Εάν και τα locative media φέρονται ότι παρέχουν εργαλεία για μια φαινομενικά απελευθερωτική μεταστροφή προς την αυτό-εκπροσώπηση, είναι απαραίτητο, υπογραμμίζει ο Ryan Griffis, να λάβουμε υπόψη τις επιδράσεις που μπορεί να έχει αυτή η τεχνολογία.

Για να το θέσουμε απλά, καθημερινή ζωή θα μπορούσε να ονομάζεται η επιθυμία ολότητας στη μεταμοντέρνα εποχή.

(Ben Highmore, Everyday Life and Cultural Theory)


Θα έπρεπε τώρα να μιλάμε για ανθρώπους που δεν φτιάχνουν την δική τους ιστορία, αλλά τη δική τους γεωγραφία.

(John Urry, “Social Relations, Space and Time”, in Spatial Relations and Spatial Structures)


Ο τίτλος αυτού του κειμένου αποτελεί παράφραση του τίτλου ενός δοκιμίου της καλλιτέχνιδας Martha Rosler που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1979, ‘For an Art Against the Mythology of Everyday Life’ (‘Για μια Τέχνη Ενάντια στη Μυθολογία της Καθημερινής Ζωής’). Το κείμενο της Rosler έχει να κάνει με το τότε αναδυόμενο πλαίσιο που αναφέρεται συχνά τώρα ως ‘μετα-βιομηχανική παγκοσμιοποίηση’. Ειδικότερα, είναι η σκοπιά κάποιου που προσπαθεί να κάνει πράγματα – έργα τέχνης- που ‘ανταποκρίνονται στα συνήθη βαθιά θέματα της καθημερινής ζωής, αποκαλύπτοντας έτσι τον δημόσιο και πολιτικό παράγοντα στον προσωπικό’. Έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στις καταπιεστικές και εν δυνάμει απελευθερωτικές πλευρές των ‘μέσων μαζικής επικοινωνίας’. Εδώ, θέλω να συνεχίσω από κει που σταμάτησε η Rosler και να συζητήσω για τις δυνατότητες της τέχνης, και της τεχνολογίας ‘να αλλάξουν τον κόσμο λογικά και ανθρώπινα’ χρησιμοποιώντας το παράδειγμα αυτών που αποκαλούνται συνήθως ‘locative media’.


Ο χαρακτηρισμός ‘locative media’ χρησιμοποιείται για την αναφορά τόσο στις εμπορικές όσο και στις πρωτοποριακές ‘κριτικές’ εφαρμογές των γεω-χωροταξικών τεχνολογιών. Και οι δυο έχουν συχνά την τάση να αποκαλύπτουν την ατομική εμπειρία της ‘καθημερινής ζωής’ και να τη συνδέουν με ευρύτερες, κοινωνικά διαπραγματευμένες και δικτυωμένες μορφές εμπειρίας. Τα ‘locative media’ βασίζονται στην τοποθέτηση και κίνηση συσκευών που μπορούν να υπολογίζουν και στη συνέχεια να διαβιβάζουν τη θέση τους σε άλλες, εξίσου συνδεδεμένες, συσκευές, όπως οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές. Στην ευρύτερη πολιτιστική σφαίρα, αυτό είναι ορατό με τη διάδοση της τεχνολογίας του Geographic Positioning System (GPS) που γίνεται όλο και πιο συνηθισμένη σε συσκευές όπως τα κινητά τηλέφωνα και τα αυτοκίνητα. Τα ‘locative media’ ωφελούνται από μια τέτοια ανάπτυξη τεχνολογιών επικοινωνίας ως ‘παντού παρόντα’ – βρίσκονται παντού και πάντα, συχνά απαρατήρητα και άνευ πρόσβασης. Τέτοιες έννοιες όπως το ‘παντού παρούντα’ δεν μπορούν παρά να διασταυρώνονται με έννοιες της ‘καθημερινότητας’ – πού αλλού είναι η ‘καθημερινότητα’ αν όχι ‘παντού’;


Η Rosler αρχίζει το ‘Για μια Τέχνη Ενάντια στη Μυθολογία της Καθημερινότητας’ θέτοντας το ερώτημα, ‘Από πού έρχονται οι ιδέες;’ (σ. 3) Απαντά αμέσως στο ερώτημά της λέγοντας, ‘Όλοι οι μύθοι της καθημερινής ζωής, ραμμένοι μεταξύ τους, σχηματίζουν ένα μη συγκροτημένο ιδεολογικό κέλυφος, μια ψεύτικη αναφορά των λειτουργιών του κόσμου’. Έννοιες της ‘καθημερινότητας’ ως τόπου αντίστασης, διαφωνίας και δημιουργικότητας έχουν υμνηθεί για την ενσωμάτωση αυτού που ο Michel de Certeau αναφέρει ως ‘τακτικές’. Η Rosler προσπαθεί να δείξει ότι αυτή η κατά κάποιο τρόπο ουτοπική απεικόνιση του ‘να κάνουμε ’ έναντι των καθεστώτων εξουσίας, μπορεί να εξυπηρετήσει εξίσου την ενίσχυση των ‘μύθων της καθημερινής ζωής’. Η προϋπόθεση της δράσης κατόπιν τακτικής απαιτεί μια μόνιμη κατάσταση εξιδανίκευσης και αντιδραστικής τοποθέτησης, που παρότι είναι εν δυνάμει απελευθερωτική έναντι της βραχυπρόθεσμης καταπίεσης, δεν μπορεί ποτέ να ανταποκριθεί όπως πρέπει στις αδικίες.


Από εμπορικής πλευράς, ο ιδεολογικός σύνδεσμος μεταξύ ζωής και κατανάλωσης είναι ακόμη πιο ασυγκρότητος απ’ ό, τι στο παρελθόν. Η ουτοπική πλευρά του φαίνεται στην εικόνα ενός ατέλειωτου δικτύου καταναλωτών, που έχουν πλέον τη δυνατότητα να μοιράζονται δημόσια τις εμπειρίες και τις συναντήσεις τους με προϊόντα και τόπους. Μπορεί, όμως, η δικτύωση των καταναλωτών να μεταβάλει τις επιθυμίες που διαμόρφωσαν αιώνες βίαιης αδικίας; Για απάντηση, μπορούμε να ρίξουμε μια ματιά στη δημοτικότητα των χαρτογραφικών εφαρμογών που διευκολύνουν τις εμπορικές συναλλαγές των ακινήτων, όπως το HousingMaps.com που συνδέει τους καταλόγους ακινήτων της Craiglist με το Google Maps. Η παρακάτω δήλωση του Thai Tran, διευθυντή προϊόντων της Google Maps, που σχολιάζει τη δημοσίευση από τη Google μιας νέας, πανοραμικής, βασισμένη σε φωτογραφίες διασύνδεσης είναι αποκαλυπτική:


Μια μέρα κοιτάζαμε δυο από τα αρχικά mashups της Google Maps, HousingMaps.com και ChicagoCrime.org, και συνειδητοποιήσαμε ότι θα ήταν ακόμη πιο χρήσιμο αν μπορούσαν να συνδυαστούν, γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι δεν επιθυμούν να ζουν σε περιοχές υψηλής εγκληματικότητας’.


Όπως βλέπουμε από τη δήλωση του Trans, όλες οι νέες, βασισμένες στην τεχνολογία ‘κοινότητες’, που μπορούμε σήμερα να δημιουργήσουμε, δεν μοιάζουν τόσο διαφορετικές από εκείνες που διαιρούντο φυλετικά με κόκκινες γραμμές και είχαν δημιουργηθεί από προηγούμενες γενιές εφαρμογών ΓΣΠ (Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών). Θα επανέλθω σε μερικές από τις επιπτώσεις αυτής της τεχνολογικής εγγραφής της επιθυμίας αργότερα, τώρα όμως θα ήθελα να αναφερθώ στα locative media όπως εφαρμόζονται και εξυμνούνται από την πολιτιστική πρωτοπορία και, ειδικότερα, τη σύγχρονη τέχνη.


Ένα σύγχρονο έργο τέχνης των locative media που απέσπασε την προσοχή (έλαβε το Golden Nica Award στην Ars Elecronica και εκτέθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης ‘Making Things Public’ στο ZKM) είναι το χαρτογραφικό πρόγραμμα των Esther Polak, Ieva Auzina και του Riga Center για το New Media Culture (RIXC) με τίτλο ‘MILK’. Το ‘MILK’, που ολοκληρώθηκε από το 2003 έως το 2005, παρακολουθεί την παραγωγή και τη διανομή τυριού, από τα αγροκτήματα παραγωγής γαλακτοκομικών προϊόντων της Λετονίας μέχρι τις αγορές της Ουτρέχτης. Παρακολουθώντας τις κινήσεις εννέα ‘συμμετεχόντων’ (επιλεγμένων ατόμων που εμπλέκονται στην κατασκευή, διακίνηση και κατανάλωση τυριού) μέσα από τη χρήση των συσκευών GPS που τους έδωσαν, το ‘MILK’ μας προτείνει να ρίξουμε μια ματιά στην κοινωνική, και χωροταξική, κατασκευή του τυριού. Το πρόγραμμα αυτό-προσδιορίζεται ως ‘locative τέχνη- χαρτογραφικό πρόγραμμα, που εξερευνά οπτικές και ντοκιμαντερίστικες δυνατότητες της τεχνολογίας GPS’.


Τα βασικά συστατικά του προγράμματος είναι ένα κείμενο και εικονογραφία σε βίντεο και φωτογραφίες που καταγράφει τις κινήσεις των αγροτών, των εμπόρων και των αγοραστών τυριού. Μέσα απ’ αυτές, οι καλλιτέχνες απεικονίζουν τις ιστορίες και γνώσεις για το χώρο που, για καθαρά πρακτικούς λόγους, δεν είναι ορατές στο υλικό του τυριού. Το ‘MILK’ απεικονίζει το ‘τυρί’ σαν σώμα γνώσης αφενός σε ανθρώπινη κλίμακα, μέσα από τις πράξεις και τις σκέψεις αυτών που εμπλέκονται στην παραγωγή, και αφετέρου σε πιο μακρο κλίμακα, μέσα από απεικονίσεις που αποκαλύπτουν τις γεωγραφικές αποστάσεις και το χρόνο που εμπλέκονται στην υλοποίησή του.


Δεν αποτελεί έκπληξη ότι, όπως λέει η Esther Polak, ένας από τους παράγοντες που συντέλεσαν αρχικά στη δημιουργία αυτού του προγράμματος ήταν η ανάμνηση ενός προγενέστερου ντοκιμαντέρ για την αγροτική ζωή, και συγκεκριμένα τους φτωχούς αγρότες στον αμερικανικό Νότο, από τον ποιητή James Agee και τον φωτογράφο Walker Evans, το 1941, με τίτλο ‘Let Us Now Praise Famous Men’. Το έργο των Agee και Evans, που ξεκίνησε κατόπιν παραγγελίας του Fortune Magazine, το 1936, αποτελεί κατά πολλούς τρόπους κλασικό παράδειγμα ντοκιμαντέρ της εποχής του New Deal, καθώς συνδυάζει τις αισθητικές ευαισθησίες των δυο καλλιτεχνών με τις προοδευτικές πολιτικές αξίες του αναδυόμενου κράτους πρόνοιας. Όπως η Polak και άλλοι σχολιαστές του ‘Let Us Now Praise Famous Men’ σημειώνουν, το βιβλίο υμνείται και κριτικάρεται ταυτόχρονα για την ‘πειραματική’ ή ‘δύσκολη’ μέθοδό του να συνδυάζει κείμενο και εικόνες. Η Polak φτάνει, μάλιστα, στο σημείο να το αποκαλέσει ‘τεχνολογικό πείραμα’, απηχώντας και άλλες παρόμοιες εντυπώσεις, σύμφωνα με τις οποίες το έργο ‘αμφισβητεί’ και απορρίπτει ‘κάθε θεώρηση του κόσμου ως σαφώς κατανοητού και τακτοποιημένου’. Αυτή η ανάγνωση της συνεργασίας των Agee και Evans παρέχει στην Polak και το κοινό της ένα προηγούμενο για το MILK – τη δημιουργία μιας πειραματικής, αλλά οικουμενικής, αφήγησης για την καθημερινή ύπαρξη των αγροτών της υπαίθρου. Και τα δυο μοιράζονται τον οικείο για τα ντοκιμαντέρ στόχο να κάνουν ορατές στο κοινό τους ιστορίες περιθωριοποιημένων ανθρώπων και τόπων.


Αυτή η ταύτιση με το ντοκιμαντέρ δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη, αλλά ούτε να δίνει υπερβολική βαρύτητα στις προθέσεις του καλλιτέχνη. Παρέχει, ωστόσο, ένα φακό μέσα από τον οποίον βλέπει κανείς την υλοποίηση των νοημάτων που εκπροσωπούν τα locative media, νοημάτων που νομίζω ότι πρέπει να ερμηνευτούν παραγωγικά ως περαιτέρω ανάπτυξη στην κατασκευή εικόνας ντοκιμαντέρ. Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ μερικές περιπτώσεις locative media σχετίζονται περισσότερο με τις παραδόσεις του ντοκιμαντέρ, όπως το MILK, άλλες locative πρακτικές δεν αρχίζουν ή δεν τελειώνουν με αυτές.


Εκεί που οι επαγγελματίες και οι υπέρμαχοι των locative media μπορούν να επισημάνουν τη διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στο έργο τους και την συμβατική πρακτική του ντοκιμαντέρ είναι στην επιθυμία και ικανότητά τους να σχολιάσουν το χώρο- να συνδέσουν τις αφηγήσεις τους με συγκεκριμένα, γεωγραφικά πλαίσια. Πολλά προγράμματα των locative media χρησιμοποιούν γεω-χωροταξικές τεχνολογίες για να συνδέσουν ιστορίες, ήχους και σχέσεις με τοποθεσίες τέτοιες έτσι ώστε μια τομή ανάμεσα στον εικονικό/ δικτυωμένο χώρο και τον γεωγραφικό χώρο να μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να προβάλει αόρατες ή πλασματικές πραγματικότητες. Το εγχείρημα {murmur} από το Τορόντο, για παράδειγμα, παράγει ακουστικές ιστορίες για συγκεκριμένες τοποθεσίες, χρησιμοποιώντας αυτοκόλλητα με αριθμούς τηλεφώνων ώστε οι άνθρωποι που ζουν σ’ αυτούς τους χώρους να έχουν πρόσβαση σ’ αυτές τις ιστορίες. Προσπαθεί ‘να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίον οι άνθρωποι σκέφτονται γι’ αυτό το μέρος’ φέρνοντας ‘αυτό το σημαντικό αρχείο έξω στους δρόμους’.


Από πολλές απόψεις, συναντώ στις σύγχρονες πρακτικές των locative media μια απάντηση στις κριτικές των αρχειακών και ντοκιμαντερίστικων πρότυπων από τη Rosler και άλλους, όπως ο καλλιτέχνης και θεωρητικός Alan Sekula. Η δημιουργία από το [murmur} ενός εναλλακτικού αρχείου του Τορόντο, για παράδειγμα, θα μπορούσε να εκληφθεί ως απάντηση στο απόφθεγμα του Sekula ότι ‘το αρχείο πρέπει να διαβάζεται από κάτω, από θέση αλληλεγγύης με τους εκτοπισμένους, τους δύσμορφους, τους φιμωμένους ή αυτούς που οι μηχανισμοί του κέρδους και της προόδου κατέστησαν αόρατους’ (”Reading an archive”, στο Blasted Allegories, σ. 184).


Εάν τα locative media παρέχουν εργαλεία για τη δημιουργία και τη λήψη αντι-αρχείων, δίνοντας πρόσβαση στα ίδια τα μέσα παραγωγής (και κατά συνέπεια ιστορικής) γνώσης, αυτό μοιάζει πράγματι να είναι μια απελευθερωτική μεταστροφή προς την αυτό-εκπροσώπηση. Πρέπει, όμως, επίσης, να ληφθούν υπόψη τα μέσα με τα οποία επιχειρούν τα locative media. Σε πρόσφατες συζητήσεις για το πολιτιστικό κεφάλαιο που τα locative media προσελκύουν, οι κριτικές που επικεντρώθηκαν στις πιο ορατές περιπτώσεις, τα κατηγόρησαν για συνενοχή με το καπιταλιστικό θέαμα και, ακόμη χειρότερο, ως πολιτιστική έρευνα και ανάπτυξη για παρακολούθηση και στοιχεία σχετικά με τις μεταλλευτικές βιομηχανίες. Πολλοί επέκριναν αυτή τη συνενοχή και τις ιστορικές διασυνδέσεις μεταξύ των σύγχρονων τεχνολογιών γεωγραφικής οπτικής απεικόνισης και τον αμερικανικό στρατό.


Από τη μια πλευρά, η σημασία της τέχνης των locative media μπορεί να αναλυθεί κριτικά μέσα από το καθιερωμένο πλαίσιο απεικόνισης- χρησιμοποιώντας τα εργαλεία των πολιτιστικών και απεικονιστικών σπουδών, μπορούμε να φτάσουμε σε μια ερμηνεία για το πώς το περιεχόμενο των locative media ταιριάζει ή έρχεται σε ρήξη με τα τρέχοντα παραδείγματα του νοήματος, της σημασίας και της παραγωγής γνώσης. Όπως οι Anne Galloway και Matthew Ward έδειξαν, μπορούμε να δούμε τα locative media ως μια προέκταση των ‘απεικονιστικών τεχνολογιών’, όπως ‘γίνονται τελικά αντιληπτές ως συλλογές πολιτιστικών τεχνουργημάτων’.


Αυτό θα σήμαινε όμως ότι βλέπουμε τα locative media ως μηχανισμό απεικόνισης, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τις επιδράσεις που μπορεί να έχει η τεχνολογία. Χωρίς να αγνοούμε τη σημασία της απεικόνισης, και αποφεύγοντας μια απλουστευτική τεχνολογική ντετερμινιστική ανάλυση, μπορούμε να δούμε πώς μπορούν να αναγνωστούν τα locative media μέσα από την έννοια του Gilles Deleuze για τις ‘κοινωνίες ελέγχου’, στις οποίες η πρόσβαση και η κινητικότητα μάλλον σχεδιάζονται σε συστήματα παρά ενισχύονται μέ πειθαρχικά μέσα. Αυτή η ανάγνωση θα μπορούσε, για παράδειγμα, να ξεκινήσει από την υλική ιστορία των Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών (ΓΣΠ), τη χαρτογράφηση της ποσοτικά προσδιορισμένης, χωροταξικής πληροφορίας για τους πληθυσμούς και τα περιβάλλοντα. Οι απαρχές της βρίσκονται σε ένα συνδυασμό των ΣΓΣΠ (Στρατιωτικών Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών) του Ψυχρού Πολέμου με προγενέστερες μορφές χαρτογράφησης της αστικής οικιστικής κρίσης την εποχή της Μεγάλης Κρίσης, και άλλα παλαιότερα παραδείγματα όπως ο χάρτης της χολέρας στο Λονδίνο, στα μέσα του 19ου αιώνα, του John Snow. Τα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών έγινε ένα πολύτιμο εργαλείο στους εσωτερικούς πολέμους έναντι των φτωχών των πόλεων υπό την επίφαση της ‘αστικής ανανέωσης’, τέμνοντας τις πόλεις με αυτοκινητόδρομους και άλλες μορφές αυτού που ο Mike Davis αποκαλεί ‘τρίτα σύνορα’. Υπό αυτό το φως, τα σύγχρονα γεωγραφικά εργαλεία μπορούν να ιδωθούν ως μέρος αυτού που ο γεωγράφος Stephen Graham αποκαλεί ‘γεωγραφίες λογισμικού’- όπου η ταξινόμηση των κοινωνικών προνομίων δεν επιτυγχάνεται με την ενίσχυση της συμμόρφωσης, αλλά μάλλον με μια προνομιακή επιλογή αποδεκτών συνθηκών που επιτυγχάνονται μέσα από τη χρήση ρυθμιστικού λογισμικού σε χώρους ενδεχόμενης διαμάχης. Ακριβώς όπως οι τοίχοι και οι μαζικοί αυτοκινητόδρομοι μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη ρύθμιση των κινήσεων μεταξύ περιοχών σε μια πόλη, το λογισμικό, όταν συνδέεται με σημεία μηχανικής πρόσβασης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ρυθμιστεί η πρόσβαση στις μεταφορές, τα κτίρια και τις υπηρεσίες.


Η συγχώνευση γνώσης και χώρου απαιτεί την ταυτόχρονη συνένωση αυτής της γνώσης με προνόμια κινητικότητας και τεχνολογικής πρόσβασης. Ο διαπραγματευόμενος χώρος γίνεται αρχείο, όχι πολιτικής αμφισβήτησης αλλά αφηγήσεων στις οποίες έχουν πρόσβαση μόνο εκείνοι που αποκομίζουν οφέλη από εθελοντικές διαδικασίες παρακολούθησης. Αυτή δεν είναι η πανοπτική παρακολούθηση της πειθαρχικής κοινωνίας του Foucault, είναι η παρακολούθηση των καρτών του σουπερμάρκετ, των αδειών εισόδου ΕΖ στα διόδια, των συστημάτων παρακολούθησης GPS των οχημάτων και της βιομετρικής ρύθμισης των αερογραμμών.


Η ιταλική κολεκτίβα Multiplicity παρέχει μια πολύ διαφορετική περίπτωση συνειδητοποίησης της τοποθεσίας μέσα από την οποία μπορεί κανείς να δει και να βιώσει τις γεωγραφίες της αδικίας. Στο πλαίσιο ενός προγράμματος που έχει τίτλο ‘Road Map’, η κολεκτίβα πραγματοποίησε δυο ταξίδια ίσης απόστασης, μέσω εδαφών ελεγχόμενων από Ισραηλινούς και Παλαιστίνιους, τη μια φορά χρησιμοποιώντας ισραηλινό διαβατήριο και την άλλη παλαιστινιακό. Αυτά τα δυο ταξίδια χαρτογραφήθηκαν και μαγνητοσκοπήθηκαν με βίντεο, τεκμηριώνοντας τη διαφορά που είχαν σε διάρκεια – το πολύ μια ώρα με το ισραηλινό διαβατήριο, και πάνω από πέντε ώρες με τα παλαιστινιακά έγγραφα. Σε αντίθεση με την άποψη του χώρου που παρουσιάζουν τα σχέδια GPS του MILK με αναπαραστάσεις της Ευρώπης σε κουκίδες, που ο Michael Curry αποκαλεί μια ‘άποψη από το πουθενά’, το ‘Road Map’ παρουσιάζει μια αντίληψη του χώρου ως αλληλένδετου με τα συστήματα που τον διαμορφώνουν (σ. 52). Δεν υπάρχει ουδέτερο έδαφος όπου να προβληθούν αφηγηματικές κινήσεις, μόνο ένα διαγραμμισμένο έδαφος με σημεία ελέγχου και ρυθμισμένες ζώνες για ορισμένους και παρακαμπτήριους δρόμους για άλλους. Δεν υπάρχει μόνο ένας χάρτης, αλλά (τουλάχιστον) δυο.


Αναγνωρίζοντας τα μεταβαλλόμενα σύνορα μεταξύ του χώρου που θεωρούμε κατοικήσιμο και αυτών των ηλεκτρονικών χώρων, γίνεται αντιληπτό ότι κινούμαστε μέσα στο χώρο που δημιούργησαν δορυφόροι και κέντρα ελέγχου, μίλια μακριά από τη δική μας τοποθεσία. Και εάν μπορούμε να μετακινηθούμε μέσα σε αυτούς τους χώρους, οι κινήσεις μας μπορούν παρομοίως να ρυθμιστούν απ’ αυτούς. Και καθώς γίνονται μέρος των καθιερωμένων αντιλήψεων για την ‘καθημερινότητα’, μεταβάλλουν τα όρια της γνώσης, ανοίγοντας ή σφραγίζοντας ακόμη περισσότερο το ιδεολογικό κέλυφος. Ο θεωρητικός των Νέων Μέσων Επικοινωνίας Drew Hemment πρότεινε τα locative media να ορίζονται καλύτερα ως ‘εγκατεστημένα media’ σε αναγνώριση της ‘εγγενούς συνενοχής τους στην επιχείρηση της εξουσίας’, αναφερόμενος βέβαια στην πρόσφατη πρακτική δημοσιογράφων που ‘εγκαταστάθηκαν’ στον αμερικανικό στρατό. Αυτή η έννοια των ‘εγκατεστημένων’ locative media μετατρέπει τους πολίτες σε prosumers (νεολογισμός που αναφέρεται σε παραγωγικούς καταναλωτές) εντοπισμένου περιεχομένου, ενός περιεχομένου σχεδιασμένου τόσο για την ανάλυση των κινήσεων και των συνηθειών τους όσο και για την ψυχαγωγία ή την επιμόρφωσή τους. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι υποτακτικοί του Βασιλιά ανέλαβαν να γράψουν οι ίδιοι ένα σύγχρονο Domesday Book (Μέγα Κτηματολόγιο του Γουλιέλμου Α’). Μόνο που ο Βασιλιάς δεν είναι πλέον μια απλή ολότητα, αλλά μια μπερδεμένη χίμαιρα κρατικών και εταιρικών συμφερόντων.


Έχει ενδιαφέρον το ερώτημα αν αρκεί απλώς η αναγνώριση της συνενοχής, η αποδοχή της διαλεκτικής θεώρησης για την ουτοπία/δυσουτοπία. Σε ένα άλλο κείμενο περί ντοκιμαντέρ και φωτογραφίας, η Rosler αναρωτιέται για τις απεικονίσεις της εξουσίας που αψηφούν την αιτιολογική ανάλυση:

Εάν δεν υπάρχουν θύματα- ή, πράγμα που είναι το ίδιο, εάν είμαστε όλοι εξίσου θύματα- τότε δεν υπάρχουν καταπιεστές. Η κοινωνική αδικία μοιάζει να παράγεται από ένα σύστημα χωρίς ενεργή ανθρώπινη εμπλοκή ή συλλογική αποκατάσταση….στον σημερινό χάρτη του κόσμου, η πανομοιότυπη φωτογραφία μπορεί απλώς να γίνει αντιληπτή ως μια εικόνα της τυχαίας κατά τον Brown κίνησης ατόμων που βρίσκονται στην ίδια μονάδα χώρου-χρόνου και αθροίζονται μόνο σε αριθμούς, όχι στην ‘κοινωνία’ (σ. 177).


Εάν η τεχνολογία μπορεί να μεσολαβεί στην εξουσία και τον έλεγχο και από πολλές πλευρές να τους ενσωματώνει, μπορεί να αντικαταστήσει την ιδεολογία; Μήπως η προοπτική αυτή καταρρέει κάτω από το βάρος των 24 δορυφόρων; Ο Michael Curry αναφέρει ότι ‘η άποψη από το πουθενά’ πάντα και ήδη κατέχει μια σημαντική θέση, αλλά η σημασία εντοπίζεται όλο και πιο μακριά από τη θέση της εξουσίας- στην προκειμένη περίπτωση, κυριολεκτικά στο χώρο (σ. 52). Εάν η τάση της κοινωνίας ελέγχου είναι να εγκαθιστά την ιδεολογία σε μηχανισμούς κυριαρχίας, κυρίως καταπίεσης σε μαύρο κουτί, πώς μπορεί το μαύρο κουτί να ανοιχτεί και το περιεχόμενό του να τεκμηριωθεί;

Ο γραμμικός τρόπος σκέψης δεν θα αποτελεί πλέον ένα αποτελεσματικό μέσο κατανόησης για το πώς η κοινωνική δέσμευση και οι πολιτικές των πολιτών ενεργοποιούνται σε ένα περιβάλλον που αναπτύσσεται όλο και περισσότερο σε πραγματικό χρόνο. Ο Dennis Kingsley σημειώνει ότι η συμμετοχή και η κινητοποίηση των πολιτών θα βασίζεται μάλλον στη συνεκτικότητα και την ταχύτητα παρά στο περιεχόμενο και την εξουσία.


Οι τεχνολογικές αλλαγές μεταβάλλουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο τοποθετείται στο χρόνο, το χώρο και το περιβάλλον. Και αυτές οι διαδικασίες είναι όλο και πιο δυναμικές καθώς αλλάζουν τις σχέσεις στα συστήματα πέραν του ατόμου έτσι ώστε ‘αυτό που έχει σημασία να μην είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά η σχέση της με μας’. Οι εξελίξεις στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μετατόπισαν τις σχέσεις από τις σταθερές τοποθεσίες όπως στους κλασικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές στους φορητούς υπολογιστές που μπορούν να μεταφερθούν παντού, στα ασύρματα PDA, στη διασύνδεση του Ίντερνετ με τα κινητά τηλέφωνα. Αυτή η τάση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίον τα γεγονότα, οι άνθρωποι και τα μέρη συγκροτούνται και ενεργούν μέσα στο χρόνο.


Η εποχή της άμεσης συνεκτικότητας


Οι σημερινές τάσεις μοιάζουν να δείχνουν μια αυξανόμενη πολυπλοκότητα των αλληλεξαρτήσεων με καθημερινά αντικείμενα και με το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον ενός ατόμου. Αυτό θα αποτελείται από πολλαπλές ροές πληροφόρησης, σημεία αναφοράς τεχνικής διευθέτησης και αυξανόμενες αλληλεπιδράσεις με ‘πράγματα’, που διευθετώνται μέσω συσκευών που παράγουν πληροφορία. Οι καθημερινοί χειρισμοί με φυσικά αντικείμενα και ρουτίνες είναι πιθανό να αντικαθίστανται όλο και περισσότερο από χειρισμούς μικρών κομματιών και ροών πληροφόρησης. Αυτό μπορεί μόνο να οδηγήσει στην περαιτέρω συμπίεση χρόνου και χώρου που είχε χαρακτηριστεί ως ένα από τα πρώτα σημεία της παγκοσμιοποίησης. Η αναδυόμενη παγκόσμια συνεκτικότητα που συγκλίνει φυσικο-ψηφιακά τοπία εντείνει, κατά συνέπεια, τις τοποθεσίες μερών/χώρου/χρόνου. Πράγμα που με τη σειρά του ασκεί επιρροή σε αυτό που αποτελεί το ‘κοινωνικό’ πεδίο και συνεπάγεται συμπίεση χρόνου και χώρου:



Ούτε ο χρόνος ούτε ο τόπος φαίνεται να υπάρχουν ως απόσταση ανάμεσα σε μέρη και στιγμές. Ο χρόνος ως απόσταση αντικαθίσταται από σχέσεις, βασική δράση και ‘δοκιμαστική εξέταση’ όλων των δυνατοτήτων πριν από τη υλοποίηση.


Σε μια εποχή άμεσης συνεκτικότητας, μπορούμε να διαχειριστούμε το χρόνο είτε προσωπικά είτε μέσω ψηφιοποιημένων μηχανημάτων και βοηθημάτων. Σε μια τέτοια διευθέτηση, μπορούμε να περιφέρουμε τον ‘εαυτό’ μας μαζί μας ως κινητές μονάδες, πάντοτε διαθέσιμες, ημι-διαφανείς και λειτουργώντας σε έναν πραγματικό χρόνο που είναι ανοιχτός σε όλους όσοι έχουν πρόσβαση στη δική μας πληροφόρηση/ τοποθεσία.


Ένα τόσο ενσωματωμένο σύστημα προσώπου-πληροφορίας- περιβάλλοντος επιταχύνει τις χρονικές διαφορές ανάμεσα σε πολλαπλούς τόπους πληροφορίας κι έχει σημαντικές επιδράσεις στον κοινωνικό τομέα. Ενώ αυτή η αύξηση αλληλεξαρτήσεων καλλιεργεί δεσμούς ευκολίας μπορεί επίσης να δημιουργήσει μεγαλύτερες περιπλοκές σε ό, τι αφορά στην υπευθυνότητα των πολιτών και την πολιτική έκφραση. Σήμερα δημιουργούνται συνεχώς συνεργατικά εργαλεία που διευκολύνουν το πέρασμα σε μια πιο κινητική συμμετοχή των πολιτών και στη χαρτογράφηση παρουσίας και δράσης. Ένα παράδειγμα δημιουργικού νεωτερισμού σε αυτό το πεδίο ανέπτυξε το κέντρο κοινωνικής έρευνας Proboscis, που δίνει έμφαση σε αυτό που αποκαλεί δημόσια δημιουργία. Γι’ αυτούς, ο όρος αυτός συνεπάγεται τη χρήση των τεχνολογιών επικοινωνίας για να δημιουργηθεί και να γίνει κοινή η πληροφορία αντί απλώς να καταναλωθεί. Σε αυτό το πλαίσιο, το Proboscis ερεύνησε ένα λογισμικό ‘για το σχολιασμό γεωγραφικών σημείων με περιεχόμενο (κείμενο, εικόνες, ήχο) και τη δημιουργία σχέσεων μεταξύ των σημείων’. Το λογισμικό ονομάστηκε Urban Tapestries-Αστικές Ταπετσαρίες – τα πρότυπα που αναπτύχθηκαν επέτρεψαν στους χρήστες κινητών (PDA, τηλεφώνων) να χαρτογραφούν και να μοιράζονται τοπική γνώση ‘in situ’-ενώ βρίσκονται σε κίνηση. Ο στόχος αυτού του λογισμικού είναι να παρέχει καλύτερη κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα σε ανθρώπους, μέρη και πράγματα. Παρέχει επίσης δεδομένα για τοπικές αστικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και επικοινωνίες. Το τελευταίο πρόγραμμα της ερευνητικής ομάδας του Proboscis είναι ένα διετές ερευνητικό πρόγραμμα, σε συνεργασία με το Τμήμα Μαζικών Μέσων και Επικοινωνιών του London School of Economics, που τιτλοφορείται Social Tapestries –Κοινωνικές Ταπετσαρίες.Το πρόγραμμα έχει ως στόχο να αξιοποιήσει θετικά τα κοινωνικά οφέλη από την τοπική γνώση που χάρη στις νέες κινητές τεχνολογίες επικοινωνίας έγινε κοινή:



Πώς χαρτογραφούμε και κατανοούμε τις κοινωνικές ταπετσαρίες που αποτελούν το στημόνι και το υφάδι της καθημερινής μας ζωής και συνυφαίνονται με άλλες που ανήκουν στους ανθρώπους με τους οποίους μοιραζόμαστε το περιβάλλον μας; Τα πειράματα των Social Tapestries επιδιώκουν να εξερευνήσουν πώς οι χρήστες μπορούν να ασχοληθούν με ένα κινητό περιεχόμενο, που αφορά την τοποθεσία, στο πλαίσιο της ‘κοινωνίας των πολιτών’.


Χαρτογραφία πολιτών


Ένα άλλο εντυπωσιακό παράδειγμα για το πώς τα άτομα συμβάλλουν στη δημιουργία δυναμικών φυσικο-ψηφιακών δικτύων των πολιτών είναι αυτό που ορίζεται ως χαρτογραφία πολιτών. Εδώ, ηθελημένη στρατηγική είναι η δημιουργία στο διαδίκτυο ενός χάρτη μιας συγκεκριμένης τοπικής περιοχής, χρησιμοποιώντας τεχνολογία κινητής τηλεφωνίας και GPS, έτσι ώστε ο χάρτης που προκύπτει να μπορεί να ενημερώνεται στο διαδίκτυο σε έναν προορισμό ανοιχτού κώδικα και να είναι επομένως διαθέσιμος για δημιουργικές και δυναμικές προσθήκες, uploads και κοινή χρήση. Οι περισσότεροι χάρτες στο Ίντερνετ προστατεύονται από την αυστηρή νομοθεσία του κοπυράιτ που απαγορεύει δημιουργικές χρήσεις στους χρήστες. Μέσω της χαρτογραφίας των πολιτών, οι χρήστες ζητούν ‘επί τόπου’ τις ψηφιακές απεικονίσεις των τοπικών γεωγραφικών χώρων τους για να κάνουν κοινή χρήση στο διαδίκτυο και να διαχειριστούν πολύπλοκες σχέσεις κοινωνικής συμπεριφοράς και ‘δυνατότητας συνάντησης’. Ένα τέτοιο πρόσφατο πρόγραμμα ήταν αυτό του ‘Mapchester’, όταν το Σάββατο 13 και την Κυριακή 14 Μαίου 2006, πάνω από 40 άτομα χρησιμοποίησαν έναν πομπό GPS στο Μάντσεστερ, οι περισσότεροι πεζοί. Οι οργανωτές είδαν αυτό το γεγονός ως συνεργατική, κοινοτική άσκηση:

Το Mapchester είναι ένα πείραμα στο πλαίσιο της ‘χαρτογραφίας πολιτών’ που ελπίζουμε πως θα συμβάλει σημαντικά στις ευρύτερες προσπάθειες για τη λεγόμενη χαρτογράφηση ‘ανοιχτού κώδικα’. Είναι μια νέα, γρήγορα αναπτυσσόμενη χαρτογραφική δραστηριότητα που καθοδηγείται εν μέρει από την τεχνολογία (φτηνό εξοπλισμό GPS και διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία, όπως OpenStreetMap.org) αλλά και από ένα πολύ διαφορετικό ήθος σε ό, τι αφορά στην παραγωγή γνώσης. Σύμφωνα με τα πρότυπα ανοιχτού κώδικα, το δικαίωμα της δημιουργίας απο-κεντρώνεται και η κατοχή γνώσης θεωρείται ως κοινός πόρος που μπορεί να διανεμηθεί και να χρησιμοποιηθεί ξανά χωρίς περιορισμό ή άδεια. Ως τέτοιο, το ‘άνοιγμα’ της κατασκευής χαρτών διαθέτει πραγματική δυναμική, δίνοντας τη δυνατότητα στους ανθρώπους να δημιουργούν τη δική τους γνώση και ενθαρρύνοντας την επαναχρησιμοποίηση των χαρτογραφικών πόρων με νεωτεριστικούς, δημιουργικούς τρόπους.


Όπως προκύπτει από τα παραπάνω παραδείγματα των προγραμμάτων Urban Tapestries και Mapchester, πρόκειται για εξερευνήσεις για το πώς εφαρμογές σε πραγματικό χρόνο μπορούν να απορροφηθούν σε πρακτικές πολιτών για την παρουσία και τον τόπο. Είναι μια κίνηση που χρησιμοποιεί πρακτικές ‘πραγματικού χρόνου’ για να ελέγξει ενεργά πώς ένα άτομο χαρτογραφεί τη δική του κοινωνική παρουσία ως πολίτης. Αυτό έχει ορισμένες σημαντικές συνέπειες, όπως η παρουσία στον πραγματικό χρόνο να γίνει πολιτική χειρονομία και άλλοθι.


Ένα παράδειγμα για το πώς η χαρτογράφηση σε πραγματικό χρόνο έγινε πολιτική χειρονομία και άλλοθι είναι η περίπτωση του ερευνητή και καλλιτέχνη Hasan Elahi. Ο Elahi κρατήθηκε και ανακρίθηκε από το FBI για τις κινήσεις του στις 12 Σεπτεμβρίου 2001, λόγω της ‘αραβικής εμφάνισής’ του και του ασταθούς τρόπου ζωής του. Παρ’ όλο που έδειξε το Μπλάκμπερι τηλέφωνό του με τα ραντεβού του, υπέστη πολλές σκληρές ανακρίσεις και εννιά ‘τεστ’ για περισσότερους από επτά μήνες, πριν θεωρηθεί ‘καθαρός’ από οποιοδήποτε αδίκημα. Έπειτα από αυτή την εμπειρία, ο Elahi αποφάσισε να τηλεφωνεί στον πράκτορά ‘του’ τού FBI πριν από κάθε του ταξίδι και να τον ενημερώνει με σαφήνεια για τη διαδρομή του. Αυτή η διευθέτηση εξελίχθηκε στη συνέχεια σε πραγματικό χρόνο, καθώς ο Elahi μετέτρεψε το τηλέφωνό του σε συσκευή παρακολούθησης και ανέφερε όλες του τις κινήσεις σε ένα χάρτη. Μετέτρεψε επίσης τη ζωή του σε μια σειρά από φωτογραφίες που όλοι μπορούν να δουν, συμπεριλαμβανομένων των τόπων από τους οποίους περνάει, των γευμάτων που τρώει, και των μπάνιων που χρησιμοποιεί. Άλλες καταγραφές του τρόπου ζωής του, όπως οι τραπεζικές αναφορές και οι αγορές του, σημειώνονται επίσης και είναι διαθέσιμες. Αυτή η μορφή αυτο-εποπτείας δεν χρησιμεύει μόνο ως μορφή τέχνης αλλά επιδιώκει να δημιουργήσει ένα συνεχές, ρευστό άλλοθι, που καθιστά διαφανείς όλες τις περιπλοκές που ένας φυσικο-ψηφιακός τρόπος ζωής περιλαμβάνει. Είναι ένα παράδειγμα όπου οι διεισδυτικές τεχνολογίες επικοινωνίας ενσωματώνουν εμπειρικό χρόνο στο τώρα.


Για να συνοψίσουμε, ο γραμμικός τρόπος σκέψης δεν θα αποτελεί πλέον ένα αποτελεσματικό μέσο κατανόησης για το πώς η κοινωνική δέσμευση και οι πολιτικές των πολιτών ενεργοποιούνται σε ένα περιβάλλον που αναπτύσσεται όλο και περισσότερο σε πραγματικό χρόνο. Η επιτυχία σε ό, τι αφορά στη συμμετοχή και την κινητοποίηση των πολιτών θα βασίζεται μάλλον στη συνεκτικότητα και την ταχύτητα παρά στο περιεχόμενο και την εξουσία.


Διαβάστε ακόμα


Centre for Mobilities Research


Mapchester (wiki)

Από τις ομάδες των αναδυόμενων δημοκρατιών όπως η Γεωργία που αγωνίζονται για να δημοσιοποιούν τα κοινοβούλιά τους βασική πληροφόρηση, μέχρι τις εκστρατείες για μια νομοθεσία υπέρ της ελεύθερης πληροφόρησης, στις πιο καθιερωμένες δημοκρατίες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η ανοιχτή πρόσβαση στα δεδομένα που συγκεντρώνουν οι κυβερνήσεις βρίσκεται ψηλά στην ημερήσια διάταξη. Ο Tom Steinberg υποστηρίζει ότι η ελεύθερη πρόσβαση στα δημόσια δεδομένα είναι ένα βήμα για μια δημοκρατία που λειτουργεί καλύτερα.


Το επίσημο πρακτορείο χαρτών του Ηνωμένου Βασιλείου ονομάζεται Ordnance Survey (Επιθεώρηση Τροφοδοσίας) και υπάρχει από την εποχή που το ενδεχόμενο μιας εισβολής του Ναπολέοντα οδήγησε το κράτος να ασχοληθεί με τη δημιουργία χαρτών για λόγους άμυνας. Οι χάρτες του έχουν μια ξεχωριστή, εικονική όψη και είναι πολύ δημοφιλείς στους οδοιπόρους και τους αναρριχητές σε όλη τη Μεγάλη Βρετανία.


Ανάμεσα στην ανοιχτή πρόσβαση και τον έλεγχο


Το 1999 το καθεστώς του Ordnance Survey άλλαξε και αντί να υπάγεται άμεσα στην κυβέρνηση απέκτησε ένα νέο καθεστώς Trading Fund (Εμπορικού Ταμείου) έγινε δηλαδή σχεδόν μια εταιρία, εκτός του ότι κύριος μέτοχος παρέμεινε η κυβέρνηση. Έχοντας ως στόχο την επιστροφή κεφαλαίου, το Ordnance Survey εκπλήρωσε όλες τις προσδοκίες της κυβέρνησης, μειώνοντας το προσωπικό του, φέρνοντας την οργάνωση στην ψηφιακή εποχή (σε ό, τι αφορά στην παραγωγή χαρτών) και επιστρέφοντας τα κέρδη που του είχαν ζητηθεί.


Πολύ νεοκλασικό, μέχρι στιγμής: σε μια εποχή από-εθνικοποίησης, ένα ακόμη μικρό πρακτορείο έπεσε στα βαθιά νερά των δυνάμεων της αγοράς, με την προτροπή να κολυμπήσει.


Μέχρι δυο χρόνια πριν, το καθεστώς του Ordnance Survey δεν απασχολούσε κανέναν, εκτός ίσως από τους άμεσους ανταγωνιστές του και τους εταιρικούς πελάτες. Αλλά οι εξελίξεις στο σύγχρονο Ίντερνετ μετέτρεψαν μέσα σε ελάχιστο χρόνο το καθεστώς Trading Fund του Ordnance Survey και τις πολιτικές του στα θέματα αδειών σε αντικείμενο αντιδικίας, συμπεριλαμβανομένης της εκστρατείας μιας εθνικής εφημερίδας, της Guardian. Αυτή η ιστορία αξίζει, όχι μόνο για το ενδιαφέρον που παρουσιάζει, αλλά και επειδή απηχεί άλλα διλήμματα που έχουν να κάνουν με τα δεδομένα που συγκεντρώνει ανά τον κόσμο η κυβέρνηση.


Τι άλλαξε λοιπόν; Πριν από δέκα χρόνια, κανείς πέραν των μεγάλων και εύρωστων οργανώσεων, δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις σειρές δεδομένων του Ordnance Survey για να κάνει ο, τιδήποτε άλλο από το να ρίξει μια ματιά στα διαθέσιμα δεδομένα και να δει πόσο κοστίζουν. Τίποτα που να έχει κάποια αξία δεν δίνεται δωρεάν από το Ordnance Survey και ένα μεγάλο μέρος των δεδομένων διατίθενται για πολλές χιλιάδες λίρες, επίπεδα που ταιριάζουν με την κυρίως πελατεία του. Αλλά η ανάπτυξη φτηνής ηλεκτρονικής δύναμης και το λανσάρισμα γεωγραφικών υπηρεσιών σχεδιασμένων για να δέχονται παρεμβάσεις, όπως το Maps’ API της Google άλλαξε τα πάντα. Τώρα κάποιος που έχει λίγες σειρές γεωγραφικών δεδομένων, έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή και λίγες γνώσεις προγραμματισμού μπορεί να φτιάξει νέες, πλήρεις υπηρεσίες, όπως η chicagocrime.org ή η gmap-pedometer.com. Αυτοί οι δικτυακοί τόποι μπορούν να δημιουργήσουν μεγάλη δημόσια αξία και τρέχοντες κανόνες που τους εμποδίζουν ν’ αρχίσουν να δημιουργούν ευκαιριακά κόστη σε ανησυχητική κλίμακα.


Αυτή η ανάπτυξη φτηνής και εύκολης παρέμβασης έκανε μια μικρή ομάδα ατόμων και οργανώσεων να αρχίσουν εκστρατεία ενάντια στο σημερινό καθεστώς αδειών, που είναι επικεντρωμένο στις εταιρίες, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στα κόστη για τον φορολογούμενο στο Ηνωμένο Βασίλειο και στην εμφανή αδικία τα δεδομένα που χρηματοδοτούνται από το δημόσιο να μην είναι διαθέσιμα στο κοινό. Για παράδειγμα, το κόστος απόκτησης μιας σειράς δεδομένων που λένε πού βρίσκονται τα σύνορα ανάμεσα στις πολιτικές εκλογικές περιφέρειες στο Ηνωμένο Βασίλειο ξεκινά από περισσότερες από 900 λίρες (περίπου 1400 ευρώ). Αυτού του είδους η δημοκρατική πληροφόρηση αποτελεί όμως βασική προϋπόθεση για την κατασκευή οποιουδήποτε δικτυακού τόπου που πληροφορεί τους χρήστες για το ποιοι είναι οι πολιτικοί τους και τι κάνουν.


Εκστρατείες για μεταρρυθμίσεις


Για κάποιον που παρακολουθεί τα ευρύτερα κινήματα Creative Commons και Open Source, είναι ενδιαφέρον και οικείο πρότυπο. Υπάρχει η γενική κατεύθυνση μιας εκστρατείας για μεταρρυθμίσεις, αλλά υπάρχουν και διαφορετικοί άνθρωποι και ομάδες που προωθούν κάπως διαφορετικά πράγματα. Για παράδειγμα, κάποιοι που αμφισβητούν το υπάρχον σύστημα, προσπαθούν να δημιουργήσουν έναν ανταγωνιστικό χάρτη ανοιχτού κώδικα χρησιμοποιώντας υλικό GPS-OpenStreetMap.org. Άλλοι κάνουν εκστρατεία για να αναιρεθεί πλήρως το καθεστώς Εμπορικού Ταμείου του Ordnance Survey και να του δοθεί ένα καθεστώς περισσότερο δημόσιο, έτσι ώστε να μην είναι υποχρεωμένο να συμπιέζει τα περιουσιακά του στοιχεία για να έχει επιστροφή κεφαλαίου. Τέλος, υπάρχουν αυτοί που δεν επιδιώκουν αλλαγή στο καθεστώς του Ordnance Survey ως οργάνωσης, αλλά που επιθυμούν απλώς να ρυθμίζονται οι προϋποθέσεις για την παροχή αδειών απ’ την κυβέρνηση με κριτήριο το δημόσιο συμφέρον. Αυτό, για παράδειγμα, σημαίνει να διαθέτει τα προϊόντα του δωρεάν σε ομάδες που προγραμματίζουν να τα χρησιμοποιήσουν για μη κερδοσκοπικούς σκοπούς.


Οι εκστρατείες που σχετίζονται με τους χάρτες είναι απλώς μερικές από τις πολλές εκστρατείες που αποσκοπούν να γίνουν τα δεδομένα που συγκεντρώνονται από κυβερνητικές υπηρεσίες πιο διαθέσιμα ανά τον κόσμο. Από τις ομάδες των αναδυόμενων δημοκρατιών όπως η Γεωργία που αγωνίζονται για να δημοσιοποιούν τα κοινοβούλιά τους βασική πληροφόρηση, όπως ποιος ψήφισε πώς, και ποιος είπε τι στις συζητήσεις, μέχρι τις εκστρατείες για μια νομοθεσία υπέρ της ελεύθερης πληροφόρησης, στις πιο καθιερωμένες δημοκρατίες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η ανοιχτή πρόσβαση στα δεδομένα που συγκεντρώνουν οι κυβερνήσεις βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη σε πολλές χώρες αυτή τη στιγμή. Και το Ίντερνετ επισπεύδει απλώς την προώθηση αυτής της διαδικασίας.


Όλα αυτά μπορεί να δημιουργούν σύγχυση σε ορισμένους ανθρώπους που τα διαβάζουν. Για παράδειγμα, γιατί το κοινό χρειάζεται πράγματα τόσο δυσνόητα όπως η ελεύθερη πρόσβαση σε σειρές δεδομένων για το πού βρίσκονται τα εκλογικά σύνορα ή σειρές δεδομένων που δείχνουν ποιος ταχυδρομικός κώδικας συνδέεται με ποια σειρά αντίστοιχων περιφερειών;


Η μη κερδοσκοπική οργάνωση που διευθύνω, mySociety.org, δείχνει για ποιους λόγους η πιο ελεύθερη διάθεση τέτοιων σειρών δεδομένων μπορεί να ωφελήσει πραγματικά το κοινό. Για παράδειγμα, εάν έχετε έναν κατάλογο με ταχυδρομικούς κώδικες, έναν κατάλογο εκλογικών συνόρων και έναν κατάλογο πολιτικών, τότε είναι δυνατό να κατασκευάσετε δικτυακούς τόπους όπως το WriteToThem.com. Είναι ένας δικτυακός τόπος στον οποίον ο χρήστης εισάγει τον ταχυδρομικό του κώδικα και μαθαίνει ποιοι είναι οι πολιτικοί του. Οι χρήστες μπορούν έπειτα να γράψουν σε όποιον πολιτικό πιστεύουν ότι μπορεί να τους βοηθήσει περισσότερο να λύσουν το πρόβλημά τους. Πάνω από 100.000 μηνύματα έχουν αποσταλεί, μέχρι στιγμής, μέσω αυτού του δικτυακού τόπου.


Τη στιγμή που μόνο 40% των κατοίκων του Ηνωμένου Βασιλείου γνωρίζουν τον εκπρόσωπό τους στο κοινοβούλιο, τέτοια συστήματα ενισχύουν αυτούς που δεν γνωρίζουν πολλά για την πολιτική διαδικασία. Και οι χρήστες που επισκέπτονται το TheyWorkForYou.com, έναν άλλο δικτυακό τόπο του mySociety, βλέπουν δημόσια δεδομένα που συγκεντρώνονται από συζητήσεις, ψηφοφορίες, δαπάνες και άλλη κοινοβουλευτική πληροφόρηση και δημιουργούν μια νέα υπηρεσία, μεγαλύτερη από το άθροισμα των μερών της. Αυτό απαίτησε έναν εντελώς διαφορετικό αγώνα για την απελευθέρωση των δεδομένων και τελικά απαίτησε μια αλλαγή στο καθεστώς του κοπυράιτ, ώστε να κατασκευάσουμε νόμιμα έναν δικτυακό τόπο που βελτίωσε τον τρόπο χρήσης της καταγραφής του τι λένε οι πολιτικοί στη Βουλή.


Για να επιστρέψουμε στο Ordnance Survey, η ανταπόκριση δεν άργησε. Κατασκευάστηκε ένα ΑΡΙ που θα επιτρέψει την πρόσβαση σε ορισμένες σειρές δεδομένων στους προγραμματιστές εφαρμογών του διαδικτύου, που δουλεύουν σε μη κερδοσκοπική βάση. Και ο Ed Parsons, ο επικεφαλής σε θέματα τεχνολογίας του Ordnance Survey, βρίσκεται τακτικά σε δημόσια συζήτηση γι’ αυτά τα θέματα, τόσο στην πραγματική ζωή όσο και στο blog του.


Έτσι, η συζήτηση για τα ανοιχτά δημόσια δεδομένα προχωρά γρήγορα στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ελπίζω ότι όσοι από σας βρίσκεστε αντιμέτωποι με αγώνες για την απελευθέρωση των δημόσιων δεδομένων στις χώρες σας, θα μπορέσετε να αξιοποιήσετε παραδείγματα από πράγματα που επιτεύχθηκαν εδώ για να ενεργήσετε ως μοχλοί αλλαγής. Αναμένουμε από την Ελλάδα και άλλες χώρες εμπνευσμένα πράγματα σχετικά με τα δημόσια δεδομένα, που θα μπορέσουμε να προσαρμόσουμε και να χρησιμοποιήσουμε στη χώρα μας, στο πλαίσιο αυτής της ατέρμονης αναζήτησης μιας δημοκρατίας που λειτουργεί καλύτερα.


Διαβάστε ακόμα


Οι μέθοδοι ανοιχτού κώδικα και οι μελλοντικές προοπτικές τους (στα αγγλικά)


Η πρωτοβουλία της Βουδαπέστης για την ανοιχτή πρόσβαση (στα αγγλικά)

Ο Iain Chambers ακολουθεί απρόσμενους, υπόγειους σύνδεσμους που δίνουν μια άλλη χαρτογραφία στην οποία η έννοια της πόλης δεν περιορίζεται πλέον στο αυστηρό περιβάλλον ενός μόνο πολιτισμού και τόπου. Κατατεθειμένα στη γλώσσα της, στον μεταβαλλόμενο και απροσδιόριστο χώρο της, υπάρχουν πολλά ίχνη που στοιχειώνουν την επίσημη αφήγηση με άλλες ιστορίες, περαιτέρω ανοίγματα και ερωτηματικά.


Είναι Μάιος του 2002 και βρίσκομαι στον δεύτερο όροφο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου στη Νάπολη κοιτάζοντας χάρτες, αντικείμενα και φωτογραφίες του Κιργισιστάν-νομαδικοί πολιτισμοί από τις στέπες της κεντρικής Ασίας, όπου η ιστορία γινόταν καβάλα στα άλογα. Στους πιο κάτω ορόφους, κατά μήκος των διαδρόμων, γεμίζοντας τις αίθουσες, βρίσκονται οι καλλιτεχνικοί θρίαμβοι της Ρώμης: αγάλματα με τεράστια μέλη και έξοχα ψηφιδωτά που κοσμούσαν τη ζωή στις πόλεις, στην Πομπηία και το Ηράκλειον, πριν σκεπαστούν ξαφνικά από ηφαιστειακά αέρια, στάχτες, καυτή λάσπη και λάβα. Εδώ, στην υποβλητική σπανιότητα αυτής της έκθεσης που είναι αφιερωμένη στους κατοίκους των αγροτικών περιοχών της κεντρικής Ασίας, υπάρχουν μόνο ίχνη πραγμάτων που τα λίγα, προνομιούχα μέλη της κοινωνίας της στέπας τοποθέτησαν στους τάφους. Η καθημερινή ζωή των νομάδων πέρασε όπως ο άνεμος, σχεδόν χωρίς ν’ αφήσει ίχνη. Μόνο τα χιλιετή αποτυπώματα ανώνυμων ποιμενικών μετακινήσεων και εποχιακής μετανάστευσης προσθέτουν μια σύγχρονη μαρτυρία στα καταγραμμένα περάσματα των λαών που ήρθαν από την ανατολή. Κάτω, η συσσώρευση ενός αυτοκρατορικού domus που απλώθηκε προς τα έξω για να συγχωνεύσει τον κόσμο, ενώ εδώ, ανάμεσα στα κοσμήματα και τις τελετουργικές μάσκες, το μόνο σταθερό και αναγνωρίσιμο σημείο στη διάρκεια των ταξιδιών κάτω απ’ τον ατέλειωτο ουρανό είναι ο θάνατος. Ωστόσο, αν όπως υποστήριξε ο Bruce Chatwin, ο νομαδικός τρόπος ζωής είναι ο χειροστρόφαλος της ιστορίας, εκεί βρίσκονται σ’ αυτή την αξιοπερίεργη εγγύτητα όλοι οι σπόροι της εποχής μας.


Το 1287, ο Ραμπάν Σάουμα, ένας νεστοριανός μοναχός που έστειλαν οι Μογγόλοι στην Ευρώπη, παρακολούθησε μια ναυμαχία ανάμεσα στους Ναπολιτάνους και τους Αραγονέζους από μια στέγη. Τον Σάουμα είχε στείλει ο Ιλκάν Αργκούν, τότε Μογγόλος διοικητής του Ιράν, του Ιράκ, του Αφγανιστάν και της νότιας Ρωσίας. Ο Αργκούν ήταν εγγονός του Χουλεγκού, ο οποίος γύρω στο 1250 κατέκτησε την Περσία, την αραβική Μέση Ανατολή και αφάνισε τη σέκτα των Δολοφόνων στο ορεινό οχυρό τους, την ‘Αετοφωλιά’, στο Αλαμούτ, κοντά στην Κασπία Θάλασσα. Ο Χουλεγκού ήταν, με τη σειρά του, αδελφός του Κιουμπιλάι Χαν, ενώ και οι δυο τους ήταν εγγονοί του Τσένγκις Χαν. Η αναφορά του Σάουμα γράφτηκε στα περσικά, αλλά έφτασε σε μας σε συντετμημένη συριακή μετάφραση. Από την αυτοκρατορία των Μογγόλων σε μια μεσογειακή πόλη: τροχιές επιρροής και η απρόσμενη σύμπτωση δυο κόσμων που κατά παράδοξο τρόπο μοιάζουν περισσότερο γειτονικοί στη ρευστότητά τους από αυτούς που στη συνέχεια επιβλήθηκαν μέσω των άκαμπτων συνόρων της μεταγενέστερης δυτικής ηγεμονίας.


Μία απρόσμενη χαρτογράφηση της πόλης


Αυτοί οι τόσο απρόσμενοι, υπόγειοι σύνδεσμοι δίνουν μια άλλη χαρτογραφία στην οποία η έννοια της πόλης δεν περιορίζεται πλέον στο αυστηρό περιβάλλον ενός μόνο πολιτισμού και τόπου. Κατατεθειμένα στη γλώσσα της, στον μεταβαλλόμενο και απροσδιόριστο χώρο της, υπάρχουν πολλά ίχνη που στοιχειώνουν την επίσημη αφήγηση με άλλες ιστορίες, περαιτέρω ανοίγματα και ερωτηματικά. Μπορούμε να φύγουμε απ’ το μουσείο και να πάμε κάτω απ’ τη γη, είτε για να πάρουμε τον υπόγειο στον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό και ύστερα το τρενάκι για το Ερκολάνο και την Πομπηία, ή αλλιώς το μετρό από τους διάφορους σταθμούς. Οι τελευταίοι αποτελούν μοναδικές τοποθεσίες απρόσμενων συναντήσεων. Η πρόδηλη λειτουργικότητά τους έχει καλυφθεί και μεταμορφωθεί από τη μοντέρνα τέχνη.


Κατεβαίνοντας τα σκαλιά του σταθμού του Μουσείου που σχεδίασε ο Γκάε Αουλέντι και περνώντας μπροστά από τις φωτογραφίες των Μίμμο Ιόντιτσε, Φάμπιο Ντονάτο, Αντόνιο Μπιαζιούτσι, Ραφφαέλε Μαρινιέλλο και Λουτσιάνο ντ’ Αλεσσάντρο, που ανακαλούν τις πολλαπλές μνήμες της πόλης, ακολουθώ την απευθείας διαδρομή για την Πιάτσα Ντάντε. Ανεβαίνοντας με την κυλιόμενη σκάλα στο επίπεδο του δρόμου ( ο σταθμός είναι επίσης του Γκάε Αουλέντι) περνάω μπροστά από τα εννοιολογικά έργα τέχνης των Τζόζεφ Κοσούθ, Γιάννη Κουνέλλη, Μικάντζελο Πιστολέτο, Νίκολα ντε Μαρία και Κάρλο Αλφάνο. Η αυστηρότητα της arte povera του Κουνέλλη – ένας γιγάντιος ατσαλένιος τοίχος χωρίς τίτλο, με ανάγλυφα παπούτσια και άλλα αντικείμενα περιορισμένα και πιεσμένα από μεγάλα χαλύβδινα δοκάρια-έρχεται σε αντίθεση με το χρωματιστό ψηφιδωτό των είκοσι μέτρων του Νίκολα ντε Μαρία που έχει τίτλο: ‘Ένας κόσμος χωρίς βόμβες, βασίλειο λουλουδιών, 7 κόκκινοι άγγελοι ( στη μνήμη του Φραντσέσκο ντε Μαρία)’. Άλλοι σταθμοί προσφέρουν άλλα έργα: των Σολ Λε Βιτ και Σάντρο Τσία στο Ματερντέι, γλυπτά των Μίμμο Παλαντίνο, Αουγκούστο Περέζ, Περίνο ε Βέλε, Λέλλο Εσπόζιτο και Ραφφαέλλα Νάπο στο Σαλβατόρ Ρόζα, το φωτεινό κουτί της Μπέττυ Μπη και τις ογκώδεις μεταλλικές λαμαρίνες του Ουμπέρτο Μάντζο στο Τσιλέα. Οι ίδιοι οι σταθμοί αποτελούν συχνά αρχιτεκτονικά/καλλιτεχνικά έργα από μόνοι τους. Το κοινό που περνάει από αυτούς τους χώρους κάθε μέρα είναι αναμφίβολα ‘αφηρημένος’ εξεταστής, αλλά αν το κίνημα της τέχνης και η τέχνη του κινήματος γίνονται εδώ κατά καιρούς δυσδιάκριτα, δημιουργούν επίσης ένα μητροπολιτικό συμβάν καθόλου απλό για τις συγκοινωνίες ή την αισθητική.


Εάν ήταν Χριστούγεννα, θα συνέχιζα να τριγυρίζω σ’ αυτή την υπαίθρια γκαλερί περιπλανώμενος στη Βία Τολέντο, από την Πιάτσα Ντάντε μέχρι την Πιάτσα Πλεμπίσιτο. Στη διάρκεια της διαδρομής, θα περνούσα στα αριστερά από τον μόνιμο ‘ανεμόμυλο’ του Κουνέλλη, ύψους τριάντα μέτρων, στη μικρή πλατεία κοντά στο βιβλιοπωλείο Φελτρινέλλι, και ύστερα στην Πιάτσα Πλεμπίσιτο θα συναντούσα ένα εντυπωσιακό παράδειγμα σύγχρονης τέχνης. Ανάμεσα στο Δεκέμβριο του 2002 και τον Ιανουάριο του 2003, η Πιάτσα Πλεμπίσιτο φιλοξένησε μια σύνθεση της Ρεμπέκκα Χορν, με πλήθος νεκροκεφαλών που πρόβαλαν από το οδόστρωμα, ενώ τη νύχτα ένα τραπέζιο φώτιζε από ψηλά αυτούς τους επισκέπτες-φαντάσματα με νέον. Η ναπολιτάνικη λατρεία των νεκρών, ένας παγανισμός που συντηρήθηκε στις καθολικές κατακόμβες της Φοντανέλλα όπου κατά παράδοση μπορούσε κάποιος να υιοθετήσει και να λουστράρει μια από τις χιλιάδες νεκροκεφαλές, μαζί με την εμμονή της αισθητικής του μπαρόκ για το θάνατο, συνενώνονται και παρουσιάζονται σε μια νεωτεριστική καλλιτεχνική σύνθεση: η πόλη επιστρέφει στον εαυτό της για να πάει κάπου αλλού.


Η τέχνη ως δημόσιο γεγονός


Από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα η Πιάτσα Πλεμπίσιτο φιλοξενεί τη σύνθεση ενός διακεκριμένου σύγχρονου καλλιτέχνη: Παλαντίνο, Κουνέλλη, Καπούρ, Χορν, Σέρρα. Όπως συνέβη με τις νεκροκεφαλές που πρόβαλαν από το έδαφος, η παρουσία της τέχνης σε δημόσιο χώρο έχει προκαλέσει δημόσιο διάλογο, διαφωνίες και συζήτηση εκεί που προηγουμένως δεν υπήρχε παρά δημόσια σιωπή. Πιθανότατα, η τέχνη δεν είχε τέτοια παρουσία και αναφορά στη ζωή της πόλης, από την εποχή του μπαρόκ και της καλλιτεχνικής επιδειξιομανίας που ενθαρρύνθηκε από την Αντι –Μεταρρύθμιση και τον αγώνα της για διεκδίκηση δημόσιου χώρου και ιδιωτικής συναίνεσης. Οι υπόγειες παρορμήσεις της έγιναν επίσης πιο σαφείς μέσα από την έκθεση Terrie Motes διεθνών καλλιτεχνών (Polanski, Buys, Gilbert and George, Kiefer, Haring, Mapplethorpe, Paladin, Rauschenberg, Richter, Stefano, Tomboy, Warhol, μεταξύ άλλων) που επιμελήθηκε ο διευθυντής του μουσείου Λούτσιο Αμέλιο, μετά το σεισμό του Νοεμβρίου 1980 που συντάραξε τη Νάπολη και την περιοχή της Καμπανίας. Σε αυτούς τους καιρούς, που η σύγχρονη τέχνη αποτιμάται όλο και περισσότερο μέσα από τη διεθνή καλλιτεχνική αγορά, η δημόσια χορηγία, ακόμη κι αν συχνά επιβεβαιώνει απλώς αυτή την αποτίμηση, ανασύρει ωστόσο αυτά τα έργα από ιδιωτικούς χώρους όπως η γκαλερί τέχνης, το σαλόνι του συλλέκτη και οι ειδικευμένες επιθεωρήσεις. Με την επιστροφή της σ’ ένα δημόσιο χώρο, αυτού του είδους η τέχνη ενισχύει την προνομιακή θέση της στο εμπορικό καλλιτεχνικό κύκλωμα. Ως αντικείμενο ή καλύτερα ως συμβάν και εμπειρία ‘κατανάλωσης’ σε μη οικονομικούς όρους, το έργο έρχεται να εξυπηρετήσει επιθυμίες και κατευθύνσεις που αναχαιτίζονται και ταυτόχρονα ξεπερνούν αυτό που ο Βάλτερ Μπένγιαμιν χαρακτήρισε κάποτε ως ‘καινοτομία προσανατολισμένη στην αγορά’.


Το άρθρο είναι μία προδημοσίευση από το βιβλίο του Ian Chambers, Between shores. Mediterranean Modernities (Duke University Press)


Διαβάστε ακόμα


Η ουτοπία και η τέχνη μετά τον ουμανισμό (στα Αγγλικά)


Πολλαπλότητες – ένα ερευνητικό πρόγραμμα για τη Μεσόγειο (στα Αγγλικά)