Η προοπτική ένταξης της Τουρκίας εντάσσεται στην παραδοσιακής μορφής πολιτική διεύρυνσης της ΕΕ ή εγκαινιάζει μία νέα μορφή διεύρυνσης και άρα ένα νέο τρόπο διαχείρισης της υπό αναζήτηση ταυτότητας της ΕΕ και της υπό διαμόρφωση πολιτική γειτονίας της; Αυτή καθεαυτή η ερώτηση δεν τέθηκε στους συμμετέχοντες. Όμως, διαβάζοντας τα κείμενα τους, αυτή προκύπτει όχι πια ως ερώτηση αλλά ως διττή επιλογή, τελικά πολιτικής φύσης.


Στη πρώτη περίπτωση της παραδοσιακής μορφής πολιτικής διεύρυνσης της ΕΕ, το ενδιαφερόμενο υποψήφιο Κράτος λειτουργεί υπό το καθεστώς της ‘ικανότητας προσαρμογής’ όπου έχει ως κύριο στόχο του την ενσωμάτωση ενός συνόλου νομικών, πολιτικών και ρυθμιστικών κανόνων. Ο Jan Zielonka αναφέρει ότι ‘…οι υποψήφιες χώρες πρέπει να μοιάζουν περισσότερο με τα σημερινά κράτη μέλη … Η διεύρυνση αποτελεί άσκηση ισχύος ή επιρροής της Ε.Ε. Η Ε.Ε. εξάγει στις γειτονικές της χώρες τις δικές της μεθόδους κοινωνικής και οικονομικής διακυβέρνησης…’. Αντίστοιχα ο Αχιλλέας Μητσός εξηγεί ότι ‘Από τη μια πλευρά είναι εκείνοι που θέλουν και πιστεύουν στην προοπτική της ένταξης ως διαδικασίας εκδημοκρατισμού και εκσυγχρονισμού και από την άλλη πλευρά όσοι θέλουν την υποψηφιότητα για ένταξη ως διαδικασία πίεσης και καταναγκασμού…’. Επιβλητικός ή/και διακριτικά αφομοιωτικός ο παραδοσιακός μηχανισμός ένταξης οργανώνει την σχέση μεταξύ ΕΕ και υποψήφιου μέλους, εν προκειμένω της Τουρκίας, πάνω σε μια άνιση βάση με τελικό επιστέγασμα την ένταξη αυτή καθ’εαυτή. Ο Δημήτρης Τριανταφύλλου αποσαφηνίζει ότι ‘Η προώθηση της ‘ενταξιμότητας υπό την ιδιότητα του μέλους’ (membership inclusiveness) … διασφαλίζει ότι στο τέλος του δρόμου… η ένταξη θα είναι δεδομένη’. Σε αυτό το πλαίσιο, κύριος στόχος της Τουρκίας, όπως αναφέρει ο Χρήστος Τριαντόπουλος, πρέπει να είναι ‘…ο «εξευρωπαϊσμός» της τουρκικής κοινωνίας που θα επιτευχθεί μέσα από την πορεία των ενταξιακών διαπραγματεύσεων προς την είσοδο της ΕΕ και όχι τόσο απ΄’αυτή καθ’ αυτή η ένταξη στην ΕΕ’.


Αυτός ο μηχανισμός ένταξης αποτέλεσε τον βασικό πυλώνα των προηγούμενων κυμάτων διευρύνσεων – πρώτο κύμα θεσμικής και πολιτικής παγίωσης της γεω-ζώνης (Κράτη δυτικής Ευρώπης), δεύτερο κύμα γεωπολιτικής αναδόμησης (Κράτη ανατολικής και κεντρικής Ευρώπης, ανατολικά Βαλκάνια΄) – αλλά και του επερχόμενου τρίτου κύματος νομιμοποίησης αναδυόμενων Κρατών (δυτικά Βαλκάνια). Ο Andrew Moravcsik μας θυμίζει ότι ‘… όπως επισημαίνουν φιλελεύθεροι θεωρητικοί, η αλληλεξάρτηση μεταξύ Τουρκίας και Ευρώπης είναι ασύμμετρη: Η διμερής αλληλεξάρτηση είναι πιο σημαντική για την Τουρκία παρά για την Ε.Ε. Το αποτέλεσμα: λιγότερα κίνητρα έχει η Ευρώπη να ευνοήσει την τουρκική ένταξη, παρά η Τουρκία να γίνει μέλος της.’ Στην περίπτωση της Τουρκίας, ο συγκεκριμένος μηχανισμός έδειξε να δυσλειτουργεί με αποτέλεσμα την δημιουργία έντονης πόλωσης ανάμεσα στους υπερμάχους και αντιπάλους της τουρκικής ένταξης στην ΕΕ. Ο Irving Horowitz περιγράφει ξεκάθαρα το τοπίο λέγοντας ότι ‘έχει ανακύψει μια περίεργη μάχη στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανάμεσα στους υπέρμαχους μιας οργάνωσης που δεν αποκλείει κανέναν, και μια πολύ πιο προσεκτική θέση των κυβερνήσεων παλαιότερων κρατών-μελών … που τώρα επιχειρηματολογούν άφοβα κατά της τουρκικής ένταξης στην Ε.Ε.’. Αυτή η πολωτική τάση με τη σειρά της οδήγησε στην σταδιακή εγκαθίδρυση του ‘ανοιχτού’ χαρακτήρα της διαδικασίας ένταξης και κατά συνέπεια στην συμπίεση των εκατέρωθεν δεσμευτικών προοπτικών. O Cengiz Aktar υπογραμμίζει ότι ‘… Η έλλειψη αξιοπιστίας της Ε.Ε. οφείλεται κυρίως στην αποτυχία της αρχής της αιρεσιμότητας (conditionality principle) … Προωθήθηκε ένα είδος αρνητικής αιρεσιμότητας… ζητώντας … μη ρεαλιστικούς όρους για την Τουρκία’.


Παραδόξως, το φιλελεύθερο διεθνιστικό επιχείρημα σύμφωνα με το οποίο η ΕΕ έχει μια δυναμική ικανότητα απορρόφησης ή έστω μια ικανότητα διαφοροποιημένων ή αποκεντρωμένων μορφών ένταξης μπορεί να οδηγήσει στην ενίσχυση ακραίων θέσεων με έντονα εθνοκεντρικά ή ευροκεντρικά χαρακτηριστικά. Ο Birol Yesilada εξηγεί ότι στην περίπτωση της Τουρκίας ‘… ο εκδημοκρατισμός δεν είναι μια απλή μονόδρομη σχέση η οποία οδηγεί στην προσχώρηση στην Ε.Ε. … Πρόκειται για μια διαδικασία που … εξαρτάται κυρίως από την ουσιαστικά υπεύθυνη στάση του άμεσα ενδιαφερόμενου’. Αν μια νέα πολιτική διεύρυνσης μπορούσε να στηριχθεί σε μια εκ των προτέρων εταιρική σχέση συνεπαγόμενη αμοιβαία ευθύνη, τότε ίσως το πολυτισμικό επιχειρήμα (culturalist argument), που ένθεν και ένθεν ενεργοποίειται για να συρρικνώσει όποια προοπτική, να έχανε την ισχύ του. Ο Josef Bordat σημειώνει ότι ‘πρέπει να μοιραστούμε τις κύριες ιδέες και να έχουμε κοινές τις βασικές αξίες, πριν σκεφτούμε για τη θέση της Τουρκίας ως κράτος-μέλος της ΕΕ. ….Ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπεια … πρέπει να είναι πέρα από στόχος ένταξης της Τουρκίας, και τρόπος προσέγγισης της χώρας αυτής …’. Η εγκαθίδρυση μιας οριζόντιας σχέσης μεταξύ του αναδόχου οργανισμού και του νέου υποψήφιου μέλους της επιβάλλει αλλαγή όχι μόνο στα δεδομένα διαπραγμάτευσης αλλά και στην οραματική πολιτική διεύρυνσης της ΕΕ (visionary politics).


Στο πλαίσιο μιας νέας πολιτικής διεύρυνσης θα μπορούσαν ίσως να αρθούν οι μονομερείς και μονοσήμαντες επιταγές των μηχανισμών εξευρωπαϊσμού έτσι ώστε να μειωθούν οι κοινωνικές και ταξικές συγκρούσεις – οι ‘προοδευτικοί’ δυτικότροποι εύποροι αστοί και τα ‘συντηρητικά’ χαμηλά στρώματα της ενδοχώρας – που τροφοδοτούνται εν μέρει από αυτούς. Επίσης, πιθανώς, ακολουθώντας με τέτοια λογική θα μπορούσαν να περιοριστούν τα φαινόμενα συστημικής και θεσμικής ρευστότητας που επέτρεψαν σε εγχώριους κομματικούς μηχανισμούς στην Τουρκία να μεταβάλλουν το ιδεολογικό και πολιτικό προφίλ τους ανάλογα με την χρονική συγκυρία. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Sevket Pamuk ‘… η νέα μεσαία τάξη επηρέασε την μεταμόρφωση και τη μετριοπάθεια του ΑΚΡ, όπως επίσης την εκλογική επιτυχία του… το όραμα για ένταξη στην Ε.Ε. ήταν πολύ κρίσιμο σε ό, τι αφορά την πρόοδο της μεταρρύθμισης και της ατζέντας του εκδημοκρατισμού…’. Μια εκ των προτέρων εταιρική σχέση μεταξύ της ΕΕ και της Τουρκίας βασισμένη στην αμοιβαία ευθύνη δημιουργεί συνθήκες ουσιαστικής εγγύτητας. Ο Hugh Pope επισημαίνει ότι ‘… Η Τουρκία και η Ευρώπη αλλάζουν και … επικαλύπτονται όλο και περισσότερο (οικονομία, ιστορία, ευρω-τουρκική συνεργασία σε θέματα ασφαλείας κτλ)…. Η μη ένταξή στην Ε.Ε. είναι θέμα σωστής χρονικής στιγμής και όχι αποτέλεσμα μιας εγγενούς «μη ευρωπαϊκότητας»’. Θα μπορούσε κανείς να συμπληρώσει ‘σωστής χρονικής στιγμής και ισόρροπης διεύρυνσης’.

Φιλίππα Χατζησταύρου

επιμελήτρια αφιερώματος


Φιλίππα Χατζησταύρου: Σύμφωνα με τη φιλελεύθερη προσέγγιση, ‘η ολοκλήρωση της Ε.Ε. έχει ως πρωταρχικό κίνητρο τα υλικά εθνικά συμφέροντα, όπως τα βλέπουν οι αρχηγοί των κυβερνήσεων’ και όχι ιδεολογικούς ή γεωπολιτικούς λόγους. Η πορεία της Τουρκίας προς την ένταξη έχει επιβραδυνθεί. Ο ευρωσκεπτικισμός στην Τουρκία θέτει σε αμφιβολία τη ‘δύναμη έλξης της Ε.Ε.’, ο τουρκοσκεπτικισμός στο εσωτερικό της Ε.Ε. θέτει ζητήματα τουρκικής εσωτερικής πολιτικής, ανθρωπίνων δικαιωμάτων, γεωπολιτικής ασφάλειας κλπ. Από τη μια πλευρά, η δημόσια συζήτηση για τις σχέσεις Ε.Ε.- Τουρκίας κυριαρχείται από πολιτισμικά ή θεσμικά επιχειρήματα κατά της τουρκικής ένταξης. Από την άλλη, υπογραμμίζεται η μοναδικότητα της Τουρκίας. Είναι η Τουρκία ένα αντι-παράδειγμα του φιλελεύθερου επιχειρήματος ή όχι; Σε αυτό το συγκεκριμένο ιδεολογικό πλαίσιο, πόσο εύκολη είναι η διάδοση της φιλοσοφίας ενός εξευρωπαϊσμού που απαιτεί προσαρμογή και εναρμόνιση απ’ την πλευρά του υποψηφίου μέλους;


Andrew Moravcsik:Το επιχείρημά μου είναι ότι η ολοκλήρωση της Ε.Ε. έχει ως πρωταρχικό κίνητρο τα εθνικά συμφέροντα ‘σε συγκεκριμένα ζητήματα’, που έχουν να κάνουν με τη διαχείριση της παγκοσμιοποίησης. Γεγονός είναι ότι η Ε.Ε. είχε κυρίως να κάνει, όλα αυτά τα χρόνια, με οικονομικά ζητήματα, κι έτσι τα περισσότερα (όχι όμως όλα) από αυτά τα συμφέροντα είναι υλικά. Η Ε.Ε. έχει να κάνει με τη διαχείριση της παγκοσμιοποίησης. Το γεγονός ότι σχεδόν κάθε χώρα στην Ευρώπη, από τη Σουηδία μέχρι την Τουρκία- παρά τις πολύ διαφορετικές ταυτότητες και πολιτικούς πολιτισμούς- επεδίωξε την ένταξη στην Ε.Ε., σχετίζεται με την κοινή φύση της πρόκλησης της παγκοσμιοποίησης. Ας πάρουμε τις χώρες που επιδιώκουν σήμερα την ένταξη στην Ε.Ε., όπως αυτές των Δυτικών Βαλκανίων. Πολλοί θεσμοί θα μπορούσαν να τους προσφέρουν μια ‘ευρωπαϊκή ταυτότητα’ – το Συμβούλιο της Ευρώπης, ο ΟΑΣΕ, το ΝΑΤΟ- αλλά η Ε.Ε. εξακολουθεί να έχει εξέχουσα σημασία που οφείλεται σε υλικά οφέλη, τα οποία μπορούν να προκαλούν μεταβολές-από οικονομική, κοινωνική και πολιτική άποψη. Για την Τουρκία, οι υλικοί δεσμοί με την Ευρώπη- η ζώνη ελεύθερου εμπορίου, η μετανάστευση και η προοπτική της ένταξης- έχουν ήδη μεταβάλει ουσιαστικά την εσωτερική πολιτική της. Βέβαια, όπως επισημαίνουν φιλελεύθεροι θεωρητικοί, η αλληλεξάρτηση μεταξύ Τουρκίας και Ευρώπης είναι ασύμμετρη: Η διμερής αλληλεξάρτηση είναι πιο σημαντική για την Τουρκία παρά για την Ε.Ε. Το αποτέλεσμα: λιγότερα κίνητρα έχει η Ευρώπη να ευνοήσει την τουρκική ένταξη, παρά η Τουρκία να γίνει μέλος της. Το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον έχει μειωθεί-πολύ βραχυπρόθεσμη πολιτική, κατά τη γνώμη μου- και ως αποτέλεσμα, η τουρκική εσωτερική υποστήριξη έχει υποχωρήσει. Πιστεύω όμως ότι η τουρκική θέση αποτελεί, σε μεγάλο βαθμό, αντίδραση. Εάν οι Ευρωπαίοι καλωσόριζαν την Τουρκία, είμαι πεπεισμένος ότι η αντίδραση θα ήταν διαφορετική.


Φιλίππα Χατζησταύρου:Ο εκσυγχρονισμός της Τουρκίας συνδέεται με την προοπτική της Ε.Ε., υπό την έννοια ότι το δυτικό πρότυπο είναι το μόνο προοδευτικό πρότυπο για την Τουρκία. Πιστεύετε ότι ο εκσυγχρονισμός της Τουρκίας ταυτίζεται με τη δυτικοποίησή της;

Andrew Moravcsik:Ορισμένες πτυχές του εκσυγχρονισμού είναι οικουμενικές: βασικά δικαιώματα και δημοκρατία, επιστημονική γνώση και οικονομική ανάπτυξη, δέσμευση για κοινωνική πρόνοια, παιδεία. Η συγκεκριμένη μορφή, όμως, που λαμβάνουν δεν είναι αναγκαστικά ευρωπαϊκή ή αμερικανική. Μπορεί να είναι κινέζικη, ινδική, τουρκική ή οτιδήποτε άλλο. Ο εκσυγχρονισμός είναι οικουμενικός- και συμβατός με όλους αυτούς τους πολιτισμούς. Υπάρχει ένα βασικό σημείο για να κατανοήσει κανείς τη φύση της Ευρωπαϊκής Ένωσης- και των ‘δυτικών’ πολυμερών οργανώσεων γενικά. Η Ευρώπη παραμένει μια ένωση κρατών-μελών και το καθένα από αυτά αποτελεί πρωταρχική αναφορά πολιτικής ταυτότητας για τους πολίτες του. Η Ε.Ε. εγκαθιδρύει χαλαρή συνεργασία σε ορισμένα, οικονομικά κυρίως, ζητήματα (διεθνές εμπόριο, χρήμα, οικονομία, ρυθμίσεις), αφήνοντας περίπου 80-90% περιθώριο στις εθνικές νομοθεσίες και κανονισμούς. Τα εθνικά θέματα περιλαμβάνουν αυτά που είναι πιο σημαντικά για τις πολιτικές ταυτότητες: φορολογία, κοινωνική πρόνοια, συντάξεις, υγειονομική περίθαλψη, άμυνα, πολιτική για τον πολιτισμό και τη γλώσσα, παιδεία, τοπικές υποδομές, ποινικό δίκαιο, ανθρώπινα δικαιώματα, θρησκεία και άλλα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το Σύνταγμα της Ε.Ε., εάν είχε γίνει αποδεκτό, θα είχε αντικαταστήσει το σύνθημα ‘ όλο και πιο στενή ένωση’ με το σύνθημα ‘ενότητα στη διαφορά’. Αυτό το σύνθημα αντανακλά καλύτερα αυτό που πραγματικά είναι η Ε.Ε. Δεν υπάρχει, ούτε πρόκειται να υπάρξει ποτέ, ένα ‘ευρωπαϊκό υπερκράτος’ που θα αντικαταστήσει το έθνος-κράτος ή τον πολιτισμό του.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Υποστηρίζετε ότι ‘η Ε.Ε. εστιάζεται μάλλον στη διαχείριση της κοινωνικο-οικονομικής παγκοσμιοποίησης, παρά ρυθμίζει την γεωπολιτική ασφάλεια’. Πιστεύετε ότι η Ε.Ε., που δεν διακρίνεται για την ικανότητά της στην επίλυση των συγκρούσεων, θα μπορέσει να διαχειριστεί τις αναπόφευκτες γεωστρατηγικές συνέπειες της τουρκικής ένταξης;


Andrew Moravcsik:Ας έχουμε κατά νου δυο γεγονότα. Πρώτον, ότι η κοινή εξωτερική πολιτική της Ε.Ε. υιοθετείται συλλογικά στα μικρότερα ζητήματα, αλλά μέσω των ‘συνασπισμών των προθύμων’ στα θέματα άμυνας. Δεύτερον, ότι η τουρκική ένταξη είναι απίθανο να προκύψει μέσα στην επόμενη δεκαετία και στο διάστημα αυτό ζητήματα όπως το Κυπριακό είναι πιθανό να έχουν λυθεί. Δεν είναι λοιπόν τόσο σαφές για ποιες απ’ αυτές τις δυσοίωνες και ‘αναπόφευκτες γεωστρατηγικές συνέπειες’ θα πρέπει να ανησυχούμε. Η Τουρκία είναι μέλος του ΝΑΤΟ εδώ και πενήντα χρόνια, χωρίς να έχουν προκύψει καίρια προβλήματα: δύσκολα βλέπει κανείς γιατί η ένταξή της στην Ε.Ε. θα αποτελούσε πρόβλημα.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Η Ε.Ε. αντιμετωπίζει δυσκολίες στην ανάπτυξη μιας ισχυρής αντίληψης για την ευρωπαϊκή ταυτότητα. Πιστεύετε ότι αυτό παίζει σημαντικό ρόλο και στη διαμόρφωση της πολιτισμικής ταυτότητας της Τουρκίας έναντι της Ευρώπης; Με άλλα λόγια, συμφωνείτε ότι οι σχέσεις Τουρκίας- Ε.Ε. δεν οδηγούν τόσο σε μια σύγκρουση πολιτισμών όσο σε μια σύγκρουση των αντικρουόμενων ορισμών για την ίδια την Ευρώπη;


Andrew Moravcsik: Δεν πιστεύω ότι οι σχέσεις Τουρκίας- Ε.Ε. είναι είτε σύγκρουση πολιτισμών ή σύγκρουση αντικρουόμενων ορισμών της Ευρώπης. Σχετικά με το τελευταίο: Μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό Ευρωπαίων δέχονται την Ε.Ε. – ή δέχτηκαν ποτέ το ευρωπαϊκό σχέδιο- επειδή πιστεύουν σε μια βαθιά ‘ευρωπαϊκή ταυτότητα’, με την έννοια ενός ομοσπονδιακού σχεδίου, κάποιων Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης που θα αντικαταστήσουν το έθνος-κράτος. Οι περισσότεροι τη δέχονται επειδή επιζητούν τα πραγματιστικά οφέλη της Ευρώπης- ή πιστεύουν σε μια ‘ευρωπαϊκή ταυτότητα’, όπου, όπως σημείωσα στην απάντησή μου στην ερώτηση 2, η Ε.Ε. χειρίζεται μια σειρά οικονομικών ζητημάτων. Αντίθετα, η διαμόρφωση πολιτικής για θέματα που έχουν να κάνουν με την ‘ταυτότητα’ παραμένει εθνική. Όσο πιο γρήγορα μπορέσει η ευρωπαϊκή ρητορική να αλλάξει έτσι ώστε να συμβαδίσει με αυτή την πραγματικότητα, τόσο το καλύτερο.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Πώς μπορούν τα σοσιαλιστικά πολιτικά κόμματα της Ε.Ε. να διασαφηνίσουν τις αμφιθυμίες τους έναντι της Τουρκίας, προκειμένου να εκφράσουν μια σαφή υποστηρικτική θέση βασισμένη στις αρχές του πολιτικού φιλελευθερισμού;


Andrew Moravcsik: Ακούω συχνά αυτή την κάπως αφελή ερώτηση από τους Αμερικανούς. Στη χώρα μου, δεν έχουμε εσωτερικό πολιτικό κόστος όταν λέμε στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να κάνουν πράγματα που έχουν κόστος γι’ αυτές. Η κυβέρνησή μας στέλνει συχνά διπλωμάτες για ‘να ενισχύσει την αποφασιστικότητα’ των Ευρωπαίων ηγετών στο θέμα της τουρκικής ένταξης. Αυτό είναι σχεδόν πάντα αντιπαραγωγικό. Αυτοί που προτείνουν στους Ευρωπαίους να ‘διασαφηνίσουν’ τη θέση τους, πρέπει να λάβουν υπόψη κάποια δυσάρεστα στοιχεία: δυστυχώς, η διεύρυνση της Ε.Ε.- όχι μόνο για να περιλάβει την Τουρκία, αλλά οποιαδήποτε νέα χώρα- δεν είναι καθόλου δημοφιλής. Σε ορισμένες χώρες, η υποστήριξη της κοινής γνώμης εκφράζεται με μονοψήφιους αριθμούς. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες υπήρξαν ηρωϊκοί που συνέχισαν, παρόλα αυτά, την πολιτική της διεύρυνσης, καθώς είναι προς το συμφέρον της Ευρώπης και των χωρών που υποβάλουν υποψηφιότητα. Πράγματι, είναι η πιο μεγάλη επιτυχία της Ευρώπης, στη μετα-ψυχροπολεμική περίοδο.


Η τουρκική ένταξη μπορεί τελικά να συμβεί επειδή κάποιοι φωτισμένοι ηγέτες της Ε.Ε. που βλέπουν μακριά, θα την καταστήσουν δυνατή- πιθανά ως μέρος της Ευρώπης πολλών ταχυτήτων, που μοιάζει έτσι κι αλλιώς να αναδύεται. Ο καλύτερος τρόπος για τους ξένους να ενθαρρύνουν αυτή την εξέλιξη δεν είναι να ενθαρρύνουν τους Ευρωπαίους πολιτικούς να ‘διασαφηνίσουν αμφιθυμίες’ και να προσπαθούν να πιέσουν για ‘ ξεκάθαρες θέσεις’. Εξίσου αντιπαραγωγικό είναι όταν οι ξένοι επιχειρούν να επιβάλουν απλοϊκές λύσεις σε ευαίσθητα θέματα θρησκείας και πολιτικής στην Τουρκία. Αντίθετα, πρέπει να είμαστε ρεαλιστές και να αφήσουμε τους Ευρωπαίους πολιτικούς να επεξεργαστούν αυτά τα πράγματα με τον τρόπο και το χρονοδιάγραμμα που εκείνοι κρίνουν συνετό.


Μια κλιμακούμενη πολιτική μάχη ανάμεσα στους κρατικιστές κοσμικούς και το ΑΚΡ κυριάρχησε στην τουρκική ατζέντα τον περασμένο χρόνο. Σε τέτοιους καιρούς, δεν είναι εύκολο να συζητάμε οτιδήποτε άλλο εκτός από τις τελευταίες πολιτικές εξελίξεις. Ωστόσο, θα προσπαθήσω να υιοθετήσω μια πιο μακροπρόθεσμη προοπτική και να ερευνήσω μια από τις πιο σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις στην Τουρκία, τις τελευταίες δεκαετίες, η οποία έπαιξε, επίσης, σημαντικό ρόλο στην άνοδο του Κόμματος της Δικαιοσύνης και της Ανάπτυξης ή ΑΚΡ, όπως είναι γνωστό στην Τουρκία.


Στη διάρκεια της πρώτης κυβερνητικής θητείας του, το ΑΚΡ ακολούθησε μετριοπαθή πολιτική και είναι αξιοσημείωτο ότι έκανε περισσότερα για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση της Τουρκίας από οποιαδήποτε άλλη τουρκική κυβέρνηση. Είναι σημαντικό να καταλάβουμε το ΑΚΡ και τα αίτια της επιτυχίας του. Αναμφίβολα, υπάρχουν πολλές αιτίες για την εκλογική επιτυχία του. Σε ό, τι αφορά τα οικονομικά αίτια, δίνεται έμφαση στην ισχυρή ανάκαμψη μετά την κρίση του 2001. Μια άλλη εξέλιξη, όμως, που δεν έχει αναγνωριστεί αρκετά είναι η ανάπτυξη, τις τελευταίες δεκαετίες, νέων βιομηχανικών κέντρων στην καρδιά της Ανατολίας, μια εξέλιξη που συνδέεται βασικά με την παγκοσμιοποίηση και την προσανατολισμένη στις εξαγωγές εκβιομηχάνιση στην Τουρκία, από τη δεκαετία του 1980 κι ύστερα.


Σ’ αυτό το σύντομο άρθρο, προτίθεμαι να συνδέσω την άνοδο του ΑΚΡ με την προσανατολισμένη στις εξαγωγές εκβιομηχάνιση και τον ολοένα και περισσότερο εξωστρεφή προσανατολισμό της Τουρκίας. Θα επισημάνω επίσης την άνοδο μιας νέας μεσαίας τάξης στη διάρκεια αυτής της διαδικασίας. Θα υποστηρίξω ότι αυτή η νέα τάξη επηρέασε την μεταμόρφωση και τη μετριοπάθεια του ΑΚΡ, όπως επίσης την εκλογική επιτυχία του.


Παγκοσμιοποίηση και αύξηση των εξαγωγών


Η εκβιομηχάνιση στην Τουρκία σημείωσε σημαντική πρόοδο στη διάρκεια των δεκαετιών του 1960 και 1970. Είχε, ωστόσο, σημαντικά μειονεκτήματα. Εξαρτιόταν πολύ από τη στήριξη της κυβέρνησης και ήταν προσανατολισμένη στο εσωτερικό. Οι βιομηχανικές εξαγωγές παρέμειναν πολύ χαμηλές στη δεκαετία του 1970.


Από γεωγραφική άποψη, η βιομηχανία παρέμενε συγκεντρωμένη στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης και, γενικά, στη βορειοδυτική άκρη της χώρας. Οι βιομηχανικές ελίτ της περιοχής αυτής ήταν πολύ εξαρτημένες από την κυβέρνηση, ζητώντας επιδοτήσεις και δασμολογική προστασία. Ήταν επίσης αντίθετες στην οικονομική ολοκλήρωση με την Ευρώπη από φόβο ότι δεν θα μπορούσαν να ανταγωνιστούν τα προϊόντα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.


Η σοβαρή οικονομική κρίση στα τέλη της δεκαετίας του 1970 κατέστησε σαφές ότι αυτή η πολιτική δεν μπορούσε να είναι βιώσιμη. Το 1980, η Τουρκία άρχισε να ευθυγραμμίζει περισσότερο την οικονομική πολιτική της με τις πραγματικότητες και τις απαιτήσεις της αναδυόμενης εποχής της παγκοσμιοποίησης, με την υιοθέτηση μιας φιλελεύθερης οικονομικής πολιτικής υπό τον Τουργκούτ Οζάλ.


Ο απολογισμός της πολιτικής της Τουρκίας την εποχή της παγκοσμιοποίησης είναι ανάμεικτος. Μπορούμε, πάντως, να πούμε ότι η οικονομική πολιτική έδωσε ώθηση στις εξαγωγές. Οι συνολικές εξαγωγές αυξήθηκαν από λιγότερο από 3 δις δολάρια το 1980 σε 20 δις δολάρια το 1990 και σε περισσότερα από 100 δις δολάρια το 2007. Ένας από τους καλύτερους δείκτες για το πόσο ανοιχτή είναι μια οικονομία ή για το πόσο εξωστρεφής είναι ο προσανατολισμός της είναι οι εξαγωγές ως ποσοστό του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος. Η αναλογία αυτή, από λιγότερο από 3% το 1980, ξεπέρασε το 25% το 2007.


Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι η αύξηση αυτή υπήρξε εξ’ ολοκλήρου σχεδόν αποτέλεσμα της αύξησης των βιομηχανικών εξαγωγών. Το μερίδιο των βιομηχανικών αγαθών στις συνολικές εξαγωγές, από περίπου 35% όλων των εξαγωγών το 1979, ξεπέρασε το 95% το 2007. Κατά σύμπτωση, η τάση αυτή δεν σημειώθηκε μόνο στην Τουρκία. Οι περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες βίωσαν μια παρόμοια τάση τις τελευταίες δεκαετίες. Εξίσου σημαντικό είναι ότι ένα σημαντικό μερίδιο των εξαγωγών της Τουρκίας κατευθυνόταν, εκείνη την περίοδο, στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Από το 1980 κι ύστερα, το μερίδιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις συνολικές εξαγωγές της Τουρκίας ξεπέρασε το 50%.


Τα νέα βιομηχανικά κέντρα στην Ανατολία


Οι αυξήσεις στις βιομηχανικές εξαγωγές από το 1980 κι ύστερα δεν σημειώθηκαν όλες στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης, που παραμένει η πιο βιομηχανοποιημένη βορειοδυτική περιοχή της χώρας. Η επέκταση των εξαγωγών τις τελευταίες δεκαετίες συνοδεύτηκε από την ανάπτυξη νέων βιομηχανιών κέντρων σε όλη την Ανατολία- στο Gaziantep, Denizli, Eskisehir, Kayseri, Malatya, Kahramanmaras, Konya, Edirne και άλλες πόλεις. Το μερίδιο αυτών των επαρχιών στη συνολική απασχόληση στη βιομηχανία και στο βιομηχανικό προϊόν καθώς και στις βιομηχανικές εξαγωγές αυξήθηκε με ταχείς ρυθμούς.


Οι βιομηχανικές επιχειρήσεις σε αυτά τα αναδυόμενα κέντρα είναι συνήθως μικρομεσαίες εταιρίες με περιορισμένο κεφάλαιο. Οι περισσότερες είναι οικογενειακές επιχειρήσεις που απασχολούν ελάχιστους επαγγελματίες μάνατζερς. Η παραγωγή τους ξεκίνησε από τη χαμηλή τεχνολογία και τις βιομηχανίες με μεγάλη δαπάνη εργασίας, την υφαντουργία και την ένδυση, την επεξεργασία τροφίμων, τις βιομηχανίες μετάλλων, τα προϊόντα ξυλείας, επίπλων και χημικών ουσιών. Από τα πρώτα στάδια, εκμεταλλεύτηκαν τα χαμηλά ημερομίσθια για να παράγουν για τις αγορές εξαγωγών. Απασχόλησαν επίσης εργάτες με μικρή ή μηδαμινή κοινωνική ασφάλιση ή οφέλη στον τομέα της περίθαλψης. Η χαμηλή τεχνολογία, η έμφαση στις βιομηχανίες με μεγάλη δαπάνη εργασίας και τα χαμηλά ημερομίσθια αντανακλώνται στα επίπεδα παραγωγικότητας. Η παραγωγικότητα εργασίας στα βιομηχανικά προιόντα υπήρξε κατώτερη του μέσου όρου- όχι μόνο στις πιο καθιερωμένες βιομηχανικές περιοχές όπως εκείνη της Κωνσταντινούπολης, αλλά στο σύνολο της χώρας. Αυτό δεν είναι περίεργο. Υποδηλώνει ότι η ανάπτυξη αυτών των κέντρων ήταν στενά συνδεδεμένη με το πλεονέκτημα των χαμηλών ημερομισθίων.


Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις στις νέες περιοχές βασίζονται κυρίως στο δικό τους κεφάλαιο και στα άτυπα δίκτυα. Δεν δανείζονται από τις τράπεζες αλλά έχουν την τάση να αναπτύσσονται πρωταρχικά μέσα από την επανεπένδυση των κερδών, γεγονός που ίσως εξηγεί την ανθεκτικότητα τους έναντι των επαναλαμβανόμενων κύκλων απότομης ανόδου και πτώσης στην Τουρκία, στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990.


Με τον καιρό, οι εταιρίες αυτές συνειδητοποιούν όλο και περισσότερο τη σημασία της νέας τεχνολογίας. Οι πιο πετυχημένες επιχειρήσεις, και ειδικότερα οι μεγαλύτερες εταιρίες, προσπαθούν να παράγουν αγαθά υψηλότερης τεχνολογίας υιοθετώντας πιο εκσυγχρονισμένες τεχνολογίες. Το καίριο ερώτημα είναι η έκταση ή η ταχύτητα με την οποία οι εταιρίες αυτές μπορούν να περάσουν στην παραγωγή αγαθών με υψηλότερη προστιθέμενη αξία, χρησιμοποιώντας ένα καλύτερα εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό με νέες δεξιότητες και να επιτύχουν αύξηση της παραγωγικότητας εργασίας. Εναλλακτικά, η παραγωγικότητα εργασίας θα αυξάνεται με αργούς ρυθμούς, και θα εξακολουθούν να παράγουν τα ίδια αγαθά που παράγουν σήμερα και θα υποχρεώνονται σε μεγαλύτερο ανταγωνισμό στις διεθνείς αγορές, ακόμη και στην εσωτερική αγορά, με τα προϊόντα από την Κίνα και από χώρες με ακόμη χαμηλότερα ημερομίσθια.


Οι νέες βιομηχανικές ελίτ και το ΑΚΡ


Όταν ο Ziya Golkap εξέτασε το οθωμανικό τουρκικό τοπίο πριν από έναν περίπου αιώνα, δεν μπόρεσε να μην παρατηρήσει ότι η ντόπια μεσαία τάξη που ηγείτο της αναπτυξιακής διαδικασίας στις περισσότερες δυτικές χώρες ήταν εμφανώς απούσα στην περίπτωση της Τουρκίας. Αντίθετα, παρατήρησε πολλούς μικρέμπορους και μαγαζάτορες οργανωμένους σε συντεχνίες και ίσως πιο συνηθισμένους στην αλληλεγγύη παρά στον ανταγωνισμό.


Από τότε η Τουρκία βίωσε τρία μεγάλα κύματα εκβιομηχάνισης. Στη δεκαετία του 1930, στη διάρκεια της Μεγάλης Κρίσης, της εκβιομηχάνισης ηγούντο κρατικές επιχειρήσεις, υπό την αναπτυξιακή στρατηγική του λεγόμενου κρατικισμού. Οι τότε βιομηχανικές ελίτ διοικούσαν τις κρατικές επιχειρήσεις. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, που ο κρατικισμός εγκαταλείφθηκε προς όφελος του μοντέλου της μικτής οικονομίας, της εκβιομηχάνισης ηγείτο ο ιδιωτικός τομέας, με εταιρίες ή ομίλους εταιριών στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης και, γενικότερα, στη βορειοδυτική άκρη της χώρας. Η ανάπτυξη νέων βιομηχανικών κέντρων σε όλη την Ανατολία από τη δεκαετία του 1980 κι ύστερα αποτέλεσε το τρίτο κύμα εκβιομηχάνισης και οδήγησε στην εμφάνιση μιας νέας γενιάς βιομηχανικών ελίτ.


Αυτό που παρατηρούμε στις πόλεις της Ανατολίας τις τελευταίες δεκαετίες αποτελεί ένα θαυμάσιο παράδειγμα βιομηχανικού καπιταλισμού που εμφανίστηκε σε μια κατεξοχήν αγροτική και εμπορική κοινωνία. Αυτοί οι βιομήχανοι εμφανίστηκαν πρόσφατα τόσο στις περιοχές τους όσο και σε εθνικό επίπεδο. Ανυπομονούσαν να καθιερωθούν και να πάρουν ένα μέρος της εξουσίας της προηγούμενης γενιάς των ελίτ. Οι βιομηχανικές ελίτ του προηγούμενου κύματος εκβιομηχάνισης που έδρευαν στην Κωνσταντινούπολη, είχαν ιδρύσει, το 1971, τη δική τους οργάνωση που ονομαζόταν TUSIAD. Η νέα γενιά βιομηχάνων της Ανατολίας ίδρυσε, το 1990, την MUSIAD. Στα πρώτα της χρόνια, η MUSIAD υποστήριξε τα ισλαμικά κόμματα των οποίων ηγείτο ο Νεχμετίν Ερμπακάν, αλλά τα μέλη της αποξενώνονταν όλο και περισσότερο από την εσωστρεφή, αντιευρωπαϊκή ρητορική αυτών των κομμάτων. Όταν, το 2001, μια ομάδα πολιτικών υπό τους Ταγίπ Ερντογάν και Αμπντουλάχ Γκιουλ αποσχίστηκαν από τον Ερμπακάν και ίδρυσαν ένα νέο πολιτικό κόμμα, οι νέοι βιομήχανοι και η MUSIAD παρείχαν πολιτική υποστήριξη στο ΑΚΡ εξαιτίας των πιο μετριοπαθών, εξωστρεφών, φιλοευρωπαϊκών και υπέρ της παγκοσμιοποίησης θέσεών του. Δεν θέλω να πω ότι η υποστήριξη της MUSIAD ήταν η μόνη αιτία για τη μετριοπάθεια του ΑΚΡ, ήταν ωστόσο σημαντική.


Πιο φιλικό απέναντι στον ιδιωτικό τομέα, πιο πραγματιστικό από οποιαδήποτε κυβέρνηση μέχρι τότε, το ΑΚΡ εξακολούθησε να υποστηρίζεται από ευρεία τμήματα του ιδιωτικού τομέα. Δεν ήρθε σε σύγκρουση με τις πιο καθιερωμένες βιομηχανικές ελίτ της περιοχής της Κωνσταντινούπολης κατά την πρώτη του θητεία και έλαβε την αναγκαία στήριξη στην Ανατολία από τις βιομηχανικές ελίτ των αναδυόμενων περιφερειακών κέντρων. Ενώ η TUSIAD έχει λίγα μέλη, συγκεντρωμένα στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης, η MUSIAD εκπροσωπεί μια πολύ ευρύτερη ομάδα μικρομεσαίων επιχειρήσεων ανά τη χώρα. Ασφαλώς, η υποστήριξη αυτών των μικρομεσαίων επιχειρήσεων μέτρησε πολύ περισσότερο στις εκλογικές περιόδους.


Η κυβέρνηση μπορεί να μη βοήθησε τους αναδυόμενους βιομήχανους άμεσα, παρέχοντας τους προστασία ή μεγάλες επιδοτήσεις, έκανε όμως σίγουρα τα στραβά μάτια όταν πολλές από αυτές τις εταιρίες δεν πλήρωναν φόρους ή κοινωνική ασφάλιση στους εργάτες τους. Απ’ την πλευρά τους, οι νέοι βιομήχανοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο, διασφαλίζοντας ότι το ΑΚΡ θα παρέμενε δεσμευμένο στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, τη φορολογική πειθαρχία και, γενικότερα, σε πολιτικές σύμφωνες με την προσανατολισμένη στις εξαγωγές εκβιομηχάνιση, όπως υποστηρίζουν ο Ziya Onis και άλλοι.


Κοιτάζοντας μπροστά


Επεσήμανα την ανάπτυξη των νέων βιομηχανικών κέντρων και την άνοδο μιας νέας μεσαίας τάξης στην Ανατολία ως μια από τις πιο σημαντικές, ή ίσως την πιο σημαντική, κοινωνική και οικονομική εξέλιξη στην Τουρκία τις τελευταίες δεκαετίες. Τόνισα ότι οι ομάδες που επωφελούνταν από την προώθηση των εξαγωγών στην Τουρκία και γενικότερα από την εξωστρεφή οικονομική πολιτική υποστήριξαν το ΑΚΡ από την ίδρυσή του. Η αναδυόμενη μεσαία τάξη που επωφελήθηκε της παγκοσμιοποίησης, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταμόρφωση και μετριοπάθεια του ΑΚΡ και στον ευρωπαϊκό προσανατολισμό του.


Η συνεχιζόμενη οικονομική επιτυχία είναι προφανώς το κλειδί για τη συνέχιση αυτών των ευρέων τάσεων. Σύμφωνα με τα περισσότερα κριτήρια, η οικονομία πήγε καλά μετά το 2001, μολονότι υπήρξε καθυστέρηση στη δημιουργία θέσεων εργασίας και η αστική ανεργία παρέμεινε υψηλή παρά την οικονομική ανάκαμψη. Το παγκόσμιο οικονομικό περιβάλλον ήταν εξαιρετικά ευνοϊκό τα τελευταία πέντε χρόνια, μπορεί όμως να μην παραμείνει τόσο ευνοϊκό τα χρόνια που έρχονται. Η εγκατάλειψη των προϊόντων που απαιτούν μεγάλη δαπάνη εργασίας και η έμφαση στην παραγωγή υψηλότερης τεχνολογίας, δεν μπορεί να προκύψει μόνο από τις δυνάμεις της αγοράς. Η μακροοικονομική σταθεροποίηση απαίτησε πολύ χρόνο, αλλά πιο λεπτομερείς μικρές μεταρρυθμίσεις είναι τώρα αναγκαίες για να διατηρηθεί η κεκτημένη ταχύτητα. Η οικονομική πολιτική πρέπει να είναι πιο ενεργή, πιο επιδέξια και πιο δημιουργική στα χρόνια που έρχονται. Είναι σαφές ότι η οικονομική επιτυχία δεν θα επιτευχθεί τόσο εύκολα τα επόμενα πέντε χρόνια όσο τα προηγούμενα πέντε.


Πρόσφατα, όμως, η πολιτική εικόνα έγινε πιο αβέβαιη από την οικονομική. Το ΑΚΡ ακολούθησε μετριοπαθή κοινωνική και οικονομική πολιτική τα πρώτα πέντε χρόνια που βρίσκεται στην κυβέρνηση. Φαίνεται, όμως, ότι το 47% των ψήφων που έλαβε του έδωσε υπερβολική αυτοπεποίθηση. Είναι επίσης σαφές αναδρομικά ότι το όραμα για ένταξη στην Ε.Ε. ήταν πολύ κρίσιμο σε ό, τι αφορά την πρόοδο της μεταρρύθμισης και της ατζέντας του εκδημοκρατισμού. Με πολλούς τρόπους, η ευρωπαϊκή άγκυρα έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επιτυχία του ΑΚΡ. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η εξασθένηση εάν όχι η εξαφάνισή της θα έχει σοβαρές πολιτικές συνέπειες για την Τουρκία. Είναι αβέβαιο το κατά πόσο το ΑΚΡ θα συνεχίσει την πορεία του προς μια πιο μετριοπαθή θέση. Μια τέτοια μετεξέλιξη θα απαιτούσε ισχυρή δέσμευση όχι μόνο για μια κοσμική πολιτική τάξη αλλά και για περαιτέρω εκδημοκρατισμό και βελτίωση των πολιτικών και ανθρώπινων δικαιωμάτων. Στα τέλη Μαρτίου 2008, μια τέτοια έκβαση μοιάζει πιο μακρινή απ’ότι δυο χρόνια πριν. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι αλλαγές στο πολιτικό περιβάλλον θα έχουν επίδραση και στο οικονομικό.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Αναμφίβολα, οι λίγο πολύ ακαδημαϊκές συζητήσεις για το μέλλον των σχέσεων Ε.Ε.- Τουρκίας έχουν κυρίως να κάνουν με το θέμα της ένταξης. Πιστεύετε ότι πρέπει να συνεχίσουμε να εστιάζουμε την προσοχή στο θέμα-παγίδα της ‘ενταξιμότητας υπό την ιδιότητα του μέλους’- δηλαδή να ορίζουμε και να προωθούμε τις σχέσεις Ε.Ε. –Τουρκίας αποκλειστικά μέσα από το ζήτημα της ένταξης- όταν μιλάμε για τις σχέσεις Ε.Ε. –Τουρκίας;


Jan Zielonka: Θεωρητικά, κανείς μπορεί να σκεφτεί πολλούς άλλους τρόπους με τους οποίους η Ε.Ε. μπορεί να επηρεάσει τις γειτονικές χώρες, οι οποίοι, όμως, δοκιμάστηκαν και απέτυχαν. Για παράδειγμα, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η ένταξη των μετα-κομμουνιστικών χωρών στην Ε.Ε. δεν ήταν στην ημερήσια διάταξη και τα κράτη μέλη προσπάθησαν πολύ να βρουν άλλους τρόπους για να χειριστούν το δημοκρατικό επίτευγμα στην Ανατολική Ευρώπη. Υπήρξε η περίφημη πρόταση του προέδρου Μιτεράν να γίνει ένα είδος ευρωπαϊκής συνομοσπονδίας, που δεν θα πρόσφερε στις νέες δημοκρατίες ένταξη στην Ε.Ε. αλλά μια χαλαρή σύνδεση. Ο Επίτροπος Frans Andrisen και ακαδημαϊκοί όπως ο Richard Baldwin έκαναν, επίσης, παρόμοιες προτάσεις. Όμως, όλες αυτές οι συμβιβαστικές διευθετήσεις απέτυχαν για έναν απλό λόγο: οι νέες δημοκρατίες δεν ήταν πρόθυμες να αποδεχτούν τις απαιτήσεις της Ε.Ε. χωρίς να έχουν πρόσβαση στη λήψη αποφάσεων στην Ε.Ε. και σε πόρους ενός συγκεκριμένου επιπέδου. Η διαδικασία της Βαρκελώνης έφερε ελάχιστα αποτελέσματα και πρόσφατα υποκαταστάθηκε από ένα άλλο πλαίσιο συνεργασίας που πρότεινε ο πρόεδρος Σαρκοζί. Η λεγόμενη Ευρωπαϊκή πολιτική γειτονίας είναι εντελώς αναποτελεσματική. Επομένως, δεν έχω λόγο να πιστεύω ότι οποιαδήποτε εναλλακτική επιλογή στην πολιτική για τη διεύρυνση μπορεί να κάνει την Ε.Ε. να ασκεί σοβαρή επιρροή στην Τουρκία.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Ποιο θα έπρεπε να είναι το μετασχηματιστικό αποτέλεσμα της διαδικασίας διεύρυνσης στην Τουρκία;


Jan Zielonka: Οι υποψήφιες χώρες καλούνται να υιοθετήσουν ολόκληρο το σώμα της ευρωπαϊκής νομοθεσίας (κοινοτικό κεκτημένο). Μιλάμε για πάνω από 20.000 νόμους, πολλοί από τους οποίους είναι εξαιρετικά λεπτομερείς. Η Ε.Ε. δεν λέει μόνο στις κυρίαρχες χώρες να υιοθετήσουν αυτούς τους νόμους, αλλά επιβλέπει την υιοθέτηση και εφαρμογή τους. Οι παρατηρητές της Ε.Ε. πηγαίνουν στα υπουργεία των υποψηφίων χωρών να διαπιστώσουν την υιοθέτηση και εφαρμογή των νόμων και των κανονισμών της Ε.Ε. Και οι υποψήφιες χώρες δεν έχουν δικαίωμα εξαίρεσης από οποιοδήποτε μέρος του κεκτημένου. Στην πραγματικότητα, η Ε.Ε. προχωράει ακόμη περισσότερο και ζητά από τα υποψήφια κράτη να κάνουν διάφορα πράγματα που δεν απαιτούνται από τα σημερινά κράτη μέλη. Για παράδειγμα, η Ε.Ε. ποτέ δεν υιοθέτησε ένα κοινό νομικό πλαίσιο για την προστασία των εθνικών μειονοτήτων, αλλά απαιτεί από τα υποψήφια κράτη να το κάνουν.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Πιστεύετε, λοιπόν, ότι μια υποψήφια χώρα όπως η Τουρκία από τη στιγμή που εισέρχεται σε αυτού του είδους τη διαδικασία θα μπορέσει να σεβαστεί τη νομοθεσία για τις μειονότητες;


Jan Zielonka: Το τελικό αποτέλεσμα δεν είναι ποτέ απολύτως επιτυχές, εν μέρει επειδή ορισμένες από τις υποψήφιες χώρες είναι ικανές να εξαπατήσουν και εν μέρει επειδή ορισμένοι νόμοι και κανονισμοί της Ε.Ε. δεν είναι εύκολα εφαρμόσιμοι στις διάφορες χώρες που υπόκεινται στην αιρεσιμότητα της Ε.Ε.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Κατά συνέπεια, το πρόβλημα της συμμόρφωσης είναι υπαρκτό;


Jan Zielonka: Πάντα υπάρχει θέμα συμμόρφωσης, ακόμη και στα παλιά κράτη μέλη. Η Ελλάδα είναι μέλος της Ε.Ε. εδώ και πολλά χρόνια, αλλά, όπως ξέρετε, το ιστορικό συμμόρφωσής της με τους νόμους και τους κανονισμούς της Ε.Ε. απέχει πολύ απ’ την τελειότητα. Η εναρμόνιση των νόμων και των πρακτικών απαιτεί χρόνο και μάθηση. Οπωσδήποτε, η εποπτεία ισχύει και σε ορισμένες περιπτώσεις συνοδεύεται από κυρώσεις. Ωστόσο, ο τελικός στόχος δεν είναι η απόλυτη σύγκλιση. Δεν θέλουμε να καταργήσουμε τη διαφορετικότητα σε όλους τους τομείς, γιατί αυτή η διαφορετικότητα αποτελεί συχνά πηγή δύναμης για την Ευρώπη. Μολονότι ορισμένοι νόμοι και κριτήρια πρέπει να τηρούνται με αυστηρότητα, ορισμένοι άλλοι μπορούν να διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Για παράδειγμα, οφείλουμε να σεβόμαστε μερικά βασικά ανθρώπινα δικαιώματα σε όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., αλλά δεν θέλουμε να επεμβαίνει η Ένωση στις θρησκευτικές υποθέσεις των διαφόρων χωρών. Τα μονοπώλια δεν επιτρέπονται στην Ε.Ε., αλλά η φορολογική νομοθεσία μπορεί να διαφέρει, σε κάποιο βαθμό, στα κράτη μέλη. Μπορούμε να πολλαπλασιάσουμε παρόμοια παραδείγματα.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Τι σημαίνει για σας εκσυγχρονισμός;


Jan Zielonka: Οικονομία της αγοράς, δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα, διοικητική ικανότητα, όλα αυτά συνδέονται, εν μέρει μόνο, με τη διαδικασία εκσυγχρονισμού. Στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης μάθαμε να λειτουργούμε με χώρες που έχουν διαφορετικά επίπεδα οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Για παράδειγμα, το κατά κεφαλήν ακαθάριστο εθνικό προϊόν διαφέρει σημαντικά στα κράτη μέλη. Θα ήταν άδικο να αποτρέψουμε την είσοδο της Τουρκίας στην Ε.Ε. επειδή το κατά κεφαλήν ακαθάριστο εθνικό προϊόν της είναι σχετικά χαμηλό. Πέραν τούτου, είδαμε ότι η ένταξη της Ελλάδας, της Ιρλανδίας ή της Πολωνίας στην Ε.Ε. επιτάχυνε δραματικά την οικονομική ανάπτυξη.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Λέτε δηλαδή ότι μπορούμε να έχουμε κάποια ευέλικτα κριτήρια;


Jan Zielonka: Όπως είπα, κάποια κριτήρια δεν είναι τόσο ευέλικτα. Όλες οι χώρες που μπαίνουν στην Ένωση καλούνται να υιοθετήσουν ολόκληρο το σώμα του κοινοτικού κεκτημένου. Ωστόσο, η ακριβής σημασία αυτών των νόμων, το κατά πόσο υιοθετούνται στην πραγματικότητα, είναι ζήτημα κρίσης. Οι αποφάσεις λαμβάνονται κατά περίπτωση. Υπάρχουν επίσης θέματα όπου η Ένωση δεν παρεμβαίνει. Για παράδειγμα, υπάρχει πολύ περιορισμένο κοινωνικό κεκτημένο και καθόλου πολιτισμικό ή θρησκευτικό κεκτημένο στην Ένωση.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Σχετικά με την Τουρκία, έχουμε κριτήρια που δεν υπήρχαν στις προηγούμενες διευρύνσεις.


Jan Zielonka: Πάντα έτσι είναι. Κάθε φορά που γίνεται διεύρυνση, εμφανίζονται νέα κριτήρια. Για παράδειγμα, όταν η Πολωνία ή η Σλοβακία επρόκειτο να μπουν στην Ε.Ε., το πρόβλημα της διαφθοράς δεν ήταν από τα πρώτα στην ημερήσια διάταξη της Ε.Ε. (Μολονότι υπήρχαν σοβαρά προβλήματα διαφθοράς σε ορισμένες από αυτές τις χώρες). Στη συνέχεια έγινε αντιληπτό ότι η διαφθορά αποτελεί πρόβλημα για τη δημοκρατία αλλά και για την οικονομική λειτουργία της αγοράς. Κατά συνέπεια, όταν η Βουλγαρία και η Ρουμανία βρίσκονταν στη διαδικασία ένταξης στην Ε.Ε. υποβλήθηκαν σε πολύ λεπτομερή έλεγχο στα θέματα διαφθοράς. Παρόλα αυτά, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει κεκτημένο για τη διαφθορά. Η διαφθορά δεν είναι μόνο φαινόμενο της Ανατολικής Ευρώπης, είναι, επίσης, δυτικό φαινόμενο. Τα υπάρχοντα κράτη μέλη δεν μπόρεσαν ποτέ να συμφωνήσουν στις λεπτομέρειες του ορισμού και της καταπολέμησης της διαφθοράς, δέχτηκαν όμως ότι η διαφθορά πρέπει να αποτελεί προϋπόθεση για την ένταξη στην Ε.Ε.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Τα κριτήρια εξελίσσονται, δηλαδή…


Jan Zielonka: Αυτό προσπαθώ να πω. Είμαι πεπεισμένος ότι όσο πλησιάζει η ένταξη της Τουρκίας τόσο θα τίθενται περισσότερες προϋποθέσεις. Το θέμα είναι οι υποψήφιες χώρες να μοιάζουν περισσότερο με τα σημερινά κράτη μέλη. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να είναι ταυτόσημες, πρέπει όμως να προσεγγίζουν αρκετά ορισμένα κριτήρια ή πρότυπα. Η διεύρυνση αποτελεί άσκηση ισχύος ή επιρροής της Ε.Ε. Η Ε.Ε. εξάγει στις γειτονικές της χώρες τις δικές της μεθόδους κοινωνικής και οικονομικής διακυβέρνησης, μέσα από την επιδέξια χρήση της πολιτικής της αιρεσιμότητας. Οι χώρες δεν γίνονται δεκτές για συναισθηματικούς, αλλά για πολιτικούς και οικονομικούς λόγους.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Πιστεύετε ότι η διαδικασία διεύρυνσης ήταν πάντοτε ανοιχτή ή η ανοικτότητα (openness) του λόγου για την ένταξη προέκυψε σε σχέση με την Τουρκία;


Jan Zielonka: Μα πάντα έτσι ήταν. Στην Ουγγαρία οι άνθρωποι έλεγαν ότι ‘η διεύρυνση πρόκειται πάντα να γίνει σε έξι χρόνια’, επειδή οι προϋποθέσεις και το χρονοδιάγραμμα ένταξης μετακινούνταν συνέχεια. Δεν αρκεί να θέλει η Τουρκία να μπει στην Ε. Ε, πρέπει και η Ε.Ε. να θέλει την Τουρκία. Μιλάμε για την αντίληψη και τον ορισμό συλλογικών συμφερόντων. Σήμερα, πολλοί άνθρωποι στα υπάρχοντα κράτη μέλη πιστεύουν ότι δεν είναι προς το συμφέρον της Ε.Ε. να μπει η Τουρκία, ενώ άλλοι τη θέλουν μέσα.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Πιο συγκεκριμένα, πιστεύετε ότι η Ε.Ε. θα μπορέσει να χειριστεί τις γεωστρατηγικές συνέπειες της τουρκικής ένταξης;


Jan Zielonka: Πιστεύω ότι η Τουρκία είναι το κλειδί για να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα των χωρών που την περιβάλλουν: εννοώ το Ιράν, το Ιράκ και τη Συρία. Η Τουρκία μπορεί επίσης να γίνει ένα μέσο για να επηρεάσουμε άλλες ισλαμικές χώρες. Εάν η Τουρκία μπορεί, ως μέρος της Ε.Ε., να είναι μια σταθερή δημοκρατία με ευημερούσα οικονομία της αγοράς, αυτό θα αποτελούσε ένα ισχυρό μήνυμα για άλλες χώρες. Φυσικά, πρέπει να βεβαιωθούμε ότι η ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε. μπορεί να εξαγάγει ασφάλεια αντί να εισαγάγει ανασφάλεια.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Είναι απίθανο να συμβούν και τα δυο;


Jan Zielonka: Στο τέλος, αυτό συμβαίνει. Εξαρτάται απ’ τους χειρισμούς. Δεν υπάρχουν πολιτικές που να φέρνουν μόνο καλά και να αποτρέπουν όλα τα κακά. Όλες οι πολιτικές έχουν κόστη. Νομίζω ότι εάν η διαδικασία της Τουρκίας αντιμετωπιστεί με επιδεξιότητα, όπως συνέβη στην προηγούμενη διεύρυνση, η ασφάλειά μας μάλλον θα ενισχυθεί παρά θα τεθεί σε κίνδυνο. Αλλά, φυσικά, η Τουρκία δεν είναι μια μικρή σταθερή χώρα όπως το Λουξεμβούργο ή η Αυστρία, γι’ αυτό τα πιθανά κέρδη και κόστη είναι σε εντελώς διαφορετική κλίμακα. Επιπλέον, θα πρέπει να σκεφτούμε τα κόστη σε περίπτωση που δεν δεχτούμε την Τουρκία. Είναι εύκολο να κρατάς την Τουρκία έξω όταν ο καιρός είναι καλός, αλλά στην πολιτική η καλοκαιρία δεν πρέπει ποτέ να θεωρείται δεδομένη.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Πιστεύετε ότι η Ε.Ε. μπορεί να χειριστεί όλες τις συνέπειες, καλές και κακές;


Jan Zielonka: Η Ε.Ε. δεν είναι πολύ καλή στο χειρισμό βίαιων συγκρούσεων, όταν αυτές προκύπτουν. Είναι αρκετά καλή στην πρόληψη των συγκρούσεων, με την εξαγωγή μεθόδων διακυβέρνησης, την επέκταση θεσμικών ρυθμίσεων και τη δράση της ως μαγνήτης έλξης. Επειδή η Ε.Ε. δεν μπορεί να χειριστεί καλά βίαιες συγκρούσεις, γι’ αυτό πρέπει να βεβαιώνεται ότι δεν θα προκύψουν. Η διεύρυνση αποδείχτηκε ο πιο αποτελεσματικός τρόπος στην πολιτική πρόληψης των συγκρούσεων. Αρκεί να συγκρίνουμε την επιτυχία στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και την αποτυχία στα Βαλκάνια. Η Ε.Ε. μπορεί να κάνει καλά ορισμένα πράγματα και είναι τελείως ανήμπορη για άλλα κι αυτό έχει κατά πολύ να κάνει με τη φύση της ως παίκτη. Η Ε.Ε. δεν είναι έθνος-κράτος αλλά ένα είδος πολιτικής αυτοκρατορίας χωρίς παραδοσιακά μέσα ασφάλειας.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Μιλάτε για ένα ‘νεο-μεσαιωνικό πρότυπο διακυβέρνησης της Ε.Ε.’, που, σύμφωνα με το πρόσφατο βιβλίο σας Europe as Empire: The Nature of Enlarged European Union (Η Ευρώπη ως Αυτοκρατορία: Η Φύση της Διευρυμένης Ευρωπαϊκής Ένωσης), σημαίνει πολυμερείς διακυβερνητικές δομές, ένα σύστημα αρχών που αλληλεπικαλύπτονται, διαφοροποιημένες θεσμικές διευθετήσεις. Υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ του συστήματος διακυβέρνησης της Ε.Ε. και τις μη ικανοποιητικές επιδόσεις της στη διαχείριση κρίσεων;


Jan Zielonka: Η διαχείριση και η διακυβέρνηση έχουν σημασία, αλλά πρώτα πρέπει να ξέρεις τι θέλεις να πετύχεις. Η Ε.Ε. έχει πρόβλημα με τον ορισμό των κοινών συμφερόντων της. Αυτό συμβαίνει επειδή η Ε.Ε. είναι μια πολύ ιδιόμορφη πολιτεία. Δεν υπάρχει συγκροτημένος ευρωπαϊκός δημόσιος χώρος, δεν υπάρχει ξεχωριστός Ευρωπαϊκός Δήμος και οι δημοκρατικοί θεσμοί είναι σχετικά αδύναμοι. Είναι, επομένως, δύσκολο να περιμένουμε ότι η Ένωση θα έχει ένα ευρωπαϊκό αντίστοιχο της raison d’etat (το αξίωμα ότι ο νόμος και η ηθική υποτάσσονται στο συμφέρον του κράτους) και χωρίς raison d’etat είναι δύσκολο να κάνεις παραδοσιακή εξωτερική πολιτική. Η Ένωση δεν μπορεί να δράσει μέχρι να καταφέρουν όλα τα κράτη μέλη να συμφωνήσουν σε συγκεκριμένες πολιτικές, κι αυτό είναι χρονοβόρο και συχνά καταλήγει στον χαμηλότερο κοινό παρονομαστή.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Είναι παράδοξο να σκεφτούμε ότι η Ε.Ε., μια οντότητα με όλο και περισσότερες οικονομικές και πολιτισμικές διαφορές, αλλά και μια πολιτεία με αδύναμη συμμετοχική ικανότητα, μπορεί να ενισχύσει τον εκδημοκρατισμό στην Τουρκία;


Jan Zielonka: Ναι, οι υποψήφιες για ένταξη στην Ε.Ε. χώρες της Ανατολικής Ευρώπης συνήθιζαν να αστειεύονται λέγοντας ότι η Ε.Ε. δεν εφαρμόζει τα δημοκρατικά κριτήρια στα οποία τους ζητά να ανταποκριθούν. Δεν χρειάζεται, όμως, πολλή φιλοσοφία. Κάθε χώρα καλείται να ελευθερώσει τους πολιτικούς κρατούμενους, να κάνει ελεύθερες εκλογές και να τηρεί την αρχή του διαχωρισμού των εξουσιών και των συνηθισμένων ελέγχων και εξισορροπητικών λειτουργιών (checks and balances). Δεν χρειάζεται φιλοσοφία για να πούμε ότι αυτά μπορούν να ζητούν οι δημοκράτες στην Ευρώπη από άλλες χώρες, εάν αυτές θέλουν να ανήκουν σε μια δημοκρατική κοινότητα. Η Τουρκία δεν μπορεί να αποτελέσει εξαίρεση. Ασφαλώς, ο εκδημοκρατισμός είναι μια μακρά διαδικασία και δεν μπορεί να επιβληθεί απ’ έξω. Η Ε.Ε. μπορεί να ζητήσει την εισαγωγή ορισμένων αλλαγών αλλά οι άνθρωποι στις υποψήφιες χώρες πρέπει να δουν ότι η δημοκρατία είναι καλή γι’ αυτούς. Δεν μπορείς να χτίσεις δημοκρατία χωρίς δημοκράτες.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Η διαδικασία εξευρωπαϊσμού, που βασίζεται κυρίως στους μύθους της εθνικής και κοινωνικής ομοιογένειας, στηρίζεται στον χάρτη ενότητας της Ε.Ε. Είναι δυνατόν να υπάρξει προσαρμογή και εναρμόνιση όταν ο χάρτης της διαφορετικότητας γίνεται κυρίαρχος; Για παράδειγμα, η Τουρκία προσπαθεί να αναπτύξει το μύθο της μοναδικότητας.


Jan Zielonka: Τι κακό έχει αυτό; Οι Πολωνοί, οι Έλληνες, το ίδιο λένε. Κάθε χώρα πιστεύει ότι είναι ξεχωριστή, κάθε χώρα λέει ‘πρέπει να είμαστε πατριώτες’, ‘δεν μπορούμε να επιτρέψουμε στους άλλους να μας λένε τι θέλουμε’ και ‘πρέπει να ακολουθήσουμε μια εθνική πορεία προς την Ευρώπη’. Σε τελική ανάλυση, έγκειται στην Ε.Ε. να αποφασίσει πόση διαφορετικότητα είναι διατεθειμένη να δεχτεί και στην Τουρκία να αποφασίσει σε ποιο βαθμό θέλει να προσαρμοστεί και να αλλάξει.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Γι’ αυτό μιλάτε για μια «‘ανοιχτή’ Ευρώπη με πορώδη σύνορα »;


Jan Zielonka: Γι’ αυτό μιλάω για ‘Αυτοκρατορία’. Η διεύρυνση είναι πολιτική ισχύος. Είναι προς όφελος της Ε.Ε. να σταθεροποιήσει τις χώρες στα σύνορά της και ο μόνος τρόπος να ασκεί επιρροή σε αυτές είναι να μπουν σε μια διαπραγματευτική διαδικασία που ενδέχεται να οδηγήσει στο τέλος στην ένταξη στην Ε.Ε. Αυτή η διαπραγμάτευση όμως δεν γίνεται μεταξύ ίσων. Η Ένωση είναι πολύ ισχυρότερη από τις μεμονωμένες υποψήφιες χώρες.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Πιστεύετε ότι η Τουρκία θα εξακολουθήσει να ενδιαφέρεται για την ένταξη εάν δεν αποτελέσει το σκληρό εξωτερικό σύνορο της Ε.Ε.;


Jan Zielonka: Ασφαλώς είναι δύσκολο να έχεις χαλαρά σύνορα με χώρες όπως το Ιράν, για παράδειγμα, αλλά έτσι σκεφτόμαστε σήμερα. Συνήθως, οι χώρες που βρίσκονται σε διαδικασία ένταξης αρχίζουν και γίνονται όπως οι δυτικοευρωπαϊκές χώρες: αλλάζουν ξανά και ξανά την αντίληψή τους για την ασφάλεια. Συνειδητοποιούν ότι δεν είναι καλό γι’ αυτές να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή και προσπαθούν να βελτιώσουν τις σχέσεις τους με τους γείτονές τους. Αυτό συνήθως σημαίνει χαλάρωση των συνόρων για να επιτρέπεται η διακίνηση αγαθών, ανθρώπων και ιδεών. Για παράδειγμα, η Πολωνία έχει περίπλοκες σχέσεις με την Ουκρανία, κι ακόμη περισσότερο με τη Λευκορωσία, αλλά καλλιεργεί διασυνοριακή συνεργασία με αυτές τις χώρες. Η Ελλάδα είναι τώρα πιο φιλική απέναντι στην Τουρκία, γιατί νιώθει πιο ασφαλής ως καθιερωμένο μέλος της Ε.Ε. και δεν θέλει να έχει εχθρούς στα σύνορά της. Δεν ήταν έτσι όταν βρισκόταν εκτός Ένωσης. Βέβαια, κάποιοι πολιτικοί μιλούν πάντα για σκληρά σύνορα, αλλά δεν είδα να εγκαθιστούν τέτοια την εποχή της παγκοσμιοποίησης.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Μπορείτε να εξηγήσετε εν συντομία το φαινόμενο των αλληλεπικαλυπτόμενων πολιτισμικών συνόρων μεταξύ Ισλάμ, καθολικισμού και ορθοδοξίας στην Ευρώπη;


Jan Zielonka: Όλες οι μεγάλες πόλεις στην Ευρώπη είναι πολιτισμικά χωνευτήρια. Ασφαλώς, η αποδοχή ανθρώπων που προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς δεν είναι ποτέ εύκολη, αλλά οι πόλεις αυτές δεν θα μπορούσαν να λειτουργήσουν χωρίς μετανάστες από όλα τα μέρη του κόσμου. Τελικά, οι μετανάστες δέχονται δουλειές που οι ντόπιοι απορρίπτουν και για τις οποίες πληρώνονται λιγότερο. Αλλά η αφομοίωση των μεταναστών είναι δύσκολη ενόψει της αύξησης των ανισοτήτων. Βρισκόμαστε λοιπόν αντιμέτωποι με μια πολύ δύσκολη διαδικασία προσαρμογής. Σε μερικές χώρες λειτουργεί καλύτερα, σε άλλες χειρότερα. Πάνω απ’ όλα, πρέπει να βεβαιωθούμε ότι η διαδικασία πολιτισμικής και οικονομικής προσαρμογής δεν οδηγεί σε βία βασισμένη σε θρησκευτικούς λόγους.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Το φαινόμενο των αλληλεπικαλυπτόμενων πολιτισμών μπορεί να έχει θετικές ή αρνητικές επιδράσεις στις σχέσεις Ε.Ε.-Τουρκίας; Στη Γερμανία, υπάρχει μια σημαντική τουρκική μειονότητα, αλλά οι πολιτικές ελίτ είναι διστακτικές και η κοινή γνώμη ξεκάθαρα αντίθετη στην ένταξη της Τουρκίας.


Jan Zielonka: Το ίδιο συνέβη με την Πολωνία. Η Γερμανία είχε στρατηγικό συμφέρον να έχει την Πολωνία στην Ε.Ε., αλλά ο πληθυσμός αντιμετώπιζε την ιδέα με διστακτικότητα. Πολλοί Γερμανοί φοβόντουσαν ότι τα φτηνά πολωνικά εργατικά χέρια θα τους έπαιρναν τις δουλειές, θα υπονόμευαν τον τρόπο ζωής τους και θα επέβαλαν έναν διαφορετικό, αν όχι ξένο, πολιτισμό. Αλλά η γερμανική πολιτική ελίτ πέρασε το τεστ ηγεσίας. Δεν ακολούθησε τυφλά τις δημοσκοπήσεις και δεν θέλησε να ενδώσει στις ξενοφοβικές εκστρατείες. Η είσοδος εργατικού δυναμικού από την Ανατολική Ευρώπη πήρε αναβολή, αλλά η διαδικασία διεύρυνσης της Ε.Ε. προς τα ανατολικά επιτεύχθηκε. Ας ελπίσουμε ότι το ίδιο θα συμβεί και στην περίπτωση της Τουρκίας. Μακροπρόθεσμα, βέβαια, δεν μπορεί να υπάρξει επιτυχής πολιτική χωρίς τη στήριξη της κοινής γνώμης, αλλά η πολιτική ηγεσία πρέπει να διαπραγματεύεται με την κοινή γνώμη την έννοια των συμφερόντων. Επιπλέον, εάν η ένταξη στην Ε.Ε. φέρει ευημερία και σταθερότητα στην Τουρκία, θα έχουμε λιγότερους μετανάστες από αυτή τη χώρα.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Δηλαδή, για σας, η αποδοχή μιας μουσουλμανικής χώρας μπορεί να επιλύσει κατά κάποιο τρόπο το θέμα του ευρωπαϊκού Ισλάμ;


Jan Zielonka: Όπως είπα προηγουμένως, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει θρησκευτικό κεκτημένο. Ορισμένοι θέλουν να χρησιμοποιούν θρησκευτικά επιχειρήματα για να ορίζουν την ιδιότητα μέλους, αυτό όμως είναι πολιτικά ανεύθυνο και εννοιολογικά επικίνδυνο. Έχουμε ήδη εκατομμύρια Μουσουλμάνων που ζουν εντός των συνόρων της Ε.Ε. Τα θρησκευτικά σύνορα είναι από τη φύση τους ασαφή. Και είναι πολύ δύσκολο να φτιάξεις νόμους που θα διαφοροποιούνται μεταξύ των διαφόρων θρησκειών.


Φιλίππα Χατζησταύρου: Θέμα πολιτισμικής προσέγγισης μεταξύ Ε.Ε. και Τουρκίας δεν υφίσταται για σας;


Jan Zielonka: Υφίσταται επειδή βρίσκεται στα μυαλά των ανθρώπων. Οι Μουσουλμάνοι σκέφτονται και φέρονται, συχνά, διαφορετικά από ανθρώπους με διαφορετικό υπόβαθρο. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, όμως, έχει να κάνει με τη γεφύρωση των διαφορών. Έχει να κάνει με την αποδοχή των ‘άλλων’ και την ένωση των δυνάμεων μαζί τους.


Το τέλος του πνεύματος του Λάακεν και η πολιτική της διεύρυνσης


Το πνεύμα του Λάακεν αποτέλεσε την κορύφωση ενός πολιτικού προγράμματος που βασιζόταν στην αλληλεγγύη και τον συνεταιρισμό στην ευρωπαϊκή ήπειρο και παραπέρα. Ήταν μια απάντηση στην κατάσταση που προέκυψε στην ήπειρο έπειτα από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, το 1989. Οι Ευρωπαίοι προώθησαν αυτό το πρόγραμμα- που σηματοδοτούσε κατά κάποιο τρόπο μια αναγέννηση της ηπείρου- ξεκινώντας τις εργασίες για ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα στις Βρυξέλλες, στο Λάακεν, στο τέλος του 2001.


Τη συνέχεια τη γνωρίζουμε. Από τότε, το πνεύμα του ευρωπαϊκού προγράμματος, που βασιζόταν σε ομοσπονδιακές αρχές και συνταγματική υπηκοότητα, άρχισε να ξεθωριάζει. Ως αποτέλεσμα ασήμαντων εθνικών υπολογισμών και ξεπερασμένων εχθροτήτων ορισμένων μη προνοητικών πολιτικών- που η στάση τους υποτιμούσε επιτυχείς πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης οι οποίες επισκίαζαν τις δικές τους φτωχές επιδόσεις- ο άνεμος στράφηκε στην αντίθετη κατεύθυνση.


Μέχρι το Λάακεν, η διεύρυνση, μια από τις καίριες πολιτικές της νέας Ε.Ε., είχε επίσης επηρεαστεί από την κατάσταση. Ανίκανοι να εκτιμήσουν τις επιτυχίες της διεύρυνσης, οι Ευρωπαίοι άρχισαν να μουρμουρίζουν και να κλαψουρίζουν. Τάχθηκαν κατά των εθνών της διεύρυνσης-Πολωνών, Τσέχων, Βούλγαρων ή Τούρκων, χωρίς διάκριση.


Ψυχορραγώντας, το πνεύμα του Λάακεν επέδρασε επίσης στη διαδικασία ολοκλήρωσης. Με την απόρριψη της Συνταγματικής Συνθήκης, το όνειρο μιας ομοσπονδιακής Ευρώπης παραπέμφθηκε σε ένα αόριστο μέλλον. Κατά σύμπτωση, η Τουρκία, που συμμετείχε στο προπαρασκευαστικό έργο όπως και στην τελετή υπογραφής της Συνταγματικής Συνθήκης που απορρίφθηκε τον Οκτώβριο του 2004 στη Ρώμη, δεν προσκλήθηκε στην αντίστοιχη τελετή υπογραφής της Συνθήκης της Λισαβόνας, τον Δεκέμβριο του 2007.


Μια Ευρώπη που ντρέπεται για τις επιτυχίες της


Ο πρώην Επίτροπος της Ε.Ε., αρμόδιος για τη Διεύρυνση, Γκίντερ Φερχόιγκεν και υπεύθυνος για τη διεύρυνση του 2004, ήταν μείζων παίκτης στην Ένωση και υποστηριζόταν πλήρως από τη χώρα του, ιδρυτικό μέλος της Ε.Ε., τη Γερμανία. Πριν γίνει Επίτροπος για τη Διεύρυνση, ο Φερχόιγκεν υπηρέτησε ως αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών. Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση της προσχώρησης την 1η Μαϊου 2004, η Επιτροπή, όπου υπηρετούσε, τερμάτισε τη θητεία του στο τέλος του 2004. Η αποστολή εκτελέστηκε, και αντιμετωπιζόταν ακόμη και η κατάργηση του διευθυντηρίου της Διεύρυνσης.


Στη νέα Επιτροπή, ο Janez Potocnik, από ένα νέο μέλος, τη Σλοβενία, θεωρείτο ο αντικαταστάτης του Φερχόιγκεν, αλλά τοποθετήθηκε την τελευταία στιγμή Επίτροπος αρμόδιος για την Επιστήμη και την Έρευνα. Νέος Επίτροπος για τη Διεύρυνση ορίστηκε ο Φινλανδός Όλι Ρεν. Μολονότι δεν υπάρχει κανόνας ότι οι Επίτροποι πρέπει να είναι ενημερωμένοι για τους φακέλους που αναλαμβάνουν, η τοποθέτηση του Ρεν σε μια τόσο ευαίσθητη περίοδο της πολιτικής για τη Διεύρυνση, επρόκειτο να έχει συνέπειες. Παρόλο που αυτός ο έντιμος και καλοπροαίρετος Επίτροπος προερχόταν από μια χώρα που υποστήριζε πλήρως την πολιτική της Διεύρυνσης, δεν αποτέλεσε έκπληξη που οι ευρωκράτες, από μεγαλύτερες και ισχυρότερες χώρες-μέλη, καπέλωσαν το γραφείο του. Σήμερα, η πολιτική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Τουρκία βρίσκεται κυρίως υπό τον έλεγχό τους. Επιπλέον, μόνο το ένα πέμπτο της προ-ενταξιακής βοήθειας που προοριζόταν για τη διεύρυνση την περίοδο 2000-2006, προβλεπόταν στον προϋπολογισμό της Ε.Ε. για την περίοδο 2007-2013. Το Συμβούλιο, από την άλλη πλευρά, έλεγχε την Επιτροπή ως εκτελεστικό σώμα της Διεύρυνσης. Έλεγαν συστηματικά ότι το Συμβούλιο, δηλαδή οι χώρες-μέλη, είναι το αφεντικό στη διαπραγματευτική διαδικασία για την ένταξη. Η Γαλλία και η Γερμανία συνέχιζαν να στέλνουν το μήνυμα ότι θα χειριστούν τη διεύρυνση όπως θέλουν.


Στην πραγματικότητα, οι κανόνες για τις νέες διαπραγματευόμενες χώρες που μνημονεύονται στα Διαπραγματευτικά Πλαίσια κοσμήθηκαν με πολυάριθμες διατάξεις που αναφέρονται σε μια ανοιχτή διαδικασία και πολλές επιφυλάξεις κι εξαιρέσεις. Αυτή ήταν η πιο ισχυρή απόδειξη για τις προθέσεις του Συμβουλίου σχετικά με το μέλλον της πολιτικής της Διεύρυνσης.


Η φθαρμένη αξιοπιστία της Ε.Ε.


Οι σχέσεις Ε.Ε.-Τουρκίας είναι θύμα της νέας προσέγγισης της Ε.Ε. στην πολιτική της διεύρυνσης. Η εξαιρετικά προσεκτική και δειλή προσέγγιση της Ε.Ε. προκάλεσε μια σημαντική μεταστροφή στο νόημα της προοπτικής της τουρκικής ένταξης, που σφραγίστηκε από αβεβαιότητα. Έτσι, από τις 17 Δεκεμβρίου του 2004, που ελήφθη η απόφαση για έναρξη της διαπραγματευτικής φάσης, η διαδικασία ένταξης αιμορραγεί σοβαρά. Κατά συνέπεια, η αξιοπιστία της πολιτικής της Ε.Ε. για την Τουρκία, όπως και η ευρωπαϊκή πολιτική του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), έχουν τραυματιστεί.


Η έλλειψη αξιοπιστίας της Ε.Ε. οφείλεται κυρίως στην αποτυχία της αρχής της αιρεσιμότητας (conditionality principle) και, συνεπώς, της στρατηγικής της Ε.Ε. να κατευνάζει κάθε πραγματική ή ενδεχόμενη διαμάχη που προέκυπτε στη διαδικασία μετά το τέλος του 2004. Η αρχή της αιρεσιμότητας δεν σημαίνει ακριβώς μπαστούνι και καρότο. Στην τελευταία διεύρυνση, η Ε.Ε. όφειλε τη σταθερότητα στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη σε αυτή την αρχή. Οι υποψήφιοι καλούνταν να υιοθετήσουν τα κριτήρια της Κοπεγχάγης, να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις της ένταξης προκειμένου να γίνουν μέλη της Ε.Ε. Και στο τέλος έμπαιναν στην Ένωση. Χάρη στη διεύρυνση, η Ε.Ε. προστάτευσε τον εαυτό της και τις πρώην κομμουνιστικές χώρες- με εξαίρεση τη Γιουγκοσλαβία- από πολέμους όπως αυτόν που έλαβε χώρα στη Γιουγκοσλαβία. Η διεύρυνση έφερε σταθερότητα στις χώρες αυτές και στην ήπειρο. Ας φανταστούμε, για παράδειγμα, σε τι είδους περιπέτεια θα είχε μπει η Ουγγαρία, εάν ως χώρα με πολλές ουγγρικές μειονότητες από το 1920 δεν είχε την προοπτική της Ε.Ε. Η δυνατότητα να ανακόπτονται ενδεχόμενες διαμάχες και να επιτυγχάνεται μακροπρόθεσμη σταθερότητα στην Ανατολική Ευρώπη κατέστη δυνατή χάρη στην αρχή της αιρεσιμότητας.


Οι ανοιχτές –‘χωρίς εγγυήσεις’ – ενταξιακές συνομιλίες της Τουρκίας- και η σταθερή γαλλική εχθρότητα έναντι της υποψηφιότητάς της άδειασε την αρχή της αιρεσιμότητας από το περιεχόμενό της. Αντίθετα, προωθήθηκε ένα είδος αρνητικής αιρεσιμότητας όταν κράτη-μέλη που έχουν δύσκολες σχέσεις με την Τουρκία, όπως η Κύπρος, η Γαλλία κ.α., έκαναν κατάχρηση της διαπραγματευτικής διαδικασίας ζητώντας, μέσα από διάφορες μεθόδους των Βρυξελλών – ανοιχτά κριτήρια αναφοράς (opening benchmarks), σιωπηρές διαδικασίες – μη ρεαλιστικούς όρους για την Τουρκία. Σήμερα, πολλά διαπραγματευτικά κεφάλαια είναι μπλοκαρισμένα λόγω αυτής της αρχής της αιρεσιμότητας. Η αρνητική εικόνα συμπληρώνεται με την αποτυχία του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης να κατανοήσει την αντίθεση που υπάρχει στους κόλπους της Ευρώπης σε ό, τι αφορά τη διεύρυνση και, επομένως, με την αποτυχία του να πιέσει την Ε.Ε., όπως έκαναν οι Κροάτες.


Οι απειλές μιας μη ολοκληρωμένης αλλαγής


Στην πραγματικότητα, ενώ οι μεταρρυθμίσεις στην Τουρκία επιβραδύνονταν, η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετώπιζε την κατάσταση με άνεση και διαρκή καθησυχασμό. Μια Ένωση που δεν είχε να προσφέρει μια ισχυρή προοπτική στην Τουρκία, χειριζόταν τα τελευταία τριάμισι χρόνια τη σχέση με ετήσιες εκθέσεις προόδου και περιοδικές αδύναμες ανακοινώσεις, επικαλούμενη δικαιολογίες για εκλογές και στρατιωτικά μνημόνια, χωρίς να λέει ευθέως τίποτα στην κυβέρνηση και την Τουρκία.


Ακόμη και οι πιο στενοί ‘φίλοι’ απέφευγαν να προειδοποιήσουν την κυβέρνηση για έργα που παραμελούσε, για βήματα που καθυστερούσε και για πισωγυρίσματα στις μεταρρυθμίσεις. Η ενθάρρυνση στα λόγια δεν γινόταν ποτέ πράξη. Έκαναν μόνο ασυνάρτητες δηλώσεις του τύπου ‘προσπαθείτε πολύ, θα κερδίσετε’ ή ‘ο δρόμος για την Ε.Ε. είναι μακρύς και σκληρός’. Χρησιμοποίησαν τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν η Βρετανία και η Ισπανία, μολονότι δεν είχαν καμιά σχέση, ως παραδείγματα για να ηρεμήσουν την Τουρκία όπως ηρεμείς ένα παιδί.


Η καθησυχαστική προσέγγιση της Ε.Ε. πήγαζε από το γεγονός ότι δεν ήξερε τι να κάνει, και όχι από την πρόθεσή της να προστατεύσει το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης. Σκέτη ανικανότητα! Ορισμένα κράτη-μέλη, αντί να ενθαρρύνουν την Τουρκία στη σωστή τροχιά, ήταν ευχαριστημένα που την έβλεπαν να μένει πίσω από αυτά που απαιτούσε η Ε.Ε. Όσο αποτυγχάνουν οι προετοιμασίες για την ένταξη, τόσο οι σχέσεις ψυχραίνονται και η Τουρκία μένει μακριά από την ένωση. Η Γαλλία αποτελεί τυπικό παράδειγμα, καθώς είναι αντίθετη στην ένταξη της Τουρκίας αλλά δεν λέει λέξη για τις ελλείψεις της κυβέρνησης σε ό, τι αφορά τα πολιτικά και άλλα κριτήρια.


Τελικά, το μήνυμα της Ε.Ε. ξεθώριασε και δεν έχει πια επιρροή, σε σχέση με την περίοδο 1999-2004. Το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, που έκανε πολύ λίγα πράγματα για την ευρωπαϊκή προσπάθεια, κατέληξε να μην κάνει σχεδόν τίποτα. Οι πολίτες, μην μπορώντας να ωφεληθούν από την ευρωπαϊκή διαδικασία, αποξενώθηκαν από τις υποθέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ως αποτέλεσμα της πολιτικής καθησυχασμού της Ε.Ε., η εμπιστοσύνη των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων και των διαμορφωτών κοινής γνώμης στην κυβέρνηση, αποδυναμώθηκε σημαντικά. Η φιλοευρωπαϊκή στάση και η πίεσή τους δεν είχε πλέον αποτέλεσμα, δεν άφηνε ίχνη. Στο τέλος, οι αρχές της Ε.Ε., από τη στιγμή που θεωρήθηκαν καταπραϋντικές θεραπείες για τα χρόνια προβλήματα της Τουρκίας, αποδείχθηκαν θανατηφόρες.


Σήμερα, η Ε.Ε. έχει χάσει την επιρροή της στη μεταρρυθμιστική και μετασχηματιστική πορεία στην Τουρκία, που έγινε ακόμη πιο εσωστρεφής λόγω της υπόθεσης της απαγόρευσης του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης. Οι πρωτοβουλίες και προειδοποιήσεις της Ε.Ε. δεν τυγχάνουν ιδιαίτερης προσοχής, στην καλύτερη περίπτωση προκαλούν έντονες αντιδράσεις σε ομάδες που είναι κατά της Ε.Ε. και κατά της αλλαγής. Ο συνεχιζόμενος διάλογος μεταξύ κωφών δεν οφείλεται αναγκαστικά στους ακραιφνείς αντι-ευρωπαϊκούς κύκλους αλλά μάλλον στην ανικανότητα της Ε.Ε. να προσφέρει οποιαδήποτε ισχυρή προοπτική ως συνέχεια των πρωτοβουλιών και προειδοποιήσεών της. Οι πιο αξιοθρήνητοι είναι εκείνοι οι αξιωματούχοι της Ε.Ε. που εξακολουθούν να εμψυχώνουν την Τουρκία, μολονότι η προοπτική είναι ασαφής. Πρόκειται για μια πορεία επικίνδυνη, αν όχι μοιραία.


Η προοπτική της ένταξης ως όρος sine qua non


Τα παρακάτω ισχύουν ακόμη: Μια Τουρκία που δεν βλέπει το μέλλον της στην ένταξη στην Ε.Ε. θα δυσκολευτεί να απορροφήσει τις πολιτικές και οικονομικές ελευθερίες και το δημοκρατικό περιβάλλον που προκύπτουν από τις εμπνευσμένες από την Ε.Ε. μεταρρυθμίσεις, και δεν θα μπορέσει να αποβάλει παλιές συνήθειες και φόβους για να διευθύνει τις υποθέσεις της. Η έλλειψη προοπτικής θα δράσει ως ισχυρό αντικίνητρο.


Ακόμη κι αν αγνοήσουμε τους φόβους που έχουν να κάνουν με την αντι-εκκοσμίκευση και τα ενδεχόμενα απόσχισης, ούτε σ’ έναν απλό δημόσιο υπάλληλο, που δεν έχει καμιά πιθανότητα να γίνει υπήκοος της Ε.Ε., δεν αρέσει η αναδιοργάνωση της μονάδας του /της που σχετίζεται με την Ε.Ε. Σ’ αυτή την περίπτωση, ο δημόσιος υπάλληλος και η Τουρκία ξαναγυρνούν στα παλιά, οικεία πρότυπά τους, μολονότι η παλιά ισορροπία δεν υφίσταται από τη στιγμή που άρχισε η διαδικασία της Ε.Ε. το 1999.


Επομένως, ο αργός ρυθμός των διαπραγματεύσεων δεν οφείλεται μόνο στην εκδικητική πολιτική της Κύπρου ή στην τακτική κωλυσιεργίας της Γαλλίας, αλλά και στην απροθυμία των τουρκικών αρχών να δεσμευτούν για οικονομικές και πολιτικές θυσίες χωρίς να έχουν εγγυήσεις για την ένταξη. Η πορεία που διαγράφεται είναι προφανής, αν και πολύ περίπλοκη. Η Τουρκία εισέρχεται σε μια περίοδο επιστροφής στην προηγούμενη κατάσταση ύστερα από ταχείες μεταρρυθμίσεις. Προσπαθεί να συνεχίσει τη μεταρρυθμιστική διαδικασία, με ή χωρίς το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης. Δεν υπάρχει όμως σκέψη στην Ευρώπη για επανεξέταση του πνεύματος του Λάακεν. Η πρόκληση παραμένει. Μια Τουρκία χωρίς προοπτική Ε.Ε. θα έχει πιο συχνά εφιάλτες. Οι συνέπειες μιας αυταρχικής επιστροφής στην προηγούμενη κατάσταση θα ήταν επικίνδυνες τόσο για την Τουρκία όσο και για την Ε.Ε., σε βαθμό που θα μπορούσε να σαρώσει τη σταθερότητα στην ήπειρο που επιτεύχθηκε μετά την τελευταία διεύρυνση.


Υπεύθυνοι, όσο και οι Τούρκοι ηγέτες, είναι οι Ευρωπαίοι πολιτικοί που απέφυγαν προσεκτικά να δώσουν μια προοπτική ένταξης στην Τουρκία και πίεσαν τη χώρα με αντιφατικές και παραπλανητικές στάσεις σχετικά με την τουρκική ένταξη. Μόνο μια λέξη μπορεί κανείς να πει στους πολιτικούς που θα μπορούσαν να εκλάβουν το σενάριο που βρίσκεται σε εξέλιξη ως εκβιασμό: Παρόμοιοι πιθανοί κίνδυνοι στην Ευρώπη, μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, εξαλείφθηκαν χάρη στην πολιτική της διεύρυνσης κι αυτό ήταν τελικά ωφέλιμο για όλους.


Σήμερα, η επικρατούσα άποψη στην Ευρώπη, μετά την άσκηση δίωξης κατά του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, είναι ότι εάν το κόμμα αυτό απαγορευτεί, η Ε.Ε. δεν θα μπορέσει να παραμείνει αμετακίνητη και θα αναγκαστεί να παγώσει τις διαπραγματεύσεις. Σε αυτή τη περίπτωση, δεν θα υπάρχει δυνατότητα να συνεχιστούν οι συνομιλίες διαπραγμάτευσης. Είναι η επικρατούσα άποψη σ’ αυτό το στάδιο, που δεν εμπεριέχει πανικό, και οι υπεύθυνοι πολιτικοί, που έχουν την ικανότητα να προβλέπουν, έχουν συνείδηση της σοβαρότητας του ζητήματος και της υποχρέωσης να ελέγξουν τη ζημία. Ας ελπίσουμε ότι οι πολιτικοί αυτοί θα αξιολογήσουν την αρνητική τάση που περιγράψαμε πιο πάνω, θα εγκαταλείψουν τις τακτικές εφησυχασμού και θα κάνουν βήματα προς την κατεύθυνση της αναβίωσης της αρχής της αιρεσιμότητας.


Γιατί, σε τελική ανάλυση, δεν θα υπάρχουν στρατιωτικά μνημόνια ούτε απαγορεύσεις κομμάτων σε μια Τουρκία που βλέπει με εμπιστοσύνη το μέλλον- όπως η Κροατία, που υποστηρίζεται από τους Ευρωπαίους εταίρους της και έχει εμπλακεί δυναμικά σε ενταξιακές συνομιλίες. Είναι πάντοτε χρήσιμο να επαναλάβουμε: Επιβάλλεται να δοθεί μια ημερομηνία ένταξης στην Τουρκία. Ας πούμε: το 2023.


Αυτή η πολιτική μυωπία μπορεί σύντομα να υποχρεωθεί να αλλάξει, εξαιτίας μιας σειράς αποφάσεων του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου που καθιστούν άκυρους τους νόμους που περιορίζουν την ευρωπαϊκή πρόσβαση στις αμερικανικές αγορές μέσω Ίντερνετ. Ο ανταγωνισμός υπερέχει της απομόνωσης στον τομέα των υπηρεσιών. Ακόμη πιο πιεστικές είναι οι αυξανόμενες εντάσεις μεταξύ Κούρδων αυτονομιστών και τουρκικής κυβέρνησης. Η επιτακτική ανάγκη των Ηνωμένων Πολιτειών να μεσολαβήσουν για την αποφυγή ενός ένοπλου αγώνα, προκειμένου να προωθήσουν τους ευρύτερους στόχους τους για ειρήνευση στο Ιράκ, έφερε, επίσης, την Τουρκία, απρόσμενα και άθελά της, στο προσκήνιο.


Η απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών να στηρίξουν τις τουρκικές αξιώσεις για κυριαρχία κατά των Κούρδων ανταρτών έχει λιγότερο να κάνει με τις αμερικανικές αξίες περί αυτοδιάθεσης παρά με την επιτακτική ανάγκη διατήρησης της πολιτικής ειρήνευσης στο Βόρειο Ιράκ. Σε μια εποχή σχετικής ηρεμίας, η απειλή μιας τουρκικής εισβολής στην περιοχή προείχε οποιασδήποτε άλλης ανησυχίας. Πέραν τούτου, η μακρόχρονη αντιπαράθεση τουρκικών και κουρδικών διεκδικήσεων δεν έχει τόσο να κάνει με ζητήματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο με την ιστορία και την πολιτική της Μέσης Ανατολής. Πράγματι, δείχνει απερίσπαστα πόσο διαφέρει η δίνη στην οποία βρίσκεται η τουρκική πολιτική από την ευρωπαϊκή οικονομική ολοκλήρωση.


Το λιγότερο που μπορούμε να πούμε είναι ότι η διαρκής αμφιθυμία της αμερικανικής πολιτικής και στρατηγικής έναντι της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι επικίνδυνη. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην πολιτική ενασχόληση των Ηνωμένων Πολιτειών με τη Μέση Ανατολή και την Ασία, αλλά και στην υποβόσκουσα ανησυχία ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση φιλοδοξεί και, ενδεχομένως, μπορεί πράγματι να αποτελέσει μια αντισταθμιστική οικονομική δύναμη στις μεγάλες βιομηχανικές δυνάμεις των ‘Οκτώ’. Η Ενωμένη Ευρώπη θεωρεί ότι είναι μια ολοκληρωμένη δύναμη που έχει κάθε δικαίωμα να διεκδικεί ισοτιμία ή σχεδόν ισοτιμία με τις Ηνωμένες Πολιτείας, τουλάχιστον με στατιστικούς όρους, και υπόσχεται ή απειλεί με μια θεμελιώδη αναδιάταξη, καθοριστική για τον υπόλοιπο εικοστό πρώτο αιώνα. Το πρόβλημα είναι ότι το ζήτημα της τουρκικής ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αλλάζει τον συσχετισμό ανάμεσα σ’ αυτές τις φανερά αντιμαχόμενες δυνάμεις.



Στην πραγματικότητα, τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αναπτύξουν κοινή συναίνεση για το πώς θα χειριστούν ένα παράδοξο με μεγάλες συνέπειες: στην Τουρκία υπάρχει ένα δημοκρατικά εκλεγμένο μουσουλμανικό κυβερνών κόμμα, που αμφισβητείται από μια μακρόχρονη στρατιωτική ελίτ, η οποία εμμένει στον κοσμικό χαρακτήρα του έθνους. Προς το παρόν, ο γρίφος βρίσκεται στις κάλπες και στα δικαστήρια. Μέχρι, όμως, η Τουρκία να καταφέρει να επιλύσει το θεμελιακό καθεστώς της ως έθνος-κράτος, η ιδέα της ένταξης σε έναν ευρύτερο συνασπισμό βρίσκεται εύλογα σε αναμονή- ιδίως από εκείνες τις περιφερειακές και πολυεθνικές συμμαχίες που μπορούν μόνο να απογοητευτούν ή να κατακερματιστούν από αυταρχικές εντολές από το εξωτερικό.


Τώρα που η ουσιαστική σταθεροποίηση της Δυτικής Ευρώπης επιτεύχθηκε από οικονομική και διοικητική άποψη, η Ε.Ε. αύξησε το μέγεθος και τη δύναμή της περιλαμβάνοντας στον κατάλογο των κρατών-μελών της μικρότερες δυνάμεις όπως η Κύπρος, η Δημοκρατία της Τσεχίας, η Εσθονία, η Ουγγαρία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Μάλτα, η Πολωνία, η Σλοβακία και η Σλοβενία. Πολλά από αυτά τα νέα μέλη δεν έχουν απλώς βγει από το ζυγό μιας μακρόχρονης κομμουνιστικής καταπίεσης, αλλά δείχνουν σημάδια δυναμικής ανάπτυξης ως μέρος μιας νέας και ουσιαστικά δημοκρατικής Ευρώπης. Ο αντίκτυπος που μπορεί να έχει η ένταξη στην Ε.Ε. σε υποτροπιάζουσες τάσεις προς αυταρχικά καθεστώτα πρέπει να είναι ληφθεί υπόψη στις νέες εξισώσεις της ευρωπαϊκής δύναμης. Πράγματι, το νέο σύστημα εξαρτάται σε τέτοιο βαθμό από μια ευρεία δημοκρατική συναίνεση στο εσωτερικό κάθε κράτους μέλους, που η μοίρα της ολοκλήρωσης μπορεί να τεθεί σύντομα σε δοκιμασία- ιδιαίτερα στα νέα μέλη.


Αντί να προκαταλάβω την ιστορική συζήτηση για τη σημερινή επέκταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ένα έργο που χειρίζονται με επιδεξιότητα και ευρεία γνώση πολλοί διαμορφωτές πολιτικής και διπλωμάτες, θα ήθελα να δώσω μεγαλύτερη έμφαση στα θέματα που βρίσκονται σήμερα στο τραπέζι, παρά στα επιτεύγματα που έχουν ήδη καταγραφεί από τους Ευρωπαίους, με μια ελάχιστη συμβολή Αμερικανών διαμορφωτών πολιτικής. Όπως σε όλες τις ενώσεις διαφορετικών και ξεχωριστών πολιτισμών, περιοχών, εθνικών ομάδων και θρησκευτικών σχηματισμών, τα επίμαχα ζητήματα ανακύπτουν όταν πατιέται το κουμπί και τα νέα έθνη, που δεν ταιριάζουν εύκολα στο αρχικό περίγραμμα, επιμένουν να ληφθούν υπόψη. Αυτό που έχει ανακύψει είναι μια περίεργη μάχη στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανάμεσα στους υπέρμαχους μιας οργάνωσης που δεν αποκλείει κανέναν, και μια πολύ πιο προσεκτική θέση των κυβερνήσεων παλαιότερων κρατών-μελών όπως η γερμανική, η γαλλική και η αυστριακή κυβέρνηση, που τώρα επιχειρηματολογούν άφοβα κατά της τουρκικής ένταξης στην Ε.Ε. σε αυτή τη στιγμή και κάτω από τις συγκεκριμένες πιεστικές συνθήκες στη Μέση Ανατολή. Ασφαλώς, η μετανάστευση, η πίεση των ανθρώπων που στην αρχή ήρθαν ως ‘ξένοι εργάτες’ και παραμένουν ως απείθαρχοι μόνιμοι επισκέπτες, αποτελεί έναν παράγοντα αντίδρασης στην τουρκική ένταξη. Όπως με τους Μεξικανούς ξένους, είτε ‘χωρίς χαρτιά’ είτε παράνομους, υπάρχουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των αντιτιθέμενων εργατικών τάξεων και της ισχυρής συμμαχίας των πνευματικών ελίτ, σε σχέση με την χορήγηση μόνιμου καθεστώτος στους Τούρκους.


Υπάρχει η καθυστερημένη υπενθύμιση της διακήρυξης των Financial Times ότι η διαδικασία της ευρωπαϊκής διεύρυνσης δεν είναι πλέον ‘ένα ταξίδι στο άγνωστο’ αλλά, επίσης, μια απόφαση των κρατών μελών να ορίσουν τους μελλοντικούς συνοδοιπόρους τους σ’ αυτή την οικονομική και διοικητική αναδιάταξη. Τα κράτη μέλη συνειδητοποιούν τώρα ότι ‘η πορεία προς τα εμπρός θα είναι σκληρή’. Αυτό που πρέπει να λεχθεί απερίφραστα είναι ότι η πορεία προς τα εμπρός μπορεί ακόμη και να προοιωνίζει το θάνατο της παλιάς, κατασπαραγμένης από εθνικιστικές αντιπαλότητες, Ευρώπης. Ο ηθικός στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ένας πολιτισμός διευρυμένος στο σύνολό του, αλλά σαφώς μειωμένος σε ό, τι αφορά τα αιρετικά μέρη του. Αυτό που πρέπει να προσθέσουμε, και που πολύ σπάνια λέγεται, είναι πόσο πολύτιμη έχει γίνει η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Είναι ένα εργαλείο που υποστηρίζει, εάν δεν εξασφαλίζει, την οικονομική ανάπτυξη, νομιμοποιεί ένα πολιτικό καθεστώς ως μέρος των ελεύθερων εθνών του κόσμου και, πιο περίπλοκο, επιλαμβάνεται μιας κοινωνικήςατζέντας που αναφέρεται στις ισότητες που έχουν να κάνουν με το φύλο, τη φυλή, την εθνότητα και τη θρησκεία. Παράλληλα επιβάλλει ένα περιβαλλοντικό πιστεύω, που αναλαμβάνει την ευθύνη να κάνει την Ευρώπη ένα κατοικήσιμο μέρος για να ζει και να εργάζεται κανείς. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι νιρβάνα και προσφέρει ελάχιστες εγγυήσεις, είναι όμως μια λειτουργική πραγματικότητα που πρόκειται σύντομα να γιορτάσει τον εικοστό χρόνο ύπαρξής της.


Οι αλλαγές στη γαλλική εκλογική πολιτική αποτελούν τη σαφέστερη ένδειξη σε σχέση με την ανησυχία ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση περισσότερο απειλείται παρά ευνοείται από την είσοδο της Τουρκίας. Στη Γαλλία και τη Γερμανία, ένα χρόνο νωρίτερα, οι εθνικές και κοινωνικές ανησυχίες προείχαν της οικονομικής ολοκλήρωσης. Είναι γεγονός ότι η προηγούμενη γαλλική κυβέρνηση Σιράκ ευνοούσε την είσοδο της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση- εν μέρει, ίσως, για να εξευμενίσει τη μεγάλη και ολοένα πιο μαχητική μουσουλμανική μειονότητα σ’ αυτό το έθνος, και, επίσης, υποθέτοντας αβάσιμα ότι θα λειτουργούσε ως ασπίδα κατά του εξτρεμισμού και της τρομοκρατίας στη Μέση Ανατολή. Το πόσο αδύναμη αποδείχτηκε η στρατηγική του Σιράκ φάνηκε όταν, αφού ανακοίνωσε τη γαλλική υποστήριξη στην είσοδο της Τουρκίας, ξέσπασαν ταραχές που θύμιζαν το Παρίσι του 1968, από γνωστούς- άγνωστους ‘νέους εξτρεμιστές’. Αντίθετα, το νέο καθεστώς Σαρκοζί καθιέρωσε ένα σταθερό επίπεδο ειρηνικής συμπεριφοράς και την αποκατάσταση της ισορροπίας στην εξωτερική πολιτική μεταξύ Γαλλίας και Ηνωμένων Πολιτειών, σε πλήρη αντίθεση με αυτό που ίσχυε μόλις ένα χρόνο νωρίτερα.


Υποψιάζομαι ότι το ζήτημα της Τουρκίας αποτελεί το κρίσιμο σημείο που μπορεί να προκαλέσει διακριτή αλλαγή στην κληρονομημένη κατάσταση της αμερικανικής έλλειψης ενδιαφέροντος. Πίσω από το θέμα της αποδοχής της Τουρκίας στην Ε.Ε. κρύβεται η βαθιά ανησυχία ότι μια χώρα που κυριαρχείται από μια συντριπτική μουσουλμανική πλειοψηφία, με συμπεριφορά απέναντι στις μειονότητες διαφορετική από εκείνη των άλλων υπαρχόντων μελών, με γλωσσολογική βάση διαφορετική από τις πιο συμβατικές και κυρίαρχες λατινικές και γερμανικές γλώσσες, και με πολιτική στάση πολύ πιο συνδεδεμένη με την γενικότερη πολιτική του αραβικού κόσμου από όσο η ευρωπαϊκή πολιτική για τη Μέση Ανατολή, θα αποτελούσε ή θα μπορούσε να αποτελέσει την αχίλλειο πτέρνα για την Ευρωπαϊκή Ένωση ως σύνολο. Η Τουρκία θα μπορούσε να είναι η Νότια Καρολίνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης-εκείνο το κράτος του προπολεμικού Νότου που ήταν απρόθυμο να δεχτεί ένα έθνος χωρίς σύστημα δουλείας ως οδηγό. Ασφαλώς το ζήτημα δεν έχει μόνο να κάνει με τις θρησκευτικές διαφορές, όπως και οι διαφορές της Νότιας Καρολίνας του John C. Calhoun με την Αμερικανική Ένωση δεν είχαν μόνο να κάνουν με το ζήτημα της δουλείας ή της ελευθερίας. Τα μεγαλύτερα ζητήματα είχαν να κάνουν με την ατομική ελευθερία έναντι της κυριαρχίας του κράτους. Οι μεγαλύτερες αναφλέξεις ενέχουν, συχνά, βασικές αρχές που αποπνέονται από μνήμες θρησκευτικών πολέμων και πολιτισμικού συλλογικού υποσυνείδητου, ανεξάρτητα αν θεωρούνται από τις εκσυγχρονιστικές ελίτ άσχετες ή παραπλανητικές.


Οι διαφορές ανάμεσα στους υπέρμαχους της περιφέρειας και τους εθνικιστές αναδεικνύονται θαυμάσια στην πολύ διαφορετική αντίδραση της Αυστρίας έναντι της Τουρκίας. Στο έργο τους European Union Enlargement (Η Διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης), οι Sajdik και Schwarzinger χειρίζονται το θέμα με λεπτότητα, αλλά, πάντως, το χειρίζονται. Μολονότι το εξετάζουν κυρίως από την αυστριακή πλευρά, εύκολα βλέπει κανείς ότι οι προβληματισμοί που εκφράζουν είναι κοινοί μεταξύ των υπέρμαχων της Ε.Ε. στην ήπειρο ως σύνολο. Η Αυστρία δεν έχει πολλές επιχειρήσεις στην Τουρκία, ενώ οι εξαγωγές της στην Κροατία είναι πολύ περισσότερες απ’ ό, τι στην Τουρκία. Πολλά έθνη στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν εκφράσει παρόμοιες σοβαρές αμφιβολίες και σκεπτικισμό σε σχέση με μια δημοκρατική κοσμική Τουρκία, και υπάρχει ένας ευρύτερος προβληματισμός ότι οι Τούρκοι που ζουν στην Αυστρία μπορούν εύκολα να σχηματίσουν ένα μπλοκ που θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως ‘φυσικό λόμπι’ και θα βρισκόταν σε αντίθεση με τις παραδοσιακές αυστριακές αξίες και συναισθήματα. Το καρότο σε όλα αυτά είναι τα 65 εκατομμύρια Τούρκοι που αποτελούν μια πιθανή αγορά για τα αγαθά και τις υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, γίνεται όλο και πιο φανερό ότι η αντίθεση στην περαιτέρω διεύρυνση είναι η κορυφή του πολιτικού και ιδεολογικού παγόβουνου σε σχέση με το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ακόμη και ο Sevket Pamuk, από τους μεγαλύτερους υπέρμαχους της τουρκικής ένταξης, που συνεργάζεται με βρετανικό και με τουρκικό ινστιτούτο οικονομίας και οικονομικής ιστορίας, μιλάει τώρα για διάλογο μεταξύ Τουρκίας και Ε.Ε. και μεταθέτει για το μακρινό μέλλον την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση της Τουρκίας. Το σκεπτικό του δεν θα μπορούσε να είναι πιο απλό : ‘η ανερχόμενη πολιτική και μακροοικονομική αστάθεια, η αυξανόμενη διαφθορά και η φθορά του θεσμικού περιβάλλοντος στη δεκαετία του 1990 οδήγησαν αυτό το κύμα {ανάπτυξης} σε απότομη παύση το 2001…. .”


Η ειρωνεία είναι ότι όπως φάνηκε σε όλα τα συνέδρια που έγιναν, τις δυο τελευταίες δεκαετίες, στα κράτη μέλη της Ε.Ε., οι Βρυξέλλες, το Λουξεμβούργο και το Ελσίνκι θεωρούσαν ότι η τουρκική κυβέρνηση ενδιαφερόταν πολύ για τη μελλοντική ένταξη της χώρας. Όλο και περισσότερο, όμως, η κυβέρνηση του Ταγίπ Ερντογάν ‘έπαψε να δείχνει ενδιαφέρον γι’ αυτή την εκδοχή’. Γιατί το θέμα της συμμετοχής στην επέκταση της Ε.Ε. περιλάμβανε δύσκολα ζητήματα σχετικά με τη διατήρηση και αύξηση του μουσουλμανικού συντηρητισμού, την απώλεια εθνικού ζήλου σε σχέση με την κεμαλική δέσμευση του 1923 ως προς τη δυτικοποίηση της χώρας ή τη δημοκρατική μορφή διακυβέρνησης και τη συνακόλουθη ταύτιση με τη Μέση Ανατολή ως φυσικό συνασπισμό. Επιπλέον, τα χαμηλότερα επίπεδα οικονομικής ανάπτυξης και πολιτισμικών σχηματισμών ενίσχυσαν τη σχετική καθυστέρηση σε σχέση με τα περισσότερα από τα κράτη μέλη της Ε.Ε. και συνέβαλαν, επίσης, στη μείωση του επιπέδου ενθουσιασμού για την ένταξη στις τουρκικές μάζες. Αν προσθέσουμε σ’ αυτή την κοινωνικο-οικονομική αποτελμάτωση το απλό γεωγραφικό γεγονός ότι πάνω από το 90% της τουρκικής γης θεωρείται μέρος της Ασίας, το ζήτημα της ένταξης γίνεται ένα μπερδεμένο κουβάρι που είναι πιθανότερο να ξηλωθεί παρά να ενσωματωθεί και θυμίζει περισσότερο μεσοαστικό όνειρο παρά πραγματικότητα της εργατικής μάζας.



Η εκλογή, στα τέλη Αυγούστου του 2007 ενός ευσεβούς Μουσουλμάνου, του Αμπντουλάχ Γκιουλ, στην προεδρία της Τουρκίας, δεν ανακούφισε ιδιαίτερα τα κράτη μέλη της Ε.Ε. Στην εναρκτήρια ομιλία του, έδωσε έμφαση στον κοσμικό χαρακτήρα της κρατικής εξουσίας, αλλά και στην ευρεία λαϊκή μεταστροφή από τα κοσμικά στα θρησκευτικά εκλογικά πρότυπα. Ο Γκιουλ τόνισε ότι υποστηρίζει την είσοδο της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, παραμένει όμως γεγονός ότι το κόμμα του ενστερνίζεται το πολιτικό Ισλάμ. Η κοσμική τάξη, με εμπορικά και αστικά συμφέροντα κι έναν ισχυρό στρατό θεματοφύλακα της κεμαλικής επανάστασης, συντηρεί τη διαμάχη μεταξύ των Τούρκων των ανώτερων τάξεων με τις δυτικές αξίες και της συντηρητικής, ζωτικής ενδοχώρας της Ανατολίας, στο ευρύ γεωγραφικό κέντρο της Τουρκίας. Οπωσδήποτε, μέχρι να επιλυθούν βασικά ζητήματα θρησκείας, πολιτισμού και πολιτικής, δεν μπορεί κανείς να οραματιστεί την είσοδο της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση- ακόμη και με καθεστώς παρατηρητή.


Είναι επίσης σαφές, σήμερα, ότι τα δυο πιο ισχυρά μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Γερμανία και η Γαλλία, συμφωνούν ότι λόγω νομικών εξαναγκασμών (όπως η ανάγκη των Συνταγματικών δημοψηφισμάτων) και της ανάγκης επανόρθωσης των υπαρχόντων διαιρέσεων ανάμεσα στα παλαιότερα έθνη και τους νεοφερμένους στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι προοπτικές για την τουρκική είσοδο απομακρύνονται όλο και περισσότερο. Ο Νικολά Σαρκοζί, ο νέος πρόεδρος της Γαλλίας, και η Άγκελα Μέρκελ, η νέα καγκελάριος της Γερμανίας, έχουν καταστήσει σαφές ότι οι συνεχιζόμενες εντάσεις στο εσωτερικό της Τουρκίας, κι ακόμη περισσότερο, η απροθυμία της Τουρκίας να επιλύσει ή έστω να συμβιβαστεί με την Ελλάδα στο θέμα της Κύπρου, καθώς δεν δέχεται τα αεροσκάφη και πλοία από την Κύπρο στα τουρκικά λιμάνια, αποτελούν το τελευταίο κεφάλαιο στην αδυναμία αυτού του έθνους να συμμορφωθεί με τους κανόνες διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε μια ευρεία κλίμακα κοινωνικών θεμάτων.


Είναι σαφές ότι οι νέες προσχωρήσεις του 2004 και 2007 περιόρισαν την ικανότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ενσωματώνει ακόμη και φιλικά κράτη. Οι ειδικές εκλογικές αναμετρήσεις στη Γαλλία και την Ολλανδία, το 2005, όπου κυριάρχησε το όχι στη Συνταγματική Συνθήκη, δείχνουν μια επιβράδυνση αν όχι παύση σε ό, τι αφορά την τουρκική ένταξη. Η βρετανική ψυχρότητα έχει εκδηλωθεί με την επίμονη άρνηση της χώρας αυτής να γίνει μέλος της Ευρωζώνης και τη διατήρηση της λίρας ως νόμισμα της χώρας. Το ενδεχόμενο να υποστηρίξει αλλαγές στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι, στην καλύτερη περίπτωση, περιορισμένο, χωρίς να λάβουμε υπόψη τον τουρκικό παράγοντα. Σε μια τέτοια κατάσταση, και πόσο μάλλον με ένα νέο μέλος, η βρετανική αντίθεση στην επέκταση της συμμετοχής της μοιάζει να αποτελεί αναπότρεπτο συμπέρασμα.


Η Gisela Muller- Bocquet, σε άρθρο της στην έγκριτη επιθεώρηση ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής, Intereconomics, συνοψίζει περιεκτικά την κατάσταση: η τουρκική ένταξη θέτει σε κίνδυνο όλα όσα έχουν επιτευχθεί μέχρι σήμερα για την ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και ειδικότερα τις σημερινές προσπάθειες της να εντάξει τα νέα έθνη στο γενικότερο πρότυπο της ευρύτερης Ένωσης. Χρησιμοποιώντας μια ασυνήθιστα , για διπλωματικά ευαίσθητους διαμορφωτές πολιτικής, ωμή γλώσσα, καταλήγει με ένα ρητορικό ερώτημα: ‘Δεν θα ήταν, λοιπόν, ανεύθυνο να τεθούν τα επιτεύγματα αυτά σε κίνδυνο; Φαίνεται ότι ήρθε η στιγμή να εγκαταλείψουμε τις αυταπάτες ότι η Ε.Ε. θα μπορούσε, ακόμη και μεσοπρόθεσμα, να ενσωματώσει μια τόσο τεράστια και ποικίλη χώρα όπως η Τουρκία. Είναι, συνεπώς, καιρός να αναζητήσουμε σοβαρά εναλλακτικές λύσεις για τις ευρωτουρκικές σχέσεις’. Η επιτακτική φύση και οι πολιτικές συνέπειες μιας τέτοιας ανάλυσης δεν μπορούν εύκολα να αγνοηθούν.


Πράγματι, έθνη όπως η Αυστρία, που συνδέονται στενά με τη διαδικασία του εξευρωπαϊσμού, αποπνέουν μια αίσθηση ανακούφισης που η έμφαση μπορεί τώρα να δοθεί στην Ένωση όπως έχει εξελιχθεί- πιο ισορροπημένα, αφού οι μεσαίες χώρες από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη αποτελούν αντιστάθμισμα στα ισχυρά μεγαλύτερα έθνη της Δυτικής Ευρώπης. Το έργο για τη Διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης έρχεται, λοιπόν, σε μια στιγμή που τα ζητήματα του περασμένου αιώνα στην περιοχή έχουν εκλογικευτεί εάν όχι εντελώς διευθετηθεί, και επομένως χρειάζεται μεγάλη προσοχή από όσους έχουν να κάνουν με τη διεθνή πολιτική και την παγκόσμια οικονομία.


Τώρα που το εκκρεμές της κοινής γνώμης έχει σαφώς μεταστραφεί κατά της τουρκικής ένταξης, τίθεται το ερώτημα εάν αυτό προοιωνίζει το τέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αποσυντίθεται, μήπως, στα πιο εθνικιστικά μέρη της; Όπως οι πιο συνετοί από όσους μελετούν αυτή τη νέα συγχώνευση, δεν νομίζω. Το αντίστροφο συμβαίνει, και νομίζω ότι η διάγνωσή τους είναι σωστή: η προσεκτική επέκταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την συμπερίληψη των εθνών της Ανατολικής Ευρώπης- συνήθως ενός μεγέθους και μιας εγγύτητας που βρίσκεται πιο κοντά στην Αυστρία παρά στα μεγαλύτερα ιδρυτικά μέλη- αποτελεί μια ορθολογική εξέλιξη που ισχυροποιεί την Ευρωπαϊκή Ένωση ως έναν νομισματικό συνασπισμό, μια οικονομικά ολοκληρωμένη κοινότητα παραγωγικών εθνών και μια πολιτισμική δύναμη με έναν μοναδικό συνδυασμό εκκοσμίκευσης, μοντερνισμού και σχετικής στρατιωτικής ηρεμίας στο μετα-βοσνιακό και γιουγκοσλαβικό περιβάλλον.


Αμερικανοί διαμορφωτές πολιτικής, όπως ο Χένρι Κίσσινγκερ, που είχαν την τάση να ταυτίζουν την Ευρωπαϊκή Ένωση με την ανάγκη για μεγαλύτερη ηγεμονική συμμετοχή, μοιάζουν να αγνοούν τα διδάγματα των Ηνωμένων Πολιτειών, που αναπτύχθηκαν ως μια ολοκληρωμένη σειρά κρατών, με περιορισμούς αλλά και σχέδια στην επιδίωξη εξουσίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν στα σύνορά τους τον Καναδά, τα πιο φιλικά και ανοιχτά σύνορα στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, και στην άλλη άκρη το Μεξικό, με σύνορα ίσως λιγότερο φιλικά αλλά πάντως πορώδη και με ελεύθερη διακίνηση. Στην πραγματικότητα, το γεγονός ότι είναι ένα έθνος με μια πρώην βρετανική αποικία στη μια άκρη των συνόρων και μια πρώην ισπανική αποικία με ισχυρές εθνικές παραδόσεις στην άλλη, δεν οδήγησε στον αποδεκατισμό των Ηνωμένων Πολιτειών. Δίνει όμως πολυσύνθετες προσδοκίες σχετικά με την έννοια μιας περιφερειακής ταυτότητας που μπορεί να αξιολογηθεί με βάση την ύπαρξη και ανεξαρτησία των γειτόνων της.


Ένα καλό πρόσφατο άρθρο του Michael Goodhart, με τον πολύ πρωτότυπο τίτλο ‘Europe’s Democratic Deficits through the Looking Glass: The European Union as a Challenge to Democracy’ (Τα Δημοκρατικά Ελλείμματα της Ευρώπης κάτω από το Φακό: η Ευρωπαϊκή Ένωση ως Πρόκληση στη Δημοκρατία), υιοθετεί ένα ιδανικό που είναι σήμερα της μόδας, ότι οι δεσμοί της ‘δημοκρατίας’ με το κυρίαρχο κράτος είναι κανονιστικοί όσο και εμπειρικοί. Συνεχίζει με την πεποίθηση ότι αυτό που πλήττει την Ε.Ε. είναι η προσπάθεια συγκερασμού της κοσμοπολίτικης δημοκρατίας με ένα κρατικιστικό μοντέλο. Υποστηρίζει ότι, αντίθετα, ‘η Ε.Ε. αποτελεί πρόκληση για τη δημοκρατική θεωρία γιατί παρεκκλίνει από του κανόνα βασισμένο στην εθνική κυριαρχία στον οποίο βασίζεται κάθε σύγχρονη δημοκρατική θεωρία ’. Ασφαλώς, πολλά εξαρτώνται από την ακρίβεια αυτής της τέλειας σύμπτωσης μεταξύ εθνικής κυριαρχίας και δημοκρατίας. Ακόμη όμως κι αν δεχτούμε αυτόν το συλλογισμό, είναι δύσκολο να κατανοήσουμε την απαισιοδοξία αυτής της προσέγγισης για την αναμόρφωση της σύγχρονης Ευρώπης. Με δυο λόγια, είναι δύσκολο να υπάρξει δημοκρατία χωρίς εθνική κυριαρχία, αλλά το αντίθετο είναι πολύ πιο απλό να αναγνωρισθεί : η εθνική κυριαρχία με περιορισμένη δημοκρατία είναι κοινός τόπος.


Μολονότι οι συζητήσεις για τη δημοκρατία είναι πράγματι ευεργετικές και νηφάλιες, η βάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να ιδωθεί ως οικονομικό γεγονός και όχι ως πολιτική θεωρία σε αναζήτηση κανόνων. Εύκολα ξεχνάμε ότι η ίδρυση των Ηνωμένων Πολιτειών αποτέλεσε μια διαδικασία από μόνη της και όχι μια πιστή αντιγραφή αυτού που υπήρξε πριν. Υποψιάζομαι ότι θα αποδειχτεί ότι ισχύει το ίδιο και στην περίπτωση της εξέλιξης μιας νέας Ευρώπης που δεν αποκλείει κανέναν. Ο χαρακτήρας της εθνικής κυριαρχίας είναι σημαντικός, όχι όμως περισσότερο από ό, τι ήταν ο χαρακτήρας της κρατικής κυριαρχίας στον προπολεμικό Νότο. Μπορεί μια υπερ-ηγεμονική δύναμη να πάρει μάλλον διοικητική παρά προσωπική ή προεδρική μορφή. Ή μπορεί τα οικονομικά ζητήματα να υπαγορεύσουν το είδος του πολιτικού συστήματος που θα ακολουθηθεί ή υιοθετηθεί. Σε ό, τι αφορά, όμως, τον περιορισμό για το ποια κράτη μπορούν να μπουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα υπάρξουν κριτήρια που θα είναι συμβατά με τα κριτήρια κυριαρχίας που ισχύουν στα περισσότερα δημοκρατικά έθνη-κράτη. Γι’ αυτό, ο αποκλεισμός της Τουρκίας και άλλων εθνών που απέχουν από τα κριτήρια των ευρωπαϊκών και βορειοαμερικανικών παραδόσεων και πολιτισμών, θα παίξει καίριο ρόλο από δω και στο εξής, επαναπροσδιορίζοντας το περιεχόμενο και το πλαίσιο του τι σημαίνει δημοκρατία.


Μπορεί στο άμεσο μέλλον η Τουρκία να γίνει υποψήφια για ένταξη, με σχετική ηρεμία. Αλλά σε ό, τι αφορά το προβλεπόμενο μέλλον, η Ευρωπαϊκή Ένωση, που επεκτάθηκε για να συμπεριλάβει μια ισχυρή πλειονότητα ευρωπαϊκών εθνών-κρατών, δείχνει ωριμότητα και ικανότητα ανάπτυξης και δεν χρειάζεται επεκτάσεις υψηλού κινδύνου. Στην παγκοσμιοποίηση των δυτικών οικονομιών, η ιδέα μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης, με ή χωρίς πλήρη φορολογική ολοκλήρωση, αποτελεί πρόκληση για την αμερικανική επινοητικότητα και ηγεμονία. Ακριβώς όπως οι περιφερειακές διαφορές στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών υπάρχουν χωρίς να θίγουν την οικονομική ταυτότητά τους ως σύνολο, μπορούμε να εικάσουμε ότι οι περιφερειακές, εθνικές, ακόμη και οι θρησκευτικές διαφορές θα παραμείνουν το χαρακτηριστικό γνώρισμα της Νέας Ευρώπης. Ένας διπολικός κόσμος αναδύεται ξανά, αυτή τη φορά όχι ως διαμάχη ανάμεσα στον Καπιταλισμό και τον Κομμουνισμό, αλλά ανάμεσα στους μείζονες βιομηχανικούς και τεχνολογικούς πόλους στον κόσμο. Αυτό το εκπληκτικό αποτέλεσμα του θριάμβου της εμπειρικής πραγματικότητας έναντι του ιδεολογικού ιστορικισμού είναι το κεντρικό δίδαγμα από την εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αξίζει τον σεβασμό και μια ανανεωμένη πίστη στον ανταγωνισμό στο εσωτερικό του ελεύθερου κόσμου, αντί για φόβους για τον δημοκρατικό κόσμο και τα ολοκληρωτικά μονολιθικά φαντάσματα του περασμένου αιώνα.


Οι διεθνιστές, όπως και οι εθνικιστές, πρέπει να μάθουν να βλέπουν με ψυχρή ματιά τη σύγχρονη ιστορία. Οι σκληροπυρηνικοί και οι καλόκαρδοι πρέπει να έχουν επίγνωση ότι η νίκη ανήκει σε αυτά που λαχταρούν οι άνθρωποι και όχι σ’ αυτά που διακηρύττουν υπερφίαλοι μηχανορράφοι. Όπως επεσήμανε η Lauren McAllen, αναφορικά με τις κοινωνικές βάσεις που έχει η απόρριψη της επέκτασης από την πλευρά των κρατών μελών και των λαών, η σημερινή κατάσταση στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσφέρει ένα θαυμάσιο παράδειγμα υποστήριξης της διεύρυνσης, αλλά με όχι λιγότερο σαφείς περιορισμούς σε ό, τι αφορά την επέκτασή της. Είναι μια κατάσταση που πρέπει να παρακολουθούμε και να εκτιμούμε –όπως κι εκείνοι στις Ηνωμένες Πολιτείες που εξακολουθούν να σκέφτονται τη σημερινή Ευρώπη με ξεπερασμένους όρους του παρελθόντος.

Αναφορές

Brandeck-Bocquet, Gisela Muller – “Turkey’s Full EU Membership – Still a Realistic Perspective?” Intereconomics: Review of European Economic Policy, Volume 42, No. 3. 2007. σσ. 114-115.

Carkoglu, Ari, and Barry M. Rubin, editors. Turkey and the European Union. New York and London: Frank Cass Publishers, 2003. 212 σσ.

Goodhart, Michael “Europe’s Democratic Deficits through the Looking Glass: The European Union as a Challenge to Democracy.” Perspectives on Politics (APSA). Volume 5, Number 3, September 2007. σσ. 567-584.

Horowitz, Irving Louis, “Feuding with the Past, Fearing the Future: Globalization as Cultural Metaphor for the Struggle between Nation-State and World Economy.” Social Philosophy and Policy, Volume 23, No. 1 Winter 2006. σσ. 260-281.

Jordan, Andrew and Adriaan Schout, The Coordination of the European Union. New York and London: Oxford University Press, 2007. 336 σσ.

Kissinger, Henry, “Turkish Membership in the EU is Crucial,” (The Journal of) Turkish Weekly. June 1st, 2007.

McLaren, Lauren M., “Explaining Opposition to Turkish Membership in the EU.” European Union Politics, Volume 8, No. 2. σσ. 251-278. (2007).

Meunier, Sophie and Kathleen R. McNamara, The State of the European Union: Making History. New York and London: Oxford University Press, 2007. 362 σσ.

Miller, John W., “EU Service Firms Could Gain U.S. Access,” The Wall Street Journal. August 23, 2007. σ. 2.

Pamuk, Sevket, “Economic Change in 20th Century Turkey: The Glass More than Half Full?,” LSE Magazine. Summer, 2007. σσ.14-15.

Sajdik, Martin and Michael Schwarzinger, European Union Enlargement. New Brunswick and London: Transaction Publishers, 2007. 387 σσ.

Zurcher, E.J., and H. van der Linden. The European Union, Turkey and Islam (Report of the Netherlands Scientific Council for Government Policy). Amsterdam: Amsterdam University Press, 2004. 174 σσ.

________________________________________________________________________
Δήλωση που προετοιμάστηκε για το ειδικό φόρουμ “Προοπτικές για την διεύρυηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης”, που διοργανώθηκε από την Πρεσβεία της Αυστρίας στις ΗΠΑ και πα=ραγματοποιήθηκε στο Graduate Center του City University of New York.


Πιστός πολέμιος της Τουρκίας, ο Πρόεδρος Σαρκοζί προτιμά μια προνομιούχο εταιρική σχέση αντί για την τουρκική συμμετοχή στην Ε.Ε. και έχει ασκήσει πολιτική πίεση και σε άλλους αρχηγούς κρατών ώστε να υιοθετήσουν τη δική του στάση. Κατάφερε να κερδίσει την υποστήριξη της Καγκελαρίου της Γερμανίας Angela Merkel και τώρα ηγείται μιας συμμαχίας από κράτη με αντιτουρκικά αισθήματα. Το ζήτημα της Κύπρου είναι πιο περίπλοκο και οι δύο πλευρές διαπληκτίζονται μεταξύ τους σχετικά με τις υποχρεώσεις που τους επιβάλλουν τα διεθνή σύμφωνα και οι πολιτικές υποσχέσεις. Στις 11 Οκτώβρη του 2006, οι υπουργοί της Ε.Ε. συμφώνησαν να τιμωρήσουν την Τουρκία διότι αρνήθηκε να ανοίξει τα λιμάνια και τα αεροδρόμιά της στην Κύπρο, κράτος-μέλος της Ε.Ε. Εκείνη τη στιγμή, η Ε.Ε. πάγωσε επ’ αόριστον 8 από τις 35 συνθήκες προσχώρησης. Η Τουρκία αρνείται να ανοίξει τα λιμάνια της διότι επιθυμεί μια de facto άρση του εμπάργκο, στο αυτοανακηρυχθέν (ψευδο)κράτος της Δημοκρατίας της Τουρκίας της Βόρειου Κύπρου, το οποίο η Ε.Ε. υποσχέθηκε ότι θα πραγματοποιήσει ακολουθώντας την αποδοχή του διεθνώς αποδεκτού σχεδίου ειρήνης του Κόφι Ανάν για την Κύπρο, από τους Τουρκοκύπριους, τον Απρίλιο του 2004. Αυτές οι εξελίξεις οδήγησαν στη επιβράδυνση των δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων στην Τουρκία, καθώς οι ενάντιοι στη συνεργασία Ε.Ε και Τουρκίας παρουσίασαν το μηχανισμό εναρμόνισης, ως τίποτα περισσότερο από συνθηκολογήσεις ως προς τις ευρωπαϊκές απαιτήσεις.


Από τη σκοπιά της Τουρκίας, η συμμετοχή ως μέλος στην Ε.Ε. θα παρείχε βασικά πλεονεκτήματα σχετικά με την μόνιμη παρουσία της Τουρκίας στα Ευρωπαϊκά δρώμενα, την εδραίωση της δημοκρατίας και την οικονομική ανάπτυξη και ευημερία. Ωστόσο, εάν η Τουρκία τύχει άρνησης της πιθανότητας προσχώρησης (στην Ε.Ε.), ενδεχομένως να γινόταν εσωστρεφής και με παρανοϊκές απαιτήσεις, κατάληξη η οποία πιθανότατα να προκαλούσε την επιβράδυνση ή χειρότερα την ανατροπή των πολιτικών μεταρρυθμίσεων των τελευταίων δέκα χρόνων.


Η εδραίωση της δημοκρατίας στην Τουρκία


Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών έχουν καταγραφεί στο ενεργητικό της Τουρκίας πολιτικές μεταρρυθμίσεις αναφορικά με την επιδίωξή της για προσχώρηση στην Ε.Ε. Ξεκινώντας από την Τελωνειακή Ένωση του 1995, οι πολιτικοί αρχηγοί της Τουρκίας αναζήτησαν για μεταρρυθμίσεις προκειμένου να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις της Ε.Ε. για εκδημοκρατισμό και να φέρουν τη χώρα πιο κοντά στην επιδίωξή της να γίνει μέλος της Ε.Ε. Ωστόσο, ο εκδημοκρατισμός δεν είναι μια απλή μονόδρομη σχέση η οποία οδηγεί στην προσχώρηση στην Ε.Ε.. Πολιτικές ελίτ και πολίτες της υποψήφιας χώρας πρέπει οι ίδιοι να δεσμευτούν για εκδημοκρατισμό και να είναι έτοιμοι να υπερασπιστούν μια τέτοια θέση με κάθε κόστος. Επιπλέον, ένα απλό ψήφισμα συνταγματικών μεταρρυθμίσεων και σχετικών νομοθετήσεων δε συνεπάγονται ότι μια χώρα είναι απόλυτα εκδημοκρατισμένη, όπως γίνεται αντιληπτό από τις δυτικές φιλελεύθερες δημοκρατίες. Από αυτή την άποψη, η εδραίωση της δημοκρατίας είναι αυτό που χρειάζεται κάποιος να εξετάσει ώστε να δει τη γενική πρόοδο της διαδικασίας του εκδημοκρατισμού. Οι Juan Linz και Alfred Step ορίζουν την εδραιωμένη δημοκρατία εντός των πλαισίων μιας τρισδιάστατης πολιτικής ανάπτυξης: συμπεριφορική, προδιαθεσική και συνταγματική.

Συμπεριφορικά, ένα δημοκρατικό καθεστώς στα πλαίσια μιας επικράτειας είναι εδραιωμένο όταν δεν υπάρχουν αξιόλογοι εθνικοί, κοινωνικοί, οικονομικοί, πολιτικοί ή θεσμικοί παράγοντες, οι οποίοι σπαταλούν αξιόλογους πόρους προσπαθώντας να επιτύχουν τους στόχους τους, δημιουργώντας ένα μη δημοκρατικό καθεστώς ή καταφεύγοντας στη βία ή σε εξωτερική παρέμβαση για την «απόσχιση» από την πολιτεία.[1]

Προδιαθεσικά, ένα δημοκρατικό καθεστώς είναι εδραιωμένο όταν μια ισχυρή πλειοψηφία από την κοινή γνώμη είναι της άποψης ότι οι δημοκρατικές διαδικασίες και θεσμοί αποτελούν τον καταλληλότερο τρόπο για τη διακυβέρνηση της κοινής ζωής στα πλαίσια μιας κοινωνίας, όπως η δική τους κι όταν η υποστήριξη από εναλλακτικές αντίθετες με το σύστημα, είναι ελάχιστη ή λίγο-πολύ απομονωμένη από τις προ-δημοκρατικές δυνάμεις.

Συνταγματικά, ένα δημοκρατικό καθεστώς είναι εδραιωμένο όταν δυνάμεις τόσο κυβερνητικές όσο και μη κυβερνητικές, σε όλη την έκταση της επικράτειας του κράτους, υποβάλλονται και είναι υπόχρεες στην επίλυση διαφορών εντός των πλαισίων συγκεκριμένων νόμων, διαδικασιών και θεσμών εγκεκριμένων από το νέο δημοκρατικό μηχανισμό.


Σύμφωνα με το μοντέλο των Linz και Stepan, η τουρκική δημοκρατία θα μπορούσε να ικανοποιήσει το συμπεριφορικό κριτήριο για μια εδραιωμένη δημοκρατία αφού τα πολιτικά κόμματα είναι συστημοκεντρικά (π.χ. κανένα ισχυρό πολιτικό κόμμα δεν προσπαθεί να σφετεριστεί δημοκρατικές διαδικασίες για να υπονομεύσει τη δημοκρατία για να επιτύχει θεμελιώδεις αλλαγές στο σύστημα) και οι πολιτικοί παράγοντες όπως το PKK παύουν να αποτελούν έναν αξιόλογο παράγοντα. Η Ε.Ε. θα μπορούσε να έχει αποφασιστικό ρόλο σε όλη αυτή τη διαδικασία προσφέροντας αναπτυξιακή βοήθεια για τις ομάδες της κοινωνίας των πολιτών και το τουρκικό κυβερνητικό μηχανισμό των νοτιοανατολικών και ανατολικών επαρχιών της Τουρκίας. Αυτά τα έργα θα έπρεπε να ρίχνουν το βάρος στη δημιουργία θέσεων εργασίας, την οικοδόμηση δημοκρατικών θεσμών και την εκπαίδευση του κοινού σχετικά με τα καθήκοντα και τις υποχρεώσεις των πολιτών.



Όσον αφορά τη δεύτερη διάσταση του θεωρητικού μοντέλου των Linz και Stepan, η τουρκική δημοκρατία δε θα μπορούσε να ικανοποιήσει την προδιαθεσική διάσταση της εδραιωμένης δημοκρατίας καθώς οποιοδήποτε πολιτικό κόμμα με ισλαμική συντηρητική ατζέντα (όπως το Welfare Party) ή με αντιδημοκρατική ατζέντα (όπως τα απολυταρχικά ή τα ολοκληρωτικά κόμματα) εξακολουθεί να αποτελεί κύρια δύναμη στην πολιτική ζωή της Τουρκίας. Με άλλα λόγια, πολιτικά κόμματα τα οποία δεν κατευθύνουν το κοινό προς ένα συναινετικό σύστημα (σε αυτήν την περίπτωση, η φιλελεύθερη αντιπροσωπευτική δημοκρατία βασισμένη στην ελευθεροφροσύνη (laicité) ) αποτελούν καθαρό και υπαρκτό κίνδυνο για την εδραίωση της δημοκρατίας.[2] Δεδομένου αυτού, κάποιος μπορεί να υποστηρίξει ότι η Τουρκία κατάφερε να προοδεύσει σε σημαντικό βαθμό προς την εκπλήρωση του προδιαθεσικού κριτηρίου της εδραιωμένης δημοκρατίας, όταν ο Necmettin Erbakan και το κόμμα του Felicity, με αντιδημοκρατικό και ισλαμικό προσανατολισμό, έλαβε μόνο 2.4 και 2.3% των ψήφων στις γενικές εκλογές του 2002 και του 2007. Ωστόσο, προκειμένου να ικανοποιηθεί πλήρως το προδιαθεσικό κριτήριο, πρέπει να προσδιοριστεί εάν ο συνεχιστής του κόμματος Welfare, το κόμμα Justice and Development (AKP είναι το τουρκικό ακρώνυμο) μένει πιστός στη δημοκρατική αρχή της ελευθεροφροσύνης στην Τουρκία. Το ΑΚΡ έλαβε ποσοστό 46.7% των ψήφων στις εθνικές εκλογές του Ιουλίου του 2007. Κάτι τέτοιο είναι πολύ σημαντικό εφόσον οποιοδήποτε πολιτικό κόμμα θέλει να είναι συστημοκεντρικό πρέπει να συμμορφωθεί προς τα αμετάβλητα χαρακτηριστικά της ελευθεροφροσύνης της Τουρκικής Δημοκρατίας. Επειδή το ΑΚΡ έχει τις ρίζες του στο αντι-συστημικό ισλαμικό συντηρητικό κόμμα Welfare, μια σημαντική μερίδα των ελίτ του κοσμικού κράτους (στρατιωτική ελίτ, δικαστικοί, κλπ.) και ο λαός αντιμετωπίζουν με καχυποψία το ΑΚΡ, υποστηρίζοντας ότι επιδίδεται σε θρησκευτική συγκάλυψη-Takiyye.[3] Κατά συνέπεια, εν συγκρίσει με το ισλαμικό κόμμα Felicity του Necmettin Erbakan, πρέπει να προσδιοριστεί εάν το ΑΚΡ πιστεύει απόλυτα σε ένα δημοκρατικό σύστημα ή εάν αυτή η μεταρρυθμιστική εικόνα του δεν είναι κάτι παραπάνω από μια ακόμα στρατηγική takiyye. Αυτό έχει προκαλέσει κατηγορίες εναντίον του ΑΚΡ από τον Τούρκο εισαγγελέα Εφετών ο οποίος ζήτησε τη λύση του κόμματος λόγω δραστηριοτήτων κατά του συστήματος.[4] Κατά την υπεράσπισή του, το ΑΚΡ ισχυρίζεται ότι είναι μια κεντρο-δεξιά πολιτική παράταξη, συντηρητική και μέτρια θρησκευτική, αλλά και συστημοκεντρικό κόμμα, όπως οι Χριστιανοδημοκράτες στην Ευρώπη.


Η ανησυχία για τον προσανατολισμό του συστήματος του ΑΚΡ έφτασε στο αποκορύφωμα μετά τη νίκη του στις εκλογές του Ιουλίου του 2007 και την επακόλουθη εκλογή του Abdullah Gül ως προέδρου, παρ’ όλες τις σοβαρές προειδοποιήσεις του στρατού.[5] Η πιο πρόσφατη κίνηση του κόμματος να ανασυντάξει το σύνταγμα της Τουρκίας στο όνομα ενός «συντάγματος για τον πολίτη» ενέτεινε περαιτέρω αυτές τις ανησυχίες. Στο κάτω-κάτω, το υπάρχον σύνταγμα που υπεβλήθη σε σύνολο μεταρρυθμίσεων όντως ικανοποίησε τα πολιτικά κριτήρια της Ε.Ε. για προσχώρηση!


Η τρίτη διάσταση του μοντέλου των Linz και Stepan, η συνταγματική, επίσης εμφανίζει ανάμικτα αποτελέσματα. Παρόλο που η Τουρκία έχει πραγματοποιήσει τεράστιες νομοθετικές μεταρρυθμίσεις, η εφαρμογή τους παραμένει μη συστηματική. Αυτές οι νομοθετικές μεταρρυθμίσεις πρέπει να αναπτυχθούν και να εξελιχθούν μέσα από συνεχή εφαρμογή μέχρις ότου γίνουν τμήμα της καθημερινής δημοκρατικής δραστηριότητας και ασκήσουν βαθειά επιρροή στις κοινωνικές δυνάμεις. Διότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρατήρησε ότι «οι αλλαγές στο πολιτικό και νομικό σύστημα της Τουρκίας κατά τα περασμένα έτη αποτελούν μέρος μιας πιο εκτενούς διαδικασίας και ότι θα περάσει καιρός μέχρι το πνεύμα των μεταρρυθμίσεων να εκφράζεται μέσα από τη στάση της εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας, σε όλα τα επίπεδα και σε όλη την έκταση της χώρας».[6] Δεδομένων των παραπάνω ανησυχιών, είναι απαραίτητη η συνεχής και αποτελεσματική εφαρμογή των δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων στην Τουρκία, προκειμένου να βελτιωθεί η ποιότητα και η εδραίωση της δημοκρατίας. Περαιτέρω θεσμικές μεταρρυθμίσεις κατά τη διάρκεια της διαδικασίας προσχώρησης στην Ε.Ε. θα βοηθούσαν πολύ εν προκειμένω. Οι αρχηγοί των κρατών της Ε.Ε. πρέπει να ωθήσουν του Τούρκους προς την εφαρμογή αυτών των μεταρρυθμίσεων χωρίς να δίνουν την εντύπωση ότι αποτελούν απειλή για το ενιαίο πολιτικό σύστημα της χώρας. Η φιλελεύθερη δημοκρατία της Τουρκίας θα ευνοούνταν περισσότερο από μια πλήρη προσχώρηση στην Ε.Ε., όπου η πολιτική σταθερότητα θα συνδεόταν με τη διακήρυξη της Ε.Ε. για τα ατομικά και τα πολιτικά δικαιώματα. Η απαίτηση για εφαρμογή μεταρρυθμίσεων στην Τουρκία από τη μία, και η δήλωση ότι αυτή η χώρα δεν έχει καμία θέση στην Ευρώπη από την άλλη, ενισχύουν μόνο την καχυποψία των Τούρκων, σχετικά με τις προθέσεις της Ε.Ε. Ξεκάθαρη δέσμευση ως προς συμφωνητικά τα οποία υπογράφηκαν ανάμεσα σε Ε.Ε. και Τουρκία θα μείωναν την καχυποψία των Τούρκων απέναντι στα ευρωπαϊκά κράτη.


Άλλοι λόγοι για τους οποίους η Ευρωπαϊκή Ένωση θα έπρεπε να υποστηρίξει τη σύναψη εταιρικής σχέσης ένταξης της Τουρκίας με την Ε.Ε.


Η παροχή βοήθειας στην Τουρκία για την εδραίωση της δημοκρατίας είναι προς το συμφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια δημοκρατική και σταθερή Τουρκία είναι πολύ πιο επιθυμητή σαν εταίρος από μια χώρα η οποία βυθίζεται μέσα στην πολιτική αβεβαιότητα, σε μια «ευαίσθητη» περιοχή. Επιπροσθέτως, η προσχώρηση της Τουρκίας θα ενίσχυε τις βλέψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης να παίξει έναν πρωταγωνιστικό ρόλο στην παγκόσμια σκηνή. Ποιο θα είναι λοιπόν το κέρδος της Ε.Ε. αν η Τουρκία γίνει μέλος της; Πρώτον, θα στείλει ένα ξεκάθαρο μήνυμα στον κόσμο ότι η Ε.Ε. δεν είναι μια χριστιανική λέσχη και θα καταρρίψει το επιχείρημα του Samuel Huntington περί «Σύγκρουσης των Πολιτισμών». Δεύτερον, η Τουρκία θα ενισχύσει την Ευρωπαϊκή Ταυτότητα σε θέματα ασφάλειας και άμυνας (ESDI) με ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις και θα εξομαλυνθεί περαιτέρω η συνεργασία ανάμεσα σε NATO και ESDI. Όπως επισημάνθηκε στην Έκθεση της Ομάδα Διεθνών Κρίσεων (ICG) για την Τουρκία: « Η Τουρκία αντιλαμβάνεται τα συμφέροντα τα οποία αφορούν την ασφάλεια της ως όμοια με αυτά της Ευρώπης. Παρόλο που πολλές από τις αποστολές για τη διασφάλιση της ειρήνης στις οποίες συμμετείχε η Τουρκία διεξάγονταν από το NATO, αποτελούσαν μέρος της στρατηγικής της ΕΕ. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι Τούρκοι υιοθετούν το 90% της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας (ΚΕΠΠΑ). Η Άγκυρα επέτρεψε την προώθηση των σχέσεων μεταξύ NATO και ΕΕ… Επίσης, η κυβέρνηση του AKP αντιμετώπισε πιο θετικά τις ευρωπαϊκές πολιτικές προώθησης της δημοκρατίας, συμμερίστηκε ακόμη και την κριτική στάση της ΕΕ απέναντι στο Ουζμπεκιστάν, έναν αυταρχικό εθνικό συγγενή στην Κεντρική Ασία».[7] Τρίτον, η προσχώρηση της Τουρκίας στην Ε.Ε. θα καθυστερήσει λόγω των ελληνοτουρκικών προβλημάτων. Τέταρτον, η Τουρκία εξυπηρετεί ήδη ως ενεργειακός διάδρομος για την Ευρώπη για τη μεταφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου από τα κοιτάσματα της Κασπίας Θάλασσας και της Κεντρικής Ασίας. Πέμπτον, η Τουρκία θα βοηθήσει στην οικονομική αναζωογόνηση της ανταγωνιστικότητας της Ε.Ε. αναφορικά με τις διεθνείς της σχέσεις. Ο τελευταίος αυτός ισχυρισμός, που επίσης έχει να κάνει με την ΚΕΠΠΑ της Ε.Ε., εγγυάται μια περαιτέρω ανάπτυξη, καθώς επηρεάζεται ο διεθνής ανταγωνισμός της Ε.Ε. έναντι των Η.Π.Α., της Κίνας, της Ινδίας, καθώς κι έναντι των περιφερειακών συμφερόντων ασφαλείας του βορειότερου κομματιού της Μέσης Ανατολής.


Σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη οι Yeşilada, Efird και Noordijk εξέτασαν το πώς η μετάβαση της παγκόσμιας ισχύος αναμένεται να επηρεάσει τη θέση της Ε.Ε. όσον αφορά στις διεθνείς της σχέσεις.[8] Βασισμένη στο μοντέλο μετάβασης ισχύος των Organski, Kugler και Tammen,[9] η εν λόγω μελέτη αξιολόγησε το πώς διαφορετικά σενάρια επέκτασης της Ε.Ε. θα επηρέαζαν στο μέλλον τον ανταγωνισμό της έναντι των Η.Π.Α, της Κίνας και της Ινδίας. Μια επιπλέον ανάλυση των αναθεωρημένων στοιχείων αξιοποιεί περαιτέρω τα αποτελέσματα που έχουν ήδη προκύψει, σχετικά με το θέμα. Τα αποτελέσματα αποκαθιστούν πλήρως την πραγματικότητα. Μέσα στα 50 επόμενα χρόνια, η οικονομική κατάσταση των Η.Π.Α. και της Ε.Ε. θα χάσει έδαφος καθώς θα έχει να αντιμετωπίσει την Κίνα και την Ινδία. Η Κίνα θα είναι η μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο, με τις Η.Π.Α. και την Ινδία να ακολουθούν. Κανένα μελλοντικό σχέδιο επέκτασης της Ε.Ε., που να αποκλείει την Τουρκία, δε θα μπορούσε να την αποτρέψει από το να ΓΙΝΕΙ η τέταρτη σε σειρά χώρα-παράγοντας ανάμεσα στα γνωστά μεγαθήρια μέχρι το 2040-2045. Μόνο όταν η Τουρκία προσχωρήσει στην Ε.Ε. (δλδ. το 2020-2025) θα αρχίσει η οικονομική προοπτική της Ένωσης να ανακάμπτει και να φτάνει σε μια ισάξια με των Η.Π.Α. per capita παραγωγικότητα.


Τελικές σκέψεις


Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους θα μπορούσε κάποιος να ταχθεί υπέρ ή κατά της προσχώρησης της Τουρκίας στην Ε.Ε. Πρόσφατες εξελίξεις έχουν τροφοδοτήσει αυτά τα συναισθήματα και στις δύο πλευρές κι έδωσαν ισχύ σε αυτούς που ήταν αντίθετοι με την τουρκική προσχώρηση. Οι συνέπειες του να μείνει εκτός Ε.Ε. η Τουρκία θα ήταν καταστροφικές. Μια τέτοια απόφαση θα εξουδετέρωνε όλα τα θετικά πλεονεκτήματα που παρατέθηκαν παραπάνω και θα προκαλούσε απρόβλεπτες συνέπειες. Επίσης, η Τουρκία θα αναγκαζόταν να αναζητήσει μια «νέα συμμαχία» αλλού, θα αποσταθεροποιούνταν περισσότερο οι σχέσεις Ελλάδας-Τουρκίας και δυστυχώς θα ενισχυόταν το επιχείρημα περί σύγκρουσης των πολιτισμών.


Notes

[1]Juan J. Linz και Alfred Stepan. Problems of Democratic Transition and Consolidation, Johns Hopkins University Press, 1996, σ. 6

[2]Ο Samuel Eldersveld έχει ισχυριστεί ότι οι ενεργές δημοκρατίες έχουν ανάγκη τα κόμματα να εκτελούν ορισμένα σημαντικά καθήκοντα, τα οποία περιλαμβάνουν τη οργάνωση της συμμετοχής του κοινού στην πολιτική, τον έλεγχο και τη στρατολόγηση των ελίτ, τη διαχείριση των διαφορών και του ανταγωνισμού, την καινοτομία στην πολιτική και την καθοδήγηση του κοινού στο συναινετικό σύστημα. Βλ., Samuel J. Eldersveld, Political Parties in American Society (New York: Basic Books, 1982)..

[3]Βλ. Birol Yesilada, Islam, Dollars and Politics, Universities Field Staff International (1988), σσ. 10-11

[4] Κατά τη διάρκεια των πέντε τελευταίων ετών στην εξουσία, παρόλο που το ΑΚΡ είχε δεσμευτεί στην προσχώρηση της Τουρκίας στην Ε.Ε. και στις μεταρρυθμίσεις της οικονομίας, οι κομματικές ελίτ προσπάθησαν μεμονωμένα να θεσπίσουν νόμους οι οποίοι θα ευνοούσαν το θρησκευτικό του υπόβαθρο. Για παράδειγμα, το ΑΚΡ προσπάθησε να μειώσει τις απαιτήσεις των εξετάσεων για την εισαγωγή σε πανεπιστήμια για τους αποφοίτους των Preacher & Prayer Leader Schools (İmam Hatip Okulları). Το ΑΚΡ προσπάθησε επίσης να θεσπίσει ένα νόμο στο νέο Ποινικό Κώδικα που θα όριζε τη μοιχεία ως έγκλημα. Ένα άλλο παράδειγμα αντι-φιλελεύθερης προσπάθειας του ΑΚΡ είναι και η ψήφιση ενός νόμου, που ανέφερε ότι θα τιμωρούνταν οι διοργανωτές παράνομων μαθημάτων σχετικών με το Κοράνι, από τρεις έως και δώδεκα μήνες μόνο, αντί για τρία έως έξι χρόνια, όπως οριζόταν σύμφωνα με την προγενέστερη νομοθεσία. Οι νόμοι αυτοί, που προσπάθησε να περάσει το ΑΚΡ προκειμένου να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των ισλαμικών του στοιχείων, έτυχαν σφοδρής αντίστασης από τις κοσμικές πολιτικές ελίτ, το δικαστικό σώμα, τον τουρκικό στρατό και την κοσμική κοινωνία των πολιτών.

[5] Για μια πιο λεπτομερή συζήτηση πάνω σε αυτό το θέμα, βλ., “The 2007 Turkish Elections: Globalization and Ataturk’s Legacy” Testimony at the U.S. House of Representatives, Commission on Security and Cooperation in Europe, 26 Ιουλίου 2007.

[6]EU Commission. 2006. Progress Report. Brussels: EC Commission Publications, σ. 55.

[7] International Crisis Group, Turkey and Europe: The Way Ahead, Europe Report No. 184 (Istanbul and Brussels: ICG, 17 Αυγούστου 2007), σ. 6.

[8] Birol Yeşilada, Brian Efird, and Peter Noordijk, ““Competition among Giants: A Look at How Future Enlargement of the European Union Could Affect Global Power Transition,” International Studies Review Vol. 8, no. 4 (Δεκέμβριος 2006):607-622

[9] See, for example, Organski, A.F.K, and Jacek Kugler. 1980. The War Ledger. Chicago: University of Chicago Press; Tammen, Ronald, et al. 2004. Power Transitions: Strategies for the 21st Century, Revised Chinese edition. Chatham: Chatham House (now C.Q. Press); Efird, Brian, Jacek Kugler and Gaspare Genna. 2003. From War to Integration: Generalizing the Dynamic of Power Transitions. International Interactions 29(4).


Η Ευρώπη και οι αξίες της


Κατά τη διάρκεια της συνταγματικής διαδικασίας ένα ζήτημα αποτέλεσε το κέντρο της συζήτησης: Εάν το προοίμιο θα συμπεριλαμβάνει μια αναφορά στο Θεό, κι αν ναι, εάν πρέπει να είναι σαφής αναφορά, δηλαδή σε ένα θρησκευτικό λεξιλόγιο, ή υποκρυπτόμενη αναφορά στην ιστορική σπουδαιότητα της χριστιανικής θρησκείας για την Ευρώπη. Ήταν δύσκολο να υπάρξει σύγκλιση ανάμεσα στις προσεγγίσεις της άποψης αυτής, σε όλη την ευρωπαϊκή επικράτεια. Την ίδια στιγμή, κάποιοι εμμένουν στη σαφή αναφορά στο Θεό στα πλαίσια του προτεινόμενου συντάγματος, ενώ άλλοι αρνούνται οποιοδήποτε θρησκευτικό αντίκτυπο αναφορικά με αυτό το πολιτικό σχέδιο.


Στην πραγματικότητα, η κυριολεκτική αναφορά στο Θεό δεν ήταν ποτέ ούτε είναι ζήτημα υψίστης σημασίας, διότι παρόλο που θα ήταν σημαντικό να δοθεί όνομα σε ένα φαινόμενο που ανεπιφύλακτα είναι μέρος της ευρωπαϊκής συνείδησης και ασκεί εμφανή επιρροή στο ευρωπαϊκό Σύνταγμα, είναι πιο σημαντικό να γίνει πραγματική αναφορά στις συγκεκριμένες αξίες του και στην κοινή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης.


Ο Χριστιανισμός και η χριστιανική ανθρωπολογία πράγματι είχαν ευρύ αντίκτυπο στις αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως αναφέρθηκε στο άρθρο Ι-2 των θεμελιωδών διατάξεων του Συντάγματος – «Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ιδρυθεί με βάση τις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των ανθρώπων που ανήκουν σε μειονότητες. Αυτές οι αξίες είναι κοινές για τα κράτη-μέλη στα πλαίσια μιας κοινωνίας στην οποία ο πλουραλισμός, η έλλειψη διακρίσεων, η ανεκτικότητα, η δικαιοσύνη, η αλληλεγγύη και η ισότητα ανάμεσα στον άντρα και τη γυναίκα δεσπόζουν»-, και συνεπώς μπορούν να αναγνωριστούν ως οι ρίζες της Ευρώπης. Η Τουρκία πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτές τις αξίες, όχι αναφορικά με τις ρίζες της ως χώρα, αλλά σχετικά με τις συνέπειες των αξιών αυτών. Υπάρχουν πράγματι μεγάλες διαφορές μεταξύ των αξιών της ΕΕ και της Τουρκίας, όπως για παράδειγμα το ζήτημα των βασανιστηρίων. Η χρήση των βασανιστηρίων για την αποφυγή τρομοκρατικών επιθέσεων απορρίπτεται στη Δυτική Ευρώπη, διότι θεωρείται ότι δε σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, σε ποσοστό πάνω από 80%, ενώ στην Τουρκία μόλις σε ποσοστό της τάξεως του 36%, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη που πραγματοποίησε το διεθνές ίδρυμα ερευνών World Public Opinion.


Ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ανθρώπινα δικαιώματα


Στην αρχή του κειμένου ανέφερα ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι η προϋπόθεση για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Πρέπει να εξετάσουμε την ιστορική εξέλιξη της έννοιας τόσο μέσα στα πλαίσια του Χριστιανισμού όσο και του Διαφωτισμού, προκειμένου να υπογραμμίσουμε τις διαφορές, αλλά και να επιδείξουμε μια δυνατότητα για συμφιλίωση αυτών των τοποθετήσεων. Η χριστιανική ανθρωπολογία βασίζεται σε δύο απόψεις: 1. Η αξιοπρέπεια δεν είναι κανενός, πρόκειται για δώρο του Θεού και 2. Επομένως, ο εσωτερικός σεβασμός και ο σεβασμός για τον πλησίον ισοδυναμούν με το ίδιο πράγμα: το σεβασμό απέναντι στο Θεό. Ο Διαφωτισμός, βασισμένος σε μια επιστημολογική και ηθική αντίληψη της ελευθερίας, την ίδια στιγμή προσέδιδε έμφαση στην έννοια της αυτονομίας, που εφοδιάζει τον άνθρωπο με την ικανότητα να είναι ο κυρίαρχος των πράξεών του μέσω της αυτοεκτίμησής του, αυτό που ο Καντ ονόμαζε αυτονομοθεσία (“Selbstgesetzgebung“). Σίγουρα πρόκειται για προβληματική αντίληψη, διότι το να κάνουμε τον άνθρωπο να απαρνείται τις ευθύνες του απέναντι στο Θεό, καθιστά αναγκαίο τον προσδιορισμό άλλου είδους διορθωτικών μέσων. Ο Καντ κάνει λόγο για εσωτερικό δικαστήριο (« innerer Gerichtshof »), το οποίο διευθύνεται από τη λογική («Vernunft»).


Αντίθετα με τη παράδοση της χριστιανικής θεολογίας, ο Καντ πίστευε ότι η ανθρώπινη φύση ήταν κατά βάση καλή κι επομένως η λογική θα μπορούσε να διορθώσει τις ηθικές επιλογές. Η χριστιανική θεολογία έχει διδάξει παραδοσιακά ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς διεφθαρμένοι και δεν μπορούν να κάνουν ορθές ηθικές επιλογές, οι οποίες να μην έχουν σπιλωθεί από την εγωιστική επιθυμία. Ο Καντ δίδαξε ότι οι άνθρωποι μπορούν να διαφθαρούν εάν αρνηθούν να ακολουθήσουν την Κατηγορική Προσταγή (Categorical Imperative).


Προκειμένου να δημιουργηθεί μια γέφυρα ανάμεσα στο Χριστιανισμό και την εκκοσμικευμένη ανθρωπολογία, πρέπει να φέρουμε στο μυαλό μας την έννοια του σεβασμού που εντάσσεται στο τύπο περί ανθρωπότητας της Κατηγορικής Προσταγής του Καντ: «Να πράττεις κατά τέτοιον τρόπο ώστε να μεταχειρίζεσαι την ανθρωπότητα, είτε στο πρόσωπό σου, είτε στο πρόσωπο κάθε άλλου, πάντοτε ως σκοπό και ποτέ απλώς ως μέσο».


Διαφοροποιήσεις και διάλογος


Σύμφωνα με την έννοια του σεβασμού, η ανθρώπινη οντότητα είναι ο σκοπός κάθε ανθρώπινης ενέργειας. Έτσι αποκλείονται οι περιπτώσεις μεταχείρισης του ανθρώπου ως μέσο για την επίτευξη ενός «υψηλότερου» ιδεολογικού σκοπού, όπως συνέβη με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20ου αιώνα και με όποιον προτείνει τη χρήση βασανιστηρίων στον αγώνα κατά των τρομοκρατικών επιθέσεων που πραγματοποιούνται σήμερα-όπως ισχύει για την πλειοψηφία του τουρκικού πληθυσμού. Πώς να ανοίξει κανείς παρτίδες με την Τουρκία, σκεπτόμενος αυτό το βαθύ χάσμα που αφορά βασικές αξίες;


Κατά τη γνώμη μου, το ζήτημα με το μεγαλύτερο ενδιαφέρον δεν είναι αυτό που αφορά τις θεωρητικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στην φιλοσοφία του Διαφωτισμού και τη χριστιανική ανθρωπολογία, αναφορικά με τον όρο αξιοπρέπεια, αλλά -μόλις αναγνωρίστηκε η αναλογία των δύο αντιλήψεων, αναφορικά με τον όρο σεβασμός, συμπεριλαμβανομένου του σεβασμού προς την αξιοπρέπεια- το ζήτημα είναι, εάν και με ποιον τρόπο μπορεί να υποστηριχθεί η άποψη ότι η απαίτηση για την καθολικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βασίζεται στην υπόθεση ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν θεμελιωθεί βάσει των αρχών τόσο του χριστιανισμού όσο και της ορθολογικής ευρωπαϊκής φιλοσοφίας του 18ου αιώνα, δηλαδή την εποχή του Διαφωτισμού. Λαμβάνοντας υπόψη τη θρησκευτική και πολιτιστική παράδοση της Τουρκίας το θέμα είναι εάν υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στην απαίτηση για καθολικότητα και το γεγονός ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα δυτικής προέλευσης βασίζονται στο σεβασμό ως προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, που γίνεται κατανοητός ως μια πεφωτισμένη αντίληψη της χριστιανικής ανθρωπολογίας, δηλαδή: Υπάρχει ένα κύριο χάσμα ανάμεσα στην προέλευση και την εγκυρότητα μιας ηθικής επιχειρηματολογίας;


Βέβαια, δεν είναι αυτό ακριβώς το θέμα. Η χριστιανική αντίληψη περί σεβασμού δεν αποτελεί εμπόδιο για την καθολικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όταν διασφαλίζεται ότι ο χριστιανισμός, εντός αυτών των πλαισίων, δε χρησιμοποιείται για θεολογικούς ή ιεραποστολικούς σκοπούς. Κάτι τέτοιο, στην πραγματικότητα, συνεπάγεται πρώτα απ’ όλα ένα αξιοσέβαστο καθεστώς επικοινωνίας, που επιλαμβάνεται των ειδικών εκφράσεων, των οποίων η χρήση έχει αρνητικά αποτελέσματα αναφορικά με την εμπιστοσύνη και την αξιέπαινη στάση της Δυτικής Ευρώπης απέναντι στην Τουρκία. Αρνητικά μιλώντας: Σε περιπτώσεις πλήρους απουσίας κάθε ίχνους ευαισθησίας, χρησιμοποιείται μονίμως η λέξη «σταυροφορία» για να περιγράψει το τι πρέπει να γίνει στην Τουρκία, σε εκφράσεις όπως «σταυροφορίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα» και δε μας κάνει έκπληξη που κατά την αναπόληση ιστορικών γεγονότων κάτι τέτοιο δε γίνεται αποδεκτό ως στόχος που μοιράζονται δυο πλευρές για το κοινό μέλλον. Κατά συνέπεια, και οι ίδιες οι αξίες απορρίπτονται.


Η δυτική άγνοια ή ακόμα η δυτική αλαζονεία πρέπει να απομακρυνθούν, και οι εν λόγω αξίες πρέπει να συζητηθούν σ’έναν ανοιχτό διάλογο με σκοπό να ενισχυθεί η βάση τους στη χριστιανική ανθρωπολογία μέσα από την επεξήγηση των καλών εμπειριών σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σύμφωνα με τη χριστιανική άποψη. Μόνο με αυτόν τον τρόπο διασφαλίζονται μια συναινετική λύση, αλλά και η αποδοχή και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλη την Ευρώπη, αλλά κι εκτός των ορίων της. Συνεπώς, ο σεβασμός δεν πρέπει απλά να αναγνωριστεί ως ένα αναπόσπαστο τμήμα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των παγκόσμιων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά και ως μια βασική πλευρά της μεθόδου για την εξάπλωση αυτών των ιδεών. Ως εκ τούτου, ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας επιμένει στο σεβασμό στο πρόσωπο του εταίρου στα πλαίσια ενός διαθρησκευτικού και διαπολιτισμικού διαλόγου.


Η γεφύρωση του χάσματος ανάμεσα σε Ευρώπη και Τουρκία συνεπάγεται επομένως την ενίσχυση του διαλόγου γύρω από κεντρικές αξίες, όπως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αλλά και τα ανθρώπινα δικαιώματα, διότι ένα σημείο πρέπει να είναι απόλυτα ξεκαθαρισμένο: Πρέπει να μοιραστούμε τις κύριες ιδέες και να έχουμε κοινές τις βασικές αξίες, πριν σκεφτούμε για τη θέση της Τουρκίας ως κράτος-μέλος της ΕΕ. Όσο πιο γρήγορα αναλυθούν οι διαφορές, τόσο πιο γρήγορα μπορούν αυτές να ξεπεραστούν. Επομένως, η καθεμιά και όλες μαζί οι ευκαιρίες πρέπει να αξιοποιηθούν προκειμένου να καταστεί σαφής η σπουδαιότητα των ευρωπαϊκών αξιών στην Τουρκία, τόσο για την Ευρώπη όσο και για την ίδια την Τουρκία.


Για πολλούς λόγους- την άνοδο του Γάλλου προέδρου Νικολά Σαρκοζί με τη σκληρή ρητορική, την ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε., την ανάπτυξη της Τουρκίας σε περιφερειακή δύναμη- τα ταραγμένα παλιά πρότυπα καταρρέουν. Οι παροδικές τριβές στις σχέσεις Ε.Ε.-Τουρκίας ζημιώνουν τώρα και τις δυο πλευρές. Το στάτους κβο στην Κύπρο δεν είναι πλέον βιώσιμο. Η παλιά σοφία είναι πλέον παρωχημένη. Η Τουρκία και η Ευρώπη αλλάζουν και επικαλύπτονται όλο και περισσότερο. Μια ρύθμιση του Κυπριακού είναι πιθανή τον επόμενο χρόνο και μια καλύτερα αναπτυσσόμενη Τουρκία θα μπορούσε να ενταχθεί σε μια ευρύτερα διευρυμένη Ευρώπη σε μια δεκαετία περίπου. Οι Ευρωπαίοι πολιτικοί πρέπει να καταλάβουν ότι η προώθηση των εθνικών μύθων που αποκλείουν τους Τούρκους ή τους Μουσουλμάνους θα οδηγήσει σε αδιέξοδο. Και οι Τούρκοι πολιτικοί πρέπει να πάψουν να προσποιούνται ότι η Τουρκία έχει οποιαδήποτε ρεαλιστική εναλλακτική λύση στην προχωρημένη σύγκλισή της με την Ευρώπη. Οι Τούρκοι αποτελούν βασικό μέρος της ευρωπαϊκής ασφάλειας και κοινωνικής αρχιτεκτονικής, και η μη ένταξή τους στην Ε.Ε. είναι θέμα σωστής χρονικής στιγμής και όχι αποτέλεσμα μιας εγγενούς ‘μη ευρωπαϊκότητας’.


Οι Τούρκοι είναι προσανατολισμένοι στη Δύση εδώ και χίλια χρόνια ή περισσότερο και υπάρχει τώρα ένας αξιοσημείωτος ιστός συνυφασμένων συμφερόντων και ιστορίας. Η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς και η κατάληψη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας συνοδεύτηκαν από την αφομοίωση των βυζαντινών θεσμών, πληθυσμών, πολιτικών ηθών, αρχιτεκτονικής, ακόμη και της κουζίνας. Η πολιτική διασύνδεση χρονολογείται από το 1856, όταν αφού συντάχθηκε με τη Βρετανία και τη Γαλλία στον πόλεμο της Κριμαίας κατά της Ρωσίας, η αυτοκρατορία εντάχθηκε προς στιγμήν στο παν-ευρωπαϊκό διπλωματικό σύστημα. Η καταστροφή του οθωμανικού καθεστώτος στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο δεν είχε να κάνει με τη μη ευρωπαϊκή θρησκεία ή εθνικότητα της αυτοκρατορίας, αλλά με την καταστροφική συμμαχία με δυο κατεξοχήν ευρωπαϊκές δυνάμεις, τη Γερμανία και την Αυστροουγγαρία.


Η νέα δημοκρατία που αναδύθηκε βασίστηκε σε ένα σημαντικό κομμάτι του, ευρωπαϊκού τύπου, εκσυγχρονισμού που αναπτύχθηκε στην Τουρκία τον τελευταίο αιώνα της αυτοκρατορίας. Όταν ο ιδρυτής της δημοκρατίας Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ εισήγαγε το ευρωπαϊκό καπέλο ως εθνικό κάλυμμα της κεφαλής, ακολουθούσε τα ίχνη του μεταρρυθμιστή σουλτάνου Μαχμούτ ΙΙ, που καθιέρωσε το ελληνικής προέλευσης φέσι αντί για το σαρίκι. Περισσότερο απ’ τους προκάτοχούς του, ο Ατατούρκ αποφάσισε ότι η νέα δημοκρατία έπρεπε να αντιγράφει την Ευρώπη για να τη φτάσει. Πέταξε το οθωμανικό μίγμα εθνικού δίκαιου και ισλαμικής νομοθεσίας και αντέγραψε τον ελβετικό αστικό κώδικα, τον ιταλικό ποινικό κώδικα και τον γερμανικό εμπορικό κώδικα. Κατανάλωνε εσκεμμένα αλκοόλ δημόσια και το πρώτο εργοστάσιο που ίδρυσε στη νέα πρωτεύουσα, την Άγκυρα, ήταν μια μπυραρία γερμανικού σχεδιασμού.


Η δέσμευση της Τουρκίας με την Ευρώπη και τη Δύση επιταχύνθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Με την είσοδο της στη Βορειοατλαντική Συμμαχία (ΝΑΤΟ) το 1952, η Τουρκία υπερασπίστηκε με ζήλο το ένα τρίτο της γραμμής μετώπου του ΝΑΤΟ με το Σύμφωνο της Βαρσοβίας για 40 χρόνια. Όπως είπε ο βετεράνος πρωθυπουργός Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ: ‘Όταν η υπεράσπιση του δυτικού πολιτισμού (από τον σοβιετικό κομμουνισμό) διακυβευόταν, δεν μας αποκαλούσαν (….) Τούρκους και Μουσουλμάνους’. Στην κορύφωση της φιλοαμερικανικής και φιλοευρωπαϊκής περιόδου της, το 1959, η Τουρκία επεδίωξε μια συμφωνία σύνδεσης με τον πρόδρομο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 1963, η συμφωνία σύνδεσης που υπέγραψε, η Συμφωνία της Άγκυρας, αναγνώρισε το δικαίωμα της στην ένταξη. Στο εορταστικό δείπνο, με ένα θετικό πνεύμα που οι Ευρωπαίοι ηγέτες καλά θα έκαναν να ανακαλύψουν ξανά, ο Ολλανδός υπουργός Εξωτερικών Τζόζεφ Λουνς είπε: ‘Η πρωτοτυπία της Ευρώπης βρίσκεται στην ποικιλία της. Σας διαβεβαιώνω ότι η Τουρκία θα βρει στην κοινότητα έναν εταίρο που θα κάνει το έργο της ευκολότερο….σε αναγνώριση….των θυσιών που έκανε υπερασπίζοντας το κοινό ιδανικό μας.’


Σημαντικά εμπόδια για μια καλύτερη ευρωπαϊκή σχέση έχουν ήδη ξεπεραστεί. Το 1999, η Ελλάδα και η Τουρκία υπερέβησαν δεκαετίες διαμάχης και η Τουρκία απέκτησε καθεστώς υποψήφιας χώρας. Το 2004, η Τουρκία και οι Τουρκοκύπριοι προχώρησαν ένα βήμα μπροστά προς ένα συμβιβασμό στην Κύπρο. Μια νέα προσέγγιση προς το συμβιβασμό από την ελληνοκυπριακή κοινωνία γενικότερα, συνοδευμένη από την εκλογή του προέδρου Δημήτρη Χριστόφια τον Φεβρουάριο αυτού του χρόνου, πρόσφερε την καλύτερη ευκαιρία για να μπορέσει η διαμάχη να φτάσει σε μια περιεκτική ρύθμιση τον ερχόμενο χρόνο. Κάτι τέτοιο θα απομόνωνε τους ξεπερασμένους τουρκοσκεπτικιστές στην Ευρώπη και θα αποτελούσε σανίδα σωτηρίας για τη χαλαρωμένη επίσημη σύγκλιση μεταξύ Ε.Ε. και Τουρκίας. Είναι βέβαιο ότι η άρνηση κάποιων Γάλλων, Γερμανών και άλλων Ευρωπαίων πολιτικών να δουν την Τουρκία ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποκάλυψε ότι η στάση κάποιων Ευρωπαίων απέναντι στην Τουρκία αποτελούσε αναληθές παιχνίδι. Αυτή δεν είναι όμως η στάση όλων των Ευρωπαίων και η Τουρκία θα μπορούσε να εκμεταλλευθεί περισσότερο το γεγονός ότι τα περισσότερα κράτη της Ε.Ε. υποστηρίζουν την ένταξή της.


Σε ό, τι αφορά τις συνθήκες, τη θεσμική δέσμευση, τον προσανατολισμό στην ασφάλεια και την ιδεολογική φιλοδοξία, η Τουρκία είναι ήδη μια ευρωπαϊκή χώρα. Από τον διαγωνισμό τραγουδιού της Γιουροβίζιον, μέχρι το ευρωπαϊκό ποδοσφαιρικό πρωτάθλημα και τον ΟΑΣΕ, η Τουρκία είναι εδώ και πολύ καιρό πλήρες μέλος όλων των σημαντικών ευρωπαϊκών θεσμών εκτός από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Περισσότεροι από τους μισούς από τα 19 εκατομμύρια τουριστών το 2006 ήρθαν από την Ευρώπη, κάνοντάς την τον τρίτο κατά σειρά τουριστικό προορισμό των Ευρωπαίων.


Όταν, το 1963, υπογράφηκε η Συμφωνία της Άγκυρας, το εμπόριο με την Ευρώπη περιοριζόταν σε ξερά σύκα, καρύδια και σουλτανίνα. Τώρα τη θέση των αγροτικών εξαγωγών πήραν τα βιομηχανοποιημένα αγαθά, με πρώτους τον τομέα της υφαντουργίας και τον αυτοκινητιστικό τομέα. Η Ε.Ε. έγινε πιο σημαντική για το σύνολο της οικονομίας. Ενώ το 1980 μόνο το ένα τρίτο του εμπορίου της Τουρκίας γινόταν με τα κράτη της Ε.Ε., το 1995, παραμονές της Τελωνειακής Ένωσης, είχε φτάσει στο μισό. Κι έτσι παρέμεινε, ενώ το συνολικό εμπόριο τετραπλασιάστηκε και τώρα αποτελεί το 3-4% του συνολικού εμπορίου της Ε.Ε. Χάρη στις προνομιακές εμπορικές ρυθμίσεις και την Τελωνειακή Ένωση, οι τουρκικές εταιρίες κατασκευάζουν τις μισές από τις τηλεοπτικές συσκευές της Ευρώπης και τα δυο τρίτα των τηλεοπτικών σωλήνων. Οι εξαγωγές στον αυτοκινητιστικό τομέα εκτοξεύτηκαν δέκα φορές από το 1995 μέχρι το 2005, κυρίως στην Ευρώπη. Οι τουρκικές εταιρίες ελέγχουν ευρωπαϊκές μάρκες όπως τη σοκολατοποιία Godiva και την κεραμοποιία Villeroy & Boche. Μια από αυτές κατέχει την Grundig, ηλεκτρομηχανολογικό σύμβολο της Γερμανίας, ελέγχοντας τις ευρεσιτεχνίες, οργανώνοντας το πανευρωπαϊκό δίκτυο υπηρεσιών, σχεδιάζοντας και κατασκευάζοντας τις τηλεοπτικές συσκευές της. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απένειμε, το 2004, το μεγαλύτερο βραβείο της για την ενεργειακή αποτελεσματικότητα σε ένα ψυγείο-καταψύκτη τουρκικού σχεδιασμού.


Ένα άλλο πεδίο επικάλυψης είναι αυτό της ευρω-τουρκικής συνεργασίας στη διατήρηση της ειρήνης, μολονότι υποβαθμίστηκε λόγω των προβλημάτων που προκάλεσε το 2005 το Κυπριακό, και των επιθέσεων στις ευρω-τουρκικές σχέσεις από τους σκεπτικιστές τόσο στην Ευρώπη όσο και την Τουρκία. Η Άγκυρα πρόσφερε στρατό, αεροσκάφη και διοικητικές υποδομές σε ειρηνευτικές επιχειρήσεις καίριες για την Ε.Ε. Πράγματι, οι γαλλικές δυνάμεις θα είχαν φτάσει πολύ αργότερα στο Κονγκό εάν δεν υπήρχε η τουρκική δυνατότητα αερομεταφοράς. Επί δεκαετίες, η Τουρκία θεωρούσε τα συμφέροντα της που είχαν να κάνουν με την ασφάλεια ταυτόσημα με εκείνα της Ευρώπης. Οι αξιωματούχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εκτιμούν ότι οι Τούρκοι υιοθέτησαν 90% της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας. Η Τουρκία έχει επίσης συμβάλει στην άμβλυνση των ανησυχιών της Ε.Ε. σε σχέση με την εξάρτησή της από τη Ρωσία για την ενεργειακή της ασφάλεια.


Οι ευρωπαϊκοί στόχοι σε ό, τι αφορά τη διάδοση της ελευθερίας της έκφρασης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βοηθήθηκαν σημαντικά στη χρυσή περίοδο της διαδικασίας ένταξης στην Ε.Ε. μεταξύ 2001-2004. Είχαν εντυπωσιακή επίδραση- και όχι μόνο στη νέα νομοθεσία και τη βελτίωση της κατάστασης της κουρδικής εθνότητας στην Τουρκία, που αντιστοιχεί περίπου στο 15% του πληθυσμού. Οι Κούρδοι άρχισαν να νιώθουν πιο ασφαλείς, καθώς η Τουρκία δεχόταν όλο και περισσότερο τη διεθνή νομική εποπτεία και, τουλάχιστον μέχρι το 2005 που η σύγκλιση με την Ε.Ε σκόνταψε, άρχισαν να νιώθουν μεγαλύτερη αφοσίωση σε ένα κράτος που πορευόταν σαφώς προς ένα πιο ευμενές μέλλον.


Η επιτυχία της Τουρκίας με την Ε.Ε. συνέβαλε επίσης στη διάδοση των ευρωπαϊκών ιδεών στην ανατολική χώρα. Παρά τα ψεγάδια της, η Τουρκία παραμένει η πιο κοσμική και δημοκρατική χώρα και η μεγαλύτερη οικονομική δύναμη στο ισλαμικό κόσμο. Χάρη κυρίως στην αποδοχή της Τουρκίας από την Ε.Ε. ως ίση- 250 δημοσιογράφοι από τον μουσουλμανικό κόσμο ανέμεναν να μεταδώσουν την ανακοίνωση για την ημερομηνία έναρξης των διαπραγματεύσεων ένταξης- οι προσεγγίσεις της Τουρκίας σε ό, τι αφορά τον μουσουλμανικό εκσυγχρονισμό αποτελούν βασικό θέμα για τους σχολιαστές στη Μέση Ανατολή. Πολλοί αναζητούν έναν νέο δρόμο, μετά την αποτυχία των εθνικιστικών και ισλαμικών ιδεολογιών να παράσχουν πρόοδο, ειρήνη ή ευημερία. Οι βαθιοί ιστορικοί δεσμοί της Τουρκίας με τη Μέση Ανατολή δεν αποτελούν αναγκαστικά αρνητικό στοιχείο. Στις προηγούμενες διευρύνσεις της Ε.Ε., είχαν εκφραστεί ανησυχίες που στη συνέχεια ξεχάστηκαν για την πρώην αυτοκρατορία της Βρετανίας και τους δεσμούς της Ισπανίας με τη Λατινική Αμερική. Σύμφωνα με τον πρωθυπουργό Ερντογάν, μουσουλμάνοι ηγέτες του είπαν ότι θα καλωσόριζαν την ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε. όχι επειδή θα επιθυμούσαν κάτι ανάλογο για τις χώρες τους αλλά επειδή θα έδινε στον ισλαμικό κόσμο μια φωνή, τουλάχιστον στα ευρωπαϊκά συμβούλια.


Ένα από τα αινίγματα της αναζήτησης της Τουρκίας για αποδοχή από την Ευρώπη είναι ο ρόλος που έπαιξε, και ο τρόπος με τον οποίον έγινε αντιληπτός, η ευρεία τουρκική μειονότητα στην ήπειρο. Επισήμως, υπάρχουν 3.7 εκατομμύρια Τούρκοι στην Ευρώπη, που στην πραγματικότητα ξεπερνούν τα πέντε εκατομμύρια- περισσότεροι από τους Σκοτσέζους, τους Ιρλανδούς ή τους Λιθουανούς. Συνεισφέρουν με 80 δις ευρώ στην οικονομία της Ε.Ε. γύρω στο 0.75% τους συνολικού προϊόντος της. Είναι άδικο που πολλοί Ευρωπαίοι κάνουν διάκριση μεταξύ των αφομοιωμένων, καλά ενσωματωμένων και επιτυχημένων Τούρκων, τους οποίους αναγνωρίζουν ως Ευρωπαίους, από τους μη ενσωματωμένους, περιθωριακούς- που εμφανίζονται στερεότυπα από τα ΜΜΕ ως αγρότισσες με μαντίλες και άντρες με τραχιά γένια και φαρδιά παντελόνια- τους οποίους και θεωρούν ως πραγματικούς εκπροσώπους της ευρω-τουρκικής κοινότητας. Μια ακόμη λανθασμένη υπόθεση είναι ότι αυτοί οι ‘τυπικοί’ Τούρκοι στα φτωχότερα προάστια της Ευρώπης εκπροσωπούν τη σημερινή Τουρκία ή έχουν να κάνουν με τη σχέση ΕΕ-Τουρκίας στο σύνολό της.


Εν συντομία, είναι ξεπερασμένο και ανεύθυνο, όπως τουλάχιστον είπε ένας Γάλλος πολιτικός, να παρουσιάζεται ο εξευρωπαϊσμός της Τουρκίας ως εύθραυστο φλερτ ή δέσμευση. Η σχέση αυτή μπορεί να άρχισε ως μίγμα ιδεαλισμού και προσποίησης από κάποιες ανειλικρινείς ελίτ που επεδίωκαν να δώσουν κίνητρα ή να εξασφαλίσουν τους πληθυσμούς τους. Αλλά ο πυκνός ιστός των δεσμών που προέκυψαν δεν μπορεί πλέον να διαλυθεί εύκολα, γιατί οι δυο πλευρές θα μετακινηθούν τότε σε νέους κόσμους. Η Τουρκία και η Ευρώπη είναι παλιοί γείτονες, που κάποτε ήταν διακριτοί, αλλά που όπως δυο πόλεις που αναπτύσσονται η μια μέσα στην άλλη, τώρα επικαλύπτονται χωρίς να μπορεί να υπάρξει επιστροφή.


Σε μια συνέντευξη στην ιταλική εφημερίδα Corriere della Serra στις 24 Ιουνίου 2008, την παραμονή των ημιτελικών του Euro 2008, όπου η Τουρκία επρόκειτο να αναμετρηθεί με τη Γερμανία και η Ρωσία με την Ισπανία, ο ακροδεξιός Αυστριακός πολιτικός Joerg Haider, αναρωτήθηκε γιατί επιτρέπεται στην Τουρκία και τη Ρωσία να μετέχουν στο ευρωπαϊκό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου, λέγοντας ‘ τι κοινό έχουν αυτές οι δυο χώρες με την Ευρώπη;’


Μολονότι μοιάζουν άσχετες, οι δυο προηγούμενες αναφορές σχετίζονται πολύ μεταξύ τους. Από τη μια πλευρά, περιγράφουν την αμηχανία που επικρατεί σχετικά με το μέλλον της Ένωσης μετά την παύση της διαδικασίας επικύρωσης της Συνθήκης της Λισαβόνας, αντανακλώντας φαινομενικά διαφορετικές προοπτικές για το ποια Ευρώπη θέλουμε. Από την άλλη πλευρά, αποκαλύπτουν την έλλειψη ενός σαφούς πολιτικού οράματος σε ό, τι αφορά τη γειτονιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ποια τμήματά της θα ενσωματωθούν με την πάροδο του χρόνου.


Το ζήτημα της ένταξης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση προβληματίζει και προκαλεί ζωηρές συζητήσεις, περιοδικές επιθέσεις και γενικά δεν πείθει. Η δημόσια συζήτηση και η παράλληλη πολιτική διαδικασία διεξάγονται τόσον καιρό που το ενδεχόμενο ενός γάμου ( δηλαδή, ένταξης) τίθεται συχνά σε αμφιβολία, γεννώντας επιχειρήματα υπέρ άλλων διευθετήσεων. Η συζήτηση της 9ης Ιουλίου 2008 στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με τη στρατηγική διεύρυνσης της Ένωσης, με έμφαση στις εναλλακτικές ως προς τη διεύρυνση λύσεις, και η ανάγκη για μια περίοδο ‘εσωτερικής σταθεροποίησης’ στην Ένωση δημιουργούν εξ’ αντικειμένου θέμα.


Τα παράδοξα είναι πολλά. Από τη μια πλευρά, η διαδικασία εξευρωπαϊσμού, σύμφωνα με τα κριτήρια ένταξης της Ε.Ε., είχε εξαιρετική επίδραση στην Τουρκία, καθώς μετά τη σύνοδο κορυφής του Ελσίνκι, τον Δεκέμβριο του 1999 υπάρχει άμεση συσχέτιση μεταξύ της δημοκρατικής μετεξέλιξης της τουρκικής πολιτικής και της προόδου στις σχέσεις Ε.Ε.-Τουρκίας. Μπορεί κάποιος να ισχυριστεί σήμερα πως στην πραγματικότητα υπάρχουν δυο κέντρα εξουσίας στην Τουρκία- το βαθύ κράτος και η δημοκρατικά εκλεγμένη (με συντριπτική πλειοψηφία) κυβέρνηση του AKP- κι ότι η διαδικασία μετεξέλιξης της τουρκικής κοινωνίας και πολιτικής βρίσκεται σε πλήρη άνθηση. Από την άλλη πλευρά, η άνοδος του πολιτικού Ισλάμ στη χώρα, που συμπίπτει με την έλευση στην εξουσία του ΑΚΡ μετά το 2002, συνεπάγεται για πολλούς τη χειραγώγηση της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας με στόχο την αμφισβήτηση του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους.


Για τους Ευρωπαίους που υποστηρίζουν τη μετεξέλιξη της Τουρκίας και τελικά την ένταξή της, οι προκλήσεις που θέτει η παρουσία του πολιτικού Ισλάμ στην εξουσία είναι τόσο οδυνηρές όσο και για τον μέσο Τούρκο. Το θέμα είναι η επιβίωση της τουρκικής δημοκρατίας. Ωστόσο, οι επιφυλάξεις έχουν να κάνουν με τις διαρκείς αμφιβολίες ότι η διαδικασία εξευρωπαϊσμού δεν μπορεί να εφαρμοστεί μαζικά στην Τουρκία όπως σε άλλα μέρη της γειτονιάς της Ε.Ε. Με άλλα λόγια, εάν ο περαιτέρω εκδημοκρατισμός συνεπάγεται τη σταδιακή κατεδάφιση του κοσμικού κράτους (όπως με το θέμα της μαντίλας), προκαλώντας έναν ‘έρποντα εξισλαμισμό’ της χώρας, τότε η ‘μοναδικότητα’ της Τουρκίας θα μπορούσε να σημαίνει ότι δεν έχει θέση στην Ε.Ε.


Ωστόσο, το μεταβαλλόμενο παράδειγμα σχετικά με τη φύση του τουρκικού κράτους είναι μια προϋπόθεση που εκδηλώθηκε επανειλημμένα από την αρχή της ευρωπαϊκής περιπέτειας της Τουρκίας (στη σύγχρονη εκδοχή της) το 1963. Τα τελευταία 45 χρόνια, γεννήθηκαν επανειλημμένα επιφυλάξεις σχετικά με τη διαδικασία εξευρωπαϊσμού της χώρας, και ιδιαίτερα στο εσωτερικό της ίδιας της Τουρκίας, μέσα από τη μακρά σύγχρονη ιστορία των στρατιωτικών και μεταμοντέρνων πραξικοπημάτων και την αργή συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι ο ‘τουρκισμός’ (όχι αναγκαστικά στην περιεκτική μορφή του) δεν κινδυνεύει από ‘περισσότερη Ευρώπη’. Η βράβευση του Ορχάν Παμούκ με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2006 και η χλιαρή υποδοχή της οποίας έτυχε στην πατρίδα του αντανακλούν θαυμάσια την αργή παραδοχή αυτών που θεωρούνται ως μη τουρκικές αξίες και κανόνες.


Αυτό με τη σειρά του συνεπάγεται ότι η ικανότητα της Τουρκίας να αλλάξει, να μετεξελιχθεί σε ένα κανονικό δημοκρατικό κράτος, που η ενσωμάτωσή του θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή, χωρίς πολλά αρνητικά επιφωνήματα, από τα άλλα κράτη μέλη της Ε.Ε. και τους πολίτες τους, έχει πιο πολύ να κάνει με την ικανότητα της να εξευρωπαϊστεί παρά με τα επιχειρήματα και την πολιτική των αντιπάλων της. Με αυτή την έννοια, η προώθηση της ‘ενταξιμότητας υπό την ιδιότητα του μέλους’(membership inclusiveness) – που σημαίνει καθορισμός και προώθηση των σχέσεων Ε.Ε.–Τουρκίας αποκλειστικά μέσα από τα κριτήρια ένταξης, την εταιρική σχέση προσχώρησης, το διαπραγματευτικό πλαίσιο και το συνεχώς εξελισσόμενο κεκτημένο- είναι επωφελής για την Τουρκία. Επιτρέπει στην Κομισιόν, τον θεματοφύλακα της διαδικασίας ένταξης, να υποστηρίζει και να προωθεί τον εκδημοκρατισμό της χώρας και να διασφαλίζει ότι στο τέλος του δρόμου (όπου κι όποτε μπορεί να είναι αυτό) η ένταξη θα είναι δεδομένη.


Ένα άλλο μεταβαλλόμενο παράδειγμα έχει να κάνει με τη βελτίωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων μετά το 1999, με την Ελλάδα ( για τους δικούς της ειδικούς λόγους) να είναι σταθερός σημαιοφόρος της πορείας της Τουρκίας προς την Ευρώπη. Η ελληνική υποστήριξη δεν πρέπει να υποτιμάται εάν λάβουμε υπόψη ότι η Ελλάδα (σε αντίθεση με το Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα) συμμετέχει ενεργά σε κάθε σχήμα που προωθεί την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, ιδίως στο Eurogroup, και είναι το κράτος μέλος της Ε.Ε. που επηρεάζεται πιο άμεσα από τις εξελίξεις στην Τουρκία, λόγω ιστορίας και γειτονίας.


Με άλλα λόγια, η διαδικασία ένταξης έχει κυρίως να κάνει με την αποδοχή από την υποψήφια χώρα των κανόνων και κανονισμών της Ε.Ε. Δεν έχει να κάνει με μια επικεντρωμένη αντίθεση στην ενσωμάτωσή της. Σε τελική ανάλυση, μια επισκόπηση των προηγούμενων διευρύνσεων δείχνει ότι η Ευρώπη είχε πάντα αρκετούς οπαδούς του ‘όχι’.


Τέλος, σε ό, τι αφορά τα μεταβαλλόμενα παραδείγματα, οι διασυνδέσεις μεταξύ των αλλαγών στο παγκόσμιο περιβάλλον πρέπει να συνυπολογιστούν. Ο Fareed Zakaria, στο νέο βιβλίο του The Post American World υποστηρίζει ότι οι προκλήσεις για τη Δύση δεν θα προέλθουν από τους ‘ηττημένους’ της παγκοσμιοποίησης αλλά από τους ‘νικητές’. Χώρες όπως η Κίνα, η Βραζιλία, η Ινδία, η Ρωσία, η Νότια Αφρική και η Τουρκία, μεταξύ άλλων, γνώρισαν τρομερή οικονομική ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια- στην εποχή της Pax Americana ή της προνοητικής μονομερούς δράσης. Στην περίπτωση της Τουρκίας, σύμφωνα με την Economist Intelligence Unit, η πραγματική αύξηση του εθνικού ακαθάριστου προϊόντος, μεταξύ 2003 και 2007, έφτασε κατά μέσο όρο το 6.9%, η πραγματική αύξηση στη ζήτηση έφτασε κατά μέσο, την ίδια εποχή, το 8.5%, ενώ η εισροή άμεσων ξένων επενδύσεων έφτασε κατά μέσο όρο στο 2.1% του εθνικού ακαθάριστου προϊόντος. Μολονότι άλλες αναδυόμενες αγορές είχαν καλύτερα αποτελέσματα την ίδια περίοδο, οι αριθμοί αυτοί είναι εντυπωσιακοί για τη χώρα, αν λάβει κανείς υπόψη ότι συμπίπτουν με την άνοδο του πολιτικού Ισλάμ και μια ριζική επανεκτίμηση των σχέσεων της Τουρκίας με τους γείτονές της, αλλά κυρίως με τις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα λόγω των διαστάσεων σε σχέση με την πολιτική στο Ιράκ. Ο Zakaria υποστηρίζει ότι οι νικητές της παγκοσμιοποιημένης εποχής, ως αποτέλεσμα της μεταβαλλόμενης οικονομικής τύχης τους, προβάλλουν εθνική υπερηφάνεια και έκδηλο εθνικισμό δημιουργώντας την αντίληψη ότι η παγκόσμια ατζέντα δεν είναι μόνο ευθύνη του δυτικού κόσμου και των ηγετών του, όπως η G-7.


Σε αυτό το πλαίσιο, η παγίδα της ‘ενταξιμότητας υπό την ιδιότητα του μέλους’ αποτελεί κίνδυνο για τον περαιτέρω εκδημοκρατισμό της Τουρκίας και τις μελλοντικές σχέσεις της χώρας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς δεν υπολογίζει τις άλλες εξελίξεις, τάσεις, ανησυχίες και απειλές που επιδρούν στο κοινό παγκόσμιο περιβάλλον μας. Σ’ αυτή την περίπτωση, το ‘φυσιολογικό μέγεθος’ της Ένωσης αφήνει περιθώρια δράσης και τροφή στους πολέμιους της τουρκικής ένταξης επιτρέποντας τους εν μέρει να διαμορφώνουν την ατζέντα. Αυτό που πολιτικά επιδρά στην ευρωπαϊκή και στην τουρκική κοινή γνώμη δεν είναι τόσο το γεγονός ότι δεν υπάρχει μέχρι στιγμής θεσμικό πλαίσιο για μια Ευρωπαϊκή Ένωση με περισσότερα από τα 27 σημερινά μέλη της, αλλά η έλλειψη ικανότητας ωστε να πραγματωθεί. Σύμφωνα με μια σφυγμομέτρηση της κοινής γνώμης, ενώ το 2004 το 73% του τουρκικού πληθυσμού υποστήριζε την ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε., το ποσοστό αυτό έπεσε το 2007 στο 40%. Παρομοίως, η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη σήμερα, ακόμη και στο Ηνωμένο Βασίλειο, είναι αντίθετη στην τουρκική ένταξη.


Συνεπώς, η διαδικασία εκδημοκρατισμού και, συνεπώς, ο περαιτέρω εξευρωπαϊσμός της Τουρκίας γίνεται λιγότερο επίκαιρος καθώς η υπαρξιακή συζήτηση για το ρόλο του πολιτικού Ισλάμ και την επίδρασή του σε σχέση με την εκκοσμίκευση κυριαρχεί στη συζήτηση. Άλλες υπαρξιακές ανησυχίες με εμφανείς επιδράσεις στην Ε.Ε. όπως το κουρδικό ζήτημα (η ενσωμάτωση των Κούρδων και άλλων στην κοινωνία και κατά πόσο το αποτέλεσμα του να είσαι Τούρκος αποτελεί μια ταυτότητα ένταξης), καθώς και η επίλυση του Κυπριακού, βρίσκονται σε δεύτερο πλάνο.


Επομένως, μια νέα περίοδος αναμονής έχει αρχίσει, όπου οι υπέρμαχοι της διαδικασίας ένταξης κάνουν ό, τι μπορούν για να τη διατηρήσουν και να εξασφαλίσουν ότι τα κέρδη των λίγων τελευταίων ετών (νομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις, μεγαλύτερος ρόλος της κοινωνίας των πολιτών, αυξανόμενες ανταλλαγές σπουδαστών κλπ) είναι μη αναστρέψιμα, μέχρι η Τουρκία να επαναπροσδιοριστεί εκ νέου. Ο χρόνος έχει δείξει ότι η αλλαγή στην Τουρκία παίρνει χρόνο και, σε τελική ανάλυση, αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να δεχτούμε τη διαδικασία ως έχει, κάνοντας ό, τι μπορούμε για να τη διατηρήσουμε σε εξέλιξη.


Η αιτία του αναθεωρητικού αυτού προβληματισμού πρέπει να αναζητηθεί στο ότι η «πάγια ελληνική θέση» αποτελούσε στην πραγματικότητα αποτέλεσμα μιας συμμαχίας- και μάλιστα μιας ιδιαίτερα ετερόκλητης και ανισοβαρούς συμμαχίας – ενός αθροίσματος στρατηγικών και τακτικών υπολογισμών, όχι απλώς διαφορετικής προέλευσης αλλά και θεμελιωδώς αντιθετικών.


Ένας εξωτερικός (και επιφανειακός) παρατηρητής θα έμενε με την απορία πώς γίνεται στην Ελλάδα (και μόνο σε αυτή) να συγκεντρώνει τέτοια ομοφωνία η υπόθεση της Τουρκίας. Τμήμα μόνο των πιο ακραίων εθνικιστικών κύκλων εμφανίζεται να εναντιώνεται, ενώ ένα άλλο τμήμα των ίδιων κύκλων «συμμαχεί» με όλους εκείνους που επιχαίρουν, διότι η επιθυμία της Τουρκίας για προσχώρηση στην ΕΕ προσφέρει μοναδική ευκαιρία τοποθέτησής της «στο σκαμνί» και αφ΄ υψηλού επιβολής της υποχρέωσης εφαρμογής όρων και κριτηρίων και μάλιστα διερμηνευόμενων ευέλικτα και μονομερώς. Σε εκείνους που θεωρούν μια μελλοντική τουρκική ένταξη- και την πορεία προς αυτή- ως την καλύτερη για εμάς επιλογή προστίθενται όσοι βλέπουν σε αυτή την καλύτερη ευκαιρία άσκησης πίεσης στην Τουρκία. Από τη μια πλευρά είναι εκείνοι που θέλουν και πιστεύουν στην ένταξη και στην προοπτική της ένταξης ως διαδικασίας εκδημοκρατισμού και εκσυγχρονισμού και από την άλλη πλευρά όσοι θέλουν την υποψηφιότητα για ένταξη ως διαδικασία πίεσης και καταναγκασμού. Η διαφορά δεν βρίσκεται στην αποδιδόμενη ή όχι σημασία στις προϋποθέσεις ένταξης, στα περίφημα «κριτήρια της Κοπεγχάγης», ούτε βέβαια στο σχετικό βάρος της ικανοποίησης των «εθνικών στόχων» ή στον σχετικό εθνοκεντρικό ή διεθνικό χαρακτήρα της προσέγγισης. Οδηγός των μεν η γέφυρα, η σύνδεση, η συνένωση και μέσω αυτών η επίλυση των διαφορών. Οδηγός των δε η κατίσχυση


Ισχυροποιημένος ο Ερντογάν απαιτεί μια σθεναρή στήριξη στην ενταξιακή προσπάθεια της Τουρκίας έναντι του αντιπάλου και ο εξαναγκασμός του σε μειωτικές γι΄ αυτόν υποχωρήσεις. Η εικόνα συμπληρώνεται με τη θεμιτή, «ρεαλιστική» και «αγνωστικιστική», φωνή όσων- άλλοτε- αναγνώριζαν την ένταξη της Τουρκίας ως «αναγκαίο κακό», και επομένως ανώφελη την εναντίωση και ανέξοδη την τοποθέτηση με τους υποστηρικτές της και- πρόσφατα – βλέπουν την προοπτική της ένταξης να απομακρύνεται, με συνέπεια την ανάγκη αναπροσανατολισμού.


Η γνήσια, ειλικρινής υποστήριξη αθροίζεται με τον οπορτουνιστικό «ρεαλισμό» και την υποκρισία. Εχει κόστος, δε, η υποκριτική υποστήριξη. Ας αναλογιστούμε εν προκειμένω την περιπέτεια του Κυπριακού από τη στιγμή που η μεταβολή της τουρκικής στάσης απέδειξε την ανειλικρίνεια κάποιων που μιλούσαν για «διζωνική, δικοινοτική» λύση, εννοώντας το αντίθετό της.


Η τοποθέτηση ως προς την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας αποτελεί θεμελιώδες ζήτημα ελληνικής (και όχι μόνο) στρατηγικής επιλογής. Το κυρίαρχο ζήτημα είναι πώς βλέπουμε την Τουρκία. Αν θεωρούμε ή όχι ότι η Ιστορία, η γεωγραφία και τα περίφημα γεωπολιτικά συμφέροντα μάς τοποθετούν ή όχι στην ίδια πλευρά, στην ίδια «οικογένεια» χωρών. Αν το πιστεύουμε αυτό, θα υποστηρίξουμε ενεργητικά, «με πάθος», την ενταξιακή προοπτική και κάθε κίνηση εξευρωπαϊσμού της Τουρκίας. Θα εντάξουμε δε σε αυτή την προοπτική την επίλυση των όποιων (υπαρκτών ή και κάποτε φανταστικών) ελληνοτουρκικών προβλημάτων, αφαιρώντας από κάποια από αυτά τον ίδιο τον λόγο ύπαρξής τους. Στα προβλήματα αυτά συμπεριλαμβάνεται φυσικά και το Κυπριακό, για τη λύση του οποίου απαιτείται προφανώς και τουρκική παρέμβαση. Είναι γνωστό όμως ότι οι περιουσιακοί διακανονισμοί είναι συνήθως ευκολότεροι εν όψει γάμου παρά την ώρα του διαζυγίου.


Το Ελσίνκι και η μέσω αυτού «ενηλικίωση» της ευρωπαϊκής παρουσίας της Ελλάδας έδειξαν καθαρά τον δρόμο. Δεν είναι η μείωση του αντιπάλου και ο εκβιασμός του που μεγιστοποιούν τα οφέλη, αλλά η προοπτική της σύσφιξης. Η δε εξωτερική πολιτική που στηρίζεται σε αρχές δεν αποτελεί απλώς πιο «ευγενή» πολιτική, αλλά είναι και πιο αποτελεσματική. Είναι άλλωστε πολλά και πρόσφατα τα παραδείγματα διεθνικών και διακρατικών προβλημάτων που η ίδια η διαδικασία ευρωπαϊκής ενοποίησης κατέστησε ανενεργά.


Τρεις βασικά ενστάσεις προκαλεί η υποστήριξη της προσχώρησης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πρώτη αναφέρεται στη γεωγραφία. «Η Τουρκία δεν αποτελεί ευρωπαϊκό κράτος» διακήρυξε ο Νικολά Σαρκοζί. Η μόνη απάντηση εδώ είναι ότι η επίλυση των ανατολικών γεωγραφικών συνόρων της Ευρώπης είναι αυθαίρετη, ανιστόρητη, αδιέξοδη. Για την Ελλάδα και πρόδηλα επικίνδυνη. Ας αναλογιστούμε μόνο τη γεωγραφική θέση της Κύπρου σε σχέση με αυτή της Τουρκίας.


Η δεύτερη ένσταση αφορά τις περίφημες « ευρωπαϊκές αξίες». Μια ενδιαφέρουσα, χωρίς αμφιβολία, συζήτηση που εύκολα όμως παίρνει όχι μόνο ιστορικές αλλά μέχρι και θεολογικές διαστάσεις και η οποία, αν το καλοσκεφτούμε, οδηγεί στο να συμπεριληφθούν χώρες όπως το Ισραήλ (ή και, γιατί όχι, ο Καναδάς), αλλά και στον αποκλεισμό χωρών οι οποίες από γεωγραφική άποψη είναι αναμφισβήτητα ευρωπαϊκές, καθώς και εκατομμυρίων μεταναστών ευρωπαίων πολιτών.


Η τρίτη ένσταση είναι η πιο σοβαρή και αναφέρεται στην ίδια την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση . Είναι αναμφισβήτητα πολύ δύσκολο να αναλογιστεί κανείς ενσωμάτωση της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αγνοώντας τα τεράστια θεσμικά, και όχι μόνο, προβλήματα που η ενσωμάτωση αυτή θα δημιουργήσει. Το ζήτημα των κινδύνων για την εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είναι μείζον. Ιδιαίτερα για τους εξ ημών «ευρωπαϊστές/ φεντεραλιστές» (έστω και αν στην κατηγορία αυτή ανήκουμε πολύ λιγότεροι από όσους το επικαλούνται- ξανά η απόκλιση πραγματικών/ διακηρυγμένων στόχων). Μείζον ζήτημα, αλλά παράγωγο. Δεν καθορίζει την υποστήριξη ή όχι της κατ΄ αρχήν απόφασης, αλλά την ανάγκη λήψης μέτρων αντιμετώπισης των συνεπειών.


Ας τοποθετηθούμε επομένως καθαρά και ενεργητικά υπέρ της ένταξης της Τουρκίας και ας συμμαχήσουμε με εκείνες τις δυνάμεις που επίσης επιδιώκουν την ένταξη αυτή. Και ας μη σπεύδουμε να ενστερνιζόμαστε εγχειρήματα άλλων, όπως η αρχική, φανερά αντίθετη με τη λογική της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διακήρυξη περί της Μεσογειακής Ένωσης, καραδοκώντας πώς θα δημιουργήσουμε το μεγαλύτερο δυνατόν πρόβλημα στην Τουρκία.


Το κείμενο έχει αρχικά δημοσιευθεί στο “Βήμα Ιδεών” , 5 Σεπτεμβρίου 2008.


Η αφετηρία της ιδιαιτέρως σημαντικής για τη σταθερότητα και την ανάπτυξη διαδικασίας «εξευρωπαϊσμού» της Τουρκίας εντοπίζεται, ουσιαστικά, στην επόμενη (ημέρα) της χρηματοοικονομικής κρίσης του 2001, η οποία βύθισε την εγχώρια οικονομία στη μεγαλύτερη ύφεση μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς συρρικνώθηκε η παραγωγή κατά 7,9%, αυξήθηκε το ποσοστό ανεργίας και εκτοξεύθηκε το δημόσιο χρέος. Τον απεγκλωβισμό της οικονομίας από την κρίση και την είσοδο της χώρας σε μία περίοδο εκσυγχρονισμού ανέλαβε – το 2002 – το μετριοπαθές ισλαμικό Κόμμα της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), επικουρούμενο καθοριστικά από τις πρωτοβουλίες και τους πόρους του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), της Παγκόσμιας Τράπεζας και της ΕΕ. Η εν λόγω αναπτυξιακή και εκσυγχρονιστική δυναμική σχηματίστηκε, ωστόσο, σε ένα – πρωτόγνωρο για τα τουρκικά δεδομένα – πλαίσιο πολιτικού συμβιβασμού (ή ισορροπίας), με Πρωθυπουργό «ισλαμιστή» και Πρόεδρο «κεμαλιστή», το οποίο – αν και σε ορισμένες στιγμές λειτούργησε ως τροχοπέδη των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων – στην ουσία αποτέλεσε την απαραίτητη πολιτική συνθήκη για την πραγματοποίηση και προώθηση της εκσυγχρονιστικής διαδικασίας. Μία πολιτική ισορροπία που, παραμερίζοντας εν μέρει δομικές ιδεολογικές διαφορές, βασίστηκε στην επιθυμία «αναπτυξιακών» δυνάμεων από αμφότερους τους πολιτικούς χώρους για μεγέθυνση και σταθεροποίηση της οικονομίας, προωθώντας παράλληλα (εσκεμμένα ή μη) τον «εξευρωπαϊσμό» της τουρκικής κοινωνίας.


Η κυβέρνηση Ερντογάν, ως «οδηγός» της εκσυγχρονιστικής προσπάθειας, έθεσε ως πυρήνα της όλης διαδικασίας την σταθεροποίηση και μεγέθυνση της τουρκικής οικονομίας, επιδιώκοντας τη δημοσιονομική πειθαρχία, προωθώντας σημαντικές διαθρωτικές μεταρρυθμίσεις και ιδιωτικοποιήσεις, στηρίζοντας τη σφιχτή νομισματική πολιτική της ανεξάρτητης (πλέον) Κεντρικής Τράπεζας, επιχειρώντας το «άνοιγμα» της εγχώριας οικονομίας στις διεθνείς αγορές (σύναψη περιφερειακών συνεργασιών και βελτίωση της ελκυστικότητας της τουρκικής αγοράς) και επιτυγχάνοντας την έναρξη των ενταξιακών προς την ΕΕ διαπραγματεύσεων της χώρας (εδραιώνοντας στην ουσία τις προσπάθειες για μεταρρυθμίσεις και σταθερότητα). Μετά από μία τετραετία διακυβέρνησης (2006), οι επιδόσεις της οικονομίας δικαιώνουν τις πολιτικές του AKP, καθώς ο ρυθμός μεγέθυνσης κάθε έτους αγγίζει κατά μέσο όρο το 7%, οι Άμεσες Ξένες Επενδύσεις (ΑΞΕ) καταγράφουν σημαντική αυξητική πορεία – φτάνοντας το 2006 τα 20 δις $, ο όγκος των ιδιωτικοποιήσεων ανήλθε την περίοδο 2004 – 06 στα 19 δις $ (την προηγούμενη εικοσαετία είχα φτάσει μόλις τα 8 δις $), τα προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων συνοδεύτηκαν από σημαντικές διαθρωτικές (θεσμικές, νομοθετικές) μεταρρυθμίσεις υπό την καθοδήγηση του ΔΝΤ και της ΕΕ, ο πληθωρισμός περιορίστηκε από 53,9% το 2001 στο 9,6% το 2006, το δημοσιονομικό έλλειμμα συρρικνώθηκε από 16,5% το 2001 σε λιγότερο από 2% το 2006, ενώ σημειώθηκε και μικρή μείωση του ποσοστού ανεργίας. Οι επιτυχημένες οικονομικές πολιτικές ενδυνάμωσαν την κοινωνικοπολιτική ισχύ του AKP, το οποίο – περιορίζοντας αρκετά στοιχεία από την ισλαμική του agenda – απέκτησε άμεσα από εσωτερικούς και εξωτερικούς κύκλους το χαρακτηρισμό του κινήματος των μεταρρυθμίσεων και της ευρωπαϊκής προοπτικής. Μεγάλο μέρος, πλέον, του τουρκικού εκλογικού σώματος συντάχθηκε με τις επιλογές και τους προσανατολισμούς της κυβέρνησης Ερντογάν (όντας ή νιώθοντας κερδισμένο), ανάγοντας το AKP στο κόμμα των απλών ανθρώπων των παραδοσιακών αγροτικών περιοχών (ισλαμική παράδοση, προνοιακές υπηρεσίες, αγροτικές επιδοτήσεις), των μεγάλων επιχειρήσεων (σταθερότητα, διευκόλυνση επιχειρηματικής δραστηριότητας, αποκρατικοποιήσεις κ.α.), των μικρών επιχειρήσεων (ενδυνάμωση επενδυτικού περιβάλλοντος, ενισχύσεις, εκμετάλλευση συγκριτικού πλεονεκτήματος σε νέες αγορές), των εργαζομένων (ανάπτυξη, σταθερή αύξηση των θέσεων απασχόλησης, βελτίωση εργασιακών συνθηκών κ.α.), των κοινωνικά αποκλεισμένων (σχετική μείωση αδιαλλαξίας και κρατικού αυταρχισμού σε θέματα εθνικών, θρησκευτικών και κοινωνικών μειονοτήτων, ενδυνάμωση κράτους πρόνοιας κ.α. – προσελκύοντας μέλη των μειονοτήτων), και (στο κόμμα) της Ευρώπης. Η διαφαινόμενη ενίσχυση σε όρους εκλογικής δύναμης του AKP – ως συνέπεια της αποτελεσματικότητας των πολιτικών του – έθεσε τις βάσεις και έδωσε το έναυσμα για «ισλαμική» ανατροπή του πολιτικού συμβιβασμού σε βάρος του «κεμαλικού» CHP, το οποίο εκπροσωπούσε το στρατιωτικό, γραφειοκρατικό και δικαστικό κατεστημένο που συγκαταλέγεται στους «χαμένους» της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας – λόγω της σχετικής συρρίκνωσής του. Η «απόλυτη» επικράτηση του μετριοπαθούς ισλαμικού κόμματος στο πολιτικό σκηνικό της χώρας πέρασε μέσα από τον παραγκωνισμό του «κεμαλικού» κατεστημένου και την εκλογή ισλαμιστή Προέδρου της Τουρκικής Δημοκρατίας (θεματοφύλακα της κοσμικότητας – «κεμαλικότητας» – του τουρκικού κράτους), εισάγοντας την τουρκική κοινωνία από το πρώτο εξάμηνο του 2006 σε μία περίοδο πολιτικής αναδιάρθρωσης που τυπικά ολοκληρώθηκε με τις εκλογές του 2007.


Ωστόσο, αυτή η περίοδος αναδιάρθρωσης του πολιτικού σκηνικού δύναται – καλύτερα – να χαρακτηριστεί ως περίοδος πολιτικής αστάθειας που συνεχίζεται και πέρα των εκλογών του 2007 και επηρεάζει καθοριστικά τη σταθερότητα και μεγέθυνση της τουρκικής οικονομίας, εισάγοντάς την σε μία σταθερή τροχιά επιβράδυνσης από το 2006 και έπειτα. Συγκεκριμένα, η εσωτερική πολιτική αστάθεια, η «πολιτική» παρακώλυση της συνέχειας των μεταρρυθμίσεων, τα προβλήματα με την ενταξιακή πορεία προς την ΕΕ και η αναθέρμανση του (χρόνιου) κουρδικού ζητήματος, τροφοδοτούν την ενίσχυση του πολιτικού κινδύνου στην εγχώρια οικονομία. Η επάνοδος του πολιτικού κινδύνου την τελευταία διετία αποτυπώθηκε άμεσα α) από τους διεθνείς οίκους αξιολόγησης, υποβιβάζοντας τη χώρα και τα τουρκικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, β) από το Global Political Risk Index, σημειώνοντας πτώση από το 74 στο 64 (Μάιος 2008), από τη λίστα “Top 9 Risks of 2008” του Eurasia Group, κατατάσσοντας την Τουρκία στην όγδοη θέση, και από το Political and Economic Risk Map για το 2008 του Oxford Analytica, χαρακτηρίζοντας τη χώρα ως την περισσότερο ευάλωτη κατά την τρέχουσα πιστωτική κρίση μεταξύ των άλλων αναδυόμενων αγορών. Οι αρνητικές επιπτώσεις της πολιτικής «ανισορροπίας» στην οικονομία ήταν άμεσες, καθιστώντας την εγχώρια αγορά ιδιαίτερα ευάλωτη στις διεθνείς οικονομικές εξελίξεις, με χαρακτηριστικές στιγμές ενδυνάμωσης των επιπτώσεων των εξωτερικών οικονομικών διαταραχών από τον αυξημένο πολιτικό κίνδυνο α) την «μικρή» χρηματοοικονομική κρίση του Μαΐου – Ιουνίου του 2006, β) την περίοδο των εκλογών του Ιουλίου του 2007, και γ) την τρέχουσα πολιτικο-δικαστική κρίση. Το φαινόμενο επιβράδυνσης της οικονομίας – ως αποτέλεσμα του ιδιαιτέρως εκρηκτικού μείγματος πολιτικής αστάθειας (σύμφωνα με το Trade University της Κωνσταντινούπολης ευθύνεται για το 40% της επιβράδυνσης), διαρθρωτικών προβλημάτων, και διεθνούς χρηματοπιστωτικής κρίσης – είναι πλέον ορατό στις οικονομικές επιδόσεις, εκτιμήσεις και επιλογές, καθώς α) περιορίστηκε ο ρυθμός ανάπτυξης του 2007 στο 4,5%, ενώ οι προβλέψεις (ΔΝΤ) για το 2008 μειώνονται στο 4%, β) ο πληθωρισμός ξεπέρασε το 10% (Μάιος 2008) και αναθεωρήθηκαν «προς τα πάνω» οι πληθωριστικοί στόχοι της επόμενης διετίας, γ) προωθήθηκε «στοχευμένη» δημοσιονομική επέκταση και αναθεωρήθηκαν οι δημοσιονομικοί στόχοι για το 2008, δ) μεγάλο μέρος του προγράμματος ιδιωτικοποιήσεων «πάγωσε», ε) ο όγκος των ιδιωτικοποιήσεων μειώθηκε κατά 50% σε σχέση με τα προηγούμενα έτη, ζ) καταγράφεται μεγάλη εκροή επενδύσεων χαρτοφυλακίου, και η) μεγάλα επενδυτικά προγράμματα από κεφάλαια του εξωτερικού έχουν «παγώσει» ή έχουν τοποθετηθεί σε άλλες αγορές.


Εκ του βραχυπρόθεσμου αποτελέσματος, μπορούμε να καταλήξουμε πως η επιλογή του κυβερνώντος AKP για την «απόλυτη» επικράτηση του στο πολιτικό σκηνικό της Τουρκίας και το αποτέλεσμα των εκλογών της 22ας Ιουλίου δεν ήταν τα ενδεδειγμένα για τη συνέχιση της διαδικασίας ανάπτυξης και σταθεροποίησης της οικονομίας και για την προώθηση του «εξευρωπαϊσμού» της τουρκικής κοινωνίας, καθώς η ακύρωση του ιδιότυπου πολιτικού συμβιβασμού μεταξύ των δύο πολιτικών χώρων, σε συνδυασμό με την προώθηση «ισλαμικού περιεχομένου» πολιτικών επιλογών εκ μέρους της νέας κυβέρνησης Ερντογάν, συνετέλεσε στη διάσπαση των αναπτυξιακών δυνάμεων από αμφότερους τους πολιτικούς χώρους, αποδυναμώνοντας – αν όχι εκμηδενίζοντας – την εκσυγχρονιστική δυναμική που παρουσιάστηκε κατά την πρώτη περίοδο διακυβέρνησης του AKP. Πλέον, η ανάγκη ενός νέου (καθυστερημένου και όχι τόσο ισχυρού;) πολιτικού συμβιβασμού είναι ορατή στη γείτονα, όχι τόσο για το ζητούμενου της επικράτησης στο πολιτικό στερέωμα της χώρας, αλλά, αφενός, για τη διατήρηση των κεκτημένων από τις αξιοσημείωτες επιδόσεις της κατά την περίοδο μετά την κρίση του 2001 αναφορικά με τη μεγέθυνση και τη σταθερότητα της οικονομίας, και αφετέρου, για τη συνέχιση του επίπονου δρόμου των γενναίων διαθρωτικών μεταρρυθμίσεων κατά την προσπάθεια κοινωνικού, πολιτικού και οικονομικού εκσυγχρονισμού της χώρας στο πλαίσιο της ενταξιακής πορείας προς την ΕΕ. Ένας νέος πολιτικός συμβιβασμός που δε θα πρέπει να επηρεαστεί από τις όποιες δυσκολίες εμφανίζονται κατά τη διάρκεια των ενταξιακών διαπραγματεύσεων, καθώς ο βασικός στόχος για τις πολιτικές δυνάμεις της γείτονος οφείλει να είναι ο «εξευρωπαϊσμός» της τουρκικής κοινωνίας που θα επιτευχθεί μέσα από την πορεία των ενταξιακών διαπραγματεύσεων προς την είσοδο της ΕΕ και όχι τόσο αυτή καθ’ αυτή η ένταξη στην ΕΕ – αναλογιζόμενοι τις ιδιαιτέρως θετικές συνέπειες της προώθησης διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων σε σημαντικούς για την οικονομία τομείς, όπως ο τραπεζικός. Κατά την τρέχουσα συγκυρία, το «καρότο» (σύμφωνα με το γνωστό παραλληλισμό) για το «ράβδισμα» προς τον πολιτικό συμβιβασμό και την περαιτέρω προώθηση της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας είναι ο «εξευρωπαϊσμός» της τουρκικής κοινωνίας, διασφαλίζοντας, παράλληλα, την περαιτέρω ανάπτυξη και σταθερότητα της τουρκικής οικονομίας.

Αναφορές

Γεώρμας Κ. & Καραμπελιάς Γ. (επιμ.), (2001), Ισλάμ και η κρίση του κεμαλισμού, Εναλλακτικές Εκδόσεις / Άτροπος, Αθήνα.

European Commission (2007), Turkey 2007 Progress Report.

IS Turkiye Bankasi, (2008), Monthly Economic Review, January – June.

Καζάκος, Π. (2003), Το αβέβαιο μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η Τουρκία. Ιστορική ταυτότητα, θεσμοί και υπερεπέκταση στην Ευρώπη, Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα.

Τριαντόπουλος, Χρ. (2007), “Τουρκική Οικονομία: Το τρένο του 2006 θα εκτροχιαστεί το 2007;”, Κείμενο Εργασίας 01/07, Ερευνητική Μονάδα Τουρκίας, ΕΕΕΠ, Πανεπιστήμιο Αθηνών. (http://eeep.pspa.uoa.gr/RUT-WP01.07.pdf)

Τριαντόπουλος, Χρ. (2007), “Οι οικονομικές επιπτώσεις των τουρκικών εκλογών: One way or another?”, Δελτίο για την Τουρκική Οικονομία, Τεύχος 5 (Ιούλιος), EEEΠ, Πανεπιστήμιο Αθηνών. (http://eeep.pspa.uoa.gr/bulletin05.pdf)

Triantopoulos, C. (2008), “The need for reforms and the banking sector in Turkey”, Δελτίο για την Τουρκική Οικονομία, Τεύχος 7 (Ιανουάριος), EEEΠ, Πανεπιστήμιο Αθηνών (http://eeep.pspa.uoa.gr/bulletin07.pdf