Για αρχή, θα εστιάσω στους περιορισμούς της αλληλεπίδρασης στο διαδίκτυο και στο ποιος ακριβώς δημιουργεί αυτά τα όρια και στη συνέχεια στο ποιες είναι οι δυνατότητες του κοινωνικού web σε ατομικό επίπεδο δράσης. Θα συζητήσω, επίσης, σε ποιες σφαίρες χρησιμοποιούν τα άτομα, επί του παρόντος, μέσω της αλληλεπίδρασης αυτή τη δυναμική. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δεν εστιάζω στο πώς χρησιμοποιείται το κοινωνικό web για να παράγονται και να καταναλώνονται αγαθά, αλλά στον τρόπο με τον οποίο κινητοποιείται για να δημιουργήσει και να παράγει γνώση, πληροφορία και μια αίσθηση ατομικής μάθησης.


Στο πλαίσιο αυτού του αφιερώματος, ο Fred Stutzman υποστήριξε ότι τα κίνητρα για την παραγωγή της αλληλεπίδρασης (χρησιμοποιεί τον όρο φιλία) καθορίζονται χονδρικά εντός των χωρικών πραγματικοτήτων κάθε ιστοσελίδας. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, το διαδίκτυο είναι μια περιοχή, όπου ο παραγωγός προκαλείται να ‘εξακριβώσει το χώρο και να καταστήσει λειτουργικό έναν ορισμό της φιλίας, ο οποίος βασίζεται στην πρακτική του χώρου’. Εδώ, εξηγεί τη δομή της αλληλεπίδρασης και πως αυτές οι αλληλεπιδράσεις υπηρετούντους παραγωγικούς στόχους των αρχιτεκτόνων των ιστοσελίδων.


Ο Stutzman εξηγεί το κοινωνικό web σαν μια μάζα ανθρώπων, οι πρακτικές των οποίων προσκολλώνται στην αρχιτεκτονική δομή των σχεδιαστών του χώρου του διαδικτύου. Οι δυνατότητες δράσεις δεν είναι, λοιπόν, στα χέρια του ατόμου, αν και σχηματοποιείται στους διαδικτυακούς χώρους όπου η φιλία επιτελείται. Αυτός είναι ένας μεγάλος περιορισμός: ως ατομικός δρων, κάθε ένας ωθείται να δημιουργήσει και να αναδημιουργήσει λόγο από τον οποίο λείπει ένα αληθινό ατομικό νόημα. Αντί να αποκτήσει το άτομο δύναμη για να δημιουργήσει, γίνεται αδύναμο. Ο Stutzman, λοιπόν, προειδοποιεί ότι το κοινωνικό web μπορεί, ενδεχομένως, να περιορίζει την αλληλεπίδραση.


Στο πλαίσιο του ουτοπικού οράματος του κοινωνικού web, η αλληλεπίδραση δεν δημιουργείται από ειδικές δομές, αλλά από ατομικούς δρώντες, οι οποίοι έχουν δημιουργήσει το κοινωνικό web για να αποκτήσουν τον έλεγχο του δικού τους τρόπου παραγωγής. Για να κατανοήσουμε, πλήρως, αυτή την ουτοπία, θα μεταφέρω τη συζήτηση στη σφαίρα της κοινωνικής ψυχολογίας. Πιο συγκεκριμένα, θα ήταν χρήσιμο να ανατρέξουμε στις ιδέες του Erich Fromm την αυτόνομη δράση και την έννοια της αυτοαναπτυσσόμενης παραγωγικότητας για να εξηγήσουμε τι πηγαίνει, μάλλον, λάθος.


Ο Erich Fromm ήταν ένας νεοφροϋδικός ψυχαναλυτής και κοινωνικός θεωρητικός του 20ού αιώνα, ο οποίος έγραψε εκτενώς στα πεδία της ηθικής και της κοινωνιολογίας, αλλά και για τη φύση του ατόμου στην κοινωνία. Ο Fromm, στο έργο του Man For Himself (1949), εξήγησε ότι κάθε άνθρωπος δύναται να είναι παραγωγικός και ο δύσκολος αγώνας για πρόοδο και η απογοήτευση του ανθρώπου έχουν ως αιτία την έλλειψη παραγωγικότητας. ‘Η παραγωγικότητα είναι η ικανότητα του ανθρώπου να χρησιμοποιήσει τις δυνάμεις του για εκπληρώσει τις έμφυτες δυνατότητές του’.


Δεν πρέπει να παρανοήσουμε την έννοια της ‘παραγωγικότητας’ και να την θεωρήσουμε ως τη δυνατότητα παραγωγής αντικειμένων. Εδώ είναι, ακριβώς, που, όπως θα υποστήριζε ο Fromm, κάνει λάθος η ανθρωπότητα. Αντιθέτως, το αντικείμενο της παραγωγικότητας είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Πιο συγκεκριμένα, το άτομο ‘εργάζεται πάνω στον εαυτό του’ με το να συσχετίζει τον εξωτερικό κόσμο μέσω του εσωτερικού και το ανάποδο. Η αλληλεπίδραση είναι πολύ σημαντική στο να είναι ένα άτομο παραγωγικό, γιατί, όπως υποστηρίζει ο Fromm, ‘η παραγωγικότητα είναι κάτι, το οποίο πηγάζει από την αλληλεπίδραση’, – μία αλληλεπίδραση μεταξύ των άλλων και του ατόμου. Η αλληλεπίδραση, λοιπόν, αν βασίζεται σε ένα συγκεκριμένο τρόπο σύνδεσης με τον κόσμο, είναι παραγωγική. Συνεπώς, για να κατανοήσουμε πραγματικά το δυναμικό του κοινωνικού web, θα ήταν χρήσιμο, αν προσεγγίζαμε το διαδίκτυο ως μία νέα πλατφόρμα αυτού του είδους της παραγωγικότητας.


Ο λόγος που το κοινωνικό web κινείται προς αυτήν την κατεύθυνση είναι εξαιτίας των πολύ μεγάλων περιορισμών που υφίστανται για να γίνει το άτομο, πραγματικά, παραγωγικό, με την έννοια που προσδίδεται στη λέξη από τον Fromm. Κατά πρώτον, όπως υποστηρίζει ο Fromm, ένας περιορισμός της παραγωγικότητας του ατόμου θα ήταν η εξάρτησή του από κάποιον άλλο, ο οποίος ελέγχει τις δυνάμεις του. Άλλο ένα σημαντικό θέμα είναι ότι τα άτομα, συχνά, δεν έχουν την ικανότητα να αντιληφθούν ποιες πραγματικά είναι οι δυνάμεις τους (σημειώστε ότι για τον Fromm, «η εξουσία» υποδηλώνει ικανότητα, παρά κυριαρχία. Είναι η «εξουσία για να κάνω κάτι» και όχι «η εξουσία πάνω σε κάτι»). Το γεγονός ότι η ανθρωπότητα έχει, πράγματι, ορισμένους περιορισμούς για να ξεπεράσει τα δύο προαναφερθέντα εμπόδια πρέπει να μας απασχολεί ιδιαίτερα και είναι ένας λόγος για τη φθορά της έννοιας του νοήματος πίσω από το κοινωνικό web.


Στο παρόν άρθρο, υποστηρίζω ότι η σύγχρονη παραγωγή, η οποία βασίζεται στο διαδίκτυο δεν έχει, τελικά, κάποιο νόημα, εκτός, εάν οι χρήστες αποκτήσουν μία νέα ιδέα για το τι πραγματικά είναι η ‘παραγωγικότητα’. Όλα μοιάζουν εντάξει, όταν διατυπώνουμε την άποψη ότι ο χρήστης έχει πλέον τον έλεγχο των τρόπων παραγωγής, κανείς, εντούτοις, στην πραγματικότητα δεν ρωτά για ποιον, ακριβώς, λόγο παράγουν οι χρήστες αυτές τις πλατφόρμες. Μπορούμε όλοι να χειροκροτήσουμε και να επευφημήσουμε γιατί οι ‘ερασιτέχνες’ χρήστες έχουν υπό τον έλεγχό τους τον κινητήριο μοχλό του Διαδικτύου, αλλά πού ακριβώς, το οδηγούν;


Ένα παράδειγμα που αξίζει να αναφερθεί, βρίσκεται στο άρθρο του Henrik Ingo (σε αυτό το αφιέρωμα), όταν αναφέρει ότι οι χρήστες του Web 2.0 έχουν μια λογική αυτόνομης δράσης και δεν πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης, αλλά ‘στην πραγματικότητα, είναι σύμμαχοι στην προσπάθεια αναζήτησης ανοιχτής επικοινωνίας και/ ή όταν μοιράζονται περιεχόμενο, ακόμα και στη λιγότερο ευμενή εξήγηση παρέχουν μία υπηρεσία διασκέδασης (όπου το να μοιράζεσαι ένα βίντεο είναι, τουλάχιστον, τόσο διασκεδαστικό όσο το να βλέπεις ένα) και έτσι, λοιπόν, κανείς δεν πέφτει θύμα εκμετάλλευσης’. Εγώ υποστηρίζω ότι το να καταναλώνεις το κοινωνικό web και το να μοιράζεσαι αυτό το περιεχόμενο για να το καταναλώσουν άλλοι, δεν είναι χρήση ανάλογη των δυνατοτήτων του κοινωνικού web. Ακόμα και η δημιουργία περιεχομένου, αν δεν είναι πραγματικά αναστοχαστική, είναι μόνο μια μηχανική αναπαραγωγής ενός προϊόντος προς κατανάλωση.


Το web 2.0 έχει αυξήσει σημαντικά τη μάζα των χρηστών του, οι οποίοι είναι, τουλάχιστον, ενστικτωδώς πρόθυμοι να εκτιμήσουν τη χαρά του να μοιράζεσαι (Youtube), της επικοινωνίας (φόρα, πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης) ή της πρόσβασης στην πληροφορία (ιστολόγια, wikis). Αλλά, ενώ ο Ingo τόνισε τη σημασία του συστήματος αξιών της συνεισφοράς και της επικοινωνίας, το οποίο διεισδύει σε συνεχώς μεγαλύτερο πλήθος ατόμων στο κοινωνικό web, εγώ αναρωτιέμαι, τι μοιράζονται αυτά τα άτομα. Τι είναι αυτό που επικοινωνούν; Με ποιον τρόπο, τελικά, είναι τα αναρίθμητα κοινωνικά λειτουργικά συστήματα στο Facebook, όπως το ‘Τι είδους πόρνη είσαι’; παραγωγικά, με την έννοια που αποδίδεται στη λέξη από τον Fromm;


Ο κίνδυνος για το κοινωνικό web είναι το γεγονός ότι οι χρήστες δημιουργούν περιεχόμενο, το οποίο στην πραγματικότητα δεν δύναται να εξερευνηθεί και δεν είναι το αποτέλεσμα της έκφρασής τους, όπως παρατηρεί ο Fromm, των πραγματικών δυνάμεών τους. Ενώ ο Stutzman υπογράμμισε την ιδέα ότι η παραγωγή φιλίας καθοδηγείται από το συναφές περιεχόμενο, το κοινωνικό web φθείρεται, αν το περιεχόμενο της αλληλεπίδρασης παραμείνει η παραγωγή προϊόντων προς κατανάλωση.


Λέγοντας όλα αυτά, θεωρώ, τελικά, ότι η παραγωγή νοήματος είναι στα χέρια του χρήστη και ότι εμείς ως κοινωνιολόγοι και κριτικοί δεν πρέπει να είμαστε βιαστικοί και επιπόλαιοι, ώστε να υποθέσουμε ότι η αλληλεπίδραση στο πλαίσιο των πλατφόρμων κοινωνικής δικτύωσης, για να αναφέρω ένα παράδειγμα, είναι άνευ νοήματος. Σημειώνω ότι το νόημα είναι, πράγματι, παρόν, αν ο χρήστης σκέφτεται και εκφράζεται πάνω στη σημασία των πράξεων και των αλληλεπιδράσεών του. Αυτός είναι ο ορισμός της πραγματικής παραγωγικότητας. Συμβαίνει, όμως, αυτό; Για να επιστρέψουμε στον Stutzman, το κοινωνικό web διατρέχει τον κίνδυνο να παράγει και να αναπαράγει αλληλεπιδράσεις, οι οποίες θα βασίζονται στους ασήμαντους μηχανισμούς των υφιστάμενων δομών των ιστοσελιδών, τμήμα των οποίων είναι. Σύμφωνα με το επιχείρημά του, το διαδίκτυο αποτελείται από ένα ‘σύνολο κανονισμών, οι οποίοι επιβάλλουν μια συγκεκριμένη δομή στις αναμενόμενες δραστηριότητές μας’. Υπάρχει μια λεπτή χροιά στο εν λόγω επιχείρημα, τη οποία πρέπει να ξεκαθαρίσουμε – δεν είναι η υφιστάμενη δομή, η οποία θεωρεί αυτές τις αλληλεπιδράσεις ως μη παραγωγικές και χωρίς νόημα, αλλά, μάλλον, είναι οι δομές αυτές που εκπέμπουν ένα αίσθημα ικανοποίησης και αναπαράγουν μία αλυσίδα κατανάλωσης, η οποία είναι παρούσα σε αμφότερες τις κοινωνίες, τη διαδικτυακή και την εκτός διαδικτύου.


Σήμερα, υπάρχουν πλατφόρμες, στις οποίες οι χρήστες έχουν τη δυνατότητα να σκέφτονται τη σημασία των πράξεών τους και να εκφράζονται εκ νέου και να το πράττουν. Μπορούσε να συνδέσουμε αυτή την ενεργή ανταπόκριση σε πλατφόρμες και προγράμματα που επιχειρούν να ενεργοποιήσουν αυτή τη διαδικασία αναστοχασμού. Ένα δίκτυο φιλοξενίας, όπως το Couchsurfing.com είναι ένα παράδειγμα της εν λόγω προσωπικής διαδικασίας αναστοχασμού. Εκεί τα άτομα συναντούν άλλους χρήστες για να βρουν στέγη και αλληλεπίδραση με ‘νόημα’ με άλλους χρήστες, ανά την υφήλιο. Τα άτομα χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για να συναντήσουν, να αλληλεπιδράσουν και συχνά για να σκεφτούν, να εκφραστούν και να μάθουν ακόμα και εκτός του διαδικτύου. Η αλληλεπίδραση δεν έχει να κάνει μόνο με την ευχαρίστηση, αλλά με την ατομική και την κοινωνική πρόοδο. Οι κοινωνικοί ακτιβιστές και οι επιχειρηματίες χρησιμοποιούν το διαδίκτυο ως μέσο δημιουργίας, παραγωγής και ανταπόκρισης μέσω της αλληλεπίδρασης, όπως ακριβώς πράττουν και οι δημιουργοί των κοινών αγαθών (commons) και των wikis, στην προσπάθειά τους να παράγουν δημοκρατική γνώση και σε αντάλλαγμα, κριτική ανταπόκριση. Ας σημειωθεί ότι αυτοί που επιθυμούν να δώσουν στη ζωή τους και στην κοινωνία νόημα και να εμπλακούν στη διαδικασία της παραγωγικότητας, μπορούν να το κάνουν.


Βλέπω το κοινωνικό web σαν μια προέκταση της πλατφόρμας στην οποία οι χρήστες μπορούν να δρουν. Αλλά για να κατανοήσουμε τα όρια του υπάρχοντος web 2.0, πρέπει να δούμε το κοινωνικό web ως το ουτοπικό ιδανικό του. Παραδέχομαι ότι θα ήταν αφελές να πιστεύουμε ότι όλοι μπορούν πάντα να χρησιμοποιήσουν το κοινωνικό web για να δημιουργήσουν και να δράσουν με το σύνολο των δυνάμεών τους. Ακόμα και ο Fromm παραδέχεται ότι, σπάνια, συναντάς ένα άτομο που έχει σκοπό της ζωής του να παράγει. Για να το πούμε απλά, κάποιοι χρήστες δεν είναι διατεθειμένοι να το πράξουν. Η κριτική, λοιπόν, σε αυτό το σημείο είναι ότι το κοινωνικό web δεν είναι, ακόμα, ένας χώρος για την προώθηση της δράσης μεταξύ των χρηστών που δεν ξέρουν ούτε από να ξεκινήσουν ή δεν θέλουν να το πράξουν. Για αυτούς που είναι αφοσιωμένοι στην παραγωγικότητά τους, το κοινωνικό web είναι ένας παράδεισος. Τι γίνεται όμως με εκείνους που βιώνουν περιορισμούς στην παραγωγικότητά τους; Αυτούς, στους οποίους αναφέρθηκα στις εισαγωγικές παραγράφους – αυτούς που σύμφωνα με τον Fromm, εξαρτώνται από κ άλλο που ελέγχει την ‘εξουσία’ τους, ή αυτούς που δεν έχουν την ικανότητα να αντιληφθούν ποιες, πραγματικά, είναι οι δυνάμεις τους;


Η πρόκληση για το κοινωνικό web είναι να ενισχύσει τη δημιουργία πλατφόρμων, οι οποίες θα ωθήσουν τους χρήστες όχι στο να είναι παραγωγικοί με το να παράγουν απλά, αλλά να είναι παραγωγικοί με την έννοια που αποδίδει στη λέξη ο Fromm – όπου το άτομο χρησιμοποιεί τις ικανότητές του για να βελτιώσει τον εαυτό του μέσω της αλληλεπίδρασης. Μέχρι τότε, το κοινωνικό web θα χορεύει κολλημένο μεταξύ των ορίου ενός ενεργού χώρου κοινωνικής εμπλοκής και ενός παθητικού χώρου αναπαραγόμενης κατανάλωσης.


1


Σε αυτό το κείμενο, θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας στη φιλία, η οποία παρέχει τον τόπο για απόκτηση εμπειριών αναφορικά με το κοινωνικό web, καθώς και τα αντισταθμιστικά σύνολα ελεγχόμενων καταστάσεων, τα οποία λαμβάνουν, στο κοινωνικό διαδίκτυο, τη μορφή κοινωνικών προσδοκιών ή τεχνικών δομών. Το κοινωνικό web είναι ένας παραγώμενος χώρος και η αντίληψη μας για αυτό το χώρο αντλείται από προηγούμενες εμπειρίες και διαδράσεις με τους μηχανισμούς ελέγχου, οι οποίοι καθορίστηκαν από τους αρχιτέκτονές του.


Ο Lefebvre, στο βιβλίο του Η Παραγωγή του Χώρου, καθιερώνει μία αντίληψη της έννοιας του χώρου. Ο χώρος κατασκευάζεται από χωρικές πρακτικές, από αναπαραστάσεις του χώρου, και από χώρους όπως αυτοί αναπαρίστανται. Μπορούμε να φανταστούμε την πρακτική του χώρου π.χ. ως την ανάγνωση του χώρου, όπως την περιγράφει ο Lefebvre, ως «μία διαλεκτική διάδραση.»( σ. 38) Η αναπαράσταση του χώρου, από την άλλη πλευρά, αποτελείται από κυρίαρχες συζητήσεις, οι οποίες «προσδιορίζουν τι βιώνουμε, τι αντιλαμβανόμαστε και τι σκεφτόμαστε.» (σ. 38) Οι αναπαραστάσεις του χώρου είναι εκεί που βιώνεται η καθημερινότητα, εκεί που καταναλώνεται η συζήτηση του χώρου και εκεί που οι τελικοί χρήστες τοποθετούν τις εμπειρίες τους στο πλαίσιο του χώρου.


2


Για να κατανοήσουμε το χώρο του κοινωνικού web απαιτείται η εξέταση της φιλίας ως παραγωγής συμφραζομένων. Η φιλία στο διαδίκτυο έχει πολλαπλά νοήματα. Σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης ανακοινώνουμε τις φιλίες μας ρητά και δημόσια, μια σαφής κατάδειξη κοινωνικότητας. Στο ευρύτερο κοινωνικό web, μπορεί να υπάρχει φιλία μεταξύ των πλησιέστερων γειτόνων, με όσους συν-καταναλώνουμε ή συν-δηλώνουμε προτίμηση για την ύλη ή το αντικείμενο στο οποίο εστιάζει κάποια ιστοσελίδα. Ένα παράδειγμα της κοινωνικότητας του πλησιέστερου γείτονα είναι ο ιστότοπος del.icio.us, στον οποίο οι χρήστες κατευθύνουν την κοινωνικότητά τους προς ένα κοινό γνωστικό αντικείμενο.


Επομένως, η φιλία παράγεται στο κοινωνικό web με αδιάσπαστη αλληλουχία. Μπορούμε να εκλάβουμε την εν λόγω αλληλουχία ως άξονα όπου πολλές διαστάσεις της παραγωγής: ταυτότητα, γνώση, αποκλειστικότητα, ατομικότητα, κ.α., παρέχουν ένα αντιστάθμισμα των εκφάνσεων των κοινωνικών σχέσεων. Μέσω αυτής της συζήτησης η φιλία αξιολογείται και πραγματοποιείται. Όπως υποστηρίζει ο Lefebvre, «Οι κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες είναι συγκεκριμένες αφαιρέσεις, δεν έχουν καμιά πραγματική υπόσταση αποθηκευμένη στο χώρο ή μέσω αυτού.» (σ. 404) Οι σχέσεις δομούνται εντός και μεταξύ των χώρων του κοινωνικού web η παραγωγή της φιλίας προωθείται στο πλαίσιο του γενικότερου περιβάλλοντος.


3


Ακολουθώντας τον Lefebvre, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η παραγωγή φιλίας, ως αναπαράσταση του χώρου, είναι μια διαδικασία που συμβαίνει εξ’ολοκλήρου στο πεδίο του λόγου. Η συζήτηση διεξάγεται μεταξύ των ατόμων, των συστημάτων και των μεθόδων παραγωγής. Για να κατανοήσουμε τη διαδικασία πρέπει να εξερευνήσουμε τους μηχανισμούς της φιλίας στο κοινωνικό web και την κεντρική θέση της φιλίας στην εμπειρία ενός ιστότοπου. Μπορούμε να δούμε αυτό το πρώτο βήμα ως τη χαρτογράφηση της χωρικής πρακτικής, η πρώτη σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre. Η φιλία ως συμμετοχή σε δίκτυα, ενδεχομένως, να είναι ένας σημαντικός εμπειρικός παράγοντας στο κοινωνικό web. Ένα παράδειγμα είναι ο ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης Friendster, στον οποίο η δυνατότητα κάποιου να δει και να συμμετέχει στο δίκτυο εξαρτάται άμεσα από το μέγεθος του δικτύου επαφών του χρήστη. Λειτουργίες που επηρεάζουν την ατομικότητα, όπως οι ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης, τείνουν να εξάγουν και να απονέμουν αξία στη βάση της παραγωγής ενός δικτύου φιλίας.


Η φιλία στο κοινωνικό web μπορεί να θεωρηθεί ως κυκλική σχέση, στην οποία οι παραγωγοί σχηματίζουν δίκτυα που θα καταναλωθούν, θα διανείμουν ισχύ ή θα μετατραπούν σε κεφάλαιο από τους αρχιτέκτονες του ιστότοπου. Στη δημόσια άρθρωση της φιλίας, οι παραγωγοί σπάνια αντιλαμβάνονται την έννοια αυτών των ακούσιων διαστάσεων της κατανάλωσης, εστιάζοντας στις δυνατότητες που παρέχονται ως επιβράβευση για την άρθρωση της φιλίας. Οι αρχιτέκτονες των ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης, ειδικότερα, δημιουργούν κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες λειτουργούν σαν φρουροί, επιτρέποντας στο χρήστη που παράγει αυτές τις σχέσεις να έχει πρόσβαση σε υψηλότερα επίπεδα διάδρασης, δράσης και εμπειρίας, δελεάζοντάς τον, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να παράγει περισσότερες σχέσεις. Αυτή η παραγωγή, με τη σειρά της, μεγιστοποιεί την αξία του συστήματος.


4


Αναλογιζόμενοι τις αναπαραστάσεις του χώρου -η δεύτερη σύλληψη της έννοιας του Lefebvre- τα όρια του χώρου στο πεδίο του λόγου θεμελιώνονται μέσω των μηχανισμών παραγωγής του συστήματος. Δηλαδή, οι προγραμματιστές, οι διευθυντές παραγωγής και οι αρχιτέκτονες της ασφάλειας αναπαριστούν, καθώς οι αρχιτέκτονες του χώρου αναπτύσσουν ένα σύνολο κανόνων και στρατηγικών για τον έλεγχο της συζήτησης. Αυτοί οι κανονισμοί θεσπίζονται στον κώδικα προγραμματισμού, όπως περιγράφει ο Lessig:«Το ρυθμιστικό στοιχείο είναι ο κώδικας- ή πιο γενικά, το «δομημένο περιβάλλον» της κοινωνικής ζωής, η αρχιτεκτονική του.» (σ. 86) Η αντίληψή μας για το χώρο συνεπώς, διοχετεύεται μέσω μιας σειράς κανονισμών, οι οποίοι επιβάλλουν μια συγκεκριμένη δομή στις αναμενόμενες δραστηριότητές μας. Γενικότερα, αυτοί οι κανονισμοί δεν ασκούν χαμηλού επιπέδου ελέγχους (π.χ. στην ατομική ομιλία), αλλά, παρά ταύτα, δομούν με μεγάλη λεπτομέρεια τον τρόπο και τις προσδοκίες της διάδρασης.


5


Οι χώροι όπως αναπαρίστανται -η τελευταία σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre- ενυπάρχουν στη συζήτηση μεταξύ των χρηστών και των αρχιτεκτόνων του κοινωνικό web. Σε αυτό το πλαίσιο, η κατανόηση της φιλίας μπορεί να χαρτογραφηθεί από μια παραγωγική/καταναλωτική σε συν-παραγωγική συνεργασία, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τα σχέδια των αρχιτεκτόνων. Το γεγονός, το οποίο διευκρινίζει πιο ξεκάθαρα αυτήν την κατάσταση ήταν η ανταπόκριση στη δημιουργία του News Feeds από το Facebook. Το News Feeds, το οποίο εισήχθη χωρίς ελέγχους για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, επαναπροσδιόρισε την έννοια της φιλίας, τις προσδοκίες του κύκλου παραγωγής/κατανάλωσης και τις προσδοκίες των αρχιτεκτονικών ορίων.


Το News Feeds περιελάμβανε την προβολή των δραστηριοτήτων των πρόσφατων φίλων στη σελίδα του κάθε χρήστη στο Facebook. Η παραγωγή ταυτότητας, μια σημαντική δραστηριότητα φιλίας, αναδιαρθρώθηκε εξαιτίας αυτού, επιβάλλοντας τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας της χωρικής κατανόησης της φιλίας. Η φιλία δεν ήταν, πια απλά, η πρόσθεση ενός νέου φίλου στο δίκτυο, αλλά η πρόσκληση σε φίλους να παρακολουθήσουν όλες τις ανιαρές δραστηριότητες ενός ατόμου. Αυτό σήμανε έναν απότομο επαναπροσδιορισμό του χώρου, στον οποίο οι συγκεκριμένες αφαιρέσεις των κοινωνικών σχέσεων επαναπροσδιορίστηκαν. Η αντίληψη του Lefebvre περί συγκεκριμένης αφαίρεσης εξηγείται καλύτερα ως η υλοποίηση μιας χωρικής οντότητας μέσω διαδικασιών στο πεδίο του λόγου. Οι διαδικασίες που παρήγαγαν την αρχική έννοια της φιλίας δεν περιελάμβαναν τη συνεχή παρατήρηση, η οποία είναι αυτονόητη στο News Feeds.


Το σοκ που προκάλεσε το News Feeds εξαπλώθηκε γρήγορα μέσω των διαρθρωμένων δικτύων του Facebook. Αν και το News Feed προοριζόταν να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο επιτήρησης και ελέγχου, εξελίχθηκε σε ένα χώρο ανταγωνισμού και διαμαρτυρίας. Οι χρήστες δημιούργησαν ομάδες διαμαρτυρίας, για αυτήν τους τη δραστηριότητα ενημερώνονταν και οι φίλοι τους μέσω του News Feed και το γεγονός αυτό τροφοδότησε μία διαμαρτυρία που εξαπλωνόταν, όπως ακριβώς ένας ιός. Μέσα σε λίγες μέρες, εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες προσχώρησαν σε ομάδες διαμαρτυρίας, εξαναγκάζοντας το Facebook να αναγνωρίσει και να ασχοληθεί με τη διαμαρτυρία. Οι χρήστες και οι αρχιτέκτονες των ιστότοπων διαπραγματεύτηκαν εκ νέου τα όρια του News Feed στο πεδίο του λόγου, αλλά και του ίδιου του Facebook. Οι χρήστες συνέχισαν να μοχλεύουν το News Feed σαν ένα χώρο για συλλογική διαμαρτυρία ή για την προσωπική τους προβολή. Πολλές άλλες ομάδες, συχνά πολιτικού χαρακτήρα, συγκέντρωσαν εκατοντάδες χιλιάδες μέλη.


6


Στις συνεχείς διαπραγματεύσεις αναφορικά με τις σχέσεις παραγωγών και αρχιτεκτόνων, ο χώρος παράχθηκε και επαναπροσδιορίστηκε. Η φιλία παρέχει την πιο σημαντική διάσταση σε αυτόν το συνεχή επαναπροσδιορισμό, καθώς αποτελεί το συγκριτικό μέτρο αποτίμησης του κοινωνικού web. Δηλαδή, οι σχέσεις των παραγωγών με άλλους παραγωγούς και αρχιτέκτονες καθορίζει αμφότερα τα πρότυπα και τα όρια της διάδρασης. Η παραγωγή φίλων, αλλά και η συνεργατική παραγωγή μαζί με φίλους εμπεριέχουν μια διαπραγμάτευση της παρουσίας και της αναπαράστασης του χώρου, τα προϊόντα της κοινωνικότητας και τα όρια του πεδίου του λόγου.


Είναι φυσικό, θα υποστήριζα, να εξετάσουμε τα κίνητρα της παραγωγής φιλίας στο κοινωνικό web, αφού είναι ένα προσφάτως προσδιορισμένο προϊόν (το τσιμέντο του οποίου ακόμα στεγνώνει). Κοιτάζοντας το κοινωνικό web βλέπουμε πολλούς διαφορετικούς χώρους μέσω των οποίων παράγεται, άμεσα ή έμμεσα, φιλία. Στο πιο αρχικό επίπεδο, βρίσκουμε πολλές σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, όπου η ατομικότητα κατέχει προεξάρχουσα θέση και η διάρθρωση της φιλίας λειτουργεί ως σημάδι επαναβεβαίωσης της ατομικής ταυτότητας. Διευρύνοντας την οπτική μας, μπορούμε να βρούμε ιστοσελίδες που μοιράζονται μέσα (επικοινωνίας), μέσω των οποίων τα προϊόντα της ατομικότητας λειτουργούν ως όρια για την δημιουργία φιλίας. Τέλος, εμπλεκόμαστε με το πλήθος, σε χώρους, όπως ιστοσελίδες που μοιράζονται συνδέσμους ή νέα, όπου η ατομικότητα εξασθενεί και το κίνητρο του χρήστη για παραγωγή είναι η ανταπόκρισή του στις ανάγκες του πλήθους. Σε αυτό το πλαίσιο, η φιλία ενδέχεται να εκτείνεται από το πραγματικό μέχρι το καθαρά στρατηγικό, δημιουργώντας τελικά έναν μοναδικό χώρο.


7


Τα κίνητρα για την παραγωγή φιλίας προσδιορίζονται, εν πολλοίς, στο πλαίσιο της χωρικής πραγματικότητας κάθε ιστότοπου, όπου ο παραγωγός καλείται να ανιχνεύσει το χώρο και να ακολουθήσει έναν ορισμό της φιλίας που βασίζεται στις πρακτικές του συγκεκριμένου χώρου. Μια συνεπής προσδοκία φιλίας μεταξύ των ιστότοπων δεν μπορεί και δεν πρέπει να αναμένεται, ούτε δικτυώσεις του πραγματικού κόσμου πρέπει να εκβιάζονται. Η φιλία, βεβαίως, δεν είναι παρά ένα ρητορικό μέσο, το οποίο υποκινεί την παραγωγή επαφών ή πλησιέστερων γειτόνων στο πλαίσιο της υποτιθέμενης έννοιας της φιλίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποτιμήσουμε όλες τις φιλίες στο κοινωνικό web, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι αυτές είναι χωρικά καθορισμένες, καθώς και ότι τα σχέδια των αρχιτεκτόνων των ιστότοπων είνια καθοριστικά για τους τρόπους με τους οποίους δημιουργούνται.


Μια κριτική θεώρηση της φιλίας εξαρτάται από την ανάγνωση και τη διαπραγμάτευση των χώρων παραγωγής. Στο κοινωνικό web, οι μέθοδοι παραγωγής ελέγχονται αυστηρά από τους αρχιτέκτονες των ιστότοπων. Ενόσω αναζητούμε νέες ευκαιρίες για συζήτηση αναπτύσσοντας νέους χώρους αναπαράστασης, η φιλία έχει έναν παραγωγικό ρόλο πολύ χρήσιμο στους αρχιτέκτονες. Αν αναθεωρήσουμε την έννοια της φιλίας και την αντίληψή μας για το χώρο, ενδεχομένως, να είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε τη σχέση μας με τους αρχιτέκτονες και να επανεξετάσουμε τα κίνητρά μας για παραγωγή.