Το ντιζάιν έχει τη δυνατότητα να βελτιώσει τις κοινωνίες στις οποίες ζούμε. Με βάση αυτό το σκεπτικό, το κείμενό μας υποστηρίζει ότι ο σχεδιασμός των εκπαιδευτικών υπηρεσιών μπορεί να βελτιώσει την εκπαιδευτική διαδικασία. Πιο συγκεκριμένα, περιγράφουμε τη μελέτη μας για τα φροντιστήρια και την ένταξη παιδιών με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες. Καθώς τώρα βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της σχεδιαστικής διαδικασίας, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε κάποιες προδιαγραφές για το σχεδιασμό μιας τάξης φιλικής προς τη δυσλεξία.


Εισαγωγή στις ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (δυσλεξία)


Υπάρχουν πολλοί ορισμοί της δυσλεξίας που χρησιμοποιούνται σήμερα από επαγγελματίες και από εκπαιδευτικούς φορείς. Αν και αυτοί οι ορισμοί έχουν κάποιες ομοιότητες, η προσπάθεια γονέων και δασκάλων να κατανοήσουν την ποικιλία αυτών των ορισμών μπορεί να τους προκαλέσει σύγχυση. (Reid, 2003) Για τους σκοπούς αυτής της μελέτης, θεωρούμε πάντως χρήσιμο τον περιγραφικό ορισμό της Βρετανικης Ένωσης Δυσλεξίας (British Dyslexia Association): «Δυσλεξία είναι ένας συνδυασμός ικανοτήτων και δυσκολιών που επηρεάζουν τουλάχιστο μία από τις μαθησιακές διαδικασίες: της ανάγνωσης, του συλλαβισμού και της γραφής. Συμπληρωματική αδυναμία μπορεί να εντοπιστεί στην ταχύτητα της επεξεργασίας, στη βραχεία μνήμη, στις (αριθμητικές) ακολουθίες, στην ακουστική και/ή στην οπτική αντίληψη, στον προφορικό λόγο και στις κινητικές δεξιότητες. Είναι ιδιαίτερα συνδεδεμένη με τον έλεγχο και τη χρήση του γραπτού λόγου, που μπορεί να περιλαμβάνει την αλφαβητική, αριθμητική και μουσική σημειογραφία. (Peer, 2001)


Σύμφωνα με τον Πόρποδα (1990), υπολογίζεται ότι 3-5 μαθητές σε κάθε τάξη αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της δυσλεξίας. Οι στατιστικές δείχνουν ότι η δυσλεξία επηρεάζει σχεδόν 4% του ελληνικού μαθητικού πληθυσμού. Επιπλέον, οι μελέτες υποστηρίζουν την άποψη ότι τα αγόρια αντιμετωπίζουν δυσλεξία τέσσερις φορές πιο συχνά από τα κορίτσια.


Από την άλλη πλευρά, τις τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει αυξανόμενη συνειδητοποίηση του προβλήματος της δυσλεξίας στα ελληνικά σχολεία και στις ελληνικές οικογένειες. Υπάρχουν μερικοί σημαντικοί ερευνητές για το θέμα αυτό στα πανεπιστήμια, καθώς και ορισμένα αναγνωρισμένα σχολεία για δυσλεκτικά παιδιά. Αν και η ελληνική κυβέρνηση συνέστησε τα ΚΕΔΔΥ (Κέντρα Διαφοροδιάγνωσης, Διάγνωσης και Υποστήριξης Ειδικών Εκπαιδευτικών Αναγκών) για την υποστήριξη των παιδιών με μαθησιακές δυσκολίες, υπάρχει ακόμα έλλειψη μιας συγκροτημένης εθνικής εκπαιδευτικής στρατηγικής σχετικά με τις Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες.


Ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα


Για τους σκοπούς αυτού του άρθρου, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε ορισμένα στοιχεία του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος και πιο συγκεκριμένα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η δευτεροβάθμια μη-υποχρεωτική εκπαίδευση στην Ελλάδα μπορεί να διακριθεί σε Λύκεια και Τεχνικά Επαγγελματικά Εκπαιδευτήρια (Τ.Ε.Ε.). Το πρόγραμμα σπουδών των Λυκείων είναι δομημένο με τέτοιο τρόπο ώστε προετοιμάζει τους μαθητές για την Ανώτατη Εκπαίδευση μέσω της διαδικασίας των εθνικών εξετάσεων. Σύμφωνα με την εταιρεία δημοσκοπήσεων ICAP, η συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών φοιτούν σε δημόσια σχολεία, ενώ μόνο 6% σε ιδιωτικά σχολεία. Οι δημόσιες δαπάνες για την εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι από τις χαμηλότερες στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με τη Eurostat (2008) οι δαπάνες των 25 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την εκπαίδευση είναι 5.04% του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος, με το 2.25% να διατίθεται για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Στην Ελλάδα οι δαπάνες αυτές είναι μόλις 3.98%, με μόνο 1.41% να διατίθεται για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση.


Αν και η ελληνική πρωτοβάθμια εκπαίδευση παρέχεται κυρίως από δημόσια σχολεία, το σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας ενισχύεται συστηματικά από ιδιωτικά σχολεία υποστηρικτικής διδασκαλίας, τα λεγόμενα φροντιστήρια. Οι κύριες αιτίες πίσω από αυτή την πραγματικότητα μπορούν να ανιχνευτούν στην ανεπαρκή κυβερνητική χρηματοδότηση, την ασταθή εκπαιδευτική πολιτική και την παραδοσιακή πολιτισμική τάση των ελληνικών οικογενειών να υποστηρίζουν τα παιδιά τους για να συνεχίσουν τις σπουδές τους σε ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Κάθε χρόνο, οι ελληνικές οικογένειες ξοδεύουν περίπου 1 δισεκατομμύριο ευρώ για τα φροντιστήρια, σε ποσοστό που καλύπτει 85% του μαθητικού πληθυσμού. (Ομοσπονδία Εκπαιδευτικών Φροντιστών Ελλάδος/ΟΕΦΕ) Από τα παραπάνω, καθίσταται σαφές ότι τα φροντιστήρια επηρεάζουν σημαντικά το ελληνικό εκαπιδευτικό σύστημα.


Τα φροντιστήρια και ο σχεδιασμός υπηρεσιών για παιδιά με δυσλεξία


Έγινε σαφές ότι οι ελληνικές οικογένειες ξοδεύουν για τα φροντιστήρια ποσό σχεδόν ίσο με τα 3/5 των δημόσιων δαπανών για την εκπαίδευση. Εφόσον ο ρόλος των φροντιστηρίων είναι η πρόσθετη υποστήριξη για τους αδύναμους μαθητές, συμπεραίνουμε λογικά ότι στα φροντιστήρια θα υπήρχε ιδιαίτερη μέριμνα για τους μαθητές με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες. Σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση θα θεωρούσαμε ότι τα φροντιστήρια αποκλείουν αυτούς τους μαθητές ή παρέχουν ανεπαρκείς εκπαιδευτικές υπηρεσίες. Κι όμως, αυτή η μέριμνα δεν υπάρχει. Υπάρχουν δύο λόγοι για τους οποίους τα φροντιστήρια πρέπει να εξετάσουν τον επανασχεδιασμό των εκπαιδευτικών τους υπηρεσιών για να υποστηρίξουν μαθητές με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες.


Ο πρώτος και κυριώτερος λόγος είναι το Ηθικό Επιχείρημα. Αν και είναι αλήθεια ότι μόνο 4% των μαθητών έχει δυσλεξία και οι περισσότεροι έχουν συνείδηση της κατάστασής τους, και πάλι δικαιούνται υψηλά στάνταρ εκπαίδευσης και υποστήριξης προκειμένου να είναι αποτελεσματικοί και ανταγωνιστικοί. Οι μαθητές που δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα με τις συνήθεις εκπαιδευτικές πρακτικές μπορεί να αισθανθούν στιγματισμένοι και αποκλεισμένοι. Επομένως τα φροντιστήρια είναι ηθικά υπεύθυνα να παρέχουν υπηρεσίες που μπορούν να ωφελήσουν αυτή τη σημαντική κατηγορία μαθητών. Αλλιώς, θα έπρεπε να αρνηθούν την παροχή αυτών των υπηρεσιών, που θα ήταν επίσης ένας παράγοντας που στιγματίζει το μαθητή και την οικογένειά του.


Άλλος ένας σημαντικός λόγος είναι το Ανταγωνιστικό Επιχείρημα. Τα φροντιστήρια ανήκουν στον ιδιωτικό τομέα, συνήθως λειτουργούν με άδειες δικαιόχρησης (franchises) και σε ορισμένες περιόδους ξοδεύουν σημαντικά ποσά για μάρκετιν και προώθηση. Ο ανταγωνισμός στον φροντιστηριακό τομέα είναι πολύ έντονος και υπάρχει μεγάλη ανάγκη για διαφοροποίηση στην αγορά. Κατά τη γνώμη μας, ο σχεδιασμός, με άξονα την ένταξη (inclusion), εκπαιδευτικών υπηρεσιών που υποστηρίζουν τις ανάγκες των μαθητών με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες έχει τη δυνατότητα να οδηγήσει σε λύσεις που θα κάνουν την εκπαιδευτική διαδικασία πιο αποτελεσματική, πιο επιτυχημένη και κατ’επέκταση πιο ανταγωνιστική.


Ισχυριζόμαστε λοιπόν ότι η επανεξέταση της εκπαιδευτικής διαδικασίας στα φροντιστήρια μπορεί να βελτιώσει τη δημόσια εικόνα τους και να προσφέρει ένα σημαντικό και μοναδικό πλεονέκτημα στην αγορά.


Μελέτη περίπτωσης: Σχεδιάζοντας μια πιλοτική τάξη σε μια αλυσίδα φροντιστηρίων


Με βάση τα παραπάνω, συμφωνήσαμε με μία ταχύτατα αναπτυσσόμενη αλυσίδα φροντιστηρίων να σχεδιάσουμε μια πιλοτική τάξη όπου θα μπορούσαμε να δοκιμάσουμε για ένα χρόνο διάφορες σχεδιαστικές ιδέες, με μαθητές μεγάλης γκάμας δεξιοτήτων, προκειμένου να επαναπροσδιορίσουμε την εμπειρία της τάξης. Η μακροπρόθεσμη στρατηγική αυτής της αλυσίδας φροντιστηρίων είναι να γίνει το νούμερο ένα στην παροχή φροντιστηριακών υπηρεσιών στην Ελλάδα και σε αυτό το πλαίσιο προτείναμε να επανεξεταστεί η εμπειρία του φροντιστηρίου συνολικά, έχοντας ως βασικό κορμό τον επανασχεδιασμό της εκπαιδευτικής διαδικασίας.


Προκειμένου να έχουμε επιτυχημένο αποτέλεσμα, κάναμε την υπόθεση ότι αν σχεδιάζαμε μία εκπαιδευτική εμπειρία που θα ήταν αποτελεσματική και ευχάριστη για μαθητές με δυσλεξία, θα είχαμε δημιουργήσει μία μοναδική εμπειρία και για τους υπόλοιπους μαθητές. Έτσι θα μπορούσαμε να πετύχουμε μία εκπαιδευτική διαδικασία με συνθήκες πραγματικής ένταξης.


Οι σκέψεις και οι σχεδιαστικές μας προτάσεις κατευθύνονται συχνά από την βαθιά πεποίθηση ότι όταν καλύπτουμε τις προφανείς ανάγκες μιας ακραίας πληθυσμιακής ομάδας, καλύπτουμε επίσης τις λανθάνουσες και υποσυνείδητες ανάγκες ενός μεγαλύτερου ποσοστού του πληθυσμού.


Την περίοδο αυτή πραγματοποιούμε την ερευνητική φάση του έργου, όπου συλλέγουμε πληροφορίες για την εκπαιδευτική διαδικασία, για την πολυ-πολιτισμική εκπαίδευση, για την ψυχολογία των μαθητών γενικά και ειδικότερα για τις εκπαιδευτικές ανάγκες των μαθητών με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες.


Αναγνωρίζοντας το ζωτικό ρόλο του ντιζάιν για την αναδιαμόρφωση μιας καλύτερης κοινωνίας, θα θέλαμε να μοιραστούμε με τη σχεδιαστική κοινότητα κάποιες από τις σημαντικότερες προδιαγραφές που συναντήσαμε κατά την έρευνά μας.


Διδάσκοντας μαθητές με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (δυσλεξία)


Το πρώτο βήμα που πρέπει να γίνει για να βοηθήσουμε τους έφηβους είναι να τους βοηθήσουμε να συνειδητοποιήσουν τις δυσκολίες τους. Πρέπει να γνωρίζουν ακριβώς τη φύση των προβλημάτων τους για να μπορέσουν να τα αντιμετωπίσουν. Η συνειδητοποίηση της δυσλεξίας είναι το πιο σημαντικό βήμα για να χτίσουν τη γνώση τους και φυσικά την προσωπικότητά τους. Επιπλέον, οι δάσκαλοι και το προσωπικό του φροντιστηρίου πρέπει να έχουν τη σχετική γνώση αλλά και εμπειρία από δυσλεκτικούς μαθητές. Πρέπει να ξέρουν πώς να διδάξουν στους δυσλεκτικούς
Στρατηγικές και Μετα-γνώση, έτσι ώστε να μαθαίνουν πιο αποτελεσματικά. Τελος, οι μαθητές πρέπει να διδαχτούν σχετικά με τη φύση της δυσκολίας τους όπου χρειάζεται, συμπεριλαμβανομένων των δυνατών τους σημείων και των τύπων μάθησης που προτιμούν, και οι δάσκαλοι να γνωρίζουν την καταλληλότητα των διδακτικών τους στυλ. (Mortimore, 2003)


Επιπρόσθετα, είναι απαραίτητο για τους μαθητές να δουλεύουν σε μια ποικιλία ομάδων (που θα περιλαμβάνει ευκαιρίες να δουλέψουν σε ομάδες μεικτών δεξιοτήτων), καθώς και να δουλεύουν σε ομάδες με έναν ενήλικα. Ακόμα, πρέπει να υπάρχει πρόβλεψη για διδασκαλία ενός προς έναν ή μέσα σε μικρές ομάδες, ανάλογα με τις ανάγκες. Θα πρέπει να εξασφαλίζεται ότι η γνωστική ικανότητα των μαθητών λαμβάνεται υπ’όψη σε οποιαδήποτε περίσταση και ότι η διδασκαλία παρέχει στους δυσλεκτικούς μαθητές ένα κατάλληλο επίπεδο γνωστικής πρόκλησης. Ως αποτέλεσμα, καλύπτονται ποικίλες γνωστικές ανάγκες και ξεπερνιούνται ενδεχομενοι φραγμοί για την επιτυχία. (http://www.bdadyslexia.org.uk/DFSPack.html)


Πολυαισθητηριακές μέθοδοι διδασκαλίας και μάθησης (όπως π.χ. η μέθοδος Χαρτογράφησης Ιδεών/Mind Mapping) θεωρείται επίσης ότι μπορούν να βοηθήσουν τους δυσλεκτικούς μαθητές.


Η δουλειά για το σπίτι πρέπει να δίνεται σε χωριστά φύλλα, να (αντι)γράφεται σε ημερολόγια εργασίας για το σπίτι ή να ηχογραφείται και να συζητιέται με τους γονείς όταν χρειάζεται. Οι δάσκαλοι μπορούν να δώσουν ακόμα στους μαθητές πληροφορίες και οδηγίες σε χαρτί που δεν είναι άσπρο (π.χ. μπεζ ή ανοιχτό γαλάζιο), ενδεχομένως με κατάλληλη γραμματοσειρά και διάταξη κειμένου, καθώς και εναλλακτικές λύσεις για την αντιγραφή από τον πίνακα. Για παράδειγμα η τεχνολογία της πληροφορικής χρησιμοποιείται για να υποστηρίξει τη μάθηση με μέσα όπως οθόνες υπολογιστών και κατάλληλα προσαρμοζόμενο μέγεθος κειμένου. Τέλος, ένα σύνολο μέσων μπορεί να είναι διαθέσιμο στο σχολείο για την υποστήριξη μαθητών με δυσλεξία (μαγνητικά γράμματα, παιχνίδια εγγραμματοσύνης, χαλάκια λέξεων, χρωματιστά φίλτρα/επιστρώσεις, το αλφάβητο πάνω στον τοίχο, χάρτες, αφίσες με κανόνες, σχετικές εικόνες, κλπ.). Είναι ακόμα πολύ σημαντικό για τους μαθητές να αναπτύσσουν «δεξιότητες ζωής» όπως επίλυση προβλημάτων, λήψη αποφάσεων, διαχείριση άγχους, επικοινωνία, και συναισθηματική νοημοσύνη. Εδώ ο ρόλος της υποστήριξης από γονείς και ψυχολόγους θεωρείται ζωτικός.


Όπως αναφέρει ο Reid (2003), τα φιλικά προς τη δυσλεξία σχολεία (και φροντιστήρια, θα λέγαμε εμείς), πρέπει να υιοθετήσουν μια ανοιχτή και ευέλικτη προσέγγιση που θα ενθαρρύνει την επικοινωνία μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων (δασκάλων, γονεών, ειδικών, μαθητών). Οι τακτικές τους και οι εναλλακτικές μέθοδοι πιστεύεται ότι θα βοηθήσουν τους σπουδαστές να αποκτήσουν την αυτοεκτίμηση που έχει χαθεί μέσω των παραδοσιακών μεθόδων του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, που φαίνεται ότι έχει ακόμα πολλά προβλήματα να αντιμετωπίσει…


Από όλα τα παραπάνω έγινε ξεκάθαρο ότι μια φροντιστηριακή τάξη που είναι φιλική προς τη δυσλεξία δεν είναι μόνο αναγκαία αλλά και εφικτή. Η σχεδιαστική διαδικασία και οι τελικές λύσεις θα αναπτυχθούν με τη βοήθεια των ίδιων των μαθητών, χρησιμοποιώντας μια σχεδιαστική προσέγγιση με επίκεντρο τους χρήστες. Αν και είναι ένα δύσκολο ταξίδι, ελπίζουμε ότι η αρχική μας υπόθεση θα γίνει πραγματικότητα.

Πηγές

- Μπενέκου, Β. (2009) “570 εκατ. € τον χρόνο για το εισιτήριο στα ΑΕΙ.” στο http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11424&subid=2&pubid=101474

- Gleeson, B (1999). Geographies of disability, Λονδίνο: Routledge.

- Mortimore, T., (2003). Dyslexia and Learning Style: A Practitioner’s Handbook. Λονδίνο: Whurr.

- Pollock, J. & Waller, E. (1996). Day to day dyslexia in the classroom. Λονδίνο: Routledge.

- Πόρποδας, K. (1993) Δυσλεξία. Αθήνα: Μορφωτική.

- Reid, G., and Fawcett, A., (2004). Dyslexia in Context. Λονδίνο: Whurr.

- Reid, G., (2003). Dyslexia: A practitioner’s handbook. Chichester: Wiley.

- Reis, F. (2008). Population and social conditions. Λουξεμβούργο: Eurostat.

- Thomson, M., (1996). Developmental dyslexia: Studies in disorders of communication. Λονδίνο: Whurr.


Ορίζοντας το Σχεδιασμό/το σχεδιασμό


Μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της πολιτικής και της διακυβέρνησης, ο «σχεδιασμός» πρέπει να οριστεί σε δύο επίπεδα. Λέγοντας δύο επίπεδα εννοούμε αυτά στα οποία αναφέρθηκε ο Ric Grefé, executive director της AIGA (επαγγελματική οργάνωση σχεδιαστών), στις συναντήσεις της AIGA το 2003, ως σχεδιασμός με «Σ μεγάλο» (δηλαδή, κεφαλαίο Σ) και ως σχεδιασμός με «σ μικρό» (δηλαδή, σ πεζό). Το πρώτο επίπεδο είναι η γενική δραστηριότητα της «επινόησης τρόπων δράσης που στοχεύουν στο να μετατρέψουν υπάρχουσες καταστάσεις σε άλλες προτιμότερες» (Simon 1969). Το δεύτερο επίπεδο είναι τόσο η διαδικασία όσο και τα αντικείμενα, η επικοινωνία, οι εμπειρίες και τα περιβάλλοντα που προκύπτουν και εκπορεύονται από επιδέξιες επιλογές πάνω στις λέξεις, τις εικόνες και τις μορφές, μέσω των τυπικών στοιχείων του σημείου, της γραμμής, του σχήματος, της υφής, του χρώματος, της αρμονίας, του χώρου, της τυπογραφίας, του σχεδίου, των υλικών και της κίνησης. Αυτές οι δύο έννοιες του σχεδιασμού μας δίνουν τη δυνατότητα να διακρίνουμε το Σχεδιασμό ως μια γενική ανθρώπινη δραστηριότητα, από το σχεδιασμό ως την επαγγελματική ειδικότητα μιας κατηγορίας ανθρώπων, οι οποίοι ορίζουν τον εαυτό τους ως επαγγελματία σχεδιαστή (δηλαδή, άνθρωποι που εξασφαλίζουν τα απαραίτητα για τη ζωή πρωτίστως από το σχεδιασμό). Όπως έχω πει κι αλλού (Tunstall 2007), λαμβάνεται υπόψη ότι ο σχεδιασμός είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται στο χώρο της πολιτικής επιστήμης, της οικονομίας και της πολιτικής, που διαφέρει βάσει του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιεί τους τομείς του ντιζάιν, της τεχνικής επικοινωνίας και της χρηστικότητας: (εικ. 1)

Εικόνα 1: Χαρακτηριστικά του Σχεδιασμού έναντι του σχεδιασμού


Ο Σχεδιασμός με το Σ κεφαλαίο είναι οι διαδικασίες της αφηρημένης, στρατηγικής και ουτοπικής δημιουργίας, που είναι ανοιχτή σε όλους. Εντός του ευρύτερου πλαισίου της πολιτικής, είναι συχνά ο διανοητικός τομέας της πολιτικής επιστήμης και της οικονομίας. Από την άλλη, ο σχεδιασμός με πεζό σ, είναι το συμπλήρωμά του – χειροπιαστές, αυτοσχέδιες, πραγματικές δημιουργίες, δηλαδή κατά κύριο λόγο για επαγγελματικό σχεδιασμό στους διανοητικούς τομείς του ντιζάιν, της επικοινωνίας και της χρηστικότητας.


Σχεδιασμένη/σχεδιασμένη πολιτική και ο σχεδιαστής ως επαγγελματίας


Η πολιτική του Σχεδιασμού (με Σ κεφαλαίο) είναι ένας τομέας μελέτης και πρακτικής με μακράς παράδοση στην πολιτική επιστήμη, τη νομική και την οικονομία. Προϋποθέτει τον ορισμό του προβλήματος και της πηγής του, τον προσδιορισμό των πιο δραστικών οργάνων πολιτικής, τον καθορισμό των μετρικών μονάδων μετρήσιμης αλλαγής και την κατανόηση των οργάνων και των μετρικών μονάδων που δίνουν λύσεις στο πρόβλημα. Τα όργανα πολιτικής είναι το σύνολο των δραστηριοτήτων που οι παραγωγοί πολιτικής χρησιμοποιούν για την επίλυση προβλημάτων (Tunstall 2007). Τα όργανα πολιτικής επιδιώκουν να ελέγχουν την προσφορά αγαθών και υπηρεσιών: από την οικειοθελή συνεισφορά από οικογένειες, επιδοτήσεις και φόρους μέχρι τον κανονισμό και την άμεση προσφορά (Howlett 2005: 39). Επίσης, μπορεί να επιδιώκουν τον έλεγχο της συμμετοχής και της συνοχής της ομάδας, μέσα από τη συγκάλυψη πληροφοριών, το χαρακτηρισμό/την αναγνώριση, και τις ακροάσεις, για να κατευθύνουν τη δημιουργία ομάδων και τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Τα όργανα προσφοράς αγαθών/υπηρεσιών και προσδιορισμού της ομάδας διαμορφώνουν τις στρατηγικές με τις οποίες Σχεδιάζονται συγκεκριμένες εκβάσεις κι επιχειρούνται διάφορες εφαρμογές του Σχεδιασμού. Αυτές οι στρατηγικές Σχεδιάζονται συχνά από ειδικούς στην τεχνική ορολογία της νομικής ή της οικονομίας, που απομακρύνουν τους ανειδίκευτους ανθρώπους από τις διαδικασίες διαμόρφωσης και εφαρμογής της πολιτικής.


Πολιτικοί επιστήμονες, όπως οι Anne Schneider και Helen Ingram υποστηρίζουν ότι οι εν λόγω σχεδιασμοί πολιτικής έμπειρων σχεδιαστών δημιουργούν συχνά άδικα και αποξενωτικά πολιτικά συστήματα. Οι σχεδιασμοί πολιτικής έμπειρων σχεδιαστών δημιουργούν αυτά τα συστήματα κατασκευάζοντας άξιους και ανάξιους πληθυσμούς-στόχους και ευνοώντας τους έμπειρους επαγγελματίες και την επιστημονική γνώση έναντι αυτής των πολιτών. Οι Schneider και Ingram (1997: 2) διατυπώνουν μια κατανόηση των σχεδιασμών πολιτικής, όχι ως νομικών και οικονομικών εννοιών, αλλά κυρίως ως «παρατηρήσιμων στοιχείων» που αναφέρονται στο «περιεχόμενο και την ουσία της δημόσιας πολιτικής – τα σχέδια, την αρχιτεκτονική, το λόγο και την αισθητική της πολιτικής τόσο στην εργαλειακή όσο και στη συμβολική της μορφή». Από τη μία, αυτές οι σχεδιασμένες εργαλειακές και συμβολικές μορφές έρχονται πιο κοντά στις εμπειρίες πολιτικής των απλών ανθρώπων. Ένα άτομο μπορεί να μην καταλάβει το περίπλοκο του νόμου περί πολιτικής υγείας ή οικονομίας, αλλά κατανοεί την παροχή πρόσβασης σε αυτές, με το να έχει ή να μην έχει μια ιατρική κάρτα. Από την άλλη, ο σχεδιασμός μπορεί να γίνει ακόμα μία γλώσσα για ειδικούς, που θα παραγκωνίζει τη γνώση ανειδίκευτων ανθρώπων. Αν και πολλοί σχεδιαστές έχουν ενστερνιστεί ένα ανθρωποκεντρικό ήθος σχεδιασμού, μερικές φορές υπάρχει ακόμα απροθυμία αποδοχής της γνώσης ανειδίκευτων ανθρώπων πάνω στην εμπειρία των σχεδιαστών.


Προσφάτως, σε ένα δικό μου κυβερνητικό έργο, ο δημιουργικός διευθυντής δεν ήθελε η σχεδιαστική ομάδα να ζητάει από τους ανθρώπους να αξιολογούν εάν τα τυπογραφικά στοιχεία ήταν πολύ μεγάλα ή πολύ μικρά σε ένα φυλλάδιο. Η διαφωνία ήταν ότι οι άνθρωποι πάντα ισχυρίζονται ότι είναι πολύ μικρά κι ότι δεν κατανοούν όλους τους λόγους για τους οποίους κάτι μπορεί να είναι εύκολο ή δύσκολο να διαβαστεί. Το επιχείρημα της δικής μου αντιμετώπισης ήταν ότι ενώ οι σχεδιαστές είναι οι ειδικοί του ντιζάιν, οι άνθρωποι είναι οι ειδικοί των εμπειριών τους με τα σχεδιασμένα αντικείμενα. Η επιθυμία του να μην επιδιώκεται ανατροφοδότηση σχετικά για το ντιζάιν από το κοινό έχει να κάνει με την ανάγκη του σχεδιαστή να διατηρήσει τον έλεγχο στον εξειδικευμένο τομέα του σχεδιασμού, με πεζό σ. Συνάντησα αυτή την ένταση ανάμεσα στην εξειδίκευση του σχεδιαστή και τις εμπειρίες αξιολόγησης του κοινού μέσα από τη δουλειά μου στο έργο της AIGA Σχεδιασμός για τη Δημοκρατία. Έχει αναφερθεί ανακριβώς ότι ο Ric Grefé είπε ότι «ο Σχεδιασμός είναι ο μεσολαβητής μεταξύ πληροφορίας και κατανόησης» και ότι «οι Σχεδιαστές είναι οι μεσολαβητές μεταξύ πληροφορίας και κατανόησης». Η πρώτη ιδέα μιλά για τον ιδανικό ρόλο του Σχεδιασμού/σχεδιασμού. Μέσα από την αλληλεπίδραση με τα σχεδιασμένα αντικείμενα οι άνθρωποι κατανοούν τελικά και διατυπώνουν το Σχεδιασμό τους για το μέλλον. Η δεύτερη ιδέα είναι προβληματική, ιδιαίτερα εντός της σφαίρας επιρροής της πολιτικής, άν οι σχεδιαστές παρακωλύσουν την άμεση προσέγγιση μεταξύ ανθρώπων και των κυβερνήσεών τους (ακόμα και σε ρόλο συνηγόρου). Εάν δεν καθοδηγούνται από ανθρωποκεντρικότητα, οι σχεδιαστές μπορούν να επιφέρουν τα ίδια αποξενωτικά αποτελέσματα με τους δικηγόρους, τους πολιτικούς αναλυτές και τους οικονομολόγους όταν η «ειδική» γλώσσα που χρησιμοποιούν εμποδίζει την κατανόηση από τους απλούς ανθρώπους του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν οι κυβερνήσεις τους και πώς μπορούν να τον αλλάξουν ώστε να λειτουργούν καλύτερα υπέρ τους. Ο Σχεδιασμός Πολιτικής Do-It-Yourself (DIY) αποτελεί μια πρόταση, η οποία αποδέχεται το διαμεσολαβητικό ρόλο του σχεδιασμού, αλλά αποτρέπει το σχεδιαστή από το να δημιουργεί προβλήματα, μέσω ενός ήθους διανεμημένης δημιουργικότητας κι ενός συνδυασμού προτύπων σχεδιασμού, τοπικής τεχνογνωσίας κι εργαλείων τεχνολογίας Web 2.0.

Σχεδιασμός Πολιτικής Do-It-Yourself (DIY)


Το παλιό μοντέλο σχεδιασμού πολιτικής ήταν ένα από αυτά που καλούσαν συγκεντρωτικές ομάδες ευφυών ειδικών,μέσα σε ένα χώρο για να επιλύσουν προβλήματα. ‘Ομως η πολυπλοκότητα της διεθνοποιημένης πολιτικής απαιτεί αποκεντρωτικές προσεγγίσεις επίλυσης προβλημάτων, που μπορούν να λειτουργήσουν ανέξοδα σε τοπικό επίπεδο και να διανεμηθούν ευρέως σε δίκτυα γνώσης που αφορούν το πλατύτερο κοινό. Ένα μοντέλο που αφορά το ρόλο του σχεδιασμού για τη γενίκευση αυτών των δικτύων είναι το σύνολο δομικών στοιχείων Kit-o-Parts του Sussam Preja, το οποίο δημιουργήθηκε για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λος Άντζελες, το 1984. Λόγω του ότι ο περιβαλλοντικός σχεδιασμός των Ολυμπιακών Αγώνων ήταν άκρως διανεμημένος σε ολόκληρη την πόλη σε τόσο μεγάλο βαθμό που ήταν δύσκολο για μία ή δύο εταιρίες σχεδιασμού να τον χειριστούν, και λόγω του ότι δεν υπήρχε οικονομική ευχέρεια, ο Sussam Preja δημιούργησε το Kit-o-Parts, το οποίο θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν και να συναρμολογούν υπεργολάβοι σχεδιασμού με όποιον τρόπο θεωρούσαν κατάλληλο, διατηρώντας όμως ένα ενιαίο ύφος και την ατμόσφαιρα των Ολυμπιακών Αγώνων. Προτείνω τη δημιουργία ενός συνόλου δομικών στοιχείων (Kit-o-Parts) Σχεδιασμού Πολιτικής, το οποίο ανειδίκευτοι άνθρωποι θα μπορούν να προσαρμόζουν σε τοπικό επίπεδο, που όμως θα εξακολουθεί να έχει ως κατάληξη μια ενιαία οπτική γλώσσα για να υποστηρίζει την κοινοποίηση και τη σύγκριση προβλημάτων και λύσεων πολιτικής.


Η πρώτη πρόκληση αυτού του μελλοντικού μοντέλου θα ήταν ο ορισμός χειροπιαστών οπτικών συμβόλων που να είναι παγκοσμίως αναγνωρίσιμα και να σχετίζονται με τις πέντε πλευρές του σχεδιασμού πολιτικής:


1. Στοιχεία σχηματικής αναπαράστασης κοινωνικών σχέσεων/κοινωνικής ταυτότητας, που βασίζονται στο πλέγμα των κοινωνικών συνθέσεων κοινωνικών ομάδων ως ‘άξιων’ και ‘ανάξιων’, πολιτικά ισχυρότερων και πιο αδύναμων (Anne Schneider and Helen Ingram, 1997): (Εικ.2).



Εικόνα 2: Μοντέλο Στοιχείων και Συστήματος Κοινωνικών Σχέσεων/Ταυτοτήτων..


2. Στοιχεία μοντελοποίησης κοινής εμπειρίας για την κατασκευή ενός μοντέλου κοινής εμπειρίας, που είναι μια οπτική αναπαράσταση διαδικασιών και επιτρέπει την περιγραφή των διαφορών που εμφανίζουν οι εμπειρίες μιας κοινωνικής ομάδας/ενός ατόμου


3. Στοιχεία επιθυμητών αποτελεσμάτων που αποτελούνται από τα σύμβολα των βασικών υλικών και συμβολικών αξιών μιας ομάδας, και του τρόπου με τον οποίο η ομάδα φαντάζεται ότι αυτές οδηγούν σε ένα επιθυμητό μέλλον ή σε καλύτερες εμπειρίες.


4. Στοιχεία δομικών περιορισμών που αποτελούνται από σύμβολα των δομικών περιορισμών μιας ομάδας ως προς το επιθυμητό της μέλλον ή τις επιθυμητές της εμπειρίες.


5. Στοιχεία αναγνώρισης Αντικειμένου/Υπηρεσίας σχεδιασμού, που αποτελούνται από σύμβολα σχετικά με τους τύπους αντικειμένων ή υπηρεσιών σχεδιασμού που τυπικά έχουν δημιουργηθεί για να εξετάσουν συγκεκριμένα θέματα πολιτικής. Το Kit θα αποτελούταν από τα στοιχεία, πρότυπα εγγράφων για την κατασκευή των ίδιων μας των στοιχείων και από έναν εικονογραφημένο οδηγό χρήσης συμβόλων για τη διαμόρφωση και τη διαβίβαση πολιτικής.


Διανεμημένη λειτουργικότητα και Copyleft (Άδεια αντιγραφής)


Η δεύτερη πρόκληση είναι η δημιουργία ενός δικτύου διανεμημένης λειτουργικότητας στο οποίο η διανομή του Kit-o-Parts του DIY Σχεδιασμού Πολιτικής σε τοπικές κοινότητες από ένα χρήστη ίντερνετ σε άλλο θα βοηθούσε στις δραστηριότητές τους για σχεδιασμό πολιτικής. Το μοντέλο διανομής θα βασιζόταν στη δραστηριοποίηση του Copyleft των συστημάτων ανάπτυξης λογισμικού GNU, όπου η παραγωγή έργου καθίσταται απλόχερα διαθέσιμη, με την προϋπόθεση ότι όλες οι τροποποιημένες και εκτεταμένες εκδοχές του έργου θα παραμένουν επίσης διαθέσιμες. Η διανομή του Kit-o-Parts Σχεδιασμού Πολιτικής θα ενείχε τρία επιπλέον αιτήματα: κάποιος πρέπει, πρώτον, να τεκμηριώσει και να γνωστοποιήσει τα αποτελέσματα των συναντήσεων και της τοπικής «γραμματικής» των στοιχείων που χρησιμοποιούνται δια μέσου ιστότοπων, όπως οι You-Tube και Flickr, ή μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Δεύτερον, να δημιουργήσει ένα τοπικό αντίγραφο του Kit-o-Parts Σχεδιασμού Πολιτικής και, τρίτον, να δώσει το αυθεντικό kit σε μια άλλη ομάδα για χρήση. Με αυτόν τον τρόπο, το Kit-o-Parts DIY Σχεδιασμού Πολιτικής μπορεί με τη διαδικασία της αλληλεπίδρασης ενός χρήστη ίντερνετ με άλλον, να εξελιχθεί μέσα από την ίδια του τη ανάπτυξη, τη χρήση, την τεκμηρίωση και ευελπιστούμε και μέσα από τα θετικά κοινωνικά αποτελέσματά του.


Επίλογος


Ο Σχεδιασμός/σχεδιασμός έχει έναν ενδιάμεσο ρόλο στις σχέσεις των ανθρώπων με την κυβερνητική πολιτική. Είναι ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν, μυρίζουν, γεύονται, αγγίζουν, ακούνε και αισθάνονται την επιρροή που ασκεί πάνω τους η κυβέρνηση, υλική και συμβολική. Ο σχεδιασμός είναι η ουσία της κυβέρνησης. Όμως, οι σχεδιαστές δεν πρέπει να είναι διαμεσολαβητές στις σχέσεις ανθρώπων και κυβέρνησης, τουλάχιστον όχι σε μια δημοκρατική κοινωνία. Η διανεμημένη δημιουργικότητα έχει τη δυνατότητα να εκδημοκρατίζει τη διαδικασία διαμόρφωσης πολιτικής από νόμιμα, οικονομικά συστήματα κι ακόμη από συστήματα ειδικών στο σχεδιασμό. Το Kit-o-Parts DIY Σχεδιασμού Πολιτικής αποτελεί ένα προτεινόμενο μοντέλο του πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει ο σχεδιασμός σε μια περιοχή παραγωγής πολιτικών αποφάσεων, επομένως πολιτικής, διότι είναι προσαρμόσιμο στην τοπική ανειδίκευτη γνώση, που όμως μπορεί να διαμορφώσει ένα κοινό λεξιλόγιο για κοινοποίηση και κατανόηση της έκτασης των επιπτώσεων των κοινωνικοπολιτικών επιλογών. Έτσι, αντιπροσωπεύει τη μελλοντική δυνατότητα και του σχεδιασμού, αλλά και της πολιτικής γενικότερα.

Πηγές:

- Howlett, Michael. “What Is a Policy Instrument? Policy Tools, Policy Mixes, and Policy-Implementation Styles.” In Designing Government: From Instruments to Governance, edited by Pearl Eliadis, Margaret Hill and Michael Howlett, 31-50. Montreal: McGill-Queen University Press, 2005.

- Schneider, Anne Larason, and Helen Ingram. Policy Design for Democracy. Kansas City, MO: University of Kansas Press, 1997.

- Simon, Herbert The Sciences of the Artificial. Cambridge, MA: MIT Press, 1969.

- Tunstall, Elizabeth. 2007. “In Design We Trust: Design, Govermentality, and the Tangibility of Governance,” International Associations of Design Research Societies 2007 International Conference Proceedings Hong Kong, China. Hong Kong: School of Design, The Hong Kong Polytechnic University.


Η σχέση ανάμεσα στον επιχειρηματία και στα δίκτυα, ιδιαίτερα μητροπολιτικά ή οικονομικά, αναγνωρίστηκε ως κλειδί για την κατανόηση των σύγχρονων επιχειρηματικών πρακτικών:

«Φαίνεται ο σύγχρονος επιχειρηματικός ‘ήρωας’ να είναι κατά ένα μεγάλο μέρος ένας ‘δικτυωμένος ήρωας’. Ωστόσο, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι η δικτύωση ως επιχειρησιακή στρατηγική δεν έρχεται ουρανοκατέβατα, αλλά προϋποθέτει επενδύσεις στην κοινωνική επικοινωνία, τους ανεπίσημους δεσμούς, την εκπαίδευση και τη μόρφωση».[3]


Η ιδέα του «δικτυωμένου ήρωα» γεννά στερεότυπα του αυτοδημιούργητου άντρα, του μοναχικού εφευρέτη ή του καινοτόμου στο χώρο της βιομηχανίας, που είναι ακόμα διαδεδομένα. Ενώ δίδεται ρητή έμφαση στην κοινωνική επικοινωνία και τους ανεπίσημους δεσμούς, υπάρχει μια αυτονόητη απόρριψη των σχέσεων και μια αντίληψη ότι ο επιχειρηματίας είναι περισσότερο ένας εκμεταλλευτής των δικτύων κι όχι ένας σύνδεσμος. Πώς οι υπάρχουσες αντιλήψεις σχετικές με τον ‘επιχειρηματία’ ταιριάζουν στη στροφή προς τις εναλλακτικές και δικτυακές πρακτικές, οι οποίες αμφισβητούν τα υπάρχοντα μοντέλα των επαγγελμάτων του ντιζάιν; Και πώς θα μπορούσαν οι δικτυακές πρακτικές να εκσυγχρονίσουν την ιδέα και την εκπαίδευση του επιχειρηματία του ντιζάιν; Με τι θα μπορούσε να μοιάζει ένας πρωτότυπος δικτυωμένος επιχειρηματίας, εάν όχι με τον μοναχικό οικονομικό ήρωα, που θα εκμεταλλεύεται τα δίκτυα για την εξυπηρέτηση των δικών του/της σκοπών


Υπάρχουσες έννοιες σχετικά με τον επιχειρηματικό χαρακτήρα είναι συνδεδεμένες με ξεπερασμένα στερεότυπα: στο χώρο της επιχειρηματικότητας του Ηνωμένου Βασιλείου, υπάρχει ακόμα η ιδέα του ‘αυτοδημιούργητου επιχειρηματία’ της Βιομηχανικής Επανάστασης ή του εξερευνητή που χτίζει την Αυτοκρατορία. Ωστόσο, αυτή η πίστη σε συγκεκριμένα στερεότυπα για το χαρακτηρισμό του επιχειρηματία, δεν είναι ένα καθαρά βρετανικό φαινόμενο. Η μελέτη των Hyrsky και Tuuanen για τη γλώσσα και τη διαμόρφωση των τύπων επιχειρηματία εξετάζει τις διεθνείς έννοιες του επιχειρηματικού χαρακτήρα και ξεκινάει περιγράφοντας τέσσερα ‘στερεότυπα’ επιχειρηματικού χαρακτήρα. Ο «Κλασικός» επιχειρηματίας περιγράφεται ως ένας «καινοτόμος, υπό την έννοια της διαφοροποίησης ή της αλλαγής της αγοράς, εισάγοντας κάτι νέο»[4] κάποιος «που αναλαμβάνει ρίσκα, εννοώντας ότι αυτός ή αυτή αναλαμβάνει το πλήρες ρίσκο της αποτυχίας (οικονομικό, κοινωνικο-ψυχολογικό, υγείας και υπόληψης) και εάν αυτός ή αυτή χειριστεί με αποτελεσματικό τρόπο το ρίσκο, δικαιούται κάθε ανταμοιβή. Ο επιχειρηματίας «Τεχνίτης» χαρακτηρίζεται από το παρελθόν «του εργάτη» (και μια) περιορισμένη εκπαίδευση, αλλά σημαντική επιτυχία τεχνικής φύσεως στη δουλειά». Άλλες ιδιότητες που αποδίδονται σε αυτό το στερεότυπο είναι ο «έμπρακτος», αλλά «χωρίς ανάληψη οποιουδήποτε ρίσκου» τρόπος διαχείρισης μιας επιχείρησης, μια ‘πατερναλιστική’ σχέση με τους υπαλλήλους κι ένα κίνητρο ‘εγγενούς ικανοποίησης’, που αξιολογεί «την ανεξαρτησία και την αυτονομία, όντας σε θέση να επιλέγει τους συναδέλφους του στη δουλειά, και ικανοποίηση για τη συμβολή του στην παραγωγή ενός ποιοτικού προϊόντος με την παροχή προσωπικών υπηρεσιών». Ο «Καιροσκόπος» επιχειρηματίας χαρακτηρίζεται ως ένας άνθρωπος της «μέσης κοινωνικής τάξης» με μια σφαιρική εκπαίδευση, εμπειρία στη διοίκηση και προσανατολισμό προς την ανάληψη ρίσκων, με την ανάπτυξη να αποτελεί τον κύριο στόχο της εταιρίας». Σε αντίθεση με τον επιχειρηματία Τεχνίτη, ο καιροσκόπος «έχει την τάση να είναι ωφελιμιστής και όχι πατερναλιστικός στις σχέσεις του με το προσωπικό», και «εκμεταλλεύεται ανθρώπους και πόρους». Τέλος, ο επιχειρηματίας «Έρευνας και Ανάπτυξης» περιγράφεται ως το νεώτερο από όλα τα στερεότυπα και εντοπίζεται σε πανεπιστήμια θετικών επιστημών, ιδρύματα κι επιστημονικά πάρκα». Δουλεύοντας στο χώρο της επιστήμης, της μηχανικής ή άλλων επιστημών ‘υψηλής τεχνολογίας’, η επιχειρηματικότητά του προέρχεται από την κατανόηση του ότι «η ιδιαίτερη γνώση του μπορεί να μετατραπεί στο βασικό πλεονέκτημα μιας νέας επιχείρησης».


Εξετάζοντας τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και οργανώσεων αναφορικά με τα παραπάνω στερεότυπα, δύο θέματα προκύπτουν: πρώτον, ο επιχειρηματίας ως ξεχωριστή οντότητα-που αναλαμβάνει το πλήρες ρίσκο της αποτυχίας, βασισμένος μόνο στις δικές του γνώσεις και δεύτερον, μια άνιση σχέση με τους άλλους-πατερναλιστική ή ‘χειραγωγική’.


Μετά τη πραγματοποίηση δημοσκόπησης με ερωτήσεις σχετικές με τη στάση τους απέναντι στην επιχειρηματικότητα και τα επιχειρηματικά χαρακτηριστικά, η μελέτη των Hyrsky και Τuuanen εντόπισε μια απομάκρυνση των ερωτηθέντων πέραν των αρχικών ‘στερεοτύπων’. Ζητήθηκε από τους ερωτηθέντες να κάνουν μεταφορικές περιγραφές των επιχειρηματιών και της επιχειρηματικότητας. Ήταν σε θέση να απαντήσουν «ελεύθερα και αυτοβούλως»[5] και οι απαντήσεις τους κυμαίνονταν από τις πιο αναμενόμενες εικόνες, όπως «Άνθρωποι της περιπέτειας και Πολεμιστές» έως και τις πιο ασυνήθιστες εικόνες της φύσης, όπως μια «αμοιβάδα», μια «βελανιδιά», ένα «χωνευτήρι», ή «μηχανέλαιο».[6]


Η μελέτη των Hyrsky και Tuuanen συμπεραίνει ότι ο όρος «επιχειρηματίας» είναι φορτισμένος και διάφοροι χρήστες τον έχουν διαποτίσει με μια σειρά διαφορετικών σημασιών, τα οποία έχουν αλλάξει με την πάροδο του χρόνου από την παλαιότερη μειωτική θεώρηση των όρων «απληστία, εγωισμός, ανενδοίαστος, απιστία απέναντι στο εργατικό προσωπικό», σε μια πιο θετική θεώρηση του επιχειρηματία ως ενός ανθρώπου, ο οποίος είναι «καινοτόμος, δοτικός, δημιουργικός, παίρνει πρωτοβουλίες» και είναι «οικοδόμος.»[7]


Αυτά ακριβώς τα ‘συμπληρωματικά’ χαρακτηριστικά των επιχειρηματιών θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα για περισσότερες μεθόδους πρακτικής βασισμένες στο διαδίκτυο-ανάληψη πρωτοβουλίας, αλλά και παροχή υποστήριξης ή συμβουλών σε άλλους, ανάπτυξη ισχυρών δεσμών ανάμεσα σε άτομα ή οργανώσεις, προκειμένου να επιτευχθεί η προώθηση της καινοτομίας.


Η έρευνα πάνω σε επιχειρηματικές πρακτικές με βάση το διαδίκτυο ξεπρόβαλε πριν από 20 περίπου χρόνια[8] τότε, ο χαρακτήρας και τα συνολικά χαρακτηριστικά του διαδικτυακού επιχειρηματία δεν ήταν ακόμα κοινά αποδεκτά. Ενώ η μελέτη των Hyrsky και Tuuanen καταδεικνύει μια αλλαγή στις αντιλήψεις σχετικά με τον επιχειρηματία, τα στερεότυπα με τα οποία αυτοί ξεκίνησαν της μελέτη τους βασίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στην αντίληψη του επιχειρηματία ως ατόμου. Οι συγγραφείς αυτού του δοκιμίου διατυπώνουν την ιδέα ότι το ήθος των πρακτικών του βασισμένου στο διαδίκτυο ντιζάιν είναι εγγενώς συνδεδεμένο με την ισότητα και στηρίζεται στη συνεργασία με άλλους και στις σχέσεις αμοιβαίας υποστήριξης.


Για να βρούμε επιχειρηματικές προσεγγίσεις που ενθαρρύνουν την ισότητα και τις σχέσεις με άλλους στον τομέα αυτό, θα μπορούσαμε να εξετάσουμε μερικές ήδη υπάρχουσες εναλλακτικές προσεγγίσεις στο χώρο του ντιζάιν, για να αρχίσουμε να προσδιορίζουμε χαρακτηριστικά, προκειμένου να δημιουργήσουμε ένα ‘πρωτότυπο’ για τον δικτυωμένο επιχειρηματία.


Ένα παράδειγμα μιας εναλλακτικής προσέγγισης της επιχειρηματικής δραστηριότητας είναι το δίκτυο “Soup Session”. Έχοντας τεθεί σε εφαρμογή από την Jessica Antwi-Boasiako, μια σχεδιάστρια οπτικής επικοινωνίας και απόφοιτο του Royal College of Art, ξεκίνησε ως ένα οικιακό φαινόμενο: φίλοι μαζεύονταν κατά τη διάρκεια του φαγητού για να συζητήσουν για την πορεία της δουλειάς τους και να προσφέρουν ο ένας στον άλλο ιδέες και υποστήριξη. Μέσα σε 7 χρόνια, αυτή η πρακτική έχει εξελιχθεί σε ένα δίκτυο δημιουργικής υποστήριξης βασισμένο σε εκδηλώσεις. Η Antwi-Boasiako τώρα οργανώνει εκδηλώσεις ανοιχτές σε όλους στο Institute of Contemporary Arts του Λονδίνου που έχουν ως στόχο να ενισχύσουν αυτό το ίδιο δίκτυο οικιακής υποστήριξης σε ευρύτερη κλίμακα.

«Κατά τη διάρκεια μιας ψυχαγωγικής συγκέντρωσης, οι καταξιωμένοι δημιουργοί κάθονται δίπλα-δίπλα με αυτούς που δεν έχουν αναδειχθεί ακόμα. Οι καλεσμένοι παροτρύνονται να γνωρίσουν, να εξερευνήσουν, να συνεργαστούν και να επιδείξουν τη δουλειά τους στο SOUP.
Οι αίθουσες Nash και Brandon, ο νέος «δημιουργικός παιδότοπος» του SOUP, θα μετατραπούν σε αίθουσες ‘σπίτι μακριά απ’το σπίτι’. Με τη δημιουργία μιας ατμόσφαιρας «ζεστής» και πάνω απ’ όλα φιλόξενης, οι καλλιτέχνες και οι σχεδιαστές θα συνεισφέρουν με αυθεντικά κομμάτια, μετατρέποντας τους χώρους Nash and Brandon σε ένα λαμπερό και μποέμικο καθιστικό. […]
Το SOUP τροφοδοτεί, συνδέει κι επαινεί τη δουλειά της δημιουργικής κοινότητας και των συνεργατών της για να δημιουργήσει θεμελιώδεις και μακροχρόνιους δεσμούς.


Η εξιστόρηση της ‘ζεστασιάς’ και των ‘μακροχρόνιων δεσμών’ που διαπνέουν την περιγραφή του SOUP, φαντάζει να παρομοιάζει το δημιουργικό διαδίκτυο με ένα οικογενειακό περιβάλλον και να προωθεί κοινωνικές αρετές συνδεδεμένες με φυσιολογικό τρόπο με τη φιλία, προωθώντας την ιδέα ενός επιχειρηματία ο οποίος ενδιαφέρεται για την επιτυχία και την ευημερία όλων των συνδέσμων που απαντώνται στα πλαίσια του δικτύου-σε σύνδεση με την έννοια του ‘δοτικού’ επιχειρηματία, που προτείνει η μελέτη των Hyrsky και Tuuanen.


Ένα ευρύτερης κλίμακας παράδειγμα επιχειρηματικότητας που βασίζεται στο δίκτυο είναι η ‘Urban Act’9, μια ομαδοποίηση επαγγελματιών της πόλης: ένα ευρωπαϊκό δίκτυο θεωρητικών, αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών, οι οποίοι προσφάτως δημοσίευσαν ένα εγχειρίδιο της δουλειάς τους, ως μεμονωμένες πρακτικές αλλά και αντιλαμβανόμενες ως μια ευρύτερη πρακτική βασισμένη στο δίκτυο.[9] Το βιβλίο έχει ως στόχο την κοινοποίηση γνώσης κι εμπειρίας σε ένα ευρύτερο κοινό. Η διανομή και πάλι βασίζεται στο δίκτυο• αντίγραφα πωλούνται σε μαγαζιά από αντιπροσώπους (τα ίδια τα μέλη του δικτύου) και για κάθε αντίγραφο που πωλείται, αποστέλλεται ακόμα ένα δωρεάν σε μη κερδοσκοπικές κοινωνικές ομάδες ή φιλανθρωπίες. Το δίκτυο εξελίχθηκε από τη μορφή μιας μη σχεδιασμένης διαδικασίας ‘ενοποίησης’ μικρότερων δικτύων, καθώς αυτοί που συμμετείχαν στις αρχικές συναντήσεις και συζητήσεις κάλεσαν ανθρώπους από το δικό τους τοπικό ή προσωπικό δίκτυο. Η βασισμένη στο δίκτυο πρακτική σχετίζεται με τη φύση της αστικής θεωρίας και πράξης, καθώς επιτρέπει εύκολες συγκρίσεις μεταξύ διαφορετικών πλαισίων και σύνθετες καταστάσεις να ανανεώνουν ευρύτερες θεωρίες. Το δίκτυο πίσω από το ‘Urban Act’ περιγράφει την ανάπτυξή τους με αυτόν τον τρόπο, ως έναν «αλγόριθμο…συγγένειας και φιλίας». Αυτές οι δύο λέξεις εκφράζουν το αίσθημα της ζεστασιάς κι επιβάλλουν την ιδέα της δικτυακής ανάπτυξης με αυτόν τον τρόπο ως ένα ‘φυσικό’ συμβάν. Αυτή η έμφαση στη φιλία για μια ακόμη φορά απηχεί το όραμα της Antwi-Boasiako σχετικά με το επιχειρηματικό δίκτυο, ενώ επεκτείνει το φάσμα του δικτύου πέρα από το (τεχνητό) οικιακό περιβάλλον.


Οι αρετές της υποστήριξης και της προσφοράς του δικτύου αντιμετωπίζονται ως ένα σημαντικό στοιχείο για την ενθάρρυνση της επιχειρηματικότητας. Όπως επισημαίνουν οι Hoang και Antoncic, ένα βασικό πλεονέκτημα των δικτύων για την επιχειρηματική διαδικασία είναι η πρόσβαση που παρέχουν σε πληροφορίες και συμβουλές. Η εξάρτηση από τα δίκτυα δεν περιορίζεται στο στάδιο της εκκίνησης. Οι επιχειρηματίες συνεχίζουν να βασίζονται στα δίκτυα για πληροφορίες, συμβουλές και επίλυση προβλημάτων, με κάποιες επαφές να παρέχουν σύνθετους πόρους».[10]


Και τα δύο πρωτότυπα του δικτυωμένου επιχειρηματία που περιγράφονται εδώ βασίζονται στην άμεση, προσωπική επαφή και στις αναδυόμενες ευκαιρίες που προσφέρει ένα δίκτυο κοινοποίησης ιδεών και κοινής υποστήριξης. Προχωρώντας πέρα από τη σφαίρα επιρροής του δικτύου προσωπικης επαφής στο εικονικό δίκτυο, η πρόσφατη εξέλιξη της τεχνολογίας Web 2.0 και ιδιαίτερα η επανάσταση wiki, βασίζονται στην επιθυμία της ‘κοινής χρήσης’ πληροφοριών, ιδεών και γνώσης, ως μια δυναμική τόσο για την εμπορική όσο και για τη μη-εμπορική επιχείρηση. ‘Εικονικά’ ή διασπαρμένα δίκτυα που δημιουργήθηκαν και συνδέθηκαν μέσω της συνεργασίας wiki και των δικτυακών φόρουμ προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες για δημιουργικά δίκτυα, επιτρέποντας την πρόσβαση σε διεθνείς ομάδες και ιδιώτες. Ωστόσο, το πρωτότυπο του δημιουργικού επιχειρηματία που περιγράφεται παραπάνω φαίνεται να έχει επιτευχθεί μέσω της μίμησης των οικιακών δικτύων της οικογένειας ή των φίλων• παρέχεται υποστήριξη και μια αίσθηση ενός δημιουργικού ‘σπιτιού’ σε αυτούς που υπεισέρχονται στα δίκτυά τους. Τα εξ’ολοκλήρου εικονικά δίκτυα που έχουν θέσει ως στόχο την υποστήριξη και την ανάπτυξη δημιουργικής επιχειρηματικότητας χρειάζεται να αναδημιουργήσουν και να συναγωνιστούν την οικεία, ευχάριστη οικιακή αίσθηση των επιτυχημένων δικτύων που έχουν δημιουργηθεί από την άμεση, προσωπική αλληλεπίδραση.


Το κλειδί για ένα ‘πρωτότυπο’ δικτυωμένου επιχειρηματία ή μιας ομάδας επιχειρηματιών φαίνεται να συνδέει πρόσωπα ή ομάδες του ίδιου επιπέδου. Αυτή η κατανόηση της ισότητας θεμελιώνεται στα πλαίσια του σεβασμού των στόχων και του επιχειρηματικού μέλλοντος τρίτων στο δίκτυο. Η σχέση μεταξύ του δημιουργικού επιχειρηματία και του επιχειρηματικού δικτύου είναι σχέση δούναι και λαβείν, αμοιβαία υποστήριξη και φιλία-είτε βασίζεται σε ‘πραγματική’ φιλία, είτε στα χαρακτηριστικά της φιλίας, όπως η αποδοχή και η γεμάτη σεβασμό συμπεριφορά.


Notes

[1] See The Higher Education Academy Art Design Media Subject Centre and the National Endowment for Science, Technology and the Arts, Creating Entrepreneurship: Entrepreneurship Education for the Creative Industries, (York: ADMHEA/NESTA, 2007).

[2] Jensen, B. G. (2004) Innovation and Entrepreneurship as Part of a Master Program in Architecture and Design. Cumulus Working Papers 12 (04).

[3] Nijkamp, Peter (2003) ‘Entrepreneurship in a Modern Network Economy’, Regional Studies, 37:4, σ. 401.

[4] Descriptions of entrepreneur stereotypes’ characteristics, all from Hyrsky, Kimmo & Tuuanen, Mika, ‘ “Jack of All Trades on Route 66”: Entrepreneurs and Entrepreneurship as Expressed in Metaphors’, ηλεκτρονικό κείμενο στο http://tinyurl.com/6lqrum.

[5] Hyrsky, Kimmo & Tuuanen, Mika, ‘ “Jack of All Trades on Route 66”: Entrepreneurs and Entrepreneurship as Expressed in Metaphors’, ηλεκτρονικό κείμενο στο http://tinyurl.com/6lqrum.

[6] Οπ. παρ. σσ. 8-9.

[7] Οπ. παρ. σ.10.

[8] Hoang, Ha & Antoncic, Bostjan, ‘Network-based research in entrepreneurship: a critical review’, Journal of Business Venturing 18(2), 2003, σ. 165.

[9] AAA/Peprav (eds.) Urban Act – a handbook for alternative practice (Paris: AAA, 2007).

[10] Hoang and Antoncic, ‘Network-based research in entrepreneurship’, p. 166.

‘‘Δεν είμαι περήφανη που είμαι πουτάνα, είμαι όμως περήφανη που δεν ντρέπομαι’.,
Λ., ακτιβίστρια σεξουαλική εργάτρια, Λονδίνο 2008


Σεξουαλική εργασία είναι η πώληση σεξ (ή σεξουαλικών πράξεων) έναντι χρημάτων. Δεν υπάρχει τίποτα εγγενώς εκμεταλλευτικό ή εξευτελιστικό στη συναινετική σεξουαλική συμπεριφορά ανεξάρτητα από το κίνητρό της. Ωστόσο πολλοί απ’ αυτούς που οργανώνουν εκστρατείες ή νομοθετούν αγνοούν τις φωνές των σεξουαλικών εργατών και αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι οι περισσότεροι εργάζονται σε αυτή τη βιομηχανία κατόπιν επιλογής. Το στίγμα που συνδέεται με την πώληση σεξ διαμορφώνει θεμελιακά το νόημα και το περιεχόμενο των εμπορικών σεξουαλικών πρακτικών. Το λόμπι κατά της πορνείας ορίζει τη σεξουαλική εργασία ως βία κατά των γυναικών, κάνει εκστρατεία για την κατάργηση της πορνείας και την ποινικοποίηση των πελατών. Αόρατοι στην κυρίαρχη συζήτηση για την πορνεία είναι οι άντρες που πουλούν σεξ- σε άλλους άντρες και σε γυναίκες- καθώς και οι γυναίκες που είναι επίσης πελάτισσες. Στο επίκεντρο παραμένει κυρίως η πορνεία- κάνοντας αόρατους τους χιλιάδες άντρες, γυναίκες και τραβεστί που πουλούν σεξ μέσω τηλεφώνου, μέσω ίντερνετ, χορεύουν στα κλαμπ ή κάνουν ταινίες. Ακόμη πιο επικίνδυνο είναι, ίσως, ότι αυτοί που αγωνίζονται κατά των δικαιωμάτων των σεξουαλικών εργατών παρουσιάζουν το σεξ ως κάτι που το κάνουν άντρες σε γυναίκες και διατηρούν το στάτους των γυναικών ως θύματα.


Αντίθετα, η υποστήριξη για αποποινικοποίηση της σεξουαλικής εργασίας και ανάκληση όλων των νόμων που έχουν να κάνουν με την ανταλλαγή σεξ έναντι χρημάτων βασίζεται στην ιδέα ότι η συναινετική σεξουαλική συμπεριφορά μεταξύ ενηλίκων δεν απαιτεί ρυθμίσεις από το κράτος. Αποποινικοποίηση θα σήμαινε ότι οι σεξουαλικοί εργάτες θα είχαν δικαίωμα στην πλήρη προστασία του νόμου. Βασικά, όλοι θα έπρεπε να έχουν την ίδια ελευθερία να επιλέγουν πώς θα κερδίσουν τη ζωή τους και την ελευθερία να επιλέγουν τι θα κάνουν το σώμα τους. Στη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική κοινωνία, το πόσο ‘ελεύθεροι’ είμαστε να επιλέξουμε να εργαστούμε είναι ένα θέμα συζήτησης, αλλά αυτό ισχύει για όλες τις δουλειές και όχι μόνο για τη βιομηχανία του σεξ. Η μάχη για τα δικαιώματα των εργατών του σεξ πρέπει να αρχίσει με την αναγνώριση της σεξουαλικής εργασίας ως εργασίας έτσι ώστε τουλάχιστον εκείνοι που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους άλλους εργάτες και τα ίδια ανθρώπινα δικαιώματα με τους άλλους ανθρώπους.


Μεταφέροντας την ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας στις εργασιακές σχέσεις και τη μετανάστευση αποκτούμε αναλυτικά εργαλεία για να ερευνήσουμε τη φύση της εργασίας που σχετίζεται με το φύλο (όχι μόνο σε σχέση με το σεξ, αλλά και με την οικιακή εργασία και φροντίδα), το ρόλο των συνοριακών και μεταναστευτικών ελέγχων στη διατήρηση και ενίσχυση της εκμετάλλευσης καθώς και πώς χειριζόμαστε, αντιμετωπίζουμε και αντιστεκόμαστε σε αυτές τις ανισότητες. Μια εργασιακή ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας απαλάσσει τις εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες από ηθικοπλαστικά και πατερναλιστικά επιχειρήματα, σύμφωνα με τα οποία το σεξ είναι ένας καθορισμένος, προνομιούχος ή φυσικός τόπος της ανθρώπινης δραστηριότητας και τοποθετεί αυτή τη δραστηριότητα στη σφαίρα των εμπορεύσιμων εργασιακών σχέσεων.

‘Όταν οι άνθρωποι δεν δέχονται τη σεξουαλική εργασία ως εργασία μάς υποχρεώνουν να ξοδεύουμε το χρόνο μας υπερασπίζοντας την ύπαρξη της εργασίας μας αντί να αγωνιζόμαστε για τη μεταμόρφωσή της’
Άλις, IUSW, 2006.


Η εργασία είναι μια πρακτική όπου το φύλο και η σεξουαλικότητα παίζουν σημαντικούς διαρθρωτικούς ρόλους, αλλά που ταυτόχρονα δεν μπορεί να περιοριστεί στο φύλο ή τη σεξουαλικότητα. Το ίδιο επιχείρημα ισχύει για τις εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες: το φύλο και η σεξουαλικότητα παίζουν σημαντικούς διαρθρωτικούς ρόλους αλλά δεν αποτελούν την ολότητα της σχέσης. Αναλύοντας το εμπορικό σεξ και τον διαρθρωτικό ρόλο του φύλου και της σεξουαλικότητας είναι σημαντικό να υπερβούμε τις νέο- καταργητικές προσεγγίσεις της πορνείας που θεωρούν όλους τους σεξουαλικούς εργάτες ως πάντοτε-ήδη γυναίκες και να διευρύνουμε το πλαίσιο της ανάλυσης έτσι ώστε να ενσωματώσουμε τις εμπειρίες των χιλιάδων ανδρών και τραβεστί που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ στην Ευρώπη, καθώς και τον αυξανόμενο αριθμό γυναικών που αγοράζουν εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες.


Δανειζόμενη πλευρές της μαρξιστικής θεωρητικολογίας για την εμπορευματική μορφή και θεωρίες των εργασιακών σχέσεων, όπως η πλειονότητα των εμπορικών ανταλλαγών στον καπιταλισμό, η πορνεία έχει να κάνει με την πώληση και αγορά ενός αγαθού. Η ιδέα ότι μια πόρνη ‘πουλάει το κορμί της’ δεν είναι ακριβής, γιατί στο τέλος της ανταλλαγής ο πελάτης δεν ‘κατέχει’ το σώμα της πόρνης. Αυτό που ο πελάτης αγοράζει είναι μια σεξουαλική υπηρεσία, δηλαδή μια πράξη ή μια προσωρινή συγκινησιακή σχέση που ο σεξουαλικός εργάτης εκτελεί.


Χρησιμοποιώντας τον μαρξιστικό ορισμό της εξουσίας της εργασίας, οι φυσικές και διανοητικές δραστηριότητες που ενέχονται στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών αποτελούν εργασιακή εξουσία. Ο ορισμός της σεξουαλικής εργασίας ως συγκινησιακής εργασίας επιτρέπει μια πιο περίπλοκη και χρήσιμη αντίληψη των σεξουαλικών διαδικασιών που ενέχονται στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών. Πέραν του ότι ενέχει σεξουαλικές πράξεις, η ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας περιλαμβάνει δραστηριότητες και ικανότητες όπως η ικανοποίηση της ανάγκης των ανθρώπων να αρέσουν και να είναι σεξουαλικά επιθυμητοί, να ψυχαγωγούνται, η συντροφικότητα και επικοινωνία. Η χυδαία αναγωγή της εργασίας των σεξουαλικών εργατών σε σεξουαλικές πράξεις διείσδυσης υπεραπλουστεύει και κρύβει την πραγματική εργασία που ενέχεται στην παραγωγή σεξ ως αγαθού.


Τοποθετώντας με αυτόν τον τρόπο τη σεξουαλική εργασία στο πλαίσιο της συγκινησιακής εργασίας (που γίνεται τόσο από παράνομους όσο και από νόμιμους εργάτες) δίπλα σε άλλες μορφές συγκινησιακής εργασίας (οικιακή εργασία ή υπηρεσίες φροντίδας), η παραγωγή, κατανάλωση και ανταλλαγή σεξουαλικών υπηρεσιών μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα σε ένα πλαίσιο βιομηχανίας και αγοράς εργασίας. Η κατηγοριοποίηση του εμπορικού σεξ ως συγκινησιακή εργασία επιτρέπει μια ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας που αναδεικνύει τις έμφυλες επιλογές στην αγορά εργασίας που έχουν οι γυναίκες γενικά και οι μετανάστριες ειδικότερα. Οι δουλειές που είναι διαθέσιμες για τις μετανάστριες που έρχονται στην Ευρώπη με την πρόθεση να εργαστούν, περιορίζονται σε τρία βασικά είδη ‘υπηρεσιών’: οικιακή εργασία, φροντίδα ανθρώπων στο σπίτι και παροχή σεξουαλικών εμπειριών σε μια ευρεία γκάμα χώρων στη βιομηχανία του σεξ. Στη βιομηχανία του σεξ, οι μετανάστριες αποτελούν σήμερα την πλειονότητα εκείνων που πουλούν σεξ στην Ευρώπη. Η πραγματικότητα των μεγάλων αυξήσεων στους αριθμούς των μεταναστών που πουλούν σεξ σε κοινωνίες του ‘παγκόσμιου Βορρά’ αποτελεί έναν από τους παράγοντες διάδοσης των εκστρατειών κατά της παράνομης διακίνησης και των πολιτικών που στοχεύουν ειδικά στους μετανάστες και τη σεξουαλική εργασία.


Είναι επίσης αναγκαίο να ερευνήσουμε το γεγονός ότι η εργασία και η ποινικοποίηση που υφίσταται στις πολιτικές για την παράνομη διακίνηση και την πορνεία διασταυρώνονται. Η ποινικοποίηση λειτουργεί με δυο τρόπους: μέσω της αστυνομίας μεταναστών που ποινικοποιεί την εκούσια μετανάστευση ανθρώπων οι οποίοι μετακινούνται χωρίς επίσημη άδεια και μέσω των πολιτικών που ποινικοποιούν τις εμπορικές σεξουαλικές πρακτικές. Η κατανόηση του παραγωγικού ρόλου της ρύθμισης και της ποινικοποίησης είναι βασική για την κατανόηση τόσο του εμπορικού σεξ όσο και των σημερινών πολιτικών και εκστρατειών για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης.

‘Η ποινικοποίηση δεν ‘καταστέλλει’ απλώς αυτό που προϋπάρχει και ονομάζεται ‘πορνεία’ ούτε είναι άσχετη με μια πρακτική που καθορίζεται ολοσχερώς από υποβόσκοντα χαρακτηριστικά ανδρικής σεξουαλικότητας και/ή καπιταλισμού. Αντίθετα, βοηθά την παραγωγή ενός ειδικού τρόπου σεξουαλικής εργασίας. Οι κριτικοί που παραβλέπουν τον παραγωγικό ρόλο κινδυνεύουν να κάνουν οπισθοδρομικές αναλύσεις. Συνάγοντας, με βάση τα σημερινά χαρακτηριστικά της, ότι η πορνεία είναι κακό πράγμα, μπορεί να συμπεράνουν ότι πρέπει να γίνουν προσπάθειες για την αποτροπή και την εξάλειψή της. Εάν όμως οι υπάρχουσες προσπάθειες για την αποτροπή ή την εξάλειψη της σεξουαλικής εργασίας είναι και οι αιτίες των καταπιεστικών χαρακτηριστικών της, τότε η κατάλληλη απάντηση μπορεί να είναι η εξάλειψη αυτών των προσπαθειών, όχι του εμπορικού σεξ’.(Noah D. Zatz, ‘Sex Work/Sex Act: Law, Labor, and Desire in Constructions of Prostitution‘, σ. 302)


Ένα παρόμοιο επιχείρημα με εκείνο της ποινικοποίησης του εμπορικού σεξ έχει να κάνει με τη μετανάστευση, με την έννοια ότι η ποινικοποίηση ανθρώπων που μετακινούνται χωρίς επίσημη άδεια μπορεί να γίνει κατανοητή όχι ως πρακτική για το σταμάτημα ή την καταστολή του περάσματος των συνόρων αλλά ως συμβολή στην παραγωγή ενός ειδικού τρόπου μετανάστευσης. Μακριά από τον διακηρυγμένο στόχο του τερματισμού της ‘παράνομης μετανάστευσης’, στην πραγματικότητα εγγυάται την ύπαρξη παράνομων μεταναστών, ανθρώπων που μέσα από την παραγωγή της παράνομης ύπαρξής τους έχουν περιορισμένες επιλογές στη διάθεσή τους και προσπαθούν να βρουν διεξόδους έναντι εκμεταλλευτικών εργασιακών πρακτικών.


Στις αρχές του 2006 πολλοί ακτιβιστές που είχαν την έδρα τους στο Λονδίνο και ασχολούνταν με τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργατών, άρχισαν να διαμορφώνουν ιδέες και να οργανώνονται γύρω από το πρόγραμμα x:talk – ένα πρόγραμμα που επιχειρεί να εξερευνήσει και να διαδώσει τις ιδέες που αναπτύχθηκαν με την κριτική της κυρίαρχης συζήτησης για την παράνομη διακίνηση προσώπων, με βάση την εμπειρία των σεξουαλικών εργατών και των αγώνων των μεταναστών και των φεμινιστριών. Σε πρακτικό επίπεδο, το πρόγραμμα παρέχει δωρεάν μαθήματα αγγλικής γλώσσας στους μετανάστες εργάτες του σεξ με ιδιαίτερη προσοχή και έμφαση στις γλωσσικές δεξιότητες που απαιτούνται για την πώληση σεξ έναντι χρημάτων.


Η γλώσσα και η επικοινωνία είναι ζωτικά στοιχεία για την άμεση αμφισβήτηση και αλλαγή των συνθηκών εργασίας και ζωής. Η επικοινωνία είναι κεντρική σε ό, τι αφορά την αλλαγή. Η γλώσσα είναι μια βασική ατομική και συλλογική εξουσία που βελτιώνει τόσο τις δυνατότητες εργασίες όσο και τις δυνατότητες αντίστασης. Κεντρική για την πολιτική του xtalk, είναι η αυτονομία όλων των ανθρώπων που μετακινούνται διασχίζοντας τα σύνορα και η αξιοπρέπεια κάθε φύλου που χρησιμοποιεί τις ικανότητές του στη βιομηχανία του σεξ. Οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα των εργατών σ’ αυτή τη βιομηχανία και η έμφυλη και αναπαραγωγική εργασία αποτελεί ιστορικά κεντρικό μέρος στις δομές που υποβιβάζουν και καταπιέζουν τις γυναίκες. Οι άνθρωποι που πήραν την κύρια πρωτοβουλία γι’ αυτή την οργάνωση κι αυτό το πρόγραμμα είναι γυναίκες. Λειτουργώντας από τη βάση προς την κορυφή, όπως σε μια οργάνωση, το xtalk στοχεύει παρόλα αυτά να δουλέψει με ολόκληρη τη βιομηχανία. Θέματα διαφοράς φύλου και δια-φυλικής διαφοράς- στη διασταύρωσή τους με φυλετικά και σεξουαλικά ζητήματα αντιμετωπίζονται έτσι ώστε να συμπεριλαμβάνουν ανθρώπους που εργάζονται στη βιομηχανία και έχουν διαφορετική προέλευση φύλου.


Η ρατσιστική και αντιφεμινιστική ρητορική περί ‘προστασίας, για την παράνομη διακίνηση, που προπαγανδίζεται από τις κυρίαρχες εκστρατείες για την καταπολέμησή της, όπου οι γυναίκες περιορίζονται στο ρόλο των παθητικών θυμάτων, υπό τον έλεγχο του οργανωμένου εγκλήματος ή σκληρών ανδρών, παράγει και δικαιώνει την απέλαση των μεταναστών σεξουαλικών εργατών και αυξάνει την ποινικοποίηση και εκμετάλλευση των εργατών στη βιομηχανία του σεξ. Δημιουργεί επίσης διαχωρισμούς ανάμεσα στις μορφές οργάνωσης και αντίστασης των μεταναστών και των σεξουαλικών εργατών.


Το πρόγραμμα x:talk αποτελεί μια απόπειρα για αλλαγή της πράξης των εκστρατειών για τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργατών με την επανεξέταση και επαναδιαμόρφωση του πώς μπορεί και πρέπει να είναι η ‘οργάνωση της εργασίας’ και πώς μπορεί να ανταποκριθεί με πρακτικό τρόπο στις πραγματικότητες και ανάγκες των μεταναστών που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ. Το πολιτικό πρόγραμμα της οργάνωσης της εργασίας στη βιομηχανία του σεξ ενέχει την οργάνωση των ‘εργατών’ και παρέχει επίσης μια συλλογική φωνή για τους σεξουαλικούς εργάτες. Η επιτυχία τέτοιων προγραμμάτων βασίζεται στην ικανότητά τους να σχετίζονται με τα εξελισσόμενα δημογραφικά στοιχεία εντός της βιομηχανίας και με τις δυσκολίες οργάνωσης στο εσωτερικό ενός παράνομου και στιγματισμένου εργατικού δυναμικού. Για να πάρουμε αυτό το έργο σοβαρά πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι στο μεγαλύτερο μέρος της η οργάνωση της εργασίας (και, επίσης, τα ριζοσπαστικά πολιτικά προγράμματα γενικά) ενέχουν αντιπροσώπευση και ορατότητα. Ωστόσο πολλοί άνθρωποι που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ ούτε πρέπει ούτε επιθυμούν να είναι ορατοί. Σε μια βιομηχανία που έχει αναπτυχθεί με μη ρυθμισμένο και περιθωριοποιημένο τρόπο, πολλοί άνθρωποι εργάζονται ακριβώς επειδή μπορούν να είναι αόρατοι. Το πρόγραμμα x:talk προσπαθεί να ανταποκριθεί σε αυτό έχοντας την πεποίθηση ότι μέσω της πρόσβασης στους πόρους, τη γνώση και τις ικανότητες, οι άνθρωποι μπορούν να λάβουν αποφάσεις για τη ζωή τους και να εργαστούν. Μακριά από την κυρίαρχη πρακτική της ‘διάσωσης’ ή της ‘βοήθειας’ των σεξουαλικών εργατών, το πρόγραμμα x:talk αποτελεί μια συνειδητή προσπάθεια για επαφή με τις κοινότητες των μεταναστών σεξουαλικών εργατών, προσφέρει μια πρακτική και αναγκαία υπηρεσία και, τέλος, προσπαθεί να οικοδομήσει πολιτικές συμμαχίες και να ενδυναμώσει τα δίκτυα των μεταναστών σεξουαλικών εργατών.


Μια ακτιβίστρια από τους Αβοριγίνες της Αυστραλίας, η Lila Watson το καθιστά σαφές- ‘Εάν ήρθατε εδώ για να με βοηθήσετε, χάνετε το χρόνο σας. Εάν ήρθατε όμως επειδή η χειραφέτησή σας συνδέεται με τη δική μου, τότε ας δουλέψουμε μαζί’.



*Η Ava Caradonna είναι μια συλλογική ταυτότητα που χρησιμοποιούν οι ακτιβίστριες σεξουαλικές εργάτριες και οι σύμμαχοί τους. Η Ava είναι από μόνη της μια προσπάθεια ανεύρεσης εργαλείων για την καταπολέμηση του στίγματος που συνδέεται με την πορνεία και της αναζήτησης ριζοσπαστικών και υλιστικών τρόπων αναπαράστασης της συλλογικής οργάνωσης όσων εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ. Επικοινωνία: xtalk.classes@googlemail.com