Το σημερινό κύμα των επαναστατικών εξεγέρσεων μοιάζει να είναι το πιο γρήγορο στην ιστορία. Οι επαναστάσεις πάντα έρχονται κατά κύματα, αλλά κύματα των εξεγέρσεων που κάποτε χρειάζονταν έτη ή μήνες για να επεκταθούν στις ηπείρους, τώρα, μέσα σε λίγες εβδομάδες, κάνουν τα κράτη να καταρρέουν, το ένα μετά το άλλο. Δεδομένου ότι μετά τις επαναστάσεις στην Τυνησία και στην Αίγυπτο ακολούθησαν εκτεταμένες εξεγέρσεις στη Λιβύη, το Μπαχρέιν, την Υεμένη και το Ομάν, είναι σαφές πως δεν πρόκεται, απλώς, για γεγονότα αλλά για το κεντρικό σημείο παραγωγής ταχύτατων αντηχήσεων προς όλες τις κατευθύνσεις κάνοντας εκατομμύρια ανθρώπους να μάχονται κατά της καταπίεσης σε μυριάδες μέρη συγχρόνως. Αυτός ο πολιτικός ανεμοστρόβιλος είναι ένα σύστημα κατάργησης της απόστασης. Επιπλέον, αποτελεί ένα εξελισσόμενο σύνολο, που αλλάζει μορφή και παλμό εξαιτίας της γραμμωτής φύσης του παγκόσμιου εδάφους, δημιουργώντας τη μια μέρα ευχάριστες στιγμές στην πλατεία Ταχρίρ και λίγες μέρες αργότερα να έρχεται αντιμέτωπη με την ανεξέλεγκτη κρατική βία στη Λιβύη. Σε αυτές τις ευμετάβλητες περιοχές, γινόμαστε μάρτυρες μιας ιστορικής σύγκρουσης μεταξύ των νέων επαναστατικών ταχυτήτων και της παλιάς, όλο και πιο αποσαθρωμένης, κυριαρχίας του κράτους στο να ελέγχει τα μέσα ταχύτητας.


Στην Αίγυπτο, το καθεστώς του Μουμπάρακ συντρίφθηκε από μια επαναστατική αντήχηση, η οποία προερχόμενη από την πλατεία Ταχρίρ, μετατράπηκε σε υπερταχεία απεδαφοποιητική δύναμη κατακλύοντας τους δρόμους του κράτους με εκατομμύρια ανθρώπους. Αυτή η εξεγερτική απεδαφοποίηση τροφοδοτήθηκε από την γρήγορη σύμπραξη των ανθρώπων που ήταν στους δρόμους και των άμεσων μορφών επικοινωνίας, οι οποίες έχοντας στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι του κράτους μετέδωσαν εικόνες με μεγάλη συγκινησιακή επίδραση (παθιασμένα σώματα και σώματα σκοτωμένα από το κράτος) οι οποίες βρήκαν απήχηση σε ακόμη περισσότερους ανθρώπους, ξεπερνώντας την κρατική διαμόρφωση φόβου μέσω της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου και εμπνέοντας την περαιτέρω δράση στους δρόμους. Πρόκειται για ριζωματικές, μη κατευθυνόμενες, καταφατικές ταχύτητες που ακολουθούν πολλαπλές γραμμές επέκτασης, ανεξάρτητες μεταξύ τους αλλά ενισχυμένες και ευέλικτες λόγω της αλληλοσύνδεσής τους (η εκπληκτική απεικόνιση σε πραγματικό χρόνο από τον Andre Panisson, που βλέπουμε εδώ, δείχνει τις ριζωματικές ταχύτητες των tweets σε σχέση με την αιγυπτιακή επανάσταση και τις χωρικές αλληλοσυνδέσεις που δημιουργούν, κατά τη διάρκεια των σημαντικών στιγμών της εξέγερσης).


Το κράτος, με τη σειρά του, απάντησε σε όλη την περιοχή με τα δικά του όπλα: δενδροειδή πρότυπα ταχύτητας που ανταποκρίνονται σε συγκεντρωτικούς κόμβους εντολών, τα οποία διαθέτουν τεράστια μέσα καταστροφής και κόμβους διαμόρφωσης αντήχησης με λίγα σημεία εισόδου υπό τον αυστηρό του έλεγχο (τηλεόραση, ραδιόφωνο). Αυτός ο ευμετάβλητος, ισχυρός και βαρύς μηχανισμός εξαπόλυσε τη βία με σκοπό να εμποδίσει τον σχηματισμό πλήθους που θα παρήγαγε αντήχηση στους δρόμους και προσπάθησε να διακόψει την λειτουργία των πολλαπλών κόμβων επέκτασης της αντήχησης, όπως το Ίντερνετ και τα τηλεφωνικά συστήματα. Αυτές είναι αντιδραστικές ταχύτητες, οι οποίες ακολουθούν τον ρυθμό των επαναστατικών αντηχήσεων στους δρόμους. Πρόκειται, επίσης, για βίαιες ταχύτητες, οι οποίες μπορούν να επιβραδύνουν ή να διακόψουν αυτές τις αντηχήσεις σκοτώνοντας τους φορείς που τις παράγουν.


Στη Λιβύη, το καθεστώς του Καντάφι εναντιώθηκε στην απεδαφικοποιητικής κατηγορίας της αρχικής εξέγερσης ενεργώντας γρήγορα και βάναυσα. Σε αντίθεση με την Αίγυπτο, η υψηλής ταχύτητας κρατική τρομοκρατία στην Τρίπολη εδαφικοποίησε την επανάσταση. Επιπλέον, η αποδυνάμωση της νεολαίας του Ίντερνετ, συγκριτικά με αυτήν της Αιγύπτου, περιόρισε την σύμπραξη ανάμεσα στην αναταραχή των δρόμων και στην ταχύτητα που επέτρεπαν τα ριζωματικά κοινωνικά δίκτυα. Εξαιτίας αυτής της καθολικής βίας, η επανάσταση στην Λιβύη, τώρα, είναι μια εδαφική εξέγερση, που ενισχύει τον έλεγχό της σε πόλεις όπως στο Τομπρούκ και στη Βεγγάζη και βρίσκεται αντιμέτωπη με το καθεστώς, το οποίο έχει εδραιωθεί στην Τρίπολη. Με άλλα λόγια, η γρήγορη και βίαιη απάντηση του Καντάφι δημιούργησε μέτωπα πολέμου υποστηριζόμενα από κράτη τα οποία τους επιτρέπουν να μετακινούν στρατεύματα και οπλικά συστήματα υψηλής ταχύτητας έξω από τον ασφαλή κόμβο της δενδροειδούς δομής του. Κι ενώ είναι πιθανό ότι αυτή η στρατηγική θα ακολουθήσει την πορεία της Αιγύπτου, η περίπτωση της Λιβύης μας υπενθυμίζει τη δύναμη των κρατικών ταχυτήτων και, πολύ περισσότερο, το γεγονός ότι οι επαναστάσεις είναι, αναμφισβήτητα, σωματικές αντιπαραθέσεις σε πραγματικά χωρικά εδάφη.


Ο Paul Virilio μας δίδαξε για την πολιτική δύναμη της ταχύτητας και αντλώ από τις ιδέες του, όπως και από τη θεωρία για τις ροές (και για τους λείους και ραβδωτούς χώρους που οι ροές αυτές δημιουργούν) των Deleuze και Guattari, με σκοπό να εξετάσω αυτά τα καινοτόμα πρότυπα επαναστατικής ταχύτητας. Ωστόσο, από τη στιγμή που η ταχύτητα των επαναστάσεων συμπεριλαμβάνει σωματικές επιδράσεις, η φυσική της ταχύτητας στην πραγματικότητα ανάγεται στον Σπινόζα, ο οποίος υποστήριξε πως όταν τα σώματα επιδρούν μεταξύ τους θετικά μέσω καλών επαφών, μπορούν να δημιουργήσουν κάτι ισχυρό που αυξάνει την ικανότητα δράσης τους, που αυτό είναι η εντατικοποιημένη σωματική επίδραση, την οποία αποκαλώ αντήχηση. Η μελέτη αυτή εξερευνά το πολιτικά αξιοσημείωτο αλλά περίπλοκο ερώτημα για την ταχύτητα αυτών των εντατικοποιημένων επιδράσεων σε επαναστατικές καταστάσεις, δηλαδή την μηχανική του χωροχρονικού βαθμού της επέκτασής τους. Η πιθανή υλοποίηση αυτού του πολύτιμου συνδυασμού, μια παγκόσμια επανάσταση, μπορεί να έγκειται σ’ αυτό το ζήτημα.


Στο κείμενό μου, “Resonance and the Egyptian Revolution” βασίστηκα στον Σπινόζα με σκοπό να αναλύσω την αντήχηση που δημιουργήθηκε κατά την Αιγυπτιακή Επανάσταση στους δρόμους της Αιγύπτου καθώς και την διάχυτη συναισθηματική ταύτιση από τα σώματα που είναι μαζί στον αγώνα για τον έλέγχο του χώρου. Τόνισα ότι η αντήχηση δεν είναι μεταφορική έννοια αλλά υλική σωματική αναταραχή που σύμφωνα με όλες τις περιγραφές από την Τυνησία, την Αίγυπτο, το Μπαχρέιν ή τη Λιβύη, θεωρείται έντονη, επεκτατική και ισχυρή. Υποστήριξα πως ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της αντήχησης είναι η ευμετάβλητη και κυμαινόμενη φύση της, που καθιστά τη στερεότητά της φευγαλέα και πάντα εκτοπισμένη. Οι ελίτ που φοβούνται αυτή την αντήχηση τη βλέπουν ως «ιό» (όπως υποστηρίζουν ο John McCain και ο πρόεδρος της Υεμένης) ο οποίος επεκτείνεται σαν «μεταδοτική ασθένεια» ή σαν «παραισθησιογόνες ουσίες» και ο Καντάφι προσθέτει πως είναι μια παθολογική, χημική αλυσιδωτή αντίδραση που μολύνει τα σώματα ενάντια στη θέλησή τους και τα μεταβάλλει σε ζόμπι. Ωστόσο, οι επαναστάσεις δεν είναι χημικές αλλά φυσικές διαδικασίες δημιουργημένες από σώματα που αντηχούν με μυριάδες άλλα σώματα και ανακαλύπτουν τη δική τους ικανότητα και θετική δύναμη. Σε ένα πρόσφατο έργο, ο Alain Badiou αποκάλεσε «ποιητική» την ιδέα ότι οι επαναστάσεις του 2011 διαδίδονται μέσω αντήχησης και πρόσθεσε: «Ας αποκαλέσουμε αυτή την αντήχηση «γεγονός». Όπως πολλοί άλλοι, ο Badiou υποθέτει ότι η αντήχηση δεν μπορεί να φέρει από μόνη της θεωρητικό ή πολιτικό βάρος και αυτός είναι ένας ποιητικός τρόπος για να το ονομάσουμε κάπως αλλιώς, απ’ότι φαίνεται πιο πραγματικό: ένα γεγονός. Ο Badiou αποστασιοποιείται από το δικαίωμα της αντήχησης αφού πρώτα την εξερευνά και την κατονομάζει, αγνοώντας τη δύναμή της να μετατρέπει εξατομικευμένες συλλογικότητες σωμάτων σε επαναστατικούς φορείς.


Πώς γίνεται όμως οι επαναστατικές αντηχήσεις να ταξιδεύουν στο χώρο; Πώς να εξηγήσουμε αυτό που ο Badiou αποκαλεί «απίστευτη επέκταση» αυτών των εξεγέρσεων, των οποίων η ταχύτητά προβληματίζει όλους τους αναλυτές; Ποιοί είναι οι πραγματικοί φυσικοί μηχανισμοί αυτής της ταχύτητας; Η επανάσταση διαδίδεται μέσα από σώματα που τρέχουν και δίνουν τον επαναστατικό δαυλό στον επόμενο εθνικό γείτονα, όπως υπονοεί αυτή η αξιοπρόσεκτη αφίσα με τους άντρες που τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα; Η ταχύτητα αυτών των επαναστάσεων είναι σίγουρα μεγαλύτερη από την ταχύτητα των σωμάτων που τρέχουν. Τα συστήματα της άμεσης παγκόσμιας επικοινωνίας εκσφενδονίζουν τώρα ισχυρές επαναστατικές αντηχήσεις που ταξιδεύουν σε υψηλή ταχύτητα προς κάθε κατεύθυνση του πλανήτη. Πώς όμως να εξηγήσουμε την απερίγραπτη ταχύτητα αυτής της άϋλης, για ένα μικρό διάστημα, αντήχησης, δεδομένου ότι δεν εμπεριέχει σώματα αλλά επιδράσεις που αποσυντίθενται μέσω των δικτύων άμεσης επικοινωνίας των ΜΜΕ, σε κομμάτια πληροφοριών που από τις οθόνες των τηλεοράσεων και των υπολογιστών, επιδρούν σε άλλα σώματα και τα κάνουν να αντηχούν;


Ένα από τα πιο θεμελιώδη αξιώματα του Σπινόζα είναι ότι όλα τα σώματα βρίσκονται είτε σε κίνηση είτε σε ανάπαυση και ότι η κίνηση ή η ανάπαυση συγκεκριμένων σωμάτων εξαρτάται από την κίνηση και την ανάπαυση άλλων σωμάτων ( Ethics, II, 13). Εδώ αρχίζει η βιοπολιτική, καθώς η εξουσία εμπεριέχει τη διαχείριση αυτών των προτύπων της κινητικότητας και της ανάπαυσης. Η χειραφέτηση και η κυριαρχία είναι βιοπολιτικές διευθετήσεις της κινητικότητας και της ταχύτητας. Στη μια άκρη, τα σώματα που κινούνται σε λείο χώρο χωρίς να περιορίζονται από άλλα σώματα ενσαρκώνουν απελευθερωμένες μη κωδικοποιημένες ροές, τις νομαδικές γραμμές πτήσης που συνέρπασαν τον Deleuze και τον Guattari. Στην αντίθετη άκρη, τα σώματα που υποχρεώνονται από άλλα σώματα να μένουν ακίνητα σε ραβδωτό χώρο ενσαρκώνουν την καταπιεστική βιοπολιτική της καθήλωσης (το Πανοπτικό, τη φυλακή) που συνάρπασε τον Φουκώ. Και η κύρια βιοπολιτική δύναμη που επιτρέπει σε μια ομάδα σωμάτων να ελέγχει την κινητικότητα άλλων σωμάτων είναι, όπως έδειξε ο Virilio, η ικανότητά τους να παράγουν ταχύτητα.


Αυτός είναι ο λόγος που ο Virilio, κινούμενος πέρα απ’ τον Φουκώ, τόνισε πως και η καταπίεση βασίζεται σε γρήγορες μορφές κινητικότητας. Η ταχύτητα, με δυο λόγια, μπορεί να εξυπηρετήσει τόσο την επανάσταση όσο και την κρατική κυριαρχία. «Η επανάσταση είναι κίνηση αλλά η κίνηση δεν είναι επανάσταση» (Ταχύτητα και Πολιτική, 43). Η γρήγορη κίνηση αγαθών, ροών, σωμάτων και μηνυμάτων σε όλο τον κόσμο δεν είναι από μόνη της επαναστατική. Ο καπιταλισμός ευδοκιμεί σε αυτή την ολοένα πιο γρήγορη ταχύτητα. Πρόκειται για μια ρυθμισμένη κινητικότητα οικοδομημένη σε πολεμικές ραβδώσεις που ενώ αφήνουν το παγκόσμιο κεφάλαιο και τους υπηκόους των ιμπεριαλιστικών κρατών να περνούν τα σύνορα, υποχρεώνουν τα ανεπιθύμητα σώματα να παραμένουν πίσω από περιφραγμένα σύνορα ή να καθηλώνονται στα Γκουαντανάμο του παγκόσμιου αστυνομικού κράτους. Ωστόσο, οι εκπληκτικές κινητικότητες που προκαλούνται από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό αστυνομεύονται δύσκολα. Συγκεκριμένα, δημιουργούν και πολλαπλασιάζουν συγκινησιακές συνδέσεις που διασπούν απρόσμενες γραμμές πτήσης κόβοντας αυτές τις ραβδώσεις και παράγοντας γραμμές ρήξης. Είναι απελευθερωτικές γραμμές πτήσης που διαβρώνουν την ιμπεριαλιστική εξουσία μέσα από τη δίνη των ταχυτήτων της. Ο πλανήτης είναι διασταυρωμένος από μια συνεχιζόμενη αντιπαράθεση ανάμεσα σε αυτά τα δυο αντίθετα πρότυπα ταχύτητας, που όπως λένε οι Deleuze και Guattari είναι οι δενδροειδείς ροές, κωδικοποιημένες από την εξουσία του καπιταλιστικού κράτους, και οι μη κωδικοποιημένες νομαδικές ροές εξεγερτικών, ριζωματικών ταχυτήτων.


Καθώς οι ταχύτητες αυτές δεν έχουν την ίδια χωρική φύση αλλα υπάρχουν μόνο σε μείγμα δεν πρέπει να θεωρηθούν ως δυο αντίθετα μοντέλα. Οι Deleuze και Guattari τόνισαν ότι τα ριζώματα και τα δέντρα είναι πάντα μπλεγμένα και ότι «υπάρχουν κόμποι δενδροειδείς στα ριζώματα και ριζωματικά παρακλάδια στις ρίζες». Οι ομάδες του Facebook, με έναν διαχειριστή που στέλνει μηνύματα τα οποία φτάνουν σε χιλιάδες σώματα, ακολουθούν μια δενδροειδή διασπορά μέσα σε ένα ριζωματικό δίκτυο και οι ομάδες θανάτου που περιπολούν στους δρόμους της Τρίπολης με φορτηγά είναι ριζωματικές γραμμές ταχύτητας που ακολουθούν μια δενδροειδή αλυσίδα εντολών. Ωστόσο, αυτά τα πρότυπα ταχύτητας εκφράζουν ότι στις επαναστάσεις μια συγκεντρωτική ριζωμένη μορφή δυσκολεύεται από όλες τις πλευρές μέσω μαζών που την χτυπούν κι ύστερα απομακρύνονται για να αποφύγουν την καταστολή. Με την σειρά τους, οι επαναστάσεις νικούν τις δενδροειδείς-συγκεντρωτικές ταχύτητες και υπερισχύουν με ευκίνητες και μαζικές μορφές σωματικής διαπότισης. Για να καταλάβουμε αυτή την ταχύτητα, πρέπει να εξετάσουμε τον μηχανισμό της επέκτασης της αντήχησης λεπτομερειακά και ιστορικά, διότι δεν εμπεριέχει μόνο την ταχύτητα των σωμάτων και των αντικειμένων (οχήματα, όπλα) αλλά και την ταχύτητα των αντηχήσεων που δημιουργείται από το πλήθος, μια πολύ πιο περίπλοκη υπόθεση (σε μελλοντικές μελέτες σκοπεύω να εξερευνήσω τη βιοπολιτική φυσική εκτενέστερα, ένα έργο-πρόκληση το οποίο απαιτεί να βασιστώ τις συγκλίσεις του με τη φυσική όπως και στην ιδιαιτερότητά του ως βιοπολιτική που δεν μπορεί να περιοριστεί σε θετικιστικά πρότυπα προβλεψιμότητας).


Από τη στιγμή που παράγεται από δυο ή περισσότερα σώματα που επιδρούν το ένα στο άλλο ύστερα από μια καλή επαφή, η ικανότητα της αντήχησης να επεκταθεί στο χώρο εξαρτάται, κατ’ αρχάς, από το κατά πόσο αυτά τα σώματα συναντούν άλλα σώματα με τα οποία μπορούν να αντηχήσουν. Όσο περισσότερο διαρκεί μια αντήχηση, όσο μακρύτερα επεκτείνεται, τόσο πιο ισχυρή γίνεται. Κατά το μεγαλύτερο διάστημα της ανθρώπινης ιστορίας, η μέγιστη ταχύτητα με την οποία μια επαναστατική αντήχηση ταξίδεψε ήταν η ταχύτητα των σωμάτων που την έφεραν μέσα τους. Κατά την έναρξη του αγγλικού εμφυλίου πολέμου το 1642, για παράδειγμα, η επαναστατική αντήχηση που έκανε πολλά σώματα να οργανώσουν μια εξέγερση εναντίον του Βασιλιά μπορούσε να επεκταθεί μόνο εάν τα σώματα αυτά περπατούσαν, έτρεχαν ή ίππευαν μέχρι να φτάσουν σε άλλα χωριά και να κάνουν άλλα σώματα να αντηχήσουν και να συμμετάσχουν στον αγώνα τους. Παρομοίως, η αντήχηση που δημιουργήθηκε από τη Γαλλική Επανάσταση το 1789 ταξίδεψε μέχρι την Αϊτή μέσω των σωμάτων των επαναστατών που ύστερα από πολλές εβδομάδες πάνω σε πλοίο μετέφεραν (μαζί με ειδήσεις, φυλλάδια, βιβλία) το αίσθημα της δύναμης που είχε γεννηθεί στους δρόμους της Γαλλίας. Η ταχύτητα επέκτασης της αντήχησης πέρα του Ατλαντικού ήταν εκείνη ενός πλοίου (περίπου 5 κόμβοι ανά ώρα). Στην Αϊτή, η αντήχηση επεκτάθηκε με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Μέσα σε δυο χρόνια, ένας επαναστατικός στρατός χιλιάδων αποφασισμένων μαύρων σωμάτων, που είχαν εμπνευστεί από το γαλλικό πλήθος, κατέστρεψε το κόσμημα όλων των γαλλικών αποικιών, τον εξαιρετικά κερδοφόρο οικισμό δούλων του Αγίου Δομίνικου.


Πριν την εφεύρεση του τηλέγραφου, του σιδηρόδρομου και των ατμόπλοιων, η ταχύτητα των επαναστατικών αντηχήσεων ήταν περίπου ίδια με εκείνη των κρατικών προσπαθειών να τις καταπνίξουν, ιδίως στην ξηρά. Η θάλασσα, ένα διαφορετικό είδος χώρου εξαιτίας της ρευστής φύσης της, ελεγχόταν από γρήγορα πλοία που ανήκαν στο κράτος ή στο εμπορικό κεφάλαιο. Παρόλα αυτά, η κρατική υπεροχή στη θάλασσα αμφισβητήθηκε συχνά από μη κρατικούς παίκτες όπως οι πειρατές, που ήταν μάστορες στην τέχνη της ταχύτητας με τα ευκίνητα πλοία τους που κρύβονταν ανάμεσα σε νησιά ή ακτές. Στην ξηρά, η μέγιστη ταχύτητα που είχαν οι αντάρτες και οι κρατικοί υπάλληλοι ήταν εκείνη του αλόγου ή των κάρων που τα έσερναν ζώα, ακόμη κι αν το κράτος είχε το πάνω χέρι σε ό,τι αφορά τη στρατιωτική ισχύ, δημιουργώντας στρατιωτικά σύνολα με μονάδες ιππικού και βασιζόμενο σε δίκτυα προμήθειας, προκειμένου να διατηρήσει αυτή την ταχύτητα για μεγαλύτερο διάστημα.


Ωστόσο, μέχρι τα μέσα του 1800, οι νέες εφευρέσεις στη μηχανική της ταχύτητας (η ατμομηχανή και ο τηλέγραφος) μετέβαλαν ριζικά αυτή τη σχετική ισορροπία. Οι καινοτομίες αυτές σηματοδότησαν μια δραματική καμπή στην ιστορία της ανθρώπινης χωρικότητας. Από εκεί κι ύστερα, η κρατική ισχύς αυξήθηκε εξαιτίας της ικανότητάς της να μετακινεί στρατεύματα με μεγαλύτερη ταχύτητα και να συντονίζει αυτή την κινητικότητα μέσω της γρήγορης ροής πληροφοριών σε χώρους που είχαν μεγάλη απόσταση ο ένας απ’ τον άλλον. Δυο διαφορετικοί μηχανισμοί ταχύτητας έπαιξαν ρόλο εδώ: η ταχύτητα των ενόπλων σωμάτων στο τρένο ή στο ατμόπλοιο και η ταχύτητα των μηνυμάτων που έφευγαν μέσω των τηλεγραφικών γραμμών. Η πιο καθοριστική ήταν η τελευταία. Η υπεροχή του τηλέγραφου είχε να κάνει με την ασυναγώνιστη ταχύτητά του, που επέτρεπε γρήγορο συντονισμό σε απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων και έδινε στο κράτος τη δύναμη να ελέγχει το χώρο: ήξερε τι γινόταν σε πολλά μέρη την ίδια στιγμή. Και αυτό γιατί η υποδομή που διευκόλυνε αυτές τις ταχύτητες βρισκόταν συνήθως η μία κοντά στην άλλη: οι τηλεγραφικές γραμμές δρούσαν παράλληλα με τις σιδηροδρομικές.


Ο David Harvey υποστήριξε πως οι τεχνολογίες αυτές σήμαιναν ότι στις περιπτώσεις που μια επαναστατική ομάδα μπορούσε να ελέγχει επιτυχώς ένα μέρος, για παράδειγμα μια πόλη, το κράτος είχε ανώτερο έλεγχο στο χώρο και μπορούσε να τις περικυκλώσουν και να τις συντρίψουν. Ωστόσο, η δύναμη αυτή δεν αποτελεί ύψιστο χαρακτηριστικό του κράτους ή του κεφαλαίου αλλά έμφυτη δύναμη των σωμάτων να δρουν και να χτυπούν γρηγορότερα. Οι επιτυχείς επαναστατικές αντηχήσεις υπερέχουν ακριβώς επειδή έχουν ανώτερο έλεγχο του χώρου και δημιουργούν εξεγερτικές ταχύτητες που νικούν τον δενδροειδή μηχανισμό υψηλής ταχύτητας της κρατικής βίας. Οι πιο προσαρμοστικές αντάρτικες ομάδες είναι εξαιρετικά ευκίνητες και ικανές να χτυπήσουν με κρυφή ταχύτητα, όπως οι καλύτεροι κομμάντο στον ανταρτοπόλεμο του Βιετνάμ και του Σαλβαντόρ. Οι Μπολσεβίκοι στη Ρωσία χρησιμοποίησαν τον τηλέγραφο και τις ταχυδρομικές υπηρεσίες προς όφελός τους για να υπερισχύσουν της κυβέρνησης Κερένσκι τον Οκτώβριο του 1917.


Παρομοίως, οι εξεγερτικές ταχύτητες στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή είναι αλληλένδετες με την ταχύτητα των παγκόσμιων δικτύων άμεσης επικοινωνίας. Κι αυτό απαιτεί μια σύντομη επισκόπηση της κομβικής χωρικότητας των διαφορετικών τεχνολογιών των ΜΜΕ: δηλαδή, η χωρική διάταξη των κόμβων που παράγουν μηνύματα και των κόμβων που τα λαμβάνουν. Στον εικοστό αιώνα, το ραδιόφωνο και η τηλεόραση άνοιξαν και εκδημοκράτησαν την πρόσβαση σε κόμβους λήψης μηνυμάτων, μέσα όμως σε μια δενδροειδή δομή που περιλαμβάνει λίγους και στενά ελεγχόμενους κόμβους παραγωγής μηνυμάτων. Η δομή τόσο του ραδιοφώνου όσο και της τηλεόρασης είναι ιεραρχική και οι ροές τους είναι μονής κατεύθυνσης και προέρχονται από μια ρίζα που στηρίζει ολόκληρο το σύστημα: ένας μικρός αριθμός κόμβων που έχουν τη βάση τους σε κάποιο κτίριο (τηλεοπτικοί και ραδιοφωνικοί σταθμοί) και ελέγχουν τα μηνύματα που στέλνονται σε εκατομμύρια σώματα που δεν μπορούν παρά να ακούσουν και να δουν. Το γεγονός ότι οι πιο ισχυροί τηλεοπτικοί κόμβοι ελέγχονται από το κράτος ή από εταιρίες δίνει σε αυτούς τους παίκτες απαράμιλλη δύναμη για να μεταβάλουν τις αντιδραστικές, ανήσυχες, εσωστρεφείς αντηχήσεις που μπορούν να αναπαράγουν καταχραστικά σύνολα βασισμένα σε βαθιές ανισότητες.


Αντίθετα, το Ίντερνετ και η τεχνολογία της κινητής τηλεφωνίας είναι οικοδομημένες σε μια πολυκεντρική, ριζωματική φυσική υποδομή με αναρίθμητους κόμβους δημιουργίας μηνυμάτων, ακόμη κι αν το δίκτυο έχει δενδροειδείς κόμβους όπως το Google ή το Facebook (όπως επεσήμανε ο Ian Buchanan). Μπορούμε να δούμε τους πυκνούς δενδροειδείς κόμβους που υπάρχουν μέσα σε ευρύτερα ριζωματικά δίκτυα στη δεξιά εικόνα. Σε καθημερινή βάση, ένα σύνθετο, πολυεπίπεδο σύστημα σαν κι αυτό διοχετεύει δισεκατομμύρια ροές πολλαπλών κατευθύνσεων που δημιουργούνται από εκατομμύρια σώματα, τα οποία μπορούν δυνητικά να προσεγγίσουν το ευρύ κοινό χωρίς τη μεσολάβηση των συγκροτημάτων των ΜΜΕ. Το 2010, το Wikileaks αποκάλυψε με σαφήνεια γιατί το Ίντερνετ, ενώ είναι κωδικοποιημένο από κρατικές εταιρικές δενδροειδείς μορφές σε πολλά επίπεδα, έχει μια απελευθερωτική δυναμική: μια μικρή ομάδα φορέων μπορεί θεωρητικά να κάνει την ταξινομημένη πληροφόρηση για τις ιμπεριαλιστικές επιχειρήσεις προσβάσιμη σε δισεκατομμύρια σώματα σε όλο τον πλανήτη. Ακόμη πιο σημαντικά, μπορεί να το κάνει παρά την έντονη αντίδραση των ιμπεριαλιστικών ελίτ. Και το γεγονός ότι το Wikileaks επέζησε παρά των πολλών κυβερνοεπιθέσεων μέσω της γρήγορης δημιουργίας ριζωματικών δικτύων αλληλεγγύης (τους ιστότοπους καθρέφτες του Wikileaks) αποκαλύπτει ότι οι εξεγερτικές ταχύτητες στον παγκόσμιο ιστό μπορούν να ξεπεράσουν την ταχύτητα της κρατικής λογοκρισίας. Ωστόσο, οι πρόσφατες συζητήσεις για την πολιτική προβολή του Ίντερνετ παραβλέπουν ότι αυτό που ενισχύει ο παγκόσμιος ιστός είναι η δύναμη κινητοποίησης και συντονίσμού σωμάτων σε πραγματικούς χώρους μέσα από εξίσου ριζωματικές μορφές ταχύτητας.


Στην Αιγυπτιακή Επανάσταση, η σύμπραξη ανάμεσα στις ταχύτητες που γεννήθηκαν σ’ αυτά τα δίκτυα άμεσης επικοινωνίας και στο αστικό έδαφος ήταν αποφασιστική, καθώς επέτρεψε στο πλήθος να ελιχθεί στην κρατική βία και στην κρατική προπαγάνδα. Η επανάσταση έγινε με διαφορετικές αλλά αλληλένδετες ταχύτητες: την ταχύτητα των σωμάτων που συγκρούονταν με την αστυνομία στους δρόμους και την πολύ πιο γρήγορη ταχύτητα των συγκινησιακών αντηχήσεων που γεννήθηκαν από αυτές τις συγκρούσεις και ενισχύθηκαν μέσω του Ίντερνετ και των τηλεοπτικών δικτύων που δεν ελέγχονταν από το αιγυπτιακό κράτος, όπως το Αλ Τζαζίρα. Οι αντηχήσεις αυτές, άϋλες και προβεβλημένες την ίδια στιγμή ως εικόνες, ήχους και κείμενα σε αναρίθμητες οθόνες ηλεκτρονικών υπολογιστών και τηλεοράσεων, ενσαρκώθηκαν ξανά καθώς επέδρασαν σε εκατομμύρια σώματα που έβλεπαν, άκουγαν και διάβαζαν. Δεν επέδρασαν σε όλα τα σώματα με τον ίδιο τρόπο. Ωστόσο, εκατομμύρια σώματα αντήχησαν θετικά, και όχι μόνο στην Αίγυπτο.


Ο Nikolai Grozni, που παρακολουθούσε τα νέα από το Παρίσι, έγραψε για τη συγκινησιακή επίδραση που είχε στο σώμα του η αντήχηση που έφτασε άμεσα από την Αίγυπτο. «Απ’ τη στιγμή που άρχισε η εξέγερση στην Αίγυπτο, στις 25 Ιανουαρίου, μετά βίας μετακινήθηκα από την οθόνη της τηλεόρασης. Μπορεί να βρίσκομαι στη Γαλλία, αλλά ο νους μου είναι στην πλατεία Ταχρίρ. Αναπνέω δακρυγόνα. Ανάβω βόμβες Μολότοφ….. Πολεμώ χοντροκέφαλους αστυνομικούς. Βρίζω κάθε σύμβολο του καθεστώτος μέχρι να ραγίσει η φωνή μου». Σε αντίθεση με όσα υποστηρίζει, το σώμα του Grozni (και όχι μόνο ο νους του) βρισκόταν συγκινησιακά σε πλήρη συντονισμό με εκείνα τα σώματα στην πλατεία Ταχρίρ, σε σημείο που η χωρική απόσταση μεταξύ Αιγύπτου και Γαλλίας έμοιαζε να έχει καταργηθεί. Το σώμα του αντηχούσε, μέσω της τηλεόρασής του, μαζί με εκείνα τα σώματα στην πλατεία Ταχρίρ. Αυτή η άμεση επίδραση, διερυμένη μέσα από τα παγκόσμια δίκτυα, ήταν η ίδια που λίγες μέρες νωρίτερα είχε εμπνεύσει εκατομμύρια αιγυπτιακά σώματα που παρακολουθούσαν τα νέα για την εξέγερση στην Τυνησία να βγουν στους δρόμους για να ανατρέψουν τον Μουμπάρακ.


Η σύμπραξη μεταξύ των δρόμων και των κοινωνικών δικτύων ήταν στην πραγματικότητα αυτό που αποτέλεσε το έναυσμα για την ομοβροντία της Αιγυπτιακής Επανάστασης στις 25 Ιανουαρίου. Όπως ανέλυσε ο Charles Hirschkind, τους προηγούμενους μήνες τα κοινωνικά δίκτυα έγιναν μια ισχυρή μηχανή αντήχησης διευρύνοντας αυτό που τα αιγυπτιακά ΜΜΕ έκαναν αόρατο: σώματα τρομοκρατημένα από το κράτος. Η συγκινησιακή δύναμη ενσαρκώθηκε τον Ιούνιο του 2010 με την ευρεία κυκλοφορία της φωτογραφίας του παραμορφωμένου, βασανισμένου προσώπου του Khalel Said, ο οποίος ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από δυο αστυνομικούς. Η αντήχηση που δημιουργήθηκε από την εικόνα της σωρού οδήγησε στη δημιουργία μιας ομάδας στο Facebook (Είμαστε όλοι ο Khalel Said) που επρόκειτο να παίξει κεντρικό ρόλο στην οργάνωση των διαδηλώσεων της 25ης Ιανουαρίου. Η εικόνα αυτή έφτασε σε μυριάδες οθόνες ηλεκτρονικών υπολογιστών και επέδρασε σε εκατομμύρθα σώματα, όπως θα έλεγε ο Jon Beasley-Murray, σε ένα μη διανοητικό, μη ιδεολογικό επίπεδο. «Αυτό ήταν το σημείο καμπής», είπε στην εφημερίδα Guardian ο Heba Morayef, υπέρμαχος του Human Rights Watch στην Αίγυπτο. «Πριν απ’ αυτό, οι διαδηλώσεις υπέρ της πολιτικής μεταρρύθμισης ήταν για τον μέσο Αιγύπτιο κάτι αφηρημένο». Το παραμορφωμένο από τα βασανιστήρια πρόσωπο ενός 28χρονου άντρα διέλυσε την αφηρημένη σκέψη κι έκανε πολλά σώματα να αντηχούν συναισθηματικά ταυτισμένα προς έναν νέο άντρα που βασανίστηκε και δολοφονήθηκε από κρατικούς υπαλλήλους. Οι ακτιβιστές του Facebook μετέτρεψαν αυτό το σωματικό στοιχείο τρομοκρατίας σε απεδαφικοποιημένο όπλο για την επέκταση της αντήχησης.


Οι σωροί ανοίγουν ισχυρά εδάφη στην επιτάχυνση της αντήχησης. Μια σωρός είναι ένα σώμα που δεν μπορεί πια να δεχτεί επιδράσεις από άλλα σώματα. Είναι ένα σώμα που δεν μπορεί να αντηχήσει. Ωστόσο, είναι ένα σώμα που ακόμη μπορεί να επιδράσει ισχυρά σε άλλα σώματα, περισσότερο τώρα που είναι νεκρό παρά όταν ήταν ζωντανό. Ο Σπινόζα δεν εξερεύνησε τις μονοκατευθυντήριες επιδράσεις που έχουν να κάνουν με το νεκρό σώμα, αλλά ο ανθρωπολόγος Alan Klima το έκανε. Στο βιβλίο του, The Funeral Casino, μια συναρπαστική διερεύνηση για την δύναμη που έχουν οι σωροί στην κρατική τρομοκρατία και τον βουδιστικό διαλογισμό στην Ταϋλάνδη, ο Klima δείχνει πως τα νεκρά σώματα, ιδίως εκείνα που δολοφονήθηκαν από το κράτος, δημιουργούν επιδράσεις απλήρωτου χρέους σε σχέση με τις προηγούμενες ζωές αυτών των σωρών. Παρομοίως, το παραμορφωμένο πρόσωπο του άψυχου Khalel Said δημιούργησε συναισθηματική ταύτιση μέσω Facebook (Είμαστε όλοι ο Khalel Said) και ενέπνευσε πολλούς για το χρέος τιμής τους στα πολλά θύματα της κρατικής τρομοκρατίας, ερχόμενοι σε αντιπαράθεση με το κράτος στους δρόμους.


Αυτός είναι ο λόγος που το καθεστώς Μουμπάρακ προσπάθησε να διακόψει την λειτουργία των ριζωματικών δικτύων άμεσης επικοινωνίας (Ίντερνετ, τηλεφωνικά συστήματα) που μετέδιδαν αυτές τις αντηχήσεις, κλείνοντας το περίφημο «Internet switch» σε σημαντικά κτίρια στο Κάιρο (ειδικά στο Telecom Egypt Building) και να κυνηγήσει τα σώματα των online ακτιβιστών. Ο Khalel Said, σε τελική ανάλυση, δολοφονήθηκε επειδή ήταν ένας μπλόγκερ που εξέθετε τη διαφθορά στην αστυνομία και ο Wael Ghonim συνελήφθη στο δρόμο και κρατήθηκε επί δώδεκα μέρες εξαιτίας του ακτιβισμού του στο Facebook. Είναι η ίδια κρατική τακτική επανεδαφοποίησης που υπήρχε στις ιμπεριαλιστικές προσπάθειες να φυλακίσουν το σώμα του Τζούλιαν Ασσάνζ, πράγμα που δείχνει ότι οι κρατικές ταχύτητες αναζητούν την σύμπραξη των κατασταλτικών ενεργειών τους στα δίκτυα επικοινωνίας και των πραγματικών σωμάτων στους δρόμους.


Απ’ τη στιγμή που τα σώματα που είναι μαζί στο χώρο αποτελούν την κύρια πηγή επαναστατικής αντήχησης, πρωταρχικός σκοπός του κράτους, σε όλες τις περιπτώσεις, είναι να διαλύει αυτά τα σώματα και να τα αποσύρει από τους δρόμους. Η επακόλουθη σύγκρουση ανάμεσα στις δενδροειδείς και τις ριζωματικές ταχύτητες υπήρξε ιδιαίτερα δραματική στην Αίγυπτο. Προγραμματίζοντας διαμαρτυρίες για την 25η Ιανουαρίου, οι ακτιβιστές αποφάσισαν να καταλάβουν τους δρόμους μέσα από πρότυπα υψηλής κινητικότητας και διασκόρπισης με σκοπό να αποφύγουν να μείνουν καρφωμένοι στο χώρο (με τη “στρατηγική του κλοιού” [kettle]) από την αστυνομία όπως είχε συμβεί σε προηγούμενες συγκεντρώσεις, μια στρατηγική του πλήθους την οποία έχουν υιοθετήσει και οι ακτιβιστές στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ένας Αιγύπτιος ακτιβιστής είπε στην εφημερίδα The Guardian, «αυτή τη φορά ήμασταν αποφασισμένοι να κάνουμε κάτι διαφορετικό- να είμαστε πολυπολικοί, υπερκινητικοί και πιο ευκίνητοι από την amin markazi (δυνάμεις κεντρικής ασφάλειας)». Και ήταν πράγματι υπερβολικά γρήγοροι, ευκίνητοι και πολυπολικοί για το κράτος, καθώς επιβλήθηκαν στις δυνάμεις αποκατάστασης της έννομης τάξης για πολλές μέρες. Κάποια στιγμή, η αστυνομία τα παράτησε και αποσύρθηκε από τους δρόμους της Αιγύπτου. Σε αυτό το αστικό έδαφος, όπως θα έλεγε το Invisible Committee, η κεντρόφυγος δύναμη του πλήθους υπερίσχυσε της κεντρομόλου αστυνομικής δύναμης. Τα ίχνη της επικής, πολύωρης μάχης για τον έλεγχο της γέφυρας Qasr El Nile, στις 28 Ιανουαρίου, η οποία φαίνεται εδώ, δείχνουν πώς μέσα σε σύννεφα δακρυγόνων αυτό το ευκίνητο πλήθος έφτασε μαζί, διαλύθηκε όταν δέχτηκε επίθεση κι έσπρωξε την αστυνομία σε έναν τόσο στενό χώρο όπως μια γέφυρα. Η επιτυχής κατάληψη της γέφυρας προηγήθηκε της κατάληψης της πλατείας Ταχρίρ και λίγες μέρες αργότερα της ανατροπής του Μουμπάρακ.


Λίγα γεγονότα ενσάρκωσαν την Αιγυπτιακή Επανάσταση πιο δραματικά από εκείνα της 11ης Φεβρουαρίου, της ημέρας που έπεσε ο Μουμπάρακ, όταν το πλήθος περικύκλωσε το κτίριο της κρατικής τηλεόρασης στο Κάιρο, στο Νείλο, ενώ αποφασισμένες μάζες έπαιρναν τον έλεγχο της υπόλοιπης πόλης και του έθνος για να ανατρέψουν το καθεστώς μια για πάντα. Αυτή η επικίνδυνα αντηχητική σωματική διαπότιση ήταν αρκετά ισχυρή, παρά τον προστατευτικό κλοιό των στρατιωτών, για να κάνει τα σώματα μέσα στο κτίριο να αλλάξουν τον τόνο της μεταβολής που εξέπεμπε ο δενδροειδής κρατικός κόμβος. Αντί να μεταδώσει φόβο, η κρατική τηλεόραση άρχισε να υποστηρίζει τις επαναστατικές αντηχήσεις που έφταναν από την πλατεία Ταχρίρ. Στην Αίγυπτο, οι ριζωματικές ταχύτητες υπερείχαν εξαιτίας του διαποτισμού όχι μόνο στις συγκρούσεις με την αστυνομία αλλά και στην μετατροπή των αντηχήσεων σε δενδροειδή δίκτυα μαζικής επικοινωνίας.


Αυτές οι κινητικότητες ήταν πολιτικά αποτελεσματικές όχι τόσο λόγω της ταχύτητας των σωμάτων ατομικά, που τα περισσότερα περπατούσαν ή έτρεχαν, αλλά λόγω της πολυπολικής φύσης τους, που ήταν ικανή να διαποτίσει το αστικό έδαφος και να ξεπεράσει το κράτος. Η συστημική ταχύτητα του ανθρώπινου πλήθους ενισχύθηκε από τους μύριους παλμούς του, την ευρύτατη χωρική διασπορά του και τη σωματική πυκνότητά του. Ένα παράδειγμα είναι τα βίντεο που αναρτήθηκαν στο YouTube (εδώ και εδώ) και δείχνουν αστυνομικά αυτοκίνητα και οχήματα χωρίς σήμα να τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα μέσα στο πλήθος χωρίς να προσπαθούν καν να το αποφύγουν. Από την άλλη πλευρά, αυτή ήταν μια απεγνωσμένη ταχύτητα απόδρασης από έναν εχθρικό χώρο που ελέγχεται από απηχητικά σώματα. Κι ενώ τα βίντεο αναρτήθηκαν για να αναδείξουν την κρατική βαναυσότητα, σηματοδοτούν, επίσης, τη γρήγορη υποχώρηση του κράτους από τους δρόμους που είχαν πλημμυρίσει απ’ το πλήθος.


Αυτές οι ριζωματικές ταχύτητες αποτελούν μέρος μιας εξέγερσης χωρίς ηγέτες, ιεραρχικές οργανώσεις ή κόμματα (τα περισσότερα από τα οποία εξουδετερώθηκαν ή αποκεφαλίστηκαν από το καθεστώς). Αυτή η μη ιεραρχική σωματική μορφή είναι το πλήθος ως πολλαπλότητα. Και όπως παρατήρησε ο Στάθης Γουργουρής, αυτό το πλήθος δεν γύρεψε ποτέ κάποια υπερβατική ή ανώτερη εξουσιοδότηση. Ούτε ηγέτη, ούτε πρωτοπορία ούτε επαναστατικό κόμμα, μόνο αντηχητικά σώματα στους δρόμους. Το πιο δημοφιλές σύνθημα στην Αίγυπτο, την Υεμένη, το Μπαχρέιν ή τη Λιβύη ήταν και είναι, «Ο λαός θέλει να ρίξει το καθεστώς». Προερχόμενα από σήματα κι απ’ τις σελίδες του Facebook στην Τυνησία, αυτά τα συνθήματα από μυριάδες αντηχητικά σώματα υλοποιούν την συστατική, μη κατευθυνόμενη δύναμη του πλήθους.


Αυτό το κύμα επαναστατικής επέκτασης έχει συγκριθεί με εκείνο του 1989, το οποίο έφτασε στην κορύφωσή του μεταξύ Ιουνίου (πλατεία Τιανανμέν, εκλογική ήττα των Πολωνών κομμουνιστών) και Δεκεμβρίου (πτώση του Τσαουσέσκου στη Ρουμανία). Συγκρίνοντας αυτά τα δυο, σε μια δημόσια συζήτηση που οργάνωσε το Αλ Τζαζίρα, η Emily Bell σημείωσε: «Βλέπουμε τώρα ένα πολύ πιο συμπιεσμένο χρονοδιάγραμμα. Έξι βδομάδες αντί για έξι μήνες». Εκτός του ότι διαδίδονται πιο γρήγορα, οι επαναστάσεις αυτές, σε αντίθεση με εκείνες του 1989, ανοίγονται επεκτεινόμενοι ορίζοντες ρωγμής της παγκόσμιας αυτοκρατορικής εξουσίας. Οι παγκόσμιες ελίτ φοβούνται την ταχύτητα αυτών των επαναστάσεων, η οποία ξεπερνά την ικανότητά τους να τις συγκρατήσουν και να τις κατανοήσουν. Από την Τυνησία, αυτές οι ελίτ έχουν οπισθοχωρήσει, αντιφάσκοντας, κάνοντας διαφανή την υποκρισία τους. Τη μια μέρα είναι ασαφείς και καλούν σε «πειθαρχημένες αλλαγές» όταν οι διαδηλωτές δολοφονούνται από κράτη που έιναι υποχείρια των Ηνωμένων Πολιτειών (Τυνησία, Αίγυπτο, Μπαχρέιν, Υεμένη) και την επόμενη μέρα, καταδικάζοντας ρητά τη βία όταν το καθεστώς είναι πιο εχθρικό ή ανεξάρτητο από τα ιμπεριαλιστικά σχέδια (Ιράν, Λιβύη). Παρόμοιες ανησυχίες έχουν ανακύψει στις φιλοκανταφικές παρεμβάσεις που έκαναν κάποιοι αυτοαποκαλούμενοι επαναστάτες ηγέτες όπως ο Ντανιέλ Ορτέγκα και ο Ούγκο Τσάβες, που τώρα μοιάζουν να φοβούνται τις επαναστάσεις. Στις διαφορετικές εκφράσεις τους, όλες αυτές είναι ανησυχίες για τη δύναμη του αντηχητικού πλήθους να διαλύει γεωπολιτικά σχήματα που κάποτε έμοιαζαν στέρεα.


Το κράτος στηρίζεται, επίσης, σε ισχυρά οπλικά συστήματα που του επιτρέπουν να καταστρέφει αντηχητικά σώματα με απαράμιλλη ταχύτητα. Η ικανότητα του κράτους στη Λιβύη να εξαπολύει βία γρήγορα είναι, σε τοπική και υποτυπώδη κλίμακα, εκείνη μιας παγκόσμιας ιμπεριαλιστικής μηχανής, που μπορεί να σκοτώνει ή να απαγάγει σώματα σε όλο τον πλανήτη, όπως κάνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες σε καθημερινή βάση. Αλλά οι επαναστάσεις του 2011 μας διδάσκουν ότι η συνεργία ανάμεσα στο άοπλο πλήθος στους δρόμους και στα παγκόσμια δίκτυα επικοινωνίας μπορεί να ξεπεράσει τις κρατικές ταχύτητες. Αυτή είναι βασική αρχή για την επιτυχία των επαναστάσεων, όπως η Αιγυπτιακή, που δεσμεύονται στο να μην χρησιμοποιούν βία. Είναι η πρώτη φορά μετά την εφεύρεση του τηλέγραφου που τα μη κρατικά σύνολα σωμάτων έχουν τόση επίδραση στις άμεσες μορφές επικοινωνίες. Εξού και η κοσμοϊστορική φύση αυτών των επαναστάσεων, που προχωρούν με αποφασιστικότητα μέσω συγκινησιακών επαφών στους δρόμους αλλά οπουδήποτε αλλού επεκτείνονται με απαράμιλλη ταχύτητα. Και επηρεάζουν, όπως υποστηρίζουν οι Deleuze και Guattari, «όπως οι σφαίρες τα όπλα».


Το σώμα είναι ο μόνος κατασκευαστής και αγωγός αυτού του συγκινησιακού όπλου. Στην Ηθική, ο Σπινόζα έγραψε: «Κανείς δεν έχει ορίσει ακόμη τα όρια των δυνατοτήτων του σώματος: δηλαδή, κανείς ακόμη δεν έχει μάθει εμπειρικά τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει το σώμα» (ΙΙΙ,2). Στο βιβλίο του για τον Σπινόζα, ο Deleuze ορθώς υποστηρίζει ότι αυτό αποτελεί μια πρόκληση, ένα κίνητρο για μας να πάμε παρακάτω για το ότι «χρειαζόμαστε να ανακαλύψουμε περισσότερα για το σώμα απ’ όσα ξέρουμε». Αυτό που μας διδάσκουν οι επαναστάσεις, και το οποίο τείνουμε να ξεχάσουμε, είναι ότι τα αντηχητικά σώματα ανατρέπουν κράτη.


To άρθρο του Gastón R. Gordillo “The Speed of Revolutionary Resonance ” δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο μπλογκ του.

Το κρατικό σύνορο υπήρξε πάντα η εξαίρεση στην πολιτική, υποστηρίζει ο Mark Salter – η συγκρότηση του εθνικού πληθυσμού γινόταν πάντοτε έξω απ’ το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής. Όλο και περισσότερες κυβερνήσεις δεσμεύονται στη διαδικασία ‘άρσης της εντοπιότητας’ των συνόρων, μέσω της οποίας αυτοί που εκδίδουν τις θεωρήσεις, η υπηρεσία αλλοδαπών, οι συνοριακοί υπάλληλοι στο εξωτερικό, ιδιωτικές αρχές, ακόμη και αερομεταφορείς εκτελούν τα συνοριακά καθήκοντα μακριά από τα φυσικά σύνορα.


Η σύγχρονη μετανάστευση έχει να κάνει με την ταχύτητα- επίσης με την ταχύτητα με την οποία η ‘κινητική ελίτ’ μπορεί να διασχίσει τον πλανήτη χωρίς εμπόδια, και την ταχύτητα με την οποία εκείνοι που ανήκουν στην ‘κατηγορία απέλασης’ στέλνονται πίσω δια αέρος και θαλάσσης. Τυφλωμένοι από το μεγάλα λόγια περί της παγκοσμιοποίησης, γοητευόμαστε συνήθως από τα προηγούμενα και δεν δίνουμε σημασία στα πιο πρόσφατα. Καθώς σεργιανίζουμε στις ζώνες αναμονής, αθέατες αποσκευές, επιβάτες, μαγαζιά, αεροπλάνα, προσωπικό υποστήριξης, όλα κυκλοφορούν σε μια οργανωμένη δίνη γύρω απ’ τα μάτια μας. Όσο σκεπτικοί κι αν είμαστε τώρα για το Gulfstream τζετ που είναι σταθμευμένο στο τέλος του αεροδιάδρομου ή για τους ντυμένους ‘εκτός εποχής, εκτός τόπου’ επιβάτες, η στρατιά των φρουρών, των αστυνομικών, των ελεγκτών και του προσωπικού ασφαλείας, που κυκλοφορούν ελεύθερα σε αυτό το δημόσιο χώρο, έχουν γίνει αόρατοι. Υπάρχει μια διπλή κίνηση στη σύγχρονη διακυβέρνηση της κινητικότητας: πολιτική υψηλής ασφάλειας και ταυτόχρονα α-πολιτικοποίηση της μετανάστευσης.


Η πολιτική της έκτακτης ανάγκης


Σύμφωνα με την πρώτη, η μετανάστευση αποτελεί απειλή στα δήθεν ερμητικά σφραγισμένα σύνορα των κρατών-εθνών και των δημοκρατικών πληθυσμών, προκαλώντας αυτό που ο Pat Buchanan και άλλοι πολύ πιο κριτικοί σχολιαστές αποκαλούν ‘καθεστώς έκτακτης ανάγκης’. Σύμφωνα με τη δεύτερη, η μετανάστευση θεωρείται ένα τεχνικό ζήτημα που έχει να κάνει με τον έλεγχο των σωμάτων καθώς μετακινούνται διαμέσου των συνόρων και εντός της επικράτειας. Επομένως, ο οικονομικά μειονεκτικός, πολιτισμικά διαφορετικός και πολιτικά ύποπτος μετανάστης αποτελεί απειλή για την ειρήνη, την τάξη και την καλή διακυβέρνηση, που απαιτεί μεγαλύτερη αστυνόμευση τόσο των φυσικών συνόρων όσο και των κοινωνικών περιθωρίων. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η αντιμετώπιση του μετανάστη έχει καταστεί πλήρως μια διοικητική διαδικασία, αθέατη και εκτός συζήτησης. Αυτό το ‘καθεστώς έκτακτης ανάγκης’ στα σύνορα δεν είναι καινούργιο. Θα έλεγα ότι το κρατικό σύνορο υπήρξε πάντα η εξαίρεση στην πολιτική- η συγκρότηση του εθνικού πληθυσμού γινόταν πάντοτε έξω απ’ το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής, που διαμορφώνεται μέσω διαβουλεύσεων.


Το κράτος διατηρεί πάντοτε το δικαίωμα να απορρίπτει, να απαγορεύει, να εξορίζει έναν ταξιδιώτη στην πύλη. Δεν υπάρχει οικουμενικό δικαίωμα εισόδου, ούτε άνευ όρων δικαίωμα φιλοξενίας. Ακόμη και οι sans papiers οφείλουν να αποδείξουν στο συνοριακό φρουρό ότι ο φόβος τους είναι ‘λογικός’ – βασισμένος σε αποδεικτικά κριτήρια που, από τη φύση τους, είναι ξένα στον πρόσφυγα. Ούτε μπορεί κάθε μετανάστης να φτάσει στην πύλη. Όλο και περισσότερες κυβερνήσεις δεσμεύονται στη διαδικασία ‘άρσης της εντοπιότητας’ των συνόρων, μέσω της οποίας αυτοί που εκδίδουν τις θεωρήσεις, η υπηρεσία αλλοδαπών, οι συνοριακοί υπάλληλοι στο εξωτερικό, ιδιωτικές αρχές, ακόμη και αερομεταφορείς εκτελούν τα συνοριακά καθήκοντα μακριά από τα φυσικά σύνορα. Όλα τα σύνορα είναι αντιδημοκρατικά, ανεξάρτητα αν είναι ο συνοριακός φρουρός ή ο πράκτορας εισιτηρίων που παρεμποδίζει την κινητικότητα κάποιου. Ο συνοριακός φρουρός δεν υπήρξε ποτέ ένας μικρός τύραννος, αλλά ένας γιγάντιος κολοσσός που στέκεται με ανοικτά τα πόδια πάνω από την πύλη της πόλης επιτρέποντας την είσοδο ή εξορίζοντας κατά βούληση.


Η εξέταση στα σύνορα είναι πάντα χωρίς περιορισμούς: ποιος είσαι; Πού είχες πάει; Γιατί; Τι αγόρασες; Τι έφερες; Ποιες είναι οι ικανότητές σου; Ποιες είναι οι αμαρτίες σου; Παρά την προδιάθεση για εξομολόγηση στους κρατικούς λειτουργούς, η ιστορία που λέμε για τον εαυτό μας στον αξιωματούχο των συνόρων είναι η ιστορία που νομίζουμε πως αυτός θέλει να ακούσει. Τα γεγονότα της μετανάστευσης και της επιθυμίας, της γέννησης, της ζωής, των σχέσεων, της δουλειάς, του θανάτου, είναι πολύ περίπλοκα για τα 15-30 δευτερόλεπτα στα οποία ο φρουρός παίρνει την πρώτη του απόφαση. Και παρ’ όλο που πολλές χώρες έχουν διαδικασίες έφεσης, δικαστήρια και εξεταστικές επιτροπές, πρέπει να αποδεχτούμε ότι οι περισσότερες κυβερνήσεις επιδιώκουν να εκτοπίσουν αυτές τις ενοχλητικές περιπτώσεις πέρα απ’ τα σύνορα, σε μια ‘ασφαλή τρίτη χώρα’ ή σε καμιά απολύτως χώρα. Η ουσία της δημοκρατικής διακυβέρνησης πρέπει να είναι η διαφάνεια, η κυριαρχία του νόμου και η υπευθυνότητα. Αλλά τα αντικείμενα της απόφασης- η εξορία, αυτός που εκτοπίζεται και αυτός που απελαύνεται- συγκροτούνται πάντα εκτός πολιτικής κοινότητας. Είναι το επιπλέον, το συμπλήρωμα, το πλεόνασμα που ορίζει τι ‘εμείς’ δεν είμαστε.


Η πολιτική του σώματος


Η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της μετανάστευσης έχει εισχωρήσει σε πολλαπλές μορφές κινητικότητας: αστική διέλευση, διεθνής εκπαίδευση, οικονομικές και φιλανθρωπικές δωρεές και τηλεπικοινωνίες. Και σε καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις κρατικές κυβερνήσεις και ιδιωτικές εταιρείες υποστηρίζουν πως για να καταπολεμήσουν την ‘κακή’ κινητικότητα ατόμων, κεφαλαίων ή ιδεών πρέπει να ενισχύσουν την εποπτεία του γενικού πληθυσμού και να στοχεύσουν ειδικότερα τις ομάδες ‘ σε κίνδυνο’. Τα χαρακτηριστικά τους ορίζονται συχνά από φυλετικά και πολιτισμικά στερεότυπα και ενδυναμώνονται από τη στατιστική και τη ρητορική, ενώ η προσθήκη του ‘διεθνούς’ είναι πολύ ανησυχητική. Θέλοντας να αποφύγουμε το απλοϊκό φιλελεύθερο επιχείρημα ότι τα ταξίδια και η εμπειρία διαφορετικών πολιτισμών καθιστούν κάποιον πιο ανοιχτό και ανεκτικό, πρέπει να δεχτούμε το εμπειρικό επιχείρημα ότι οι παγκόσμιες ζωές είναι πιο αλληλεξαρτώμενες, διασυνδεόμενες και διεθνείς παρά σε οποιαδήποτε άλλη εποχή στην ιστορία. Ανεξάρτητα με το αν οι διασυνδέσεις αυτές είναι τόσο σαφείς όσο οι δραματικές αλλαγές στις νομοθεσίες για την υπηκοότητα και τις ρυθμίσεις για τα εμβάσματα που αναγνωρίζουν τις εκπατρισμένες κοινότητες ή τόσο απόλυτες σε ό, τι αφορά στην ενσωμάτωση των παγκόσμιων αλυσίδων εμπορευμάτων, η εύκολη διάκριση ανάμεσα σε εμάς/αυτούς και εδώ/εκεί είναι πολύ πιο περίπλοκη.


Ομάδες όπως η No One Is Illegal (Κανείς Δεν Είναι Παράνομος) και Solidarity Across Borders (Αλληλεγγύη Διαμέσου Συνόρων) πέτυχαν να επανεισαγάγουν τις διοικητικές διαδικασίες εισόδου, εξορίας και κράτησης στον δημόσιο λόγο. Ενάντια στην τάση των φιλελεύθερων κυβερνήσεων να μεταχειρίζονται τα άτομα που διασχίζουν τα σύνορα ως απλά σώματα προς διαχείριση, ταξινόμηση και απομάκρυνση, υπήρξε μια δραματική αναδιάρθρωση αυτής της σωματικής πολιτικής από τους κρατούμενους μέσω απεργιών πείνας και ραψίματος χειλιών και ματιών. Αυτές οι αντιστάσεις δείχνουν ότι οι πολιτικοί χώροι μπορούν να ανοίξουν σε μια πιο συζήτηση για τη μετανάστευση, τα σύνορα και τον πληθυσμό που να μη βασίζεται στην πολιτική του φόβου, της έκτακτης ανάγκης και της αστυνομίας.


Διαβάστε ακόμα


Διαβατήρια, κινητικότητα, ασφάλεια (στα Αγγλικά)


Για το καθεστώς έκτακτης ανάγκης: Μία συνέντευξη με τον Giorgio Agamben

Σήμερα, η επικεντρωμένη στο τώρα εκτελεστική εξουσία παρακάμπτει τον κόσμο και τα κοινοβούλια και λειτουργεί στην υπηρεσία οικονομικών προσταγών επικεντρωμένων στο τώρα. Η δημοκρατία τελικά θα πεθάνει, υποστηρίζει ο Robert Hassan, αν συνεχίσουμε να δεχόμαστε αψήφιστα ότι η η εξάρτησή μας από αφηρημένους μηχανισμούς της αγοράς θα φροντίσει το μέλλον μας.


Το θέμα της υπερθέρμανσης του πλανήτη υπέβοσκε στη συνείδηση της κοινής γνώμης για περισσότερο από μια δεκαετία. Σε αυτή την περίοδο, η δημόσια συζήτηση για την εγκυρότητα της επιστήμης εξελίχθηκε αναπόφευκτα σε μια συναίνεση γύρω από το γεγονός ότι συμβαίνει τώρα και ότι γι’ αυτό φταίει κυρίως η βιομηχανοποίηση. Ωστόσο, την ημέρα του Halloween το 2006, ο Βρετανός πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ παρουσίασε ένα τρομακτικό σενάριο για το μέλλον σε έναν κόσμο που έχει μάθει να μη σκέπτεται πιο μακριά από τους επόμενους έξι μήνες. Παρουσίασε συνοπτικά την έκθεση Στερν για την υπερθέρμανση του πλανήτη ανακηρύσσοντάς την επισήμως ως την ‘πιο σημαντική έκθεση για το μέλλον που κοινοποιήθηκε στην εποχή μας από μια κυβέρνηση.’


Το περιεχόμενο και το νόημα αυτής της έκθεσης των 700 σελίδων επισκιάστηκαν από τη σπουδαιότητα και τη διασημότητα, όπως θα έλεγαν ορισμένοι, του αγγελιαφόρου της. Ζούμε σε έναν κόσμο βουτηγμένο στα μέσα επικοινωνίας και προσανατολισμένο στη φήμη. Ο συγγραφέας της έκθεσης, σερ Νίκολας Στερν, δεν είναι γνωστό όνομα, γι’ αυτό την παρουσίασε ο Μπλερ, εξασφαλίζοντας έτσι ότι θα υπήρχε πλήρης κάλυψη από τα μέσα επικοινωνίας. Εκείνη την ημέρα του Οκτωβρίου, άλλωστε, οι συχνότητες και το Ίντερνετ πρόβαλαν συνεχώς το ενδεχόμενο ενός περιβαλλοντολογικού Αρμαγεδδών σε περίπτωση που οι συστάσεις της έκθεσης δεν λαμβάνονταν υπόψη. Υποκριτές πολιτικάντηδες όλων των λογιών, απ’ όλα τα μείζονα οικονομικά συστήματα, υποστήριξαν την ανάγκη για δράση και εξυμνούσαν τον συγγραφέα –έναν οικονομολόγο που σύστησε μια σειρά λύσεων προσανατολισμένων στην αγορά- για τη διορατικότητά του και τις νηφάλιες (βλέπε μη ιδεολογικές) εκτιμήσεις του για αυτά που όλοι πρέπει να κάνουμε.


Μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου, η συλλογική αγωνία μας έμοιαζε να έχει εξαφανιστεί. Άλλα θέματα είχαν προωθηθεί στο προσκήνιο, στο τοπικό και παγκόσμιο τοπίο των μέσων επικοινωνίας. Το χασάπικο σε μέγεθος χώρας που είναι το Ιράκ διεκδίκησε ξανά την κυριαρχία του στο μιντιακό βλέμμα μας, συναρπάζοντάς μας όπως ένα μοιραίο τροχαίο σε πολύ αργή κίνηση, όπου καμιά λεπτομέρεια δεν είναι υπερβολικά αποτρόπαιη για τους μπλόγκερς ή κανένα σενάριο υπερβολικά παράξενο για το MSM.


Στην Αυστραλία, το ενδιαφέρον των μέσων επικοινωνίας συνδεόταν ακόμη με τον στιγμιαίο και καταλαγιασμένο φόβο τους για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο και πολλά μέρη στην Ευρώπη, η πυρηνική επιλογή συζητείται για μια ακόμη φορά ανοιχτά, όπως και η φημολογούμενη λύση του ‘καθαρού άνθρακα’ για τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα. Ένα πρωτοσέλιδο δημοσίευμα στην εφημερίδα Australian της 4ης Νοεμβρίου παρουσίαζε μια κυβερνητική έκθεση που έδινε πράσινο φως για περισσότερη έρευνα γύρω από την επιλογή της πυρηνικής ενέργειας. Η λογική της κυβέρνησης, πίσω από την ετοιμότητά της να ενθαρρύνει την κατασκευή εργοστασίων πυρηνικής ενέργειας, συνοψίστηκε ωμά από τον ίδιο τον πρωθυπουργό Τζον Χάουαρντ, ο οποίος εξέφρασε την άποψη: ‘Θα ήμασταν ανόητοι…με τα μεγάλα αποθέματα ουρανίου που διαθέτουμε αν λέγαμε πως δεν θα εξετάσουμε την επιλογή της πυρηνικής ενέργειας’ (Australian, 2006). Σε ολόκληρο το άρθρο, δεν υπήρχε καμία αναφορά στη λέξη ‘πλουτώνιο’- με τους ειδικούς συνειρμούς του σε σχέση με την ιστορία και τον πολιτισμό και σε σχέση με αυτά που γνωρίζουμε για τις επιδράσεις του στο μέλλον μας.


Η απομάκρυνση από το μέλλον


Είναι σαφές ότι την εποχή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, το μέλλον μας εμπεριέχεται σε όρους οικονομίας. Ακόμη περισσότερο, η επιστήμη της οικονομίας κατευθύνεται έτσι ώστε να μας εμψυχώνει ή τουλάχιστον να μας οδηγεί στη σκέψη ότι το μέλλον και τα περιβαλλοντολογικά προβλήματά του μπορούν να λυθούν με νεοφιλελεύθερους οικονομικούς τρόπους, όπως η εκμετάλλευση του άνθρακα, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες ή ο ‘καθαρός άνθρακας’. Η αγορά θα μας φροντίσει. Μην ανησυχείτε. Κι έτσι δεν ανησυχούμε. Ή τουλάχιστον προσπαθούμε. Εξωραΐζουμε τις ανησυχίες μας για το πώς θα είναι και με τι θα μοιάζει ένα ριζικά αλλαγμένο περιβαλλοντολογικό μέλλον και ασχολούμαστε με αυτό που η νεοφιλελεύθερη οικονομική πραγματικότητα μάς υποχρεώνει να ασχοληθούμε- τη βραχυπρόθεσμη προοπτική. Και από αυτόν τον κοντινό ορίζοντα απομακρυνόμαστε από το μέλλον και την ευθύνη μας απέναντί του. Ωστόσο, αυτό που μας διαφεύγει σ’ αυτόν τον περιορισμένο χώρο είναι ότι η προσέγγισή μας στο μέλλον δεν μπορεί να γίνει ορθολογική ή συγκροτημένη μέσω της οικονομίας. Μόνο μέσω της πολιτικής και της ηθικής κάτι τέτοιο είναι δυνατό.


Πού τοποθετούμε, λοιπόν, σε αυτό το πλαίσιο, την πολιτική, την πολιτική της φιλελεύθερης δημοκρατίας; Μπορεί να φαίνεται αυτονόητο, για πολλούς, όμως, δεν είναι: εάν θέλουμε να σκεφτούμε με μεγαλύτερη προσοχή το μέλλον, πρέπει να λάβουμε υπόψη το χρόνο και πώς λειτουργούν οι φιλελεύθεροι, δημοκρατικοί θεσμοί μας μέσα σε ένα χρονικό πλαίσιο. Ο Jean Chesneaux έθεσε πλήρως το πρόβλημα όταν έγραψε ότι:

Η ταχύτητα έχει γίνει μια από τις υπέρτατες αξίες και απαιτήσεις στις σύγχρονες κοινωνίες μας. Ωστόσο, η δημοκρατία χρειάζεται χρόνο, ως μείζων προϋπόθεση για τον πολιτικό δημόσιο διάλογο και τη λήψη αποφάσεων-δεν μπορεί να παραδοθεί τυφλά στην ταχύτητα. Ούτε μπορεί η ταχύτητα να διευκολύνει τον διάλογο ανάμεσα στο παρόν, το παρελθόν και το μέλλον, που είναι βασικός για τη σωστή λειτουργία της δημοκρατίας.


Οι ‘υπέρτατες αξίες’, στις οποίες αναφέρεται ο Chesneaux, είναι αυτές του νεοφιλελευθερισμού, οι λεγόμενες ‘ελεύθερες αγορές’ και η συνεχής προώθηση της λατρείας των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας, έτσι ώστε να μεταμορφωθεί ο κόσμος μας σε μια δήθεν υπερ-αποτελεσματική χώρα των θαυμάτων για τον καταναλωτή. Η ταχύτητα είναι η ουσία του κέρδους στον καπιταλισμό και, από τη δεκαετία του 1970, η παγκόσμια οικονομία, ο πολιτισμός και η κοινωνία έχουν επιδοθεί σ’ έναν αγώνα ταχύτητας χωρίς τέλος που δεν θέτει περιορισμούς σχετικά με το πόσο γρήγορα η αγορά και οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας μπορούν και μας οδηγούν.


Η φιλελεύθερη δημοκρατία και η κρίση τιου χρόνου


Η δημοκρατία, πράγματι, απαιτεί χρόνο. Ιδεωδώς, απαιτεί τον αναγκαίο χρόνο για να κατανοηθούν πλήρως τα ζητήματα και τα προβλήματα και οι πιθανές συνέπειές τους. Η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει τους δικούς της χρονικούς ρυθμούς και κύκλους που διαμορφώθηκαν και καθοδηγήθηκαν από τον 18ο αιώνα με το ημερολόγιο και το ρολόι. Στα γερμανικά υπάρχει ο όρος eigenzeit που μεταφράζεται, χοντρικά, ως ‘ο χρόνος για το καθετί’. Αυτό τουλάχιστον το γνωρίζουμε διαισθητικά. Οι διαφορετικά ενσωματωμένοι χρόνοι στη φύση, τον πολιτισμό και τα σώματά μας δημιουργούν έναν εξαιρετικά πολύπλοκο χρονικό κόσμο, συμπεριλαμβανομένων αυτών που η θεωρητικός Barbara Adam αποκαλεί ‘χρονοτοπία’, που αποκτούν συγκρότηση και μορφή μέσα απ’ το περιεχόμενο. Επιπλέον αυτά τα χρονικά περιεχόμενα ή χρονοτοπία μπορούν να γίνουν περισσότερο ή λιγότερο βιώσιμα μέσα από τις επαναλαμβανόμενες διαδικασίες της κοινωνικοποίησης, της θεσμοθέτησης και της συνήθειας. Τα τελευταία διακόσια χρόνια η φιλελεύθερη δημοκρατία ανέπτυξε το δικό της χρονοτοπίο και πέτυχε να γίνει περισσότερο ή λιγότερο ικανή να αποκτήσει πρωταγωνιστικό ρόλο, σε σχέση με το πώς προσεγγίζουμε το μέλλον μέσα από τα προσανατολισμένα προς την πρόοδο νεωτεριστικά δόγματα.


Σήμερα, η φιλελεύθερη δημοκρατία παραπαίει στο διάβα της νεοφιλελεύθερης ταχύτητας.


Σήμερα, η επικεντρωμένη στο τώρα εκτελεστική εξουσία παρακάμπτει τον κόσμο και τα κοινοβούλια και λειτουργεί στην υπηρεσία οικονομικών προσταγών επικεντρωμένων στο τώρα. Η ανθρώπινη καταστροφή που είναι το Ιράκ αποτελεί το πιο πρόσφατο παράδειγμα των γρήγορων λύσεων μιας εκτελεστικής εξουσίας που δεν σκέφτεται σχεδόν καθόλου ‘τι θα συμβεί μετά’. Καθώς η κοινωνική επιτάχυνση αυξάνεται, είμαστε ανίκανοι να σκεφτούμε εναλλακτικούς τρόπους να είμαστε και να βλέπουμε, γι’ αυτό και επιστρέφουμε σε συνηθισμένες μορφές σκέψης, με μια αντανακλαστική κίνηση να φτάσουμε σε αυτό που ήδη έχουμε : ο ‘καθαρός άνθρακας’ ή η πυρηνική ενέργεια ή οι μηχανισμοί της αγοράς μετατρέπονται ξαφνικά σε ‘λύσεις’, και προβλήματα που απαιτούν χρόνο, όπως είναι τα ραδιενεργά απόβλητα, παραμερίζονται. Με αυτή την έννοια, η ‘κοινωνία του ρίσκου’ του Ulrich Beck είναι αναπόφευκτη συνέπεια όταν δεν βλέπεις το μέλλον και καταργείς τον δημοκρατικό έλεγχο στο χρόνο.


Στη μεταμοντέρνα εποχή μας αντιμετωπίζουμε κρίση χρόνου. Η ιδέα της προόδου μας φαίνεται τώρα ως λείψανο ενός πολύ μακρινού παρελθόντος. Κι όταν μπορούμε για λίγο να σηκώσουμε το κεφάλι μας από τις προτεραιότητες του τώρα, το μέλλον προβάλλει σκοτεινό και απειλητικό στον ορίζοντα. Οι χρονικές βεβαιότητες και οι ρυθμοί του ρολογιού που μετέθεσαν τις προ-μοντέρνες προσωρινότητες μετατίθενται με τη σειρά τους από μεταμοντέρνες ροές εικονικού χώρου και ‘δικτυακού χρόνου’. Και στη μεταμοντέρνα εποχή μας αντιμετωπίζουμε κρίση πολιτικής. Οι επιταχυνόμενες στο χώρο και το χρόνο δικτυακές ροές ξεπερνούν τα τοπικά-εθνικά πλαίσια που στήριζαν τις φιλελεύθερες δημοκρατικές διαδικασίες και τις εγγενείς δυνατότητές τους για την οικοδόμηση ενός συνεκτικού μέλλοντος. Ο κυρίαρχος και γρήγορος παλμός της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης λειτουργεί, αντίθετα, ως περιστρεφόμενος στρόβιλος αμεσότητας.


Είναι απίστευτο, όπως μας υπενθυμίζει ο Hans Jonas, το γεγονός ότι σε περισσότερα από δυο χιλιάδες χρόνια στη διάρκεια των οποίων οι φιλόσοφοι οικοδόμησαν ηθικούς κόσμους, τίποτα δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ‘ ηθική του μέλλοντος’, ως οδηγός για το πώς να σκεφτόμαστε και να είμαστε υπεύθυνοι έναντι αυτών που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί. Ο Jonas υποστηρίζει ότι την εποχή της ‘σύγχρονης τεχνολογίας’ μια τέτοια ηθική στάση γίνεται όλο και πιο επιτακτική.


Ο Jerome Binde, Διευθυντής Ανάλυσης και Πρόβλεψης στην UNESCO, που μελέτησε το θέμα, γράφει σχετικά:



Η σχέση μας με το χρόνο έχει τεράστιες οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και οικολογικές συνέπειες. Σε όλο τον κόσμο, οι πολίτες του σήμερα διεκδικούν δικαιώματα σε βάρος των πολιτών του αύριο, απειλώντας την ευημερία τους και μερικές φορές τη ζωή τους, και αρχίζουμε μόλις να συνειδητοποιούμε ότι θέτουμε σε κίνδυνο για τις επόμενες γενιές την άσκηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων τους. Χωρίς την κατάλληλη προσοχή, οι μελλοντικές γενιές κινδυνεύουν να γίνουν αιχμάλωτες αλλαγών τις οποίες δεν θα μπορούν να διαχειριστούν….


Είμαστε ήδη αιχμάλωτοι της ιδεολογίας της αγοράς και των συνεπειών της ότι οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας είναι απλώς μια λύση σε αναζήτηση προβλήματος. Για να αναπτύξουμε μια ηθική ανθρώπινης συμπεριφοράς, προσανατολισμένη στο χρόνο, και επικεντρωμένη ειδικότερα στη μακροπρόθεσμη διάσταση, πρέπει να βάλουμε τους θεμέλιους λίθους για ένα νέο είδος πολιτικής. Η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν είναι νεκρή, είναι όμως αποδυναμωμένη και αιμορραγεί. Ατροφεί ακόμη περισσότερο όταν πολιτικές διασημότητες και παγκόσμια μέσα επικοινωνίας ενεργούν σαν να μην υπάρχει ιστορικό πολιτικής βούλησης, σαν ο πολιτικός δυναμισμός να μην είναι δυνατός σήμερα, σαν να μην υπάρχει πίστη στην ικανότητά μας να ενεργήσουμε ως σύνολο και να οραματιστούμε ένα πιο ανοιχτό και συνεκτικό μέλλον. Η δημοκρατία τελικά θα πεθάνει αν συνεχίσουμε να δεχόμαστε αψήφιστα ότι η τροφοδοτούμενη από τον καταναλωτισμό απληστία και βραχυπρόθεσμη θεώρηση και η εξάρτησή μας από αφηρημένους μηχανισμούς της αγοράς θα φροντίσουν το μέλλον μας. Μονάχα όταν αρχίσουμε να μιλάμε για την υπερθέρμανση του πλανήτη (και τον κόσμο μας ευρύτερα) με όρους χρονικών, ηθικών και πολιτικών προκλήσεων, θα έχουμε (όλοι μας) μια ευκαιρία να προσεγγίσουμε το μέλλον με κάποια εμπιστοσύνη.


Διαβάστε ακόμα


Χρονοτοπίες της δικτυακής κοινωνίας (στα Αγγλικά)


Το μέλλον μεταμορφωμένο (στα Αγγλικά)

Ο γραμμικός τρόπος σκέψης δεν θα αποτελεί πλέον ένα αποτελεσματικό μέσο κατανόησης για το πώς η κοινωνική δέσμευση και οι πολιτικές των πολιτών ενεργοποιούνται σε ένα περιβάλλον που αναπτύσσεται όλο και περισσότερο σε πραγματικό χρόνο. Ο Dennis Kingsley σημειώνει ότι η συμμετοχή και η κινητοποίηση των πολιτών θα βασίζεται μάλλον στη συνεκτικότητα και την ταχύτητα παρά στο περιεχόμενο και την εξουσία.


Οι τεχνολογικές αλλαγές μεταβάλλουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο τοποθετείται στο χρόνο, το χώρο και το περιβάλλον. Και αυτές οι διαδικασίες είναι όλο και πιο δυναμικές καθώς αλλάζουν τις σχέσεις στα συστήματα πέραν του ατόμου έτσι ώστε ‘αυτό που έχει σημασία να μην είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά η σχέση της με μας’. Οι εξελίξεις στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μετατόπισαν τις σχέσεις από τις σταθερές τοποθεσίες όπως στους κλασικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές στους φορητούς υπολογιστές που μπορούν να μεταφερθούν παντού, στα ασύρματα PDA, στη διασύνδεση του Ίντερνετ με τα κινητά τηλέφωνα. Αυτή η τάση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μεταβάλλει ριζικά τον τρόπο με τον οποίον τα γεγονότα, οι άνθρωποι και τα μέρη συγκροτούνται και ενεργούν μέσα στο χρόνο.


Η εποχή της άμεσης συνεκτικότητας


Οι σημερινές τάσεις μοιάζουν να δείχνουν μια αυξανόμενη πολυπλοκότητα των αλληλεξαρτήσεων με καθημερινά αντικείμενα και με το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον ενός ατόμου. Αυτό θα αποτελείται από πολλαπλές ροές πληροφόρησης, σημεία αναφοράς τεχνικής διευθέτησης και αυξανόμενες αλληλεπιδράσεις με ‘πράγματα’, που διευθετώνται μέσω συσκευών που παράγουν πληροφορία. Οι καθημερινοί χειρισμοί με φυσικά αντικείμενα και ρουτίνες είναι πιθανό να αντικαθίστανται όλο και περισσότερο από χειρισμούς μικρών κομματιών και ροών πληροφόρησης. Αυτό μπορεί μόνο να οδηγήσει στην περαιτέρω συμπίεση χρόνου και χώρου που είχε χαρακτηριστεί ως ένα από τα πρώτα σημεία της παγκοσμιοποίησης. Η αναδυόμενη παγκόσμια συνεκτικότητα που συγκλίνει φυσικο-ψηφιακά τοπία εντείνει, κατά συνέπεια, τις τοποθεσίες μερών/χώρου/χρόνου. Πράγμα που με τη σειρά του ασκεί επιρροή σε αυτό που αποτελεί το ‘κοινωνικό’ πεδίο και συνεπάγεται συμπίεση χρόνου και χώρου:



Ούτε ο χρόνος ούτε ο τόπος φαίνεται να υπάρχουν ως απόσταση ανάμεσα σε μέρη και στιγμές. Ο χρόνος ως απόσταση αντικαθίσταται από σχέσεις, βασική δράση και ‘δοκιμαστική εξέταση’ όλων των δυνατοτήτων πριν από τη υλοποίηση.


Σε μια εποχή άμεσης συνεκτικότητας, μπορούμε να διαχειριστούμε το χρόνο είτε προσωπικά είτε μέσω ψηφιοποιημένων μηχανημάτων και βοηθημάτων. Σε μια τέτοια διευθέτηση, μπορούμε να περιφέρουμε τον ‘εαυτό’ μας μαζί μας ως κινητές μονάδες, πάντοτε διαθέσιμες, ημι-διαφανείς και λειτουργώντας σε έναν πραγματικό χρόνο που είναι ανοιχτός σε όλους όσοι έχουν πρόσβαση στη δική μας πληροφόρηση/ τοποθεσία.


Ένα τόσο ενσωματωμένο σύστημα προσώπου-πληροφορίας- περιβάλλοντος επιταχύνει τις χρονικές διαφορές ανάμεσα σε πολλαπλούς τόπους πληροφορίας κι έχει σημαντικές επιδράσεις στον κοινωνικό τομέα. Ενώ αυτή η αύξηση αλληλεξαρτήσεων καλλιεργεί δεσμούς ευκολίας μπορεί επίσης να δημιουργήσει μεγαλύτερες περιπλοκές σε ό, τι αφορά στην υπευθυνότητα των πολιτών και την πολιτική έκφραση. Σήμερα δημιουργούνται συνεχώς συνεργατικά εργαλεία που διευκολύνουν το πέρασμα σε μια πιο κινητική συμμετοχή των πολιτών και στη χαρτογράφηση παρουσίας και δράσης. Ένα παράδειγμα δημιουργικού νεωτερισμού σε αυτό το πεδίο ανέπτυξε το κέντρο κοινωνικής έρευνας Proboscis, που δίνει έμφαση σε αυτό που αποκαλεί δημόσια δημιουργία. Γι’ αυτούς, ο όρος αυτός συνεπάγεται τη χρήση των τεχνολογιών επικοινωνίας για να δημιουργηθεί και να γίνει κοινή η πληροφορία αντί απλώς να καταναλωθεί. Σε αυτό το πλαίσιο, το Proboscis ερεύνησε ένα λογισμικό ‘για το σχολιασμό γεωγραφικών σημείων με περιεχόμενο (κείμενο, εικόνες, ήχο) και τη δημιουργία σχέσεων μεταξύ των σημείων’. Το λογισμικό ονομάστηκε Urban Tapestries-Αστικές Ταπετσαρίες – τα πρότυπα που αναπτύχθηκαν επέτρεψαν στους χρήστες κινητών (PDA, τηλεφώνων) να χαρτογραφούν και να μοιράζονται τοπική γνώση ‘in situ’-ενώ βρίσκονται σε κίνηση. Ο στόχος αυτού του λογισμικού είναι να παρέχει καλύτερη κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα σε ανθρώπους, μέρη και πράγματα. Παρέχει επίσης δεδομένα για τοπικές αστικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και επικοινωνίες. Το τελευταίο πρόγραμμα της ερευνητικής ομάδας του Proboscis είναι ένα διετές ερευνητικό πρόγραμμα, σε συνεργασία με το Τμήμα Μαζικών Μέσων και Επικοινωνιών του London School of Economics, που τιτλοφορείται Social Tapestries –Κοινωνικές Ταπετσαρίες.Το πρόγραμμα έχει ως στόχο να αξιοποιήσει θετικά τα κοινωνικά οφέλη από την τοπική γνώση που χάρη στις νέες κινητές τεχνολογίες επικοινωνίας έγινε κοινή:



Πώς χαρτογραφούμε και κατανοούμε τις κοινωνικές ταπετσαρίες που αποτελούν το στημόνι και το υφάδι της καθημερινής μας ζωής και συνυφαίνονται με άλλες που ανήκουν στους ανθρώπους με τους οποίους μοιραζόμαστε το περιβάλλον μας; Τα πειράματα των Social Tapestries επιδιώκουν να εξερευνήσουν πώς οι χρήστες μπορούν να ασχοληθούν με ένα κινητό περιεχόμενο, που αφορά την τοποθεσία, στο πλαίσιο της ‘κοινωνίας των πολιτών’.


Χαρτογραφία πολιτών


Ένα άλλο εντυπωσιακό παράδειγμα για το πώς τα άτομα συμβάλλουν στη δημιουργία δυναμικών φυσικο-ψηφιακών δικτύων των πολιτών είναι αυτό που ορίζεται ως χαρτογραφία πολιτών. Εδώ, ηθελημένη στρατηγική είναι η δημιουργία στο διαδίκτυο ενός χάρτη μιας συγκεκριμένης τοπικής περιοχής, χρησιμοποιώντας τεχνολογία κινητής τηλεφωνίας και GPS, έτσι ώστε ο χάρτης που προκύπτει να μπορεί να ενημερώνεται στο διαδίκτυο σε έναν προορισμό ανοιχτού κώδικα και να είναι επομένως διαθέσιμος για δημιουργικές και δυναμικές προσθήκες, uploads και κοινή χρήση. Οι περισσότεροι χάρτες στο Ίντερνετ προστατεύονται από την αυστηρή νομοθεσία του κοπυράιτ που απαγορεύει δημιουργικές χρήσεις στους χρήστες. Μέσω της χαρτογραφίας των πολιτών, οι χρήστες ζητούν ‘επί τόπου’ τις ψηφιακές απεικονίσεις των τοπικών γεωγραφικών χώρων τους για να κάνουν κοινή χρήση στο διαδίκτυο και να διαχειριστούν πολύπλοκες σχέσεις κοινωνικής συμπεριφοράς και ‘δυνατότητας συνάντησης’. Ένα τέτοιο πρόσφατο πρόγραμμα ήταν αυτό του ‘Mapchester’, όταν το Σάββατο 13 και την Κυριακή 14 Μαίου 2006, πάνω από 40 άτομα χρησιμοποίησαν έναν πομπό GPS στο Μάντσεστερ, οι περισσότεροι πεζοί. Οι οργανωτές είδαν αυτό το γεγονός ως συνεργατική, κοινοτική άσκηση:

Το Mapchester είναι ένα πείραμα στο πλαίσιο της ‘χαρτογραφίας πολιτών’ που ελπίζουμε πως θα συμβάλει σημαντικά στις ευρύτερες προσπάθειες για τη λεγόμενη χαρτογράφηση ‘ανοιχτού κώδικα’. Είναι μια νέα, γρήγορα αναπτυσσόμενη χαρτογραφική δραστηριότητα που καθοδηγείται εν μέρει από την τεχνολογία (φτηνό εξοπλισμό GPS και διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία, όπως OpenStreetMap.org) αλλά και από ένα πολύ διαφορετικό ήθος σε ό, τι αφορά στην παραγωγή γνώσης. Σύμφωνα με τα πρότυπα ανοιχτού κώδικα, το δικαίωμα της δημιουργίας απο-κεντρώνεται και η κατοχή γνώσης θεωρείται ως κοινός πόρος που μπορεί να διανεμηθεί και να χρησιμοποιηθεί ξανά χωρίς περιορισμό ή άδεια. Ως τέτοιο, το ‘άνοιγμα’ της κατασκευής χαρτών διαθέτει πραγματική δυναμική, δίνοντας τη δυνατότητα στους ανθρώπους να δημιουργούν τη δική τους γνώση και ενθαρρύνοντας την επαναχρησιμοποίηση των χαρτογραφικών πόρων με νεωτεριστικούς, δημιουργικούς τρόπους.


Όπως προκύπτει από τα παραπάνω παραδείγματα των προγραμμάτων Urban Tapestries και Mapchester, πρόκειται για εξερευνήσεις για το πώς εφαρμογές σε πραγματικό χρόνο μπορούν να απορροφηθούν σε πρακτικές πολιτών για την παρουσία και τον τόπο. Είναι μια κίνηση που χρησιμοποιεί πρακτικές ‘πραγματικού χρόνου’ για να ελέγξει ενεργά πώς ένα άτομο χαρτογραφεί τη δική του κοινωνική παρουσία ως πολίτης. Αυτό έχει ορισμένες σημαντικές συνέπειες, όπως η παρουσία στον πραγματικό χρόνο να γίνει πολιτική χειρονομία και άλλοθι.


Ένα παράδειγμα για το πώς η χαρτογράφηση σε πραγματικό χρόνο έγινε πολιτική χειρονομία και άλλοθι είναι η περίπτωση του ερευνητή και καλλιτέχνη Hasan Elahi. Ο Elahi κρατήθηκε και ανακρίθηκε από το FBI για τις κινήσεις του στις 12 Σεπτεμβρίου 2001, λόγω της ‘αραβικής εμφάνισής’ του και του ασταθούς τρόπου ζωής του. Παρ’ όλο που έδειξε το Μπλάκμπερι τηλέφωνό του με τα ραντεβού του, υπέστη πολλές σκληρές ανακρίσεις και εννιά ‘τεστ’ για περισσότερους από επτά μήνες, πριν θεωρηθεί ‘καθαρός’ από οποιοδήποτε αδίκημα. Έπειτα από αυτή την εμπειρία, ο Elahi αποφάσισε να τηλεφωνεί στον πράκτορά ‘του’ τού FBI πριν από κάθε του ταξίδι και να τον ενημερώνει με σαφήνεια για τη διαδρομή του. Αυτή η διευθέτηση εξελίχθηκε στη συνέχεια σε πραγματικό χρόνο, καθώς ο Elahi μετέτρεψε το τηλέφωνό του σε συσκευή παρακολούθησης και ανέφερε όλες του τις κινήσεις σε ένα χάρτη. Μετέτρεψε επίσης τη ζωή του σε μια σειρά από φωτογραφίες που όλοι μπορούν να δουν, συμπεριλαμβανομένων των τόπων από τους οποίους περνάει, των γευμάτων που τρώει, και των μπάνιων που χρησιμοποιεί. Άλλες καταγραφές του τρόπου ζωής του, όπως οι τραπεζικές αναφορές και οι αγορές του, σημειώνονται επίσης και είναι διαθέσιμες. Αυτή η μορφή αυτο-εποπτείας δεν χρησιμεύει μόνο ως μορφή τέχνης αλλά επιδιώκει να δημιουργήσει ένα συνεχές, ρευστό άλλοθι, που καθιστά διαφανείς όλες τις περιπλοκές που ένας φυσικο-ψηφιακός τρόπος ζωής περιλαμβάνει. Είναι ένα παράδειγμα όπου οι διεισδυτικές τεχνολογίες επικοινωνίας ενσωματώνουν εμπειρικό χρόνο στο τώρα.


Για να συνοψίσουμε, ο γραμμικός τρόπος σκέψης δεν θα αποτελεί πλέον ένα αποτελεσματικό μέσο κατανόησης για το πώς η κοινωνική δέσμευση και οι πολιτικές των πολιτών ενεργοποιούνται σε ένα περιβάλλον που αναπτύσσεται όλο και περισσότερο σε πραγματικό χρόνο. Η επιτυχία σε ό, τι αφορά στη συμμετοχή και την κινητοποίηση των πολιτών θα βασίζεται μάλλον στη συνεκτικότητα και την ταχύτητα παρά στο περιεχόμενο και την εξουσία.


Διαβάστε ακόμα


Centre for Mobilities Research


Mapchester (wiki)