Η εξέλιξη της υπόθεσης Wikileaks τραβά όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον παγκοσμίως. Το Wikileaks καθίσταται το πρωταρχικό σημαίνον μέσω του οποίου παλιές συζητήσεις αρθρώνονται εκ νέου και παλιοί αγώνες αναζωπυρώνονται: οι συζητήσεις για τις ελευθερίες στο Διαδίκτυο, για τα ψηφιακά δικαιώματα, τις πολιτικές χρήσεις των συνεργατικών εργαλείων, για τον έλεγχο των ψηφιακών δικτύων. Αυτή η ειδική έκδοση με τίτλο “Η πολιτική των Wiki” δημοσιεύθηκε αρχικά πριν από περίπου 2 χρόνια, αλλά η υπόθεση του Wikileaks της προσέδωσε νέα σημασία. Αποφασίσαμε να επανεξετάσουμε το θέμα αυτό με την προσθήκη νέων κειμένων που αποσκοπούν σε μια κριτική ανάλυση του φαινομένου Wikileaks. Το κύριο ερώτημα που θέτει το αφιέρωμα θα μπορούσε τώρα να είναι: “Υπάρχει κάτι το ‘wiki’, στo Wikileaks;”


Η υπόσχεση του Ίντερνετ για περισσότερη δημοκρατία έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό απραγματοποίητη. Είναι ακόμα αμφίβολο κατά πόσο η χρήση νέων συνεργατικών μέσων (wikis, ιστολόγια, φόρουμ, mailing lists, podcasting, βίντεο) μπορεί να μεταμορφώσει τους υπάρχοντες τρόπους άσκησης πολιτικής και αν οι αυξανόμενες προοπτικές για μεγαλύτερη πολιτική συμμετοχή μπορούν να οδηγήσουν στην δημιουργία ενεργών πολιτών. Είναι ίσως απαραίτητο να ξεκινήσουμε από το συγκεκριμένο: τα wiki politics (πολιτικές μέσα από πλατφόρμες συνεργασίας) είναι ένας όρος που περιλαμβάνει υπάρχουσες πρακτικές οι οποίες γεννούν άμεσα νέες δημοκρατικές μορφές. Παράγουν μία συγκεκριμένου τύπου πολιτική συμμετοχή –οριζόντια και ισότιμη– που βασίζεται στις αρχές της αποκέντρωσης και της ανοιχτής πρόσβασης. Το αφιέρωμα θα ερευνήσει τα ανοίγματα που υπόσχεται η έννοια των wiki politics για τη δημοκρατική θεωρία και πράξη.

Η δημοσιοποίηση των ημερολογίων του αφγανικού πολέμου στο WikiLeaks, με άρθρα που δημοσιεύθηκαν στον «Guardian», τους «New York Times» και το «Spiegel» κατόπιν συμφωνίας με το WikiLeaks, έγινε είδηση σε ολόκληρο τον κόσμο. Η αποκάλυψη περισσότερων από 90.000 εγγράφων ήταν μια ακόμη αφορμή, όμως, για να συνεχιστεί ο δημόσιος διάλογος πάνω στην αυξανόμενη ισχύ της ψηφιακής δημοσιογραφίας και των κοινωνικών δικτύων. Οι Lovink και Riemens προσπαθούν να αναλύσουν το Wikileaks με οδηγό την κριτική θεωρία των δικτύων.


Θέση 0.


«Τι γνώμη έχουμε για το Wikileaks? Νομίζουμε πως θα ήταν μια καλή ιδέα!» (κατά την περίφημη ‘σπόντα’ του Μαχάτμα Γκάντι για τον «Δυτικό Πολιτισμό»)


Θέση 1.


Αποκαλύψεις και διαρροές πάντα γίνονταν, αλλά ποτέ πριν δεν το έχει ξανακάνει αυτό μια ομάδα μη προσκείμενη σε κράτη ή εταιρείες στην κλίμακα που το Wikileaks το κατόρθωσε με τα “Ημερολόγια του Πολέμου στο Αφγανιστάν” (‘Afghan War Logs’). Ωστόσο, εμείς πιστεύουμε πως αυτό είναι μάλλον ένα περισσότερο ποσοτικό άλμα παρά ποιοτικό. Κατά μια έννοια, αυτές οι «κολοσσιαίες» αποκαλύψεις του Wikileaks μπορούν απλά να εξηγηθούν σαν μια συνέπεια της δραματικής εξάπλωσης της χρήσης της γλώσσας της πληροφορικής, μαζί με μια δραματική πτώση του κόστους της, συμπεριλαμβανόμενου εκείνου που απαιτείται για την αποθήκευση εκατομμυρίων αρχείων. Ένας άλλος παράγοντας που συνεισφέρει σ’ αυτό, είναι το γεγονός ότι η ασφαλής διαφύλαξη των κρατικών κι εταιρικών μυστικών – εκτός από τα ιδιωτικά εννοείται – έχει γίνει αρκετά δύσκολη σε μια εποχή στιγμιαίας αναπαραγωγιμότητας και διάδοσης. Το Wikileaks αποκτάει, εδώ, το συμβολισμό της ασύλληπτης μεταμόρφωσης της «Κοινωνίας της Πληροφορίας», και μας προϊδεάζει για το τι μπορεί να επακολουθήσει στο μέλλον. Οπότε ενώ κανείς μπορεί να βλέπει το Wikileaks σαν ένα (πολιτικό) σχέδιο, και να το κριτικάρει για τον τρόπο λειτουργίας του, ή για άλλους λόγους, μπορεί επίσης να ειδωθεί σαν μια «πιλοτική» φάση σε εξέλιξη προς έναν πολύ πιο γενικευμένο πολιτισμό αναρχικής έκθεσης, πέρα από τις παραδοσιακές πολιτικές της εξωστρέφειας και της διαφάνειας.


Θέση 2.


Για το καλύτερο ή το χειρότερο, το Wikileaks έχει εκτοξευθεί στη σφαίρα των ανώτερων επιπέδων της διεθνούς πολιτικής. Ξαφνικά, το Wikileaks έχει, σε πολύ σύντομο διάστημα, γίνει ένας βασικός παίκτης και στην παγκόσμια σκηνή, καθώς και στην εθνική σφαίρα κάποιων χωρών. Δυνάμει των αποκαλύψεων του το Wikileaks, παρότι μικρό, μοιάζει να έχει τουλάχιστον το ίδιο βάρος με τα κράτη ή τις μεγάλες εταιρείες – στο πεδίο της συγκέντρωσης και δημοσίευσης πληροφοριών. Όμως ταυτόχρονα δεν είναι ξεκάθαρο αν αυτό είναι ένα μόνιμο χαρακτηριστικό ή ένα προσωρινό φαινόμενο, προερχόμενο από την υπερβολική διαφήμιση – το Wikileaks φαίνεται ότι πιστεύει το δεύτερο, αλλά μόνο ο χρόνος θα το δείξει. Παρ’ όλα αυτά, το Wikileaks, δια στόματος του γνωστότερου εκπροσώπου του, του Julian Assange, θεωρεί ότι, ως ένας μικρός μη κυβερνητικός και μη εταιρικός δρων, πυγμαχεί στην ίδια κατηγορία βαρών με το Πεντάγωνο – κι αρχίζει να συμπεριφέρεται αναλόγως. Θα μπορούσε κανείς να το αποκαλέσει αυτό φάση «Ταλιμπανοποίησης» της μεταμοντέρνας θεωρίας του «Επίπεδου Κόσμου», όπου οι κλίμακες, οι χρόνοι, και οι τόποι που δηλώνονται μοιάζουν πλήρως άσχετοι. Αυτό που μετράει είναι η ορμή της φήμης και η ποσότητα της προσοχής των μέσων. Το Wikileaks κατορθώνει να αιχμαλωτίσει αυτή την προσοχή με θεαματικές χακεμένες πληροφορίες εκεί που άλλες οργανώσεις, ειδικά οι ομάδες της κοινωνίας των πολιτών και οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αγωνίζονται απεγνωσμένα να περάσουν το μήνυμά τους. Το Wikileaks θέτει σε χρήση ιδιοφυώς την «ταχύτητα διαφυγής» της Πληροφορικής – χρησιμοποιώντας της Πληροφορική για να αφήσει πίσω της την ίδια την Πληροφορική και να εισβάλει στη σφαίρα των πολιτικής του πραγματικού κόσμου.


Θέση 3.


Στο συνεχιζόμενο έπος που ορίζεται σαν «Η Πτώση της Αυτοκρατορίας των ΗΠΑ», το Wikileaks εισέρχεται στη σκηνή ως ο δολοφόνος ενός εύκολου στόχου. Θα ήταν δύσκολο να το φανταστούμε να κάνει το ίδιο ακριβώς στη Ρωσική ή την Κινέζικη κυβέρνηση, ή ακόμη και σ’ αυτή της Σιγκαπούρης – για να μην πούμε για τις … χμμ… «εταιρικές» θυγατρικές τους. Εδώ υφίστανται, σαφή, και μεγάλα, πολιτισμικά και γλωσσικά εμπόδια, για να μην αναφέρουμε τα αμιγώς σχετιζόμενα με την εξουσία, τα οποία θα έπρεπε να υπερνικηθούν. Επίσης κάτι τέτοιο θα περιελάμβανε ευρέως διαφορετικές ομάδες χρηστών, ακόμη κι αν μιλάμε για τους πιο περιορισμένους (και υποτιθέμενα πιο παγκόσμια κοινούς) πολιτισμούς και ημερήσιες διατάξεις των χάκερς, των ακτιβιστών της πληροφορικής και των ερευνητών δημοσιογράφων. Μ’ αυτή την έννοια το Wikileaks στην παρούσα έκφρασή του παραμένει ένα τυπικά «Δυτικό» προϊόν και δεν μπορεί να διεκδικήσει το ρόλο ενός πραγματικά οικουμενικού ή παγκόσμιου εγχειρήματος.


Θέση 4.


Μια από τις κυριότερες δυσκολίες για να εξηγήσουμε το Wikileaks προκύπτει από το γεγονός ότι είναι θολό – κι επίσης δυσδιάκριτο ακόμη και για τους ίδιους τους ανθρώπους του Wikileaks- το αν βλέπει τον εαυτό του να λειτουργεί σαν πάροχος περιεχομένου ή σαν απλός φορέας δεδομένων που έχουν ήδη διαρρεύσει (όποια κι από τις δυο κι αν είναι η εντύπωση που δίνει κάθε φορά ανάλογα με το περιεχόμενο και τις συνθήκες). Αυτό, παρεμπιπτόντως, ήταν ένα κοινό πρόβλημα από τότε που τα μέσα εισήλθαν μαζικά στο διαδίκτυο και η δημοσίευση και οι επικοινωνίες έγιναν υπηρεσία περισσότερο απ’ ότι προϊόν. Ο Julian Assenge μαζεύεται κάθε φορά που του αποδίδεται η ιδιότητα του “αρχισυντάκτη του Wikileaks”, από την άλλη πλευρά όμως, το Wikileaks λέει ότι συντάσσει υλικό πριν τη δημοσίευσή του και υποστηρίζει ότι ελέγχει αρχεία για την αυθεντικότητά τους με τη βοήθεια εκατοντάδων εθελοντών αναλυτών. Αυτές οι διαμάχες για το αν κάποιος είναι πάροχος ή φορέας περιεχομένου συνεχίζονται εδώ και δεκαετίες ανάμεσα στους ακτιβιστές των μέσων χωρίς να υπάρχει ξεκάθαρο αποτέλεσμα. Οπότε, αντί να προσπαθούμε να επιλύσουμε αυτή την ασυνέπεια, ίσως να είναι καλύτερο να κοιτάξουμε για πιο φρέσκες προσεγγίσεις και να αναπτύξουμε νέες, κριτικές έννοιες γι’ αυτό που έχει γίνει μια υβριδική πρακτική δημοσίευσης που εμπλέκει δρώντες που πολύ απέχουν από το παραδοσιακό πεδίο των επαγγελματικών ειδησεογραφικών μέσων.


Θέση 5.


Η σταθερή πτώση της ερευνητικής δημοσιογραφίας λόγω της φθίνουσας υποστήριξης και χρηματοδότησης είναι ένα αναντίρρητο γεγονός. Η συνεχιζόμενη επιτάχυνση και ο συνωστισμός στην επονομαζόμενη οικονομία της προσοχής δεν αφήνει πλέον χώρο για περίπλοκες ιστορίες. Οι εταιρικοί ιδιοκτήτες των μέσων μαζικής κυκλοφορίας όλο και λιγότερο τείνουν να βλέπουν το έργο της νεοφιλελεύθερης οικονομίας και των πολιτικών της να συζητείται σε μάκρος και λεπτομερώς. Η στροφή της πληροφορίας προς την «ενημερωδιασκέδαση» (infotainment) που ζητάει το κοινό και οι ιδιοκτήτες των μέσων έχει επίσης υιοθετηθεί, δυστυχώς, σαν είδος γραφής από τους ίδιους τους δημοσιογράφους κάνοντάς το δύσκολο να δημοσιευθούν πιο περίπλοκες ιστορίες. Το Wikileaks ξεσπά σε αυτή την κατάσταση πραγμάτων σαν ένας ξένος μέσα στην ομιχλώδη ατμόσφαιρα της “δημοσιογραφίας των πολιτών” και των ειδήσεων του τύπου “κάντο μόνος σου” που αναφέρονται στη μπλογκόσφαιρα. Αυτό που προσδοκά το Wikileaks, αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει καταφέρει να οργανώσει, είναι η συμβολή εθελοντών ή ερασιτεχνών (“crowd sourcing”) για να ερμηνεύσουν επί της ουσίας τα αρχεία που έχουν διαρρεύσει.


Η παραδοσιακή δημοσιογραφία έρευνας αποτελούνταν από τρεις φάσεις: την ανακάλυψη των γεγονότων, τη διασταύρωσή τους και την τοποθέτησή τους στο φόντο ενός κατανοητού κειμένου. Το Wikileaks κάνει το πρώτο, υποστηρίζει ότι κάνει και το δεύτερο, αλλά αφήνει το ζήτημα του τρίτου τελείως κενό. Αυτό είναι σύμπτωμα μιας συγκεκριμένης κατηγορίας της ιδεολογίας της ανοιχτής πρόσβασης, όπου η ίδια η οικονομία της παραγωγής περιεχομένου εξωτερικεύεται σε άγνωστες οντότητες “εκεί έξω”. Η κρίση στην ερευνητική δημοσιογραφία ούτε κατανοείται ούτε αναγνωρίζεται. Παραμένει σκοτεινό το πως υποτίτεθεται ότι οι παραγωγικές οντότητες θα διατηρηθούν. Απλά θεωρείται δεδομένο ότι θα αναλάβουν την ανάλυση και την ερμηνεία τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα, αυτό όμως δε συμβαίνει αυτόματα. Το έπος των “Ημερολογίων του Πολέμου του Αφγανιστάν” αποδεικνύει ότι το Wikileaks οφείλει να προσεγγίσει και να διαπραγματευτεί με πολύ καταξιωμένα παραδοσιακά μέσα για να εξασφαλίσει επαρκή αξιοπιστία. Αλλά την ίδια στιγμή αυτά τα παραδοσιακά μέσα αποδεικνύονται επίσης ανίκανα να επεξεργαστούν πλήρως το υλικό.


Θέση 6.


Το Wikileaks είναι ένας τυπικός οργανισμός του ενός ατόμου. Αυτό σημαίνει ότι η ανάληψη πρωτοβουλιών, η λήψη αποφάσεων και η διαδικασία εκτέλεσης τους επικεντρώνεται σημαντικά στα χέρια ενός μοναδικού ατόμου. Όπως στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις ο ιδρυτής δεν μπορεί να καταψηφιστεί και σε αντίθεση με πολλές κολλεκτίβες η ηγεσία δεν εναλλάσσεται. Αυτό δεν είναι ένα ασυνήθιστο χαρακτηριστικό μέσα σε οργανώσεις, ασχέτως αν λειτουργούν στη σφαίρα της πολιτικής, του πολιτισμού ή του τομέα της κοινωνίας των πολιτών. Οι οργανώσεις του ενός ατόμου είναι αναγνωρίσιμες, συναρπαστικές, αποτελούν έμπνευση, κι είναι εύκολο να προβληθούν στα μέσα. Η βιωσιμότητά τους όμως, εξαρτάται σημαντικά από τις ενέργειες του χαρισματικού ηγέτη τους, και η λειτουργία τους είναι δύσκολο να συμφιλιωθεί με τις δημοκρατικές αξίες. Γι’ αυτό το λόγο επίσης είναι δύσκολο να αντιγραφούν και να άλλαξουν εύκολα κλίμακα. Ο χάκερ-ηγέτης Julian Assange είναι ο αρχηγός που ταυτίζεται με το Wikileaks, του οποίου η κακή φήμη και υπόληψη κατά πολύ συγχωνεύεται με το Wikileaks, θολώνοντας τη διάκριση μεταξύ του τι κάνει και τι εκπροσωπεί και την (μάλλον ταραγμένη) προσωπική ζωή του Assange και τις (κάπως ακαλλιέργητες) πολιτικές του θέσεις.


Θέση 7.


Το Wikileaks είναι επίσης μια οργάνωση βαθιά επηρεασμένη από την κουλτούρα των χάκερ της δεκαετίας του ’80 σε συνδυασμό με τις πολιτικές αξίες του τεχνο-φιλελευθερισμού που προέκυψαν στη δεκαετία του ‘90. Το γεγονός ότι το Wikileaks έχει ιδρυθεί, κι ακόμη σε μεγάλο βαθμό το τρέχουν άτομα σκληροπυρηνικά και πορωμένα με την τεχνολογία, δημιουργεί ένα πλαίσιο αναφοράς για να καταλάβουμε τις αξίες και τις κινήσεις του. Αυτό, δυστυχώς, συνοδεύεται από μια καλή δόση κάπως λιγότερο ενάρετων πλευρών της κουλτούρας των χάκερς. Όχι πως θα μπορούσαμε να αρνηθούμε στο Wikileaks τον ιδεαλισμό, την επιθυμία να συνεισφέρει σ’ έναν καλύτερο κόσμο, το αντίθετο μάλιστα. Αλλά αυτός ο ιδεαλισμός συνδυάζεται με μια προτίμηση στην συνωμοσιολογία, μια ελιτίστικη διάθεση και μια λατρεία για τη μυστικότητα (παρά τους συγκαταβατικούς τρόπους) που δεν οδηγεί στη συνεργασία με άτομα κι ομάδες που σκέφτονται ανάλογα – και που καταλήγουν στη θέση των απλών καταναλωτών των αποκαλύψεων του Wikileaks.


Θέση 8.


Η έλλειψη κοινών χαρακτηριστικών με τα φιλικά προσκείμενα κινήματα του «ένας άλλος κόσμος είναι δυνατός» αναγκάζει το Wikileaks να αναζητήσει την προσοχή του κοινού με όλο και πιο θεαματικές – και ριψοκίνδυνες – αποκαλύψεις, ενώ ταυτόχρονα συγκεντρώνει μια ομάδα υποστηρικτών που είναι τρελά ενθουσιασμένοι αλλά παθητικοί. Ακολουθώντας της φύση και την ποσότητα των εκθέσεων του Wikileaks από την έναρξή του μέχρι σήμερα, μας θυμίζει παράξενα το πώς βλέπουμε ένα θέαμα με πυροτεχνήματα, κι αυτό συμπεριλαμβάνει ένα «μεγάλο φινάλε» στη μορφή της μηχανής της αποκαλύψεως ριγμένη κι έτοιμη να εξαπολύσει το έγγραφο «Ασφάλεια». Αυτό θέτει σοβαρές αμφιβολίες για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του ίδιου του Wikileaks, αλλά ίσως επίσης, κι αυτό του μοντέλου του Wikileaks. Το Wikileaks λειτουργεί με ένα γελοιωδώς μικρό μέγεθος (πιθανώς δεν είναι πάνω από μια ντουζίνα άτομα που αποτελούν τον πυρήνα λειτουργίας του). Ενώ η έκταση και η γνώση της τεχνολογικής υποστήριξης του Wikileaks αποδεικνύεται από την ίδια του την ύπαρξη, ο ισχυρισμός του Wikileaks ότι έχει αρκετές εκατοντάδες, ή και περισσότερους εθελοντές αναλυτές κι ειδικούς δεν επαληθεύεται, και για να είμαστε ειλικρινείς, είναι μετά βίας πιστευτός. Αυτό είναι σαφώς η Αχίλλειος πτέρνα του Wikileaks, όχι μόνο από την άποψη του ρίσκου και/ή της βιωσιμότητας, αλλά και πολιτικά – το οποίο είναι αυτό που μας απασχολεί σε αυτό το κείμενο.


Θέση 9.


Το Wikileaks επιδεικνύει μια εντυπωσιακή έλλειψη διαφάνειας στην εσωτερική του οργάνωση. Η δικαιολογία του είναι πως το “Wikileaks πρέπει να είναι τελείως αδιαφανές ώστε να αναγκάζει άλλους να είναι πλήρως διαφανείς” που λίγα προσθέτει στο διάσημο κόμικ Κατάσκοπος εναντίον Κατασκόπου του περιοδικού Mad. Κερδίζεις την αντίπαλη πλευρά αλλά με τρόπο που σε κάνει να μην ξεχωρίζεις απ’ αυτήν. Και υποστηρίζοντας κατόπιν εορτής το ηθικό υπόβαθρο δεν βοηθάει στην πραγματικότητα – κι ο Tony Blair διέπρεψε σ’ αυτή την άσκηση. Καθώς το Wikileaks δεν είναι ούτε πολιτική κολλεκτίβα ούτε ΜΚΟ με νομικούς όρους, ούτε εταιρεία ή κομμάτι κοινωνικού κινήματος, πρώτα απ’ όλα πρέπει να συζητήσουμε τι είδους οργανισμός είναι αυτός που έχουμε να αντιμετωπίσουμε. Είναι ένα εικονικό εγχείρημα; Σε τελική ανάλυση, υπάρχει σαν μία ιστοσελίδα με ένα όνομα χώρου, που είναι και η ουσία του εγχειρήματος. Έχει όμως κάποιο στόχο πίσω από την προσωπική φιλοδοξία του ή των ιδρυτή/τών του; Μπορεί να αναπαραχθεί το Wikileaks; Θα δούμε κάποτε να δημιουργούνται τοπικές ή εθνικές οργανώσεις που κρατούν το όνομα Wikileaks; Και σύμφωνα με ποιους όρους παιχνιδιού θα λειτουργούν; Ή είναι καλύτερο να δούμε το Wikileaks σαν μια σύλληψη που ταξιδεύει από πλαίσιο σε πλαίσιο και που, σα μιμίδιο, μεταμορφώνεται στο χώρο και στο χρόνο;


Ίσως το Wikileaks να οργανωθεί γύρω από μια δική του έκδοση του σλόγκαν της IETF (Internet Engineering Task Force): “μία πρόχειρη συναίνεση και εκτέλεση κώδικα”; Έργα όπως η Wikipedia και το Indymedia έχουν επιλύσει αυτό το ζήτημα με δικούς τους τρόπους, αλλά όχι χωρίς κρίσεις, αποφασιστικές καμπές και διασπαστικές διαμάχες. Μια κριτική σαν αυτή που εκφράζεται εδώ δεν στοχεύει να υποχρεώσει το Wikileaks σε μια παραδοσιακή μορφή αλλά αντίθετα να εξερευνήσει αν το Wikileaks (και οι μελλοντικοί του κλώνοι, συνέταιροι, άβαταρ και διαφόρων ειδών οικογενειακά μέλη) θα μπορούσαν να αποτελέσουν μοντέλο για νέες μορφές οργάνωσης και συνεργασίας. Αλλού ο όρος «οργανωμένο δίκτυο» έχει κατασκευαστεί σαν πιθανός όρος γι’ αυτές τις μορφές. Στο παρελθόν είχε γίνει συζήτηση για «μεθοδευμένα μέσα». Άλλοι έχουν χρησιμοποιήσει το γενικό όρο «διαδικτυακός ακτιβισμός». Ίσως το Wikileaks έχει άλλες ιδέες για την κατεύθυνση που θέλει να οδηγήσει αυτή την οργανωτική διαμάχη. Αλλά που; Φυσικά εξαρτάται από το Wikileaks για να αποφασίσει για το ίδιο αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουμε δει πολλά που να μοιάζουν με απάντηση, αφήνοντας άλλους, όπως την Wall Street Journal, να θέτουν ερωτήματα, π.χ. για την οικονομική καλοπιστία του Wikileaks.


Θέση 10.


Δε θεωρούμε πως το να πάρουμε μια θέση υπέρ ή κατά του Wikileaks είναι αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Το Wikileaks υπάρχει, και θα παραμείνει μέχρι είτε να βυθιστεί μόνο του ή να καταστραφεί από τις δυνάμεις που αντιτίθενται στη λειτουργία του. Το επιχείρημά μας είναι μάλλον να (προσπαθήσουμε) να αξιολογήσουμε με πραγματιστικό τρόπο και να εξακριβώσουμε τι μπορεί, τι θα μπορούσε – και ίσως ακόμη, ποιος ξέρει, τι θα πρέπει να κάνει το Wikileaks, και να διατυπώσουμε μια γνώμη για το πώς “εμείς” θα μπορούσαμε να σχετιστούμε και να συνεργαστούμε με το Wikileaks. Παρά τα μειονεκτήματά του, κι ενάντια στις αντιξοότητες, το Wikileaks έχει προσφέρει υποδειγματικές υπηρεσίες στο σκοπό της διαφάνειας, της δημοκρατίας και της ειλικρίνειας. Μπορεί να ελπίζουμε να είναι διαφορετικό, αλλά, όπως θα έλεγαν και οι Γάλλοι, αν δεν υπήρχε κάτι σαν κι αυτό, θα έπρεπε να εφευρεθεί. Η “ποσοτική στροφή” της υπερπληροφόρησης είναι γεγονός της σημερινής ζωής. Μπορούμε μόνο να περιμένουμε ότι αυτή η υπεραφθονία αποκαλύψεων θα μεγαλώνει – και μάλιστα εκθετικά. Το να οργανωθούν και να ερμηνευτούν αυτά τα Ιμαλάια των δεδομένων είναι μια συλλογική πρόκληση που υπάρχει εκεί έξω, είτε της δίνουμε το όνομα “Wikileaks” είτε όχι.


Μια αναθεωρημένη εκδοχή του παραπάνω κειμένου δημοσιεύτηκε στις 7 Δεκεμβρίου 2010 στο eurozine. Μπορείτε να την διαβάσετε εδώ: http://www.eurozine.com/articles/2010-12-07-lovinkriemens-en.html

Και η έκσταση είναι η έξοδος! Αρμονία! Ίσως, αλλά έτσι ακούγεται πολύ μελοδραματικό…Η έξοδος; Αρκεί που την αναζητώ: υποχωρώ για μια ακόμα φορά, αδρανής, αξιοθρήνητος: η έξοδος από ένα έργο, από την αναζήτηση μιας εξόδου! Τα έργα είναι η φυλακή μου, από την οποία εύχομαι να δραπετεύσω (έργο, παρεκβατική εμπειρία): επινόησα το έργο, για να ξεφύγω από το έργο!(Bataille 1988: 59)


Ας ξεκινήσουμε


Όπως συμβαίνει και στη συλλογική συγγραφή, ήμασταν ήδη αρκετοί και τώρα είμαστε ακόμα περισσότεροι. Αυτό το άρθρο επισημαίνει μια στιγμή-μια από τις πολλές-μια «συμφιλίωση» τελείως διαφορετικών διαλόγων, με θέμα την πείρα και τη θεωρία, τις οποίες εμείς συγχέουμε, με τα ονόματα και τις πρακτικές μας. Είμαστε εξίσου διδάσκοντες, φιλόσοφοι και επαγγελματίες όσον αφορά το ντιζάιν των προϊόντων και της συσκευασίας τους, σε μεγαλύτερο και μικρότερο βαθμό, αλλά κάποιες φορές, έχουμε όλες αυτές τις ιδιότητες την ίδια στιγμή. Δεν πρόκειται για έναν επιπόλαιο πρόλογο. Η ανάμειξη-ως κάτι το καλαίσθητο-όλων αυτών των επί μέρους ιδιοτήτων της προσωπικότητάς μας, θα αποτελέσει την ουσία του εν λόγω πονήματος. Εάν βέβαια δεχτούμε ότι το αισθητό έχει ουσία. Το να καθοδηγεί κανείς διαφορετικές συζητήσεις και πρακτικές, προκειμένου να δημιουργήσει κάτι που ακόμα και για μια και μοναδική στιγμή χαρακτηρίζεται δημιουργικό, είναι το θέμα που θίγει το πόνημα αυτό. Το παρόν άρθρο αποτελεί επίσης και μια περίτρανη απόδειξη της ιδέας του να γίνεται κάτι αισθητό, μια υλιστική εκδήλωση του θέματός του. Το επόμενο βήμα αυτής της ανάμειξης, που αναφέραμε παραπάνω θα είναι η αποστολή αυτών των ιδεών, προκειμένου να εξεταστούν προσεκτικά από άλλους και οι απαντήσεις τους να επιστραφούν στο μείγμα. Κι αυτό επίσης, αποτελεί θέμα του εν λόγω άρθρου. Προσφέρουμε έναν τρόπο σχεδίασης, ο οποίος ακολουθεί τις αρχές μας και τις πρακτικές μας, προκειμένου να παράξει πραγματικά καινοτόμα αποτελέσματα.


Αφομοίωση


Έχουμε αναφέρει κι αλλού για την αφομοίωση του ντιζάιν και γι’ αυτό εδώ θα θίξουμε με συντομία μόνο τις κεντρικές ιδέες. Ο καταναλωτισμός έχει προσδιορίσει εδώ και κάποια χρόνια τη σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους και τα αγαθά. Αυτός είναι υπεύθυνος για τις εννοιολογικές αποχρώσεις που εμφανίζονται σε συζητήσεις με θέμα το γούστο, την πνευματική καλλιέργεια για τις εκάστοτε επιλογές και άπειρες άλλες συναφείς έννοιες. Η ηγεμονική φύση της συζήτησης περί καταναλωτισμού έχει ωστόσο παραποιήσει κάποιες σημαντικές διαφορές που πρέπει να επισημανθούν. Ο καταναλωτισμός είναι κυρίως μια δραστηριότητα που βασίζεται σε αυτό που λέμε «από στόμα σε στόμα» κι έτσι δε δύναται να αντιπροσωπεύει κάτι που υφίσταται μόνο από το ντιζάιν των αντικειμένων, που πραγματοποιείται εδώ και πολλά χρόνια (με συγκεκριμένα πράγματα, όπως σπίτια, έπιπλα, λευκά είδη). Ο καταναλωτισμός και το γούστο εναλλάσσονται τουλάχιστον 20 φορές, πριν τα αντικείμενα φθαρούν ή πριν αποσταλούν σε άλλους χώρους, για άλλες διαδικασίες. Αμφιβάλλουμε για το κατά πόσο αυτοί οι «άλλοι χώροι»-όπου πραγματοποιείται η αφομοίωση- προσφέρει μια καλύτερη μεταφορά, με την οποία μπορούμε να κατανοήσουμε τις καθημερινές, αυξημένης διάρκειας πρακτικές, οι οποίες περιγράφουν τον πραγματικό συσχετισμό που υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους και το ντιζάιν των αντικειμένων. Για παράδειγμα, παρόλο που έχουμε μπει πολλές φορές στη διαδικασία να κρίνουμε το γούστο μας, κατά την αρχική αγορά των καναπέδων μας-για την ενδεδειγμένη κατανάλωσή τους-μετά από τέσσερα χρόνια συμβίωσης με αυτά τα αντικείμενα, όταν λείπουμε από το σπίτι, αλλά ξέρουμε ότι οι καναπέδες είναι εκεί, στο σαλόνι μας, όπως τους έχουμε αφήσει, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ακόμα τους καταναλώνουμε. Ό,τι και να είναι αυτό που καθόρισε τη στιγμή της κατανάλωσης αυτού του προϊόντος, αποτελεί παρελθόν. Έχουμε απομείνει, λοιπόν, με την τελειοποίηση μιας μεταφοράς, για να εξηγήσουμε την μετά την κατανάλωση ζωή των αντικειμένων: κι αυτό είναι η αφομοίωση. Πρέπει να θυμόμαστε ότι πρόκειται για κάτι περισσότερο από μια θεματική ακαδημαϊκή σχολαστικότητα που ασχολείται με ορισμούς. Κι όταν όλο αυτό επιστραφεί πίσω στη διαδικασία του ντιζάιν, ανακαλύπτουμε ότι μια τέτοια θεώρηση έχει πραγματικά, ουσιώδη αποτελέσματα.


Σχεδιασμός


Ο σχεδιασμός, το ντιζάιν, όπως αυτό εφαρμόζεται στην πράξη, αποτελεί μια τελεολογική διαδικασία. Ξεκινάει σύντομα, περνάει μέσα από διάφορα στάδια-μερικές φορές επιστρέφοντας σε προηγούμενα στάδια στα πλαίσια ενός αναδρομικού βρόχου-πριν την επίτευξη ενός στόχου σε ένα αποτέλεσμα. Η καινοτομία μέσα από το ντιζάιν υφίσταται μόνο μέσα σε αυστηρά ελεγχόμενα όρια. Για το φιλόσοφο και πρώην μοναχό Georges Bataille, μια τέτοιου είδους διαδικασία αποτελούσε «έργο», κάτι που όριζε την όλη εμπειρία σε κάτι που προωθούνταν προς ένα συγκεκριμένο στόχο. (Κάτι τέτοιο έχει επίσης και την έννοια της παρεκβατικής εμπειρίας, που δίνει προτεραιότητα στο γραπτό, το ορθολογιστικό και το λογικό έναντι του παθιασμένου, του καταστρεπτικού και του δημιουργικού• κατά το Απολλώνιο και το Διονυσιακό του Νίτσε). Η διαδικασία του ντιζάιν που ήδη έχει αναφερθεί αποτελεί ένα τέτοιο έργο: παρεκβατικό, τελεολογικό και αφύσικο. Ακόμα κι όταν γίνεται απόπειρα να ξεφύγει το ντιζάιν από αυτές τις μορφές-για παράδειγμα, θέτοντας τον Χρήστη ως το Επίκεντρο του Ντιζάιν- το έργο παραμένει, ακόμα κι αν οι συνθήκες σύμφωνα με τις οποίες ορίζεται ο στόχος αλλάζουν ελαφρώς. Το από πάνω προς τα κάτω έργο κυριαρχεί-και είτε ο Ντιζάινερ είτε ο Πελάτης καταλαμβάνει τη θέση του «δυνάστη». Αναρωτιόμαστε εάν μια διαφορετική αντίληψη της διαδικασίας του ντιζάιν θα αποφέρει ένα διαφορετικό κοινωνικό, πολιτιστικό και πολιτικό αποτέλεσμα. Η διαφωνία μας έγκειται στο ότι αυτή η αλλαγή θα συμβεί αν ακολουθηθεί μια διαδικασία του ντιζάιν με κίνητρο την έννοια της αφομοίωσης. Έχουμε βρει ένα έργο για να απαλλαγούμε από τα έργα.


Καινοτομώντας Δημοκρατικά


Για τον Bataille, η απαλλαγή από τα διάφορα έργα είχε χαρακτήρα «εκστατικό»: ex-stasis, δηλαδή φεύγω από μια στάσιμη κατάσταση. Η έκσταση προσδίδει οριστικό χαρακτήρα στη συναλλαγή. Το να απέχει κανείς από τους από πάνω προς τα κάτω περιορισμούς της διαδικασίας του ντιζάιν, για να καταφύγει σε κάτι πιο ρευστό και δημιουργικό, όπως πολύ φιλοσοφημένα κάνει ο Bataille, προσφέρει πολλά περισσότερα. Αναφέρουμε ότι η αναγνώριση της αφομοιωτικής φύσης της «δέσμευσής» μας με τα αντικείμενα, που είναι αποτελέσματα ντιζάιν, θα επιφέρει μια ανάλογη έκσταση στη διαδικασία του ντιζάιν.


Οι ντιζάινερ έχουν χρησιμοποιηθεί τελευταία προκειμένου να παρατηρούν ανθρώπους και τις πρακτικές τους κι αυτό να αποτελεί μέρος της διαδικασίας του ντιζάιν. Η χρήση της Εθνογραφίας ως εργαλείου για την πραγματοποίηση έρευνας πάνω στο ντιζάιν είναι κάτι σύνηθες. Η πρωτοβουλία μας έχει να κάνει με την απομάκρυνση τέτοιου είδους θεάσεων από την ιεραρχία του ελέγχου, όπου ο Ντιζάινερ είναι Παντογνώστης (ανακαλύπτοντας ευκαιρίες στις εικόνες) και την επανατοποθέτησή τους με τρόπο που να επιτρέπει στους ανθρώπους να έρθουν σε επαφή με το ντιζάιν, μέσα από την αφομοίωσή τους. Στα πλαίσια ενός έργου αφομοιωτικού, όπου η ενασχόληση των ανθρώπων (που άλλοτε ήταν απλά και μόνο χρήστες ή καταναλωτές) με το «σχεδιασμό» (designing) και τον «ανασχεδιασμό» (redesigning) αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα, υιοθετείται και προσαρμόζεται. Το έργο αυτό δεν περιλαμβάνει απλώς πολλαπλά τεστ για χρήστες ή ‘ομάδες εστιασμένης συζήτησης’ (focus groups), μια και αυτές οι δύο δραστηριότητες ορίζουν απλώς το βαθμό της ανταπόκρισης των χρηστών κλπ., μέσα σε ήδη προδιαγεγραμμένα έργα. Αντιθέτως, αφομοιωμένα αντικείμενα επιστρέφουν πίσω στα έργα των ντιζάινερς, αναγκάζοντάς τα να παρεκκλίνουν σε μέχρι τώρα αδιανόητες κατευθύνσεις. Η αφαίρεση του σημείου της εξουσίας και του ελέγχου από το ιεραρχικό έργο του ντιζάιν θα οδηγήσει σε ευκαιρίες για καινοτομία, που θα περιορίζονται μόνο από τη βραδύτητα στην παραγωγή «αφομοιώσιμων» αντικειμένων.


Σε αντίθεση με τη «διαρκή καινοτομία», που σχολιάστηκε από τον Clayton Christensen (1997)-όπου η καινοτομία πραγματοποιείται με «δειλά» βήματα και στηρίζεται μόνο λίγο σε προηγούμενα βήματα-ή ακόμα και τη «διασπαστική καινοτομία»-η οποία απευθύνεται σε διαφορετικές αγορές και/ή σε χρήσεις με ήδη υπάρχουσες τεχνολογίες-αυτή η εκστατική καινοτομία προσφέρει τη δυνατότητα στα έργα ντιζάιν να ακολουθήσουν τελείως χαοτικές κατευθύνσεις. Το αποτέλεσμα μιας τέτοιας αφομοιωτικής προσέγγισης είναι μια διαδικασία η οποία είναι μη-γραμμική και μη-τελεολογική, όπου ο έλεγχος του designing είναι από κάτω προς τα πάνω και πραγματικά δημοκρατικός. Επίσης, οι πελάτες, οι ντιζάινερς και οι άνθρωποι-όλοι τους αφομοιωτές-μπορούν να διαπραγματευτούν την εκστατική καινοτομία με κατάλληλα δημιουργικούς τρόπους.

Ευχαριστίες

Θέλουμε να ευχαριστήσουμε τον καθηγητή Martin Woolley, Διευθυντή Έρευνας στο Central Saint Martin’s College of Art and Design, για την υποστήριξή του και την χρηματοδότηση από το κολλέγιο που έχει βοηθήσει το εγχείρημά μας. Την Tin Horse Design για το χρόνο και τις υποδομές της. Τους συναδέλφους μας στο τμήμα (Hons.) Σχεδιασμού Προϊόντων του Central Saint Martin’s College of Art and Design για τα σχόλιά τους πάνω στις ιδέες μας και την Joanna Brassett για τη συμβολή, τις προτάσεις, και τα σχόλιά της πάνω στο παρόν άρθρο.

Πηγές

- Bataille, G. 1988. Inner Experience. Μετάφραση Leslie A. Boldt. New York: SUNY Press

-Brassett, Jamie & Peter Booth. 2008 υπό έκδοση. ‘Design Digestion. Work in Progress.’ In Design Principles & Practices: An International Journal

-Christensen, C. 1997. The Innovator’s Dilemma. Boston: Harvard Business School Press

-Nietzsche, F. 1993. The Birth of Tragedy: Out of the Spirit of Music. Edited by Michael Tanner. Translated by Shaun Whiteside. London: Penguin Books Ltd.


Το έργο Principia Mathematica (Μαθηματικές Αρχές), με πλήρη τίτλο The Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Μαθηματικές Αρχές της Φυσικής Φιλοσοφίας), το σύγγραμμα του Isaac Newton (Ισαάκ Νεύτωνα) για την κλασική μηχανική, περιέχει τους νόμους της κίνησης και της παγκόσμιας βαρύτητας, ανάμεσα σε άλλα θεμελιώδη θεωρήματα της φυσικής. Συχνά οι άνθρωποι, χωρίς μεγάλη πείρα σχετικά με τους κανόνες της επιστήμης, αδυνατούν να κατανοήσουν ότι για τη διατύπωση των θεωριών του ο Newton έπρεπε να επινοήσει ένα νέο μαθηματικό πεδίο, το οποίο ονομάζεται σήμερα άλγεβρα. Μονομιάς, ο Newton επέφερε επανάσταση όχι μόνο στη φυσική, αλλά και στα μαθηματικά. Στα πλαίσια μιας αξιοπρόσεκτης παράλληλης πορείας, ο Gottfried Wilhelm Leibniz εξέλιξε την άλγεβρα παράλληλα αλλά ανεξάρτητα από τον Newton (πράγματι, τα μαθηματικά σύμβολα που χρησιμοποιούμε σήμερα προέρχονται από αυτόν).


Στις 22 Νοεμβρίου του 1859, ένα βιβλίο με τον τίτλο Η Προέλευση των Ειδών μέσω Φυσικής Επιλογής ή Η Επικράτηση των Ευνοούμενων Ποικιλιών στον Αγώνα της Ζωής, έγινε διαθέσιμο προς πώληση σε διάφορα βιβλιοπωλεία. Το βιβλίο έκανε το συγγραφέα του, Charles Robert Darwin (Κάρολο Ροβέρτο Δαρβίνο), έναν από τους επιστήμονες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της ανθρωπότητας: θρησκεία, κοινωνιολογία, πολιτική οργάνωση, ψυχολογία, ο κατάλογος των επιστημών που αναδιαμόρφωσε ο Darwin και οι συνεχιστές του (όπως ο Thomas Henry Huxley, γνωστός και ως «το μπουλντόγκ του Δαρβίνου» και παππούς του Aldous Huxley) περιλαμβάνει περισσότερες επιστήμες από όσες αφήνει απέξω.


Είναι εύκολο να βρει κανείς καινοτόμους σε άλλα πεδία. Ο Paul Cezanne δημιούργησε ως ένα μεγάλο βαθμό τη μοντέρνα ζωγραφική (τουλάχιστον σύμφωνα με τον Herbert Read). Σε κάποιον μπορεί να μην αρέσει ο Picasso (Πικάσο), αλλά δύσκολα μπορεί κάποιος να αμφισβητήσει την πρωτοπορία του, κι αν ξεκινήσει οποιαδήποτε συζήτηση σχετικά με το συγκεκριμένο θέμα, θα πρέπει να περάσει από το Leonardo (Λεονάρντο ντα Βίντσι) ή τον Einstein (Αϊνστάιν). Οι άνθρωποι πράγματι διαφέρουν ως προς τις διανοητικές τους ικανότητες κι αυτό δε θα πρέπει να μας προκαλεί έκπληξη, εκτός εάν είμαστε προετοιμασμένοι να εκπλαγούμε από τις διαφορές στην εξωτερική μας εμφάνιση και τις φυσικές μας ικανότητές.


“Πολλοί άνθρωποι, και ιδιαίτερα εκείνοι που θεωρούν ότι ανήκουν στο αριστερό φιλελεύθερο πολιτικό φάσμα, βρίσκουν αυτά τα συμπεράσματα απεχθή. Αλλά δυσκολεύομαι να κατανοήσω γιατί τέτοιου είδους συμπεράσματα πρέπει να είναι οπωσδήποτε ενοχλητικά. Προσωπικά, είμαι αρκετά πεπεισμένος ότι ανεξάρτητα από την εκπαίδευση και τη μόρφωση που μπορεί να έχω λάβει, ποτέ δε θα μπορούσα να έχω διασχίσει ένα μίλι σε τέσσερα λεπτά, να έχω ανακαλύψει τα θεωρήματα του Gödel, να έχω συνθέσει ένα κουαρτέτο όπως ο Beethoven (Μπετόβεν) ή να έχω καταφέρει ένα από τα τόσα άλλα ανθρώπινα επιτεύγματα. Δεν αισθάνομαι ταπεινός λόγω αυτής της ανεπάρκειας. Μου φτάνει που είμαι ικανός, όπως πιστεύω ότι πιθανότατα είναι οποιοσδήποτε άνθρωπος με φυσικά χαρίσματα, να κρίνω και εν μέρει να κατανοώ αυτά που έχουν καταφέρει οι άλλοι, ενώ συνεισφέρω κι εγώ προσωπικά, με οποιοδήποτε μέσο και τρόπο μπορώ. Τα ανθρώπινα ταλέντα ποικίλουν σημαντικά, στα πλαίσια ενός σταθερού πλαισίου αντιπροσωπευτικού των ειδών κι παρέχουν άφθονο χώρο για δημιουργική εργασία, συμπεριλαμβανομένης της δημιουργικής εργασίας της αξιολόγησης των επιτευγμάτων των άλλων. Αυτό θα πρέπει να αποτελεί μια υπόθεση προς τέρψη και όχι μια προϋπόθεση που προκαλεί απέχθεια.”


Ο συγγραφέας της παραπάνω παραγράφου, είναι ο Noam Chomsky στα πλαίσια ενός άρθρου με τίτλο “Language Development, Human Intelligence, and Social Organization”. Η ατομική παραλλαγή αποτελεί μια πραγματικότητα για τη ζωή μας. Παρόλο που δεν αφθονούν, οι διάνοιες έχουν αφήσει το στίγμα τους στην ιστορία. Τα στίγματα αυτά είναι κάθε άλλο παρά ομοιόμορφα από γεωγραφική και χρονολογική άποψη. Υπάρχουν περίοδοι και περιοχές όπου οι τέχνες, οι επιστήμες και η τεχνολογία ακμάζουν κι άλλες όπου μένουν στάσιμες. Αυτό μπορεί να ισχύει διότι συναντάμε διάνοιες μόνο σε μερικά κοινωνικά περιβάλλοντα και σε άλλα όχι, αλλά εάν δεχτούμε αυτή την παραδοχή, πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι να δεχτούμε κι άλλες επιζήμιες συνέπειες. Εναλλακτικά, αυτό μπορεί να ισχύει, επειδή η έκφραση της κάθε ξεχωριστής διάνοιας βρίσκει ανταπόκριση σε κάποια μέρη, αλλά λιγότερη σε άλλα.


Ποια είναι αυτά τα μέρη; Ο Peter Hall, στο έργο του Cities in Civilisation ανέλαβε να καταρτίσει ένα χάρτη με αυτά τα μέρη, ο οποίος διαβαζόταν σαν ένα «παρουσιολόγιο» των μεγάλων πόλεων, στην ακμή τους. Στις τέχνες: Αθήνα 500—400 π.Χ. (Χρυσούς Αιών), Φλωρεντία 1400—1500 (Αναγέννηση), Λονδίνο 1570—1620 (θέατρο), Βιέννη 1780—1910 (κλασική μουσική), Παρίσι 1870—1910 (Μπελ Επόκ), Βερολίνο 1918—1933 (Δημοκρατία της Weimar). Στην καινοτομία: Μάντσεστερ 1760—1830 (βιομηχανία), Γλασκώβη 1770—1890 (ναυπηγική), Βερολίνο 1840—1930 (τεχνολογική πρωτοπορία), Ντιτρόιτ 1890—1915 (αυτοκίνητα), Σαν Φρανσίσκο/Πάλο Άλτο/ Μπέρκλεϋ 1950—1990 (τεχνολογία της πληροφορίας), Τόκυο—Καναγκάουα 1890—1990 (καινοτομία χρηματοδοτημένη από το κράτος). Στο συνδυασμό τέχνης και τεχνολογίας: Λος Άντζελες 1910—1945 (κινηματογράφος), Μέμφις 1948—1956 (μουσική). Στην εδραίωση του αστικού προτύπου: Ρώμη 50 π.Χ.—100 μ.Χ.(απολυταρχία), Λονδίνο 1825—1900 (χρησιμοθηρία), Παρίσι 1850—1870 (δημόσια έργα), Νέα Υόρκη 1880—1940 (η σύγχρονη μητρόπολη), Λος Άντζελες 1900—1980 (αυτοκινητόδρομοι), Στοκχόλμη 1945—1980 (Σοσιαλδημοκρατία), Λονδίνο 1979—1993 (το Σίτυ-οικονομικό κέντρο).


Τι ήταν αυτό που έκανε αυτές τις πόλεις ξεχωριστές; Είναι δύσκολο να μιλήσουμε γενικευτικά για τόσο διαφορετικές πόλεις, σε τόσο διαφορετικές εποχές. Ωστόσο, φαίνεται ότι για να ευδοκιμήσει η δημιουργικότητα, χρειάζεται συσσωρευμένος πλούτος, ξένοι και μια επισφαλής ισορροπία στις κοινωνικές σχέσεις. Η δημιουργικότητα ευδοκιμεί σε μέρη που είναι σε φάση μετάβασης. Αυτό καθιστά δύσκολη την ανάπτυξή της κι εύκολη την καταστροφή της. Το 1928, οι Ναζί πήραν μόνο 2,6% των ψήφων και το 1933 ο Hitler (Χίτλερ) ήταν στην εξουσία.


Επιστρέφοντας στο παρόν, η δημιουργική διάνοια αποτελεί σταθερή αξία για την τεχνολογία της πληροφορίας και γνώση για τον προγραμματισμό ηλεκτρονικών υπολογιστών συγκεκριμένα. Η εικόνα του μοναχικού προγραμματιστή που ιδρώνει μέσα σε ένα υπόγειο για να φτιάξει την επόμενη εφαρμογή που θα κάνει πάταγο (killer app) και να δημιουργήσει μια εταιρία πολλών δισεκατομμυρίων, έχει τροφοδοτήσει «ανελέητες» προσπάθειες από αναρίθμητους προγραμματιστές σε ολόκληρο τον κόσμο. Ταλαντούχα άτομα έχουν μετατρέψει μικρές δημιουργικές «εκλάμψεις» σε προσοδοφόρες επιχειρήσεις σε χρόνο ρεκόρ: πολλοί από μας σπαταλούν ένα μεγάλο μέρος του χρόνου τους ασχολούμενοι με εργαλεία, προγράμματα και υποδομές που ξεκίνησαν από τις προσπάθειές τους. Στο σχετικά μικρό χρονικό διάστημα, που έχουν μπει οι υπολογιστές στη ζωή μας, έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε ακόμα και μια μυθολογία επί του θέματος. Το 1983, ένα μήνυμα σε ένα newsgroup περιέγραφε τις εμφανώς μαγικές ικανότητες ενός προγραμματιστή που ονομαζόταν Mel, το αρχέτυπο πρότυπο του σκληροτράχηλου προγραμματιστή, ο οποίος θα έγραφε τα προγράμματά του σε κώδικα μηχανής, χρησιμοποιώντας το δεκαεξαδικό σύστημα. Όπως έγραφε και το συγκεκριμένο μήνυμα, «Συχνά αισθάνομαι ότι ο προγραμματισμός είναι μια μορφή τέχνης, η πραγματική αξία της οποίας μπορεί να αξιολογηθεί μόνο από κάποιο μυημένο στην ίδια μυστικιστική τέχνη. Υπάρχουν υπέροχα αριστουργήματα και λαμπρές πράξεις κρυμμένες από το οπτικό πεδίο του ανθρώπου και το θαυμασμό του, ορισμένες φορές για πάντα, λόγω της ίδιας της φύσης της διαδικασίας. Μπορεί κανείς να μάθει πολλά για κάποιον απλά διαβάζοντας τον κώδικά του, ακόμα και σε δεκαεξαδική μορφή. Ο Mel ήταν κατά τη γνώμη μου μια διάνοια που έμεινε στην αφάνεια».


Ο προγραμματιστής επανειλημμένα εμφανίζεται με το μοτίβο της καλλιτεχνικής διάνοιας. Το απόλυτο κείμενο της επιστήμης των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι ένα πολύτομο magnus opus (μέγα έργο) που ονομάζεται The Art of Computer Programming. Το American Scientist συμπεριέλαβε τη σειρά ανάμεσα στις δώδεκα καλύτερες μονογραφίες του αιώνα, που υπάρχουν στο χώρο των φυσικών επιστημών (οι άλλες ήταν οι εξής: Dirac και Κβαντομηχανική, Einstein και θεωρία της σχετικότητας, Mandelbrot και γεωμετρία των φράκταλ, Pauling και χημικές ενώσεις, Russell και Whitehead και θεμελιώδη θεωρήματα στα μαθηματικά, von Neumann και Morgenstern και θεωρία παιγνίων, Wiener και κυβερνητική, Woodward και Hoffmann και συμμετρία τροχιών, Feynman και κβαντική ηλεκτροδυναμική, Smith κι η δομική αναζήτηση και συλλογή με άλλα κείμενα του Einstein). Τα βιβλία γράφονται από τον Donald Knuth, για περισσότερα από 30 χρόνια, που θεωρείται ευρέως ως ο καλύτερος προγραμματιστής του πλανήτη.



Τα δύο παγκοσμίως δημοφιλέστερα λειτουργικά συστήματα υπολογιστών συνδέονται με ένα πρόσωπο: το MS-Windows με τον Bill Gates και το GNU/Linux με τον Linus Torvalds. Αυτλες οι λέξεις γράφονται με μια εφαρμογή (κειμενογράφο) που έχει δημιουργήσει ο Richard Stallman. Στο χώρο του λογισμικού και ειδικά στο χώρο του λογισμικού ανοιχτού κώδικα (open source), οι άνθρωποι γνωρίζονται μεταξύ τους με το μικρό τους όνομα. Κάποιοι προγραμματιστές καταφέρνουν να γίνουν διάσημοι, ανάμεσα στους υπόλοιπους (προγραμματιστές), παγκοσμίως.



Συνεπώς, και πάλι το ερώτημα δεν είναι εάν στην επιστήμη των υπολογιστών, όπως και στις άλλες επιστήμες, η ευφυΐα πηγάζει από τη δημιουργική διάνοια—συχνά βέβαια συμβαίνει, όπως στην αρχιτεκτονική, τη μουσική, τη ζωγραφική. Το ερώτημα δεν είναι εάν υπάρχει η διάνοια. Το ερώτημα είναι πώς γίνεται αντιληπτή η διάνοια.


Το 1997, στη διάσκεψη του Linux Kongress, ο Eric S. Raymond παρουσίασε ένα κείμενο με τίτλο “The Cathedral and the Bazaar“, το οποίο σε μεγάλο βαθμό πλαισίωσε τη συζήτηση που επακολούθησε σχετικά με τον τρόπο κατασκευής του λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Ο Raymond υποστήριξε ότι το λογισμικό ανοιχτού κώδικα αναπτύσσεται σαν ένα «παζάρι», όπου πολλά άτομα συνεισφέρουν ο καθένας ένα μικρό κομμάτι, με ένα διανεμημένο τρόπο που θυμίζει τις «αγορές της Ανατολής»—σε αντίθεση με τους μεσαιωνικούς καθεδρικούς ναούς, οι οποίοι κατασκευάζονταν βάσει ενός καλά οργανωμένου και δομημένου σχεδίου. Αυτό ίσως είναι μια εκλεπτυσμένη απλοποίηση. Ο Steven Weber στο βιβλίο του The Success of Open Source εξέτασε εις βάθος τους μηχανισμούς των έργων ανοιχτού κώδικα. Υπάρχουν έργα ανοιχτού λογισμικού, τα οποία αναπτύσσονται σύμφωνα με αυστηρές, ιεραρχικές κατευθυντήριες γραμμές, όπως συμβαίνει και στους μεγάλους οίκους παραγωγής λογισμικού. Από την άλλη υπάρχουν εταιρίες λογισμικού που αναπτύσσουν τα προϊόντα τους με έναν ανεξάρτητο τρόπο. Αυτό που είναι σίγουρο, ωστόσο, είναι ότι ακόμα κι αν οι προγραμματιστές αρπάξουν την ευκαιρία να δουλέψουν μόνοι τους (χωρίς τη φυσική παρουσία άλλων), σπανίως «δουλεύουν μόνοι τους». Επιτυχημένα έργα λογισμικού προκύπτουν από μια συμμετέχουσα κοινότητα που τα υποστηρίζει. Τα έργα λογισμικού μπορεί να κατευθύνονται από ιδιοφυίες «σπασίκλες» (geeks), αλλά αυτοί δεν αρκούν για να προκύψει ένα σπουδαίο λογισμικό. Για κάτι τέτοιο, πρέπει να δραστηριοποιηθεί κι ένα πραγματικό οικοσύστημα. Το οικοσύστημα υλοποιείται μέσω εντατικής χρήσης ψηφιακών υποδομών, οι οποίες επέφεραν επανάσταση στην καθημερινή ζωή και εργασία κατά το τέλος του προηγούμενου αιώνα, αλλά είχαν ήδη χρησιμοποιηθεί ευρέως από τους προγραμματιστές για πολύ περισσότερο καιρό (από το 1970 και μετά).


Τι είναι αυτό που φέρνει ανανέωση στις πόλεις; Στις αρχές του 20ου αιώνα, οι Strauss, Mahler, Schoenberg και Debussy, μεταξύ άλλων, επέφεραν ριζικές αλλαγές στο χώρο της κλασικής μουσικής. Ήταν ικανοί να κάνουν κάτι τέτοιο, όπως εύγλωττα έχει εξηγήσει ο Alex Ross στο The Rest is Noise: Listening to the Twentieth Century, επειδή η Βιέννη και το Παρίσι είχαν ως καύχημα μια εύπορη μεσαία τάξη η οποία ήταν διατεθειμένη να υποστηρίξει την τέχνη που θα τη σόκαρε, κι επειδή σε αυτές τις πόλεις υπήρχε μια κρίσιμη και καλά συνδεδεμένη «δημιουργική» μάζα, κυρίως κατώτατης κοινωνικής τάξης, που ήταν προετοιμασμένη να σοκάρει. Ομοίως, στο χώρο της αρχιτεκτονικής, ο Dana Cuff έδειξε στο Architecture: The Story of Practice ότι παρόλο που το επάγγελμα εμφανίζει την τάση να εκθειάζει το δημιουργικό ταλέντο του κάθε αρχιτέκτονα, το μεγαλύτερο μέρος της αρχιτεκτονικής εργασίας πραγματοποιείται στα πλαίσια ενός ομαδικού περιβάλλοντος, όπου οι αρχιτέκτονες έρχονται σε επαφή με πελάτες και επαγγελματίες συνεργάτες για να δημιουργήσουν σύνθετα κτίρια.


Η ένταση μεταξύ του μοναχικού δημιουργού και της ομαδικής δημιουργίας δεν είναι κάτι καινούριο. Παρατηρήθηκε στη Φλωρεντία, όπως παρατηρείται τώρα στη Silicon Valley. Αυτό που διαφέρει σήμερα είναι ότι η τεχνολογία μας δίνει τη δυνατότητα να συνδεόμαστε με άλλους πιο εύκολα από πριν. Είναι η δημιουργία των ψηφιακών κοινοτήτων από μέλη διάσπαρτα στο χώρο, που όμως έρχονται κοντά με την ηλεκτρονική συνεργασία, η οποία προσφέρει νέες ευκαιρίες για να ανθίσει η δημιουργικότητα Στο Terre des Hommes (αγγλικός τίτλος: Wind, Sand and Stars), ο Antoine de Saint-Exupery μελέτησε τη μοίρα αυτών που ήταν τόσο άτυχοι που δεν τους δόθηκε η ευκαιρία να δημιουργήσουν. Στην εποχή του, για έναν Ευρωπαίο όπως αυτός, οι Ανατολίτες ήταν οι άτυχοι της υπόθεσης: «Αυτό που με βασανίζει δεν είναι αυτή η φτώχεια στην οποία στο κάτω-κάτω ένας άνθρωπος μπορεί να προσαρμοστεί τόσο εύκολα όσο και στην τεμπελιά. Γενιές από Ανατολίτες ζουν μέσα στη «βρωμιά» και τους αρέσει. Αυτό που με βασανίζει δεν είναι η καμπούρα, ούτε οι παραμορφώσεις, ούτε η ασχήμια. Είναι ότι βλέπω το «θάνατο του Mozart» από λίγο, σε καθέναν από αυτούς. Το τέλος αυτής της «σπατάλης», είναι η ευκαιρία που μας δίνεται μέσα από τις καινούριες τεχνολογίας της επικοινωνίας.


Η σχέση ανάμεσα στον επιχειρηματία και στα δίκτυα, ιδιαίτερα μητροπολιτικά ή οικονομικά, αναγνωρίστηκε ως κλειδί για την κατανόηση των σύγχρονων επιχειρηματικών πρακτικών:

«Φαίνεται ο σύγχρονος επιχειρηματικός ‘ήρωας’ να είναι κατά ένα μεγάλο μέρος ένας ‘δικτυωμένος ήρωας’. Ωστόσο, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι η δικτύωση ως επιχειρησιακή στρατηγική δεν έρχεται ουρανοκατέβατα, αλλά προϋποθέτει επενδύσεις στην κοινωνική επικοινωνία, τους ανεπίσημους δεσμούς, την εκπαίδευση και τη μόρφωση».[3]


Η ιδέα του «δικτυωμένου ήρωα» γεννά στερεότυπα του αυτοδημιούργητου άντρα, του μοναχικού εφευρέτη ή του καινοτόμου στο χώρο της βιομηχανίας, που είναι ακόμα διαδεδομένα. Ενώ δίδεται ρητή έμφαση στην κοινωνική επικοινωνία και τους ανεπίσημους δεσμούς, υπάρχει μια αυτονόητη απόρριψη των σχέσεων και μια αντίληψη ότι ο επιχειρηματίας είναι περισσότερο ένας εκμεταλλευτής των δικτύων κι όχι ένας σύνδεσμος. Πώς οι υπάρχουσες αντιλήψεις σχετικές με τον ‘επιχειρηματία’ ταιριάζουν στη στροφή προς τις εναλλακτικές και δικτυακές πρακτικές, οι οποίες αμφισβητούν τα υπάρχοντα μοντέλα των επαγγελμάτων του ντιζάιν; Και πώς θα μπορούσαν οι δικτυακές πρακτικές να εκσυγχρονίσουν την ιδέα και την εκπαίδευση του επιχειρηματία του ντιζάιν; Με τι θα μπορούσε να μοιάζει ένας πρωτότυπος δικτυωμένος επιχειρηματίας, εάν όχι με τον μοναχικό οικονομικό ήρωα, που θα εκμεταλλεύεται τα δίκτυα για την εξυπηρέτηση των δικών του/της σκοπών


Υπάρχουσες έννοιες σχετικά με τον επιχειρηματικό χαρακτήρα είναι συνδεδεμένες με ξεπερασμένα στερεότυπα: στο χώρο της επιχειρηματικότητας του Ηνωμένου Βασιλείου, υπάρχει ακόμα η ιδέα του ‘αυτοδημιούργητου επιχειρηματία’ της Βιομηχανικής Επανάστασης ή του εξερευνητή που χτίζει την Αυτοκρατορία. Ωστόσο, αυτή η πίστη σε συγκεκριμένα στερεότυπα για το χαρακτηρισμό του επιχειρηματία, δεν είναι ένα καθαρά βρετανικό φαινόμενο. Η μελέτη των Hyrsky και Tuuanen για τη γλώσσα και τη διαμόρφωση των τύπων επιχειρηματία εξετάζει τις διεθνείς έννοιες του επιχειρηματικού χαρακτήρα και ξεκινάει περιγράφοντας τέσσερα ‘στερεότυπα’ επιχειρηματικού χαρακτήρα. Ο «Κλασικός» επιχειρηματίας περιγράφεται ως ένας «καινοτόμος, υπό την έννοια της διαφοροποίησης ή της αλλαγής της αγοράς, εισάγοντας κάτι νέο»[4] κάποιος «που αναλαμβάνει ρίσκα, εννοώντας ότι αυτός ή αυτή αναλαμβάνει το πλήρες ρίσκο της αποτυχίας (οικονομικό, κοινωνικο-ψυχολογικό, υγείας και υπόληψης) και εάν αυτός ή αυτή χειριστεί με αποτελεσματικό τρόπο το ρίσκο, δικαιούται κάθε ανταμοιβή. Ο επιχειρηματίας «Τεχνίτης» χαρακτηρίζεται από το παρελθόν «του εργάτη» (και μια) περιορισμένη εκπαίδευση, αλλά σημαντική επιτυχία τεχνικής φύσεως στη δουλειά». Άλλες ιδιότητες που αποδίδονται σε αυτό το στερεότυπο είναι ο «έμπρακτος», αλλά «χωρίς ανάληψη οποιουδήποτε ρίσκου» τρόπος διαχείρισης μιας επιχείρησης, μια ‘πατερναλιστική’ σχέση με τους υπαλλήλους κι ένα κίνητρο ‘εγγενούς ικανοποίησης’, που αξιολογεί «την ανεξαρτησία και την αυτονομία, όντας σε θέση να επιλέγει τους συναδέλφους του στη δουλειά, και ικανοποίηση για τη συμβολή του στην παραγωγή ενός ποιοτικού προϊόντος με την παροχή προσωπικών υπηρεσιών». Ο «Καιροσκόπος» επιχειρηματίας χαρακτηρίζεται ως ένας άνθρωπος της «μέσης κοινωνικής τάξης» με μια σφαιρική εκπαίδευση, εμπειρία στη διοίκηση και προσανατολισμό προς την ανάληψη ρίσκων, με την ανάπτυξη να αποτελεί τον κύριο στόχο της εταιρίας». Σε αντίθεση με τον επιχειρηματία Τεχνίτη, ο καιροσκόπος «έχει την τάση να είναι ωφελιμιστής και όχι πατερναλιστικός στις σχέσεις του με το προσωπικό», και «εκμεταλλεύεται ανθρώπους και πόρους». Τέλος, ο επιχειρηματίας «Έρευνας και Ανάπτυξης» περιγράφεται ως το νεώτερο από όλα τα στερεότυπα και εντοπίζεται σε πανεπιστήμια θετικών επιστημών, ιδρύματα κι επιστημονικά πάρκα». Δουλεύοντας στο χώρο της επιστήμης, της μηχανικής ή άλλων επιστημών ‘υψηλής τεχνολογίας’, η επιχειρηματικότητά του προέρχεται από την κατανόηση του ότι «η ιδιαίτερη γνώση του μπορεί να μετατραπεί στο βασικό πλεονέκτημα μιας νέας επιχείρησης».


Εξετάζοντας τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και οργανώσεων αναφορικά με τα παραπάνω στερεότυπα, δύο θέματα προκύπτουν: πρώτον, ο επιχειρηματίας ως ξεχωριστή οντότητα-που αναλαμβάνει το πλήρες ρίσκο της αποτυχίας, βασισμένος μόνο στις δικές του γνώσεις και δεύτερον, μια άνιση σχέση με τους άλλους-πατερναλιστική ή ‘χειραγωγική’.


Μετά τη πραγματοποίηση δημοσκόπησης με ερωτήσεις σχετικές με τη στάση τους απέναντι στην επιχειρηματικότητα και τα επιχειρηματικά χαρακτηριστικά, η μελέτη των Hyrsky και Τuuanen εντόπισε μια απομάκρυνση των ερωτηθέντων πέραν των αρχικών ‘στερεοτύπων’. Ζητήθηκε από τους ερωτηθέντες να κάνουν μεταφορικές περιγραφές των επιχειρηματιών και της επιχειρηματικότητας. Ήταν σε θέση να απαντήσουν «ελεύθερα και αυτοβούλως»[5] και οι απαντήσεις τους κυμαίνονταν από τις πιο αναμενόμενες εικόνες, όπως «Άνθρωποι της περιπέτειας και Πολεμιστές» έως και τις πιο ασυνήθιστες εικόνες της φύσης, όπως μια «αμοιβάδα», μια «βελανιδιά», ένα «χωνευτήρι», ή «μηχανέλαιο».[6]


Η μελέτη των Hyrsky και Tuuanen συμπεραίνει ότι ο όρος «επιχειρηματίας» είναι φορτισμένος και διάφοροι χρήστες τον έχουν διαποτίσει με μια σειρά διαφορετικών σημασιών, τα οποία έχουν αλλάξει με την πάροδο του χρόνου από την παλαιότερη μειωτική θεώρηση των όρων «απληστία, εγωισμός, ανενδοίαστος, απιστία απέναντι στο εργατικό προσωπικό», σε μια πιο θετική θεώρηση του επιχειρηματία ως ενός ανθρώπου, ο οποίος είναι «καινοτόμος, δοτικός, δημιουργικός, παίρνει πρωτοβουλίες» και είναι «οικοδόμος.»[7]


Αυτά ακριβώς τα ‘συμπληρωματικά’ χαρακτηριστικά των επιχειρηματιών θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα για περισσότερες μεθόδους πρακτικής βασισμένες στο διαδίκτυο-ανάληψη πρωτοβουλίας, αλλά και παροχή υποστήριξης ή συμβουλών σε άλλους, ανάπτυξη ισχυρών δεσμών ανάμεσα σε άτομα ή οργανώσεις, προκειμένου να επιτευχθεί η προώθηση της καινοτομίας.


Η έρευνα πάνω σε επιχειρηματικές πρακτικές με βάση το διαδίκτυο ξεπρόβαλε πριν από 20 περίπου χρόνια[8] τότε, ο χαρακτήρας και τα συνολικά χαρακτηριστικά του διαδικτυακού επιχειρηματία δεν ήταν ακόμα κοινά αποδεκτά. Ενώ η μελέτη των Hyrsky και Tuuanen καταδεικνύει μια αλλαγή στις αντιλήψεις σχετικά με τον επιχειρηματία, τα στερεότυπα με τα οποία αυτοί ξεκίνησαν της μελέτη τους βασίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στην αντίληψη του επιχειρηματία ως ατόμου. Οι συγγραφείς αυτού του δοκιμίου διατυπώνουν την ιδέα ότι το ήθος των πρακτικών του βασισμένου στο διαδίκτυο ντιζάιν είναι εγγενώς συνδεδεμένο με την ισότητα και στηρίζεται στη συνεργασία με άλλους και στις σχέσεις αμοιβαίας υποστήριξης.


Για να βρούμε επιχειρηματικές προσεγγίσεις που ενθαρρύνουν την ισότητα και τις σχέσεις με άλλους στον τομέα αυτό, θα μπορούσαμε να εξετάσουμε μερικές ήδη υπάρχουσες εναλλακτικές προσεγγίσεις στο χώρο του ντιζάιν, για να αρχίσουμε να προσδιορίζουμε χαρακτηριστικά, προκειμένου να δημιουργήσουμε ένα ‘πρωτότυπο’ για τον δικτυωμένο επιχειρηματία.


Ένα παράδειγμα μιας εναλλακτικής προσέγγισης της επιχειρηματικής δραστηριότητας είναι το δίκτυο “Soup Session”. Έχοντας τεθεί σε εφαρμογή από την Jessica Antwi-Boasiako, μια σχεδιάστρια οπτικής επικοινωνίας και απόφοιτο του Royal College of Art, ξεκίνησε ως ένα οικιακό φαινόμενο: φίλοι μαζεύονταν κατά τη διάρκεια του φαγητού για να συζητήσουν για την πορεία της δουλειάς τους και να προσφέρουν ο ένας στον άλλο ιδέες και υποστήριξη. Μέσα σε 7 χρόνια, αυτή η πρακτική έχει εξελιχθεί σε ένα δίκτυο δημιουργικής υποστήριξης βασισμένο σε εκδηλώσεις. Η Antwi-Boasiako τώρα οργανώνει εκδηλώσεις ανοιχτές σε όλους στο Institute of Contemporary Arts του Λονδίνου που έχουν ως στόχο να ενισχύσουν αυτό το ίδιο δίκτυο οικιακής υποστήριξης σε ευρύτερη κλίμακα.

«Κατά τη διάρκεια μιας ψυχαγωγικής συγκέντρωσης, οι καταξιωμένοι δημιουργοί κάθονται δίπλα-δίπλα με αυτούς που δεν έχουν αναδειχθεί ακόμα. Οι καλεσμένοι παροτρύνονται να γνωρίσουν, να εξερευνήσουν, να συνεργαστούν και να επιδείξουν τη δουλειά τους στο SOUP.
Οι αίθουσες Nash και Brandon, ο νέος «δημιουργικός παιδότοπος» του SOUP, θα μετατραπούν σε αίθουσες ‘σπίτι μακριά απ’το σπίτι’. Με τη δημιουργία μιας ατμόσφαιρας «ζεστής» και πάνω απ’ όλα φιλόξενης, οι καλλιτέχνες και οι σχεδιαστές θα συνεισφέρουν με αυθεντικά κομμάτια, μετατρέποντας τους χώρους Nash and Brandon σε ένα λαμπερό και μποέμικο καθιστικό. […]
Το SOUP τροφοδοτεί, συνδέει κι επαινεί τη δουλειά της δημιουργικής κοινότητας και των συνεργατών της για να δημιουργήσει θεμελιώδεις και μακροχρόνιους δεσμούς.


Η εξιστόρηση της ‘ζεστασιάς’ και των ‘μακροχρόνιων δεσμών’ που διαπνέουν την περιγραφή του SOUP, φαντάζει να παρομοιάζει το δημιουργικό διαδίκτυο με ένα οικογενειακό περιβάλλον και να προωθεί κοινωνικές αρετές συνδεδεμένες με φυσιολογικό τρόπο με τη φιλία, προωθώντας την ιδέα ενός επιχειρηματία ο οποίος ενδιαφέρεται για την επιτυχία και την ευημερία όλων των συνδέσμων που απαντώνται στα πλαίσια του δικτύου-σε σύνδεση με την έννοια του ‘δοτικού’ επιχειρηματία, που προτείνει η μελέτη των Hyrsky και Tuuanen.


Ένα ευρύτερης κλίμακας παράδειγμα επιχειρηματικότητας που βασίζεται στο δίκτυο είναι η ‘Urban Act’9, μια ομαδοποίηση επαγγελματιών της πόλης: ένα ευρωπαϊκό δίκτυο θεωρητικών, αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών, οι οποίοι προσφάτως δημοσίευσαν ένα εγχειρίδιο της δουλειάς τους, ως μεμονωμένες πρακτικές αλλά και αντιλαμβανόμενες ως μια ευρύτερη πρακτική βασισμένη στο δίκτυο.[9] Το βιβλίο έχει ως στόχο την κοινοποίηση γνώσης κι εμπειρίας σε ένα ευρύτερο κοινό. Η διανομή και πάλι βασίζεται στο δίκτυο• αντίγραφα πωλούνται σε μαγαζιά από αντιπροσώπους (τα ίδια τα μέλη του δικτύου) και για κάθε αντίγραφο που πωλείται, αποστέλλεται ακόμα ένα δωρεάν σε μη κερδοσκοπικές κοινωνικές ομάδες ή φιλανθρωπίες. Το δίκτυο εξελίχθηκε από τη μορφή μιας μη σχεδιασμένης διαδικασίας ‘ενοποίησης’ μικρότερων δικτύων, καθώς αυτοί που συμμετείχαν στις αρχικές συναντήσεις και συζητήσεις κάλεσαν ανθρώπους από το δικό τους τοπικό ή προσωπικό δίκτυο. Η βασισμένη στο δίκτυο πρακτική σχετίζεται με τη φύση της αστικής θεωρίας και πράξης, καθώς επιτρέπει εύκολες συγκρίσεις μεταξύ διαφορετικών πλαισίων και σύνθετες καταστάσεις να ανανεώνουν ευρύτερες θεωρίες. Το δίκτυο πίσω από το ‘Urban Act’ περιγράφει την ανάπτυξή τους με αυτόν τον τρόπο, ως έναν «αλγόριθμο…συγγένειας και φιλίας». Αυτές οι δύο λέξεις εκφράζουν το αίσθημα της ζεστασιάς κι επιβάλλουν την ιδέα της δικτυακής ανάπτυξης με αυτόν τον τρόπο ως ένα ‘φυσικό’ συμβάν. Αυτή η έμφαση στη φιλία για μια ακόμη φορά απηχεί το όραμα της Antwi-Boasiako σχετικά με το επιχειρηματικό δίκτυο, ενώ επεκτείνει το φάσμα του δικτύου πέρα από το (τεχνητό) οικιακό περιβάλλον.


Οι αρετές της υποστήριξης και της προσφοράς του δικτύου αντιμετωπίζονται ως ένα σημαντικό στοιχείο για την ενθάρρυνση της επιχειρηματικότητας. Όπως επισημαίνουν οι Hoang και Antoncic, ένα βασικό πλεονέκτημα των δικτύων για την επιχειρηματική διαδικασία είναι η πρόσβαση που παρέχουν σε πληροφορίες και συμβουλές. Η εξάρτηση από τα δίκτυα δεν περιορίζεται στο στάδιο της εκκίνησης. Οι επιχειρηματίες συνεχίζουν να βασίζονται στα δίκτυα για πληροφορίες, συμβουλές και επίλυση προβλημάτων, με κάποιες επαφές να παρέχουν σύνθετους πόρους».[10]


Και τα δύο πρωτότυπα του δικτυωμένου επιχειρηματία που περιγράφονται εδώ βασίζονται στην άμεση, προσωπική επαφή και στις αναδυόμενες ευκαιρίες που προσφέρει ένα δίκτυο κοινοποίησης ιδεών και κοινής υποστήριξης. Προχωρώντας πέρα από τη σφαίρα επιρροής του δικτύου προσωπικης επαφής στο εικονικό δίκτυο, η πρόσφατη εξέλιξη της τεχνολογίας Web 2.0 και ιδιαίτερα η επανάσταση wiki, βασίζονται στην επιθυμία της ‘κοινής χρήσης’ πληροφοριών, ιδεών και γνώσης, ως μια δυναμική τόσο για την εμπορική όσο και για τη μη-εμπορική επιχείρηση. ‘Εικονικά’ ή διασπαρμένα δίκτυα που δημιουργήθηκαν και συνδέθηκαν μέσω της συνεργασίας wiki και των δικτυακών φόρουμ προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες για δημιουργικά δίκτυα, επιτρέποντας την πρόσβαση σε διεθνείς ομάδες και ιδιώτες. Ωστόσο, το πρωτότυπο του δημιουργικού επιχειρηματία που περιγράφεται παραπάνω φαίνεται να έχει επιτευχθεί μέσω της μίμησης των οικιακών δικτύων της οικογένειας ή των φίλων• παρέχεται υποστήριξη και μια αίσθηση ενός δημιουργικού ‘σπιτιού’ σε αυτούς που υπεισέρχονται στα δίκτυά τους. Τα εξ’ολοκλήρου εικονικά δίκτυα που έχουν θέσει ως στόχο την υποστήριξη και την ανάπτυξη δημιουργικής επιχειρηματικότητας χρειάζεται να αναδημιουργήσουν και να συναγωνιστούν την οικεία, ευχάριστη οικιακή αίσθηση των επιτυχημένων δικτύων που έχουν δημιουργηθεί από την άμεση, προσωπική αλληλεπίδραση.


Το κλειδί για ένα ‘πρωτότυπο’ δικτυωμένου επιχειρηματία ή μιας ομάδας επιχειρηματιών φαίνεται να συνδέει πρόσωπα ή ομάδες του ίδιου επιπέδου. Αυτή η κατανόηση της ισότητας θεμελιώνεται στα πλαίσια του σεβασμού των στόχων και του επιχειρηματικού μέλλοντος τρίτων στο δίκτυο. Η σχέση μεταξύ του δημιουργικού επιχειρηματία και του επιχειρηματικού δικτύου είναι σχέση δούναι και λαβείν, αμοιβαία υποστήριξη και φιλία-είτε βασίζεται σε ‘πραγματική’ φιλία, είτε στα χαρακτηριστικά της φιλίας, όπως η αποδοχή και η γεμάτη σεβασμό συμπεριφορά.


Notes

[1] See The Higher Education Academy Art Design Media Subject Centre and the National Endowment for Science, Technology and the Arts, Creating Entrepreneurship: Entrepreneurship Education for the Creative Industries, (York: ADMHEA/NESTA, 2007).

[2] Jensen, B. G. (2004) Innovation and Entrepreneurship as Part of a Master Program in Architecture and Design. Cumulus Working Papers 12 (04).

[3] Nijkamp, Peter (2003) ‘Entrepreneurship in a Modern Network Economy’, Regional Studies, 37:4, σ. 401.

[4] Descriptions of entrepreneur stereotypes’ characteristics, all from Hyrsky, Kimmo & Tuuanen, Mika, ‘ “Jack of All Trades on Route 66”: Entrepreneurs and Entrepreneurship as Expressed in Metaphors’, ηλεκτρονικό κείμενο στο http://tinyurl.com/6lqrum.

[5] Hyrsky, Kimmo & Tuuanen, Mika, ‘ “Jack of All Trades on Route 66”: Entrepreneurs and Entrepreneurship as Expressed in Metaphors’, ηλεκτρονικό κείμενο στο http://tinyurl.com/6lqrum.

[6] Οπ. παρ. σσ. 8-9.

[7] Οπ. παρ. σ.10.

[8] Hoang, Ha & Antoncic, Bostjan, ‘Network-based research in entrepreneurship: a critical review’, Journal of Business Venturing 18(2), 2003, σ. 165.

[9] AAA/Peprav (eds.) Urban Act – a handbook for alternative practice (Paris: AAA, 2007).

[10] Hoang and Antoncic, ‘Network-based research in entrepreneurship’, p. 166.


Τάσεις και προκλήσεις στη διαφοροποίηση των προϊόντων και την προσωποποίηση του στυλ


Η καταναλωτική ηλεκτρονική αγορά αναπτύσσεται με ενθαρρυντικούς ρυθμούς. Σύμφωνα με το Research and Markets, οι παγκόσμιες πωλήσεις καταναλωτικών ηλεκτρονικών ειδών προβλέπεται να φτάσουν τα 158.4 δις δολάρια μέχρι το 2008. Ωστόσο, ο σκληρός ανταγωνισμός σε αυτή την αγορά έχει προκαλέσει πτώση των τιμών-καθώς το κόστος των ακατέργαστων υλικών αυξάνει, είναι πολύ δύσκολο για τους κατασκευαστές να παρέχουν μια ποικιλία επιλογών και παράλληλα να διατηρούν τα κέρδη τους χρησιμοποιώντας μια μαζική στρατηγική που να ταιριάζει σε όλα τα προϊόντα.


Από την άλλη πλευρά, τα αξεσουάρ της κινητής τηλεφωνίας από τις διακοσμήσεις μέχρι τις συσκευές handsfree φέρνουν στις Ηνωμένες Πολιτείες 1 δις το χρόνο στη λιανική και η αγορά αυξάνεται 10 με 15% ετησίως. Αυτό δείχνει μια σημαντική τάση για καταναλωτικά ηλεκτρονικά προϊόντα με προσωπική σφραγίδα.


Συνεπώς, αντιμετωπίζοντας μια ανερχόμενη, μακροπρόθεσμα, αγορά, πολλοί κατασκευαστές υιοθετούν σταδιακά την κατά παραγγελία μαζική κατασκευή ως κεντρική επιχειρηματική στρατηγική για να επηρεάσουν τη διαφοροποίηση των προϊόντων και τη θέση της εταιρίας.


Η έμφαση στην αισθητική είναι μια προσέγγιση της κατά παραγγελία μαζικής κατασκευής μέσα από τον επανασχεδιασμό της εμφάνισης ή του πακεταρίσματος του προϊόντος. Δημιουργείται ένα κενό στην αγορά όταν οι περισσότεροι καταναλωτές αγοράζουν τα κινητά τηλέφωνά τους από συμβεβλημένες επιχειρήσεις. Ακόμη κι αν αυτές διεξάγουν έρευνες αγοράς για να αναλύσουν τις προτιμήσεις των χρηστών και να κάνουν προσφορές, οι περισσότεροι πελάτες δεν έχουν την ευκαιρία να παραγγείλουν το δικό τους στυλ πριν αγοράσουν. Οι καταναλωτές πληρώνουν επιπλέον χρήματα για εναλλακτικές συσκευασίες προϊόντων ή πράγματα που έχουν να κάνουν με τη διακόσμηση και το στυλ, αλλά η συνολική ποιότητα του προϊόντος επηρεάζεται συχνά από τις μη επαγγελματικές ανα-συναρμολογήσεις ή τροποποιήσεις. Υπάρχει, ωστόσο, η δυνατότητα μιας πλατφόρμας νεωτεριστικής για τους χρήστες, προκειμένου η ειδική παραγγελία για το στυλ του προϊόντος να προηγείται της παραγωγής. Για να γίνει αυτό, πρέπει να δημιουργηθεί από πριν μια σειρά από στιλιστικές επιλογές, που να είναι εφικτές για παραγωγή και αισθητικά ευχάριστες. Επομένως, μια συνεργασία ανάμεσα στην ομάδα ανάπτυξης των προϊόντων και τους καλλιτέχνες μπορεί να είναι χρήσιμη σε ό, τι αφορά τη διαφοροποίηση των στυλ και την αρμονία της αισθητικής εκτέλεσης. Επίσης, η συνεργασία του καταναλωτή στο στάδιο της διαμόρφωσης των ιδεών μπορεί να είναι βασική για την κατανόηση της προτίμησης του χρήστη και την πρόβλεψη των πωλήσεων από διαφορετικά τμήματα της αγοράς.


Μια συνεργατική πλατφόρμα Web3D για τους βιομηχανικούς σχεδιαστές και καλλιτέχνες


Διατυπώνεται λοιπόν μια νεωτεριστική διαδικασία για τη σύνθεση της δημιουργικότητας των καλλιτεχνών και των σχεδιαστών προϊόντων, προκειμένου να ενθαρρυνθεί η έμπνευση και να δημιουργηθούν μοναδικά στυλ. Προβάλλοντας το Web3D σε πραγματικό χρόνο (π.χ. χρησιμοποιώντας το Turntool ή το Blaze 3D Studio), τα έργα τέχνης των καλλιτεχνών και των γραφιστών μπορούν να επισυναφθούν ως εικονικά πρωτότυπα συμπεριλαμβανομένων των φυσικών επιφανειών και των ψηφιακών απεικονίσεων (π.χ. ταπετσαρίες και προστασία οθόνης.) Ταυτόχρονα, οι καλλιτέχνες μπορούν να κάνουν συστάσεις για την αισθητική εκτέλεση, ιδιαίτερα σε ό, τι αφορά τα σχήματα, τις γεωμετρικές αναλογίες και τους χρωματικούς συνδυασμούς. Μπορούν επίσης να υποβάλουν μοναδικές ιδέες για το στυλ των προϊόντων, που στη συνέχεια θα προσαρμοστούν σε ψηφιακά μοντέλα από τους βιομηχανικούς σχεδιαστές. Επομένως, μπορεί να δημιουργηθεί μια συναρπαστική ποικιλία στυλ για τα προϊόντα, που θα παραδοθεί ψηφιακά σε εικονικούς κόσμους.


Από την άλλη πλευρά, από τη στιγμή που οι τεχνολογίες Web3D δίνουν τη δυνατότητα στους χρήστες να εναλάσσουν εικονικά πρωτότυπα στους 360-βαθμούς και να ζουμάρουν για τις λεπτομέρειες μέσα από τους στάνταρ φυλλομετρητές του Ίντερνετ, η πλατφόρμα μπορεί να αποτελέσει εργαλείο για την έρευνα της αγοράς, προκειμένου να συνεκτιμηθούν οι προτιμήσεις των χρηστών για το στυλ των προϊόντων. Η ηλεκτρονική ενσωμάτωση της παραγγελίας και η συμμετοχική επίδειξη μπορούν να αποσπάσουν την εκτίμηση των καταναλωτών και να αποτελέσουν συγκινησιακή εμπειρία για τους χρήστες. Σε τελική ανάλυση, οι κατασκευαστές θα μπορούν να παράγουν τη σωστή ποσότητα προϊόντων σύμφωνα με τις λίστες επιθυμιών των καταναλωτών και να διεισδύουν σε τμήματα της αγοράς πολύ εύκολα. Επίσης, κάποια μειονεκτήματα για τη χρήση των προϊόντων θα μπορούν να γίνουν γνωστά από τους καταναλωτές και τις αντιδράσεις τους.


Συνεπώς, η προτεινόμενη, βασισμένη στο Web, πλατφόρμα στοχεύει στην ενίσχυση της δυνατότητας παραγγελίας των προϊόντων, με τα ακόλουθα λειτουργικά χαρακτηριστικά:



• Να παρέχει φωτο-ρεαλιστικά πρωτότυπα 3D με χαρτογράφηση της υφής και δυναμική αντανάκλαση
• Να επιτρέπει στους καλλιτέχνες να ανεβάζουν τα έργα τέχνης τους και να τα επισυνάπτουν απευθείας στις επιφάνειες του προϊόντος
• Να βελτιώνει την αισθητική εκτέλεση στα σχήματα των προϊόντων και την υφή των επιφανειών μέσω της ευκολότερης επικοινωνίας ανάμεσα στους καλλιτέχνες και τους σχεδιαστές.
• Να δίνει τη δυνατότητα στους καταναλωτές να επιλέγουν το στυλ των προϊόντων από μια πλούσια σε περιεχόμενο ψηφιακή βιβλιοθήκη που περιλαμβάνει υφές επιφάνειας, γραφικά σημεία διασύνδεσης χρηστών( GUIs) και design.
• Να καθοδηγεί την μετά την πώληση κατασκευή με επιδείξεις 3D σε πραγματικό χρόνο.
• Να ενθαρρύνει συγκεκριμένα σενάρια προϊόντων σε χρήση για να αποσπά τις εμπειρίες και τις αντιδράσεις του καταναλωτών.


Η πλατφόρμα αποτελείται από τρία συστατικά που ενισχύουν τη συνεργασία στο design και την κατά παραγγελία κατασκευή.


Βάση δεδομένων για τα σενάρια:


Ο Suri αναγνώρισε ότι η κατασκευή σεναρίων μπορεί να ενισχύσει την επικοινωνία της εμπειρίας του χρήστη. Τα σενάρια απεικονίζονται οπτικά σε σχήμα διαφημιστικής θεματικής μακέτας για να συγκλίνουν τα design και οι επινοήσεις των προϊόντων. Η βάση δεδομένων για σενάρια περιλαμβάνει τρία βασικά στοιχεία: τους χρήστες, τα περιβάλλοντα και τις δραστηριότητες. Οι δραστηριότητες αυτές έχουν να κάνουν με λειτουργικά χαρακτηριστικά ή χρήσεις για συγκεκριμένες καταστάσεις ή περιβάλλοντα. Εκφραστικά σενάρια, είναι δυνατόν να προκαλέσουν συγκινησιακές αντιδράσεις χρηστών από μια εστιασμένη ομάδα.


Βάση δεδομένων για οικογένειες προϊόντων


Για τη διείσδυση σε διαφορετικά τμήματα της αγοράς, η εφαρμογή μιας στρατηγικής για τη διαφοροποίηση των προϊόντων είναι βασική. Ωστόσο, προκειμένου να ενισχυθεί η εικόνα μιας φίρμας, μια οικογένεια προϊόντων με ενιαίο στυλ επινοείται στο στάδιο του design. Αντί για τη χωρίς συγχρονισμό διαφοροποίηση των προϊόντων, η εισαγωγή της ιδέας μια γραμματικής σχημάτων είναι βασική.


Καθώς η λειτουργική κατασκευή κατόπιν παραγγελίας αποτελεί, επίσης, μια σημαντική προσέγγιση για τη διείσδυση σε τμήματα της αγοράς, η αρχιτεκτονική μιας οικογένειας προϊόντων (PFA), όπως φαίνεται στην εικόνα 1, πρέπει να προετοιμάζεται εκ των προτέρων με προσεκτικούς υπολογισμούς σε ό, τι αφορά την επίδραση του κόστους και την ενίσχυση της θέσης της εταιρίας.


Δημιουργική γκαλερί:


O Norman, για παράδειγμα, ενθαρρύνει την καλλιέργεια μιας μακροπρόθεσμης σχέσης ανάμεσα στους καταναλωτές και τα προϊόντα, ειδικότερα στο επίπεδο του αντανακλαστικού design, οι εταιρίες πρέπει να αναλάβουν, κατά κάποιο τρόπο, την κοινωνική ευθύνη.


Η γκαλερί 3D, που χορηγείται από συμβούλους του design ή κατασκευαστές μπορεί να γίνει μια εικονική κληρονομιά και να δίνει δωρεάν εικονικά καλλιτεχνικά θεάματα στους καταναλωτές. Στο εσωτερικό της γκαλερί, μια ποικιλία από επινοήσεις προϊόντων (εικόνα 2 επάνω) με τη μορφή σκίτσων ή εξεζητημένων αποδόσεων εκτίθενται για να δείξουν πώς αναπτύσσονται οι επινοήσεις και εξελίσσονται και εξελίσσονται σε σχήμα 2D, μέσα όμως σε ένα χώρο 3D. Επιπλέον, πολλές ζωγραφιές ή πρότυπα design (εικόνα 2 κορυφή) από καλλιτέχνες του γραφικού design εκτίθενται αποκλειστικά για την απόλαυση. Είναι πολύ ευχάριστο για τον χρήστη σε έναν εικονικό χώρο βασισμένο στο web να μπορεί να εκτιμήσει τα προϊόντα ως είδη τέχνης και, σε τελική ανάλυση, ενισχύει την εικόνα της φίρμας. Για τη διαφοροποίηση των στυλ, αυτά τα έργα τέχνης μπορούν να επισυναφθούν στις επιφάνειες των προϊόντων.


Η λειτουργική ροή και το σημείο διασύνδεσης του συνεργατικού design στο Web3D


Όπως φαίνεται στην εικόνα 1, με την επιλογή στοιχείων από τη βάση δεδομένων για σενάρια και προϊόντων από τη βάση δεδομένων για οικογένειες προϊόντων, πολλά σενάρια για προϊόντα φτιάχνονται και προβάλλονται σε θέματα Web3D. Η εικόνα 3 αριστερά δείχνει θέματα ενσωματωμένα σε ένα παράθυρο, απ’ όπου οι χρήστες μπορούν να επιλέξουν τρία βασικά σενάρια και έπειτα ένα αρχέτυπο μπορεί να δείξει πώς λειτουργούν διαφορετικά κινητά τηλέφωνα με τα χαρακτηριστικά των προϊόντων. Δείχνοντας αυτή τη μορφή εικονικών αλληλεπιδράσεων μαζί με ηλεκτρονικές έρευνες, είναι πιθανό να ερευνηθούν οι συγκινησιακές εμπειρίες των χρηστών και να βελτιωθούν τα προϊόντα, πιο συγκεκριμένα από τρεις απόψεις: χρήστης, πλαίσιο και σύστημα (Roto 2006). Επομένως, τα ηλεκτρονικά εγχειρίδια για τους χρήστες, για διαφορετικές επινοήσεις προϊόντων, βρίσκονται επίσης μέσα στην πλατφόρμα (εικόνα 1).


Από την άλλη πλευρά, μέσω της διασύνδεσης του web (εικόνα 3, δεξιά), οι καλλιτέχνες μπορούν να ανεβάσουν και να επισυνάψουν τα έργα τέχνης τους στις διακοσμήσεις ή στις επιφάνειες των ‘οδηγών’ των προϊόντων. Εάν ο συνδυασμός είναι αισθητικά ευχάριστος, μπορούν να δώσουν την άδεια να χρησιμεύσουν τα έργα τέχνης ως επιλογές προτύπων για τους χρήστες και να τα αποθηκεύσουν απευθείας στην ηλεκτρονική βάση δεδομένων. Η διασύνδεση επιτρέπει επίσης στους χρήστες να παραγγείλουν χρώματα για διαφορετικές επιφάνειες του προϊόντος και να αλλάξουν τη διάταξη του πληκτρολόγιου διασύνδεσης από μια σειρά αρχέτυπων.


Επομένως, τα θέματα web3D που περιγράφουν διάφορα σενάρια και εικονικά πρωτότυπα συνδυάζονται σε έναν δικτυακό τόπο του web για να μπορεί ο καταναλωτής να αποκτήσει εμπειρία και να συνεργαστεί στο design μέσα από τους στάνταρ φυλλομετρητές του Ίντερνετ. Ταυτόχρονα, οι χρήστες μπορούν επίσης να διατρέξουν την εικονική γκαλερί για να δουν τα πρωτότυπα έργα τέχνης. Έτσι κατασκευάζεται μια συνεργατική εικονική πλατφόρμα για το styling.





Εικόνα 1 Η διαδικασία δημιουργίας μιας συνεργατικής πλατφόρμας virtual styling

Εικόνα 2 Εκθέσεις για προϊόντα και έργα τέχνης σε εικονικούς χώρους

Εικόνα 3 The interfaces for scenario demonstration and product styling



Πιθανά οφέλη από το συνεργατικό styling


Πολλές υπηρεσίες μπορούν να υιοθετήσουν αυτή την πλατφόρμα, συμπεριλαμβανομένων των συμβούλων design, της ηλεκτρονικής προώθησης προϊόντων και των δημιουργικών τμημάτων. Χρησιμοποιώντας το πλεονέκτημα της σφύζουσας τέχνης και των δραστηριοτήτων που έχουν να κάνουν με το design που εδρεύουν στην Ευρώπη, και ενσωματώνοντας την κατασκευαστική επάρκεια της Ασίας, τα καταναλωτικά ηλεκτρονικά είδη μπορούν να γίνουν η φυσική διασύνδεση για την εισαγωγή νεωτεριστικών έργων τέχνης ανά τον κόσμο. Σε τελική ανάλυση, είναι δυνατόν να γεφυρωθεί το πολιτιστικό χάσμα από μια μοναδική οπτική.


Παράλληλα, ένα μέρος του επιχειρηματικού πεδίου μπορεί να επεκταθεί, με την παροχή ψηφιακού περιεχομένου που σχετίζεται με το στιλ των προϊόντων, για παράδειγμα, ταπετσαρίες και θεματικές οθόνες για κινητά downloads. Ορισμένα εικονικά προϊόντα και επινοήσεις 3D μπορούν επίσης να τύχουν επεξεργασίας και να διανεμηθούν σε έναν εικονικό κόσμο όπως της Second Life.


Συμπερασματικά, η πλατφόρμα αυτή μπορεί, μακροπρόθεσμα, να πετύχει τους ακόλουθους επιδιωκόμενους στόχους:



• Μια ενισχυμένη κατά παραγγελία κατασκευή και συνεργατικό design για το styling προϊόντων στη βιομηχανία των καταναλωτικών ηλεκτρονικών ειδών.
• Μια νεωτεριστική διαδικασία ώστε να ενθαρρυνθούν οι καλλιτέχνες και οι γραφίστες να δίνουν άδεια και να δημοσιοποιούν τα έργα τέχνης τους μέσα από τη συγχώνευση με τα καταναλωτικά ηλεκτρονικά προϊόντα.
• Μια βελτιωμένη αισθητική εκτέλεση του στιλ των προϊόντων μέσω εναρμονισμένων σχημάτων και υφής επιφανειών της πολυδιάστατης τέχνης και όψεων του design.
• Μια προχωρημένη πνευματική συνείδηση των καταναλωτικών αναγκών και συμπεριφορών για την κατά παραγγελία κατασκευή προϊόντων.
• Ένα εκτεταμένο εμπορικό πρότυπο ώστε κατά την αν ανάπτυξη των προϊόντων να προωθείται το design και να διανέμεται το προϊόν στον εικονικό αλλά και στον πραγματικό κόσμο.

Ο McKenzie Wark πλέκει το εγκώμιο της Wikipedia ως ένα παράδειγμα ενός νέου είδους κοινωνικών σχέσεων, σαν ένα μοντέλο για την παραγωγή γνώσης εκτός του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού και αναλύει την Θεωρία του Παίκτη.


Μια συνέντευξη στην Κορίννα Πατέλη για το Re-public.gr


Κορίννα Πατέλη: Πώς σας φαίνονται οι wiki καταχωρήσεις σχετικά με το ποιος είστε;


McKenzie Wark: Μόλις τώρα έριχνα μια ματιά. Διαβάζονται καλά. Είναι ουδέτερες και τα γεγονότα είναι σωστά, όσα, δηλαδή, περιμένει κάποιος σε μια καταχώρηση της wikipedia.


Κ.Π.: Κάνετε αναφορές στις καταχωρήσεις της wikipedia στο ακαδημαϊκό σας έργο;


K.W.: Τη wikipedia τη χρησιμοποιώ καθημερινά, ειδικά μέσα στην τάξη. Προτρέπω τους φοιτητές μου να κοιτάξουν πρώτα εκεί, αλλά μετά να διασταυρώσουν τα ευρήματά τους και με μια άλλη πηγή. Σε ορισμένα από τα μαθήματά μου τους αναθέτω ως εργασία να γράψουν ή να βελτιώσουν μια καταχώρηση της wikipedia.


Κ.Π.: Με τη χρησιμοποίηση όρων, όπως «πληροφορία» ή «χρήση» αποδίδετε οργανική λογική στη γνώση. Μεταχειρίζεστε όρους που συχνά χρησιμοποιούνται στην πρακτική-ωφελιμιστική σκέψη. Αλλά η γνώση δεν είναι κάτι περισσότερο από ένα συνονθύλευμα πληροφοριών;


K.W.: Η γνώση είναι κάτι που μπορούμε να ποσοτικοποιήσουμε και άρα να εμπορευθούμε, όπως τα οικονομικά αγαθά. Κατά κάποιον τρόπο αυτό είναι καλό πράγμα. Αποτελεί βελτίωση από την κατάσταση του κρατικού μονοπωλίου του δικαιώματος της γνώσης. Ενδιαφέρομαι, ωστόσο, και για τους τρόπους με τους οποίους η πληροφορία υπερβαίνει τη μορφή του αγαθού. Οι τεχνικές της ψηφιακής αποθήκευσης και της μετάδοσης παρέχουν στην πληροφορία τη δυνατότητα να διαφύγει, τουλάχιστον εν μέρει, από τη σπανιότητα, προσφέροντας εξ ολοκλήρου νέους τρόπους παραγωγής γνώσης και πολιτισμού από αυτήν.


Τέτοιου είδους παράδειγμα είναι και η wikipedia. Αποτελεί είδος οικονομίας της δωρεάς -της εργασίας με την πληροφορία. Το κέρδος για όσους εργάζονται με ζήλο δεν είναι άλλο από το κύρος που αποκτούν στο πλαίσιο της κοινότητας της wikipedia. Αλλά η wikipedia είναι σίγουρα κάτι περισσότερο από ένα συνονθύλευμα πληροφοριών. Είναι ένα νέο είδος κοινωνικών σχέσεων. Είναι ένα μοντέλο για την παραγωγή γνώσης εκτός του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού. Να σημειωθεί, όμως, ότι δεν βασίζεται σε ανθρώπους που αφιερώνουν το χρόνο τους έχοντας στο μυαλό τους ότι ασκούν φιλανθρωπικό έργο. Ο χρόνος που αφιερώνουν επιβραβεύεται με κάτι άλλο εκτός από χρήματα. Είναι μια τελείως διαφορετική πρακτική του τι δύναται να παρακινήσει τους ανθρώπους.


Κ.Π.: Θεωρείτε ότι παρόμοιου είδους (wiki) εγχειρήματα συμβάλλουν στο άνοιγμα της γνώσης;


K.W.: Στην εποχή μας, θα πρέπει κάποιος να ασχοληθεί λίγο πιο σοβαρά με αυτά τα πράγματα. Είναι καλό ότι οι άνθρωποι θέλουν να δημιουργήσουν όλες αυτές τις ιστοσελίδες και να προσφέρουν τόσο υλικό, αλλά σε πολλές περιπτώσεις απλά κάνουν το Google πλουσιότερο. Πουλά διαφημίσεις εκμεταλλευόμενο όλη αυτήν την εθελοντική εργασία. Θεωρώ ότι μερικές φορές, αντί να εξυμνούμε την εν λόγω κατάσταση, καλό θα ήταν να την μελετήσουμε υπό το πρίσμα μιας συνολικής κριτικής. Αυτό που αποκαλούσε ο Guy Debord «κοινωνία του θεάματος» φαντάζει τώρα σαν τις παλιές καλές μέρες. Τουλάχιστον ασχολήθηκε με την κατασκευή εικόνων που ίσως να θέλουμε να κοιτάξουμε. Σήμερα, πρέπει να φτιάξουμε τις δικές μας εικόνες. Αυτό είνα ένα από τα «μοντέλα εργασίας» της νέας διανυσματικής (vectoralist) τάξης πραγμάτων: μην κάνεις τίποτα, αλλά επέτρεψέ μας να εργαζόμαστε για τη διασκέδασή μας και παρόλα αυτά χρεωνέ μας με ενοίκιο γι΄αυτό!


Κ.Π.: Η wikipedia ως μέσον αλληλεπίδρασης θέτει περιορισμούς στους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να συνεισφέρουμε πληροφορίες;


K.W.: Φυσικά, και αυτό είναι που την κάνει τόσο καλή. Έλυσε ένα τεράστιο πρόβλημα. Στην αγγλική γλώσσα τουλάχιστον (γνωρίζω λιγότερα για τις υπόλοιπες γλώσσες), η κυρίαρχη μορφή της επικοινωνίας στο διαδίκτυο ήταν η συζήτηση. Η δημιουργία blogs επιδείνωσε την υπάρχουσα κατάσταση. Κοιτάχτε, δεν έχω τίποτα άλλο εναντίον της συζήτησης, εκτός από ότι παρέχει περιορισμένες δυνατότητες στην προσπάθεια παραγωγής γνώσης. Η Wikipedia προσέφερε μια τελείως διαφορετική πρακτική. Περιόρισε τη συζήτηση στις τελευταίες σελίδες και δημιούργησε ένα υπόδειγμα που είναι σε θέση να παράγει ένα είδος «ενημερωμένης ομόφωνα αποδεκτής πραγματικότητας». Δεν είναι αγνή δημοκρατία. Ορισμένες γνώμες στη wikipedia μετρούν περισσότερο από ότι άλλες, αλλά χρειάζεται να κερδίσει πρώτα κάποιος το σεβασμό των άλλων, προτού η γνώμη του αρχίσει πραγματικά να υπολογίζεται. Δεν μπορείς, έτσι απλά να το διασφαλίσεις. Δεν μπορείς να το εξαγοράσεις.


Αυτή, όμως, δεν είναι η απάντηση σε όλα. Πρέπει να αντιληφθούμε τη wikipedia σαν ένα παράδειγμα ενός συνόλου πρακτικών για τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, οι περισσότερες εκ των οποίων δεν έχουν ακόμη επινοηθεί. Ξετυλίγεις, λοιπόν, τα επιχειρήματά σου στα blogs και καταχωρείς τις πληροφορίες που χρίζουν κοινής αποδοχής στη wikipedia. Τι άλλο; Αλλά τι γίνεται με τη συνεργατιή ποιητική; Υπάρχει στη μουσική και στη μαζική κουλτούρα. Και η συνεργατική κριτική θεωρία; Αυτό είναι δύσκολο. Έκανα μια μικρή προσπάθεια να την προσεγγίσω με το βιβλίο μου για τη Θεωρία Παικτών (Gamer Theory). Επιχειρεί να συνδυάσει τη φωνή της ιδιοσυγκρασίας του συγγραφέα με την κοινόχρηστη παραγωγή κειμένων. Αυτό, όμως, είναι μόνο ένα παράδειγμα. Εμπρός, λοιπόν, ας επινοήσουμε και άλλα!


Κ.Π.: Η πίστη σας στη συνεργατική παραγωγή γνώσης, την αποκέντρωση και τις νέες πρακτικές συγγραφής υποδηλώνει ότι αυτόματα ανθίστανται σε κάθε είδους δύναμη. Πείτε μου για τη δύναμη. Καθίσταται αυτόματα απαρχαιωμένη η κριτική προσέγγιση της γνώσης σαν παιχνίδι; Και αν τα πράγματα έχουν έτσι, αποτελεί προϋπόθεση η κριτική κατανόηση της συνεργασίας για την ενασχόληση με τέτοιου τύπου πρακτικές;


K.W.: Δεν θα έθετα το ζήτημα ακριβώς έτσι, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι θεωρώ τη δύναμη μόνο ως αρνητικό, σαν ένα είδος περιορισμού ή διαστρέβλωσης του φυσικού, του αληθινού ή του δίκαιου. Κοντολογίς, όπως ακριβώς τη θεωρούσε ο Ρουσσώ. Αντιθέτως, ο Φουκώ προτείνει να δούμε την εξουσία σαν κάτι θετικό. Σύμφωνα με το Φουκώ, υπάρχουν διαφορετικά είδη θετικής και παραγωγικής δύναμης. Εγώ, στην πραγματικότητα, συνδυάζω τις δύο προσεγγίσεις. Θεωρώ ότι το υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού είναι πράγματι στρεβλωτικό και περιοριστικό, αλλά όχι όσον αφορά στη φυσική κατάσταση των πραγμάτων, αλλά αναφορικά με την ποικιλία των πιθανών δυνάμεων.


Η πληροφορία παγιδευμένη στη μορφή του οικονομικού αγαθού είναι, κατά μίαν έννοια, οντολογικά τυφλή, αλλά ούτως ή άλλως κάθε μορφή δύναμης επιβάλλει κάποιο είδος τύφλωσης. Θα είμαστε καλύτερα, όταν υπάρχουν περισσότερες της μίας μορφές δύναμης, περισσότεροι του ενός είδους περιορισμοί και στρεβλώσεις. Συνεπώς, επιχειρηματολογώ υπέρ της συνεργατικής παραγωγής γνώσης πέρα από τη θεώρησή της ως οικονομικού αγαθού, και όχι ως χρυσού δείκτη του τι είναι αληθινό, αλλά ως μιας πιθανής αντιθετικής μορφής δύναμης.


Σε μια «οικονομία της δωρεάς», οι συνεργατικές πρακτικές, πέρα από το υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού, έχουν τη δική τους ιδιαίτερη ιστορία στις τάξεις των λογίων, των καλλιτεχνών και των χάκερς. Το ενδιαφέρον μου επικεντρώνεται στα κοινά των εν λόγω εμπειριών. Μια κριτική αποτίμησή τους, των περιορισμών και των δυνατοτήτων τους θα μας βοηθούσε να παράγουμε γνώση με διαφορετικό τρόπο. Τίθεται, λοιπόν, το ζήτημα της «αξίας» σε άλλη βάση. Πρέπει περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο να γίνουμε διαφορετικοί. Καλά πληροφορημένοι για τους άλλους και πληροφορημένοι με διαφορετικούς τρόπους.


Κ.Π.: Στο έργο σας, προσδιορίζετε την εμπορευματοποίηση ως τον πραγματικό εχθρό της αφθονίας, υποστηρίζοντας ότι το «έργο των χάκερς» την απελευθερώνει από την τεχνητή έλλειψη. Σίγουρα η έλλειψη δεν αποτελεί μόνο μια λειτουργία του υποδείγματος του οικονομικού αγαθού; Σίγουρα όλοι εμείς που έχουμε τη δυνατότητα πρόσβασης στο wiki δεν θα επιλύαμε το πρόβλημα του πώς παράγεται και δομείται η γνώση;


K.W.: Το μόνο πράγμα που πραγματικά δεν βρίσκεται σε έλλειψη, και αυτό εν μέρει, είναι η πληροφορία. Τώρα μόλις, ανακαλύπτουμε τις περίεργες οντολογικές της ιδιότητες: η κατοχή πληροφοριών από κάποιον δεν τις στερεί από κάποιον άλλο. Εδώ, λοιπόν, τίθενται τα θεμέλια ενός νέου είδους κοινωνικής σχέσης, γύρω από αυτό το σημείο της υπερβολής, όπου το οικονομικό αγαθό λειτουργεί πλέον ως τροχοπέδη αντί για ενδυναμωτής.


Αλλά και η ελεύθερη πληροφόρηση από μόνη της δεν αποτελεί λύση. Είναι και ζήτημα εκδημοκρατισμού της ικανότητας χρήσης της- το ονομάζω ικανότητα γνώσης. Γνώση είναι η πληροφορία στο κατάλληλο πλαίσιο, ως πρακτική. Θα διαχωρίζω την προαναφερθείσα θεώρηση της γνώσης από αυτό που ονομάζω «εκπαίδευση», το οποίο εξακολουθεί να βασίζεται στο μοντέλο της έλλειψης.Στις Ηνωμένες Πολιτείες ειδικότερα, η εκπαίδευση είναι ένα αγαθό πολυτελείας. Η πρόσβαση σε αυτήν είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Συνεπώς, πρωτοβουλίες σαν τη wikipedia, ίσως αποτελούν αναγκαίο βήμα, αλλά σίγουρα όχι αρκετό. Δεν φανταζόμαστε ακόμα μια γενικευμένη πρακτική γνώσης γύρω από αυτήν.


Κ.Π.: Πώς αποτυπώνεται στο έργο σας το άτομο, ο χάκερ; Από πού εκπηγάζει η σχετική αυτονομία και κυριαρχία που προσδίδετε στο άτομο ως χάκερ; Έχει γεννηθεί ελεύθερος/η από το ζυγό του κεφαλαίου; Πώς η αντίληψή της διέφυγε από τα πλοκάμια της γλώσσας, ώστε να απελευθερωθεί πραγματικά; Πώς θα μπορούσε μια εξηντάχρονη Ελληνίδα γεννημένη και μεγαλωμένη στην Αθήνα να ανήκει πραγματικά στη συνομοταξία των χάκερς;


K.W.: Θα ήθελα αφαιρέσω το μυστήριο γύρω από τον όρο «χάκερ» και να τον γενικεύσω. Ο χάκερ δημιουργεί γνώση, ή ακόμα και πολιτισμό σε οποιαδήποτε μορφή, ενδεχομένως στον προγραμματισμό, αλλά και στη μουσική, ακόμα και στη βιοτεχνολογία. Ο διαχωρισμός της εργασίας μάς ωθεί να φανταζόμαστε ότι όλοι αυτοί είναι ξεχωριστοί κόσμοι, χωρίς να υπάρχει κανένα συνδετικό στοιχείο μεταξύ τους. Ο καθένας διαθέτει τη δική του κουλτούρα και υποκουλτούρες. Οι προγραμματιστές δεν έχουν, συνήθως, καμιά σχέση με τους μουσικούς και οι μουσικοί με τους συγγραφείς και ου το κάθ’ εξής.


Όσον αφορά, όμως, στο υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού, όλα αυτά τα είδη «έργου των χάκερς» είναι ισοδύναμα, και αυτό που τα καθιστά ισοδύναμα είναι η πνευματική ιδιοκτησία. Χ ποσότητα των αντιγράφων ενός έργου μου αξίζουν όσο Υ ποσότητα των πατεντών κάποιου άλλου. Συνεπώς, θεωρώ ότι έχουμε κοινό συμφέρον, ακόμα και εκεί που η κουλτούρα μας διαφέρει.


Ο χάκερ είναι αυτόνομος μόνο υπό μία έννοια, μόνο όταν μπαίνει παράνομα στο δίκτυο, τη στιγμή της δημιουργίας, κάθε τέτοιου είδους πράξη δημιουργίας προέρχεται και επιστρέφει σε μία σημαντική συλλογική δουλειά. Είναι το προϊόν αυτού που ο Μαρξ αποκαλούσε «γενική διάνοια», αν και εγώ δεν χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο.


Κ.Π.: Πώς καθορίζουν οι δομικές ανισότητες την πρόσβαση στη συνομοταξία των χάκερς; Ποια είναι τα προαπαιτούμενα για να γίνει κάποιος χάκερ;


K.W.: Ο καθένας είναι χάκερ με την οντολογική έννοια. Ο καθένας δημιουργεί κάτι καινούριο από το παλιό, και το έργο των χάκερ αποδεσμεύει την πραγματικότητα από την ιδιοκτησία. Δεν στρέφονται, όμως, όλοι προς την πνευματική ιδιοκτησία. Οι χάκερς ως ομάδα προσδιορίζονται από τη σχέση του έργου τους ορόμενου ως γενική κοινωνική δραστηριότητα και της πνευματικής ιδιοκτησίας, η οποία αναγνωρίζει ορισμένους μόνο χάκερς και όχι άλλους.


Άρα οι χάκερς είναι μια προνομιούχος τάξη. Οι χάκερς ωστόσο, σε γενικές γραμμές, δεν διαθέτουν τα μέσα για να συνειδητοποιήσουν την πραγματική αξία του τι κάνουν (κάνουμε). Πρέπει να πουλήσουμε ή να εκχωρήσουμε την πνευματική ιδιοκτησία μας σε άλλους, στους ιδιοκτήτες των μέσων πραγματοποίησης της αξίας. Τους αποκαλώ διανυσματική τάξη. Είναι οι ιδιοκτήτες των χώρων όπου αποθηκεύονται, επικοινωνούνται οι πληροφορίες, ή αποκτούν υλική υπόσταση.


Κ.Π.: Συμφωνείτε με όσους υποστηρίζουν ότι η σύγχρονη μαζικά παραγόμενη αλληλεπίδραση με την οποία λειτουργεί το διαδίκτυο δομεί τη διαδικτυακή επικοινωνία; Θεωρείτε ότι η αλληλεπίδραση (ένας συνδυασμός γλώσσας, οπτικής γλώσσας και ου το κάθ’ εξής) μέσω της οποίας παράγεται και συγκεντρώνεται η γνώση επηρεάζει το «έργο» των χάκερς;


K.W.: Ναι, αλλά μόνο εν μέρει. Το πλαίσιο στο οποίο κάποιος εργάζεται, θέτει τα όρια του τι μπορεί να κάνει. Αλλά (για να παραφράσω τον Deleuze, ο οποίος παραφράζει το Spinoza), ποιος είναι σε θέση να γνωρίζει τι πραγματικά μπορεί να κάνει ένας χάκερ; Ποιος γνωρίζει τις δυνατότητες μιας αλληλεπίδρασης μέχρι κάποιος να ασχοληθεί μαζί της; Να προσπαθήσει, ίσως, να τη διασπάσει; Να τη μεταχειριστεί από αισθητικής άποψης και λειτουργικής;


Για μένα το πρόβλημα έγκειται, περισσότερο μάλλον, στο υπόδειγμα του οικονομικού αγαθού παρά στον τρόπο επικοινωνίας. Η θεώρηση της πληροφορίας ως αντικειμένου και άρα ως αντικείμενο που ανήκει σε κάποιον αποτελεί παρεξήγηση του τι πράγματι είναι η πληροφορία και τι δύναται να επιτύχει.


Κ.Π.: Με την αναφορά της λέξης «παιχνίδι» στον τίτλο του νέου σας βιβλίου τοποθετείτε το έργο σας εντός ενός πολύ διαφορετικού επιστημολογικού παραδείγματος. Γιατί δεν αποφεύγετε τη «θεωρία παιγνίων» και δεν χρησιμοποιείτε τη λέξη «play (παιχνίδι)»;


K.W.: Στην πραγματικότητα, το βιβλίο ασχολείται με τη θεωρία παικτών και όχι με τη θεωρία παιγνίων, την οποία θεωρώ ως κάτι τελείως αντίθετο. Αναφέρεται στην ποιότητα, την υποκειμενικότητα και το προσωρινό- όλα όσα, δηλαδή, αφήνει απ’ έξω η θεωρία παιγνίων. Το θεωρητικό υπόβαθρο του συγκεκριμένου βιβλίου αποτελούν οι Huizinga, Bataille, Callois, Debord και Perec. Δεν θέλω, όμως, να προσδώσω προνομιούχο θέση στη λέξη «play (παιχνίδι)» σε αντίθεση με τη λέξη «game». Δεν νομίζω ότι κάτι τέτοιο έχει «θέση στο παιχνίδι». Η στρατιωτική βιομηχανία διασκέδασης έχει σφετεριστεί τη λέξη «play (παιχνίδι)», όπως ακριβώς και τη λέξη «game», κυρίως υπό τη σκέπη της «δημιουργικότητας», η οποία θεωρείται πλέον πηγή παραγωγικότητας.


Βασικά, υποστηρίζω ότι σε έναν κόσμο, ο οποίος μοιάζει όλο και περισσότερο με παιχνίδι, στο οποίο όλοι ανταγωνιζόμαστε ο ένας τον άλλο, είτε στον εργασιακό χώρο μας, είτε στον ελεύθερο χρόνο μας, ακόμα και στην ερωτική ζωή μας, αυτό που πραγματικά διακρίνει τα παιχνίδι των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι ότι είναι το μόνο μέρος, όπου ο αγώνας διεξάγεται επί ίσοις όροις και ο αγωνιστικός χώρος είναι όντως επίπεδος. Εκεί, η νεο-φιλελεύθερη ιδεολογία της «δίκαιης μεταχείρισης» αποτελεί «πραγματοποιημένη ουτοπία», αλλά σε αυτόν το λόγο βασίζεται και η κριτική της αποτυχίας της νεο-φιλελεύθερης ζωής να ανταποκριθεί στις υποσχέσεις της.


Διαβάστε ακόμα


Η θεωρία του παίκτη (Gamer theory)


Συνέντευξη του McKenzie Wark στο First Monday

Νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’, σημειώνει ο David Bollier. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα, αφού δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Γίνεται όλο και σαφέστερο ότι οι συμβατικοί, συγκεντρωτικοί θεσμοί του 20ού αιώνα δεν έχουν τα κατάλληλα εφόδια για να ανταποκριθούν στις περίπλοκες προκλήσεις της εποχής μας. Είναι υπερβολικά αργοί, γραφειοκρατικοί, αδιαφανείς, εκτίθενται ή/και δεν ανταποκρίνονται πολιτικά.


Στο μεταξύ, βλέπουμε να ανέρχονται πολλά είδη διανεμημένων ηλεκτρονικών δικτύων που αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικά, ευέλικτα και αξιόπιστα. Wikis, ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, blogs, ιστοσελίδες με βίντεο ροής (streaming video websites), podcasts και άλλες καινοτομίες αλλάζουν τον τρόπο που μαθαίνουμε, που διαμορφώνουμε κοινωνικές σχέσεις και δημιουργούμε πολιτισμό. Αντικαθιστούν την ‘κοινωνική παραγωγή’ για τις εμπορικές συναλλαγές. Δημιουργούν νέες μορφές πολιτικής εξουσίας και θεσμικής αρχής.


Τίθεται λοιπόν το ενδιαφέρον ερώτημα, κατά πόσο οι νέες ηλεκτρονικές τεχνολογίες συνεργασίας μπορούν να εισαγάγουν ένα νέο είδος ‘ wiki πολιτικής’ και διακυβέρνησης;


Ένα είναι βέβαιο: οι νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα. Ασφαλώς, η μεγάλη απήχηση του wiki πολιτισμού έγκειται στο γεγονός ότι παρέχει στους ανθρώπους τον τρόπο να γίνουν πιο προσωπικά στρατευμένοι, συμμετοχικοί και δημιουργικοί. Αποκτούν την ευκαιρία να ‘κατέχουν’ –ηθικά και νομικά- τα έργα που δημιουργούν. Αυτό σίγουρα αποτελεί πρόοδο σε σχέση με τον ρόλο που τους επιφυλάσσουν τα συμβατικά μαζικά μέσα επικοινωνίας – να είναι δηλαδή πειθήνιοι, παθητικοί καταναλωτές.


Ωστόσο, όσο ελκυστικά κι αν είναι τα wikis και οι άλλες τεχνολογίες συνεργασίας, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι θα μεταμορφώσουν την πολιτική μας; Θα μπορούσαν. Ακόμη, όμως, δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Από τη στιγμή που βρισκόμαστε στο αρχικό στάδιο αυτής της επανάστασης- σε ό, τι αφορά τόσο στην ανάπτυξη των τεχνολογιών όσο και στη διάδοσή τους- θα ήταν επιπόλαιο να κάνουμε προβλέψεις. Υπάρχει όμως κάτι που θεωρώ ελπιδοφόρο: οι οικονομικές, τεχνολογικές και κοινωνικές τάσεις που κατευθύνουν τον wiki πολιτισμό είναι πολύ πιθανό να ενισχυθούν. Κι αυτές οι τάσεις, ιδίως οι ριζοσπαστικές ιδιότητες και η συμμετοχική ηθική των δικτυωμένων μέσων, είναι πιθανό να ισχυροποιήσουν τα άτομα, να ενθαρρύνουν την καινοτομία και να κάνουν περισσότερο υπεύθυνους τους ισχυρούς θεσμούς.


Τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου, όπως τα κινηματογραφικά στούντιο, οι δισκογραφικές εταιρίες, οι εφημερίδες και οι εκδοτικοί οίκοι έχουν δομές με σταθερό υψηλό κόστος. Αντίθετα, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές που συνδέονται μεταξύ τους μέσω Ίντερνετ εκπροσωπούν ένα σύστημα μέσων με διανεμημένο κεφάλαιο, που μπορεί να λειτουργήσει πιο γρήγορα, αποτελεσματικά και δημιουργικά. Μπορεί να φιλοξενήσει ένα πιο αυθεντικό πολιτιστικό υλικό, πιο ποικίλο και επίκαιρο από αυτό των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Πρόκειται για ένα σημαντικό ‘πολιτικό’ πλεονέκτημα, όχι με την ιδεολογική αλλά με την πολιτιστική έννοια.


Οι συμβατικές εταιρίες μέσων επικοινωνίας είναι όμηροι ισοπεδωτικών επιχειρηματικών προτύπων, που βασίζονται στη μαζική διαφήμιση και σε περιεχόμενο με χαμηλότερο κοινό παρονομαστή. Αντίθετα, εταιρίες όπως οι Google, Yahoo, Amazon και eBay είναι δομημένες έτσι ώστε να εξυπηρετούν τη ‘μακρά ουρά’ των μικρών, λιανικών αγορών. Είναι επίσης δομημένες έτσι ώστε να επιδρούν στις εγγενείς κοινωνικές τάσεις των ανθρώπων. Η eBay αξιοποιεί τις εκτιμήσεις των αγοραστών για τους πωλητές και καλλιεργεί μια κοινοτική ηθική εμπιστοσύνης και καλής θέλησης. Η Amazon καλεί τους καταναλωτές να συστήνουν προϊόντα και να κάνουν βιβλιοκριτική. Ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης όπως οι MySpace, Facebook και Flickr βασίζονται πλήρως σε ανεπίσημη κοινωνική παραγωγή χωρίς τις εμπορικές ανταλλαγές και το μηχανισμό της αγοράς σε ρευστό, δικαιώματα ιδιοκτησίας και ατομικής κυριότητας.


Μολονότι τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν πρόκειται να εξαφανιστούν γρήγορα, η οικονομική τους κατάσταση θα διαταράσσεται όλο και περισσότερο, καθώς τα διανεμημένα ηλεκτρονικά μέσα επιταχύνουν τον ανταγωνισμό. Τα ηλεκτρονικά μέσα θα γίνουν πιο ελκυστικά γιατί είναι πιο προσιτά στους απλούς ανθρώπους, πολιτιστικά αυθεντικά και ανταποκρινόμενα. Είναι πιο φιλόξενα σε ασυνήθιστες, μη εμπορικές ανησυχίες και ιδιαιτερότητες, με τρόπους που τα μέσα που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν μπορούν να έχουν χωρίς να υπονομεύσουν τα οικονομικά τους θεμέλια.


Καθώς αυτή η οικονομική και πολιτιστική μεταμόρφωση επιταχύνεται και περισσότεροι άνθρωποι κατευθύνουν ένα μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους στις ηλεκτρονικές κοινότητες, νέα είδη κοινωνικών σχέσεων και πολιτιστικών υποθέσεων θα αρχίσουν να ριζώνουν. Αυτό συμβαίνει ήδη. Άνθρωποι που κάποτε εμπιστεύονταν τις κυβερνήσεις, τα πολιτικά κόμματα ή τους ειδησεογραφικούς ομίλους, δίνουν τώρα την πολιτική και κοινωνική αφοσίωσή τους σε νέα είδη μεσολαβητών.


Το βλέπουμε, στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε βασισμένες στο Ίντερνετ οργανώσεις, όπως η MoveOn.org (περισσότερα από 3 εκατομμύρια μέλη) και το DailyKos blog (εκατοντάδες χιλιάδες επισκέψεις τη μέρα). Οι Αμερικανοί στρέφονται επίσης σε δεκάδες ειδησεογραφικές ιστοσελίδες και σε εκατομμύρια web logs. Στην πραγματικότητα, καινοτομίες αυτού του είδους συμβαίνουν παντού. Ο δικτυακός τόπος Overmundo στη Βραζιλία είναι μια ζώνη πολυμέσων νέου τύπου με περιεχόμενο που παράγεται και αξιολογείται από τον χρήστη. Το OhMyNews στη Νότια Κορέα χρησιμοποιεί 36.000 πολίτες-δημοσιογράφους που γράφουν ηλεκτρονικά έως 200 ιστορίες τη μέρα.


Εάν τα οικονομικά εκείνων των μέσων επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου κινδυνεύουν, όπως πιστεύω ότι συμβαίνει, και εάν η κοινωνική ακεραιότητα των ηλεκτρονικών κοινοτήτων μπορεί να προστατευθεί από τον εταιρικό εναγκαλισμό, τότε είναι πολύ πιθανό να δούμε να εμφανίζονται νέα πρότυπα δημοκρατικής πρακτικής. Το πρωτοποριακό πρότυπο, βέβαια, είναι το ελεύθερο λογισμικό ανοιχτού κώδικα. Χιλιάδες προγράμματα λογισμικού βρίσκονται υπό τη διαχείριση κοινοτήτων που τιμούν τη διαφάνεια, την κοινοτική συμμετοχή και τη συναίνεση, κι αυτό εξισορροπεί τις ατομικές και τις κοινοτικές ανάγκες. Το ίδιο ισχύει για τη μπλογκόσφαιρα, τους ηλεκτρονικούς χώρους φύλαξης, τις κοινότητες remix και mashup και άλλα συνεργατικά εγχειρήματα. Αποτελούν παράδειγμα ενός συμμετοχικού ήθους που πρεσβεύει την ισότητα και που η απουσία του από τους συμβατικούς δημοκρατικούς θεσμούς είναι αισθητή. Ενσαρκώνουν μια ευαισθησία που ο καθηγητής Lawrence Lessig αποκαλεί ‘ελεύθερο πολιτισμό’.


Τη διεθνή απήχηση του ελεύθερου πολιτισμού μαρτυρά το γεγονός ότι οι άδειες Creative Commons έχουν υιοθετηθεί διεθνώς. Περισσότερα από 36 έθνη έχουν εισαγάγει τις άδειες U.S. στα εθνικά νομικά συστήματά τους και άλλα 30 βρίσκονται στη διαδικασία να το κάνουν. Στο μεταξύ, πολλών ειδών ηλεκτρονικές κοινότητες έχουν υιοθετήσει τις άδειες CC, θέλοντας έτσι να δείξουν τη δέσμευσή τους στη δημιουργική και από κοινού κατοχή, την ανοιχτή πρόσβαση στη λήψη αποφάσεων και την πολιτιστική ελευθερία.


Ένα πρώτο κίνημα από χάκερς, υπέρμαχους των πολιτικών ελευθεριών, βιβλιοπώλες, επιστήμονες και διανοητές, πολίτες-δημοσιογράφους, ανθρώπους ανοιχτών επιχειρήσεων και πολλούς άλλους, οδηγεί αυτό το ήθος σε νέο επίπεδο στις ετήσιες συγκεντρώσεις της iCommons. Η iCommons-μια οργάνωση που προήλθε από την Creative Commons- είναι μια νέα διεθνής πρωτοβουλία που προωθεί τα commons ως νέα οργανωτική αρχή για τον πολιτισμό. Το συνέδριό της στο Ντουμπρόβνικ της Κροατίας, τον Ιούνιο 2007, είναι πιθανό να σημάνει τις απαρχές ενός νέου διεθνούς κινήματος, εμπνευσμένου από την ιδέα του ελεύθερου πολιτισμού.


Προς το παρόν, η άνοδος των commons οφείλεται περισσότερο σε ένα πολιτιστικό παρά σε ένα πολιτικό κίνημα. Δεν έχει να κάνει σε τακτική βάση με τη συμβατική πολιτική, τη νομοθεσία και την κυβέρνηση. Αλλά τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου είναι βέβαιο πως θα εντείνουν τα δικά τους πολιτικά αιτήματα προς τις κυβερνήσεις για να επεκτείνουν το πεδίο του κοπυράιτ και της νομοθεσίας για τις ευρεσιτεχνίες και τις πατέντες, να ισχυροποιήσουν τις εταιρίες σε βάρος της επιλογής και της ελεύθερης έκφρασης του καταναλωτή και να σπάσουν την ανοιχτή, απ’ άκρη σ’ άκρη, δομή του Ίντερνετ. Μπορείτε να είστε σίγουροι πως οι ελευθερίες των commons θα απειληθούν με δυσάρεστους τρόπους κι αυτό είναι πιθανό να πολιτικοποιήσει και να εμψυχώσει το προαναφερθέν κίνημα. Όταν αυτό συμβεί, θα ξέρουμε καλύτερα εάν θα υπάρξει, πράγματι, wiki πολιτική.


Μολονότι το κίνημα των commons δεν κατέλαβε μέχρι στιγμής τις θύρες της πολιτικής, της διαμόρφωσης πολιτικής και των δικαστηρίων, η άνοδος μιας διαφορετικής και διεθνώς διασυνδεδεμένης κοινότητας ελεύθερου πολιτισμού αποτελεί μια συναρπαστική εξέλιξη. Βλέπουμε ότι ένα νέο είδος διεθνούς, πλουραλιστικού κινήματος αφιερωμένο στην ανοιχτή συμμετοχή, την κοινωνική αλληλεγγύη και τη δημοκρατική υπευθυνότητα είναι πράγματι δυνατό. Μπορεί να αποτελέσει τη βάση για ένα νέο είδος κοινωνικής τάξης-ηλεκτρονικά, τουλάχιστον. Απ’ τη στιγμή που ο ηλεκτρονικός κόσμος έχει τον τρόπο να επηρεάζει εμάς που είμαστε στον ‘πραγματικό κόσμο’, θα μπορούσε πολύ καλά να αποτελέσει τη βάση για την οικοδόμηση ενός κινήματος περισσότερο στρατευμένου πολιτικά.


Η Wikipedia, λογισμικό ανοιχτού κώδικα, η μπλογκοσφαίρα και οι συναφείς κοινότητες εμπεριέχουν ένα αναζωογονητικό οικουμενικό πνεύμα. Οι συμμετέχοντες-μέλη δεν ασχολούνται τόσο με την συντηρητική ή φιλελεύθερη ή φωτισμένη φιλελεύθερη ιδεολογία, αλλά με την ανανέωση της ίδιας της δημοκρατικής πρακτικής. Έτσι, όταν οι Αμερικανοί συντηρητικοί αποφάσισαν ότι ήθελαν να ξεκινήσουν την Conservapedia, επειδή έβρισκαν την Wikipedia πολύ φιλελεύθερη, ο ιδρυτής της Wikipedia, Jimmy Wales, τους έδωσε ευχαρίστως τις ευλογίες του: ‘Ο ελεύθερος πολιτισμός δεν έχει δεσμά….Καλοδεχόμαστε το αποτέλεσμα του εναλλακτικού έργου μας. Αυτό είναι απολύτως στο πνεύμα της αποστολής μας’.


Εάν αυτό είναι η wiki πολιτική, τότε χρειαζόμαστε περισσότερη. Το πνεύμα της έχει ακόμη πολύ δρόμο προς την κατεύθυνση της ανοικοδόμησης του τεμαχισμένου, μισαλλόδοξου, αυταρχικού κόσμου της σύγχρονης πολιτικής, με νέες μορφές δημοκρατικής πρακτικής.


Διαβάστε ακόμα


Για τα commons (στα αγγλικά)


Τα commons αναδύονται (στα αγγλικά)

Σε ποιο βαθμό μπορούμε να δημιουργήσουμε αξία ο ένας για τον άλλον χωρίς την παρέμβαση των κυβερνήσεων ή των εταιρικών συμφερόντων; Ο Douglas Rushkoff εξηγεί τα commons σαν την άνθιση μιας σειράς συμπεριφορών που δημιουργούν ένα εναλλακτικό σύστημα αξιών.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλος για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Γιατί συνηθίζετε να συγκρίνετε τη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας με την Αναγέννηση;


Douglas Rushkoff: Από την ώρα που ρωτάτε ‘γιατί’ αντί για ‘πώς’, δεν θα μπω σε λεπτομέρειες. Αρκεί να πω ότι τα βιβλία μου και τα άρθρα μου διέρχονται σε μεγάλο βαθμό τις παράλληλες γραμμές ανάμεσα στην Αναγέννηση και την εποχή μας: η τυπογραφία, η προοπτική, η εκτεινόμενη μεταφορά, ο περίπλους του πλανήτη, η επανεφεύρεση του ‘ατομικού’, οι αρχές του λογισμού, συναντούν τους σύγχρονους παραλληλισμούς τους στο Ίντερνετ, την ολογραφία, το υπερκείμενο, τη διαγραφή τροχιάς γύρω απ’ τον πλανήτη, την επανεφεύρεση του συλλογικού, τις αρχές της θεωρίας των συστημάτων, με αυτή τη σειρά.


Ως προς το γιατί, πιστεύω ότι είναι σημαντικό να καταλάβουν οι άνθρωποι ότι υπάρχουν πρότυπα αλλαγής διαφορετικά από τα ‘κινήματα’ και τις ‘επαναστάσεις’. Μια αναγέννηση- για την ακρίβεια, η αναγέννηση παλιών ιδεών σε νέο πλαίσιο- αποτελεί έναν λιγότερο απειλητικό τρόπο κατανόησης και διαλόγου για όλες τις αλλαγές που συμβαίνουν. Είναι ένας πιο αισιόδοξος, πιο φιλικός όρος από την επανάσταση, που συχνά συνεπάγεται τον αποκεφαλισμό ανθρώπων.


Επιπλέον, είναι ένας εκπληκτικός τρόπος για να καταλάβει κανείς τι συμβαίνει: παλιές ιδέες που έχουμε απωθήσει, όπως η αξία της συνεργασίας, γεννώνται ξανά στο επόμενο πλαίσιο συνεκτικότητας. Πρόκειται για ιδέες που απωθήθηκαν από την εποχή της πρώτης αναγέννησης, που εξυμνούσε την ατομικότητα και τη δύναμη του ανταγωνισμού.


Π.Χ.: Γιατί πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι για τη δική μας αναγέννηση; Ακόμη κι αν χαρακτηρίζεται από τη δημιουργία δικτύων, συνεργασίας και συμμετοχής, κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί πως όλα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για διαφορετικούς σκοπούς.


D.R.: Χρησιμοποιούνται για διαφορετικούς σκοπούς συνεχώς. Δεν ξέρω πόσο αισιόδοξος είμαι γι’ αυτό. Πιστεύω όμως πως αποτελεί αξία να μπορεί κάποιος να οραματιστεί θετικά, δημιουργικά σενάρια. Εάν δεν μπορούμε ούτε να φανταστούμε μια εναλλακτική λύση στον απρόσωπο φασισμό στον οποίον βρισκόμαστε, δεν βλέπω διέξοδο. Αρχίζοντας να πιστεύουμε πως μπορούμε να κάνουμε κάποια βήματα προς τον μακρύ, δύσκολο δρόμο που μας επαναφέρει στη συνειδητοποίηση και τη συμπόνια, τοποθετούμε αυτή την περιπλάνηση στη σφαίρα του δυνατού.


Και θα προτιμούσα να ζω σ’ έναν κόσμο με λιγότερο πόνο, βάσανα και βλακεία.


Π.Χ.: Υπάρχει ένα συγκεκριμένο κομμάτι της καθημερινής ζωής όπου οι αρχές της ανοιχτής πηγής δεν πρέπει να εφαρμοστούν;


D.R.: Θα προτιμούσα να μην εφαρμόσετε τις αρχές σας της ανοιχτής πηγής στα γεννητικά όργανα της γυναίκας μου ή τον γενετικό κώδικα του παιδιού μου. Θέλω να πω πως από τη στιγμή που οι κώδικες μέσω των οποίων λειτουργεί η κοινωνία μας αποτελούν κοινωνικές κατασκευές ( και όχι συνθήκες εκπορευόμενες από το Θεό, που προϋπάρχουν) πιστεύω πως πρέπει να διαπραγματευτούμε μαζί τη συλλογική μας αλήθεια. Δεν είναι ελεύθερη για όλους, και τα δικαιώματα των ατόμων να λαμβάνουν ορισμένες αποφάσεις για τον εαυτό τους πρέπει να υπερισχύουν και της πιο καλοπροαίρετης επιθυμίας κάποιου άλλου να κωδικοποιήσει αυτές τις αποφάσεις για λογαριασμό μας.


Χρησιμοποιώ όμως το ‘ανοιχτές πηγές’ με ευρύτερο τρόπο από τον οποίο χρησιμοποιείται συνήθως, ας πούμε από την κοινότητα Linux. Νομίζω πως πρέπει να συνειδητοποιήσουμε σε ποιο βαθμό ο νόμος ή η ‘αλήθεια’ που θεωρούμε δεδομένα αποτελούν στην πραγματικότητα δημιούργημα των ανθρώπων.


Π.Χ.: Το πρότυπο της ‘ανοιχτής πηγής’ βασίζεται σε μια στενή αντίληψη κοινότητας. Η έννοια της κοινής περιουσίας την αντανακλά; Υπάρχουν καλύτερες;


D.R.: Η κοινή περιουσία είναι καλό πρότυπο. Έχει μεγαλύτερη αξία για μας σε ό, τι αφορά σε αυτά που έχουμε χάσει. Θα ήταν σπουδαίο να έχουμε κοινή περιουσία- και μας λείπει τώρα που ξεπεράστηκε από την αγορά. Αλλά η κοινή περιουσία δεν είναι τόσο ένας χώρος που δημιουργείται όσο μια σειρά συμπεριφορών που δημιουργούν ένα εναλλακτικό σύστημα αξιών.


Επομένως, έχω την τάση να εξετάζω περισσότερο τις ίδιες τις συμπεριφορές. Πόσο πρόθυμοι είμαστε να δημιουργήσουμε αξία; Σε ποιο βαθμό μπορούμε να δημιουργήσουμε αξία ο ένας για τον άλλον χωρίς την έγκριση ή την παρέμβαση των κυβερνήσεων ή των εταιρικών συμφερόντων;


Π.Χ.: Δεν πρέπει κάτι να πεθάνει, πριν γεννηθεί η κοινή περιουσία;


D.R.: Αυτό είναι λίγο βαρύ. Είναι λίγο επαναστατικό στη σκέψη. Όχι, λοιπόν, δεν πιστεύω πως αποτελεί προϋπόθεση ότι πρέπει κάτι να ‘πεθάνει’ ώστε οι άνθρωποι να δημιουργήσουν αξία ο ένας για τον άλλον με νέους τρόπους. Είναι πιθανό τα συγκεντρωτικά σχήματα δημιουργίας αξίας να παρακμάσουν καθώς περισσότερες περιφερειακές και τοπικές οικονομίες ανέρχονται- αλλά δεν πιστεύω πως οτιδήποτε πρέπει να πεθάνει. Υπάρχει αξία στην κεντρική εξουσία. Απλώς λειτουργεί καλύτερα όταν συνυπάρχει με άλλες αρχές, παρά όταν τις εξολοθρεύει ή τις αφομοιώνει.


Διαβάστε ακόμα


Δημοκρατία ανοικτού κώδικα (στα Αγγλικά)


Προοπτικές για την νέα Αναγέννηση (podcast)

Η τρέχουσα πολιτική οικονομία βασίζεται σε ένα θεμελιώδες λάθος, σημειώνει ο Michel Bauwens. Βασίζεται στην υπόθεση ότι οι φυσικοί πόροι είναι απεριόριστοι και ότι υπάρχει ένα ατέλειωτο βούλιαγμα. Σε μια κοινωνία βασισμένη στη θεωρία Ρ2Ρ (δίκτυα ομότιμων), η κατάσταση αντιστρέφεται: τα όρια των φυσικών πόρων αναγνωρίζονται και η αφθονία άυλων πόρων γίνεται κεντρική αρχή.


1. Γενική εισαγωγή


Οι κοινωνικές διαδικασίες μεταξύ ομότιμων δικτύων είναι διαδικασίας ακολουθιακής επαγωγικής επεξεργασίας, όπου αυτοί που κινούνται σε ένα διανεμημένο διαδίκτυο μπορούν να ασχολούνται ελεύθερα με κοινές επιδιώξεις, χωρίς εξωτερικό εξαναγκασμό. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε πως τα διανεμημένα συστήματα διαφέρουν από τα αποκεντρωμένα συστήματα, κυρίως επειδή στα τελευταία οι κόμβοι είναι υποχρεωτικοί, ενώ στα προηγούμενα είναι αποτέλεσμα συνειδητών επιλογών. Τα διανεμημένα δίκτυα έχουν περιορισμούς, εσωτερικό εξαναγκασμό, που αποτελούν προϋποθέσεις για να λειτουργεί μια ομάδα, και μπορεί να είναι ενσωματωμένα στην τεχνική υποδομή, τις κοινωνικές νόρμες ή τους νομικούς κανόνες.


Πιο συγκεκριμένα, οι κοινωνικές διαδικασίες μεταξύ ομότιμων δικτύων (Ρ2Ρ) δημιουργούν:


1) Ομότιμη παραγωγή: κάθε φορά που μια ομάδα ομότιμων δικτύων αποφασίζει να αναλάβει την παραγωγή ενός κοινού πόρου


2) Ομότιμη διακυβέρνηση: τα μέσα με τα οποία επιλέγουν να αυτοδιοικούνται όταν ασχολούνται με μια τέτοια επιδίωξη


3) Ομότιμη ιδιοκτησία: το θεσμικό και νομικό πλαίσιο που επιλέγουν να διαφυλάξουν έναντι της ιδιωτικής ιδιοποίησης αυτού του κοινού έργου- συνήθως με μορφές μη αποκλειστικής εκμετάλλευσης σε ό, τι αφορά στην οικουμενική κοινή ιδιοκτησία, όπως αυτή ορίζεται από την General Public License (Άδεια Γενικής Χρήσης), ορισμένες μορφές των αδειών Creative Commons, η παρόμοιων παράγωγων.


Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η ομότιμη παραγωγή αποτελεί μια μορφή ‘γενικευμένης’ ή μη-αμοιβαίας ανταλλαγής. Δεν πρόκειται για μια οικονομία βασισμένη στην άμεση ανταλλαγή ή υποχρέωση. Επομένως, η ομότιμη παραγωγή δεν εξομοιώνεται με την συνεταιριστική παραγωγή για την αγορά: η συμμετοχή πρέπει να είναι εθελοντική, δεν υπάρχει άμεση ανταμοιβή (αλλά πολλές έμμεσες ανταμοιβές) με τη μορφή χρηματικής αποζημίωσης. Η ίδια η διαδικασία είναι συμμετοχική. Και το αποτέλεσμα είναι παρομοίως ελεύθερο, με την έννοια ότι οποιοσδήποτε μπορεί να έχει πρόσβαση και να χρησιμοποιεί τον κοινό πόρο. Στην πραγματικότητα, τα περισσότερα από τα προγράμματα της ομότιμης παραγωγής διασυνδέονται με έναν μικρότερο πυρήνα ανθρώπων που μπορούν να πληρώνονται και να χρησιμοποιούν τα κονδύλια για τη δημιουργία μιας υποδομής που θα επιτρέψει την ομότιμη παραγωγή.


Οι προϋποθέσεις για να υπάρξει ομότιμη παραγωγή είναι κυρίως: ο πλούτος και η διανομή. Ο πλούτος έχει να κάνει με τον πνευματικό πλούτο ή το πλεόνασμα δημιουργικότητας, με την ικανότητα κατοχής μέσων παραγωγής με ανάλογη ικανότητα πλεονάσματος. Η διανομή είναι η προσβασιμότητα αυτών των άφθονων πόρων σε καλά επεξεργασμένα εργαλεία, που ο Yochai Benkler αποκάλεσε λειτουργικά και επεκτάσιμα τμήματα. Μιλάμε πάλι για διανομή πνεύματος, για υποδομή παραγωγής, για χρηματοοικονομικό κεφάλαιο.


Η ισότιμη παραγωγή, παρ’ όλο που είναι ενσωματωμένη στην τρέχουσα πολιτική οικονομία και βασική για την επιβίωση των γνωστικών μορφών του καπιταλισμού, είναι μετα-καπιταλιστική. Κυρίως επειδή δεν εξαρτάται από τις αμοιβές, ούτε από τον έλεγχο μιας εταιρικής ιεραρχίας και δεν κατανέμει πόρους σύμφωνα με οποιονδήποτε μηχανισμό τιμών ή αγοράς.


Η ισότιμη διακυβέρνηση είναι μετα-δημοκρατική, επειδή είναι μια μορφή διακυβέρνησης που δεν βασίζεται στην αντιπροσώπευση, αλλά όπου οι συμμετέχοντες συναποφασίζουν άμεσα, και επειδή δεν περιορίζεται στο πολιτικό πεδίο, αλλά μπορεί να εφαρμοστεί σε οποιοδήποτε κοινωνικό πεδίο.


Η ισότιμη ιδιοκτησία είναι μια μετα-καπιταλιστική μορφή ιδιοκτησίας επειδή είναι μη αποκλειστικής εκμετάλλευσης και δημιουργεί ένα commons με οριακά κόστη αναπαραγωγής.


2. Οι προϋποθέσεις για την επέκταση της ομότιμης παραγωγής


Η ομότιμη παραγωγή εμφανίζεται στη σφαίρα της άυλης παραγωγής. Σ’ αυτή τη σφαίρα, η πρόσβαση σε διανεμημένους πόρους είναι σχετικά εύκολη. Μεγάλα τμήματα του πληθυσμού στις δυτικές χώρες διαθέτουν μόρφωση και μπορούν να έχουν έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή στη διάθεσή τους. Και τα κόστη αναπαραγωγής είναι οριακά.


Η επέκταση της ομότιμης παραγωγής εξαρτάται από τις πολιτιστικές/νομικές συνθήκες. Απαιτεί τη χρήση ανοιχτού και ελεύθερου, ακατέργαστου πολιτιστικού υλικού, συμμετοχικές δομές για την επεξεργασία του και μορφές ιδιοκτησίες βασισμένες στα commons για να προστατεύσουν τα αποτελέσματα από ιδιωτική ιδιοποίηση. Ως εκ τούτου, επιτυγχάνεται η κυκλοφορία του common (η έννοια είναι του Nick Dyer-Whiteford), μέσω της οποίας η ομότιμη παραγωγή επεκτείνεται.


Ωστόσο, η ομότιμη παραγωγή δεν περιορίζεται στη σφαίρα της άυλης παραγωγής.


Οι φυσικοί πόροι μπορούν να μοιραστούν, εάν είναι διαθέσιμοι σε διανεμημένο σχήμα. Για παράδειγμα: οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και τα αρχεία τους και η ικανότητα επεξεργασίας. Τα αυτοκίνητα μπορούν να συγκεντρωθούν όλα μαζί. Τα χρήματα μπορούν να συγκεντρωθούν, για παράδειγμα σε οικονομικές συναλλαγές του Ρ2Ρ όπως στην περίπτωση της Zopa ή της Prosper.Η κατασκευή μικρών ηλεκτρονικών υπολογιστών και προσωπικών κατασκευών μπορούν να κατεβάσουν το όριο συμμετοχής, δημιουργώντας περισσότερα λειτουργικά και επεκτάσιμα τμήματα σε νεότερα πεδία.


Για διαδικασίες όπου η φυσική παραγωγή απαιτεί πρόσβαση σε συγκεντρωτικό οικονομικό κεφάλαιο, για παράδειγμα η παραγωγή αυτοκινήτων, είναι απολύτως κατανοητό να αποκοπεί η φάση του άυλου σχεδίου από τον χώρο φυσικής παραγωγής. Η Innocentive είναι ένα από τα παλιότερα παραδείγματα. Η μελέτη για το αυτοκίνητο ανοιχτού κώδικα μπορεί να έχει κολλήσει, αλλά δεν υπάρχει ουσιαστικό εμπόδιο για τέτοιες διαδικασίες.


Τέλος, η σχέση ανάμεσα σε φυσικά αντικείμενα, τον ορθολογικό χώρο και την ψηφιακή ταυτοποίηση μπορεί να αλλάξει, ώστε να προωθηθούν προσεγγίσεις βασισμένες στην έννοια των commons. Το πείραμα του λευκού ποδήλατου στο Άμστερνταμ απέτυχε, επειδή ο ανεπαρκής φυσικός πόρος, τα ποδήλατα, δεν μπορούσαν να εντοπιστούν και να προστατευθούν. Αλλά ποδήλατα που ανήκουν στα commons μπορούν να εντοπιστούν μέσω του RFID.


Μια τέτοια επέκταση δεν αποτελεί μόνο φυσική προέκταση της τεχνικής εξέλιξης, αλλά έχει δομικά και επομένως πολιτικά κωλύματα. Τα συγκεντρωτικά σχήματα του κεφαλαίου των σύγχρονων νεοφιλελεύθερων αντι-αγορών παρεμποδίζουν σαφώς μια τέτοια επέκταση. Ακόμη όμως και με αυτούς τους περιορισμούς, τα περιθώρια επέκτασης της ομότιμης παραγωγής είναι σημαντικά.


3. Οι συνθήκες για την επέκταση της ομότιμης διακυβέρνησης


Η ομότιμη διακυβέρνηση λειτουργεί επειδή η ομότιμη παραγωγή είναι ο συντονισμός σε μεγάλη κλίμακα ενός μεγάλου αριθμού ομάδων μικρο-παραγωγής. Στο εσωτερικό των ομάδων, η λήψη αποφάσεων είναι συμμετοχική και συναινετική και ο παγκόσμιος συντονισμός είναι εκουσίως αποδεκτός και σήμερα τεχνικά εφικτός. Μικρές φυλές, θύματα των πολιτισμικών ιεραρχιών, καθίστανται πάλι ικανές στο νέο σχήμα των διαδικτυακών κοινοτήτων με κοινά ενδιαφέροντα.


Από τη θετική της πλευρά, η ομότιμη διακυβέρνηση επεκτείνει τη σφαίρα της αυτονομίας-σε-συντονισμό με όλα τα κοινωνικά πεδία. Υπόσχεται να γίνει η παραγωγή μια μη ιεραρχική διαδικασία. Ωστόσο, όπως είπα προηγουμένως, η ομότιμη διακυβέρνηση είναι ‘μετα-δημοκρατική’ γιατί είναι μη-αντιπροσωπευτική.


Ο αρνητικός περιορισμός είναι ο ακόλουθος: η ομότιμη διακυβέρνηση απαιτεί a priori συναίνεση στο κοινό αντικείμενο. Αλλά η κοινωνία ως σύνολο στερείται εξ’ ορισμού αυτής της συναίνεσης: είναι μάλλον μια αποκεντρωμένη συλλογή αντιμαχόμενων συμφερόντων και κοσμοθεωριών παρά ένα διανεμημένο δίκτυο ελεύθερων παικτών. Κατά συνέπεια, για την κοινωνία γενικά δεν υπάρχει εναλλακτική λύση σε μια αναζωογονημένη δημοκρατική πολιτεία, βασισμένη στην αντιπροσώπευση. Ωστόσο, όπως η αγορά μπορεί να εμπνευστεί απ’ τον εαυτό της και να μεταρρυθμιστεί από αρχές Ρ2Ρ ή βασισμένες σε συνεταιρισμούς (όπως στο εμπόριο που υπάγεται σε ομότιμη διαιτησία), έτσι μπορούμε να έχουμε ομότιμα σχήματα παγκόσμιας διακυβέρνησης βασισμένης σε πολλούς θεματοφύλακες .Και σε κάθε περίπτωση, η σφαίρα της αυτονομίας, όπως για παράδειγμα η καθαρή διακυβέρνηση μπορεί να επεκταθεί ουσιαστικά ακόμη και μέσα στις δομές μιας δημοκρατικής κυβέρνησης.


4. Η θεωρία Ρ2Ρ ως απελευθερωτική δυνατότητα της εποχής


Η τρέχουσα πολιτική οικονομία βασίζεται σε ένα θεμελιώδες λάθος. Βασίζεται στην υπόθεση ότι οι φυσικοί πόροι είναι απεριόριστοι και ότι υπάρχει ένα ατέλειωτο βούλιαγμα. Και δημιουργεί τεχνική ανεπάρκεια για εν δυνάμει άφθονους πολιτιστικούς πόρους. Αυτός ο συνδυασμός ημι-αφθονίας και ημι- ανεπάρκειας καταστρέφει τη βιόσφαιρα και παρεμποδίζει την επέκταση του κοινωνικού νεωτερισμού και του ελεύθερου πολιτισμού.


Σε μια κοινωνία βασισμένη στη θεωρία Ρ2Ρ, η κατάσταση αντιστρέφεται: τα όρια των φυσικών πόρων αναγνωρίζονται και η αφθονία άυλων πόρων γίνεται κεντρική αρχή. Η θεώρηση της Ρ2Ρ είναι η ακόλουθη:


1) η κεντρική πνευματική, πολιτιστική και ψυχική αξία παράγεται μέσω μη αμοιβαίας ομότιμης παραγωγής,
2) περιβάλλεται από μια μεταρρυθμισμένη, εμπνευσμένη από την ομοτιμία, σφαίρα υλικών ανταλλαγών,
3) διοικείται σε παγκόσμιο επίπεδο από ένα εμπνευσμένο από την ομοτιμία και αναμορφωμένο κράτος και σύστημα διακυβέρνησης.


Διαβάστε ακόμα


Το ίδρυμα P2P


Ομότιμες πρακτικές και ανθρώπινη εξέλιξη (στα αγγλικά)

Παρ’ όλο που το μοντέλο του ανοιχτού κώδικα δεν είναι πανάκεια, ανοίγει συναρπαστικές, νέες δυνατότητες για την επέκταση της κοινής περιουσίας της κοινωνίας μας μέσα από την πρόοδο στη μηχανική, την επιστήμη και τον πολιτισμό, υποστηρίζει ο Διομήδης Σπινέλλης.


Στη δεκαετία του 1980, οι επιστήμονες συζητούσαν έντονα για το πόσο εφικτή ήταν η προτεινόμενη από τις Ηνωμένες Πολιτείες Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας (SDI), γνωστής στο ευρύ κοινό ως Πόλεμος των Άστρων. Ένα επιχείρημα αφορούσε την ποσότητα λογισμικού που ήταν αναγκαία για τον έλεγχο των ανιχνευτών πυραύλων και όπλων. Το μέγεθος των προγραμμάτων των ηλεκτρονικών υπολογιστών δίνεται συχνά σε γραμμές κώδικα- περίπου 50 γραμμές χωρούν στην οθόνη ενός υπολογιστή, 65 σε μια σελίδα. Το μέγεθος του λογισμικού της Πρωτοβουλίας Στρατηγικής Άμυνας υπολογιζόταν σε 10 εκατομμύρια γραμμές κώδικα και θεωρείτο ότι βρισκόταν πέραν των τότε ορίων.


Το μοντέλο του ανοιχτού κώδικα


Ας επιστρέψουμε στο παρόν. Τον Σεπτέμβριο του 2006, μια ομάδα εθελοντών έθεσε σε κυκλοφορία ένα ελεύθερο λειτουργικό σύστημα που ονομάστηκε Debian GNU/Linux. Κατά περίεργο τρόπο, το μέγεθος του Debian είναι 213 εκατομμύρια γραμμές κώδικα. Εάν τυπώναμε αυτές τις οδηγίες, το μήκος του τυπωμένου χαρτιού θα κάλυπτε τον αυτοκινητόδρομο που οδηγεί από τη Ζυρίχη στη Ρώμη. Η πιο συγκρίσιμη εμπορική προσφορά είναι η κατασκευή – που αναβλήθηκε πολλές φορές- της Microsoft Windows Vista, που υπολογίζεται σε περίπου 50 εκατομμύρια γραμμές κώδικα.


Πώς μπορεί μια εθελοντική προσπάθεια να φτιάξει ένα σύστημα τέσσερις φορές μεγαλύτερο από την προσφορά της Microsoft, ένα σύστημα με διαστάσεις που θεωρούνταν ανέφικτες τη δεκαετία του 1980; Όπως πολλά άλλα πράγματα στη ζωή, το μέγεθος δεν αποτελεί την πιο βασική ιδιότητα του λογισμικού. Ωστόσο, το μέγεθος καθορίζει την προσπάθεια ανάπτυξης, την πολυπλοκότητα, και τον πιθανό αριθμό σφαλμάτων. Όταν οι επιστήμονες του Carnegie Mellon’s Software Engineering Institute αγωνίζονταν με το πρόβλημα δημιουργίας μεγάλων συστημάτων λογισμικού, όπως αυτό που χρειαζόταν η Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας, πρότειναν αυστηρά συγκεντρωτικό προγραμματισμό, έλεγχο και παρακολούθηση της διαδικασίας ανάπτυξης. Πολλές οργανώσεις ανά τον κόσμο υιοθέτησαν επιτυχώς αυτές τις αρχές για να φτιάξουν ποιοτικό λογισμικό έγκαιρα και εντός προϋπολογισμού. Ωστόσο, όπως φαίνεται από τα προβλήματα συμβατότητας λογισμικού που καθυστέρησαν την παραγωγή του Airbus A380, υπάρχουν όρια για το τι μπορεί να επιτευχθεί με ακριβή προγραμματισμό και έλεγχο. Οι χιλιάδες των εθελοντών πίσω από το σύστημα Debian GNU/Linux εργάζονται βασισμένοι σε εντελώς διαφορετικές αρχές, χρησιμοποιώντας το αναπτυξιακό πρότυπο ανοιχτού κώδικα.


Αντί για μια διευθυντική ιεραρχία που υπαγορεύει πώς και πάνω σε τι εργάζεται κάθε προγραμματιστής εφαρμογών του διαδικτύου, οι εθελοντές ανακαλύπτουν καθήκοντα που τους ενδιαφέρουν και εργάζονται όταν βρίσκουν το χρόνο. Αντί να έχουν τον πηγαίο κώδικα του λογισμικού (βασικά το σχεδιασμό του) κρυφό, ως ιδιοκτησιακό εταιρικό μυστικό, οι προγραμματιστές του ανοιχτού κώδικα δημοσιοποιούν τον κώδικά τους στο Ίντερνετ, για να μπορούν οι άλλοι να τον διαβάσουν, να μάθουν, να πειραματιστούν, να τροποποιήσουν, να βελτιώσουν και να χρησιμοποιήσουν ξανά. Αντί να υψώνουν οργανωτικά τείχη για τον έλεγχο της αναπτυξιακής διαδικασίας και του αντικειμένου τους, το αναπτυξιακό πρότυπο ανοιχτού κώδικα φέρνει όλα τα αντικείμενά του στο φως: συζητήσεις ανάμεσα σε προγραμματιστές και χρήστες, αναφορές προβλημάτων, το ιστορικό αρχείο των αλλαγών που έγιναν στο λογισμικό, ακόμη και αποτελέσματα αποτυχημένων πειραμάτων. Σε αυτό το μοντέλο, η διαφάνεια και η αυτο-ρύθμιση τροφοδοτούν η μια την άλλη, καλλιεργώντας την οργανική ανάπτυξη και περιορίζοντας την πολυπλοκότητα. Μπορεί αυτή η προσέγγιση να λειτουργήσει πραγματικά;


Οι περιορισμοί του κεντρικού σχεδιασμού


Στη φύση, η προσέγγιση αυτή αποτελεί μια ανεξέλεγκτη επιτυχία. Η εξέλιξη πραγματοποιείται με πλήρως διαθέσιμες διατάξεις DNA: οι οργανισμοί επιλέγουν τους ομότιμούς τους με τους οποίους ζευγαρώνουν και οι απόγονοί τους αναπαράγονται ή πεθαίνουν ανάλογα με τις ικανότητές τους. Μέσα απ’ αυτή τη διαδικασία εμείς, οι άνθρωποι, μοιραζόμαστε ένα μεγάλο μέρος των γονιδίων μας με τα πιο γνωστά σπονδυλωτά, και εμείς μόνο έχουμε επίσης ένα μυαλό που μπορεί να σχεδιάσει διαστημόπλοια. Αν δούμε τα οικονομικά συστήματα, τα αποτελέσματα είναι ανάμικτα. Οι περιορισμοί του κεντρικού σχεδιασμού ως τρόπου συντονισμού ενός περίπλοκου συστήματος έχουν εκδηλωθεί σε πολλές κυρίαρχες οικονομίες. Από την άλλη πλευρά, ως αξιοπρεπή ανθρώπινα πλάσματα, δεν μπορούμε να βλέπουμε τους συντρόφους μας να πέφτουν στην άκρη του δρόμου με την αδιαφορία (ή ακόμη την ευχαρίστηση) με την οποία συζητάμε για την εξαφάνιση των δεινοσαύρων ή τη χρεοκοπία της Enron.


Φαίνεται ότι μέσα από το κίνημα του λογισμικού ανοιχτού κώδικα, η κοινωνία μας βρήκε έναν νέο ισχυρό μέσο για να οργανώνει και να αναπτύσσει εξαιρετικά περίπλοκα συστήματα- συστήματα που η εφαρμογή τους είναι συχνά δύσκολη για τις σημερινές δομές διοίκησης και διοικητικού ελέγχου. Παρ’ όλο που αυτό το οργανωτικό σύστημα δεν είναι πανάκεια, ανοίγει συναρπαστικές νέες δυνατότητες για την επέκταση των commons της κοινωνίας μας μέσα από την πρόοδο στη μηχανική, την επιστήμη και τον πολιτισμό. Μέσα από διαφανή οργανική συνεργασία μπορούμε να κατακτήσουμε προκλήσεις πολυπλοκότητας σε πεδία όπως η βιοτεχνολογία, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, και η εξερεύνηση του διαστήματος, να εκμεταλλευθούμε την έκρηξη πληροφόρησης που έφερε το Ίντερνετ και, πιθανά, να δημιουργήσουμε μορφές τέχνης που αντιμετωπίζουν το λαϊκό πολιτισμό κατάματα.


Θα ήταν ωραίο αν το SDI του Ρόναλντ Ρέιγκαν ήταν μόνο μια ιστορική υποσημείωση, βολική για την εισαγωγή αυτού του άρθρου. Δυστυχώς η κούρσα για τη στρατικοποίηση του διαστήματος έχει επανακάμψει μέσα από τα διάφορα συστήματα της Εθνικής Πυραυλικής Άμυνας. Θα μπορούσε το λογισμικό για τον έλεγχο τέτοιων συστημάτων να κατασκευαστεί με αναπτυξιακές μεθόδους ανοιχτού κώδικα; Βρίσκω την ιδέα των εθελοντών ανά τον πλανήτη που συνεργάζονται για την ανάπτυξη λογισμικού για τον έλεγχο των όπλων παράλογη. Κι αυτό με κάνει αισιόδοξο σχετικά με τη σκοτεινή πλευρά της τεχνολογικής εξέλιξης. Όταν εθελοντές επανδρώνουν το προσκήνιο της τεχνολογίας, η έκβαση δεν μπορεί παρά να είναι λαμπρή.


Διαβάστε ακόμα


Code quality: The open source perspective


Ελεύθερο λογισμικό Debian: Οδηγίες χρήσης (στα αγγλικά)