Ο Archon Fung μιλάει για τις πολιτικές για την διαφάνεια, υποστηρίζοντας ότι πρωταρχικός στόχος τους θα πρέπει να είναι να “επιτρέψουν στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευθούν από τους κινδύνους και τις απειλές που αντιμετωπίζουν”.


Α.Μ. – Π.Χ.: Λαμβάνοντας υπόψη πως μια ευρύτερη συναίνεση στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες για ένα πιο ανοιχτό σύστημα είναι όλο και πιο διαδομένη, μπορούμε να πούμε πως η διαφάνεια είναι από πολιτική άποψη μια εγγενώς ουδέτερη έννοια, που δεν θα αντανακλά σαφείς ιδεολογικές διαιρέσεις στο μέλλον;


Archon Fung: Πιστεύω πως η διαφάνεια θα εξακολουθήσει να ελκύει πολλά μέρη του πολιτικού φάσματος, δεν είναι όμως με κανένα τρόπο ένα πολιτικά ουδέτερο ζήτημα. Η διαφάνεια που έχει αξία- που προωθεί δημοκρατικές αξίες όπως η πολιτική λογοδοσία ή κοινωνικές αξίες όπως η προστασία από κινδύνους- επιβάλλει συνήθως κόστος σε κάποιον. Η διαφάνεια μπορεί να δείξει ότι ένας πολιτικός είναι διεφθαρμένος, ότι μια πολιτική υπηρεσία δεν παρέχει αυτά τα οποία έχει υποσχεθεί ή ότι εταιρίες κατασκευάζουν μη ασφαλή προϊόντα, μεταχειρίζονται άσχημα τους εργαζόμενους ή ρυπαίνουν το περιβάλλον. Όταν άτομα και οργανώσεις τραυματίζονται από τη διαφάνεια, προσπαθούν συχνά να οργανωθούν για να την υπονομεύσουν.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ γράψαμε πρόσφατα ότι υπάρχει πολιτική συναίνεση σε μεγάλο μέρος της αριστεράς και της δεξιάς για το ότι οι κυβερνητικές δραστηριότητες πρέπει να είναι πιο διαφανείς. Υπάρχει πολύ λιγότερη συναίνεση για την έκταση της διαφάνειας σε ό, τι αφορά τις δραστηριότητες των παικτών του ιδιωτικού τομέα. Αυτό είναι ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα.


Α.Μ. – Π.Χ.: Από πολλές πλευρές η διαφάνεια αντιμετωπίζεται ως αυτόνομος παίκτης που θα θεραπεύσει διάφορες παθήσεις της δημοκρατικής διακυβέρνησης και θα φέρει αλλαγές για τους πολίτες. Κάνουμε λάθος όταν αντιλαμβανόμαστε τη διαφάνεια σαν το αντίστοιχο του αόρατου χεριού στην ελεύθερη αγορά;


Archon Fung: Η πρόσφατη οικονομική κρίση δείχνει πως το αόρατο χέρι της αγοράς δεν είναι πάντοτε τόσο ευμενές. Ομοίως, για να παράσχει η διαφάνεια οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά οφέλη, πρέπει να έχει προσεκτικά σχεδιαστεί ώστε να δίνει πληροφόρηση που έχει αξία για τους ανθρώπους, που θα μπορούν να την κατανοήσουν και να δράσουν με βάση αυτή με τρόπους ωφέλιμους για το κοινό.


Η διαφάνεια δημιουργείται πάντα με κάποιο σχεδιασμό. Η ελάχιστη μορφή της είναι να υπάρχει δημόσια πρόσβαση στα έγγραφα, σε έντυπη ή διαδικτυακή μορφή. Πιο εξεζητημένες μορφές διαφάνειας- όπως η γνωστοποίηση για τα κίνητρα δαπανών στις Ηνωμένες Πολιτείες στο recovery.gov, η πληροφόρηση για την ασφάλεια του καναταλωτή στη βάση δεδομένων των Ηνωμένων Πολιτειών για την ασφάλεια των καταναλωτικών προϊόντων ή οι πολιτικές συμμετοχές στο OpenSecrets.gov- εμπεριέχουν πολλές αποφάσεις για το ποιες πληροφορίες είναι πιο σημαντικές, πώς να οργανωθεί και να παρουσιαστεί η πληροφόρηση και λοιπά. Η διαφάνεια δεν μπορεί με κανένα τρόπο να είναι αυτόματη.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ εξετάζουμε γιατί ορισμένα συστήματα διαφάνειας πετυχαίνουν και άλλα όχι, στο βιβλίο μας Full Disclosure: The Perils and Promise of Transparency (Πλήρης Γνωστοποίηση: Οι Κίνδυνοι και η Υπόσχεση της Διαφάνειας).


Α.Μ. – Π.Χ.: Όταν μιλάτε για την ανάγκη μετακίνησης από την κυβερνητική διαφάνεια, που εστιάζεται πρώτα απ’ όλα στη λογοδοσία, σε συστήματα που επιτρέπουν στους πολίτες να αποτιμούν τις κυβερνητικές δραστηριότητες, πόσο μακριά πιστεύετε ότι μπορεί να πάει αυτή η αποτίμηση; Θα έπρεπε οι αποτιμήσεις αυτές να είναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεσμευτικές για τις κυβερνητικές πολιτικές; Θα έπρεπε οι αποτιμητές να μετέχουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, στον σχεδιασμό των κυβερνητικών δραστηριοτήτων;


Archon Fung: Υπάρχουν πολλά είδη αποτιμήσεων που θα έπρεπε να έχουν άμεσες επιδράσεις στις κυβερνητικές δραστηριότητες. Βλέπω όμως πως η διαφάνεια- ανεξάρτητα αν πρόκειται για λογοδοσία ή για αποτίμηση- ασκεί τις επιδράσεις της μέσα από έμμεσους μηχανισμούς. Το μονοπάτι που συνδέει τη διαφάνεια με τις δημόσιες αποφάσεις έχει ως εξής: κάποια οργάνωση, ίσως μια κυβερνητική ή μη κυβερνητική οντότητα, παρέχει στο κοινό μια πληροφόρηση που διαφορετικά δεν θα είχε. Οι παίκτες στις δημόσιες σφαίρες- ο πολίτης ως ψηφοφόρος, οι επενδυτές, οι υποστηρικτικές οργανώσεις, οι δημοσιογράφοι, ίσως οι ρυθμιστές- χρησιμοποιούν την πληροφόρηση αυτή για διάφορους σκοπούς, ως ομάδες πίεσης για να υπάρξει αλλαγή ή για να αυξήσουν ή να μειώσουν την υποστήριξή τους σε κάποια πολιτική. Οι οντότητες που οι δραστηριότητές τους εκτέθηκαν από τη διαφάνεια αποφασίζουν εάν θα ανταποκριθούν ή όχι.


Α.Μ. – Π.Χ.: Τις περισσότερες φορές είναι δύσκολο και χρονοβόρο τόσο για τις δημόσιες όσο και για τις ιδιωτικές οργανώσεις να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις της διαφάνειας. Αποτελεί αυτό ένδειξη ελαττωματικού σχεδιασμού του προγράμματος για τη διαφάνεια; Και ποια θα ήταν τα καίρια στοιχεία μιας στρατηγικής που θα έκανε μια πολιτική διαφάνειας να λειτουργήσει ομαλά και αποτελεσματικά;


Archon Fung: Η διαφάνεια κοστίζει, όπως άλλωστε και η αδιαφάνεια. Οι προσπάθειες για διαφάνεια πρέπει επομένως να εστιάζονται στην παραγωγή αξιόλογης και χρήσιμης πληροφόρησης. Οι πολιτικές πρέπει να εστιάζονται στην παραγωγή στοιχείων που επιτρέπουν στον κόσμο να κατανοεί τους κινδύνους που αντιμετωπίζει και να προστατεύεται από αυτούς, σε τομείς όπως η υγεία, το περιβάλλον, η υγιεινή και η ασφάλεια στον τόπο εργασίας, οι οικονομικοί κίνδυνοι και η δημοκρατική διακυβέρνηση.


Α.Μ. – Π.Χ.: Πρόσφατα, η Ellen Miller από το Sunlight Foundation υποστήριξε πως η προώθηση της διαφάνειας μοιάζει να καθυστερεί. Πιστεύετε ότι το φαινόμενο των WikiLeaks θα ενισχύσει περισσότερο αυτή την τάση στασιμότητας ή αντίθετα θα αποτελέσει μια απροσδόκητη ευκαιρία για την προώθηση από το κράτος μιας ατζέντας ριζοσπαστικής διαφάνειας;


Archon Fung: Δεν γνωρίζω τι επιφυλάσσει το μέλλον για τη διαφάνεια. Βλέπω τουλάχιστον τρεις σημαντικές τάσεις. Η πρώτη αφορά εξελίξεις στις τεχνολογίες της πληροφορίας και της επικοινωνίας που διευκολύνουν την παροχή εργαλείων, τα οποία μειώνουν το τεχνικό κόστος της παροχής πληροφοριών ( π.χ. WikiLeaks) και της συλλογής πληροφοριών (π.χ. αναφορές για προϊόντα του Amazon). Η δεύτερη είναι ότι οι υποστηρικτικές οργανώσεις είναι πιθανό να αντιληφθούν τα οφέλη της διαφάνειας ως μέσο προώθησης των στόχων τους. Η πληροφόρηση για τη συμπεριφορά των τραπεζών σε σχέση με τα στεγαστικά δάνεια ή τις διαπραγματεύσεις για τις υποθήκες μπορεί, για παράδειγμα, να ενισχύσει τη διαπραγματευτική θέση κοινοτικών οργανώσεων, που μάχονται για πιο δίκαια στεγαστικά δάνεια ή για προσιτή στέγη.


Από την άλλη πλευρά, πολύ περισσότερες οργανώσεις αντιλαμβάνονται τους κινδύνους που μπορεί να έχουν από τη διαφάνεια. Ο νόμος για τη Γνωστοποίηση (U.S. DISCLOSE Act), στις Ηνωμένες Πολιτείες, απαιτούσε από οργανώσεις που συμμετείχαν σε πολιτικές προεκλογικές εκστρατείες να γνωστοποιήσουν τους μεγάλους δωρητές και να αποκαλύψουν τις πηγές χρηματοδότησης της προεκλογικής διαφήμισης. Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε από το Κογκρέσο το 2010. Παρομοίως, όσο αυξάνεται η συνειδητοποίηση για τη δύναμη της διαφάνειας, μπορούμε να αναμένουμε μεγαλύτερη αντίσταση στις απαιτήσεις για γνωστοποίηση από ιδιωτικές εταιρίες, βιομηχανικούς τομείς, ακόμη και δημόσιες υπηρεσίες.


Α.Μ. – Π.Χ.: Μια από τις κριτικές κατά των πρωτοβουλιών για τη διαφάνεια είναι πως δεν έχουν ως πρωταρχικό στόχο τους εκείνους που στερούνται επίσημων δικαιωμάτων ή πραγματικών δυνατοτήτων για να τα ασκήσουν πλήρως (μετανάστες, προσωρινούς εργάτες, κατώτερη κοινωνική τάξη). Θα λέγατε ότι η διαφάνεια ενισχύει άμεσα αυτές τις κοινωνικές ομάδες;


Archon Fung: Ορισμένα μέτρα για τη διαφάνεια ενισχύουν κοινωνικά περιθωριακές ομάδες και συμφέροντα. Ένα παράδειγμα που ανέφερα πιο πάνω είναι ο νόμος για τη γνωστοποίηση των στεγαστικών δανείων (Home Mortgage Disclosure Act) που βοηθά τις κοινοτικές οργανώσεις στον αγώνα τους για πιο δίκαια τραπεζικά στεγαστικά δάνεια στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, όσοι είναι πολιτικά αδύναμοι και κοινωνικά περιθωριακοί θα δυσκολευτούν περισσότερο να διασφαλίσουν πολιτικές που θα προστατεύουν τα συμφέροντά τους. Αυτό δεν ισχύει λιγότερο για τη σφαίρα της διαφάνειας απ’ ό, τι για άλλους πολιτικούς τομείς.


Α.Μ. – Π.Χ.: Έχει η κυβέρνηση κάποιο ρόλο στην προώθηση ή εφαρμογή της διαφάνειας σε μη κρατικές οντότητες, όπως οι εταιρίες ή οι ΜΗ.ΚΥ.Ο;


Archon Fung: Απολύτως. Πιστεύω πως κεντρικός στόχος της διαφάνειας είναι να επιτρέψει στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευτούν εναντίον των κινδύνων και των απειλών που αντιμετωπίζουν. Συνήθως πιστεύουμε πως στις αυταρχικές χώρες οι κίνδυνοι αυτοί προέρχονται κυρίως από τις κυβερνήσεις και, επομένως, οι προσπάθειες για διαφάνεια θα έπρεπε να εστιάζονται εκεί.


Στις βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, όμως, πολλές απειλές που αντιμετωπίζουν οι πολίτες δεν προέρχονται από την κυβέρνηση αλλά από εταιρίες και, σε μικρότερη έκταση, από μη κυβερνητικές οργανώσεις. Συνεπώς, κάποιοι από τους προβολείς της διαφάνειας θα έπρεπε να λάμψουν εκεί.


Α.Μ. – Π.Χ.: Ας φανταστούμε μια σειρά εστιασμένων προγραμμάτων διαφάνειας, συγκροτημένων, καλά σχεδιασμένων και εφαρμοσμένων για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ένα αντιπροσωπευτικό σώμα τομέων πολιτικής τόσο στον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα, όπως υγειονομική περίθαλψη, παιδεία, χρηματιστήρια, τρόφιμα κλπ. Υπάρχει εδώ μια απελευθερωτική δυναμική που να μπορεί να ανανεώσει τη δημοκρατική υπηκοότητα κι ό,τι άλλο χρειάζεται;


Archon Fung: Η διαφάνεια είναι μια αναγκαία αλλά ανεπαρκής προϋπόθεση για τον δημοκρατικό έλεγχο. Οι πολίτες πρέπει να έχουν τη δυνατότητα και την οργάνωση να κατανοούν τις πληροφορίες που τους παρέχει η διαφάνεια. Ακόμη πιο σημαντικό, οι οργανώσεις, οι νόμοι και οι πολιτικές πρέπει να παρέχουν διαύλους ελέγχου και ρύθμισης που να τους επιτρέπουν να ελέγχουν τόσο τις δημόσιες όσο και τις ιδιωτικές οντότητες με τρόπους που να προστατεύουν τα θεμελιώδη συμφέροντά τους και να υλοποιούν τους συλλογικούς στόχους τους.

—————————-


Ο Archon Fung μίλησε μέσω e-mail με τον Αλέξανδρο Μελίδη και τον Παύλο Χατζόπουλο.

Η εμφάνιση μιας Σκηνούπολης στο κέντρο του Έντμοντον το καλοκαίρι του 2007 ήταν χαρακτηριστική της συνεχιζόμενης διαπραγμάτευσης για τη χρήση του αστικού δημόσιου χώρου. Πολλοί χρήστες διεκδικούν την πόλη και ο αστικός δημόσιος χώρος είναι προϊόν συγκρούσεων για το ποιος έχει δικαιώματα σε αυτόν (Mitchell 1995). Ο δημόσιος χώρος παίζει σημαντικό ιδεολογικό ρόλο στις δημοκρατικές κοινωνίες. Καίρια για την αντίληψή μας για τα πολιτικά δικαιώματα και τη δημοκρατία είναι η διάκριση ανάμεσα στη ʺδημόσιαʺ και την ʺ ιδιωτικήʺ σφαίρα, με τη δημόσια σφαίρα να θεωρείται ο χώρος των ʺκοινώνʺ (commons) και την ιδιωτική να γίνεται αντιληπτή ως χώρος ελευθερίας από την κρατική ή κοινωνική εισβολή. Μολονότι η δημόσια σφαίρα δεν είναι άμεσα συνώνυμη με το δημόσιο χώρο, υπάρχει μεταξύ τους μια ισχυρή σχέση: η δημόσια σφαίρα είναι η φυσική τοποθεσία όπου οι πολίτες μπορούν να συγκεντρωθούν και να προκύψει πολιτική. Κατά συνέπεια, η πρόσβαση στο δημόσιο χώρο είναι καίρια, προκειμένου να διασφαλιστεί η πολιτική ολοκλήρωση στη δημόσια σφαίρα. Επειδή οι άστεγοι δεν έχουν πρόσβαση σε ιδιωτικές κατοικίες, οι ζωές τους είναι άθελά τους δημόσιες ( Kawash 1998). Η επακόλουθη χρήση από αυτούς του δημόσιου χώρου για ιδιωτικές ανάγκες δείχνει μια ρωγμή στον πυρήνα των αρχών της φιλελεύθερης κοινωνίας. Οι διεκδικήσεις των άστεγων χρηστών στην πόλη αντιμετωπίζονται διαφορετικά από εκείνες των άλλων χρηστών. Οι κυβερνήσεις τείνουν να τους αποκλείουν από τους δημόσιους χώρους, για να επανεγκαθιδρύουν τις φιλελεύθερες αρχές ως νόμιμες. Η Σκηνούπολη ήταν μια διεκδίκηση του άστεγου πληθυσμού του Έντμοντον που κατέλαβε τον  αστικό δημόσιο χώρο και τον χρησιμοποίησε ως τόπο διαμονής, σε μια παραβίαση των κοινωνικών κανόνων (Cresswell 1996). Αυτή η ιδιαίτερη μάχη για κοινωνικο-φυσικό χώρο μας επιτρέπει να δούμε τις διαπραγματεύσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη για την έννοια του χώρου στη διαμόρφωση της ιδιότητας του πολίτη.


Η πρώτη εγκατάσταση σε κοινότητα του άστεγου πληθυσμού του Έντμοντον πήρε σάρκα και οστά όταν μια μικρή ομάδα άστεγων άρχισαν να κατασκηκώνουν σε ένα εσώτερο πάρκο της πόλης τον Μάιο του 2007. Επειδή απαγορεύεται η δημόσια χρήση των πάρκων τη νύχτα, η αστυνομία κάλεσε την ομάδα να μετακομίσει αλλού. Εγκαταστάθηκαν σε ένα χώρο πίσω από το αστυνομικό τμήμα και ύστερα στο χώρο στάθμευσης μιας  υπηρεσίας για αστέγους, αλλά απομακρύνθηκαν από τις αρχές και από τους δυο αυτούς χώρους. Ως αποτέλεσμα, οι κατασκηνωτές μετακόμισαν σε ένα ακατοίκητο κομμάτι γης στο κέντρο του Έντμοντον, και πάλι κοντά σε μια υπηρεσία της πόλης. Στη διάρκεια του καλοκαιριού, ο καταυλισμός είχε πάνω από 200 ενοίκους. Κι έγινε ευρέως γνωστό ως η Σκηνούπολη του Έντμοντον.


Η ίδρυση ενός καταυλισμού αστέγων στο κέντρο του Έντμοντον οδήγησε σε νέες αντιλήψεις περί του αστικού χώρου. Η έρευνά μου, που έγινε στο πλαίσιο ενός μεταπτυχιακού διπλώματος στις Πολιτικές Επιστήμες, εστίασε στα ακόλουθα ερωτήματα: 1) Γιατί η Σκηνούπολη εμφανίστηκε το καλοκαίρι του 2007; 2) Πώς έγινε αντιληπτή και βιώθηκε από τους κατοίκους της, τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών και τους κρατικούς αξιωματούχους; 3) Με ποιο τρόπο τα γεγονότα της Σκηνούπολης μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε το πώς οι δημόσιοι χώροι του Έντμοντον στεγάζουν τους αστέγους; 4) Με ποιον τρόπο η ύπαρξη της Σκηνούπολης διαμορφώνει την κυβερνητική πολιτική για τη στέγη και τους αστέγους; Πήρα 22 συνεντεύξεις από τους κατοίκους του καταυλισμού, τους κρατικούς αξιωματούχους που βοήθησαν στη διοίκηση της Σκηνούπολης ή ενεπλάκησαν στην διαμόρφωση πολιτικής για τους άστεγους, τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο, και από τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών που έχουν να κάνουν με τον άστεγο πληθυσμό. Μολονότι οι πάροχοι υπηρεσιών είχαν κριτική άποψη και σχόλια, η ιστορία της Σκηνούπολης ξεδιπλώθηκε πρώτα από όλα ως αποτέλεσμα των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στους άστεγους κατασκηνωτές και τους κρατικούς αξιωματούχους. Όπως προέκυψε από τις συνεντεύξεις, τρία ήταν τα μεγάλα θέματα για τους κατοίκους: ο καταυλισμός αντιπροσώπευε έναν τόπο διαμονής που είχε χαρακτήρα σπιτιού ( Wright 1997). Νέες συλλογικές ταυτότητες αναδύθηκαν από την κοινή εμπειρία του επαναπροσδιορισμού τους σε σχέση με το φυσικό χώρο. Και από τη στιγμή που η κυβέρνηση εγκαθίδρυσε ξανά θεσμικούς μηχανισμούς ελέγχου, η κοινότητά τους διαλύθηκε και το μέρος έκλεισε. Για τους κρατικούς αξιωματούχους, ο καταυλισμός αντιπροσώπευε έναν αναρχικό χώρο που δεν αποτελούσε την κατάλληλη λύση για το πρόβλημα των αστέγων. Δεν μπορούσαν να υποστηρίξουν Σκηνουπόλεις όταν υπήρχαν πιο ασφαλείς εναλλακτικές λύσεις για το θέμα της στέγης. Οι κρατικοί αξιωματούχοι εστίασαν τις συζητήσεις τους στις διδάγματα που προέκυψαν από τη διοίκηση του καταυλισμού, όπως κι από την ενδυνάμωση των εργασιακών σχέσεων μεταξύ αρχών και άστεγων κατασκηνωτών. Ένιωθαν ότι αυτές οι σχέσεις συνετέλεσαν στην εγκαθίδρυση πιο αποτελεσματικών και συνεργατικών προσεγγίσεων πολιτικής σε σχέση με την αντιμετώπιση του ζητήματος των αστέγων μετά τη Σκηνούπολη.


Τα κεντρικά φερώνυμα του σπιτιού χαρακτηρίζονται ως: καταφύγιο, αξιοπρεπή κριτήρια ζωής και υλικών συνθηκών, ιδιωτικότητα και έλεγχος, κοινωνικές σχέσεις που εμπεριέχουν αγάπη και φροντίδα και συναισθηματική/ φυσική ευημερία ( Watson & Austerberry 1986: 97). Μολονότι οι ένοικοι της Σκηνούπολης συσχέτισαν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά με τον καταυλισμό, δημιούργησαν διακρίσεις ανάμεσα στον ιδιωτικό και δημόσιο χώρο για να υπάρξει περισσότερη ιδιωτικότητα στην κατασκήνωση και συμφώνησαν σε κανόνες συμπεριφοράς για τη διατήρηση της ειρήνης και της τάξης. Τα ‘συλλογικά μάτια’ της κοινότητας συνέβαλαν στη διασφάλιση της προσωπικής ασφάλειας των άλλων και οι ερωτώμενοι αναφέρονταν συχνά στους εαυτούς τους και τους άλλους κατασκηνωτές σαν σε μια μεγάλη οικογένεια. Ήταν σαφές ότι οι ένοικοι έζησαν δραματικές βελτιώσεις στη συνολική ποιότητα ζωής τους. Η Σκηνούπολη άρχισε να καταρρίπτει τους αυστηρούς διαχωρισμούς μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού και οι κάτοικοι απήλαυσαν ορισμένα οφέλη που πήγαζαν από το γεγονός ότι ζούσαν σε ένα ιδιωτικό μέρος, όπως και τα οφέλη της κοινοτικής ζωής. Ενώ οι ένοικοι της Σκηνούπολης ήταν συνηθισμένοι να θεωρούνται ʺ εκτός τόπου ʺ (Wright 1997) στην ευρύτερη κοινότητα, η ενεργή κατάληψη κοινωνικο-φυσικού χώρου τούς επέτρεψε να αναπτύξουν μια συλλογική ταυτότητα. Έγιναν το ʺ δημόσιο ʺ σε εκείνη την συγκεκριμένη κοινωνικο-φυσική σφαίρα, που ιδρύθηκε στη βάση ενός εναλλακτικού οράματος της κοινωνικής τάξης.


Ως τα μέσα Ιουλίου 2007, ο καταυλισμός στέγαζε πάνω από 200 ένοικους, ενώ διάφορες συμμορίες και έμποροι ναρκωτικών είχαν αποκτήσει μια αυξανόμενη παρουσία. Επειδή οι κρατικοί αξιωματούχοι θεωρούσαν τον καταυλισμό αναρχικό χώρο, λήφθησαν πρόσθετα μέτρα ασφαλείας για να δημιουργηθεί ένας χώρος με κάποια δομή και κανόνες. Στις αρχές Αυγούστου 2007, οι διοικητικές αρχές ανακοίνωσαν ότι η Σκηνούπολη θα έκλεινε και ένα βήμα προς το κλείσιμο υπήρξε η κατασκευή ενός αλυσόπλεκτου φράκτη γύρω από τον καταυλισμό. Οι αρχές προχώρησαν στην καταγραφή και την ταυτοποίηση των ενοίκων και προσέλαβαν ιδιωτικούς φρουρούς ασφαλείας για τη διατήρηση της τάξης. Άρχισαν επίσης να ψάχνουν για εναλλακτικές στεγαστικές διευθετήσεις για τους ένοικους της Σκηνούπολης. Ο καταυλισμός διαλύθηκε στα μέσα Σεπτεμβρίου 2007, ενώ βρέθηκε εναλλακτική στέγη για τους 58 από τους περίπου 200 ένοικους.


Μολονότι οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι θεωρούσαν ότι η διοίκηση του καταυλσμού  υπήρξε πολύ επιτυχής κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι ένοικοι της Σκηνούπολης είχαν διαφορετική άποψη. Η Σκηνούπολη υπήρξε μια ʺ ελεύθερηʺ ζώνη ανοιχτή σε όλους, αλλά από τη στιγμή της ταυτοποίησης και της έλευσης φρουρών ασφάλείας, η κινητικότητα των κατασκηνωτών περιορίστηκε και η παρουσία τους στο μέρος υπόκειτο στην κρίση των φρουρών ασφαλείας. Ιδιωτικοί φρουροί ασφαλείας επέβαλλαν κανονισμούς, που βρίσκονταν σε αντίθεση με τους κανόνες που είχαν θεσπίσει οι ένοικοι. Σε μια προσπάθεια ανάκτησης του ελέγχου στον καταυλισμό, χρησιμοποιήθηκαν στρατηγικές αποκλεισμού, που ασκούνται συχνά σε δημόσιους χώρους οι οποίοι θεωρούνται εκτός ορίων για τους αστέγους. Στις σκηνές των ενοίκων γίνονταν απροειδοποίητα έλεγχοι, ο μικρός ιδιωτικός χώρος που είχαν διεκδικήσει οι ένοικοι παραχωρούσε τη θέση του σε έναν κοινωνικο-φυσικό χώρο υπό την κυριαρχία του κράτους. Τη νέα συλλογική ταυτότητα αντικαθιστούσαν οι προηγούμενες ταυτότητες που είχαν οι ένοικοι ως ʺ άστεγοι ʺ.


Ο αλυσόπλεκτος φράκτης που παρέμεινε και μετά το κλείσιμο του καταυλισμού δεν επισφράγισε μόνο το τέλος της πρόσβασης των ενοίκων της Σκηνούπολης σε ζωντανό χώρο, αλλά και την έλλειψη πρόσβασης της κοινότητας σε χώρο αναψυχής (προηγουμένως ήταν ένας χώρος ανοιχτός σε όλους). Η Σκηνούπολη έκλεισε, οι ένοικοι απομακρύνθηκαν και η χρήση του χώρου στο μέλλον – από οποιονδήποτε- απαγορεύτηκε. Οι τοπικές και περιφερειακές διοικήσεις προτίμησαν να μείνει ο χώρος άδειος και ασφαλής, παρά να διακινδυνεύσουν τη μελλοντική χρήση του ως τόπου κατοικίας από αστέγους ή κοινότητες. Οι απόπειρες διεκδίκησης του ελέγχου στον αστικό δημόσιο χώρο δεν σταμάτησαν εκεί. Η αστυνομία αύξησε τον αριθμό των επιχειρήσεων-σκούπα για τους αστέγους σε όλη την πόλη, προκειμένου να αποτρέψει την παράνομη κατάληψη αστικών χώρων. Οι συνεντεύξεις αποκάλυψαν ότι η κατάσχεση των σκηνών των αστέγων έγινε συνηθισμένη πρακτική, αντανακλώντας μια περαιτέρω διάβρωση των δικαιωμάτων των άστεγων στην ιδιωτικότητα και την κατοχή προσωπικών αντικειμένων. Το μήνυμα ήταν σαφές: η κατάληψη αστικού δημόσιου χώρου από αστέγους δεν θα ήταν πλέον ανεκτή και ειδικότερα η συλλογική κατάληψη αστικού δημόσιου χώρου από αστέγους απαγορευόταν. Προληπτικά έγιναν αυξημένοι έλεγχοι στους δημόσιους χώρους. Μολονότι η Σκηνούπολη έδωσε την ευκαιρία στους αστέγους να εκπροσωπούνται στο ʺ δημόσιο ʺ για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, αυτό οδήγησε τελικά σε μεγαλύτερο αποκλεισμό τους από τους δημόσιους χώρους, συρρικνώνοντας έτσι τα πολιτικά δικαιώματα των αστέγων στο Έντμοντον.


Η Σκηνούπολη επέτρεψε στους κρατικούς αξιωματούχους να αναπτύξουν αυξημένη επίγνωση των φραγμάτων που αντιμετωπίζουν οι άστεγοι και πολλοί έμαθαν πώς να δουλεύουν πιο αποτελεσματικά μαζί τους. Η αυξημένη γνώση αποτέλεσε σημαντικό εργαλείο για τους αξιωματούχους, προκειμένου να διαμορφώσουν καλύτερα προγράμματα που μπορούσαν να ανταποκριθούν με μεγαλύτερη ακρίβεια στις ανάγκες του άστεγου πληθυσμού. Για παράδειγμα, μετά τη διάλυση της Σκηνούπολης, η αστυνομία έδωσε στους κατασκηνωτές στην πόλη την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με εργαζόμενους απέξω για να έχουν πρόσβαση σε υποστήριξη και υπηρεσίες όταν τους ζήτησαν να εγκαταλείψουν το δημόσιο χώρο. Μολονότι οι κατασκηνωτές δεν ήταν υποχρεωμένοι να δεχτούν αυτή την υποστήριξη, έπρεπε παρόλα αυτά να μετακομίσουν. Επιπλέον, μετά τη διάλυση της Σκηνούπολης, η κυβέρνηση, σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, υιοθέτησε νέες προσεγγίσεις για τους αστέγους. Η φιλοσοφία αυτή, γνωστή ως ʺ Η στέγη πρώταʺ, εστιάζεται στη μετακίνηση των ανθρώπων από τους δρόμους ή τα καταφύγια για αστέγους σε δικά τους διαμερίσματα, αναγνωρίζοντας το γεγονός ότι πρωταρχική ανάγκη των άστεγων είναι μια σταθερή κατοικία. Αυτή ήταν μια σημαντική αλλαγή σε σχέση με το προηγούμενο σύστημα των έκτακτων καταφυγίων ή της προσωρινής στέγης.


Η Σκηνούπολη υπήρξε μια κρίσιμη χρονική στιγμή, καθώς οι άστεγοι διεκδίκησαν το δικαίωμα να καταλάβουν αστικό δημόσιο χώρο και, μπροστά στην έλλειψη εναλλακτικών λύσεων, μεταμόρφωσαν τον κοινωνικο-φυσικό χώρο σε τόπο κατοικίας. Αυτό οδήγησε στην αμφισβήτηση των κυρίαρχων αντιλήψεων για την κατάλληλη συμπεριφορά και τις φιλελεύθερες διακρίσεις μεταξύ ʺ δημοσίου ʺ και ʺ ιδιωτικού ʺ. Η Σκηνούπολη αποτέλεσε μια πράξη παραβίασης της κυρίαρχης κοινωνικής τάξης και διεκδίκηση , της κοινωνικής νομιμοποίησης από πλευράς των αστέγων. Από τη μια πλευρά, το αποτέλεσμα ήταν ο αυξημένος έλεγχος των δημόσιων χώρων από τις αρχές, από την άλλη πλευρά οδήγησε σε επίσημες δεσμεύσεις ότι οι άστεγοι θα αποκτούσαν πρόσβαση σε ιδιωτικούς χώρους. Μολονότι η πρόσβαση σε ιδιωτικές κατοικίες θα είναι αναμφίβολα θετική ( εάν οι δεσμεύσεις υλοποιηθούν), αυτό δεν εξουδετερώνει τον αυξημένο αποκλεισμό των αστέγων από τους δημόσιους χώρους. Εδώ είναι που συναθροίζονται τα “κοινά”. Χωρίς πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, οι άστεγοι στο Έντμοντον εξακολουθούν να είναι αποκλεισμένοι από την ιδιότητα του πολίτη.


Σημείωση

Λόγω έλλειψης χώρου, οι απόψεις των παρόχων υπηρεσιών δεν παρατίθενται εκτενώς σ’ αυτό το κείμενο.


Βιβλιογραφία

- Cresswell, Tim. In Place/Out of Place: Geography, Ideology, and Transgression. Minneapolis, Minnesota: University of Minnesota Press, 1996.

- Kawash, Samira. “The Homeless Body.” Public Culture 10, νο. 2 (1998): 319-339.

- Mitchell, Don. “The End of Public Space? People’s Park, Definitions of the Public, and Democracy.” Annals of the Association of American Geographers 85, νο. 1 (1995): 108-133.

- Watson, Sophie και Helen Austerberry. Housing and Homelessness: A Feminist Perspective. Λονδίνο: Routledge & Kegan Paul, 1986.

- Wright, Talmadge. Out of Place: Homeless Mobilizations, Subcities, and Contested Landscapes. Albany: State University of New York Press, 1997.


Μια συνέντευξη στην Καρίνα Λάμψα και τον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Καρίνα Λάμψα: Πώς σε μια χώρα με ισχυρή καθολική παράδοση κατάφερε η κυβέρνηση Zapatero να κάνει τομές σε θέματα δικαιωμάτων;


Pedro Zerolo: Γιατί κατανόησε ακριβώς ποιο ήταν το νόημα της κοινωνίας των πολιτών. Γιατί οι αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν στην Ισπανία έγιναν χάρη στο θάρρος του Θαπατέρο και στο στοίχημα μιας αριστερής πλειοψηφίας στο κοινοβούλιο αλλά κυρίως επειδή το σύνολο των πολιτών της Ισπανίας θέλησε να συμβεί αυτό. Γιατί σε τελική ανάλυση, πάντοτε οι πολίτες εξασκώντας το δικαίωμα της ψήφου είναι αυτοί που προξενούν τις αλλαγές κι αυτό που είχε ο Θαπατέρο ήταν η εξυπνάδα να τοποθετηθεί εμπρός σε μια μεγάλη διαμαρτυρία των πολιτών, που κατανοούσε πλήρως πως για να είναι μια χώρα σύγχρονη χρειάζεται να στοιχηματίσει υπέρ των κοινωνικών πολιτικών, των δημόσιων πολιτικών, υπέρ της διεύρυνσης της νομοθεσίας, της αναγνώρισης της αξιοπρέπειας του καθενός. Αυτό είναι η αλλαγή που προσπάθησε να φέρει η κυβέρνηση Θαπατέρο, αλλά και οι κυβερνήσεις του Γκονθάλεθ, στην εποχή τους, που επίσης μεταμόρφωσαν την Ισπανία.


Σε κάθε περίπτωση, η Ισπανία είναι σήμερα αυτό που είναι, παρά τη Δεξιά, παρά τον Λαϊκό Κόμμα που εκπροσωπεί τη Δεξιά, παρά την ιεραρχία της Καθολικής Εκκλησίας που δεν στήριξαν καμία από τις αλλαγές που έχουν παραχθεί τα τελευταία τριάντα χρόνια. Επιπλέον, αν βασιζόμασταν σε αυτούς, τη Δεξιά και την ιεραρχία της Καθολικής Εκκλησίας κι άλλων Εκκλησιών, θα ζούσαμε ακόμα σε μια χώρα τελείως διαφορετική από αυτή που θέλει η συντριπτική πλειοψηφία των Ισπανών πολιτών αυτά τα 30 χρόνια Δημοκρατίας. Η Ισπανία, αντιθέτως, για πρώτη φορά στην ιστορία της, είναι συνεπής στο ραντεβού με την ισότητα. Ποτέ δε θα ήμασταν οι πρώτοι, ποτέ, και μόνο σε τέσσερα…πέντε χρόνια που κυβερνά ο Θαπατέρο, η Ισπανία έχει μετατραπεί σε σημείο αναφοράς όχι μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο, ένα σημείο αναφοράς ειρήνης, αγώνα ενάντια στη φτώχεια, συνεργασίας, ανάπτυξης, πολιτικής σε σχέση με τα δυο φύλα, την πολιτική της ισότητας ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες…κι όλα αυτά είναι βασικά γιατί τα θέλησαν οι πολίτες και γιατί αγωνίστηκαν πολύ οι κοινωνικές ομάδες για να γίνουν αυτές οι αλλαγές.


Καρίνα Λάμψα: Ποιες είναι οι κοινωνικές συμμαχίες που μάχονται για αυτή την ατζέντα;


Pedro Zerolo: Λοιπόν, αυτό που έκανε ο Θαπατέρο σαν Γενικός Γραμματέας του PSOE (Partido Socialista Obrero Español, Ισπανικό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα), κι αργότερα σαν πρόεδρος πια της Ισπανικής Κυβέρνησης ήταν να κατανοήσει το μήνυμα των διεθνών κοινωνικών φόρουμ που άρχισαν να πραγματοποιούνται στο Καράκας, το Πόρτο Αλέγκρε, το Ναϊρόμπι, όπου σχηματοποιήθηκε ένας κύκλος προόδου. Τα αιτήματα των πολιτών προωθούνται από τις κοινωνικές ομάδες, από τις γυναικείες οργανώσεις, τις φεμινιστικές, από τους οικολόγους, τους πρόσφυγες. Αυτά τα αιτήματα μεταφέρονται στα πολιτικά κόμματα που είτε τα ενσωματώνουν είτε όχι στα προεκλογικά τους προγράμματα που μετατρέπονται σε κυβερνητικά προγράμματα αν τα κόμματα κερδίσουν τις εκλογές. Σε αυτή την περίπτωση, πολλά από τα αιτήματα των πολιτών μπορύν να μετατραπούν σε νόμους του κράτους.


Αυτός είναι ο κύκλος της προόδου, ο κύκλος που κάνει την κοινωνία να προχωράει. Κι αυτό το κατανόησε πλήρως ο Θαπατέρο σαν Γενικός Γραμματέας του PSOE με το οποίο συνεργάζομαι γιατί είμαι Γραμματέας για τα κοινωνικά κινήματα και πάντα ήμουν παρών στα διεθνή κοινωνικά φόρουμ. Με αυτό τον τρόπο αρχίζει η αλλαγή. Κι αυτή η αλλαγή υιοθετήθηκε από το Σοσιαλιστικό Κόμμα, την ενσωμάτωσε στην ατζέντα του, και γι’ αυτό έχουν περάσει νόμοι που κανείς δεν περίμενε να εγκριθούν στην Ισπανία. Αυτό είναι το μυστικό. Οι πολίτες είναι πάντα εκεί. Διατεθειμένοι για την αλλαγή, για την πρόοδο. Αυτό που απουσιάζει μερικές φορές είναι η γενναιότητα. Και χρειάζεται να την απαιτήσουμε από την αριστερά. Όταν δειλιάζει η αριστερά, η δεξιά εμφανίζεται σαν συντηρητική, ακόμη και κεντρώα. Όταν είναι τολμηρή η αριστερά και θέτει τις αρχές της της αλληλεγγύης και δικαιοσύνης με σθένος, η δεξιά εμφανίζεται όπως ήταν πάντοτε, επιθετική ενάντια στην ελευθερία, την ισότητα και την αξιοπρέπεια του καθενός. Και κάτι τελευταίο, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι η αριστερά στην καλύτερη των περιπτώσεων κυβερνά, αλλά την εξουσία συνεχίζουν να την έχουν αυτοί που την έχουν συνήθως, αυτοί που δεν θέλουν να αλλάξει τίποτα ώστε να συνεχίσουν να έχουν τα προνόμιά τους.


Κι ακόμη ένα πράγμα. Πέρα από όλο αυτό που είναι το πολιτικό στοίχημα, υπάρχει μια ιδεολογική δέσμευση, αυτή που λέει ότι δεν μπορεί να είναι κάποιος αριστερός και να είναι φαλλοκράτης ή ρατσιστής ή ομοφοβικός. Δεν μπορεί να είσαι αριστερός και να μην έχεις μια δέσμευση με την κοινωνική δικαιοσύνη, με το στοίχημα για την κοινωνική επένδυση, για τις δημόσιες πολιτικές, για την αναγνώριση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, για την οικουμενικότητα των δικαιωμάτων. Γι’ αυτό στην Ισπανία ήταν οι κυβερνήσεις της αριστεράς αυτές που κατασκεύασαν τους τέσσερις πυλώνες της ευημερίας: της δημόσιας υγείας, της δημόσιας παιδείας, της επέκτασης των συντάξεων και τώρα το Εθνικό σύστημα δημόσιας στήριξης που παραχωρεί το δικαίωμα σε κάθε Ισπανό, σε κάθε Ισπανίδα, για να μπορεί να απαιτεί, για να ζητάει από το Κράτος να τους φροντίζει και να τους παρέχει καταφύγιο όταν συναντούν δυσκολίες.


Παύλος Χατζόπουλος: Αυτή η ατζέντα συναντά και πολλές αντιδράσεις στην Ευρώπη και γίνεται δύσκολο να υλοποιηθεί στην πράξη σε πολλές χώρες όπως η Ελλάδα. Θεωρείται ότι πρέπει να μεταφερθεί στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για προωθηθεί πιο αποτελεσματικά;


Pedro Zerolo: Φυσικά και πρέπει. Πάντα είναι δυνατόν να μετατραπεί ο Ευρωπαϊκός χώρος σε έναν χώρο κοινωνικό, αλληλέγγυο, να χτιστεί μια Ευρώπη με αξίες. Και τώρα πλησιάζουν οι Ευρωπαϊκές εκλογές. Είναι πολύ σημαντικό να είναι προοδευτικής πλειοψηφίας το Ευρωκοινοβούλιο, να έχει αριστερή πλειοψηφία, γιατί τώρα υπερισχύει η δεξιά, κατά πολύ. Και γι’ αυτό τώρα πρέπει να διαλέξουμε. Την Ευρώπη την χτίζεις εσύ κι εγώ. Και πρέπει να επιλέξουμε ανάμεσα στην Ευρώπη του Μπερλουσκόνι ή την Ευρώπη του Θαπατέρο. Μεταξύ μιας Ευρώπης ηθικής και μιας Ευρώπης παθητικής. Τώρα είναι η στιγμή και δεν υπάρχει δικαιολογία και καταλαβαίνω γιατί πάντα συμμετείχα στα κινήματα των πολιτών, έχω πιστέψει στις επαναστάσεις από μέσα γιατί το δημοκρατικό σύστημα πάντα μπορεί να βελτιωθεί, σου δίνει τις δυνατότητες για μια αλλαγή. Στην Ισπανία έχουμε κάνει μια αλλαγή τεράστια, ιστορική. Κι εκεί υπήρξε σημαντική η γενναιότητα του Θαπατέρο, μιας αριστερής πλειοψηφίας, αλλά βασικά, σε τελευταία ανάλυση, η αλλαγή έγινε γιατί εξασκήθηκε ένα δικαίωμα, που στοίχισε πολύ μέχρι να επιτευχθεί. Πάρα πολύ. Είναι το δικαίωμα της ψήφου. Μια ψήφος για κάθε άντρα. Μια ψήφος για κάθε γυναίκα. Αυτό στοίχισε πάρα πολύ. Και μερικές φορές δεν αντιλαμβανόμαστε πόσο κόστισε να κατακτήσουμε το δικαίωμα που θα χρειαζόταν να εξασκήσουμε για να αλλάξουμε τα πράγματα. Οι πολίτες μπορούν να κάνουν τα πράγματα να αλλάξουν. Οι πολίτες ανεβάζουν και κατεβάζουν κυβερνήσεις. Μπορούν να το κάνουν όσες φορές θέλουν.


Παύλος Χατζόπουλος: Αλλά εντός των Ευρωπαίων σοσιαλιστών υπάρχουν σεξιστικές τάσεις που φέρνουν εμπόδια στα δικαιώματα των γυναικών, ομοφοβικές τάσεις που φέρνουν εμπόδια στα δικαιώματα LGBT, ρατσιστικές τάσεις που φέρνουν εμπόδια στα δικαιώματα των μεταναστών. Είναι τόσο συμπαγής η Ευρωπαϊκ’ή σοσιαλδημοκρατία, ώστε να μπορούμε να πούμε πώς μια σοσιαλιστική Ευρώπη θα μπορέσει να προωθήσει αυτή την ατζέντα;


Pedro Zerolo: Υπάρχει ο Socrates στην Πορτογαλία, ο Gordon Brown στη Μςεγάλη Βρετανία, και μια γυναίκα λεσβία στην Ισλανδία, που μόλις κέρδισε τις εκλογές. Αλλά δεν υπάρχουν και πολλοί ακόμη. Ο φαλλοκρατισμός, ο ρατσισμός, η ξενοφοβία, ο ομοφοβία υπάρχουν εγκάρσια, πάνω και κάτω, στην αριστερά και στη δεξιά, η αριστερά όμως έχει μια ιδεολογική δέσμευση. Δεν μπορείς να ανήκεις στην αριστερά και να είσαι φαλλοκράτης, η ρατσιστής, η ομοφοβικός, αυτό είναι ενάντια της φύση της ιδεολογικά. Δεν επιτρέπεται. Αυτή είναι η δέσμευση που καλείται κάποιος να αναλάβει για να θεωρείται αριστερός. Είναι διαφορετικό πράγμα να μην την αναλάβει κανείς, ή να γραφτεί σε ένα πολιτικό κόμμα, όπως θα γραφόταν και σε μια ομάδα ποδοσφαίρου. Όμως η ιδεολογική δέσμευση υπάρχει, υπάρχει η ιδεολογία, κι αυτή η ιδεολογία είναι η μηχανή για να ταχθείς με γενναιότητα υπέρ της αλλαγής. Αυτή είναι η διαφορά. Φυσικά όμως κι έχουν υπάρξει δείγματα φαλλοκρατισμού στη δεξιά και στην αριστερά. Ας δούμε όμως τώρα το θετικό, αυτό που συνέβη στην Ισπανία. Εγώ είμαι αισιόδοξος, από τη φύση μου. Είμαι, οφείλω να είμαι, γιατί στην καλύτερη των περιπτώσεων, η αριστερά θα κυβερνήσει. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, η αριστερά θα κυβερνήσει, αλλά την εξουσία συνεχίζουν να την έχουν αυτοί που την είχαν πάντα, που δε θέλουν αλλάξει τίποτα, κι αυτή η εξουσία συνεχίζει να είναι φαλλοκρατική, να κάνει διακρίσεις, να στιγματίζει…γι’ αυτό ας δούμε την θετική πλευρά.


Υποθέτω ότι αυτό είναι ένα προοδευτικό μέσο, και μερικές φορές επαναστατώ, γιατί μερικές φορές, δεν έχουμε κατά νου πως, για παράδειγμα, η επίτευξη της ισότητας μεταξύ γυναικών και αντρών σε χώρες όπως η Ισπανία ή ο γάμος μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου υπήρξαν επαναστατικές. Ήταν μια ειρηνική επανάσταση, φτάσαμε με τον καλύτερο τρόπο που θα μπορούσαμε να φτάσουμε, έχοντας πείσει τους πολίτες και τις ομάδες διεκδίκησης δικαιωμάτων. Πάντα υπάρχει η δυνατότητα αλλαγής, αυτή είναι η δημοκρατία, πρέπει να πιστέψουμε σε αυτήν, ειδάλλως θα νικήσουν αυτοί που κερδίζουν συνήθως. Αν δεν πιστέψουμε στη δημοκρατία, αν δεν πιστέψουμε στο δικαίωμα ψήφου, αν δεν πιστέψουμε στους θεσμούς, αν δεν πιστέψουμε στα πολιτικά κόμματα, αν δεν πιστέψουμε στα συνδικάτα, αν δεν πιστέψουμε πώς όλα αυτά μπορούν να βελτιωθούν, τότε δεν μπορύμε να κερδίσουμε κάτι. Γιατί τα συνδικάτα και τα πολιτικά κόμματα είναι γεμάτα από ανθρώπινα όντα, και οι άνθρωποι είμαστε όντα περίπλοκα, και σαν περίπλοκα, πλούσια σε αποχρώσεις όντα, δεν πρέπει να χάνουμε την ελπίδα μας. Στην Ισπανία το έχουμε καταφέρει, έχουμε καταφέρει πολλά πράγματα. Η Ισπανία ποτέ, στη διάρκεια της Ιστορίας της, δεν είχε φτάσει στην ώρα της στο ραντεβού με την ισότητα. Και τώρα το έχουμε κατορθώσει. Γι’ αυτό ας φανούμε αισιόδοξοι, γιατί οι συνήθεις ύποπτοι θέλουν να είμαστε απαισιόδοξοι, να θεωρούμε ότι τα πράγματα δεν μπορούν να αλλάξουν ποτέ, ενώ φυσικά και αλλάζουν. Οι γυναίκες μέχρι πριν από πολύ λίγο ήταν εντελώς περιθωριοποιημένες κι οργανώθηκαν οι ίδιες από μόνες τους, μέσω του φεμινισμού. Ήταν μια ιστορική αλλαγή που συνέβη σχετικά σε λίγο χρόνο. Οπότε πάντα είναι πιθανός ένας άλλος κόσμος, πάντα είναι δυνατόν να τον υλοποιήσουμε. Μου αρέσουν οι επαναστάσεις από μέσα, χρησιμοποιώντας τους μηχανισμούς που μας δίνουν τα συστήματα, που πάντα έχουν περιθώρια βελτίωσης, για να αλλάξουν τα πράγματα.


Σε κάθε περίπτωση, αν θέλετε να προσθέσετε κάτι, για όλα όσα με ρωτήσατε, το στοίχημα του Θαπατέρο, για το Κράτος ευημερίας, τις Δημόσιες πολιτικές, τις κοινωνικές πολιτικές, την κοινωνική επένδυση, την αναγνώριση των δικαιωμάτων για τους ομοφυλόφιλους άντρες και γυναίκες και τους τρανσέξουαλ, νομίζω ότι η μεγάλη αλλαγή που πραγματοποιήθηκε στην Ισπανία, αυτό που καταδεικνύει ένα πριν κι ένα μετά, αυτό που έκανε την Ισπανία να μπει προετοιμασμένη στον εικοστό πρώτο αιώνα, υπήρξε το στοίχημα για την ισότητα μεταξύ αντρών και γυναικών, το στοίχημα για τις πολιτικές με προοπτική το φύλο, της συμφιλίωσης μεταξύ εργασιακής και οικογενειακής ζωής των γυναικών και των αντρών και η πλήρης νομοθεσία για την καταπολέμηση της ενδοοικογενειακής βίας. Για μένα, η μεγαλύτερη τομή της κυβέρνησης Θαπατέρο ήταν η αντιμετώπιση του φεμινιστικού ζητήματος.


Καρίνα Λάμψα: Μετά από όλα αυτά που έχουν επιτευχθεί στην Ισπανία, υπάρχει μια νέα γενιά δικαιωμάτων;


Pedro Zerolo: Για να δούμε, λοιπόν, ο Θαπατέρο στοιχημάτισε υπέρ της ποικιλίας, το στοίχημα υπέρ της διαφορετικότητας που είναι στενά συνδεδεμένο με την αριστερά. Μιλήσαμε ήδη για το δημόσιο σύστημα ευημερίας. Η αληθινή δύναμη μιας χώρας βρίσκεται στην αναγνώριση της ποικιλίας της. Επιπλέον, η Ευρώπη, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι το έδαφος που συγκεντρώνει τη μεγαλύτερη ποικιλία ανά τετραγωνικό μέτρο παγκοσμίως. Και Ευρωπαϊκή Ένωση είναι και η Ελλάδα και η Ισπανία. Όταν αναγνωρίζουμε τη διαφορετικότητα, αναγνωρίζουμε την αξιοπρέπεια της κάθε γυναίκας και του κάθε άντρα που ζει σε μια συγκεκριμένη χώρα. Το μεγάλο στοίχημα του εικοστού πρώτου αιώνα, το μεγάλο στοίχημα της Ισπανίας τώρα είναι η διαχείριση της διαφορετικότητας. Η Ισπανία θα έχει τον πιο προχωρημένο νόμο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του κόσμου ίσως για τη διαχείριση της διαφορετικότητας. Θα λέγεται Νόμος για την ισότητα στη μεταχείριση κι ενάντια στη διάκριση. Ένας νόμος που θα αλλάξει για πρώτη φορά στη ΕΕ όλες τις ντιρεκτίβες των πολιτικών ενάντια στις διακρίσεις. Ο νόμος θα ενσωματώνει όλες τις ντιρεκτίβες που καταψήφισε η Ευρωπαϊκή δεξιά στο ευρωπαϊκό κοινοβούλιο, ε λοιπόν αυτές οι οδηγίες θα μεταφερθούν στην Ισπανία για να εγγυηθούν την ισότητα στη μεταχείριση, την ισότητα στο σεβασμό, την ισότητα των ευκαιριών όχι μόνο στην εργασία, αλλά και σχετικά με την πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες και να εφαρμοστούν στο Κράτος όλοι οι μηχανισμοί για τον αγώνα ενάντια σε κάθε είδος διάκρισης.


Αυτά είναι στην πραγματικότητα τα δικαιώματα των πολιτών, δεν είναι μια ατζέντα καινούριων δικαιωμάτων, είναι η αναγνώριση των δικαιωμάτων των πολιτών. Είναι η αναγνώριση της διαφορετικότητας σε μια χώρα. Η Ισπανία έκανε κάτι που λίγες χώρες στον κόσμο έχουν κάνει. Σε τριάντα χρόνια δημοκρατίας έχει αποκεντρώσει το Κράτος δυο φορές για να βρίσκονται οι υπηρεσίες πιο κοντά στους πολίτες, έχει αναγνωρίσει τις διαφορετικές ταυτότητες των διαφορετικών λαών που αποτελούν την Ισπανία και την αξιοπρέπεια όσων γυναικών κι ανδρών ζουν σ’ αυτή. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα και το κλειδί του άλματος που έκανε η Ισπανία στον εικοστό πρώτο αιώνα…

Η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά. H Roxanne Lynn Doty υπογραμμίζει, αντιθέτως, την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων


Η μετανάστευση είναι ένας ‘τόπος’ όπου σύνορα, δημοκρατία και ταυτότητα πάνε μαζί, δημιουργώντας προβλήματα. Αυτό ισχύει ιδίως όταν πρόκειται για μετανάστευση χωρίς χαρτιά. Οι αντιδράσεις μιας κοινωνίας απέναντι στους ανθρώπους που εισέρχονται στην εδαφική κυριαρχία της χωρίς νόμιμη άδεια λένε πολλά για τον τρόπο με τον οποίον η κοινωνία αυτή αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και τους ‘άλλους’ (συνειδητά ή υποσυνείδητα). Δείχνουν επίσης τους τρόπους με τους οποίους κάνει πράξη τις δημοκρατικές αξίες. Αναφέρομαι ειδικότερα στον τρόπο με τον οποίον μια κοινωνία μεταχειρίζεται τους μετανάστες που δεν έχουν χαρτιά. Οι αξίες που μια κοινωνία θεωρεί θεμελιώδεις όπως η δικαιοσύνη, η τιμιότητα και η ισότητα δοκιμάζονται μέσα από τις αντιδράσεις της απέναντι σε εκείνους που δεν έχουν χαρτιά.


Ο αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας


Αυτό το δοκίμιο επικεντρώνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρ’ όλο που το θέμα έχει πολύ ευρύτερες διαστάσεις. Οι ξεχωριστές καταστάσεις στις χώρες που βρίσκονται από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ποικίλλουν, αλλά η σημερινή μεταναστευτική ‘κρίση’ στις Ηνωμένες Πολιτείες θέτει ερωτήματα που σχετίζονται με εκείνα που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες ανεπτυγμένες βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, οι οποίες έχουν βιώσει και εξακολουθούν να βιώνουν την εμπειρία της μετανάστευσης από τις λεγόμενες χώρες του ‘τρίτου κόσμου’ και βρίσκονται με ένα σημαντικό αριθμό ανθρώπων που φτάνουν χωρίς τα αναγκαία νόμιμα έγγραφα (sans papiers, indocumentados, ‘παράνομοι ξένοι’). Η δοκιμασία εκείνων που η ίδια τους η ύπαρξη θεωρείται παράνομη ρίχνει άπλετο φως στο τι μπορεί να σημαίνει η έννοια της δημοκρατίας σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης, σε όλες τις πολυσχιδείς εκδηλώσεις της, όταν τα σύνορα αποκτούν ολοένα μικρότερη και ταυτόχρονα πολύ μεγάλη σημασία.


Παρ’ όλα αυτά, η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά που μαίνεται αυτή τη στιγμή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο δημόσιος διάλογος, που απέσπασε την προσοχή των μέσων μαζικής ενημέρωσης και εκείνων που παράγουν πολιτική, επικεντρώνεται στις διαφορές ανάμεσα σε ένα εξαιρετικά περιοριστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στην αμερικανική Βουλή των Αντιπροσώπων τον Δεκέμβριο του 2005 και ένα συμβιβαστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στη Γερουσία την άνοιξη του 2006. Το πρώτο αποτελεί αναμφίβολα μια από τις πλέον δρακόντειες προτάσεις που υποβλήθηκαν ποτέ. Θεωρεί τη βοήθεια στους μετανάστες χωρίς χαρτιά, σε οποιαδήποτε μορφή της, εγκληματικό αδίκημα- ακόμη κι αν κάποιος τους δώσει νερό στα αποπνικτικά ερημικά περάσματα της νοτιοδυτικής Αμερικής. Πολλοί ανθρωπιστές, θρησκευτικοί και ιατρικοί λειτουργοί, θα θεωρούνταν στην περίπτωση αυτή εγκληματίες. Το νομοσχέδιο αυτό αξιώνει επίσης την άμεση κράτηση και απέλαση κάθε ατόμου χωρίς χαρτιά. Το νομοσχέδιο της Γερουσίας εισηγείται ένα πρόγραμμα ξένων εργατών και δίνει τη δυνατότητα σε ένα ποσοστό των περίπου 11-12 εκατομμυρίων μεταναστών χωρίς χαρτιά, που ζουν κι εργάζονται σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, να μπουν σε μια διαδικασία υπηκοότητας. Αυτό που διέφυγε ουσιαστικά της κριτικής προσοχής είναι το γεγονός ότι ακόμη και η σχετικά μετριοπαθής θέση της Γερουσίας προωθεί ένα σύστημα που κατηγοριοποιεί τους ανθρώπους, παρέχοντας ένα καθεστώς δεύτερης κατηγορίας, ριζικά διαφορετικό από εκείνο των πολιτών οι οποίοι δικαιούνται την πλήρη σειρά των δικαιωμάτων που εγγυάται μια δημοκρατία. Ακόμη και με το νομοσχέδιο της Γερουσίας, ένα μεγάλο τμήμα του χωρίς χαρτιά πληθυσμού θα απειλείτο με απέλαση. Μια πρόταση όπως αυτή ενός μέλους του Κογκρέσου, της Sheila Jackson Lee, αντιπροσώπου των αφρο-αμερικανών από το Χιούστον του Τέξας- σύμφωνα με την οποία η μετανάστευση είναι ο κατεξοχήν αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας- ουσιαστικά αγνοήθηκε. Η πρότασή της δεν έχει πρόβλεψη για τους ξένους εργάτες αλλά εγγυάται νόμιμο καθεστώς σε όποιον ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες για πέντε χρόνια από την ημερομηνία εισόδου του και διασφαλίζει την ενίσχυση των δικαιωμάτων των μεταναστών. Μονάχα αυτή η πρόταση θέτει το ζήτημα της δημοκρατίας και των συνεπειών που η σημερινή δυσχερής θέση των μεταναστών χωρίς χαρτιά στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να έχει, σε σχέση με το πώς η ιδέα αυτή μπορεί να γίνει πράξη.


Η επανεκτίμηση των δημοκρατικών αξιών


Το υπέρτατο τεστ για τη δέσμευση μιας κοινωνίας στις δημοκρατικές αξίες σχετίζεται αναμφίβολα με τις πρακτικές αποκλεισμού. Εδώ δεν αναφέρομαι μόνο στον ‘αποκλεισμό’ με τη στενή έννοια της φυσικής εισόδου, γιατί είναι σαφές πως όταν πρόκειται για μετανάστες χωρίς χαρτιά αυτό το είδος του αποκλεισμού έχει αποτύχει. Οι πρακτικές του αποκλεισμού είναι πολύ πιο περίπλοκες από την απλή άρνηση εισόδου. Ούτε άλλωστε συναντιούνται μόνο στο πεδίο της νομιμότητας. Η κατάσταση των μεταναστών χωρίς χαρτιά αποτελεί μια περίπλοκη μίξη ενσωμάτωσης και αποκλεισμού. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους κατοικούν στις Ηνωμένες Πολιτείες πάρα πολλά χρόνια, κάποιοι από αυτούς το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους. Έχουν λοιπόν βιώσει την ενσωμάτωση σε σημαντικό βαθμό. Η υπογράμμιση του παράνομου καθεστώτος τους είναι σαν ένας σιγαστήρας που πνίγει κάθε αντίληψη για το τι μπορεί να σημαίνει η δημοκρατία σε αυτό το πλαίσιο. Σε διάφορες περιόδους της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν νόμιμο οι Αμερικανοί υπήκοοι ιαπωνικής προέλευσης να κρατούνται σε στρατόπεδα. Ήταν νόμιμο η εκπαίδευση των παιδιών να είναι όμηρος της διάκρισης που βασίζεται στο χρώμα της επιδερμίδας. Ήταν νόμιμο για τους αυτόχθονες Αμερικανούς και τις γυναίκες να στερούνται το δικαίωμα ψήφου. Εάν οι άδικοι νόμοι δεν είχαν αλλάξει, οι αξίες που ορίζουν τη δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα είχαν επιβιώσει. Στις Ηνωμένες Πολιτείες παρατηρούμε όλο και περισσότερες απελάσεις μεταναστών, όλο και περισσότερες εφόδους στους τόπους εργασίας και μεροκάματου και μια ευρεία αντι-μεταναστευτική νομοθεσία να ενεργοποιείται σε τοπικό επίπεδο, για παράδειγμα στις πόλεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το μοναδικό ‘έγκλημα’ των μεταναστών είναι ότι προσπαθούν να δουλέψουν, να κερδίσουν ένα μεροκάματο και να παράσχουν μια αξιοπρεπή διαβίωση στις οικογένειές τους.


Οι δημοκρατίες σήμερα αντιμετωπίζουν την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία. Αναμφίβολα η διαμόρφωση του κόσμου βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα εδαφικά σύνορα, τα κράτη-έθνη ή η έννοια της υπηκοότητας τείνουν να γίνουν εντελώς άχρηστα. Σημαίνει ωστόσο ότι οι συμβατικοί τρόποι κατανόησης αυτών των πραγμάτων χρειάζονται αναθεώρηση. Οι βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της μετανάστευσης από χώρες του τρίτου κόσμου από τα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η περιοριστική νομοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες απέτυχε στο μεγαλύτερο μέρος της να μειώσει τη μετανάστευση. Έκανε μόνο πιο δύσκολα και επικίνδυνα τα μακρά ταξίδια των μεταναστών και δημιούργησε μια κατηγορία ανθρώπων στους οποίους οι δημοκρατικές αρχές δεν εφαρμόζονται. Ανέδειξε επίσης μια άσχημη πλευρά των χωρών που περηφανεύονται ότι αποτελούν πρότυπα δημοκρατίας. Σήμερα, αντιμετωπίζουμε την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων.


Διαβάστε ακόμα


Μία μέρα χωρίς μετανάστες (στα Αγγλικά)


Τα ψήγματα μίας νέας μεταναστευτικής πραγματικότητας (στα Αγγλικά)

Με αφετηρία την ίδρυση του Γαλλικού εθνικού μουσείου μετανάστευσης, η Mary Stevens παρουσιάζει τις δημιουργικές στρατηγικές που αναπτύσσει το κράτος για να αντιμετωπίσει τις πιέσεις που ασκεί η μετανάστευση στην εθνική κυριαρχία.


Η πρόκληση που θέτουν στο κράτος έθνος τα σύγχρονα πρότυπα μετανάστευσης έχει ευρέως συζητηθεί, τόσο θεωρητικά όσο και πολιτικά. Συνοριακές διαβάσεις, προβληματισμός για τα σύνορα , υβριδικές ταυτότητες: όλα αυτά εκλαμβάνονται ως στρατηγικές για τη σταδιακή κατάργηση των εθνικών συνόρων. Ωστόσο, κάθε κουβέντα για άμεση κατάλυση των εθνικών συνόρων συναντά το αντεπιχείρημα ότι τέτοιες προβλέψεις είναι πρόωρες. Και πράγματι, χρησιμοποιώντας παραδείγματα από τη Γαλλία, ελπίζω να μην αποδείξω μόνο ότι το κράτος έθνος ανακάμπτει αλλά και να αμφισβητήσω την υπόθεση ότι όπου οι μετανάστες επιδεικνύουν δημιουργικότητα στην οικοδόμηση δικτύων και την καθιέρωση νέων μορφών σταθερών σχέσεων με έναν τόπο, το κράτος δείχνει έλλειψη φαντασίας, απαντώντας μονάχα σε ανοιχτές απειλές έναντι της κυριαρχίας του. Οι δημιουργικές στρατηγικές που αναπτύσσει το κράτος – και όχι απλώς ο μηχανισμός καταστολής του- του επιτρέπουν να διατηρεί την ηγεμονία του.


Δημιουργικές στρατηγικές για τη μετανάστευση


Αντιμέτωπο με την προοπτική μείωσης της επιρροής του στα μέλη του, το κράτος έθνος, ή πιο συγκεκριμένα η κυρίαρχη ελίτ του, διαθέτει δυο μορφές δράσης. Από τη μια πλευρά, μπορεί να κλειστεί στον εαυτό του να αμπαρώσει τις πόρτες και να περιορίσει την πρόσβαση στα πλεονεκτήματα της υπηκοότητας. Εναλλακτικά, μπορεί να υιοθετήσει μια πιο ριψοκίνδυνη αλλά δυνητικά πιο βιώσιμη, για την αυτοσυντήρησή του, προσέγγιση, να επεκτείνει τα όρια της εθνικής ταυτότητας, ελπίζοντας ότι θα αφομοιώσει τους νεοφερμένους. Ο φόβος, σε τελική ανάλυση, είναι ότι η διεύρυνση του δικτύου μπορεί να ‘αποδυναμώσει’ την εθνική ταυτότητα -η ισχύς της εξαρτάται λοιπόν από την ακλόνητη πίστη στην αφομοιωτική ικανότητα του κυρίαρχου πολιτισμού. Στη Γαλλία, αυτή η αυτοπεποίθηση κυριαρχεί από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. Όπως ο Φανόν και πολλοί άλλοι έχουν επισημάνει, ένας από τους τρόπους που η γαλλική Τρίτη Δημοκρατία διατήρησε τον έλεγχο στην αυτοκρατορία της ήταν ο προσεταιρισμός μιας μειοψηφίας ‘ εξελιγμένων’- άνοιξε την πόρτα στους υπηκόους των αποικιών τόσο ώστε να τους εμποδίσει να την παραβιάσουν.


Στο μετα-αποικιακό πλαίσιο η μνήμη εκλαμβάνεται συχνά ως μια στρατηγική αντίστασης στην ηγεμονική εξουσία. Η πολιτιστική μνήμη της διασποράς θεωρείται ιδιαίτερα ανατρεπτική, καθώς διατηρεί εντός των ορίων της χώρας διαμονής την παρουσία ενός αλλού, ενός εκτός. Δεν είναι απαραίτητο η ίδια η μνήμη να είναι απελευθερωτική ( στην πραγματικότητα μπορεί να είναι εμποτισμένη με μια κατασταλτική νοσταλγία που εμποδίζει την ανάπτυξη του υπηκόου). Η ύπαρξη μιας σειράς ιστοριών που πολύ δύσκολα μπορούν να ενσωματωθούν στις αφηγήσεις ενός κοινού εθνικού παρελθόντος αποτελεί μια μορφή αντίστασης. Αυτή τη διττή ιδιότητα, τη συνεχή παρουσία στη μνήμη ενός ‘εκεί’ στο ‘εδώ’, ενισχύει ο Abdelmalek Sayad, επιμένοντας στον μη διαχωρισμό των διαδικασιών μετανάστευσης και αποδημίας, σε ό, τι αφορά στη συγκρότηση ενός αντικειμένου μελέτης που υπερβαίνει επίσης τα εθνικά σύνορα.


Η θεσμική ιστορία της μετανάστευσης


Στη Γαλλία, από τις αρχές του 1990, αναδύθηκαν μνήμες μετανάστευσης, ακριβώς ως αμφισβήτηση των απλοποιημένων θεωρήσεων για την εθνική ταυτότητα. Όλες συνδέθηκαν με ένα αίτημα αναγνώρισης στο δημόσιο πεδίο, μερικές φορές ενός συγκεκριμένου γεγονότος (η ομάδα Au nom de la memoire – στο όνομα της μνήμης- έκανε εκστρατεία για την καταγραφή της σφαγής των Αλγερινών στο Παρίσι, στις 17 Οκτωβρίου 1961, στα ιστορικά αρχεία ), άλλες φορές μιας συγκεκριμένης κοινότητας (όπως στην ταινία του Yamina Benguigui το 1997 Memoires d’ immigres, με υπότιτλο The ‘Maghrebi heritage’ ( η κληρονομιά του Μαγκρέμπ). Το 2004, η κυβέρνηση ανακοίνωσε τη δημιουργία ενός εθνικού μουσείου μετανάστευσης -Cite nationale de l’ histoire de l’immigration (CNHI)- ακριβώς για να ανταποκριθεί σ’ αυτό το αίτημα. Ωστόσο, αυτή η απόφαση, που ξεπέρασε τα αιτήματα πολλών ακτιβιστών, μπορεί επίσης να ερμηνευθεί ως στοιχείο μιας δημιουργικής στρατηγικής κατάληψης του εδάφους για την εξουδετέρωσή του. Η αφομοιωτική δύναμη του κράτους δεν ισχύει μόνο για τα άτομα, είναι επίσης μια στρατηγική για το χειρισμό εν δυνάμει διασπαστικών κινημάτων, μέσω μιας πολιτικής που στοχεύει στην αφομοίωση.


Στις πρώτες δημόσιες συζητήσεις για το πεδίο παρέμβασης του CNHI, υπήρχαν δυο αντικρουόμενες απόψεις για τη φύση του αντικειμένου του. Το νέο κέντρο θα επικεντρωνόταν στη μεταναστευτική εμπειρία στη Γαλλία, σύμφωνα με την επιταγή του Sayad περί σεβασμού της όλης εμπειρίας, ή θα περιοριζόταν στη μετανάστευση δηλαδή στη διαδικασία μέσω της οποίας κάποιοι ξένοι ήρθαν να κατοικήσουν, έχοντας κατά νου να παραμείνουν και να ενσωματωθούν στο πολιτικό σώμα; Αντικείμενο διακύβευσης ήταν ο ορισμός της εθνικής κοινότητας και ο έλεγχος του κράτους έθνους στα σύνορά του. Γιατί η πρώτη άποψη θα μπορούσε ενδεχομένως να περιλαμβάνει την εσωτερική μετανάστευση από τις επαρχίες καθώς και την εμπειρία Γάλλων υπηκόων που ταξίδευσαν από την περιφέρεια της χώρας – όπως τις νήσους Μαρτινίκα και Γουαδελούπη- προς το κέντρο. Η επιλογή της εμπειρίας της μετακίνησης έναντι του νομικού καθεστώτος των εμπλεκομένων, και η αναγνώριση αντίστροφων διασυνοριακών ροών, θα μπορούσε να συμβάλει στην υποβάθμιση του καθεστώτος των εθνικών συνόρων. Είναι προφανές, όμως, από την επιλογή της ονομασίας – Cité παραπέμπει στην πόλη, nationale δεν χρειάζεται αποσαφήνιση και immigration αποκλείει κάθε προς τα έξω ή προσωρινή μετακίνηση ανθρώπων- ότι επικράτησε η δεύτερη άποψη, που δίνει έμφαση στα παραδοσιακά κριτήρια υπηκοότητας. Αυτή η επιλογή υπογραμμίζεται ακόμη περισσότερο από τη χρονολογική περίοδο που καλύπτει το Cité, η οποία περιορίζεται στη μετα-επαναστατική εποχή- αυτό το πρότυπο μετανάστευσης γίνεται έτσι ένα φαινόμενο που μπορεί να χαρακτηρίσει μόνο το κράτος έθνος. Μην αναγνωρίζοντας ουσιαστικά την αμφισβήτηση που αποτελεί για την κυριαρχία η μνήμη της διασποράς, το Cité μπορεί μέσα από μια (περιορισμένη) ενσωμάτωση να διευρύνει τα όρια της εθνικής σταθερής σχέσης με τον τόπο, προκειμένου να τα διασφαλίσει καλύτερα.


Διαχωρίζοντας την ‘καλή’ από την ΄κακή’ μετανάστευση


Η προσάρτηση αυτού που ο Φουκώ ορίζει ως ‘ ακατάλληλες γνώσεις’ των μεταναστών από το γαλλικό κράτος έθνος πρέπει, επομένως, να θεωρηθεί ως μέρος μιας δημιουργικής και αποτρεπτικής στρατηγικής αυτοσυντήρησης, με την οποία ο κρατικός μηχανισμός καταλαμβάνει ένα πεδίο μάχης προκειμένου να το αποστερήσει από την ισχύ του. Η αυξανόμενη βούληση για δημόσια συζήτηση πάνω σε πτυχές της αποικιοκρατικής ιστορίας αποτελεί ένα ακόμη παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Το CNHI καταγράφει στους στόχους του την επιθυμία προώθησης μιας πιο θετικής άποψης για τη μετανάστευση ως αντιστάθμισμα στη συνήθη συσχέτιση των μεταναστών με τη βία και την κοινωνική αναταραχή. Ορίζοντας, όμως, τον ‘καλό’ μετανάστη- το άτομο που επέλεξε να εγκατασταθεί οριστικά στην εθνική επικράτεια και εξέφρασε αυτή την επιλογή αποκτώντας τελικά την υπηκοότητα- το κράτος αντιπαραθέτει αυτόματα τον αντίστοιχο ‘κακό’. Ορισμένοι εξέφρασαν έκπληξη που μια κυβέρνηση, η οποία επενδύει τόσα πολλά στη θετική επανεκτίμηση της μετανάστευσης μέσω του Cité, μπορεί ταυτόχρονα να προχωρεί στη δαιμονοποίηση άλλων κατηγοριών μεταναστών (ειδικά στις δημόσιες συζητήσεις γύρω από την αναθεώρηση της μεταναστευτικής νομοθεσίας του 2006). Ωστόσο, μια ανάγνωση του Μπουρντιέ και ιδιαίτερα του Sayad δίνει μια εξήγηση- η δουλειά του κράτους είναι δουλειά κατηγοριοποίησης και ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τα δημογραφικά φαινόμενα έχει να κάνει μόνο με τους τρόπους των δομών που παρέχουν. Η παρουσίαση ενός θετικού πρότυπου επιτρέπει την εμφάνιση μιας αρνητικής θεώρησης. Δεν υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στο να κατευνάζονται οι μνήμες της μετανάστευσης και την αναφορά του υπουργού Εσωτερικών Σαρκοζί ότι η Γαλλία τελεί υπό την πολιορκία λαθρομεταναστών. Η πολιτική υψηλής ασφάλειας και το αντίθετό της είναι οι δυο πλευρές του ίδιου νομίσματος.


Διαβάστε ακόμα


Όμιλος φίλων Abdelmalek Sayad (στα Γαλλικά)


DiverCité

Η Νέλλη Καμπούρη υποστηρίζει ότι η φιλοξενία είναι “μια δημοκρατική σχέση” όχι μόνο μεταξύ πολιτών αλλά και μεταξύ μη-πολιτών, το άνοιγμα στον ξένο χωρίς νομικές και τυπικές προϋποθέσεις και χωρίς την προϋπόθεση αναγνώρισης της ταυτότητάς του και πάνω από όλα την αποδοχή ότι ο ξένος μπορεί να έρθει για να αναδιαμορφώσει ριζοσπαστικά ό,τι προϋπάρχει.


Ναοί, εκκλησίες, πρεσβείες, είσοδοι σπιτιών, αυλές, αεροδρόμια, σταθμοί, λιμάνια, ξενοδοχεία, κλινικές: οι χώροι υποδοχής των ξένων αποτέλεσαν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους και κουλτούρες περάσματα – τόπους συνάντησης αλλά και διαχωρισμού – μεταξύ του εντός και του εκτός της κοινότητας. Τόσο η φιλοξενία όσο και η υποδοχή δεν μπορούν παρά να εγγράφονται σε τέτοιου είδους περάσματα, σε εύθραυστες και σύντομες συναντήσεις, όπου διασταυρώνονται άτομα των οποίων οι ταυτότητες μένουν προσωρινά μετέωρες, χωρίς δηλαδή οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ τους να έχουν καθοριστεί ακόμα. Στην έννοια της φιλοξενίας, όμως, εμπεριέχεται και ένα παράδοξο που ο Ντεριντά προσπάθησε να αποτυπώσει με τον όρο hostipitalité: ενώ από την μια πλευρά βασίζεται στο άνοιγμα στην ετερότητα και την αρμονική συνύπαρξη ατόμων με διαφορετικές ταυτότητες (hospitalité), από την άλλη προϋποθέτει και την έντονη εναντίωση που μπορεί να φτάσει στα όρια της ακραίας βίας (hostilité). Σήμερα αυτό το παράδοξο παίρνει συγκεκριμένη μορφή: η έννοια της φιλοξενίας άνευ νομικής ή θεσμικής διαμεσολάβησης περιορίζεται στον χώρο του ιδιωτικού, στις ιδιότυπες δηλαδή τελετουργίες και συνήθειες εντός του κλειστού χώρου του σπιτιού ή σε έκτακτες περιπτώσεις (όπως για παράδειγμα σε περιόδους γιορτών στις μεγαλουπόλεις), ενώ η υποδοχή καθορίζεται πλέον από το κράτος, αποκτώντας τον χαρακτήρα νομικο-πολιτικού δικαιώματος που προσφέρεται επιλεκτικά ανάλογα με την ταυτότητα του ξένου.



Σύγχρονες πρακτικές υποδοχής


Παρά την παραδοσιακή προσήλωση, λοιπόν, στο φολκλόρ της φιλοξενίας, οι σύγχρονες πρακτικές υποδοχής των ξένων δεν οδηγούν προς το άνοιγμα στην ετερότητα αλλά συγκλίνουν προς έναν ιδιότυπο αποκλεισμό που βασίζεται στην προσωρινότητα και την ρευστότητα των ορίων και των ταυτοτήτων. Το γεγονός αυτό γίνεται φανερό σήμερα από τον πολλαπλασιασμό των κέντρων κράτησης αλλοδαπών, που εμφανίζονται και εξαφανίζονται ανάλογα με προσωρινές και επιμέρους ανάγκες. Τοποθετημένα κοντά στα σημεία εισόδου στις εθνικές επικράτειες, αλλά και στα περίχωρα των αστικών κέντρων, τα κέντρα αυτά παίρνουν την μορφή προχειροφτιαγμένων κατασκευών, που γρήγορα μπορούν να εκκενωθούν, ή να μετακινηθούν. Στην Ευρώπη η γεωγραφική αυτή μετατόπιση γίνεται μια «πιο οικονομική» στρατηγική ελέγχου: από το εσωτερικό των Δυτικοευρωπαϊκών χωρών τα κέντρα αυτά μετακινούνται στις νεοεισερχόμενες Ανατολικοευρωπαϊκές επικράτειες και την Βόρεια Αφρική. Για τον λόγο αυτό, η χαρτογράφηση τους πρέπει διαρκώς να ανανεώνεται. Παράλληλα με τα κέντρα κράτησης, στις περισσότερες Δυτικοευρωπαϊκές χώρες, που έχουν αφομοιώσει τα ανθρωπιστικά διδάγματα, λειτουργούν από καιρό «κέντρα υποδοχής» μεταναστών και προσφύγων, που έχουν σχεδιαστεί ούτως ώστε να πληρούν τους βασικούς ανθρωπιστικούς κανόνες ως προς τις συνθήκες κράτησης και υγιεινής. Εκεί το πρόβλημα αναδεικνύεται πιο ξεκάθαρα ως το ίδιο γεγονός του ελέγχου. Σκοπός τόσο της «κράτησης» όσο και της «υποδοχής» δεν είναι να εμποδίσουν ή να διευκολύνουν την είσοδο του συνόλου του μεταναστευτικού πληθυσμό, αλλά να στεγάσουν το πλήθος των ανώνυμων ξένων προσωρινά προκειμένου να καταγράφουν και να κατηγοριοποιηθούν προτού εισέλθουν (σαν νόμιμοι ή παράνομοι) ή να απελαθούν (νόμιμα ή παράνομα). Πρόκειται δηλαδή για χώρους μετάβασης από όπου το απρόσωπο «απειλητικό» μεταναστευτικό υποκείμενο μπορεί να τοποθετηθεί εντός των κατηγοριοποιήσεων που συνιστούν τις αναγνωρίσιμες ταυτότητες, ανάλογα με το γένος, τη φυλή, την ηλικία, την μόρφωση, την θρησκεία


Παρόλο, λοιπόν, που η βασική απειλή για την ασφάλεια της κοινότητας δεν είναι ο ξένος εν γένει (ο τουρισμός και τα επαγγελματικά ταξίδια αλλοδαπών είναι δείγμα ευημερίας) αλλά ο ανώνυμος μετανάστης (ο λαθρομετανάστης), η κατηγοριοποίηση που συντελείται με την έξοδο από τους μεταβατικούς αυτούς χώρους δεν έχει χαρακτήρα μόνιμο αλλά αναπροσδιορίζεται διαρκώς. Ο «εγκλεισμός» δεν μπορεί να λειτουργεί σαν αποτελεσματική στρατηγική αντιμετώπισης των μεταναστών: τα όρια μεταξύ ταξιδιώτη, τουρίστα, μετανάστη και πρόσφυγα παραμένουν ρευστά ακόμα και μετά την έξοδο από τον χώρο μετάβασης, καθώς η αναγνώριση είναι κατά κανόνα προσωρινή. Ο ξένος δεν καθορίζεται μονομιάς αλλά είτε αναλαμβάνει να παίξει, είτε υποχρεούται να υιοθετήσει διαφορετικούς ρόλους κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην κοινότητα.


Οι αντιφάσεις των πολιτικών για τη μετανάστευση


Στο σημείο αυτό εισέρχεται και μια σημαντική παράμετρος του «ελέγχου» που συσχετίζεται άμεσα με την διαμόρφωση των εθνικών κρατών και κοινοτήτων. Οι μεταναστευτικές ομάδες, μέσα στην πολυπλοκότητα τους, δεν αποτελούν απλώς «απειλές» για τις εθνικές ομάδες. Οι εθνικές ομάδες ανοίγουν και κλείνουν τα όρια τους σε ορισμένες περιπτώσεις για να συμπεριλάβουν, να αφομοιώσουν και να ενσωματώσουν, ενώ σε άλλες για να αποκλείσουν και να εκδιώξουν τον ξένο. Όπως υποστηρίζει και ο Μπαλιμπάρ, ο νέο-εθνικισμός εγγράφεται τόσο στις ανθρωπιστικές πρακτικές, κατανόησης των μεταναστών ως θύματα που πρέπει να προστατευτούν, όσο και στις ξενοφοβικές αντιδράσεις αποκλεισμού των «λαθρομεταναστών». Παράλληλα ο νέο-ρατσισμός καθορίζεται τόσο από την εξιδανικευμένη μουλτι-εθνικ εικόνα των σύγχρονων καταναλωτών, όσο και από την διάδοση αρνητικών στερεοτύπων για την εγγενή ή κοινωνική εγκληματικότητα. Στο επίπεδο της αισθητικής δε, η μίμηση των «εξωτικών» προτύπων συνυπάρχει με την απώθηση για το βρώμικο, μολυσμένο ξένο. Οι πολιτικές για τη μετανάστευση εμπεριέχουν αυτές τις αντιφάσεις, επιβάλλοντας όρια προσωρινά μεταξύ του νόμιμου και του παράνομου, όρια που μπορούν διαρκώς να μεταβάλλονται. Η προσωρινότητα στις πολιτικές για την μετανάστευση νομιμοποιεί την διαρκή μετατόπιση των ορίων μεταξύ πολιτών και μεταναστών. Η εθνική κοινότητα μπορεί συγχρόνως να υποδέχεται «φιλόξενα» να ποθεί και να μιμείται σαν πρότυπα ταξιδιώτες, αλλά και ορισμένες κατηγορίες μεταναστών και προσφύγων που χρήζουν της προστασίας και των φώτων της, και να αποκλείει, να κακομεταχειρίζεται χωρίς αναστολές και χωρίς νόμιμους ή κοινωνικούς περιορισμούς άλλους (ή και τους ίδιους ανάλογα με τις περιστάσεις). Η κουλτούρα, η καταγωγή, η μόρφωση, το φύλο, η ηλικία δεν αποτελούν απλώς ουδέτερες κατηγορίες ταξινόμησης στις σχετικές στατιστικές, αλλά και διακριτικά σημάδια που καθορίζουν το βαθμό αποδοχής ή αποκλεισμού. Η προσωρινότητα των ταυτοτήτων που αποδίδονται στους μετανάστες αποτελεί συνθήκη απαραίτητη για το στρατηγικό άνοιγμα και κλείσιμο απέναντι στους ξένους.


Μπορεί οι ίδιοι οι μετανάστες και οι πρόσφυγες να βιώνουν αυτές τις αντιφάσεις της καθημερινά σαν μια παρατεινόμενη αίσθηση ανασφάλειας και αβεβαιότητας, αλλά μέσα από αυτές από την ρευστότητα των ορίων μπορούν επίσης να ξεπηδήσουν εναλλακτικές πρακτικές και πολιτικές. Οι μετανάστες (οικονομικοί και πολιτικοί) είναι μια ευνοούμενη κατηγορία «φτωχών» που αποτελούν «οντολογική συνθήκη όχι μόνο για αντίσταση αλλά και για την ίδια την παραγωγική ζωή». Κάτι που συχνά αποσιωπάται στον ανθρωπιστικό λόγο, είναι η βούληση για δημιουργία που συνυπάρχει με την απόδραση από την φτώχεια, την βία, και την ανασφάλεια: πέρα από φτηνό εργατικό δυναμικό «οι μετανάστες επενδύουν ολόκληρη την κοινωνία με τους ανατρεπτικούς τους πόθους». Και αυτό τους διαφοροποιεί από το αμάλγαμα όσων, είναι υποχρεωμένοι να κινούνται διαρκώς να αλλάζουν διαρκώς ταυτότητες, να μορφώνονται δια βίου σε νέες ειδικότητες, να είναι ευέλικτοι στο χώρο της εργασίας, να είναι διατεθειμένοι να ταξιδέψουν και να ζήσουν προσωρινά όπου βρουν πιο επικερδή συμβόλαια, να ακολουθούν τις επιταγές της μόδας καταναλώνοντας διαρκώς διαφορετικά στυλ και ταξιδεύοντας διαρκώς και επιθυμώντας έθνικ απολαύσεις που παρά το κόστος τους δεν ικανοποιούνται ποτέ. Ο ζητιάνος, ο άστεγος, ή ο μετανάστης που καταφέρνει να οικειοποιηθεί τον μεταβατικό χώρο, αντίθετα, ξεγελά τις πρακτικές ελέγχου. Όπως στο βλέμμα του πολίτη ο μετανάστης αποτελεί θύμα και συγχρόνως απειλή, έτσι και στο βλέμμα του μετανάστη, ο πολίτης αποτελεί θύμα και συγχρόνως απειλή. Και στις δύο περιπτώσεις, η ρευστότητα των διαφορετικών ταυτοτήτων τους καθιστά θύματα και θύτες του ελέγχου που δεν προέρχεται από πουθενά αλλά διαχέεται.


Η δημοκρατία μεταξύ μη-πολιτών


Το ερώτημα που τίθεται, κατά συνέπεια, είναι εάν έστω και δυνητικά μπορούμε να διακρίνουμε μια πιθανή διέξοδο στην ένταση μεταξύ υποδοχής και φιλοξενίας, από όπου θα μπορούσαν να προκύψουν πολιτικές φιλοξενίας του ξένου. Το άνοιγμα στην ετερότητα είναι ένα άνοιγμα στο παράδοξο της φιλοξενίας, που εμπεριέχει και την πιθανότητα της βίας τόσο από την πλευρά του οικοδεσπότη όσο και από την πλευρά του φιλοξενούμενου. Το να δεχτεί κάποιος τον ξένο χωρίς προηγουμένως να έχει ζητήσει το όνομά του, την ταυτότητά του, το διαβατήριό του ή έστω την προέλευσή του μπορεί να σημαίνει την αποδοχή της πιθανότητας ότι ο ξένος θα μεταμορφώσει, θα μετακινήσει, ακόμα και θα καταστρέψει, τον χώρο του. Η προοπτική μια εναλλακτικής ματιάς εμφανίζει στα video της Κορεάτισας Kimsooja: ταξιδεύει σε σύγχρονα μεταναστευτικά περάσματα και στους δημόσιους μη-χώρους των μεγαλουπόλεων, στέκεται ακίνητη και αμίλητη απέναντι σε ένα πλήθος που κινείται. Η στάση της αυτή, όμως, δεν είναι απλά παθητική. Όπως λέει «τίποτα δεν είναι ακίνητο, υπάρχει ρυθμός σε όλα». Η στάση της είναι «μια πράξη και μια απόφαση» που εμπεριέχει τα παράδοξα της ανοιχτής φιλοξενίας. Στην επιβολή της συνεχούς κινητικότητας αντιπαραβάλει την δική της στατικότητα. Στην επιβολή του συνεχούς ελέγχου αντιπαραβάλει το δικό της βλέμμα. Σταδιακά αναπτύσσεται μια σχέση φιλοξενίας, όπου δεν είναι ξεκάθαρο ποιος είναι που ασκεί βία οι περαστικοί που την κοιτάνε με περιέργια, ή εκείνη που τους παρατηρεί. Η σχέση αυτή, όμως, παραμένει αντιφατική: η Kimsooja με γυρισμένη την πλάτη, αλλά το κεφάλι της στο ύψος των ματιών του θεατή διαμεσολαβεί, χωρίς να καταλύει την ένταση που υπάρχει «μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας, του ξένου και των ντόπιων, της γυναίκας και της φαλλοκεντρικής κοινωνίας». Μέσα από αυτήν την διαμεσολάβηση οι απρόσωποι ‘μη χώροι’ κατοικούνται έστω και προσωρινά από όσους τους διασχίζουν. Η φιλοξενία δεν περιορίζεται πλέον σε φολκλορικές αναπαραστάσεις καλωσορίσματος, αλλά γίνεται μια κίνηση που μπορεί να προέρχεται τόσο από τον ντόπιο όσο και από τον ξένο.


Τέτοιου είδους πρακτικές φιλοξενίας προϋποθέτούν να ξεφύγουμε από την γλώσσα των δικαιωμάτων και την αυστηρή προσκόληση στις νομικο-πολιτικές διαστάσεις της υποδοχής που αγκιστρώνουν την έννοια του πολιτικού στο κράτος. Επομένως έρχονται τόσο σε αντίθεση με τις πρακτικές ελέγχου των συνόρων, όσο και με τις πρακτικές ανθρωπιστικής αρωγής που αναπαράγουν τις εδραιωμένες σχέσεις εξουσίας. Πρόκειται για την αναζήτηση πολιτικής πέρα από κρατικές οντότητες και τις ταυτότητες που προκύπτουν από την ιδιότητα του πολίτη. Πρόκειται για την «υπόσχεση» μιας μελλοντικής δημοκρατίας που έρχεται σε αντίθεση και με τον Καντιανό κοσμοπολιτισμό, που επιβάλει ότι το δικαίωμα στην φιλοξενία πρέπει και μπορεί να δίνεται μόνο σε πολίτες άλλων κρατών. Το διακύβευμα, επομένως, είναι «μια δημοκρατική σχέση» όχι μόνο μεταξύ πολιτών αλλά και μεταξύ μη-πολιτών, το άνοιγμα στον ξένο χωρίς νομικές και τυπικές προϋποθέσεις και χωρίς την προϋπόθεση αναγνώρισης της ταυτότητάς του και πάνω από όλα την αποδοχή ότι ο ξένος μπορεί να έρθει για να αναδιαμορφώσει ριζοσπαστικά ό,τι προϋπάρχει.


Διαβάστε ακόμα


Η ιδιότητα του πολίτη σε κίνηση (στα Αγγλικά)


Jürgen Habermas και Jacques Derrida: Διάλογοι (στα Αγγλικά)

Αυτοί που παράγουν πολιτική στις περισσότερες χώρες τείνουν να συζητούν για τον δι-εθνισμό και τη διασπορά σε πλαίσια που σχετίζονται με θέματα ασφαλείας. Ο Karim H. Karim υποστηρίζει την ανάγκη συζήτησης για την θέσπιση νέων μορφές δι-εθνικών υπηκοοτήτων που να αντανακλούν την σύγχρονη παγκόσμια κινητικότητα .


Η διασπορά έχει επεκταθεί σημαντικά τον τελευταίο καιρό, καθώς διευρυμένες οικογένειες, φίλοι και συνέταιροι εγκαθίστανται σε διαφορετικές ηπείρους. Τα μέλη τους είναι σε θέση να διατηρούν επαφή μεταξύ τους μέσω των σύγχρονων τεχνολογιών επικοινωνίας και έχουν αναπτύξει την αίσθηση ότι αποτελούν παγκόσμιες κοινότητες. Ωστόσο, υπό το φως αυτών των εξελίξεων, οι κυβερνητικές πολιτικές σε ό, τι αφορά στην υπηκοότητα, βρίσκονται πολύ πίσω. Ακόμη και όταν σε δημόσιες συζητήσεις για την εγκατάσταση των μεταναστών τίθενται θέματα όπως οι εθνικές αξίες και η κοινωνική συγκρότηση, ελάχιστη προσοχή δίνεται στην ενδεχόμενη επίδραση των δι-εθνικών και κοσμοπολίτικων απόψεών τους στον κυρίαρχο εθνικό λόγο. Επικεντρωμένοι κατ’ αρχάς στην ανάπτυξη τρόπων ένταξης των μεταναστών στο έθνος, αυτοί που παράγουν πολιτική δεν μοιάζουν να προβληματίζονται με τις εξω-εθνικές κοσμοθεωρίες των τελευταίων. Οι νεοφερμένοι πρέπει να υιοθετούν τις κυρίαρχες αξίες και τα βασικά πολιτισμικά στοιχεία της νέας χώρας και να χαλαρώνουν τους δεσμούς τους με την παλιά.


Η διασπορά στην εποχή της παγκοσμιοποίησης


Πριν από την εισβολή του Διαδικτύου και της δορυφορικής τηλεόρασης, ήταν δύσκολο για τους μετανάστες να παραμένουν σε επαφή με την πατρίδα τους. Οι εθνικές κυβερνήσεις μπορούσαν, κατά συνέπεια, να εργάζονται για την αφομοίωση των νεοφερμένων στην κοινωνία υποδοχής τους. Αυτό επιτεύχθηκε σε ένα βαθμό με τους πρώτους Ευρωπαίους μετανάστες σε χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες,ενώ άρχισε ουσιαστικά με τους μετανάστες δεύτερης γενιάς. Ωστόσο, οι νέες τεχνολογίες κατέστησαν το πρότυπο του ‘melting pot’, της συνύπαρξης διαφόρων φυλών σε μια περιοχή, ανεπαρκές. Επίσης, οι διηπειρωτικές μεταφορές έχουν γίνει πολύ πιο γρήγορες και σχετικά φθηνές, δίνοντας τη δυνατότητα στους μετανάστες να ταξιδεύουν συχνά μεταξύ της νέας και της παλιάς χώρας.


Πολλοί από τους μετανάστες δεν έχουν μόνο τη δυνατότητα να κάνουν το πήγαινε-έλα, αλλά μπορούν να βρίσκονται σε επαφή με την οικογένεια και τους φίλους τους σε σταθερή βάση μέσω του Διαδικτύου. Σε αυτές τις συνθήκες, η έννοια μιας ομοιογενούς εθνικής υπηκοότητας γίνεται όλο και πιο δύσκολη, καθώς τα άτομα αναπτύσσουν υβριδικές ταυτότητες. Η παγκόσμια κινητικότητα έχει καλλιεργήσει μια κοσμοπολίτικη άποψη. Οι άνθρωποι που έχουν διασυνδέσεις με τη διασπορά τείνουν να θεωρούν τους εαυτούς τους πολίτες του κόσμου. Έχουν οικογένεια και φίλους σε πολλές χώρες, όπου ενδέχεται επίσης να κάνουν επιχειρήσεις και να συμμετέχουν σε διάφορα εθνικά δημόσια πεδία. Ένας σημαντικός αριθμός ατόμων που σχετίζονται με τη διασπορά έχουν διπλές, ακόμη και πολλαπλές, υπηκοότητες. Την ώρα που οι κυβερνήσεις θεωρούν τους ανθρώπους ως υπηκόους συγκεκριμένης δικαιοδοσίας, τα μέλη της διασποράς θεωρούν όλο και περισσότερο τους εαυτούς τους ως κοσμοπολίτες.


Το τέλος της πολιτισμικής ομογενοποίησης


Η αποκλειστική διεκδίκηση από το κράτος-έθνος (στη σημερινή του έννοια) της αφοσίωσης του κάθε πολίτη, βρίσκεται σε αντίθεση με τον κοσμοπολιτισμό της διασποράς. Βρισκόμαστε, φαίνεται, σε μια ιστορική χρονική συγκυρία. Είναι σαφές ότι μια μείζων αναθεώρηση είναι αναγκαία, προκειμένου να αντιμετωπιστεί το αυξανόμενο πολιτικό αδιέξοδο ανάμεσα στην κάθετη δομή του κράτους-έθνους και τις οριζόντιες δι-εθνικές δυναμικές της διασποράς.


Φαίνεται ότι η επινοητική φύση του κράτους-έθνους δεν μπορεί πλέον να διατηρήσει το μύθο ενός πολιτισμικά και εθνικά ομοιογενούς πληθυσμού. Ο καπιταλισμός μάς έχει φέρει σε ένα στάδιο που τα δι-εθνικά δίκτυα έχουν γίνει απαραίτητα για την οικονομική επιβίωση του έθνους. Η διεθνής μετανάστευση έχει γίνει αναπόσπαστο στοιχείο του σύγχρονου διεθνούς συστήματος. Οι οικονομίες των ανεπτυγμένων χωρών είναι δύσκολο να λειτουργήσουν χωρίς τη διαρκή ενστάλαξη εργασίας από τα φτωχότερα κράτη, τα οποία με τη σειρά τους είναι όλο και πιο εξαρτώμενα από τα εμβάσματα των μεταναστών.


Το παγκόσμιο σύστημα των κρατών-εθνών υφίσταται σήμερα βαθιές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο διασφαλίζει αυτό που η Seyla Benhabib περιγράφει ως κεντρικούς του στόχους, την εδαφική κυριαρχία, τον διοικητικό έλεγχο, τη σταθεροποίηση της συλλογικής πολιτισμικής ταυτότητας και την επίτευξη πολιτικής νομιμοποίησης. Ο δι-εθνισμός της διασποράς ωθεί τα κράτη-έθνη να επανεξετάσουν αυτούς τους στόχους. Ο καθένας μπορεί να δει ότι υπάρχουν ήδη δι-εθνικές έννοιες υπηκοότητας. Πράγματι, τα κινήματα για το περιβάλλον, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις γυναίκες έχουν κάνει συμμαχίες για τα πολιτικά δικαιώματα με πραγματικά δι-εθνικό χαρακτήρα.


Διεκδικώντας μία δι-εθνική υπηκοότητα


Οι μετασχηματιστικές αλλαγές που επήλθαν με τους νέους τρόπους επικοινωνίας και μεταφοράς, επιβάλλουν τη σκέψη μιας απο-εδαφοποίησης της διακυβέρνησης και, κατ’ επέκταση, της υπηκοότητας. Πολλά κράτη που παράγουν μετανάστες έχουν συνειδητοποιήσει την αξία της καθιέρωσης πολιτικών για τη διασπορά που ενθαρρύνουν τους μετανάστες να επενδύουν στην πατρίδα τους και να ασκούν πιέσεις για τα συμφέροντά της στη χώρα υποδοχής τους. Η Ινδία έχει ήδη καθιερώσει το καθεστώς του Ινδού Μη Μόνιμου Κάτοικου και των Προσώπων Ινδικής προέλευσης, που έχουν ποικίλα προνόμια με στόχο να αποκτήσουν βίζες μεγάλης διάρκειας, φορολογία και δικαίωμα ιδιοκτησίας στη χώρα. Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για αναπτυσσόμενες δι-εθνικές μορφές υπηκοότητας. Η Ινδία, όπως το Ισραήλ, έχει ορίσει υπουργό που εποπτεύει την εφαρμογή της πολιτικής της στη διασπορά. Η Κολομβία, η Δομινικανή Δημοκρατία και η Ιταλία επιτρέπουν στα μέλη της διασποράς να ψηφίζουν στις εθνικές εκλογές της πατρίδας τους. Κυβερνήσεις της ανατολικής και της νοτιοανατολικής Ασίας κάνουν ειδικές διευθετήσεις για τους Κινέζους που έχουν επιχειρήσεις στις χώρες τους. Ένας αριθμός κρατών που παράγουν μετανάστες χρησιμοποιούν ενεργά τα δι-εθνικά μέσα ενημέρωσης για να ενισχύσουν το δι-εθνικό συναίσθημα της διασποράς.


Αυτές οι κυβερνήσεις όμως τείνουν να αποτελούν εξαίρεση. Αυτοί που παράγουν πολιτική στις περισσότερες άλλες χώρες τείνουν συνήθως να συζητούν για τον δι-εθνισμό και τη διασπορά σε πλαίσια που σχετίζονται με θέματα ασφαλείας. Ενώ οι κυβερνήσεις επιφορτίζονται με το αναγκαίο καθήκον της αποτροπής της τρομοκρατίας, δεν μοιάζουν να εκτιμούν την ανάγκη να κατανοήσουν καλύτερα τη φύση της διασποράς. Οι σύγχρονες δυναμικές της παγκοσμιοποίησης και της τεχνολογικής ανάπτυξης καθιστούν αδύνατο το μάντρωμα των μειοψηφικών ομάδων εντός των κρατικών συνόρων. Οι χώροι της διασποράς συμπίπτουν με άλλες μορφές δι-εθνικών διασυνδέσεων. Το πολλαπλό επίστρωμα των διηπειρωτικών επικοινωνιακών δικτύων έχει γίνει αναπόσπαστο στοιχείο της παγκοσμιοποίησης- τα μέσα ενημέρωσης της διασποράς βασίζονται στις δορυφορικές και διαδικτυακές υποδομές που δημιουργήθηκαν και διατηρήθηκαν από κυβερνήσεις και εταιρείες : η παγκοσμιοποίηση από τα πάνω και η παγκοσμιοποίηση από τα κάτω δεν λειτουργούν πάντα αντίθετα.


Οι παλαιότερες αντιλήψεις για την υπηκοότητα γίνονται όλο και πιο παρωχημένες, καθώς αυξάνεται η επίγνωση ότι τα άτομα έχουν πολλαπλές ταυτότητες. Το κράτος-έθνος σιγά- σιγά επαναπροσδιορίζεται σύμφωνα με τις δι-εθνικές διασυνδέσεις που γίνονται από τα μέσα ενημέρωσης, τις μεταφορές, τις εμπορικές και κοινωνικές μεταμορφώσεις. Ωστόσο, οι κυβερνήσεις των κρατών που παράγουν και δέχονται μετανάστες πρέπει να ανταποκριθούν στην ανάγκη να εμπλακούν σε διεθνείς συζητήσεις για τις επιδράσεις της δι-εθνικής διασποράς και του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού στο ρόλο του κράτους-έθνους τον εικοστό πρώτο αιώνα. Είναι πιθανό να φανταστούμε πως μερικές κυβερνήσεις μπορεί να σκεφτούν κάποιες μορφές δι-εθνικών υπηκοοτήτων διαμέσου των ηπείρων- οι οποίες μπορεί να συνεπάγονται την υπέρβαση της σειράς δικαιωμάτων και ευθυνών που εμπεριέχονται στην έννοια της εθνικής υπηκοότητας.


Διαβάστε ακόμα


Η διασπορά και τα επικοινωνιακά της δίκτυα (στα Αγγλικά)


Τα ΜΜΕ της διασποράς (στα Αγγλικά)

Συχνά υποστηρίζεται ότι η πολιτική της πόλης έχει να κάνει με τον χειρισμό πολλών κοινοτήτων που βρίσκονται πολύ κοντά η μια στην άλλη. Αμφισβητώντας αυτή την κοινή αντίληψη, ο Ash Amin και ο Nigel Thrift θεωρούν ότι ολοένα και περισσότερο κάτοικοι των πόλεων δεν δίνουν πλέον στην κοινότητα την έννοια της υπεράσπισης του ‘χωραφιού’ τους.


Η αστική κατάσταση είναι η ανθρώπινη κατάσταση. Το 1950, το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού ζούσε στις πόλεις, αλλά μέχρι το 2050 ο αριθμός αυτός αναμένεται να φτάσει στα δύο τρίτα ή τους 6 δις ανθρώπους. Μέχρι το 2015, η καθεμιά από τις δέκα μεγαλύτερες πόλεις θα στεγάζει 20 έως 30 εκατομμύρια ανθρώπους.


Θα μπορούσε να πει κανείς πως και οι άνθρωποι που δεν περιλαμβάνονται σήμερα σε αυτούς τους αριθμούς οφείλουν σε μεγάλο βαθμό την ύπαρξή τους στα αιτήματα που οι πόλεις θέτουν στην παγκόσμια οικονομία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα τελευταία 10 χρόνια παρατηρήθηκε μια μείζων αλλαγή στη χωροταξική οργάνωση του κόσμου. Το ερώτημα είναι: τι διαφορά κάνει- οικονομικά, κοινωνικά, πολιτιστικά και πολιτικά;


Η απάντηση εξαρτάται εν μέρει από τον ορισμό που δίνουμε στην πόλη. Αυτό είναι πρόβλημα. Εάν η πόλη είναι παντού και στο κάθε τι, εάν οι πόλεις δεν έχουν πλέον καθορισμένα όρια, εάν πολλοί οικισμοί δεν αποικίζονται πλέον, από τι μπορούμε να πιαστούμε; Εάν οι πόλεις αποτελούν παρενθέσεις στις ροές του κόσμου, εάν είναι τόποι ανομοιότητας και διαφοράς, και εάν ένα μεγάλο μέρος της λογικής εξήγησής τους προέρχεται από τις διασυνδέσεις τους με άλλα μέρη, πώς μπορούμε να πιαστούμε από κάτι που έχει τόσες εσωτερικές αντιφάσεις; Έχουμε λοιπόν τα πρόβλημα πού τοποθετείται η πόλη και τι κάνει.


Πρόσφατα υπήρξε πληθώρα ερευνών γι’ αυτό το πρόβλημα, που στο μεγαλύτερο μέρος τους αφορούσαν την ακριβή φύση της πολιτικής παρέμβασης όταν σ’ αυτήν εμπλέκονται όλο και περισσότερο οι θεσμοί της πόλης. Συνήθως, σκεφτόμαστε την αστική πολιτική παρέμβαση με τρεις τρόπους. Ο πρώτος είναι να φανταζόμαστε την πόλη ως ένα μέρος με εξουσίες που προκύπτουν από την ειδική φύση του. Ο δεύτερος είναι να διεκδικούμε την πόλη ως κοινότητα και ο τρίτος να υποστηρίζουμε πως κατά κάποιο τρόπο οι πόλεις παραχωρούν υπηκοότητα. Όλες αυτές οι προσεγγίσεις είναι προβληματικές. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την ειδική φύση του μέρους, αλλά τα μέρη συμπίπτουν όλο και περισσότερο με τόσα άλλα μέρη και είναι πολύ δύσκολο να πούμε ότι συγκεντρώνονται πραγματικά σε μια τοποθεσία. Η δεύτερη προσέγγιση είναι ακόμη πιο δύσκολη, αν λάβουμε υπόψη τη μεγάλη ανομοιότητα τάσεων και προσανατολισμού σε κάθε συγκεκριμένη πόλη. Και η τρίτη προσέγγιση συγχέει μια πολιτική κατηγορία με ένα μέρος.


Αντί όμως να πετάξουμε αυτές τις κλασικές ερμηνείες, θα έπρεπε να τις επαναπροσδιορίσουμε, αφού εξακολουθούν να έχουν αντίκρισμα στο σημερινό κόσμο. Πράγματι, πολλά σύγχρονα παγκόσμια πολιτικά ζητήματα συνδέονται με αυτές τις τρεις διαφορετικές διατυπώσεις της αστικής πολιτικής παρέμβασης. Για παράδειγμα, το αστικό θέαμα της αντιπολεμικής διαμαρτυρίας δεν μπορεί να αγνοηθεί σε οποιαδήποτε θεώρηση της παγκόσμιας γεωπολιτικής. Ακόμη περισσότερο, η αντιπαράθεση στις πόλεις λαών και πολιτισμών απ’ όλο τον κόσμο πρέπει να τοποθετηθεί στην καρδιά κάθε πολιτικής που έχει να κάνει με την ταυτότητα, τη σταθερή σχέση με έναν τόπο και την αναγνώριση αυτής της σχέσης. Από την άλλη πλευρά, οι πραγματικές περιβαλλοντολογικές επιδράσεις των ίδιων των πόλεων παράγουν τεράστια προβλήματα και πρακτικές που οι διεθνείς ρυθμιστές εξακολουθούν μερικές φορές να βλέπουν αφ’ υψηλού ακόμη κι όταν αυτά βρίσκονται γύρω τους. Οι πόλεις έχουν σημασία πολιτικά, όχι απλώς ως τόποι όπου το πολιτικό προκύπτει, αλλά επειδή αποτελούν μέρος του πολιτικού.


Τι είναι η Πόλις;


Υπάρχουν τρεις περιπτώσεις αστικής πολιτικής παρέμβασης. Η πρώτη αρχίζει με το ερώτημα της ειδικής φύσης του μέρους. Η πραγματική φύση της πόλης-τα τούβλα και ο ασβέστης, οι καθημερινές ρουτίνες, τα καλώδια και οι ρόδες-κάνουν πολλούς ανθρώπους να σκέφτονται ακόμη την πόλη ως οριοθετημένο χώρο. Όμως, όλα αυτά τα καθημερινά πράγματα συνδέονται με άλλους χώρους, φυσικούς και εικονικούς. Κανένα από αυτά δεν είναι πλήρες από μόνο του. Σκεφτείτε μόνο την πορώδη κατάσταση του σύγχρονου σπιτιού, με τις πολλαπλές εισόδους και εξόδους δεδομένων από όλο τον κόσμο (και στην πραγματικότητα πέρα απ’ αυτόν αν συμπεριλάβουμε τους δορυφόρους). Σκεφτείτε το σύγχρονο πάρκο, με ανθρώπους και φυτά από όλο τον κόσμο. Σκεφτείτε μια βόλτα με το αυτοκίνητο στην πόλη, που για πολλούς ανθρώπους αποτελεί τη βασική εμπειρία του μέρους, με το διαρκές βουητό από τον θόρυβο του κόσμου εάν το ραδιόφωνο είναι ανοιχτό, αλλά και τις εικόνες του τοπίου που δεν είναι ποτέ εντελώς τοπικό (το τσιμέντο έρχεται από άλλη χώρα, η λάμπα του δρόμου από άλλη πόλη, οι σπόροι ή το γρασίδι από μια μακρινή εξοχή). Η φυσική εμπειρία του εδώ και τώρα εμπεριέχει τη φυσική εμπειρία του εκεί και τότε.


Για την κατανόηση της πολιτικής του μέρους πρέπει επομένως να λαμβάνεται υπόψη η εξάρτηση από άλλα μέρη για υποστήριξη. Αυτά που έχουμε γύρω μας δεν δικαιολογούν διεκδικήσεις γνησιότητας και διαφοράς. Για πολλούς ανθρώπους αυτό μοιάζει αντίθετο με την εμπειρία τους, αλλά οποιαδήποτε υπεράσπιση του μέρους, και ειδικότερα του μέρους που αποκαλείται σπίτι, πρέπει να λαμβάνει υπόψη τους μακρινούς συνδέσμους και ροές που δημιουργούν τις πόλεις. Αυτό περιλαμβάνει ακόμη και τα πιο φυσικά και ακίνητα πράγματα. Ας πάρουμε τις συνήθεις άπειρες διαμάχες για το σχεδιασμό στις πόλεις, καθώς κι αυτές που επικεντρώνονται στην τοποθεσία ενός νέου κτιρίου ή μιας καινούριας πισίνας. Εάν σήμερα είναι σε μεγάλο βαθμό αποδεκτό ότι μια τέτοια απόφαση πρέπει να λαμβάνει υπόψη όλα τα τοπικά μέρη, σπάνια γίνεται καταγραφή όλων των δεδομένων που έχουν να κάνουν με πολλούς μακρινούς άλλους που εμπλέκονται στην υπόθεση του κτιρίου ή της πισίνας: ποια είναι τα ενδιαφερόμενα μέρη και πώς μπορούν να εκπροσωπηθούν τα συμφέροντά τους; Κάποιοι μπορεί να θεωρήσουν αυτή την αντίληψη ως προάγγελο μιας πολιτικής μπαρόκ όπου οι αποφάσεις τελματώνονται στις διάφορες διεκδικήσεις μιας τεράστιας πολιτείας. Δεν μπορούμε να το ξέρουμε όμως αν δεν δοκιμάσουμε, και επιπλέον είναι σαφές πως δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι διεκδικήσεις όσων βρίσκονται κοντά στην απόφαση πρέπει να έχουν υψηλή προτεραιότητα.


Για να επανεξετάσουμε τι είναι αυτό που μετράει στη τοπική ιδιαιτερότητα, πρέπει να λάβουμε υπόψη τη σιωπηλή πολιτική του μέρους. Υπάρχουν αρκετές πολιτικές εκφράσεις αστικού χαρακτήρα: η αστική δημόσια τέχνη, για παράδειγμα, φέρνει στο προσκήνιο ζητήματα που βρίσκονται ήδη στη συνείδηση του κόσμου. Το πολιτικό καθήκον μας είναι να προωθήσουμε τον τρόπο με τον οποίον οι άνθρωποι χειρίζονται την πολλαπλότητα αυτής της ιδιαιτερότητας, σε ένα περιβάλλον γεμάτο από τις διάφορες τεχνολογίες που ρυθμίζουν τα σύνολα σε μια πόλη.


Τα τελευταία πενήντα χρόνια, οι τεχνολογίες αυτές έχουν πολλαπλασιαστεί σχηματίζοντας τώρα ένα φόντο για όλες περίπου τις αστικές δραστηριότητες και επηρεάζοντας πολλές από τις επιλογές που κάνουν οι άνθρωποι στη διάρκεια της μέρας. Είναι μερικές από τις πιο ισχυρές μορφές ρύθμισης και ελέγχου, κυρίως επειδή δεν αποτελούν συνήθως αντικείμενο του δημόσιου σχολιασμού. Περιλαμβάνουν καθημερινά αντικείμενα όπως τα συστήματα σηματοδότησης και τα λογισμικά που εγκαθίστανται σε όλες τις μορφές της αστικής ζωής, καθώς και μερικά πιο ορατά αντικείμενα όπως τα συστήματα εποπτείας και διακυβέρνησης- μια ολόκληρη ποικιλία διαδεδομένων τρόπων για να διατηρείται ο πληθυσμός μετρήσιμος, υπόλογος και σε εγρήγορση. Πώς μπορούν αυτές οι μορφές διακυβέρνησης να επιστρέψουν στον δημόσιο τομέα, έτσι ώστε να αποτελέσουν αντικείμενο συζήτησης και διαφωνίας και να προσαρμοστούν σε νέους σκοπούς; Πρέπει να αντιληφθούμε τις ποικίλες τεχνολογίες ρύθμισης και ελέγχου μαζί προκειμένου να κατανοήσουμε τις συνδυασμένες επιδράσεις τους και να σκεφτούμε γι’ αυτές πιο θετικά – ως βασικές δομές της αστικής ζωής χωρίς τις οποίες δεν μπορεί να υπάρχει προσανατολισμός ή κυκλοφορία ούτε προοπτική θεραπείας.


Το ζήτημα της πόλης ως κοινότητας παραμένει. Για πολλούς ανθρώπους και για μεγάλο χρονικό διάστημα η γλώσσα της κοινότητας ήταν αυτονόητη. Οι κοινότητες λειτουργούν ως καταφύγια σε έναν σκληρόκαρδο κόσμο και μεσολαβούν σε αντικρουόμενα συμφέροντα. Όπως κι αν το κάνουμε, εκεί που βρίσκει κανείς τον εαυτό του είναι στο σπίτι, γι’ αυτό και είναι αυτόματα προνομιακό. Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα περνούν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους στις πόλεις, ο σύνδεσμος μεταξύ σπιτιού και πόλης θεωρείται όλο και περισσότερο δεδομένος. Για να είμαστε δίκαιοι, κανείς δεν υποθέτει ότι η πόλη εκπροσωπεί όλες τις κοινότητές της, συχνά όμως υποστηρίζεται ότι η πολιτική της πόλης έχει να κάνει με τον χειρισμό πολλών κοινοτήτων που βρίσκονται πολύ κοντά η μια στην άλλη. Γίνεται λοιπόν συζήτηση για το πώς διαφορετικές εθνικές κοινότητες μπορούν να ζήσουν η μια δίπλα στην άλλη, γίνεται συζήτηση για τα καλά και τα κακά του διαχωρισμού (από τα γκέτο μέχρι τις περιφραγμένες κοινότητες), γίνεται συζήτηση για τους τρόπους γεφύρωσης των διαφορών, γίνεται συζήτηση για την οικοδόμηση της κοινότητας μέσα από διάφορες κοινότητες. Αυτός ο δημόσιος διάλογος γέννησε την έννοια της ανομοιότητας που τώρα κυριαρχεί στην αστική πολιτική σκέψη και τις πολιτικές της και που επικεντρώνεται στην ιδέα της κοινότητας.


Αλλά η αστική ανομοιότητα δεν πρέπει να ερμηνεύεται τόσο ως πολιτική της κοινότητας, αλλά μάλλον ως πολιτική συνεκτικότητας. Πολλές κοινότητες δεν έχουν επιλογή. Βρίσκονται εκεί επειδή δεν έχουν πού αλλού να πάνε, δεν ξέρουν πού ανήκουν. Αυτό το είδος επιβεβλημένης κοινότητας είναι μια ελλειμματική κοινότητα και παρ’ όλο που μπορεί να έχει δυνάμεις, πρόκειται συχνά για τις δυνάμεις των θιγμένων και απελπισμένων, που επιθυμούν να εγκαταλείψουν την κοινότητα. Δεύτερον, μπορούμε βάσιμα να αναρωτηθούμε εάν οι περισσότεροι κάτοικοι της πόλης νιώθουν ότι ανήκουν σε μια κοινότητα. Η αφοσίωση πολλών απ’ αυτών μπορεί να είναι ή να μην είναι τοπική. Κατά συνέπεια, ενώ είναι αλήθεια ότι πολλοί κάτοικοι της πόλης μπορεί να συνασπιστούν εναντίον ενός σχεδίου της κυβέρνησης, αυτό δεν αποτελεί αναγκαστικά ενέργεια της κοινότητας, κυρίως επειδή συχνά εμπλέκει ενεργά τον αποκλεισμό άλλων.


Κανείς μπορεί επίσης να αναρωτηθεί γιατί οι άνθρωποι πρέπει να έχουν τέτοια εξουσία έναντι των γειτόνων τους. Η πολιτική της τοπικής κοινότητας προϋποθέτει συχνά ότι η γειτνίαση είναι μια αξία από μόνη της και παρέχει αυτόματα εξουσία εις βάρος του ξένου και εις βάρος της τοπικής δέσμευσης σε ένα ευρύτερο πολιτικό πεδίο. Επιπλέον, η πολιτική της κοινότητας καταργεί άλλες τοπικές πολιτικές δυνατότητες. Αυτό που έχουμε κατά νου είναι πιο αγωνιστικές πολιτικές που ενθαρρύνουν τη διαφωνία και επιχειρούν ταυτόχρονα να οικοδομήσουν συναίνεση σε θέματα κοινού ενδιαφέροντος, ενισχύοντας τις ποικίλες συσπειρώσεις των ανθρώπων, χωρίς να επικεντρώνονται στον τοπικό παράγοντα. Με δυο λόγια, μια πολιτική διασύνδεσης αναπτύσσεται καθώς πολλοί κάτοικοι των πόλεων δεν δίνουν πλέον στην κοινότητα την έννοια της υπεράσπισης του ‘χωραφιού’ τους.


Ποιοι είναι οι Πολίτες;


Τέλος, πρέπει να σκεφτούμε το θέμα της υπηκοότητας, θέτοντας πρώτα το ερώτημα ‘Πολίτες τίνος πράγματος;’ Στο παρελθόν, οι πολίτες ταυτίζονταν με τις πόλεις, και πιο πρόσφατα, με το έθνος-κράτος. Τώρα που ο χώρος αστικοποιείται όλο και περισσότερο, η υπηκοότητα ταυτίζεται με πιο χωροταξικές κατηγορίες. Για παράδειγμα, οι έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι όλο και περισσότερο ταυτίζονται με την πλανητική κλίμακα (‘πολίτες του κόσμου’), την τοπική κλίμακα, και πολλούς άλλους χώρους ενδιαμέσως. Παρ’ όλο που η τάση για πολλαπλή χωροταξική ταύτιση είναι πιο ισχυρή στους νεότερους, όλο και περισσότερες κατηγορίες ανθρώπων διεκδικούν ταύτιση με πολλούς χώρους, όπως οι κοσμοπολίτες, μετανάστες, επαγγελματίες και πολλοί κοινοί άνθρωποι που η ζωή τους διαμορφώνεται μέσα από τις πολλαπλές διασυνδέσεις τους με τον κόσμο. Αυτό υποδηλώνει ότι οι άνθρωποι συνειδητοποιούν όλο και περισσότερο τους πολλούς χωροταξικούς δεσμούς που πάντοτε είχαν και τους μετατρέπουν σε ενεργό πολιτικό κεφάλαιο. Δεν μπορούμε ακόμη να μιλήσουμε για μια νέα κοινή υπηκοότητα βασισμένη σε συμφωνημένες επιθυμίες και αιτήματα που διαμορφώνονται σε πολλούς χώρους μεμιάς. Είναι όμως γεγονός πως η κατηγορία της υπηκοότητας που ήταν προηγουμένως περιορισμένη σε πολύ ειδικούς χώρους θρυμματίζεται και ορισμένα μέρη της επαναπροσδιορίζονται.


Με αυτά τα δεδομένα, ο αστικός χαρακτήρας της πόλης πολλαπλασιάζεται και διανέμεται. Πρώτον, η πόλη εξακολουθεί να στεγάζει εκατομμύρια στερημένων, μετατοπισμένων και παράνομων ανθρώπων, για τους οποίους κάθε ιδέα υπηκοότητας είναι εκτός θέματος. Είναι άνθρωποι χωρίς δικαιώματα στους χώρους που καταλαμβάνουν. Η πόλη, με τους μύριους χώρους της, μπορεί επομένως να δώσει διέξοδο σε αυτούς που στερούνται υπηκοότητας προκειμένου να επιβιώσουν και μερικές φορές να προκόψουν. Η ύπαρξη μιας ολόκληρης σειράς από ημι-υπηκοότητες παρέχει επίσης κάποιες δυνατότητες για εκείνους που δεν έχουν τυπική πολιτική ταυτότητα. Αυτοί οι άνθρωποι μπορούν πάντα να λάβουν μέρος σε πολλές αστικές πολιτικές δραστηριότητες και συνήθως μπορούν να βρουν, τουλάχιστον, κάποιους τρόπους πολιτικής έκφρασης. Για να το πούμε αλλιώς, η πόλη είναι γι’ αυτούς το μόνο μέρος που μπορούν να αποκτήσουν πολιτικό κεφάλαιο.


Η πόλη μπορεί επίσης να αποτελέσει έδαφος για νέες διεκδικήσεις, που πολύ συχνά προκύπτουν από τις ποικιλίες υπηκοότητας που αντιπαρατίθενται. Για παράδειγμα, στην πόλη υπάρχουν άνθρωποι με πλεόνασμα υπηκοότητας, όπως η διεθνής επιχειρηματική ελίτ, κοντά σε ανθρώπους με λιγότερες δυνατότητες, όπως οι χαμηλά αμειβόμενοι εργάτες που παρέχουν υπηρεσίες στους προηγούμενους, και νέες προκλήσεις δημιουργούνται από αυτή την αντιπαράθεση (π.χ. νέα πολιτική για υπηρέτες και αφεντικά απ’ όλο τον κόσμο αλλά με διαφορετική ικανότητα επιρροής, που συνδέεται με τις νέες διεθνείς πολιτικές στρατηγικές, συμμαχίες και κινήματα, όπως οι οργανώσεις που αγωνίζονται για τα δικαιώματα των γυναικών) Αυτά τα αστικά περιβάλλοντα βοηθούν στην επαναδιαμόρφωση της υπηκοότητας, με τον αστικό χαρακτήρα της πόλης ως βασικό διαπλαστικό πεδίο που οποιαδήποτε πολιτική της υπηκοότητας δεν μπορεί παρά να λάβει υπόψη.


Το άρθρο έχει δημοσιευθεί σε προγενέστερη μορφή από το Harvard International Review


Διαβάστε ακόμα:


Έρευνα για την παγκόσμια πόλη – πηγές


Γκραφφίτι του 21ου αιώνα

Υπάρχουν προοπτικές για μεγαλύτερη διαφάνεια και λογοδοσία στην τοπική διακυβέρνηση και στο πολιτικό σύστημα γενικότερα; Πως μπορεί να επιτευχθεί η ισορροπημένη ενημέρωση των πολιτών για θέματα που τους αφορούν και η θέσπιση της δημόσιας συμμετοχής στην πολιτική (ειδικά των περιθωριοποιημένων κατοίκων); Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός είναι ένα επίκαιρο εγχείρημα που αντιμετωπίζει άμεσα αυτές τις κρίσιμες προκλήσεις για την σύγχρονη δημοκρατία. Από το 1989 που εφαρμόστηκε για πρώτη φορά στην πόλη του Πόρτο Αλέγκρε, έχει εξαπλωθεί ραγδαία: περίπου 1.000 πόλεις ανά τον κόσμο και 80 στην Ευρώπη έχουν υλοποιήσει ως σήμερα ανάλογα πειράματα. Η πρώτη Ευρωπαϊκή πόλη που υιοθέτησε τον συμμετοχικό προϋπολογισμό ήταν η Κόρδοβα, από όπου προέρχεται το κείμενο που ακολουθεί


Το κείμενο υπογράφει η αντιπροσωπεία της συμμετοχής των πολιτών – Δήμος Κόρδοβας


Το 2001, ο Δήμος της Κόρδοβας αποφάσισε να υλοποιήσει το πρόγραμμα των συμμετοχικών προϋπολογισμών με στόχο να διευρύνει το δημοκρατικό ορίζοντα της πόλης. Επιλέξαμε αυτή την πολιτική διαδικασία για να ενθαρρύνουμε την σταδιακή εμπλοκή των κοινωνικών κινημάτων στην ανάπτυξη και εξέλιξη της πόλης και να προωθήσουμε τις ιδέες της συνδιοίκησης και της συνευθύνης.


Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός, όπως κάθε πολιτική διαδικασία, συγκροτείται στο πλαίσιο μιας ιστορικής διαδρομής: η πόλη της Κόρδοβας υπήρξε πρωτοπόρα στην Ισπανία στην κατάρτιση και την θεσμοθέτηση του πρώτου Κανονισμού Συμμετοχής των Πολιτών. Αργότερα, το 1986, αυτός ο Κανονισμός διευρύνθηκε ενσωματώνοντας τη λειτουργία των Τοπικών και Κλαδικών Συμβουλίων, την δημιουργία του Συμβουλίου του Κινήματος των Πολιτών ως μείζονος συνομιλητή συνοικιακού χαρακτήρα και τη συμμετοχή των μελών του τελευταίου σε δημόσιους οργανισμούς και δημοτικές επιχειρήσεις. Αυτή η διαδικασία εμπλουτίστηκε με την ίδρυση, το 1991, ενός Δικτύου Δημοτικών Κέντρων Πολιτών – το οποίο συνεχίζουμε να διευρύνουμε – που βοήθησε στην εξάπλωση των κοινωνικών και πολιτιστικών δικτύων στην πόλη.


Τι προσφέρουν οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί


Φτάνουμε έτσι στον συμμετοχικό προϋπολογισμό, ο οποίος γεννήθηκε από μία διπλή συγκυρία: το αίτημα των πολιτών της Κόρδοβας και την πολιτική βούληση της συλλογικής ηγεσίας του Δήμου. Από την έναρξη της εφαρμογής τους, οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί ήταν ένα εργαλείο παρέμβασης των πολιτών –προφανώς το πλέον γνωστό και περίπλοκο από τα μοντέλα τοπικής συμμετοχικής δημοκρατίας- στη λήψη δημόσιων αποφάσεων, συγκεκριμένα σχετικά με τις δαπάνες και τους οικονομικούς πόρους κατά το σχεδιασμό του δημοτικού προϋπολογισμού.


Για τη Δημοτική Αρχή της Κόρδοβας, ο συμμετοχικός προϋπολογισμός είναι ένα εργαλείο που επιβάλλει μεγαλύτερη διαφάνεια στη διοίκηση και τον έλεγχο των δημόσιων οικονομικών πόρων, ενώ επιπλέον συμβάλλει με προοδευτικό τρόπο στη δημιουργία μίας νέας μορφής συνυπευθυνότητας των πολιτών μέσω της ενημέρωσης τους για τα δημόσια θέματα και της εκδημοκρατικοποίησης των πολιτικών αποφάσεων.


Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός είναι μία διαδικασία που φέρνει τους πολίτες κοντά στην τοπική αυτοδιοίκηση, τοποθετώντας την πολιτική στη δημόσια σφαίρα. Η συζήτηση για τους συμμετοχικούς προϋπολογισμούς είναι μία συζήτηση για την πολιτική με την ευρεία έννοια, είναι η συζήτηση για τον εκδημοκρατισμό της πόλης, είναι η συζήτηση για μία ξεκάθαρη κοινωνικοποίηση των εργαλείων λήψης αποφάσεων. Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός θέτει όμως ταυτόχρονα ερωτήματα για το ποιοι είναι οι αποτελεσματικότεροι τρόποι συμμετοχής των πολιτών αλλά και σχετικά με τις δυνατότητες της τοπικής σφαίρας να μετασχηματίσει τις υπάρχουσες κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές σχέσεις.


Προκλήσεις και προοπτικές


Η κατάρτιση του δημοτικού προϋπολογισμού συντελείται όμως σε ένα περιβάλλον με περιορισμένους πόρους όπου κυριαρχούν συγκρούσεις συμφερόντων. Ενέχει, με άλλα λόγια, δυσκολίες στην εφαρμογή του: προκαλεί πολλές αντιστάσεις και ανασφάλειες, αντιμετωπίζει περιορισμούς και εμπόδια. Ενώ είναι λοιπόν χρήσιμο να μάθουμε από τις επιτυχίες του εγχειρήματος, πρέπει πολύ περισσότερο, να αναλογιστούμε τις δυσκολίες που συναντήσαμε στην πορεία αυτής της πρωτοβουλίας:


1) Από πολιτικής άποψης, ο συμμετοχικός προϋπολογισμός απαιτεί τη συνένωση των μηχανισμών της αντιπροσωπευτικής και της άμεσης δημοκρατίας. Σηματοδοτεί λοιπόν μία παραχώρηση εξουσίας από την κεντρική δημοτική αρχή προς τους πολίτες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αυτή αποποιείται την πολιτική ευθύνη για την εκπλήρωση του προεκλογικού προγράμματος βάσει του οποίου εξελέγη.


2) Από τεχνικής άποψης, ο προγραμματισμός του δήμου καθορίζεται πλέον από τις αποφάσεις και τις προτεραιότητες που θέτουν οι πολίτες. Η απώλεια του κεντρικού δημοτικού σχεδιασμό του απαιτεί την αναζήτηση διαφορετικών μεθόδων δράσης από την δημοτική αρχή.


3) Όσον αφορά το διοικητικό μηχανισμό, η εφαρμογή των συμμετοχικών προϋπολογισμών αποτελεί μία πρόκληση για την ανάπτυξη νέων διοικητικών πρακτικών. Πιο συγκεκριμένα, γίνεται απαραίτητος ένας εντατικός συντονισμός μεταξύ των τομέων της διοίκησης και πρέπει να δοθεί πολύ μεγαλύτερη έμφαση στη σχέση τους με τους πολίτες και τις τοπικές οργανώσεις.



4) Από την πλευρά της κοινωνικής συμμετοχής, είναι απαραίτητη η θέσπιση μίας όσο το δυνατόν ισοκατανεμημένης αντιπροσώπευσης. Είναι δηλαδή κρίσιμο να αντιμετωπιστούν οι πελατειακές πρακτικές που πιθανόν χαρακτηρίζουν την τοπική κοινωνία και η δημοτική αρχή να εγγυηθεί ότι οι αποφάσεις συζητούνται και λαμβάνονται μέσα από μία συλλογική διαδικασία διαλόγου. Για την Κόρδοβα, η συμμετοχή των συνοικιακών συνδέσμων και των υπόλοιπων συλλογικών οργανώσεων είναι αναμφίβολα στρατηγικά αναγκαία για την επιτυχία αυτής της πρωτοβουλίας.


Μοιάζει λοιπόν παράδοξο: ενώ η εφαρμογή του συμμετοχικού προϋπολογισμού σηματοδοτεί μία παραχώρηση πολιτικής εξουσίας από την δημοτική αρχή, προϋποθέτει ταυτόχρονα και μία ισχυρή κεντρική πολιτική βούληση για την υλοποίηση του.


Ο συμμετοχικός προϋπολογισμός είναι ένα καινοτόμο εργαλείο που έχει βοηθήσει την Κόρδοβα να γίνει μία πόλη βιώσιμη, αλληλέγγυα και ανοιχτή. Στόχος μας είναι να προωθήσουμε νέες πρακτικές μέσω των οποίων οι πολίτες θα βιώσουν άμεσα την δημοκρατία. Οι πόλεις και οι περιφέρειες δεν θα μπορέσουν να βελτιωθούν όσο δεν προσφέρουν στους πολίτες, άνδρες και γυναίκες, άμεσους μηχανισμούς παρέμβασης στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους. Είναι αναγκαίο οι αστικές-τοπικές μας πολιτικές (κοινωνικές, οικονομικές, πολεοδομικές, περιβαλλοντικές, πολιτιστικές, κλπ) να αποφασίζονται και να εφαρμόζονται με τη μέγιστη δυνατή συμμετοχή του πληθυσμού. Χωρίς αμφιβολία, αυτός είναι ο μακρύτερος και δυσκολότερος δρόμος, αλλά τελικά οι χειρότερες πολιτικές είναι αυτές που η κατάρτισή τους αποκλείει τον πληθυσμό που αυτές αφορούν.


Διαβάστε ακόμα:


Κόρδοβα – αντιπροσωπεία της συμμετοχής πολιτών


Συμμετοχικός προϋπολογισμός – πηγές

Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον, επισημαίνει η Carme Melo Escrihuela. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Όταν σκεφτόμαστε το περιβάλλον και τη φύση, οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται πρώτα απ’ όλα θέματα που έχουν να κάνουν με τα άγρια ζώα και φυτά, τους φυσικούς πόρους, τη διατήρηση της αγριότητας και των υπό εξαφάνιση ειδών. Αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι αυτοί που ζουν σε αστικές περιοχές βλέπουν τη φύση ως κάτι ξένο και προς τους ίδιους και προς τη ζωή της πόλης, ως κάτι που κανείς αναζητά έξω απ’ τα όρια της πόλης, ως αντίδοτο στο στρες, και όπου μπορεί να βρει ησυχία και ομορφιά. Εάν υπάρχει οποιοδήποτε περιβάλλον στο αστικό πλαίσιο, αυτό περιορίζεται μόνο στις υπάρχουσες περιοχές πράσινου, όπως τα πάρκα της πόλης και οι κήποι. Εκτός από το γεγονός ότι η πόλη μπορεί να θεωρηθεί αιτία περιβαλλοντολογικών προβλημάτων, συνήθως δεν θεωρείται πηγή επίλυσής τους. Στην πραγματικότητα, η πράσινη τάση έναντι του οικοκεντρισμού κατέστησε τις πόλεις πηγές οικολογικής απαξίωσης για την οικολογική σκέψη και ηθική. Ως αποτέλεσμα, το αστικό περιβάλλον, στο βαθμό που σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε ανθρώπινα, τείνει να υποτιμάται από τα πράσινα κινήματα: υπάρχει κάτι λιγότερο φυσικό, πιο τεχνητό από την πόλη; Ίσως, το ερώτημα κλειδί να είναι, πράγματι, κατά πόσον αυτός ο δηλωμένος δυαδισμός ανάμεσα στο φτιαγμένο από τον άνθρωπο περιβάλλον –ή πολιτισμό- και το φυσικό περιβάλλον- ή φύση- πράγματι υπάρχει.


Αστικός περιβαλλοντολογικός ακτιβισμός


Η σημασία του αστικού πλαισίου για την πράσινη δραστηριότητα, ακόμη κι αν αυτή η δραστηριότητα εμπνέεται από την πίστη στην εγγενή αξία της φύσης δεν μπορεί, ωστόσο, να υποτιμηθεί. Αυτό που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να πάμε πέρα από αυτό το μέσο διαφυγής είναι η έννοια της οικολογικής υπηκοότητας. Είναι μια έννοια που δίνει έμφαση στην ανάγκη να αναλάβει κανείς προσωπική και συλλογική ευθύνη για το περιβάλλον και για τις κοινωνικές αδικίες που προκαλούν και ταυτόχρονα πηγάζουν από οικολογικά προβλήματα. Σε πείσμα της κυρίαρχης άποψης, οι αστικοί χώροι προσφέρουν το κατάλληλο σκηνικό ώστε οι πρακτικές της οικολογικής υπηκοότητας να αναπτυχθούν.


Στην κυρίαρχη πολιτική θεωρία, η υπηκοότητα θεωρείται συνήθως ως ένα καθεστώς που προκύπτει από την ιδιότητα του μέλους ενός δεδομένου πολιτικού χώρου- στη μοντέρνα εποχή, του κράτους- έθνους. Το καθεστώς της υπηκοότητας παρέχει σε αυτόν που το έχει μια σειρά από αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις που εκτείνονται στο δημόσιο πεδίο εντός των εδαφικών ορίων του κράτους. Ωστόσο, η οικολογική υπηκοότητα επικεντρώνεται στις υποχρεώσεις που εκτελούνται τόσο στο ιδιωτικό όσο και το δημόσιο πεδίο και στοχεύουν στην επίτευξη βιωσιμότητας και δικαιοσύνης. Καμιά επικράτεια ή ιδιότητα μέλους δεν καθιερώνει την οικολογική πολιτική κοινότητα των πολιτών, που παράγεται μάλλον μέσα από την καθημερινή δραστηριότητα. Παρ’ όλο που η οικολογική υπηκοότητα θα μπορούσε να προωθηθεί μέσα από τη νομοθεσία, την επίσημη παιδεία ή τις εκπορευόμενες από τα σωματεία και το κράτος πρωτοβουλίες, θα δώσω έμφαση στην οικολογική υπηκοότητα ως δραστηριότητα της κοινωνίας των πολιτών.


Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι έχουμε περισσότερες πιθανότητες να είμαστε οικολογικοί πολίτες στις αγροτικές περιοχές, όπου η παρουσία της φύσης είναι πιο κοντινή, δίνοντας έτσι περισσότερες πιθανότητες και ερεθίσματα σε ό,τι αφορά στη φροντίδα του περιβάλλοντος. Είναι αλήθεια ότι οι κάτοικοι των αγροτικών περιοχών έχουν παραδοσιακά αναπτύξει μια περιβαλλοντολογική γνώση που αυτοί που μεγάλωσαν στη μητρόπολη ενδεχομένως στερούνται. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι κάτοικοι αστικών περιοχών δεν ξέρουν ποια λαχανικά είναι της εποχής, ενώ οι άνθρωποι στις αγροτικές περιοχές υπήρξαν για πολύ καιρό εξαρτημένοι από αυτό το είδος της γνώσης προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους. Ωστόσο, η πόλη παρέχει μια κοινωνική διάσταση απαραίτητη για την εξήγηση περιβαλλοντολογικών προβλημάτων και για την πρακτική της οικολογικής δραστηριότητας του πολίτη. Κάθε μέρα, ενώ ακούμε συνέχεια μηνύματα για βιωσιμότητα, ανταγωνιστικότητα και εκσυγχρονισμό των πόλεών μας, οι κάτοικοι των πόλεων αντιμετωπίζουν τη μόλυνση της ατμόσφαιρας, την εξαφάνιση των μικρών μαγαζιών και των τοπικών προϊόντων, τη φτώχεια, τα βουνά των σκουπιδιών, τις κοινωνικές ανισότητες και την ιδιωτικοποίηση των βασικών υπηρεσιών. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε ως πολίτες στην καθημερινή ρουτίνα μας καθορίζεται από τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η πόλη στην οποία ζούμε. Εάν οι δημόσιες συγκοινωνίες είναι αναποτελεσματικές και οι υποδομές υγιεινής ακατάλληλες, θα έχουμε την τάση να πηγαίνουμε στη δουλειά οδηγώντας και να πληρώνουμε για ιδιωτική ιατρική περίθαλψη. Σε αυτό το πλαίσιο, για να είναι κανείς ένας αστικός οικολογικός πολίτης, πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι όλα αυτά τα προβλήματα είναι διασυνδεδεμένα και σχετίζονται με πολιτικές και οικονομικές διαδικασίες. Αυτό συνεπάγεται ότι τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και ως κοινότητα δημιουργούμε άδικες και μη βιώσιμες συνθήκες ζωής. Κατά συνέπεια, είναι καθήκον μας ως πολίτες να δεχτούμε αυτή τη συλλογική ευθύνη και να αναλάβουμε δράση.


Διεκδικώντας τους δρόμους


Η οικολογική υπηκοότητα στο πλαίσιο της πόλης δεν έχει, λοιπόν, να κάνει μόνο με την ανακύκλωση, την αγορά καλών προϊόντων και τη συμμετοχή σε μια περιβαλλοντολογική οργάνωση που οργανώνει ταξίδια τις Κυριακές για παρατήρηση της φύσης. Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Η αστική οικολογική υπηκοότητα υπερβαίνει την αμιγώς περιβαλλοντολογική ανησυχία. Απαιτεί συλλογική δέσμευση σε ένα μετασχηματιστικό σχέδιο. Αλλά τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Υπάρχουν διάφοροι τρόποι ώστε οι αστικοί οικολογικοί πολίτες να ξεκινήσουν μια τέτοια συνεταιριστική περιπέτεια. Οι μητροπολιτικοί οικολογικοί πολίτες θα μπορούσαν, ως αρχή, να ξεκινήσουν με τη Διεκδίκηση των Δρόμων κατά του μονοπωλίου του αυτοκινήτου, από τη στιγμή που ‘το σύστημα του αυτοκινήτου κλέβει το δρόμο κάτω απ’ τα μάτια μας και τον πουλάει με την τιμή του πετρελαίου’. Η Διεκδίκηση των Δρόμων είναι ένα βρετανικό δίκτυο άμεσης δράσης για κοινωνική και οικολογική επανάσταση με ανεπίσημη οργανωτική δομή. Με το σύνθημα για Διεκδίκηση των Δρόμων, λιγότερο η περισσότερο αυθόρμητες ομάδες ανθρώπων συμμετέχουν σε διαδηλώσεις, συγκεντρώσεις και άλλα τέτοια γεγονότα για να εξαφανίσουν την υπάρχουσα εξουσία στους δρόμους. Αυτοί οι κατά της μηχανής σταυροφόροι αποτελούν ένα παράδειγμα για το τι είναι η αστική οικολογική υπηκοότητα, καθώς η δραστηριότητά τους περιλαμβάνει περισσότερα από μια ανυποχώρητη αντίσταση, λαμβάνοντας υπόψη τους αναρίθμητους κινδύνους που τα αυτοκίνητα προκαλούν στην ανθρώπινη υγεία και στο περιβάλλον. Δεν εναντιώνονται μόνο στα αυτοκίνητα σα να είναι ένας μεμονωμένος αγώνας, αλλά στις ‘πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις που καθοδηγούν τον πολιτισμό του αυτοκινήτου’, δηλαδή τον παγκόσμιο καπιταλισμό και όλη την κοινωνική ιεραρχία που μια καπιταλιστική οικονομία αναπόφευκτά γεννά και αναπαράγει.


Εκτός από την εισβολή των αυτοκινήτων στους δρόμους και τα κοινωνικά προβλήματα που ανακύπτουν από το σύστημα των αυτοκινήτων, υπάρχουν κι άλλα μείζονα ζητήματα που επιδρούν δραματικά στη σύγχρονη ζωή, τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές. Ένα πολύ σημαντικό είναι η εκμετάλλευση της γης και της ανάπτυξης, ένας παράγοντας που κατατρώγει τον κοινωνικό ιστό και γίνεται με την συνενοχή των τοπικών αρχών και του ιδιωτικού κατασκευαστικού τομέα. Σε αυτό το πλαίσιο, η οικολογική δραστηριότητα των πολιτών θα μπορούσε να επικεντρωθεί στην αστική ανάπτυξη και τη σύνδεσή της με τις κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που επιδρούν στις ζωές των πολιτών και τα αστικό περιβάλλον.


Διεκδικώντας δημόσιους χώρους


Το 2000, ο κτηματομεσίτης που όρισε η πόλη της Βαρκελώνης για να φέρει σε πέρας την ανοικοδόμηση της Ciutat Vella, μιας συνοικίας στο κέντρο της πόλης, απαλλοτρίωσε πολλά τετράγωνα με διαμερίσματα σε πολύ χαμηλή τιμή και άρχισε την κατεδάφισή τους. Αυτό αποτελούσε μέρος του σχεδίου αστικής ανάπτυξης των τοπικών αρχών να κατασκευάσουν χώρους στάθμευσης και διαμερίσματα στην περιοχή. Οι γείτονες άρχισαν να αναφέρονται στο χώρο όπου βρίσκονταν πριν τα κατεδαφισμένα κτίρια ως “El Forat de la Vergonya’, η Τρύπα της Ντροπής. Στο τέλος του έτους 2001, μια ομάδα γειτόνων φύτεψε ένα χριστουγεννιάτικο δέντρο στο κέντρο της Τρύπας. Με αυτή την πράξη, ήθελαν να επαναλάβουν για άλλη μια φορά τις διεκδικήσεις τους για περισσότερους χώρους πράσινου και λιγότερους χώρους στάθμευσης και καινούργια διαμερίσματα στη γειτονιά τους. Μια μέρα μετά, το δέντρο είχε κοπεί. Οι γείτονες φύτεψαν ένα άλλο, που δηλητηριάστηκε από κάποιον. Δεν το έβαλαν κάτω, όμως, φύτεψαν και τρίτο δέντρο….


Λίγους μήνες αργότερα, μια ομάδα αστικών ακτιβιστών έφτασε στη γειτονιά και κατέλαβε μερικά από τα άδεια κτίρια για να εμποδίσει την κατεδάφισή τους. Αυτοί οι χώροι άρχισαν να χρησιμοποιούνται ως κοινωνικά κέντρα: οι γείτονες μαζεύονταν εκεί για να συζητήσουν και να διοχετεύσουν τα συλλογικά αιτήματά τους, οργανώθηκαν δραστηριότητες όπως εργαστήρια επισκευής ποδηλάτων και επίπλων, μια σειρά από κοινωνικά ντοκιμαντέρ και η παροχή νομικής και εργασιακής βοήθειας για τους πολυάριθμους μετανάστες που ζούσαν στη συνοικία αυτή. Η Τρύπα, που μεταμορφώθηκε συλλογικά σε ένα λαχανόκηπο πόλης, και όλες οι δραστηριότητες που γίνονταν έξω και γύρω από αυτήν, έδωσαν κοινωνική συγκρότηση στη γειτονιά. Είναι κάτι που έχει πολύ να κάνει με την υπηκοότητα, μια έννοια που υπήρξε ιστορικά επιλεκτική. Ακόμη και σήμερα, δεν απολαμβάνουν όλοι στην πόλη το πλήρες νομικό καθεστώς της υπηκοότητας. Οι μετανάστες, οι φτωχοί, οι άστεγοι και οι άνεργοι αποκλείονται από τα περισσότερα δικαιώματα της υπηκοότητας. Η περιοχή όπου βρίσκεται η Τρύπα κατοικείται από κοινότητες με χαμηλά εισοδήματα και διάφορες ομάδες που υφίστανται ποικίλα είδη κοινωνικού και πολιτικού αποκλεισμού: ηλικιωμένους ανθρώπους, νέα ζευγάρια με προσωρινές δουλειές, άνεργους και μετανάστες. Αυτές τις συνθήκες εκμεταλλεύτηκαν οι τοπικές αρχές για να συνεχίσουν συνειδητά να αποκλείουν αυτές τις τοπικές ομάδες από τη συμμετοχή σε πολιτικές διαδικασίες και να κάνουν την κοινή γνώμη να συμφωνήσει με την αναγκαία αναδόμηση του κέντρου της πόλης, με οποιοδήποτε κόστος. Ωστόσο, η δράση των ομάδων σε αυτό το πλαίσιο έδειξε ότι η υπηκοότητα είναι κάτι που πρέπει να υπερβεί τους οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς. Τα δικαιώματα συμμετοχής στη συλλογική ζωή και ο προσδιορισμός του κοινού καλού πρέπει να λάβουν υπόψη τις υλικές και πραγματικές σχέσεις μεταξύ των ίδιων των πολιτών και του χώρου στον οποίο κατοικούν. Από αυτή την άποψη, για να είναι κανείς οικολογικός πολίτης στην πόλη πρέπει να σκεφτεί ξανά τις αστικές σχέσεις, προκειμένου να εντάξει τους κοινωνικά και πολιτικά αποκλεισμένους.


Η οργάνωση γειτονιάς ‘El Forat de la Vergonya’ εξακολουθεί να καταδικάζει την απουσία συμμετοχικών δημόσιων πολιτικών, την έλλειψη ενημέρωσης των πολιτών από την τοπική κυβέρνηση και την προτεραιότητα που το δημοτικό συμβούλιο δίνει στις αναφορές των τεχνικών για τη βούληση των γειτόνων. Υπογραμμίζουν επίσης την άνιση κατανομή των περιβαλλοντολογικών κινδύνων, δείχνοντας πώς οι περιβαλλοντολογικές και κοινωνικές ανισότητες στην πόλη επιδρούν δυσανάλογα στους μη προνομιούχους και τους φτωχούς. Αυτοί οι αστικοί οικολογικοί πολίτες αποτελούν πηγή έμπνευσης για άλλες ομάδες γειτονιάς στην Καταλονία και την Ισπανία, κι ένα δίκτυο πολιτών-ακτιβιστών δημιουργήθηκε για να μοιράζεται την πληροφόρηση και τις εμπειρίες και να οργανώνει διαμαρτυρίες και συμμετοχικά γεγονότα.


Πιο πάνω και πιο κάτω από τους αστικούς χώρους


Πιστεύω ότι τέτοιες πρακτικές στο πλαίσιο της πόλης αποτελούν ένα καλό μέρος για να αρχίσει η ανάπτυξη ενός αστικού περιβαλλοντολογικού πολιτισμού που θα αμφισβητεί τους δυαδισμούς μεταξύ πόλης και χώρας, Φύσης και Πολιτισμού. Παρ’ όλα αυτά, είναι σημαντικό να αναφέρουμε εδώ ότι η αστική οικολογική υπηκοότητα δεν μπορεί να περιοριστεί στα όρια της πόλης. Παράλληλα με την πόλη, υπάρχουν άλλες συναφείς τοποθεσίες για πολιτική δραστηριότητα και συμμετοχή, τόσο πιο κάτω (η συνοικία, το σπίτι και ο χώρος εργασίας) όσο και πιο πάνω (η περιοχή, ο κόσμος) από τον αστικό χώρο. Τα οικολογικά προβλήματα δεν είναι μόνο τοπικά, αλλά διαπερνούν τις πόλεις και τα κράτη, είναι προβλήματα υπερεθνικά σε ό,τι αφορά είτε στις ρίζες τους είτε στις συνέπειές τους. Επομένως, η αστική οικολογική υπηκοότητα απαιτεί κάτι περισσότερο από ανησυχία για την πόλη. Απαιτεί να χρησιμοποιούμε τις δομές της πόλης ως οργανωτικό και επιστημολογικό πλαίσιο για να σκεφτόμαστε και να δρούμε παγκόσμια.


Διαβάστε ακόμα


Οδηγός για τον περιβαλλοντολογικό ακτιβισμό


Η κοινωνική ιδεολογία του αυτοκινήτου (στα Αγγλικά)

Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις; Ο Joseph Camilleri προτείνει μια σειρά ιδεών για τον μετασχηματισμό της παγκόσμιας δημοκρατίας.


Σε έναν κόσμο που παγκοσμιοποιείται με ταχείς ρυθμούς, οι «κίνδυνοι με σοβαρές συνέπειες» έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της λειτουργίας της κοινωνίας (Ulrich Beck, Risk Society, 1992). Η παγκόσμια κατάσταση είναι παράγων μεγάλης ευπάθειας τόσο για τα κράτη όσο και για τις ομάδες και τα άτομα. Αρκεί κάποιος να σκεφτεί τις επιδράσεις των οικονομικών κρίσεων, τα κύματα των προσφύγων, τις εκχυλίσεις του πετρελαίου, τη μείωση του όζοντος, την υπερθέρμανση του πλανήτη ή τις τρομοκρατικές επιθέσεις. Εάν υπάρχει ένα χαρακτηριστικό που διακρίνει τη σύγχρονη ζωή είναι η «παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας».


Εάν αυτή η ανάγνωση των γεγονότων είναι ακριβής, τότε ορισμένα δύσκολα ερωτήματα τίθενται από μόνα τους: Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Και ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις;


Η κυρίαρχη μορφή διακυβέρνησης στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης περιγράφεται καλύτερα ως εμβάθυνση και επέκταση της αμοιβαία υποστηρικτικής ισχύος του υπερεθνικού κεφαλαίου και των κρατών της G7 σε παγκόσμια κλίμακα, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να προσπαθούν να ασκήσουν ηγεμονική εξουσία- μια επιδίωξη που στην πράξη αποδεικνύεται πολύ πέραν των δυνάμεών τους. Όπως υποστήριξε ο Stephen Gill, το καθαρό αποτέλεσμα της νεοφιλελεύθερης ατζέντας των τελευταίων τριάντα χρόνων ή παραπάνω ήταν η δημιουργία ενός «συντάγματος για τον παγκόσμιο καπιταλισμό», που επιδιώκει να εναρμονίσει τις νομικές δομές ανόμοιων κρατών σε μια παγκόσμια ημι-συνταγματική δομή νόμων, κανόνων, κανονισμών και κριτηρίων (Innovation and Transformation in International Studies, 1977). H κύρια λειτουργία του είναι η παγίωση των προνομιακών προτεραιοτήτων για την παραγωγή, την κατανάλωση και την ασφάλεια, ενός σχετικά μικρού ποσοστού του παγκόσμιου πληθυσμού.


Παγκόσμια διακυβέρνηση και λαϊκή νομιμότητα


Πιο απλά, το σύγχρονο παζλ της διακυβέρνησης πρέπει, σύμφωνα με την συγκεκριμένη πρόταση, να τοποθετηθεί ευθέως μέσα στο πλαίσιο μιας πολιτικής οικονομίας σε παγκοσμιοποίηση. Το καίριο ερώτημα στο οποίο πρέπει να δοθεί απάντηση είναι κατά πόσο το αναπτυσσόμενο σύστημα της παγκόσμιας διακυβέρνησης μπορεί να νομιμοποιηθεί στα μάτια των κύριων συστατικών στοιχείων του: των κρατών, των λαών και της διεθνούς κοινότητας γενικά; Για να το εκφράσουμε λίγο διαφορετικά, μπορεί η παγκόσμια τάξη να συντονιστεί με τα συστατικά στοιχεία της –με τις ανάγκες, τις αγωνίες και τις προσδοκίες τους- τόσο ώστε να εμπνεύσει εμπιστοσύνη στο μέλλον;


Λαμβάνοντας υπόψη τις πολλαπλές προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας, η μεταρρύθμιση της διακυβέρνησης δεν μπορεί να περιοριστεί σε μεμονωμένα κράτη ή, για τους ίδιους λόγους, στα Ηνωμένα Έθνη. Η μεταρρύθμιση της Γενικής Γραμματείας των Ηνωμένων Εθνών και των διαφόρων υπηρεσιών της- ή ακόμη του Συμβουλίου Ασφαλείας και της Γενικής Συνέλευσης- είναι σημαντική αλλά όχι αρκετή. Οι ειδικές αντιπροσωπείες των Ηνωμένων Εθνών, τα προγράμματα και οι επιτροπές είναι όλα ενσωματωμένα στη μεταρρυθμιστική ατζέντα . Το ίδιο όμως και οι πιο ισχυροί διεθνείς θεσμοί, ιδιαίτερα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου που κατά μεγάλη ειρωνεία έχουν ασήμαντους δεσμούς με τα κυριότερα συμβουλευτικά όργανα των Ηνωμένων Εθνών.


Ούτε μπορεί η μοίρα των πολυμερών θεσμών να διαχωριστεί από τις ενέργειες των κρατών-μελών τους ή άλλων παικτών στην παγκόσμια σκηνή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικότερα, άφησαν το στενό συμφέρον τους να υπαγορεύει τις πράξεις τους. Ανεξάρτητα αν ήταν παράλειψη ή αποστολή, προκάλεσαν τη νομιμότητα και το κύρος των Ηνωμένων Εθνών και έθεσαν σε αμφισβήτηση τους αναδυόμενους κανόνες για τη διεθνή υπηκοότητα. Το φαινόμενο δεν είναι εντελώς καινούργιο, αλλά μπορούμε να πούμε πως με τη σημερινή κυβέρνηση Μπους η μονομέρεια έφτασε σε νέα ύψη.


Θεσμικές συμφορήσεις: μια διέξοδος


Ωστόσο, οι κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι οι μόνοι κατηγορούμενοι. Πολλά καθεστώτα σε διαφορετικά μέρη του κόσμου έχουν σε διαφορετικές περιόδους αψηφήσει τους διεθνείς κανόνες και τα ψηφίσματα των Ηνωμένων Εθνών. Εξίσου προβληματικός είναι ο ρόλος των μεγάλων υπερεθνικών εταιριών, τραπεζών και άλλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Την τεράστια, συχνά πολύ επιζήμια, επίδραση των αποφάσεών τους συναγωνίζεται μόνο η αξιοσημείωτη έλλειψη υπευθυνότητας, εκτός ίσως σε ό,τι αφορά στους μετόχους τους και έμμεσα, στην καλύτερη περίπτωση, στους πελάτες τους. Η αποτυχία των ΜΜΕ να ενημερώνουν και να αναλύουν με ακρίβεια και αντικειμενικότητα έχει επίσης αποβεί επιζήμια για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Ούτε οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΗ.ΚΥ.Ο), και ειδικά κάποιες από τις μεγαλύτερες, μπορούν να θεωρηθούν υποδειγματικές, κρίνοντας από τις επουσιώδεις αντιπαλότητές τους, την προτεραιότητα που δίνουν συχνά στην προστασία του δικού τους χωραφιού, καθώς και τη συχνή αδυναμία διαβούλευσης με τα ίδια τους τα μέλη, πόσο μάλλον τον κόσμο, που οι ανάγκες του είναι προφανώς το πρωταρχικό τους μέλημα.


Έναντι αυτών των θεσμικών συμφορήσεων, είναι χρήσιμο να επιστρέψουμε στις πρωταρχικές αρχές. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τη χρησιμότητα πρόσθετων αλλαγών ή την ανάγκη για πρακτικές μεταρρυθμίσεις όπως αυτές που πρότεινε ο Κόφι Ανάν, με μερική μόνο επιτυχία, στη Γενική Συνέλευση, τον περασμένο χρόνο. Η επιστροφή στις πρωταρχικές αρχές έχει γίνει τώρα πρακτική αναγκαιότητα.


Χωρίς αυτήν, είναι δύσκολο να δει κανείς πώς τα κράτη, οι λαοί και η διεθνής κοινότητα γενικά, θα ανανεώσουν και θα διατηρήσουν μακροπρόθεσμα τον ενθουσιασμό για μεταρρυθμίσεις. Ορισμένα καίρια ερωτήματα τίθενται ευθύς αμέσως από μόνα τους:


• Είναι δυνατόν να εκδημοκρατιστεί το παγκόσμιο (και περιφερειακό) πολυμερές σύστημα; Εάν ναι, πώς; Ο εκδημοκρατισμός συμβαδίζει με την αποτελεσματικότητα και τις παραδοσιακές έννοιες της κυριαρχίας;
• Είναι η πολιτική, η ασφάλεια και η οικονομία διαφορετικά αντικείμενα φροντίδας; Εάν όχι, πώς μπορούν να γίνουν οι αναγκαίες διασυνδέσεις, εννοιολογικά και οργανωτικά;
• Είναι αλήθεια ότι βλέπουμε τα αρχικά σημάδια μιας αναπτυσσόμενης παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών; Εάν ναι, πρέπει να ενθαρρυνθεί ένα τέτοιο κίνημα; Με ποια πρακτικά βήματα; Μπορούν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να συμβάλουν πιο αποτελεσματικά στη δημοκρατική διακυβέρνηση; Εάν ναι, πώς; Και ποιες είναι οι συνέπειες για τους πολυμερείς θεσμούς;


Το καίριο επιχείρημα που προβάλλεται εδώ είναι ότι όλες οι όψεις της παγκοσμιοποίησης- οικονομικές όσο και πολιτικές και πολιτισμικές- πρέπει να υπόκεινται στη δοκιμασία της δημοκρατικής νομιμότητας. Ένας τέτοιος εκδημοκρατισμός πρέπει να αντλεί ζωή από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και τους θεσμούς, όχι μόνο της διεθνούς κοινότητας αλλά και των τοπικών, εθνικών και περιφερειακών κοινοτήτων. Περιττό να πούμε πως πολλά δομικά κωλύματα φράζουν το δρόμο μιας τέτοιας μετασχηματιστικής αλλαγής. Το πιο εμφανές είναι αυτό που ο Richard Falk αποκάλεσε «γεωπολιτικό κλείσιμο» (Predatory Globalization, 1999), δηλαδή το δικαίωμα του βέτο που μπορούν να ασκήσουν τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας.


Υπάρχουν, ωστόσο, πιο βασικά εμπόδια, τρία από τα οποία είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Το πρώτο έχει να κάνει με το κρατικο-κεντρικό ήθος που κυριαρχεί στο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών και τις περισσότερες πολυμερείς οργανώσεις. Το δεύτερο σχετίζεται με την κυρίαρχη ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης όπως αυτή διαμορφώνεται από υπερεθνικές εταιρίες, χρηματιστηριακές αγορές και τους θεσμικούς φύλακες της παγκόσμιας οικονομίας. Το τρίτο αναφέρεται στην γεωπολιτική, στρατιωτική, οικονομική και πολιτισμική ηγεμονία στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να προσβλέπουν. Η συνδυασμένη επίδραση των τριών αυτών τάσεων οδηγεί στη συγκέντρωση της λήψης αποφάσεων σε σχετικά λίγα χέρια, τον αποκλεισμό των πιο κρίσιμων ζητημάτων για την ανθρώπινη ασφάλεια από την παγκόσμια ατζέντα, εκτός από περιφερειακούς η συμβολικούς τρόπους, και την περιχαράκωση μορφών λόγου και πρακτικής που στερούνται ευαισθησίας σε ό,τι αφορά στην πολιτισμική πλειονότητα.


Πώς μπορεί, επομένως, το δημοκρατικό σχέδιο να προχωρήσει με τρόπους που να λαμβάνουν υπόψη αυτά τα δομικά εμπόδια; Πρώτον, τα διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης –τοπικό, μικροπεριφερειακό (ή επαρχιακό), εθνικό, μακροπεριφερειακό και παγκόσμιο- πρέπει να είναι συμπληρωματικά και αμοιβαία συγκροτημένα. Ενώ οι θεσμοί σε κάθε επίπεδο πρέπει να παραμένουν αυτόνομοι και να ενεργούν μέσα στη σφαίρα αρμοδιότητάς τους, ο εκδημοκρατισμός σε ένα επίπεδο μπορεί να συνδέεται και να ενισχύει τον εκδημοκρατισμό σε άλλα επίπεδα (David Held, Democracy and the Gobal Order, 1995). Δεύτερον, η κουλτούρα των δικαιωμάτων του πολίτη πρέπει να αναπτύσσεται και στα τρία πεδία: κράτος, αγορά και κοινωνία των πολιτών, και η συμμετοχή στο κάθε πεδίο να εμπνέεται από και να στηρίζει τη συμμετοχή στα άλλα δυο. Τρίτον, υψηλή προτεραιότητα πρέπει να δίνεται στη μεγιστοποίηση και εξομοίωση της πρόσβασης σε εκπαιδευτικές ευκαιρίες και στον τερματισμό της υψηλής συγκέντρωσης ελέγχου της επιστημονικής και τεχνολογικής καινοτομίας. Η διαμόρφωση της κοινής γνώμης και της έκφρασης της δημοκρατικής βούλησης πρέπει να βασίζεται σε μια ελεύθερη και ζυγισμένη ροή γνώσης, ιδεών και επιχειρηματολογίας.


Ένα νέο περιεχόμενο στην κοσμοπολίτικη δημοκρατία


Παρ’ όλο που πολλή δουλειά μένει ακόμη να γίνει, υπάρχει ήδη ένας ικανός αριθμός προτάσεων που έρχονται να δώσουν σχήμα και περιεχόμενο σε αυτή την πολύπλευρη έννοια της κοσμοπολίτικης δημοκρατίας. Χρησιμοποιώντας το υπάρχον σύστημα των Ηνωμένων Εθνών καθαρά ως σημείο εκκίνησης, υποδεικνύουν ένα πρόγραμμα εφικτού μετασχηματισμού, που βασίζεται σε πέντε διασυνδεόμενους στόχους: α) να προσδιορίσουν την άσκηση κυριαρχίας των μεγάλων κέντρων εξουσίας και πλούτου σε σχέση με τη διευθέτηση των ανθρώπινων υποθέσεων, εν μέρει αναπτύσσοντας πιο αυστηρές διαδικασίες ευθύνης, β) να ενισχύσουν τη θεσμική δυνατότητα των κρατών να συμμετέχουν στην περιφερειακή και παγκόσμια διακυβέρνηση, γ) να εδραιώσουν, πολιτισμικά όσο και πολιτικά, το μεταρρυθμισμένο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών ως κεντρικό σημείο της περιφερειακής και παγκόσμιας λήψης αποφάσεων, στην πολιτική ασφάλειας όπως και στην οικονομική πολιτική, δ) να ανοίξουν τους περιφερειακούς και παγκόσμιους θεσμούς στις φωνές της κοινωνίας των πολιτών, δηλαδή σε μια σειρά μη κρατικών παικτών και γενικά στην παγκόσμια κοινή γνώμη (κυρίως μέσω ενός προγράμματος βιώσιμης μεταρρύθμισης στη δομή και τη λειτουργία των παγκόσμιων συστημάτων ενημέρωσης και επικοινωνίας, ε) να συντονίσουν περισσότερο όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης με τις διασυνδεόμενες προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας- ένα έργο που πρέπει να ενισχυθεί συνειδητά από τους θεσμούς και τις διαδικασίες της επίσημης και ανεπίσημης παιδείας, στ) να βρουν πιο διαφανείς και υπεύθυνους τρόπους ενσωμάτωσης των κύριων παικτών της αγοράς στο σύστημα διακυβέρνησης.


Αυτή η πρόχειρη και εξαιρετικά επιλεκτική σκιαγράφηση της μεταρρυθμιστικής ατζέντας επιχείρησε να τοποθετήσει τη δημοκρατική ιδέα στον πυρήνα της διακυβέρνησης, στις διάφορες εκδηλώσεις της. Υποστηρίζει την οικοδόμηση ενός δημοκρατικού νομικού πλαισίου, στο οποίο οι λειτουργίες, οι εξουσίες και οι πόροι που ανήκουν κανονικά στο κράτος μεταβιβάζονται σε διαφορετικά αλλά διασυνδεόμενα και αμοιβαία ενισχυτικά επίπεδα διακυβέρνησης- από το τοπικό στο παγκόσμιο. Ωστόσο, η νέα συμμετοχική κουλτούρα, για να ευδοκιμήσει και να δώσει ζωή σε κάθε επίπεδο λήψης αποφάσεων, πρέπει να ενσωματώσει τα οράματα και τις προσδοκίες της κοινωνίας των πολιτών όπως και τους μηχανισμούς της αγοράς. Μόνο αντλώντας από την ενέργεια, τις υπηρεσίες και τα δίκτυα της αγοράς και της κοινωνίας των πολιτών, αυτό το πολύ-διασυνδεόμενο σύστημα διακυβέρνησης μπορεί να δώσει νόημα και περιεχόμενο στην ανθρώπινη ασφάλεια. Αντίστροφα, μόνο μέσα από τον εκδημοκρατισμό των πολιτικών θεσμών η αγορά και η κοινωνία των πολιτών μπορούν να παίξουν εποικοδομητικό ρόλο, διαμορφώνοντας και εφαρμόζοντας τα κριτήρια της ανθρωπιστικής διακυβέρνησης.


Διαβάστε ακόμα:


Τι να κάνουμε με τα Ηνωμένα Έθνη (στα Αγγλικά)


Η υπηκοότητα σε ένα παγκοσμιοποιημένο κόσμο (στα Αγγλικά)

Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος απαιτεί νέους τρόπους πολιτικής εκπροσώπησης και συμμετοχής. “Θα μπορούσαμε ν’ αρχίσουμε καλώντας όλα τα εθνικά κοινοβούλια να ορίσουν ένα μέλος που να εδρεύει με συμβουλευτική ιδιότητα στο αμερικανικό Κογκρέσο και που να έχει δικαίωμα ψήφου μόνο όταν το υπό συζήτηση θέμα έχει επίδραση στο κράτος του”, προτείνει ο Richard Falk.


Λαμβάνοντας υπόψη τα κριτήρια στα οποία πρέπει να ανταποκρίνεται μια δημοκρατία για να είναι αποτελεσματική σύμφωνα με τις τρέχουσες πραγματικότητες της παγκόσμιας τάξης, δεν μπορούμε πλέον να σκεφτόμαστε μόνο με τα βεστφαλικά σημεία αναφοράς για τις εδαφικές κοινότητες όπως αυτές ορίζονται από τα διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα. Οι περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο στερούνται πλήρως πολιτικών δικαιωμάτων και ισχύος καθώς δεν μπορούν να ψηφίσουν ή να συμμετάσχουν με κάποιο άλλο τρόπο στις εκλογές και τις πολιτικές διαδικασίες που διαμορφώνουν προς το καλύτερο ή το χειρότερο τις μοίρες τους. Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών μέσα από τις πράξεις ή την απραξία της ρίχνει άμεσα τον ίσκιο της σε όλες ουσιαστικά τις κοινωνίες και όσες δέχονται αυτή την επίδραση είναι άνευ φωνής ή διεξόδου. Μέχρι να αντιμετωπιστεί αυτός ο βασικός παράγοντας, η διαδικασία αναζήτησης της παγκόσμιας δημοκρατίας δεν μπορεί να πάει πολύ μακριά. Όλοι μας ζούμε όλο και περισσότερο σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο και αν επιζητούμε δημοκρατική διακυβέρνηση, τότε χρειαζόμαστε νέους τρόπους πολιτικής εκπροσώπησης και συμμετοχής που να καθορίζονται, τουλάχιστον μερικώς, από εξω- εδαφικά κριτήρια.


Όσο μεγαλύτερη είναι η επίδραση εξωτερικών πολιτικών παικτών, τόσο πιο σημαντικό είναι να αναλογιστούμε ξανά τον τρόπο με τον οποίο οι κυρίαρχες αντιλήψεις εκπροσώπησης μπορούν να απαλλαγούν από εδαφικά κριτήρια έτσι ώστε να συνδεθούν αποτελεσματικά με την πολιτική εκπροσώπηση. Η επιβεβαίωση της πρόκλησης που αντιμετωπίζει η δημοκρατία εκφράστηκε στην προηγούμενη δεκαετία ή περίπου μέσα από την αυξανόμενη ανησυχία για την απάθεια των ψηφοφόρων που πηγάζει, μεταξύ άλλων παραγόντων, από την « χωρίς επιλογές δημοκρατία».Αυτή η αντίληψη έμοιαζε να προέρχεται από τις τάσεις των κυριότερων πολιτικών κομμάτων να συγκλίνουν γύρω από μια δέσμη πολιτικών που ανταποκρίνονται στις προτεραιότητες του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Ωστόσο, ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας έφερε στην επιφάνεια άλλες ανησυχίες, ιδίως μια ευαισθητοποίηση έναντι της υπερεθνικής βίας είτε αυτή προέρχεται από μη κρατικούς παίκτες είτε από ένα παγκοσμιοποιημένο κράτος. Η βία των μη κρατικών παικτών, ανεξάρτητα πόσο σοβαρή είναι, πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα είδος «εγκλήματος» και όχι ως «πόλεμος», αλλά οι πολιτικές του παγκοσμιοποιημένου κράτους πρέπει να υπόκεινται σε δημοκρατικό έλεγχο στο επίπεδο μιας παγκόσμιας πολιτικής. Για να μπορέσουμε έστω να το φανταστούμε, θα πρέπει να σκεφτούμε ποιοι τρόποι εκπροσώπησης θα επέτρεπαν στους λαούς του κόσμου να είναι και να νιώθουν συνδεδεμένοι με εξω- εδαφικές διαδικασίες αποφάσεων που επηρεάζουν την ασφάλεια και τη βιωσιμότητά τους.


Η πολιτική συμμετοχή δεν επιδρά στις πολιτικές


Όπως έχουν τα πράγματα σήμερα, και ανεξάρτητα από το πόσο αυτό αναγνωρίζεται, η αντικειμενική κατάσταση των περισσότερων ανθρώπων στον κόσμο είναι ότι υφίστανται νέα καθεστώτα με δυνητικά καταστροφικό αυταρχισμό, αυτή τη φορά σε πεδίο παγκόσμιο και με απειλητική προοπτική, που εκπορεύεται από διάφορα σημεία αναφοράς, αλλά ειδικότερα από τα κυβερνητικά στρατηγεία των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ουάσιγκτον. Η τάξη του κόσμου, όπως την ξέρουμε, διαμορφώνεται κυρίως σήμερα από τους μεγάλους στρατηγικούς σχεδιασμούς της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών, με επιπτώσεις ζωής και θανάτου σε πολλές κοινωνίες, ιδίως στη Μέση Ανατολή. Εξαιτίας της κατανομής της στρατιωτικής βίας στον κόσμο και της προκλητικής, σε γενικές γραμμές, στάσης της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών σε ό,τι αφορά στο διεθνές δίκαιο, δεν υπάρχουν εμπόδια στην πορεία μιας απόφασης για την έναρξη πολέμων ή τη χρήση πυρηνικών όπλων. Η ψήφος στις εθνικές εκλογές δεν διασφαλίζει πλέον ούτε εδαφική ασφάλεια, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αξιώνουν να αγνοούν την κυριαρχία κατά την καταδίωξη υπόπτων για τρομοκρατία ή άλλων εχθρικών στοιχείων. Επομένως, η συνεχιζόμενη αποκλειστική προσήλωση σε βεστφαλικές διευθετήσεις υπονομεύει τη δημοκρατική υπευθυνότητα με δύο τρόπους. Πρώτον, δεν παρέχονται τρόποι πολιτικής εκπροσώπησης που να μπορούν να επιδρούν σε πολιτικές που ακολουθούνται από έναν ηγεμονικό παίκτη. Δεύτερον, τα υποτελή κράτη, ακόμη κι αν είναι δημοκρατικά συγκροτημένα, δεν μπορούν πλέον να είναι σίγουρα ότι η εδαφική κυριαρχία τους δεν θα παραβιαστεί από έναν ηγεμονικό παίκτη. Κατά συνέπεια, οι πολίτες δεν μπορούν να ασκήσουν αποτελεσματικό δημοκρατικό έλεγχο στην ίδια τους την πολιτική μοίρα, μέσα στο ίδιο τους το κράτος, ανεξάρτητα από το πόσο γνήσια αφοσιωμένη στη δημοκρατική διακυβέρνηση είναι η βεστφαλική εδαφική κοινότητα.


Εάν λοιπόν θέλουμε να πάρουμε σοβαρά τους στόχους και το ήθος της δημοκρατίας, δεν θα πρέπει πλέον να αρκεστούμε στη λογική μιας πολιτικής δημοκρατίας ενσωματωμένης σ’ έναν βεστφαλικό κόσμο αποτελούμενο από κυρίαρχα κράτη. Στην πραγματικότητα, βέβαια, ένας τέτοιος κόσμος δεν υπήρξε ποτέ, σήμερα όμως μ’ αυτό το είδος της παγκόσμιας κυριαρχίας που ασκούν οι Ηνωμένες Πολιτείες, η αναντιστοιχία μεταξύ της γεωγραφίας των κρατών και της γεωγραφίας της εξουσίας είναι τόσο σημαντική που υπονομεύει την κατανόησή μας για τη φύση της πολιτικής δημοκρατίας. Για να αντιδράσουμε σε αυτή τη συγκυρία πρέπει να αρχίσουμε να αισθανόμαστε, να σκεφτόμαστε και να ενεργούμε ως παγκόσμιοι πολίτες και ως πολίτες-οδοιπόροι. Αγαπώντας πάντα τη χώρα μας, πρέπει να πάψουμε να έχουμε αυτή την τάση αποκλειστικής αφοσίωσης σε μια συγκεκριμένη περιοχή, που γέννησε καταστροφικά εθνικιστικά συναισθήματα του τύπου «το έθνος μου δίκαιο ή άδικο, το έθνος μου». Ένα ανάλογο, τυφλά εθνικιστικό, σύστημα αξιών καλλιεργήθηκε συνειδητά από κυρίαρχα κράτη στη διάρκεια των τελευταίων αιώνων, με αυξανόμενα καταστροφικές συνέπειες. Πρέπει να υπερβούμε αυτόν τον στενό, εδαφικό πατριωτισμό και να συνειδητοποιήσουμε πόσο σημαντικό είναι να υιοθετήσουμε ένα ήθος ανθρώπινης αλληλεγγύης που θα μπορούσε να γεννήσει το πνεύμα και την πραγματικότητα ενός «κοσμοπολίτικου πατριωτισμού»


Ασύμμετρη παγκοσμιοποίηση


Σ’ αυτό το σημείο, πρέπει να θέσουμε το ακόλουθο ερώτημα με την έννοια του επείγοντος: « Πότε η πολιτική παγκοσμιοποίηση θα αρχίσει να συμβαδίζει με την οικονομική παγκοσμιοποίηση;» Τα παγκόσμια αγαθά και οι ιδιότητες των πλούσιων και ισχυρών πρέπει να κατανεμηθούν πιο δίκαια στους φτωχούς και περιθωριακούς. Ένα σωστό πρώτο βήμα θα ήταν να ανταποκριθούν, σε πρώτο στάδιο, σ’ αυτή την πρόκληση οι Ηνωμένες Πολιτείες. Μόνες μεταξύ κρατών οι Ηνωμένες Πολιτείες συμπεριφέρονται ως παγκόσμιο κράτος και όχι ως παραδοσιακό κυρίαρχο έθνος που περιορίζει τους νόμους του στο πλαίσιο της εδαφικής κυριαρχίας του. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αρκετές εκατοντάδες στρατιωτικές βάσεις σε περισσότερες από 60 χώρες, ναυτικές δυνάμεις σε όλους τους ωκεανούς, περιφερειακές στρατιωτικές διοικήσεις που καλύπτουν τον πλανήτη, συμπεριλαμβανομένης της επικράτειάς τους, και επενδύουν πολλά για την επίτευξη της εποπτείας της κυριαρχίας τους από το διάστημα. Πραγματικά δεν είναι υπερβολή να αναγνωρίσουμε τις Ηνωμένες Πολιτείες ως το πρώτο παγκόσμιο κράτος στην ιστορία και να επισημάνουμε ότι αυτή η πραγματικότητα έχει σοβαρές πολιτικές επιπτώσεις για το μέλλον της δημοκρατίας.


Εάν μια μη εδαφική λογική αποδέχεται τη ΝΑΦΤΑ για το εμπόριο και το χρήμα, γιατί να μην αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με μη εδαφικά κριτήρια για την ευημερία και την αυτοδιάθεση των λαών του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης, ως πρώτης κίνησης, μιας πιο περιφερειακής αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας; Εμείς, στη βόρεια Αμερική, ας προτείνουμε τουλάχιστον μια επαναστατική ενέργεια, την παροχή πολιτικών δικαιωμάτων κατά φάσεις σε αυτούς που δέχονται την επίδραση της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών, χωρίς να είναι πολίτες. Θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε επιτρέποντας στους Καναδούς και τους Μεξικάνους να ψηφίζουν στις αμερικανικές εκλογές, αργότερα στις ευρωπαϊκές και τελικά να δώσουμε πλήρη ή μερική ψήφο σε όλους τους λαούς του κόσμου. Είναι περιττό να επισημάνουμε ότι αυτή η γραμμή σκέψης χαρακτηρίζεται εύκολα ως «ουτοπική» και, κατά συνέπεια, εύκολα απορρίπτεται. Θα μπορούσαμε επίσης ν’ αρχίσουμε με μεγαλύτερη μετριοπάθεια καλώντας όλα τα εθνικά κοινοβούλια να ορίσουν ένα μέλος που να συμμετέχει με συμβουλευτική ιδιότητα στο αμερικανικό Κογκρέσο, έχοντας δικαίωμα ψήφου μόνο όταν το υπό συζήτηση θέμα έχει επίδραση στο κράτος του. Ακόμη περισσότερο, κάθε περιοχή θα μπορούσε να εξουσιοδοτηθεί να επιλέγει έναν περιφερειακό εκπρόσωπο που να συμμετέχει στις συναντήσεις του αμερικανικού υπουργικού συμβουλίου, με δικαίωμα ψήφου όταν τα όποια θέματα έχουν επίδραση στην περιοχή την οποία εκπροσωπεί.


Ανοικοδομώντας τη δημοκρατική ζωή


Ας εμπιστευτούμε όμως τη φαντασία μας για να οραματιστούμε την αποδοχή αυτού του τρόπου ανοικοδόμησης της δημοκρατικής ζωής. Ας υποθέσουμε μάλιστα ότι, ως αποτέλεσμα ενός πολιτικού θαύματος, τέτοιες εκλογικές διαδικασίες γίνονταν υπαρκτές, τουλάχιστον στο δυτικό ημισφαίριο. Από μια τόσο πλεονεκτική θέση, δεν θα ήταν πλεόνασμα πίστης να σκεφτούμε πως ένα τέτοιο πρότυπο εξω- εδαφικής εκπροσώπησης και συμμετοχής στις αμερικανικές εθνικές εκλογές θα παρήγαγε πιο μετριοπαθείς ηγέτες με πιο κοσμοπολίτικη αντίληψη κι ότι αυτό, με τη σειρά του, θα παρήγαγε μια πιο νομιμοποιημένη βάση για την αμερικανική εξωτερική πολιτική. Συμπεραίνω, ίσως επειδή το εύχομαι, πως αν ποτέ μια τέτοια καινοτομία εφαρμοζόταν, έστω μερικώς και σε πειραματική βάση, τότε θα ήταν πιο πιθανό να υιοθετήσει ένα κοσμοπολίτικο όραμα ο επόμενος Αμερικανός πρόεδρος παρά οι μελλοντικοί νικητές εκλογικών αναμετρήσεων, στην περίπτωση που συνεχίσουμε να στηριζόμαστε στις βεστφαλικές αντιλήψεις για την πολιτική κοινότητα, ένα εκλόγιμο εκλογικό σώμα και μια εδαφικά καθορισμένη έννοια εκπροσώπησης. Είναι πιο πιθανό η πολιτική να νομιμοποιηθεί από τους λαούς του κόσμου εάν διαπιστωθεί ότι προέρχεται από συμμετοχικές διαδικασίες που λαμβάνουν υπόψη τα γεωπολιτικά όπως και τα εδαφικά σύνορα.


Ας προχωρήσουμε πιο πέρα στη φαντασίωση μιας παγκόσμιας πολιτείας αφιερωμένης στην υλοποίηση δημοκρατικών αξιών. Ας υποθέσουμε ότι ολόκληρος ο κόσμος θα είχε τη δυνατότητα να ψηφίσει για τους μελλοντικούς Αμερικανούς προέδρους. Μπορεί να αρχίζαμε τότε να αναπτύσσουμε το είδος των πολιτικών εκστρατειών και ηγεσίας που χρειαζόμαστε στον 21ο αιώνα για να ανταποκριθούμε με σοβαρότητα στα πιο πιεστικά προβλήματα του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της φτώχειας, του φαινόμενου του θερμοκηπίου, του πολιτικού και θρησκευτικού φανατισμού, της πολιτισμικής μισαλλοδοξίας, της αναποτελεσματικής παγκόσμιας διακυβέρνησης. Ασφαλώς, η άσκοπη ονειροπόληση δεν μας οδηγεί πολύ μακριά, εδώ που βρισκόμαστε όμως πώς αλλιώς μπορούμε να προχωρήσουμε; Νομίζω πως σ’ αυτούς τους επικίνδυνους καιρούς πρέπει ν’ ακούμε πιο προσεκτικά από άλλοτε προτάσεις που μοιάζουν τόσο έξω απ’ το «κουτί» ώστε φαίνονται επιπόλαιες. Αυτό που έχει τώρα στο «κουτί» της η πολιτική δημοκρατία μοιάζει πολύ αποκαρδιωτικό και μας οδηγεί με βεβαιότητα σε δρόμους που ενέχουν τον κίνδυνο μιας συλλογικής καταστροφής για την ανθρωπότητα ως σύνολο. Γι’ αυτό και μόνο το λόγο θα ήταν ανεύθυνο να απορρίψουμε ακόμη και εξωφρενικές προτάσεις για αλλαγή, εμμένοντας στην αδυναμία υλοποίησής τους . Σ’ αυτή τη στιγμή της ιστορίας, η υπόθεση της παγκόσμιας δημοκρατίας είναι για μένα ακαταμάχητη, ακόμη κι αν η πρακτική εφαρμογή της μοιάζει προς το παρόν τόσο απόλυτα ανέφικτη. Αποτελεί καθήκον των παγκόσμιων πολιτών και των πολιτών-οδοιπόρων να καλύψουν όσο πιο γρήγορα γίνεται το ανθυγιεινό κενό ανάμεσα στην επιτακτική ανάγκη για παγκόσμια δημοκρατία και τις πολιτικές εγκαθίδρυσής της. Σ’ αυτό το στάδιο, μια τέτοια επιτακτική ανάγκη αποτελεί τουλάχιστον έκκληση στην πολιτική και ηθική φαντασία. Εκτός κι αν αρχίσουμε να φανταζόμαστε την παγκόσμια δημοκρατία σε μετα-βεστφαλική γλώσσα, δεν έχουμε ελπίδα να φτάσουμε στη γη της επαγγελίας.


Το εφικτό δεν ορίζει το πραγματικό


Μπορεί να αναθαρρήσουμε αν σκεφτούμε πόσο πιο φτωχή θα ήταν η πρόσφατη ιστορία αν η εξέλιξή της είχε παραμείνει πιστή στους περιορισμούς της κοινής αντίληψης για το εφικτό. Εάν το εφικτό όριζε το πραγματικό, οι περισσότερες από τις πραγματικά συναρπαστικές αλλαγές των τελευταίων είκοσι ετών θα είχαν απορριφθεί ως ανέφικτες, λίγο πριν μας εκπλήξουν όταν πράγματι συνέβησαν. Αρκεί να θυμηθούμε πως αυτοί που προφήτευαν την πτώση του τείχους του Βερολίνου μερικά χρόνια πριν συμβεί, το 1989, θεωρούνταν ονειροπαρμένοι. Το ίδιο ισχύει για όσους πίστευαν, ενάντια στους οιωνούς, ότι θα ζούσαν αρκετό καιρό ώστε να βιώσουν την εμπειρία της απελευθέρωσης της ανατολικής Ευρώπης από τον καταπιεστικό σοβιετικό ζυγό που υπήρχε από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Νότια Αφρική, μόλις στα τέλη της δεκαετίας του ’80, οποιοσδήποτε προωθούσε το όραμα μιας Νότιας Αφρικής την οποία θα κυβερνούσε ο τότε φυλακισμένος Νέλσον Μαντέλα θα είχε αποπεμφθεί ως εκκεντρικός κάτοικος άλλου πλανήτη.


Με άλλα λόγια, το αδύνατο συμβαίνει ξανά και ξανά, μόνο όμως αν είμαστε αρκετά γενναίοι για να παλεύουμε ενάντια στους φαινομενικούς οιωνούς, έτσι ώστε να το κάνουμε να συμβεί. Αν λάβουμε υπόψη τις πολλές σοβαρές προκλήσεις εκεί έξω στον κόσμο, μόνο οι πολιτικές του αδύνατου μπορούν να μας δώσουν ελπίδα για το μέλλον. Πρέπει να εγκαταλείψουμε την αυτοπεριοριστική ιδέα της πολιτικής ως «τέχνης του εφικτού» και να δώσουμε στους ευφάνταστους εαυτούς μας την έννοια της πολιτικής ως «τέχνης του ανέφικτου», ή λιγότερο παράδοξα, της «αναζήτησης του αναγκαίου».

Ζούμε σε μια πολυεπίπεδη παγκόσμια πολιτεία η οποία υπόκειται σε μια γεωπολιτική μορφή παγκόσμιας διακυβέρνησης που στις μέρες μας δε δίνει μεγάλη προσοχή στις δημοκρατικές αρχές της συμμετοχής, της υπευθυνότητας και της νομιμότητας. Αυτή η διευθέτηση έχει πρακτικά ενσωματωθεί στο παγκόσμιο κράτος που διοικείται από την Ουάσιγκτον και αξιώνει για τον εαυτό του μια σειρά από μετα-βεστφαλικούς τρόπους δράσης. Οι υπάρχουσες μορφές δημοκρατικής υπηκοότητας εξακολουθούν να διαμορφώνονται από κρατικίστικες ιδέες και πρακτικές, εκτός, μέχρι ενός σημείου, στο εσωτερικό της περιφερειακής κυριαρχίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου μια ευρύτερη περιφερειακή πολιτεία έχει αποτελεσματικά απομακρύνει τον πόλεμο από τις εσωτερικές της σχέσεις και έχει θεσπίσει μορφές περιφερειακής δημοκρατικής συμμετοχής, ιδίως την περιφερειακή βουλή. Μια εναλλακτική οδός για να ανοίξουν οι αμερικανικές εκλογές σε μη εθνικούς απόντες ψηφοφόρους θα ήταν η καθιέρωση μιας παγκόσμιας βουλής λίγο πολύ στο πρότυπο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, που υπάρχει εδώ και αρκετές δεκαετίες. Για να αποκτήσει αξιοπιστία η παγκόσμια δημοκρατία χρειάζεται, πάνω απ’ όλα, να μάθουμε να σκεφτόμαστε, να αισθανόμαστε και να φανταζόμαστε έξω απ’ το βεστφαλικό «κουτί»!


Διαβάστε ακόμα:


Κινητοποιώντας την παγκόσμια δημοκρατία (στα Αγγλικά)


Προς ένα παγκόσμιο κοινοβούλιο (στα Αγγλικά)