφαιριστή της δεκαετίας του ’80, έγινε το σύμβολο μιας πολλαπλής ταυτότητας που υιοθετήθηκε από ένα ανοιχτό, άτυπο δίκτυο ανθρώπων για ένα χρονικό διάστημα πέντε ετών. Το Luther Blissett ήταν “ένα παιχνίδι ρόλων που χρησιμοποιούσε όλες τις διαθέσιμες πλατφόρμες της εποχής”. Θέτοντας σε αμφισβήτηση τους παραδοσιακούς έμφυλους ρόλους, ο Luther Blissett μπορούσε να γίνεται και θηλυκός και αρσενικός, και ετεροφυλόφιλος και ομοφυλόφιλος. Καλούσε δυνητικά τους πάντες – και χιλιάδες ανταποκρίθηκαν – να ζωντανέψουν αυτό τον χαρακτήρα δημόσια και ζωντανεύοντας αυτή την περσόνα να του προσδώσουν ουσία, να τον κάνουν ένα λαϊκό ήρωα. Ο(Οι) Luther Blissett υιοθέτησαν μια στάση αντιπαράθεσης που αποσκοπούσε στην αποκάλυψη της συνηγορίας των παραδοσιακών μέσων, διαδίδοντας εναλλακτική πληροφόρηση, κάνοντας φάρσες, παριστάνοντας τον απατεώνα με τα εκατό πρόσωπα, κάνοντας σε γενικές γραμμές ανταρτοπόλεμο στην βιομηχανία του θεάματος.


Όποια και αν ήταν η επίδρασή του και οι δρόμοι που άνοιξε, ο Luther Blissett ήταν μια προσπάθεια να αμφισβητηθούν οι υπάρχουσες παράμετροι της δημόσιας σφαίρας μέσα από την παραγωγή μιας ιδιωτικής συλλογικής ύπαρξής. Ενάντια στον εσωστρεφή χαρακτήρα των μπλόγκς, εγχειρήματα αυτού του τύπου δημιουργούν ένα τέτοιο ήθος επινοητικότητας, που επιτρέπει την επιτελεστικότητα εναλλακτικών ατομικοτήτων που εμπλέκονται ήδη σε πολιτικές αντιπαραθέσεις και δρουν προς μια ψηφιακή επαναδιατύπωση. Ενάντια στην περιχαράκωση των κλειστών ταυτοτήτων των μπλόγκς που ‘ανόιγονται’ στον κόσμο, τα εγχειρήματα του Luther Blissett θέτουν μια ανοιχτή ταυτότητα, που διαμορφώνεται μέσα από ψηφιακές επιτελεστικές πρακτικές στο όνομά του, μια ανοιχτή ταυτότητα που μπορεί να αναδιαμορφωθεί ανάλογα με τα πολιτικά εγχειρήματα στα οποία εμπλέκεται.


Το ψηφιακό σώμα του Luther Blissett θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν διαμορφωμένο από ετερογενή υλικά και ψηφιακά, εθνικά και διαεθνικά στοιχεία που έθεταν σε αμφισβήτηση τους προδιαγεγραμμένους έμφυλους διαχωρισμούς μεταξύ αρσενικού και θηλυκού. Το ίδιο συναντάμε και σε μια περφόρμανς με τον τίτλο «Ψηφιακό Τζαμί» που παίζει με τις στερεοτυπικές έμφυλες εικόνες του Ισλάμ και του νέο-οριενταλισμού. Η αμφισημία των εννοιών γίνεται αμέσως ορατή: όταν κάνουμε κλίκ στον νεολογισμό ‘modemites’, βγαίνει η εικόνα δυο γυναικών με μαντίλες. Είτε στερούνται είτε έχουν πρόσβαση στις ψηφιακές τεχνολογίες, οι γυναίκες με τη μαντίλα είναι ήδη κομμάτι ενός ψηφιακού κόσμου. Οι γυναικείες ισλαμικές πρακτικές αποτελούνται από ‘ιδιωτικές’ τελετές καθαρισμού, σεβασμού στις ώρες προσευχής, αλλά επίσης και από τις δημόσιες ψηφιακές επιδείξεις μεγαλείου που συναντάμε σε Ισλαμικές ιστοσελίδες. Το Δυτικό κοινό προσβλέπει σε αυτές τις πρακτικές «με τον μοναδικό τρόπο που γνωρίζει» μέσα από την οριενταλιστική τουριστική εικονογραφία. Ποικίλες δημόσιες προσωπικότητες αποκαλύπτουν την πολυμορφία των Ισλαμικών έμφυλων ρόλων: γυναίκες με μπούργκα εναλλάσσονται με λευκές νύφες, ο Νταρθ Βέιντερ κι ένας Ιμάμης χορεύουν μαζί σε ψηφιακό χρόνο. Το κοινό που παρακολουθεί την παράσταση χωρίζεται σε άνδρες και γυναίκες, ο καθένας όμως μπορεί να επιλέξει που θα κάτσει. Η διαχωριστική γραμμή που διαχωρίζει το δημόσιο από το ιδιωτικό και το θηλυκό από το αρσενικό δεν έχουν εξαφανιστεί. Ούτε και οι ασσυμετρίες που ενυπάρχουν σε αυτά τα δίπολα. Αλλά επαναπροσδιορίζονται. Και σε αυτό τον αναπροσδιορισμό βρίσκονται και οι πιθανότητες μιας εναλλακτικής πολιτικής του φύλου.

Ο Άκης Γαβριηλίδης αναλύει τα πρόσφατα βασανιστήρια στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας σαν μια πράξη συγκρότησης της φαντασιακής κοινότητας του Ελληνικού έθνους.


Τελικά, μήπως οι μπλόγκερς είναι πολιτικά υποκείμενα;


Πριν από λίγο καιρό, διδάσκων στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, κατακεραύνωνε σε άρθρο του τους «φορείς του μεταεθνικού λόγου» (χωρίς να κατονομάζει κανέναν εξ αυτών, πλην του υποφαινομένου) για μύρια όσα, μεταξύ των οποίων και ότι



καταγγέλλουν τον καημό της μετακατοχικής ποιητικής Αριστεράς ως νεκροφιλία και πτωματολαγνεία, στιγματίζουν όλα τα ευγενή μέταλλα της στράτευσης και των θυσιών ως ολοκληρωτικά, ψάχνουν να μετατρέψουν τον διεθνισμό σε διονυσιακή rave φιέστα. Για να βάλουν, άραγε, τι στη θέση τους; Τους μπλόγκερ ως το νέο υποκείμενο; Το gay pride ως παράδειγμα πολιτικής του βίου; Τον μετανάστη ως υποκατάστατο για τον λαό της πολιτικής;


Πριν καν στεγνώσει το μελάνι από αυτό το μανιφέστο αριστερού συντηρητισμού και ομοφοβίας, όλος ο πολιτικός και δημοσιογραφικός κόσμος της χώρας -αλλά εν μέρει και άλλων χωρών- βρέθηκε να ασχολείται με την υπόθεση των βασανιστηρίων στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας.


Αν κάποιος ευχόταν να συμβεί κάτι που να διαψεύδει εμπράκτως και πανηγυρικά το σκανδαλισμό και τον σαρκασμό του Σεβαστάκη, δεν θα μπορούσε να ονειρευτεί κάτι καλύτερο από αυτό: μια υπόθεση που ξεκίνησε, ακριβώς, από έναν μπλόγκερ, με ψευδώνυμο βγαλμένο από γιαπωνέζικα «μάνγκα», ο οποίος διοχέτευσε προς τον δημόσιο χώρο ένα βίντεο όπου εμφανίζονται κάποιοι συνοροφύλακες να υπερασπίζονται ανδροπρεπώς το έθνος τους από τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, «σωφρονίζοντας» με τον γνωστό πρωτότυπο τρόπο δύο μετανάστες.


Μιλάμε, τζακ-ποτ. Χωρίς να χρειαστεί κανείς να «βάλει» οποιοδήποτε πράγμα στη θέση οποιουδήποτε άλλου, όλα αυτά τα θέματα στα οποία αναφέρεται με περιφρόνηση ο Σεβαστάκης, συμπυκνωμένα σε ένα συγκεκριμένο περιστατικό, έγιναν υπ’ αριθμόν 1 πολιτικό θέμα και κινητοποίησαν τον «λαό της πολιτικής» κατά τρόπο που ο «καημός της μετακατοχικής ποιητικής Αριστεράς» και «τα ευγενή μέταλλα της στράτευσης και των θυσιών» δεν είχαν δει ούτε στον ύπνο τους τα τελευταία είκοσι τουλάχιστον χρόνια.


Το ίδιο, και ακόμη περισσότερο, ισχύει και προκειμένου για την κινητοποίηση των πολιτών γύρω από την καταστροφική πυρκαγιά της Πάρνηθας.


Ο γνωστός-άγνωστος διώκτης


Σε προηγούμενο κείμενο είχα επίσης αναφερθεί στο ζήτημα τη ραγδαίας συντηρητικοποίησης της «πάλαι ποτέ ανανεωτικής Αριστεράς», όπως την χαρακτήρισε σε άρθρο του στο «Βήμα» ο Παναγής Παναγιωτόπουλος. Αυτό όμως που με ενδιαφέρει στο επεισόδιο με το βίντεο του ξυλοδαρμού δεν είναι τόσο το ότι διαψεύδει τις κινδυνολογίες των αριστερών διαφωτιστών-αντιμεταμοντερνιστών, αλλά το ότι μας επιτρέπει να σκεφτούμε για μια σειρά ζητήματα που κατά σύμπτωση –ή ίσως να μην είναι τόσο σύμπτωση- επίσης θεματοποιούνται στο άρθρο του Παναγιωτόπουλου.


Θυμίζω ότι ο τελευταίος, αναφερόμενος στο κωμικοτραγικό επεισόδιο της λογοκρισίας εις βάρος της Εύας Στεφανή, έθετε στον τίτλο του άρθρου του το ερώτημα «Ποιος είναι ο άγνωστος ‘διώκτης’;».


Μία δυνατή απάντηση είναι η εξής: ο άγνωστος διώκτης είναι ο πρωταγωνιστής –ή/και ο καταγραφέας- της σκηνής του ξυλοδαρμού.


Δεν εννοώ προφανώς ότι πρόκειται για το ίδιο φυσικό πρόσωπο· εννοώ όμως ότι πρόκειται, και στη μια και στην άλλη περίπτωση, για φαινόμενα στα οποία εμπλέκονται οι νέες τεχνολογίες αναπαράστασης και (αυτο)καταγραφής ως όριο μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου χώρου, ως τεχνικές παραγωγής ενός μυστικού και ταυτόχρονα της έκθεσής του και, μέσω αυτού, ως τεχνικές διαπαιδαγώγησης και διάπλασης των σωμάτων και των αισθημάτων ώστε να συνάδουν και να ανταποκρίνονται προς τις προσίδιες διαδικασίες εξατομίκευσης και ένταξης στο έθνος-κράτος.


Πόλεμοι του κόλπου


Το βίντεο με τον ξυλοδαρμό των Αλβανών κρατουμένων παρήχθη καταρχάς ως ένα «οικογενειακό μυστικό» των Ελλήνων αστυνομικών, ως καταγραφή μιας ιδιωτικής απόλαυσης προς μεταγενέστερη θέαση του ανδραγαθήματος από τους δράστες/ πρωταγωνιστές και άλλους συναδέλφους και ομοϊδεάτες τους, «μακριά από ξένα βλέμματα».


Ως τέτοιο, ήταν μια πράξη συγκρότησης μιας φαντασιακής κοινότητας, μια πράξη συμβολοποίησης και διαχείρισης των συναισθημάτων. Πράγματι, «το ανθρώπινο ον δεν συμβολοποιεί μόνο με λέξεις τις εμπειρίες του από τον κόσμο. Υπάρχουν και πράξεις συμβολοποίησης που περνούν από χειρονομίες, στάσεις και μιμική: να δίνουμε ένα χαστούκι ή ένα χάδι είναι πράξεις συμβολοποίησης όπως ακριβώς το να κλαίμε ή να ονοματίζουμε ένα συναίσθημα» (Σερζ Τισσερόν, Τα οικογενειακά μας μυστικά, Νησίδες, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 72. Η υπογράμμιση δική μου).


Αυτή η «μυστική απόλαυση» διαταράχθηκε με τη διαρροή του μυστικού στον δημόσιο χώρο. Πρέπει να υποθέσουμε άραγε ότι η συνοχή της ομάδας διαταράχθηκε εξ αυτού; Δεν θα έπρεπε να είμαστε τόσο σίγουροι γι’ αυτό, εάν δούμε το φαινόμενο με βάση την έννοια της πολιτιστικής οικειότητας (cultural intimacy), μια έννοια που εισήγαγε ο αμερικανός ανθρωπολόγος Μάικλ Χέρτσφελντ, για να αποδώσει έναν τρόπο συγκρότησης της εθνικής συνοχής στη βάση ακριβώς της συμμετοχής σε ένα μυστικό.


Η πολιτιστική οικειότητα είναι «η αναγνώριση εκείνων των πτυχών μιας πολιτιστικής ταυτότητας που θεωρούνται ως πηγές αισχύνης προς τα έξω αλλά που παρόλα αυτά παρέχουν στους ‘εντός’ τη διαβεβαίωση μιας κοινής κοινωνικότητας» (σ. 3). Συστατικό λοιπόν της οικειότητας δεν είναι μόνο η εχεμύθεια, αλλά και η διαρκής δυνατότητα διάρρηξής της· όσοι συμμερίζονται το μυστικό έχουν επίγνωση ότι είναι ανά πάσα στιγμή δυνατό να αποκαλυφθεί, και ότι, αν συμβεί αυτό, θα προκαλέσει ντροπή και αμηχανία· αυτή ακριβώς η επίγνωση όμως είναι αυτό που τους δένει πιο σφιχτά και από την απόκρυψη του μυστικού.


Με βάση τα παραπάνω, στην έννοια αυτή μπορούν να υπαχθούν και άλλα προηγούμενα χρήσης των μοντέρνων τεχνολογιών της εικόνας, όπως η κινηματογράφηση των βασανιστηρίων και των σεξουαλικών εξευτελισμών στο Αμπού Γκράιμπ ή του ομαδικού βιασμού της Βουλγάρας μαθήτριας από Έλληνες συμμαθητές και συμμαθήτριές της στην Αμάρυνθο της Εύβοιας.


Υπό ποίας συνθήκας πέφτει ξύλο;


Η συγκρότηση λοιπόν μιας φαντασιακής κοινότητας με βάση την αποκλειστική σύνδεση προς μια προσίδια απόλαυση, δεν έχει ως προϋπόθεση την πλήρη απόκρυψη της απόλαυσης, αλλά περιλαμβάνει ως αναγκαία στιγμή και τον κίνδυνο έκθεσης –με διπλή έννοια, δηλ. τόσο ως δημοσιοποίηση όσο και ως ατίμωση. Για να μην πούμε ότι, ενίοτε, συνυπάρχει με μια επιθυμία δημοσιοποίησης: λόγου χάρη, στη συγκεκριμένη περίπτωση η ντροπή για τις αποκαλύψεις εκφράστηκε μάλλον υποκριτικά και ανέξοδα (π.χ. αυστηρές δηλώσεις των πολιτικώς υπευθύνων ότι «αυτά αποτελούν όνειδος, οι ένοχοι θα τιμωρηθούν αυστηρά» –τις οποίες κανένας δεν πιστεύει), ή και αντιστράφηκε, κατά τρόπο επιθετικό και κυνικό, σε πραγματική υπερηφάνεια και σε μέσο τρομοκράτησης ή συνετισμού.


Π.χ. ο αντινομάρχης Τρικάλων κ. Γεωργίου γνωμάτευσε ότι «η πολλή δημοκρατία βλάπτει. Τόση ευαισθησία πια για τους κακοποιούς; Όλοι τόσο δημοκράτες είστε; Κι άμα έπεσε και μια στραβή, τι έγινε; Λίγες έπεσαν, παραπάνω έπρεπε να πέσουν. Σε ανθρώπους που μπορεί να είναι υπόδικοι του ποινικού κώδικα, τόση ευαισθησία σας κατέχει; Τι σας πείραξε, δηλαδή, που έπεσε μια αδέσποτη; Κακώς κατ’ εμέ που ο υπουργός τους έθεσε σε διαθεσιμότητα. Για ποιο λόγο, τι έκαναν, δεν κατάλαβα. Έχει σημασία υπό ποίας συνθήκας πέφτει ξύλο. Εδώ χτυπάμε τα παιδιά μας, τον κακοποιό θα σκεφθούμε;»


Ελλάδα-Τουρκία-μετααποικία;


Εδώ και αρκετά ήδη χρόνια, μπροστά στα μάτια της ελληνικής –και της ευρωπαϊκής- κοινής γνώμης παίζεται άλλο ένα, διεθνοπολιτικό αυτή τη φορά, σήριαλ, που κατά μία έννοια επίσης έχει να κάνει με μία παρακολούθηση, καθώς και με το ερώτημα ποιος και πότε κερδίζει δικαιωματικά την ένταξη στη δυτική νεωτερικότητα. Αναφέρομαι στο ζήτημα της ένταξης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.


Από νομική άποψη, η βάση για να απαντηθεί το ερώτημα αυτό έχει κωδικοποιηθεί στα περίφημα «κριτήρια της Κοπεγχάγης», μεταξύ των οποίων περίοπτη θέση ως γνωστόν καταλαμβάνει η εξάλειψη των βασανιστηρίων.


Ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα, συναφώς, θα ήταν: τα υπάρχοντα κράτη μέλη πληρούν άραγε αυτά τα κριτήρια; Ως προς την Ελλάδα τουλάχιστον, η απάντηση δεν είναι τόσο αυτονόητα θετική, αν λάβουμε υπόψη μας περιστατικά όπως τα παραπάνω, και όπως οι ξυλοδαρμοί διαδηλωτών από «ζαρντινιέρες» ή η πολυήμερη κράτηση φοιτητή με βάση απλώς το ότι … φορούσε ίδιου χρώματος παπούτσια με τον δράστη κάποιου αδικήματος.


Όπως κι αν έχει, όμως, η επιχειρηματολογία του κ. Γεωργίου είμαι σίγουρος ότι θα συγκινούσε ιδιαίτερα τους βασανιστές που υπάρχουν στην τουρκική αστυνομία, και τους πολιτικούς προϊσταμένους τους που θα είχαν να συγκαλύψουν ή να δικαιολογήσουν το «μυστικό» τους μπροστά στο εξεταστικό/ οριενταλιστικό βλέμμα των ξένων, για τον πρόσθετο λόγο ότι χρησιμοποιεί ως έσχατη δικαιολογία τον κώδικα της συγγένειας (Nükhet Sirman, “Post-colonial thought through the prism of love: Emotions and the constitution of the Modern Subject”, στο Contemporary Theorizing in Psychology: Global Perspectives).


Σύμφωνα με την κοινωνιολόγο Nükhet Sirman του Πανεπιστημίου Boğaziçi,



«όχι μόνο στην Τουρκία, αλλά σε όλα τα έθνη-κράτη με διαταραγμένη μνήμη ηττημένων ιμπεριαλισμών [όπως η Ελλάδα, προσθέτω εγώ] … η υποκειμενικότητα συγκροτείται μέσα από τη ρύθμιση και κατηγοριοποίηση περισσότερο των συναισθημάτων παρά της σεξουαλικότητας. Η αγάπη, στην οποία υπάγεται και η σεξουαλικότητα στους διάφορους μετασχηματισμούς της, παράγει τις τεχνικές του σώματος και του εαυτού που ορίζουν τη μετααποικιακή υποκειμενικότητα. Η αγάπη χρησιμεύει για τη συγκρότηση ενός κοινού που συνέχεται μέσα από συγκινησιακά πάθη βασισμένα στη θυσία, τον έλεγχο και τη διατήρηση μυστικών από ποικιλώνυμους ξένους παρά στις ανταγωνιστικές σχέσεις της σεξουαλικότητας. Η σεξουαλικότητα η ίδια ρυθμίζεται ακόμη κυρίως από σχέσεις συγγένειας, μια ρύθμιση που πρέπει να παραμείνει μυστική εφόσον η συγγένεια, ως «παραδοσιακή», δεν πρέπει να τύχει αναγνώρισης (…). Οι σχέσεις εξουσίας που βασίζονται στη συγγένεια καθίστανται ύποπτες ως ενδείξεις διαφθοράς, εθνοτικού καθορισμού και κοινοτισμού, μορφές οι οποίες ωστόσο γίνονται ως ένα βαθμό ανεκτές, ταξινομούμενες στο βασίλειο των μυστικών όπου η τελική λύση αναστέλλεται επ’ άπειρον μέχρι να επιτευχθεί πλήρως ένας φαντασιακός εκσυγχρονισμός [modernisation]».


Υπό ποίας λοιπόν συνθήκας πέφτει αυτό το ξύλο; Πέφτει υπό συνθήκας μετααποικιακής συγκρότησης των μοντέρνων υποκειμένων, στις οποίες η διακειμενική έκθεση της εικόνας ενός γυμνού γυναικείου κόλπου με ηχητική υπόκρουση τον εθνικό ύμνο θεωρείται προσβολή εθνικού συμβόλου, ενώ αντιθέτως η έκθεση της «γυμνής ζωής» μη Ελλήνων πολιτών σε ιδιωτική/ δημόσια κακομεταχείριση και εξευτελισμούς εκ μέρους των δυνάμεων της τάξης βιώνεται ως υπεράσπιση του εθνικού συμβόλου και της τάξης που συμβολίζει. Και στις οποίες, παράλληλα, βλέπουμε χωρίς κανένα πρόβλημα να εμφανίζεται το ίδιο αυτό εθνόσημο σε καπελάκια, τι-σερτ, σαγιονάρες, μπουρνούζια και άλλα είδη ένδυσης και υπόδυσης, αλλά και ακούμε φιλάθλους να μας διαβεβαιώνουν κραυγάζοντας για την βαρύτητα του ανδρικού μορίου της γνωστής καρναβαλίστικης/ παρενδυτικής φιγούρας που παραδόξως κατέληξε να συμβολίζει την «ελληνική λεβεντιά», ου μην αλλά και να επιτίθενται σωματικά εναντίον των αμύητων στην ουσία της εθνικής απόλαυσης, διαβεβαιώνοντάς τους ότι «δεν θα γίνουν Έλληνες ποτέ».


Τα βασανιστήρια ως διαβατήρια (τελετή)


Ίσως λοιπόν να μην έχει τόσο άδικο ο αντινομάρχης Τρικάλων όταν παραλληλίζει το σωφρονισμό των «κακοποιών» με εκείνο των «παιδιών μας»: τα βίντεο αυτά ίσως να είναι το οπτικοακουστικό υλικό για τα εισαγωγικά μαθήματα προς αυτούς τους «εξωτικούς» [outsiders], οι εξετάσεις για την εισαγωγή τους στο μυστικό της εθνικής κοινότητας –σε υποδεέστερη βέβαια θέση της ιεραρχικής κλίμακας.


Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είχε ήδη παρατηρήσει ότι οι φωτογραφίες του Αμπού Γκράιμπ μπορούν να ιδωθούν ως μια μύηση στην αμερικανική λαϊκή κουλτούρα, ως μια απομίμηση των διαβατήριων τελετών βασανισμού και ταπείνωσης στις οποίες πρέπει να υποβληθεί κανείς για να γίνει αποδεκτός σε μια κλειστή κοινότητα και στο χώρο της (κυρίως στα στρατόπεδα ή στις πανεπιστημιουπόλεις). Κατ’ αυτή την έννοια, λέει ο Ζίζεκ,



Τα βασανιστήρια στο Abu Ghraib δεν ήταν έτσι απλά μια περίπτωση αμερικανικής αλαζονείας απέναντι σε ένα λαό του τρίτου κόσμου. Με το να υποβληθούν σε ταπεινωτικά βασανιστήρια, οι ιρακινοί κρατούμενοι πραγματικά μυήθηκαν στην αμερικανική κουλτούρα: πήραν μια γεύση από την αισχρή κρυμμένη όψη της κουλτούρας αυτής που αποτελεί το απαραίτητο συμπλήρωμα στις δημόσιες αρετές της προσωπικής αξιοπρέπειας, της δημοκρατίας και της ελευθερίας.

Αντίστοιχα, τα βασανιστήρια στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας δεν ήταν απλά ένα καψόνι του κομπλεξικού ελληναρά μπάτσου απέναντι στον «τριτοκοσμικό Αλβανό», ή μάλλον, ήταν αυτό ακριβώς, αλλά φυσικά τα καψόνια, όπως ξέρουμε, είναι κι αυτά τελετές περάσματος: έτσι λοιπόν, ο ξυλοδαρμός, και ιδίως το βίντεο που τον απαθανάτισε, ήταν το καψόνι το οποίο οριοθετεί μια ούτως ή άλλως στρατοκρατικού τύπου κοινότητα, δηλαδή την ελληνική αστυνομία ως συνεκδοχή της ελληνικής κοινωνίας συνολικά . Αυτό το βίντεο-καψόνι ρυθμίζει τις προϋποθέσεις εισόδου των «εξωτικών» στην (μετααποικιακή) νεωτερικότητα, –της οποίας η πολιτική μήτρα, όπως τουλάχιστο μας έχει διδάξει ο Αγκάμπεν, είναι ακριβώς το στρατόπεδο. Από αυτή την άποψη, θα πορούσε επίσης να παραλληλιστεί με ένα βίντεο, το οποίο απεικονίζει μια γυμνόστηθη γυναίκα και δύο άντρες να φιλιούνται, και το οποίο προβάλλουν οι ολλανδικές αρχές στους Άραβες μετανάστες ως τεστ για να κρίνουν εάν αξίζουν να αποκτήσουν την υπηκοότητα.


Και αυτό ίσως να είναι η απρόσμενη, και αθέλητη, απάντηση σε ένα ερώτημα από τίτλο ενός άλλου άρθρου: ο Γιώργος Φουρτούνης πρόσφατα διερωτώνταν «Γιατί οι Πακιστανοί δεν είναι Έλληνες;». Η απάντηση που δίνει ο αστυνόμος της Ομόνοιας, και το κράτος του, είναι: επειδή δεν έχουν κάνει τη θητεία τους. Εξάλλου, όπως ξέρουμε, η έκτιση της στρατιωτικής θητείας, στο νεωτερικό αστικό κράτος, υπήρξε ανέκαθεν προϋπόθεση κτήσης της πολιτειότητας (από τους άντρες, φυσικά· εξάλλου για μεγάλο διάστημα μόνο αυτοί ήταν πολίτες, και πάλι όχι όλοι). Και προϋπόθεση για την είσοδο κάποιου νέου στη θητεία, όπως και για την είσοδό του σε μια κοινότητα γενικά, είναι το καψόνι, με το οποίο γίνεται επίσης σαφές προς αυτόν, και προς όλους, ποιες ιεραρχίες διέπουν την κοινότητα, οριοθετώντας τη θέση του καθενός και διαπαιδαγωγώντας το σώμα και τα αισθήματά του ώστε να συμβάλλει στην παραγωγική της ανάπτυξη.


Το κείμενο θα δημοσιευθεί σε χαρτί από το περιοδικό Futura το φθινόπωρο.

Τα wikis καθρεφτίζουν έναν πολιτισμό πραγματιστικής μη δέσμευσης, υποστηρίζει ο Geert Lovink. Κάποιος επιμελείται, προσθέτει, διαγράφει, αλλάζει ένα κείμενο και μετά σταματά. Είναι ώρα να σηκωθεί, να πιει έναν καφέ, να καπνίσει ένα τσιγάρο, να μιλήσει στο τηλέφωνο ή να κουβεντιάσει και να ξαναγυρίσει μπροστά στην οθόνη.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Είναι τα wikis το αντίθετο των blogs; Η δημιουργία μιας συλλογικής ευφυΐας ενάντια στον σολιψισμό;


Geert Lovink: Είναι ενδιαφέρον που τοποθετείτε τα blogs και τα wikis ως ανταγωνιστικούς παίκτες. Συνήθως, μέσα στην τρέλα του Web 2.0, blogs, wikis και ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζονται ως συμπληρωματικές εφαρμογές. Η αλήθεια είναι ότι ο πολιτισμός των blogs, όπως υφίσταται αυτή τη στιγμή, εξυπηρετεί την ιδέα ‘είμαι το μόνο μυαλό που υπάρχει’. Στη μελέτη μου ‘Blogging, the Nihilist Impulse’ (Μπλόγκινγκ, η Μηδενιστική Παρόρμηση), αναλύω τη μπλογκοσφαίρα ως ιδιαίτερα ενδοσκοπική. Τα blogs αναδιαμορφώνουν τη μεταμοντέρνα τεχνολογική υποκειμενικότητα με τρόπο που δεν έχει ακόμη πλήρως ερευνηθεί. Γιατί; Επειδή το αποτέλεσμα θα ήταν εντελώς βαρετό. Γεγονός είναι ότι τα περισσότερα blogs έχουν διάρκεια ζωής δύο μηνών και συνεισφέρουν ελάχιστα στον φιλελεύθερο μύθο της εποχής μας που διακηρύσσει ότι οι bloggers είναι ‘πολίτες δημοσιογράφοι’. Είναι μια θλιβερή κατάσταση, ιδίως για την πρώτη και δεύτερη γενιά bloggers που πίστεψαν στη μεταξύ τους διασύνδεση και αλληλογραφία. Ωστόσο, από το 2004 η συνεργατική ατμόσφαιρα εξαφανίστηκε από την μπλογκόσφαιρα. Οι αρχικές αξίες χάθηκαν και η μπλογκόσφαιρα έγινε θορυβώδης και αυτό-διαφημιζόμενη.


Απομένει να δούμε κατά πόσον τα wikis θα ανακτήσουν τη χαμένη ‘συλλογική ευφυΐα’. Το blogging έγινε πρόγραμμα αυτό-αναφοράς. Εάν αφήσουμε απέξω τη συζήτηση για τη Wikipedia, τα wikis χρησιμεύουν περισσότερο ως εργαλείο και είναι πιο ανοιχτά από το μάλλον περιοριστικό λογισμικό blog που χρησιμοποιούν οι περισσότεροι άνθρωποι. Πέραν τούτου, είναι προφανές ότι τόσο τα blogs όσο και τα wikis δυσκολεύονται να συμπεριλάβουν στην εικόνα τον ανταγωνιστή τους. Με τον ίδιο τρόπο που δεν συνδέεις το blog σου με τον εχθρό σου, δεν θέλεις ο ανταγωνιστής σου ή αυτός που σε απειλεί να σε αναστατώνει. Αυτό είναι γενικό πρόβλημα της έννοιας της ‘συλλογικής ευφυΐας’ που προέκυψε από την εκστατική κουλτούρα της δεκαετίας του 1990 των διαφόρων ηλιθίων που συζητούν, φυσικά, αλλά πάντα στο πλαίσιο να πετύχουν συναίνεση σε ένα πρόγραμμα που μοιράζονται από κοινού. Στην πραγματική ζωή, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν διαθέτουν ένα τέτοιο πρόγραμμα για να δουλέψουν σ’ αυτό. Μπορούμε μόνο να συζητήσουμε τη φύση των blogs και wikis μέσα σε περιορισμένα κοινωνικά δίκτυα και επομένως να συμφιλιωθούμε ξανά με την περιορισμένη εγκυρότητα της γνώσης και της ηθικής του.


Π.Χ.: Με ποιο τρόπο η διάδοση των ηλεκτρονικών συνεργατικών μεθόδων επιδρά στην πολιτική υποκειμενικότητα; Σηματοδοτεί μήπως ότι οι πολλοί γίνονται πολιτικά υποκείμενα;


G.L.: Είναι ίσως γνωστό ότι δεν υπερεκτιμώ το ρόλο των νέων τεχνολογιών των μέσων επικοινωνίας στην άνοδο πολιτικών σχηματισμών. Τα τακτικά μέσα επικοινωνίας μπορούν να παίξουν έναν ενδιαφέροντα, επικουρικό ρόλο στην καθημερινή ζωή των κοινωνικών κινημάτων. Ωστόσο, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί σε σχέση με τις προσδοκίες ότι τα δικτυακά γκάτζετς μπορούν αιφνιδίως να δημιουργήσουν δυσαρέσκεια κι ύστερα να μετατρέψουν αυτή την απειλητική και ανατρεπτική δυναμική σε κάποια μορφή οργάνωσης. Οφείλουμε να είμαστε συγκρατημένοι και να εκφραζόμαστε ευθαρσώς ενάντια σε όλες τις σχεδόν τεχνο-ντετερμινιστικές προσδοκίες που μας απομακρύνουν απλώς από τα πιο συναφή ζητήματα. Εμείς, οι καλλιτέχνες, οι ακτιβιστές και οι κριτικοί πρέπει να πούμε σταματήστε μια για πάντα! Η αλήθεια είναι ότι μελετάμε τη νομοθεσία για τα Μέσα Επικοινωνίας, ότι προσπαθούμε να εφεύρουμε εναλλακτική διασύνδεση και λογισμικό, να αναπτύξουμε εναλλακτικό περιεχόμενο, να στήσουμε blogs και wikis για κάθε είδους αγώνα, αλλά εμείς οι εργαζόμενοι στην τεχνολογία καλούμαστε να λύσουμε τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα της εποχής μας. Πρέπει να προωθήσουμε μια νέα μετριοφροσύνη στα μέσα επικοινωνίας. Είναι αλήθεια ότι τα (νέα) μέσα επικοινωνίας μπορούν να συμβάλουν σε μια λύση αλλά δεν μπορούμε να προσδοκούμε πάρα πολλά από τα δίκτυα και την επικοινωνία. Από τη στιγμή που οι πολλοί είναι έξω στους δρόμους, ναι, μπορούν να κάνουν την καλύτερη χρήση των τεχνολογιών του έξυπνου όχλου (smart mob), αλλά πρέπει να επιμείνουμε πως όταν πρόκειται για αλλαγή, η πολιτική και η εξουσία είναι οι πρωταγωνιστές.


Π.Χ.: Ποια είναι σήμερα η σχέση ανάμεσα στα δίκτυα ελεύθερης συνεργασίας και τους παραδοσιακούς θεσμούς;


G.L.: Είναι ακόμη νωρίς, αλλά είναι η αλλαγή είναι ορατή, ιδίως στον κόσμο των εταιριών. Οι πολιτιστικοί θεσμοί, ο εκπαιδευτικός τομέας και οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις υστερούν, αλλά αυτό αποτελεί μάλλον έκπληξη καθώς η πρωτοπορία έχει μπει στο παιχνίδι εδώ και πολύ καιρό. Οι μάχες στις καλλιτεχνικές σχολές και τον πολιτιστικό τομέα είναι θλιβερές, καθώς υπάρχει πραγματική αντίσταση, κυρίως απ’ την πλευρά της κυρίαρχης γενιάς των ‘μπέιμπι μπούμερς’, να τα παρατήσουμε και να δεχτούμε την ευχάριστη πλευρά, το σχιζο-παραγωγικό στοιχείο των τεχνολογιών της δικτύωσης. Είναι θέμα ελέγχου και καχυποψίας, αν δείτε, για παράδειγμα, πώς οι παρανοϊκοί γραφειοκράτες και τα ηλίθια εκτελεστικά όργανά τους αντιδρούν στην άνοδο των wifi δικτύων. Μεταχειρίζονται τους χρήστες σαν εγκληματίες, εάν όχι τρομοκράτες. Ορισμένα τμήματα του επιχειρηματικού κόσμου είναι πιο ανοιχτά. Λυπάμαι που το λέω αυτό, ιδίως επειδή προτίθενται να πειραματιστούν για να δουν πώς μπορούν να αποσπάσουν αξία από τη μπλογκοσφαίρα και τις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό σημαίνει, εν μέρει, μελέτη των κανόνων σύμφωνα με τους οποίους η εφαρμογή του Web 2.0 έγινε και μπορεί να προσελκύσει εκατομμύρια χρήστες.


Τα δίκτυα ελεύθερης συνεργασίας δεν αποτελούν απειλή για τους παραδοσιακούς θεσμούς, γιατί δεν έχουν πόρους. Το γεγονός ότι είναι περιθωριακά, μη ορατά, θα μπορούσε να αποτελεί μυθική πηγή, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι. Αν εξαιρέσουμε τους συμμετέχοντες, για τους οποίους το παιχνίδι, blog ή δίκτυο, έχει εξαιρετική σημασία, η ελεύθερη συνεργασία στοχεύει στη διανεμημένη εξουσία. Δεν εννοώ ότι η εξουσία ως τέτοια εξαφανίζεται, αλλά υπάρχει σίγουρα μια μεταβολή, από το επίσημο στο ανεπίσημο, από τις υπεύθυνες δομές σε μια εθελοντική, προσωρινή διασύνδεση. Πρέπει να συμφιλιωθούμε ξανά με το γεγονός ότι αυτή η δομή υπονομεύει το κατεστημένο αλλά όχι μέσω αναγνωρίσιμων μορφών αντίστασης. Συχνά, το στοιχείο ‘αντί’ λείπει. Αυτό είναι που κάνει τους παραδοσιακούς, μη αναθεωρημένους αριστερούς τόσο καχύποπτους, καθώς αυτά τα δίκτυα κάνουν απλώς τη δουλειά τους και δεν προσαρμόζονται στη μια ή την άλλη ιδεολογία, είτε είναι νεοφιλελεύθερη είτε αυτόνομη μαρξιστική. Η αοριστία τους ξεφεύγει από οποιαδήποτε προσπάθεια αποδόμησης της πρόθεσή τους, είτε ως πρωτο-καπιταλιστικής είτε ως ανατρεπτικής.


Π.Χ.: Όλη αυτή η υπερβολική δημοσιότητα για τα νέα ηλεκτρονικά συνεργατικά εργαλεία πηγάζει από την τάση τους ενάντια στις μη ιεραρχικές δομές;


G.L.: Η υπερβολική δημοσιότητα για το Web 2.0 και το YouTube ειδικότερα καθοδηγείται από τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας που πανικοβάλλονται και αισθάνονται την ανάγκη να προλάβουν να επανακτήσουν τον έλεγχο. Η υπερβολική δημοσιότητα δεν είναι χαρακτηριστικό του Ίντερνετ. Οι συστάσεις είναι (και μπορούν να προκαλέσουν εκατομμύρια χτυπήματα), όπως και η εισδοχή (ειδήσεων). Η αξιολόγηση, επίσης. Όλα αυτά τα φαινόμενα δεν οδηγούν σε υπερβολική δημοσιότητα αλλά σε διασκορπισμένες μάζες ή (ηλεκτρονικά) πλήθη, όπως αποκαλούνται στις μέρες μας. Όπως και στο παρελθόν, τα πλήθη συγκεντρώνονται, και μετά, γρήγορα, εξαφανίζονται ξανά. Έχω εκπαιδευτεί στην ψυχολογία της μάζας και δεν εγκατέλειψα ποτέ αυτό το πεδίο, μολονότι δεν υφίσταται πια στον ακαδημαϊκό κόσμο. Μέσω του Βίλχελμ Ράιχ είναι ένα επιστημονικό αντικείμενο συνδεδεμένο με την άνοδο του φασισμού, αλλά κάποτε αποτελούσε γενική γνώση που εφαρμοζόταν σε όλα τα είδη των κοινωνικών, ιστορικών και πολιτικών συμβάντων. Η ψυχολογία της μάζας εμφανίστηκε στο τέλος του 19ου αιώνα και εξαφανίστηκε στη δεκαετία του 1980, κυρίως λόγω της ανόδου των μέσων επικοινωνίας και των επικοινωνιακών σπουδών. Τώρα έχει έρθει η ώρα για την επιστροφή της ψυχολογίας της μάζας, για το απλό γεγονός ότι τα μέσα επικοινωνίας γίνονται κοινωνικά, χαρακτηρίζονται ως ‘συμμετοχικός πολιτισμός’ και επομένως πρέπει να μελετηθούν οι υποκείμενες δυναμικές.


Τα πλήθη αναπτύσσονται οργανικά και είναι αόρατα μέχρι τη στιγμή που προκαλούν θόρυβο. Αυτό εννοείτε με το μη ιεραρχικό; Ίσως η μη ιεραρχική φύση στην οποία αναφερθήκατε να είναι η λιγότερο κατανοητή και πιο δύσκολη πτυχή της δικτύωσης. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να μην την υμνούμε, καθώς είναι προφανές ότι αποτρέπει τους ανθρώπους από βαθύτερους, βιώσιμους δεσμούς και παρεμποδίζει τις προσπάθειες οργάνωσης της δυσαρέσκειας. Η ρευστότητά της είναι καλή για λίγο, αλλά έπειτα αποκαλύπτεται ως μη δέσμευση, που τροφοδοτεί ακόμη περισσότερο μια νοοτροπία φυγής.


Π.Χ.: Είναι οι wiki κοινότητες ‘οργανωμένα δίκτυα’ στη δράση; Ή τουλάχιστον έχουν τη δυνατότητα να γίνουν;


G.L.: Τα wiki νεφελώματα θα μπορούσαν δυνητικά να εξελιχθούν σε μια άλλη κοινωνική μορφή, αλλά μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν στοιχεία για μια τέτοια υπόθεση. Αυτό που τα wikis καταφέρνουν να κάνουν είναι να βοηθούν διεσπαρμένες ομάδες στο έργο της επιμέλειας. Όσο μικρότερη είναι η κοινότητα, τόσο πιο μικρές είναι οι προθεσμίες και τόσο καλύτερα μπορεί ένα wiki να χρησιμοποιηθεί. Όσο περισσότερες προσδοκίες προβάλλουμε για μια τέτοια εφαρμογή, τόσο προδικάζουμε την αποτυχία της. Αντί να κάνουμε υποθέσεις για τις δυνατότητές της, είναι καλύτερα να καθίσουμε λίγο ήσυχα, να μη μιλάμε και να παρατηρήσουμε τα wikis σε δράση. Η θέση μου είναι ότι τα wikis καθρεφτίζουν έναν πολιτισμό πραγματιστικής μη δέσμευσης. Πρόκειται για μια ανάμιξη χαμηλής έντασης. Δεν αναφέρομαι σε έλλειψη ενδιαφέροντος, μη δέσμευση, απολιτική αντιμετώπιση και άλλες παρόμοιες κατηγορίες. Κάποιος επιμελείται, προσθέτει, διαγράφει, αλλάζει ένα κείμενο και μετά σταματά. Είναι ώρα να σηκωθεί, να πιει έναν καφέ, να καπνίσει ένα τσιγάρο, να μιλήσει στο τηλέφωνο ή να κουβεντιάσει και να ξαναγυρίσει μπροστά στην οθόνη. Τα wikis λειτουργούν σε τέτοια ανεπίσημα, επί μέρους, με παράλληλες διαδικασίες περιβάλλοντα.


Διαβάστε ακόμα


Ινστιτούτο για τους δικτυακούς πολιτισμούς


Συζήτηση του Geert Lovink με τον Christoph Spehr

Τα επιτυχημένα wikis, όπως η Wikipedia, προβαίνουν σε σοφές αποφάσεις, υποστηρίζει ο Kingsley Dennis. Ενσαρκώνουν μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης, όπου η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από την συνδρομή του πλήθους.


Το Διαδίκτυο έχει διέλθει διάφορα στάδια από την πρώτη εμφάνισή του τη δεκαετία του ’90 και έχει μεταβάλει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν, και δρουν, αλληλοσχετίζονται, επικοινωνούν, σκέφτονται, συνδέονται, και τελικά ενεργούν. Καθώς το Διαδίκτυο, όλο και περισσότερο, καθίσταται ένας χώρος, όπου οι άνθρωποι μετατρέπονται σε δημιουργούς, συν-σχεδιαστές και σε μηχανισμούς ανάδρασης των πραγματικά άπειρων λογισμικών εφαρμογών, αρχίζει να σχηματίζεται ένας νέος τύπος πολύπλοκων διασυνδέσεων. Αυτός ο τύπος ονομάστηκε Web 2.0. Ο Tim O’ Reilly αναφέρει ως ένα από σημαντικότερα διδάγματα της εποχής του Web 2.0 ότι «οι χρήστες προσθέτουν αξία». Νεοεμφανιζόμενοι άξονες κινητικότητας και κοινωνικής διασύνδεσης καθοδηγούμενοι, κυρίως, από εφαρμογές που δημιουργούν οι χρήστες υποστηρίζουν αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «ενισχυμένη συμμετοχική γνώση» μέσω της μεταβολής του υποδείγματος όσον αφορά αφενός στις τεχνολογικές εφαρμογές και αφετέρου στη συμμετοχή του χρήστη.


Η καθοδηγούμενη από το περιεχόμενο ανάπτυξη του Διαδικτύου, η οποία περιλαμβάνει δίκτυα γνώσης και επιμερισμού της γνώσης μέσω ηλεκτρονικών κοινωνικών δικτύων και συνεργατικών εργαλείων, όπως π.χ. η Wikipedia και η Cellphedia, ανοίγουν το δρόμο προς τη «μαζική ερασιτεχνοποίηση». Αυτό γίνεται περαιτέρω εμφανές σε πρακτικές, όπως η κατηγοριοποίηση/ταξινόμηση περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy/tagging), τα ιστολόγια (blogging), τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), και πρόσφατα το vlogging (video blogging). Αυτά τα νέα διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία διευκολύνουν ένα είδος συλλογικού τρόπου οργάνωσης τεράστιων όγκων πληροφοριών. Στην πράξη είναι συνεργατικά εργαλεία σχεδιασμένα να επαυξάνουν τη συλλογική ανθρώπινη νοημοσύνη επιτρέποντας την εμφάνιση αποθηκευμένων δεδομένων, τα οποία έχουν συγκεκριμένο νόημα, δηλαδή επιτρέπουν την πρόσβαση σε άλλους χρήστες με σκοπό να μοιραστούν πληροφορίες και συνδέσμους. Συνήθως, αναφέρονται ως μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης. Να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο όρος «συλλογική νοημοσύνη» έχει πολλές και διαφορετικές σημασίες.


Χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει –χωρίς κάποια ιδιαίτερη σειρά- τη νοημοσύνη βακτηρίων, μελισσών ή εντόμων, την τεχνητή νοημοσύνη, τη στρατιωτική στρατηγική, τη διαστημική διασύνδεση, την πνευματική «βιόσφαιρα», την «παγκόσμια διάνοια», την οικολογία και την πολιτική διακυβέρνηση. Κατά πόσον σε όρους βιολογικούς, υπολογιστικούς, στρατηγικούς ή κοινωνικούς, εμπεριέχεται σε αυτό που ορίζεται ως «συλλογική νοημοσύνη» η δυνατότητα της μετάδοσης, της λήψης, της χρήσης και τέλος του επιμερισμού εξαρτάται από την πληροφορία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικές μορφές της συλλογικής νοημοσύνης είναι παράγωγα ή σχηματίζονται από βιολογικές βάσεις, αλλά, αντιθέτως, αναδεικνύει τις ομοιότητες ανάμεσα στις ποικίλες εφαρμογές και λειτουργίες τους.


Μπορούμε να αντιληφθούμε τον όρο «συλλογική νοημοσύνη» ως θετική «ομαδική σκέψη» σε δράση, η οποία γίνεται εμφανής από ενδιάμεσες μορφές τεχνολογικής επικοινωνίας. Ωστόσο, επειδή τα άτομα/οι πράκτορες που εμπλέκονται δεν βρίσκονται σε συνεχή φυσική επαφή μεταξύ τους, είναι λιγότερο επιρρεπείς στα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής ομαδικής σκέψης, όπως για παράδειγμα στην πίεση για ομογενοποιημένη σκέψη. Το σύνθετο σύνολο των πληροφοριών που μοιράζονται τα δίκτυα, ανεξαρτήτως φυσικής απόστασης –κατανεμημένη νοημοσύνη-, απομακρύνει την πιθανότητα εξάρτησης, η οποία συνήθως, εμφανίζεται σε πιο περιορισμένους φυσικούς χώρους, όπως στα γραφεία και τις αίθουσες συσκέψεων. Όταν ο επιμερισμός της πληροφορίας και η διάδραση στο πλαίσιο ενός πολύπλοκου συστήματος συμμετεχόντων εξελίσσεται αφενός πολύ δυναμικά, αφετέρου δε συντονισμένα, εμφανίζονται ιδιοκτησίες, οι οποίες ενδεχομένως θεωρούνται «έξυπνες» ή «λογικές» και επιδεικνύουν δυνατότητες που ξεπερνούν τις αντίστοιχες των ατομικών συνθετικών τους. Ο James Surowiecki, εξάλλου, το αναφέρει στη μελέτη του για τα «σοφά πλήθη» από την οπτική της άποψης ότι οι πολλοί είναι εξυπνότεροι από τους λίγους. Ο Surowiecki κατέδειξε ότι «όσο πιο προσωπική επαφή έχουν αναμεταξύ τους τα άτομα, τόσο λιγότερο πιθανό είναι οι αποφάσεις της ομάδας να είναι σοφές. Είναι γεγονός ότι όσο πιο πολύ επηρεάζουμε ο ένας τον άλλο, τόσο πιθανό είναι να πιστεύουμε τα ίδια πράγματα και να προβαίνουμε στα ίδια λάθη» (σ. 42). Οι προσωπικοί στόχοι, επομένως, διαστρεβλώνουν το συλλογικό αποτέλεσμα. Ωστόσο, ο Surowiecki υποστηρίζει ότι αν είναι δυνατόν να συγκεντρωθεί μια ομάδα αποτελούμενη από διαφορετικούς μεταξύ τους ανθρώπους, οι οποίοι αφενός διαθέτουν διαφορετικά επίπεδα γνώσης, αφετέρου έχουν διαφορετικές ικανότητες, τότε είναι πολύ πιο πιθανό να καταλήξουν σε «έξυπνες» αποφάσεις. Επιπλέον, τώρα πια, «η τεχνολογία καθιστά την παγκόσμια συνεργασία, όχι απλά εφικτή, αλλά εύκολη και παραγωγική» (σ. 163). Αυτό θεωρείται, πλέον, ως η λειτουργική στρατηγική πίσω από την επιτυχία που έχουν σημειώσει τα Wikis, όπως π.χ. η Wikipedia. Για το Surowiecki, λοιπόν, τα πλήθη ενδέχεται να είναι «σοφά», όταν είναι ετερόκλητα και με την απουσία φυσικής ομοιογένειας, βέβαια. Τα αποκεντρωμένα πλήθη μπορούν να αντικαταστήσουν τα «σοφά πλήθη» σύμφωνα με το Surowiecki. Αυτό, με άλλα λόγια σημαίνει ότι προφανώς υπάρχουν επίπεδα «νοημοσύνης» που μπορούν να διακριθούν σε ομάδες, διαφοροποιημένες, ετερογενείς, αλλά αρκετά συνδεδεμένες για να μοιράζονται και να συμμετέχουν σε παρεμφερείς ροές πληροφοριών.


Η στροφή προς εξυπνότερες ομάδες, οι οποίες μοιράζονται πληροφορίες αποτελούν, για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του κοινωνιολόγου Pierre Levy, «μια προσπάθεια να καταστήσουν τις ομάδες ανθρώπων όσο πιο συνειδητοποιημένες γίνεται για το τι πράττουν από κοινού και να τους παρέχουν πρακτικά μέσα συντονισμού» (σ. 177 – με πλάγια γραφή στο πρωτότυπο). Στο έργο του Pierre Levy εκφράζεται η πεποίθηση ότι οι τεχνολογικές υποδομές θα συνδυαστούν με την πραγματικότητα για να δημιουργήσουν ένα χώρο εικονικής πραγματικότητας –μια αγορά-, όπου αμφότεροι, συλλογικοί και έξυπνοι σχηματισμοί θα κάνουν αισθητή την παρουσία τους: «Η υπόθεσή μου υποστηρίζει ότι είναι τόσο πιθανό όσο και επιθυμητό να κατασκευαστούν τεχνικά, κοινωνικά και σημασιολογικά μέσα, τα οποία θα είναι σε θέση να προσδώσουν αποτελεσματικά υλική υπόσταση και να ταυτοποιήσουν τη συλλογική νοημοσύνη» (σ. 105). Ο Levy συνεχίζει διευκρινίζοντας το νόημα που προσδίδει στην τεχνητή νοημοσύνη: «Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη; Είναι μια μορφή παγκοσμίως διανεμημένης νοημοσύνης, η οποία διαρκώς βελτιώνεται, συντονίζεται σε πραγματικό χρόνο και έχει ως συνέπεια την αποτελεσματική κινητοποίηση των δεξιοτήτων» (σ. 13). Η συγκεκριμένη υπόθεση διευρύνεται για να συμπεριλάβει τις ιδέες που αυτή η παγκοσμίως διανεμημένη νοημοσύνη συνεπάγεται:



την ενίσχυση, την άριστη χρήση και τη σύμμειξη δεξιοτήτων, φαντασίας και πνευματικής ενέργειας ανεξαρτήτως της ποιοτικής τους διαφοροποίησης. Η ιδέα αυτή της συλλογικής νοημοσύνης εμπεριέχει προφανώς τον επιμερισμό της μνήμης, της φαντασίας και της εμπειρίας μέσω της εκτεταμένης ανταλλαγής γνώσης, των νέων μορφών ευέλικτης οργάνωσης και συντονισμού σε πραγματικό χρόνο. Οι νέες τεχνολογίες επικοινωνίας καθιστούν τις ομάδες των ανθρώπων ικανές να λειτουργήσουν ως συλλογική νοημοσύνη, αλλά δεν τις καθορίζουν αυτόματα. (σ. 147)


Η εν λόγω ανάπτυξη στην επικοινωνιακή συσσωμάτωση (όπως τα Wikis) και η πληροφοριακή δικτύωση συνδυάζει αφενός τα ψηφιακά δίκτυα επικοινωνίας, αφετέρου τις υλικές ενέργειες για το σχηματισμό ομάδων ανθρώπων, οι οποίες είναι πιο συνειδητοποιημένες και ευαίσθητες στις διεθνείς, τοπικές, σύγχρονες και μελλοντικές ανάγκες. Οι συγκεκριμένες ομάδες είναι σε θέση να δράσουν, σχεδόν αμέσως, σε πραγματικό χρόνο.


Αυτό που προτείνεται, εδώ, είναι ότι τα εμπεδωμένα δίκτυα και οι τεχνολογικές υποδομές που διαπνέουν σχεδόν όλες τις πολιτισμικές πρακτικές π.χ. τηλεφωνικές γραμμές, σιδηρόδρομους και άλλα μέσα μεταφοράς, δορυφόρους, ραδιόφωνα και άλλα ασύρματα μέσα επικοινωνίας, σε τοπικό ή παγκόσμιο επίπεδο, αποτελούν ήδη ένα συστημικό πλέγμα, το οποίο συνδέει και οργανώνει τις μορφές της κοινωνικής παρουσίας και δράσης. Η «νέα αγορά», την οποία τα Wikis και παρεμφερή συνεργατικά εργαλεία προσφέρουν, σχηματίζεται μέσω του συγχρονισμού της υλικής υπόστασης σε συνδυασμό με την επικοινωνιακή και ψηφιακή τεχνολογία. Ο Levy προτιμά να την αποκαλεί «εικονική αγορά», ίσως, γιατί κατ’αυτόν τον τρόπο προσδίδει ιδιαίτερη έμφαση στη μη-φυσική ύπαρξή της.


Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα αυτού του είδους της συλλογικής εργασίας, είτε σχηματίζονται στο πλαίσιο των Wikis, των ιστολογίων (blogging), της κατηγοριοποίησης ή ταξινόμησης περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy ή tagging), είναι αφενός η δυνατότητα ενημέρωσης για προβληματικές καταστάσεις ή γεγονότα πολύ γρηγορότερα, αφετέρου η άρθρωση απάντησης στα εν λόγω προβλήματα μέσω του συνδυασμού αμφότερων των ψηφιακών και φυσικών ενεργειών, με άλλα λόγια, δηλαδή, η παροχή «πρακτικών μέσων συντονισμού» με έναν αυτόματο τρόπο ανταπόκρισης. Οι «νέες αγορές», οι οποίες έχουν στηθεί στο διαδίκτυο κάνουν χρήση μηχανισμών ανατροφοδότησης, με τους οποίους οι συμμετέχοντες ελέγχουν ο ένας τον άλλο έχοντας την ελπίδα ότι έτσι θα ξεφύγουν από την παγίδα της άσκησης επιρροής για λήψη «μη ενδεδειγμένων αποφάσεων» και θα οδηγηθούν στη «σοφία του πλήθους». Σε αυτήν την ανάλυση η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από τις συνδρομές των πολλών. Και, ίσως, αυτή είναι μια πραγματοποιήσιμη και λειτουργική μορφή της συλλογικής νοημοσύνης, την οποία αξίζει να αναπτύξουμε.


Διαβάστε ακόμα


Ιστολόγιο για τη συλλογική νοημοσύνη


Κέντρο για τη μελέτη της κινητικότητας