Ο Archon Fung μιλάει για τις πολιτικές για την διαφάνεια, υποστηρίζοντας ότι πρωταρχικός στόχος τους θα πρέπει να είναι να “επιτρέψουν στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευθούν από τους κινδύνους και τις απειλές που αντιμετωπίζουν”.


Α.Μ. – Π.Χ.: Λαμβάνοντας υπόψη πως μια ευρύτερη συναίνεση στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες για ένα πιο ανοιχτό σύστημα είναι όλο και πιο διαδομένη, μπορούμε να πούμε πως η διαφάνεια είναι από πολιτική άποψη μια εγγενώς ουδέτερη έννοια, που δεν θα αντανακλά σαφείς ιδεολογικές διαιρέσεις στο μέλλον;


Archon Fung: Πιστεύω πως η διαφάνεια θα εξακολουθήσει να ελκύει πολλά μέρη του πολιτικού φάσματος, δεν είναι όμως με κανένα τρόπο ένα πολιτικά ουδέτερο ζήτημα. Η διαφάνεια που έχει αξία- που προωθεί δημοκρατικές αξίες όπως η πολιτική λογοδοσία ή κοινωνικές αξίες όπως η προστασία από κινδύνους- επιβάλλει συνήθως κόστος σε κάποιον. Η διαφάνεια μπορεί να δείξει ότι ένας πολιτικός είναι διεφθαρμένος, ότι μια πολιτική υπηρεσία δεν παρέχει αυτά τα οποία έχει υποσχεθεί ή ότι εταιρίες κατασκευάζουν μη ασφαλή προϊόντα, μεταχειρίζονται άσχημα τους εργαζόμενους ή ρυπαίνουν το περιβάλλον. Όταν άτομα και οργανώσεις τραυματίζονται από τη διαφάνεια, προσπαθούν συχνά να οργανωθούν για να την υπονομεύσουν.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ γράψαμε πρόσφατα ότι υπάρχει πολιτική συναίνεση σε μεγάλο μέρος της αριστεράς και της δεξιάς για το ότι οι κυβερνητικές δραστηριότητες πρέπει να είναι πιο διαφανείς. Υπάρχει πολύ λιγότερη συναίνεση για την έκταση της διαφάνειας σε ό, τι αφορά τις δραστηριότητες των παικτών του ιδιωτικού τομέα. Αυτό είναι ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα.


Α.Μ. – Π.Χ.: Από πολλές πλευρές η διαφάνεια αντιμετωπίζεται ως αυτόνομος παίκτης που θα θεραπεύσει διάφορες παθήσεις της δημοκρατικής διακυβέρνησης και θα φέρει αλλαγές για τους πολίτες. Κάνουμε λάθος όταν αντιλαμβανόμαστε τη διαφάνεια σαν το αντίστοιχο του αόρατου χεριού στην ελεύθερη αγορά;


Archon Fung: Η πρόσφατη οικονομική κρίση δείχνει πως το αόρατο χέρι της αγοράς δεν είναι πάντοτε τόσο ευμενές. Ομοίως, για να παράσχει η διαφάνεια οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά οφέλη, πρέπει να έχει προσεκτικά σχεδιαστεί ώστε να δίνει πληροφόρηση που έχει αξία για τους ανθρώπους, που θα μπορούν να την κατανοήσουν και να δράσουν με βάση αυτή με τρόπους ωφέλιμους για το κοινό.


Η διαφάνεια δημιουργείται πάντα με κάποιο σχεδιασμό. Η ελάχιστη μορφή της είναι να υπάρχει δημόσια πρόσβαση στα έγγραφα, σε έντυπη ή διαδικτυακή μορφή. Πιο εξεζητημένες μορφές διαφάνειας- όπως η γνωστοποίηση για τα κίνητρα δαπανών στις Ηνωμένες Πολιτείες στο recovery.gov, η πληροφόρηση για την ασφάλεια του καναταλωτή στη βάση δεδομένων των Ηνωμένων Πολιτειών για την ασφάλεια των καταναλωτικών προϊόντων ή οι πολιτικές συμμετοχές στο OpenSecrets.gov- εμπεριέχουν πολλές αποφάσεις για το ποιες πληροφορίες είναι πιο σημαντικές, πώς να οργανωθεί και να παρουσιαστεί η πληροφόρηση και λοιπά. Η διαφάνεια δεν μπορεί με κανένα τρόπο να είναι αυτόματη.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ εξετάζουμε γιατί ορισμένα συστήματα διαφάνειας πετυχαίνουν και άλλα όχι, στο βιβλίο μας Full Disclosure: The Perils and Promise of Transparency (Πλήρης Γνωστοποίηση: Οι Κίνδυνοι και η Υπόσχεση της Διαφάνειας).


Α.Μ. – Π.Χ.: Όταν μιλάτε για την ανάγκη μετακίνησης από την κυβερνητική διαφάνεια, που εστιάζεται πρώτα απ’ όλα στη λογοδοσία, σε συστήματα που επιτρέπουν στους πολίτες να αποτιμούν τις κυβερνητικές δραστηριότητες, πόσο μακριά πιστεύετε ότι μπορεί να πάει αυτή η αποτίμηση; Θα έπρεπε οι αποτιμήσεις αυτές να είναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεσμευτικές για τις κυβερνητικές πολιτικές; Θα έπρεπε οι αποτιμητές να μετέχουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, στον σχεδιασμό των κυβερνητικών δραστηριοτήτων;


Archon Fung: Υπάρχουν πολλά είδη αποτιμήσεων που θα έπρεπε να έχουν άμεσες επιδράσεις στις κυβερνητικές δραστηριότητες. Βλέπω όμως πως η διαφάνεια- ανεξάρτητα αν πρόκειται για λογοδοσία ή για αποτίμηση- ασκεί τις επιδράσεις της μέσα από έμμεσους μηχανισμούς. Το μονοπάτι που συνδέει τη διαφάνεια με τις δημόσιες αποφάσεις έχει ως εξής: κάποια οργάνωση, ίσως μια κυβερνητική ή μη κυβερνητική οντότητα, παρέχει στο κοινό μια πληροφόρηση που διαφορετικά δεν θα είχε. Οι παίκτες στις δημόσιες σφαίρες- ο πολίτης ως ψηφοφόρος, οι επενδυτές, οι υποστηρικτικές οργανώσεις, οι δημοσιογράφοι, ίσως οι ρυθμιστές- χρησιμοποιούν την πληροφόρηση αυτή για διάφορους σκοπούς, ως ομάδες πίεσης για να υπάρξει αλλαγή ή για να αυξήσουν ή να μειώσουν την υποστήριξή τους σε κάποια πολιτική. Οι οντότητες που οι δραστηριότητές τους εκτέθηκαν από τη διαφάνεια αποφασίζουν εάν θα ανταποκριθούν ή όχι.


Α.Μ. – Π.Χ.: Τις περισσότερες φορές είναι δύσκολο και χρονοβόρο τόσο για τις δημόσιες όσο και για τις ιδιωτικές οργανώσεις να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις της διαφάνειας. Αποτελεί αυτό ένδειξη ελαττωματικού σχεδιασμού του προγράμματος για τη διαφάνεια; Και ποια θα ήταν τα καίρια στοιχεία μιας στρατηγικής που θα έκανε μια πολιτική διαφάνειας να λειτουργήσει ομαλά και αποτελεσματικά;


Archon Fung: Η διαφάνεια κοστίζει, όπως άλλωστε και η αδιαφάνεια. Οι προσπάθειες για διαφάνεια πρέπει επομένως να εστιάζονται στην παραγωγή αξιόλογης και χρήσιμης πληροφόρησης. Οι πολιτικές πρέπει να εστιάζονται στην παραγωγή στοιχείων που επιτρέπουν στον κόσμο να κατανοεί τους κινδύνους που αντιμετωπίζει και να προστατεύεται από αυτούς, σε τομείς όπως η υγεία, το περιβάλλον, η υγιεινή και η ασφάλεια στον τόπο εργασίας, οι οικονομικοί κίνδυνοι και η δημοκρατική διακυβέρνηση.


Α.Μ. – Π.Χ.: Πρόσφατα, η Ellen Miller από το Sunlight Foundation υποστήριξε πως η προώθηση της διαφάνειας μοιάζει να καθυστερεί. Πιστεύετε ότι το φαινόμενο των WikiLeaks θα ενισχύσει περισσότερο αυτή την τάση στασιμότητας ή αντίθετα θα αποτελέσει μια απροσδόκητη ευκαιρία για την προώθηση από το κράτος μιας ατζέντας ριζοσπαστικής διαφάνειας;


Archon Fung: Δεν γνωρίζω τι επιφυλάσσει το μέλλον για τη διαφάνεια. Βλέπω τουλάχιστον τρεις σημαντικές τάσεις. Η πρώτη αφορά εξελίξεις στις τεχνολογίες της πληροφορίας και της επικοινωνίας που διευκολύνουν την παροχή εργαλείων, τα οποία μειώνουν το τεχνικό κόστος της παροχής πληροφοριών ( π.χ. WikiLeaks) και της συλλογής πληροφοριών (π.χ. αναφορές για προϊόντα του Amazon). Η δεύτερη είναι ότι οι υποστηρικτικές οργανώσεις είναι πιθανό να αντιληφθούν τα οφέλη της διαφάνειας ως μέσο προώθησης των στόχων τους. Η πληροφόρηση για τη συμπεριφορά των τραπεζών σε σχέση με τα στεγαστικά δάνεια ή τις διαπραγματεύσεις για τις υποθήκες μπορεί, για παράδειγμα, να ενισχύσει τη διαπραγματευτική θέση κοινοτικών οργανώσεων, που μάχονται για πιο δίκαια στεγαστικά δάνεια ή για προσιτή στέγη.


Από την άλλη πλευρά, πολύ περισσότερες οργανώσεις αντιλαμβάνονται τους κινδύνους που μπορεί να έχουν από τη διαφάνεια. Ο νόμος για τη Γνωστοποίηση (U.S. DISCLOSE Act), στις Ηνωμένες Πολιτείες, απαιτούσε από οργανώσεις που συμμετείχαν σε πολιτικές προεκλογικές εκστρατείες να γνωστοποιήσουν τους μεγάλους δωρητές και να αποκαλύψουν τις πηγές χρηματοδότησης της προεκλογικής διαφήμισης. Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε από το Κογκρέσο το 2010. Παρομοίως, όσο αυξάνεται η συνειδητοποίηση για τη δύναμη της διαφάνειας, μπορούμε να αναμένουμε μεγαλύτερη αντίσταση στις απαιτήσεις για γνωστοποίηση από ιδιωτικές εταιρίες, βιομηχανικούς τομείς, ακόμη και δημόσιες υπηρεσίες.


Α.Μ. – Π.Χ.: Μια από τις κριτικές κατά των πρωτοβουλιών για τη διαφάνεια είναι πως δεν έχουν ως πρωταρχικό στόχο τους εκείνους που στερούνται επίσημων δικαιωμάτων ή πραγματικών δυνατοτήτων για να τα ασκήσουν πλήρως (μετανάστες, προσωρινούς εργάτες, κατώτερη κοινωνική τάξη). Θα λέγατε ότι η διαφάνεια ενισχύει άμεσα αυτές τις κοινωνικές ομάδες;


Archon Fung: Ορισμένα μέτρα για τη διαφάνεια ενισχύουν κοινωνικά περιθωριακές ομάδες και συμφέροντα. Ένα παράδειγμα που ανέφερα πιο πάνω είναι ο νόμος για τη γνωστοποίηση των στεγαστικών δανείων (Home Mortgage Disclosure Act) που βοηθά τις κοινοτικές οργανώσεις στον αγώνα τους για πιο δίκαια τραπεζικά στεγαστικά δάνεια στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, όσοι είναι πολιτικά αδύναμοι και κοινωνικά περιθωριακοί θα δυσκολευτούν περισσότερο να διασφαλίσουν πολιτικές που θα προστατεύουν τα συμφέροντά τους. Αυτό δεν ισχύει λιγότερο για τη σφαίρα της διαφάνειας απ’ ό, τι για άλλους πολιτικούς τομείς.


Α.Μ. – Π.Χ.: Έχει η κυβέρνηση κάποιο ρόλο στην προώθηση ή εφαρμογή της διαφάνειας σε μη κρατικές οντότητες, όπως οι εταιρίες ή οι ΜΗ.ΚΥ.Ο;


Archon Fung: Απολύτως. Πιστεύω πως κεντρικός στόχος της διαφάνειας είναι να επιτρέψει στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευτούν εναντίον των κινδύνων και των απειλών που αντιμετωπίζουν. Συνήθως πιστεύουμε πως στις αυταρχικές χώρες οι κίνδυνοι αυτοί προέρχονται κυρίως από τις κυβερνήσεις και, επομένως, οι προσπάθειες για διαφάνεια θα έπρεπε να εστιάζονται εκεί.


Στις βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, όμως, πολλές απειλές που αντιμετωπίζουν οι πολίτες δεν προέρχονται από την κυβέρνηση αλλά από εταιρίες και, σε μικρότερη έκταση, από μη κυβερνητικές οργανώσεις. Συνεπώς, κάποιοι από τους προβολείς της διαφάνειας θα έπρεπε να λάμψουν εκεί.


Α.Μ. – Π.Χ.: Ας φανταστούμε μια σειρά εστιασμένων προγραμμάτων διαφάνειας, συγκροτημένων, καλά σχεδιασμένων και εφαρμοσμένων για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ένα αντιπροσωπευτικό σώμα τομέων πολιτικής τόσο στον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα, όπως υγειονομική περίθαλψη, παιδεία, χρηματιστήρια, τρόφιμα κλπ. Υπάρχει εδώ μια απελευθερωτική δυναμική που να μπορεί να ανανεώσει τη δημοκρατική υπηκοότητα κι ό,τι άλλο χρειάζεται;


Archon Fung: Η διαφάνεια είναι μια αναγκαία αλλά ανεπαρκής προϋπόθεση για τον δημοκρατικό έλεγχο. Οι πολίτες πρέπει να έχουν τη δυνατότητα και την οργάνωση να κατανοούν τις πληροφορίες που τους παρέχει η διαφάνεια. Ακόμη πιο σημαντικό, οι οργανώσεις, οι νόμοι και οι πολιτικές πρέπει να παρέχουν διαύλους ελέγχου και ρύθμισης που να τους επιτρέπουν να ελέγχουν τόσο τις δημόσιες όσο και τις ιδιωτικές οντότητες με τρόπους που να προστατεύουν τα θεμελιώδη συμφέροντά τους και να υλοποιούν τους συλλογικούς στόχους τους.

—————————-


Ο Archon Fung μίλησε μέσω e-mail με τον Αλέξανδρο Μελίδη και τον Παύλο Χατζόπουλο.

Πώς γίνεται αντιληπτή η δημοκρατία στην Λατινική Αμερική; Ενώ οι πολιτικές εξελίξεις στην περιοχή δεν μπορούν ενδεχομένως να γίνουν κατανοητές υπό ένα ενιαίο πρίσμα, οι χώρες της μοιράζονται μια πολιτική κληρονομιά όπου εναλλάσσονται ο αυταρχισμός και ο λαϊκισμός, ενώ ταυτόχρονα επιδεικνύουν μια σημαντική παράδοση στα κοινωνικά κινήματα. Μπορεί τα τελευταία χρόνια οι δικτατορίες να έχουν δώσει τη θέση τους σε λιγότερο ή περισότερο δημοκρατικές κυβερνήσεις, ωστόσο τα ερωτήματα που αφορούν τη φύση και τις μορφές της δημοκρατικής εκπροσώπησης παραμένουν επίκαιρα, και μαζί με αυτά ο ρόλος της Αριστεράς και των προοδευτικών κοινωνικών κινημάτων στην αναδιαμόρφωση του πολιτικού τοπίου.


Τα άρθρα σε αυτό το τεύχος μας προσφέρουν μια οπτική των σύγχρονων πολιτικών τάσεων στην περιοχή, οι οποίες κάποιες φορές ευθυγραμμίζονται με τις με τις διεθνείς εξελίξεις, ενώ άλλοτε προσαρμόζονται στις τοπικές πολιτικές ιδιαιτερότητες. Με τα ερωτήματα που θέτουν για μια σειρά θεμάτων, από τη συμμετοχική δημοκρατία και την τοπική αυτοδιοίκηση έως τον λαϊκισμό, αναδεικνύουν την εμφάνιση νέων μορφών της πολιτικής ως θεωρίας και πρακτικής στις χώρες της περιοχής. Βεβαίως, δεν θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι η ριζοσπαστική πολιτική αλλαγή είναι προ των πυλών. Πράγματι, όπως φαίνεται σε κάποια από τα άρθρα, όπως για παράδειγμα αυτό της Liliana De Riz για τους Κίρχνερ στην Αργεντινή, ή η συνέντευξη του Leopoldo Lopez για τις εκλογές στην Βενεζουέλα, σε πολλές περιπτώσεις η νέα εποχή είναι το προϊόν της ανακύκλωσης παλιών λαϊκιστικών συνταγών. Εκείνο που έχει σημασία εδώ ωστόσο, είναι ότι η επανάληψη των παλαιών μοντέλων, δεν περνά αναπάντητη καθώς τα κοινωνικά κινήματα που παρέμεναν μέχρι πρόσφατα αποκλεισμένα από την πολιτική επικαιρότητα, αντιδρούν αναπτύσσοντας ένα νέο πολιτικό λεξιλόγιο που δίνει έμφαση δικαιώματα και την τοπική διακυβέρνηση, ενώ η δημοκρατική Αριστερά κάνει την επιστροφή της ξεφεύγοντας από το δίπολο λαϊκισμού-απολυταρχισμού. Η τάση αυτή παρουσιάζεται εδώ κυρίως στις περιπτώσεις της Αργεντινής και της Βενεζουέλας, ανοίγει ωστόσο τη συζήτηση για τις ευρύτερες εξελίξεις στην περιοχή.

Ο Leopoldo López, πρώην δήμαρχος της πολής Τσακάο στην περιοχή του Καράκας, θεωρείται ο ηγέτης της αντιπολίτευσης στη Βενεζουέλα. Πρόεδρος του κινήματος Voluntad Popular (Λαϊκή Βούληση), έχει βρεθεί συχνά στο στόχαστρο των αρχών στη Βενεζουέλα για την πολιτική του δράση. Στην συνέντευξη που ακολουθεί αποτιμά τα αποτελέσματα των πρόσφατων κοινοβουλευτικών εκλογών και αναλύει τις προοπτικές των κινημάτων βάσης στην χώρα.


Ερώτηση: Ποια είναι η εκτίμησή σας για τις πρόσφατες εκλογές στη Βενεζουέλα;


Leopoldo López: Οι εκλογές αποτέλεσαν ένα πρώτο βήμα για την αλλαγή, αλλά ο δρόμος που έχουμε μπροστά μας είναι μια πρόκληση. Μια ισχυρή πλειοψηφία ψηφοφόρων της Βενεζουέλας ψήφισαν εναλλακτικούς υποψήφιους- και κατά της πολιτικής και των υποψηφίων του κυβερνώντος κόμματος, σε μια εκλογική αναμέτρηση με πολύ υψηλή συμμετοχή. Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα πλεονεκτήματα που είχε το επίσημο κόμμα PSUV – από τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης και τη χρήση δημοσίου χρήματος μέχρι τον φόβο ότι οι ψήφοι κατά του κυρίαρχου καθεστώτος θα καταγραφούν και θα τιμωρηθούν- το αποτέλεσμα αυτό είναι πολύ σημαντικό. Το καθαρό συμπέρασμα είναι ότι οι κάτοικοι της Βενεζουέλας διψούν για νέες ιδέες και ένα καλύτερο μέλλον και αυτό θα έπρεπε να δώσει κουράγιο στους νέους ηγέτες που θέλουν να προωθήσουν ένα εναλλακτικό όραμα.


Τι πρόκειται λοιπόν να συμβεί; Βραχυπρόθεσμα, τα σημαντικά εμπόδια θα παραμείνουν. Το γεγονός ότι το PSUV ελέγχει ακόμη το 60% των εδρών, μολονότι κέρδισε μόνο το 48% των ψήφων, δείχνει πόσο φαλκιδευμένη είναι η δημοκρατία στη Βενεζουέλα. Ο πρόεδρος Τσάβες έχει υποσχεθεί ότι θα εξακολουθήσει να πιέζει με το πρόγραμμα του αυταρχικού ελέγχου- και θα πρέπει να περιμένουμε ότι θα επιχειρήσει να υποβαθμίσει το αποτέλεσμα και να περιθωριοποιήσει την ψήφο του λαού.


E: Ποιες κατά τη γνώμη σας είναι οι κύριες προτεραιότητες στο κοντινό μέλλον για όλους εκείνους που επιθυμούν να εργαστούν για ένα νέο πρότυπο κοινωνίας;


Leopoldo López: Με αυτές τις εκλογές, η Βενεζουέλα βρίσκεται τώρα σε κρίσιμο σημείο, παραπαίοντας μεταξύ δυο επιλογών: έναν αυταρχισμό κουβανέζικου είδους αναμεμιγμένου με οικονομική και κοινωνική εξαχρείωση ή ένα νέο δρόμο δημοκρατικής και οικονομικής ζωτικότητας. Εμείς που βρισκόμαστε στην πολιτική αντιπολίτευση πρέπει να δώσουμε νέους ηγέτες και νέες ιδέες για να κάνουμε το δεύτερο ενδεχόμενο πραγματικότητα. Μολονότι πολλοί Βενεζουελιανοί αποστρέφονται το παρόν, δεν έχουν συμφέρον να επιστρέψουν στο παρελθόν. Η ανισότητα, η φτώχεια και η διαφθορά είναι προβλήματα δεκαετιών και η εκλογή του Τσάβες το 1998 δεν ήταν παρά ένα σύμπτωμά τους. Για να κερδίσουν τις καρδιές και το νου των ψηφοφόρων, οι νέοι ηγέτες θα δείξουν πώς σχεδιάζουν να εκπληρώσουν τις υποσχέσεις που έδωσε νωρίτερα ο Τσάβες, αλλά με τρόπο συμμετοχικό, δημοκρατικό και-πάνω από όλα-αποτελεσματικό. Η προσέγγισή μας για τις εκλογές του 2012 είναι ένας εξαίρετος τόπος για να ξεκινήσουμε τη διαδικασία του αυτοπροσδιορισμού μας σύμφωνα με το μέλλον και όχι με το παρελθόν. Τίποτα δεν φωνάζει τόσο ότι είναι ʺ παλιό και ελιτίστικοʺ όσο η παρασκηνιακή λήψη αποφάσεων. Και τίποτα δεν σηματοδοτεί τη ρήξη μας με το παρελθόν όσο μια ανοιχτή και διαφανής εκλογή για να επιλέξουμε τους εναλλακτικούς υποψήφιους που ανταγωνίζονται για κάθε σημαντικό πόστο, συμπεριλαμβανομένων των 24 κυβερνητών, των 335 δημάρχων και του νέου προέδρου της Βενεζουέλας.


E: Ποιος είναι ο ρόλος των κινημάτων της εκλογικής βάσης και των νέων στη διαμόρφωση ενός νέου οράματος για τη Βενεζουέλα;


Leopoldo López: Στις κοινότητες ανά τη χώρα υπάρχει κενό ηγεσίας την οποία έχουμε την ευκαιρία να καλύψουμε μέσω των οργανώσεων της βάσης. Ως ηγέτης του κινήματος Voluntad Popular, επισκέφθηκα εκατοντάδες κοινότητες σε όλη τη χώρα. Ποτέ δεν έχω ξαναδεί τόσο χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση. Δεν πρόκειται για ιδεολογικό θέμα, αλλά για έμπρακτο συναίσθημα. Η υποδομή, οι θεσμοί και ο κοινωνικός ιστός της Βενεζουέλας επιδεινώνονται και οι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι η κυβέρνηση Τσάβες είναι το πρόβλημα και όχι η λύση. Όταν μια παγκόσμια πετρελαϊκή δύναμη που δαπανά δεκάδες δισεκατομμύρια στο εξωτερικό δεν μπορεί να κρατήσει τα φώτα αναμένα στο εσωτερικό, οι άνθρωποι βγάζουν τα συμπεράσματά τους. Γι’ αυτό το μεγαλύτερο μέρος της προσπάθειας μας πρέπει να επικεντρωθεί στο να δώσουμε τη δυνατότητα σ’ αυτές τις κοινότητες να φέρουν την αλλαγή μόνες τους, μέσω οργάνωσης, εργαλείων διαχείρισης και ανάπτυξης της ηγεσίας.


E: Ποια θα μπορούσε να είναι η συμβολή της διεθνούς αλληλεγγύης στην προσπάθειά σας;


Leopoldo López: Η δέσμευση της διεθνούς κοινότητας είναι καίρια. Τα κατασταλτικά καθεστώτα δεν δέχονται πρόθυμα την αλλαγή και η Βενεζουέλα δεν αποτελεί εξαίρεση. Η τράπουλα θα παραμείνει σημαδεμένη εναντίον μας κατά πολλούς τρόπους- από τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης, τον έλεγχο του δικαστικού σώματος, τη χειραγώγηση των εκλογικών κανόνων και τον εκφοβισμό των διαφωνούντων. Οι διεθνείς οργανισμοί πρέπει να έχουν τη βούληση να αναδείξουν και να καταδικάσουν τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας. Ένα παράδειγμα είναι το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο οποίο θα έρθει σύντομα μια υπόθεση που αφορά μια από τις πλέον κατάφωρες περιπτώσεις κατάχρησης εξουσίας από τον κ. Τσάβες: ο παράνομος αποκλεισμός εκατοντάδων ηγετών της αντιπολίτευσης από καίριες πολιτικές εκλογές που επρόκειτο να κερδίσουν. Η απόφαση του Διαμερικανικού Δικαστηρίου γι’ αυτή την πρακτική μπορεί να αποτελέσει μείζον και σημαντικό προηγούμενο όχι μόνο για τη Βενεζουέλα αλλά γενικότερα για την Αμερική. Θα βοηθήσει για να διασφαλιστεί ότι το 2012 οι ψηφοφόροι θα έχουν τις επιλογές ηγεσίας που τους αξίζουν. Αυτό είναι μόνο ένα παράδειγμα για το πώς οι πολυμερείς διεθνείς οργανισμοί μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη της κυριαρχίας του νόμου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς του κοινοβουλευτικού μοντέλου δημοκρατίας, η συμμετοχική δημοκρατία μπορεί να ενισχύσει σημαντικά τον εκδημοκρατισμό της Ε.Ε., υποστηρίζει ο Stijn Smismans. Mολονότι οι περιπτώσεις άμεσης συμμετοχής των πολιτών μπορεί να είναι περιορισμένες σε ό, τι αφορά το αποτέλεσμά τους, μπορούν να συμβάλλουν στη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής δημόσιας σφαίρας.


Η Συνταγματική Συνθήκη που απορρίφθηκε περιλάμβανε στο πρώτο μέρος της έναν τίτλο για τη ‘δημοκρατική ζωή της Ένωσης’ με ένα άρθρο για την αντιπροσωπευτική δημοκρατία και ένα άρθρο για τη ‘συμμετοχική δημοκρατία’ (Sminsmans 2004). Όταν οι Γάλλοι είπαν στη Συνταγματική Συνθήκη ‘non’ και οι Ολλανδοί ‘nee’, τα κράτη μέλη εισήλθαν σε ‘περίοδο περισυλλογής’ και τελικά ετοίμασαν και υπέγραψαν τη Συνθήκη της Λισσαβόνας. Η Συνθήκη της Λισσαβόνας διατήρησε μεγάλο μέρος από την ουσία της Συνταγματικής Συνθήκης, υποβαθμίζοντας όμως ένα μέρος της συνταγματικής και συμβολικής γλώσσας της. Διατήρησε, ωστόσο, το κεφάλαιο με τις ‘πρόνοιες για τις δημοκρατικές αρχές’. Μια από τις εντυπωσιακές διαφορές ανάμεσα στον τίτλο της Συνταγματικής Συνθήκης για ‘τη δημοκρατική ζωή στην Ένωση’ και τον τίτλο της Λισσαβόνας σχετικά με τις ‘πρόνοιες για τις δημοκρατικές αρχές’ είναι ότι ο τελευταίος δεν αναφέρεται πια στην έννοια της ‘συμμετοχικής δημοκρατίας’. Περιλαμβάνει το ίδιο ακριβώς άρθρο για τη ‘συμμετοχική δημοκρατία’ στη Συνταγματική Συνθήκη, χωρίς όμως έναν τίτλο που να την περιγράφει. Το γεγονός ότι η έννοια αυτή εξαφανίστηκε από το κείμενο δείχνει την ευαισθησία που υπάρχει γύρω από το ερώτημα κατά πόσο η ‘συμμετοχική δημοκρατία’ μπορεί να αποτελέσει κανονιστικό πρότυπο για την ευρωπαϊκή διακυβέρνηση.


Σ’ αυτό το κείμενο αναπτύσσω τους λόγους που η συμμετοχική δημοκρατία πρέπει να αποτελεί μέρος του κανονιστικού πλαισίου μας όταν διαμορφώνουμε αντίληψη για την έννοια της δημοκρατίας στην Ε.Ε.


Το 1957 που ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, το θέμα της δημοκρατικής υπευθυνότητας της νέας οργάνωσης δεν υπήρχε στην ατζέντα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρείτο για μεγάλο διάστημα μια ‘ένωση με ειδικό σκοπό’, στην οποία είχαν ανατεθεί περιορισμένες και καλά προσδιορισμένες λειτουργίες. Η ‘δημοκρατική φύση’ του ευρωπαϊκού οικοδομήματος δεν αποτελούσε αντικείμενο σοβαρού προβληματισμού και θεωρείτο ότι μπορούσε να ‘αφομοιωθεί’ στα δημοκρατικά διαπιστευτήρια των κρατών μελών. Στην αρχή, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα βασιζόταν σε μια ‘χαλαρή συναίνεση’ (Lindberg and Scheingold 1970: 41). Παράλληλα με το περιορισμένο λαϊκό ενδιαφέρον γι’ αυτό το τεχνοκρατικό, καθοδηγούμενο από τις ελίτ σχέδιο, υπήρχε μια διάχυτη υποστήριξη στην ιδέα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης (De Burca 1996: 350).


Ωστόσο, καθώς το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο προσδιόρισε σαφέστερα τα χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής έννομης τάξης, βασισμένα σε αρχές όπως αυτές της υπεροχής και του άμεσου αποτελέσματος, και με την αυξανόμενη δράση της Κοινότητας σε περισσότερους τομείς πολιτικής, η καθημερινή επίδραση της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης έγινε ακόμη πιο εμφανής, όπως κι ότι η καθαρά φονξιοναλιστική προσέγγισή της δεν ήταν ικανοποιητική σε ό, τι αφορά τη νομιμότητα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Συνεπώς, τόσο η πολιτική όσο και η νομική γλώσσα άρχισαν να κάνουν σταδιακά αναφορά στο κανονιστικό πλαίσιο που έχει, επίσης, κυριαρχήσει στη σκέψη μας σχετικά με τη νομιμότητα και τη δημοκρατία σε επίπεδο κράτους-μέλους, δηλαδή την ιδέα της συμμετοχικής δημοκρατίας. Έτσι ο αρχικός προβληματισμός για το ‘δημοκρατικό έλλειμμα’ της Ε.Ε. επικεντρώθηκε στην ανάγκη της λαϊκής συμμετοχής μέσα από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οι άμεσες εκλογές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο άρχισαν να διεξάγονται το 1979 και οι αλλαγές που επέφεραν αύξησαν τις – νομοθετικές και οικονομικές- εξουσίες του (από τη διαβούλευση στη συνεργασία και τη διαδικασία συναπόφασης) και τον έλεγχό του στην Επιτροπή. Αυτή η άμεση κοινοβουλευτική εκπροσώπηση των Ευρωπαίων πολιτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο συνδυάστηκε πάντα με την άμεση, εδαφική εκπροσώπησή τους μέσω κυβερνητικών αντιπροσώπων στο συμβούλιο υπουργών και (πιο τελευταία) στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, οι οποίοι είναι υπόλογοι στα εθνικά κοινοβούλια. Το τελευταίο, όμως, δεν είναι δεδομένο. Ενώ το ευρωπαϊκό θεσμικό οργανωτικό πλαίσιο διασφαλίζει μια κεντρική θέση στα κράτη-μέλη μέσω του (Ευρωπαϊκού) Συμβουλίου, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έχει ενισχύσει, σε εθνικό επίπεδο, την εκτελεστική εξουσία εις βάρος του κοινοβουλίου (Moravscik 1994). Έτσι αναδύθηκε η ιδέα της χορήγησης στα εθνικά κοινοβούλια ενός άμεσου αντικειμένου διακύβευσης στο ευρωπαϊκό οργανωτικό πλαίσιο. Επειδή, όμως, αυτό μπορεί να κάνει ακόμα πιο περίπλοκη τη λήψη αποφάσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο- η συναπόφαση χρειάζεται σήμερα κατά μέσο όρο δυο χρόνια- με κίνδυνο να υπάρξει αδιέξοδο, η λύση αναζητείται κυρίως στις εσωτερικές ρυθμίσεις των κρατών-μελών, με μεγαλύτερο κοινοβουλευτικό έλεγχο στους υπουργούς τους στο Συμβούλιο. Μόνο εάν η Συνθήκη της Λισσαβόνας επικυρωθεί, θα αποκτήσουν τα εθνικά κοινοβούλια έναν πιο άμεσο ρόλο, καθώς θα μπορούν να μπλοκάρουν τις ευρωπαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες για μη τήρηση της αρχής της επικουρικότητας, μολονότι το όριο για να μπορούν να το κάνουν είναι υψηλό καθώς το ένα τρίτο των εθνικών κοινοβουλίων πρέπει να ψηφίσει προς αυτή την κατεύθυνση μέσα σ’ ένα περιορισμένο χρονικό όριο οκτώ εβδομάδων. Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία έχει επίσης διατυπώσει έναν δημόσιο διάλογο για το ρόλο των περιφερειακών και τοπικών αρχών στην ευρωπαϊκή λήψη αποφάσεων. Η αυξανόμενη μεταβίβαση εξουσίας σε εθνικό επίπεδο πήγαζε από τη σκέψη ότι οι περιφερειακοί και τοπικοί παίκτες χρειάζονταν επίσης μια θέση στη λήψη αποφάσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δημιουργήθηκε λοιπόν μια περιφερειακή επιτροπή με συμβουλευτικό καθεστώς, ενώ τα κράτη μέλη μπορούν να εκπροσωπούνται στο Συμβούλιο από έναν περιφερειακό υπουργό για τις περιφέρειες που έχουν νομοθετική εξουσία.


Ωστόσο, όλα αυτά τα μέτρα, που αποτέλεσαν μέρος της συζήτησης στο πλαίσιο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, αποδείχτηκαν ανεπαρκή σε ό, τι αφορά τη διαμόρφωση της αντίληψης και την πραγματοποίηση της δημοκρατικής ευθύνης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Υπάρχουν δυο βασικές αιτίες που η συμμετοχική δημοκρατία, ως προσθήκη στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, βρήκε μια θέση στο δημόσιο διάλογο για τη δημοκρατική φύση της ευρωπαϊκής πολιτείας.


Πρώτον, εστιάζοντας στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, ο δημόσιος διάλογος αντιμετωπίζει ένα μόνο μέρος του προβλήματος και παραμελεί άλλες πτυχές της δημοκρατικής υπευθυνότητας στην ευρωπαϊκή λήψη αποφάσεων. Υποτίθεται ότι η δημοκρατική λήψη αποφάσεων είναι εγγυημένη από την κοινοβουλευτική συμμετοχή, ενώ η ‘ουδέτερη’ εφαρμογή της κοινοβουλευτικής εντολής είναι εγγυημένη από την ‘κυβέρνηση’ και τη διοίκηση. Ωστόσο, αυτό το κανονιστικό ιδανικό υπήρξε πάντα εικονικό, πόσο μάλλον στη σύγχρονη διακυβέρνηση όπου η διοίκηση και η εφαρμογή δεν είναι απλώς μια ουδέτερη εφαρμογή μιας καθαρά προσδιορισμένης κοινοβουλευτικής εντολής, αλλά αποτέλεσμα της περίπλοκης αλληλεπίδρασης μεταξύ πολλών παικτών που αναπτύσσουν μια πολλαπλότητα εργαλείων πολιτικής. Εάν θέλουμε να διαμορφώσουμε αντίληψη για τη δημοκρατική υπευθυνότητα στη σύγχρονη διακυβέρνηση, δεν αρκεί να σκεφτόμαστε με όρους κοινοβουλευτικής εντολής αλλά πρέπει μάλλον να απαντήσουμε στο ερώτημα ποιος βρίσκεται σε άμεση αλληλεπίδραση με την κυβέρνηση και τη διοίκηση σε ό, τι αφορά τη διευθέτηση της ατζέντας και το σχεδιασμό νέων μέτρων πολιτικής στα πολλαπλά στάδια της εφαρμογής. Δεύτερον, είναι αμφίβολο εάν η ιδέα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας που ενέπνευσε τα εθνικά συστήματα μπορεί να μεταφερθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι μια παραδοσιακή διεθνής οργάνωση ούτε ένα κράτος. Είναι ένα sui generis πολιτικό σύστημα που περιγράφεται καλύτερα ως υπερεθνική πολιτεία. Παρόλα αυτά, έχει επανειλημμένα υποστηριχθεί ότι αυτή η πολιτεία δεν έχει δήμο που μπορεί να παράσχει τη βάση για μια κοινοβουλευτική έκφραση δημοκρατίας. Το κοινοβουλευτικό μοντέλο βασίζεται στην έκφραση της γενικής συναίνεσης στο κοινοβούλιο. Η γενική συναίνεση εκφράζεται (κυρίως) με πλειοψηφικές αποφάσεις. Για να γίνουν δεκτές αυτές οι πλειοψηφικές αποφάσεις από τη μειοψηφία, οι κυβερνώμενοι που εκπροσωπούνται στο κοινοβούλιο πρέπει να έχουν ένα ορισμένο επίπεδο κοινωνικής ενότητας, μια κοινή ταυτότητα. Ωστόσο, δεν υφίσταται τέτοια κοινή ταυτότητα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία, όπως το Άρθρο 1 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναφέρει, βασίζεται ακόμη σε μια διαδικασία ολοκλήρωσης ‘ανάμεσα στους λαούς της Ευρώπης’. Σε αντίθεση μ’ αυτό, ορισμένοι υποστηρίζουν ότι υπάρχει κάποια κοινή πολιτισμική βάση στην Ευρώπη ( Kaelble 1994), ότι είναι γενικά αποδεκτή η ‘ιδέα της Ευρώπης’ και μια ‘δέσμευση στις κοινές αξίες της Ένωσης όπως αυτές εκφράζονται στα ιδρυτικά έγγραφά της’ (Weiler 1997: 270) κι ότι η διαδικασία αυτή μπορεί να ενδυναμώσει την αφοσίωση των Ευρωπαίων πολιτών έναντι της ευρωπαϊκής πολιτείας κατά τον ίδιο τρόπο που η κρατική δράση έχει ενισχύσει την αφοσίωση των εθνικών πολιτών έναντι του κράτους και, επομένως, του εθνικού δήμου. Ωστόσο, η μεταφορά της αφοσίωσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο και η δημιουργία μιας κοινής ταυτότητας μοιάζει να γίνεται πολύ αργά (Risse 2002). Δεν υπάρχει ευρωπαϊκή ‘δημόσια σφαίρα’ στην οποία οι πολίτες να ενημερώνονται και να μετέχουν στις πολιτικές συζητήσεις. Δεν υπάρχουν ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης, η επικοινωνία σε ευρωπαϊκά ζητήματα είναι εθνικά χρωματισμένη και διασπασμένη σε διαφορετικές γλώσσες. Οι ομάδες συμφερόντων μπορεί να μεταφέρουν τη δράση τους σε ευρωπαϊκό επίπεδο, παραμένουν όμως, κυρίως, ομάδες εθνικών συμφερόντων και, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αποτελούν πολύ χαλαρές ομοσπονδίες. Τα ευρωπαϊκά κόμματα είναι αδύναμα και η προσέλευση στις εκλογές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι άνιση και χαμηλή.


Πώς μπορούμε λοιπόν να επανορθώσουμε το ευρωπαϊκό δημοκρατικό έλλειμμα;


Μια επιλογή είναι να ριζοσπαστικοποιήσουμε την κοινοβουλευτική οδό πολιτικοποιώντας ακόμη περισσότερο την ευρωπαϊκή διαδικασία λήψης αποφάσεων. Αυτό μπορεί να γίνει με τη δημιουργία μιας πιο άμεσης σχέσης ανάμεσα στο αποτέλεσμα των ευρωπαϊκών κοινοβουλευτικών εκλογών και τη σύνθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, έτσι ώστε να αντανακλά την ιδεολογική πλειοψηφία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Σήμερα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εγκρίνει τη σύνθεση της Επιτροπής αλλά οι Επίτροποι προτείνονται από τα κράτη μέλη και αντανακλούν μάλλον τις κυβερνώσες πλειοψηφίες στα κράτη μέλη παρά την πλειοψηφία που προκύπτει από την ευρωπαϊκή εκλογή. Η δημιουργία άμεσης σχέσης ανάμεσα στις ευρωπαϊκές κοινοβουλευτικές εκλογές και τη σύνθεση της Επιτροπής μπορεί να πολιτικοποιήσει την Επιτροπή και να αφυπνίσει τον ευρύτερο ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο για τις επιλογές πολιτικής σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η Επιτροπή μπορεί να αντανακλά την κοινοβουλευτική πλειοψηφία και να λογοδοτεί σαφώς στο Κοινοβούλιο στη βάση ενός ευρύτερου ευρωπαϊκού δημόσιου διαλόγου για τις επιλογές πολιτικής που γίνονται και πρόκειται να γίνουν σε ευρωπαϊκό επίπεδο.


Η στρατηγική αυτή έχει, ωστόσο, τρία κύρια προβλήματα. Πρώτον, δεν υπάρχει εγγύηση ότι μια τέτοια πολιτικοποίηση συνεπάγεται πραγματικά την ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής δημόσιας σφαίρας. Μπορεί να υποθέσει κανείς ότι αν οι ευρωπαϊκές εκλογές έχουν να κάνουν με σαφείς ιδεολογικές και πολιτικές επιλογές που αντανακλώνται στη σύνθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι Ευρωπαίοι πολίτες θα συμμετάσχουν περισσότερο στον ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο και θα αναγνωρίσουν ότι συμμετέχουν ενεργά σε αυτή την πολιτεία. Τι θα γίνει ωστόσο αν δεν ακολουθήσει ευρωπαϊκός δημόσιος διάλογος; Τι θα γίνει αν οι ευρωπαϊκές πολιτικές επιλογές εξακολουθήσουν να έχουν καθαρά εθνικές ερμηνείες στις διαφορετικές γλώσσες των εθνικών μέσων ενημέρωσης; Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μια περαιτέρω από-νομιμοποίηση της Ε.Ε. που θα φαίνεται ότι επιβάλλει ιδεολογικές επιλογές στις πολιτικές επιλογές της πλειοψηφίας σε εθνικό επίπεδο. Όπως δείχνει η ιστορία της Συνταγματικής Συνθήκης και η προβληματική διαδικασία επικύρωσης της Συνθήκης της Λισσαβόνας, οι Ευρωπαίοι πολίτες δεν φαίνεται να ακολουθούν όταν ο δρόμος οδηγεί σε περαιτέρω συνταγματοποίηση και οικοδόμηση της πολιτείας.


Οδηγούμαστε έτσι στο δεύτερο πρόβλημα αυτής της στρατηγικής: το αποτέλεσμά της στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είναι πολύ απρόβλεπτο. Μπορεί να μεταβάλει θεμελιακά το ρόλο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, από κινητήριο μοχλό της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης που εκπροσωπεί το ‘ευρωπαϊκό συμφέρον’ στη βάση της εντολής που της παρέχεται από τη Συνθήκη, σε πολιτικό σώμα. Εάν μια ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα δεν αναδυθεί, ένα τέτοιο υπερεθνικό πολιτικό σώμα μπορεί να δεχτεί κριτική στη βάση εθνικά προσδιορισμένων συμφερόντων και συζητήσεων, και επομένως να χάσει τη σημερινή ικανότητά του ως κινητήρια δύναμη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.


Τρίτον, ακόμη κι αν η πολιτικοποίηση οδηγήσει στον εξευρωπαϊσμό της δημόσιας σφαίρας, η ενδυνάμωση του κοινοβουλευτικού μοντέλου σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με τη δημιουργία άμεσης σχέσης ανάμεσα στο εκλογικό αποτέλεσμα και τη σύνθεση της Επιτροπής, θα αποτελέσει εν μέρει μόνο απάντηση στο θέμα της δημοκρατικής υπευθυνότητας της σύγχρονης διακυβέρνησης. Δεν θα δώσει απάντηση στην πολυπλοκότητα των μηχανισμών της διακυβέρνησης και των αλληλεπιδράσεων μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών παικτών στο επίπεδο κατάρτισης της ατζέντας, του σχεδιασμού και της εφαρμογής πολιτικής.


Για αυτούς τους λόγους, ο δημόσιος διάλογος για τη συμμετοχική δημοκρατία στην Ε.Ε. είναι αναπόφευκτος. Υπάρχουν, όμως, διαφορετικές διαστάσεις στην ιδέα της συμμετοχικής δημοκρατίας. Αρχικά, η έννοια αναπτύχθηκε στην πολιτική θεωρία για να υποστηρίξει συμμετοχικές διαδικασίες μέσα από τις οποίες οι πολίτες θα μπορούν να μετάσχουν άμεσα σε αποκεντρωμένα περιβάλλοντα διακυβέρνησης, που περιλαμβάνουν δημόσια λήψη αποφάσεων σε τοπικό επίπεδο, αλλά και συμμετοχικές διαδικασίες στον ιδιωτικό τομέα όπως στον τόπο εργασίας ( Pateman 1970). Τέτοιες διαδικασίες άμεσης συμμετοχής προστίθενται στο παραδοσιακό εργαλείο της άμεσης δημοκρατίας που είναι το δημοψήφισμα. Τελευταία, η έννοια της συμμετοχικής δημοκρατίας χρησιμοποιείται, επίσης, με δυο πρόσθετους τρόπους. Πρώτον, η λεγόμενη e-democracy και η χρήση διαδικασιών ηλεκτρονικής διαβούλευσης επιτρέπουν μια νέα μορφή άμεσης συμμετοχής των πολιτών.


Δεύτερον, η έννοια της συμμετοχικής δημοκρατίας έχει διευρυνθεί έτσι ώστε να αναφέρεται σε μια δημοκρατική διαδικασία όπου εκείνοι τους οποίους αφορά ένα ζήτημα συμμετέχουν στο σχεδιασμό της σχετικής απόφασης. Αυτό συνεπάγεται, ωστόσο, μια μετακίνηση από την αρχική έννοια της συμμετοχικής δημοκρατίας που απαιτεί την άμεση συμμετοχή των πολιτών προς την ιδέα συμμετοχικών διαδικασιών όπου λειτουργικοί εκπρόσωποι, όπως οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, θα δρουν ως ενδιάμεσοι μεταξύ των πολιτών και της πολιτικής αρχής. Δεν αποτελεί έκπληξη που αυτή η δεύτερη ερμηνεία της έννοιας της συμμετοχικής δημοκρατίας κυριαρχεί περισσότερο στον ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο. Με δεδομένο τον υπερεθνικό χαρακτήρα της Ε.Ε., δεν είναι ρεαλιστικό να συμμετέχουν οι πολίτες, πρόσωπο με πρόσωπο, στον τεράστιο αριθμό των ευρωπαϊκών ρυθμιστικών πρωτοβουλιών. Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί και ιδίως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή έχουν, κατά συνέπεια, επικεντρωθεί στην αλληλεπίδραση με τους εκπροσώπους των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (Smismans 2003).


Εάν λάβουμε υπόψη τους περιορισμούς σε ό, τι αφορά τη διατύπωση της δημοκρατίας στην Ε.Ε. με τη μορφή, απλώς και μόνο, του κοινοβουλευτικού μοντέλου, η συμμετοχική δημοκρατία μπορεί να συμβάλει στη δημοκρατία στην Ε.Ε. για τους ακόλουθους λόγους.
Πρώτον, μολονότι οι περιπτώσεις άμεσης συμμετοχής των πολιτών μπορεί να είναι περιορισμένες σε ό, τι αφορά το αποτέλεσμα, είναι επιθυμητές επειδή συμβάλλουν στην ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα. Η ηλεκτρονική δημοκρατία ή τα φόρα διαβούλευσης που οργανώνονται από τους θεσμούς της Ε.Ε. μπορεί να οδηγήσουν σε άμεση συμμετοχή των πολιτών, αλλά ο αριθμός των πολιτών που εμπλέκονται σε αυτές τις διαδικασίες θα είναι πάντα περιορισμένος. Η πρωτοβουλία των Ευρωπαίων πολιτών, όπως προτείνεται από τη Συνθήκη της Λισσαβόνας, σύμφωνα με την οποία ένα εκατομμύριο πολίτες της Ε.Ε. μπορούν να ζητήσουν από την Επιτροπή να εισαγάγει πολιτική, μπορεί να δημιουργήσει ευρύτερο δημόσιο διάλογο εάν χρησιμοποιηθεί με στρατηγικό τρόπο σε θέματα μείζονος ενδιαφέροντος. Μολονότι είναι επιθυμητή, δεν μπορεί να δημιουργήσει τακτική συμμετοχή των πολιτών στην καθημερινή λειτουργία της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης.


Δεύτερον, γι’ αυτό το λόγο, η συμμετοχική δημοκρατία μέσω λειτουργικών ενδιάμεσων, είναι απαραίτητη. Η κοινοβουλευτική εκπροσώπηση παρέχει ημιτελή εκπροσώπηση των πολιτών. Ο πολίτης υποβαθμίζεται σε ένα ασαφές ‘ίσο’, αποκομμένος από τα προσωπικά χαρακτηριστικά του και την αίσθηση ότι ανήκει κάπου πέραν της επικράτειας της πολιτείας. Ένα εδαφικά εκλεγμένο κοινοβούλιο δεν μπορεί να εκπροσωπεί το σύνολο των προσωπικοτήτων και συμφερόντων της εκλογικής του περιφέρειας, δεδομένου ότι τα άτομα είναι εν δυνάμει άπειρα σε ό, τι αφορά το στόχο και τη βούληση τους (G.D.H. Cole σε ανάλυση του Hirst 1989: 31)
Κατά συνέπεια, οι συμμετοχικοί μηχανισμοί μέσα από τους οποίους οι πολίτες εκπροσωπούνται επειδή ανήκουν σε διάφορες λειτουργικές ενώσεις, μπορεί να αποτελέσουν συμπλήρωμα στην παραδοσιακή κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Αυτό ταιριάζει ιδιαίτερα σε ένα ευρωπαϊκό επίπεδο όπου η εκπροσώπηση μέσα από το κοινοβούλιο αντιμετωπίζει βασικά προβλήματα υπό την έννοια της ταύτισης με έναν μόνο ευρωπαϊκό δήμο και εάν ληφθούν υπόψη οι ειδικές δυνατότητες δημιουργίας μιας πιο άμεσης συμμετοχής των πολιτών, ανάλογα με τα επίπεδα της κλίμακας. Μια τέτοια συμμετοχική δημοκρατία μέσω λειτουργικών ενδιάμεσων επιτρέπει συμμετοχικές διαδικασίες στην πολύπλοκη διοικητική πολυεπίπεδη διακυβέρνηση της Ε.Ε. και μπορεί να συμβάλει στον εξευρωπαϊσμό της δημόσιας σφαίρας, η οποία μπορεί, με τη σειρά της, να ενισχύσει τον δημοκρατικό δημόσιο διάλογο γύρω από την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση.

Αναφορές

- De Búrca, Gráinne (1996), ‘The Quest for Legitimacy in the European Union’, The Modern Law Review, 59, σσ. 349-376.

- Hirst, P.Q. (1989), The Pluralist Theory of the State: Selected Writings of G.D.H. Cole, J.N. Figgis and H.J. Laski, Routledge.

- Kaelble, Hartmut (1994), ‘L’Europe “vécue” et l’Europe “pensée” aux XXe siècle: Les spécificités sociales de l’Europe’, dans René Girault (ed), Identité et conscience européennes aux XXe sciècle, Hachette, σσ.27-45.

- Lindberg και Scheingold (1970), Europe’s Would-Be Polity: Patterns of Change in the European Community, Englewood Cliffs: Prentice Hall.

- Moravcsik, A. (1994), ‘Why the European Community Strengthens the State: Domestic Politics and International Cooperation’, Harvard University Center for European Studies Working Paper Series, No.52.

- Pateman, Carole (1970), Participation and Democratic Theory, Cambridge: Cambridge University Press.

- Risse, T. (2002), ‘Nationalism and Collective Identities: Europe versus the Nation-State’, στο P. Heywood, E. Jones, and M. Rhodes (Eds), Developments in Western European Politics, Basingstoke: Palgrave.

- Smismans, Stijn (2003), ‘European Civil Society: Shaped by Discourses and Institutional Interests, European Law Journal, 9, no. 4, σσ.473-492.

- Smismans (2004), ‘The Constitutional Labelling of “the democratic life of the EU”: representative and participatory democracy’, στο A. Follesdal and L. Dobson (eds), Political Theory and the European Constitution, London: Routledge, σσ. 122-138.

- Weiler (1997), ‘Legitimacy and Democracy of Union Governance’, στο G.Edwards and A. Pijpers, The Politics of European Treaty Reform, London: Pinter, σσ.249-287.

Είναι κοινώς αναγνωρισμένο ότι το ιδανικό της δημοκρατίας σε σχέση με την ελληνική πόλι, όπου ένα άτομο μπορεί να μετάσχει άμεσα στη λεπτομερή λήψη πολιτικών αποφάσεων, δεν είναι επιθυμητό ούτε πραγματοποιήσιμο στις σημερινές πολύπλοκες μαζικές κοινωνίες (Hardin 1999:29). O Max Weber εξήγησε ότι ‘η σύγχρονη οργάνωση των δημοσίων υπηρεσιών (…) διαχωρίζει την επίσημη δραστηριότητα από τη σφαίρα της ιδιωτικής ζωής’ (σ. 975). Το γεγονός όμως ότι μια πλειονότητα εθελοντικών οργανώσεων πολιτών αντιπροσωπεύει μια πλειονότητα απόψεων και χρησιμεύει ως κοινωνικός φρουρός στο δημοκρατικό σύστημα θεωρείται ως το πλέον ουσιώδες για μια υγιή φιλελεύθερη κοινωνία, σύμφωνα με τον Tocqueville. (σσ. 106-119).


Το δημοκρατικό ιδανικό της δημόσιας συμμετοχής παραμένει η κατευθυντήρια αρχή μας για την κριτική της κοινωνικής μετεξέλιξης. Στις συζητήσεις των τελευταίων δεκαετιών, εκφράστηκαν ισχυροί προβληματισμοί για τη μεταμόρφωση και την παρακμή της σφαίρας μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου βίου (βλέπε π.χ. Habermas 1965, Sennet 1976, Putnam 2000).


Ιδίως στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι κριτικές για ‘δημοκρατικό έλλειμμα’ καθώς και Offenlichkeitsdefizit (έλλειμμα στη δημόσια σφαίρα) τράβηξαν την προσοχή πολλών συγγραφέων-το πρώτο εμφανίζεται πιο συχνά στις συζητήσεις της ΕΕ από το δεύτερο (Gerhards 2001, Follesdal& Hix 2005, Moravcik 1998, Zweifel 2002 κλπ). Ενώ οι θεσμοί της ΕΕ έμοιαζαν όλο και πιο ανεύθυνοι και αδιαφανείς, οι Βρυξέλλες εξελίχθηκαν στην ευρύτερη νησίδα λόμπινγκ στον κόσμο (Mazey& Richardson, 2003: 211). Ως πρωτεύουσα του πιο προχωρημένου πειράματος μεταφοράς κυριαρχίας ανά τον κόσμο, έγιναν ο παράδεισος των πολύ ευπρόσδεκτων ομάδων συμφερόντων, που εκπροσωπούν εθνικά και περιφερειακά συμφέροντα καθώς και υπερεθνικά συμφέροντα σε διάφορους τομείς ( Dinan 1994:278, Mazey & Richardson 2003: 219). Ειδικότερα, τα μέλη του Κοινοβουλίου και η Κομισιόν είναι ιδιαίτερα δεκτικοί –και συχνά βασίζονται στην πληροφόρηση που παρέχεται από τις ομάδες των λόμπι. Έχει υποστηριχτεί ότι ‘{το άμεσο λόμπινγκ των θεσμών της ΕΕ αποτελεί σημαντικό μέρος της διαδικασίας λήψης αποφάσεων μέσα στην Ένωση, αυξάνοντας την αυτονομία της ΕΕ έναντι των συμφερόντων των κρατών-μελών’ (σ. 44). Την ώρα που οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί μοιάζουν να είναι εντελώς αποσυνδεδεμένοι από τη διαμόρφωση πολιτικής στο ερημητήριο των Βρυξελλών, οι λομπίστες και οι δημόσιοι υπάλληλοι έχουν επίσημες συναντήσεις ή συναντιούνται αυθόρμητα στα καφέ και στα γυμναστήρια για να ανταλλάξουν πληροφορίες.


Μπορεί λοιπόν κάποιος να υποστηρίξει ότι η διάκριση του Weber μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού βίου είναι κάπως ασαφής κι ότι το λόμπινγκ διαφθείρει ή ότι τα λόμπι είναι ένα είδος πρωτότυπης μορφής της ευμετάβλητης κοινωνίας των πολιτών στην ΕΕ. Έναντι του γεγονότος ότι η ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα είναι στα μάτια πολλών σχεδόν ανύπαρκτη, ο τελευταίος αυτός ισχυρισμός χρειάζεται περαιτέρω εξέταση.


Αυτό μας οδηγεί σε ένα ενδιαφέρον ερώτημα: Μπορεί το λόμπινγκ να αποτελέσει μια αναζωογονητική μορφή πολιτοφροσύνης; Για να συμβάλουμε σε μια πιθανή απάντηση, ας εξετάσουμε εν συντομία, βήμα προς βήμα, την πολιτική σφαίρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δίνοντας προσοχή στις έννοιες της δημόσιας πληροφόρησης, της εμπιστοσύνης και της συμμετοχής. Σε καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις, θα αναρωτηθούμε κατά πόσο αυτά τα ιδεαλιστικά κριτήρια μπορούν να εφαρμοστούν στην πραγματικότητα του συνόλου των πολιτών της ΕΕ και του λόμπινγκ στην ΕΕ, πριν φτάσουμε σε συμπεράσματα.


1. Δημόσια πληροφόρηση


Ενώ για την ‘κοινή γνώμη’ έχει γίνει ευρεία συζήτηση, ο όρος δημόσια πληροφόρηση είναι συγκριτικά σπάνιος στις συζητήσεις για τα δημοκρατικά μας ιδεώδη. Είναι ενδιαφέρον ότι η δημόσια πληροφόρηση, ως έννοια, χρησιμοποιείται στις φυσικές επιστήμες: π.χ. ορισμένοι επιστήμονες έχουν αναφερθεί στη δημόσια πληροφόρηση αναλύοντας τη φυσική κατοικία των πτηνών αναπαραγωγής. Σύμφωνα με αυτούς, τα νεαρά πτηνά χρειάζονται δημόσια πληροφόρηση (στην περίπτωση αυτή για την ορατή πυκνότητα του τόπου αναπαραγωγής) προκειμένου να επιλέξουν ένα μέρος για επιτυχή αναπαραγωγή, ενώ τα πουλιά που έχουν ήδη ολοκληρώσει τη διαδικασία αναπαραγωγής, επιτυχώς ή ανεπιτυχώς, μπορούν να βασιστούν στην ατομική τους πληροφόρηση. Σ’ αυτή την περίπτωση, μπορούμε επομένως να υποστηρίξουμε ότι η δημόσια πληροφόρηση είναι διαφορετική από την ιδιωτική πληροφόρηση καθώς είναι ανοιχτή σε όλους, ενώ ορισμένοι βασίζονται περισσότερο σ’ αυτήν από άλλους. Κοιτάζοντας τον κόσμο των πτηνών, κάποιος μπορεί να υποστηρίξει, πρώτον, ότι η δημόσια πληροφόρηση δεν είναι κατάλληλη, εκτός κι αν γίνεται πραγματικά αντιληπτή και χρησιμοποιείται από τον πιθανό δέκτη και, δεύτερον, ότι είναι εμφανές ότι η δημόσια πληροφόρηση είναι το κλειδί για επιτυχή λήψη αποφάσεων στην περίπτωση που υπάρχει έλλειψη ατομικής πληροφόρησης. Μπορεί να ακούγεται παράλογο, αλλά αυτά ισχύουν και για τη σύγχρονη ανθρώπινη οργάνωση.


Η δημόσια πληροφόρηση έχει κομβική σημασία για την καλή λειτουργία των σύγχρονων δημοκρατιών. Οι πολίτες χρειάζονται πληροφόρηση για να αποφασίσουν αν μια πολιτική απόφαση που λαμβάνεται σε επίσημο επίπεδο είναι σωστή ή λάθος και προκειμένου να ψηφίσουν για έναν πολιτικό υποψήφιο (Gerhards 2001:4). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το έχει συνειδητοποιήσει και είναι διατεθειμένη να παράσχει διαφάνεια και να έρθει πιο κοντά στους Ευρωπαίους πολίτες. Σύμφωνα με τη διαστρεβλωμένη αρχή της δημοσιότητας που έχει δεχτεί κριτική από τον Habermas (1965: 214), ένας απίστευτος όγκος λεπτομερούς πληροφόρησης έχει δημοσιοποιηθεί ηλεκτρονικά από τους θεσμούς της Ένωσης, στην προσπάθεια για διαφάνεια και νομιμότητα απέναντι στο κοινό. Μολονότι, όμως, υπάρχει ανοιχτή πληροφόρηση, οι άνθρωποι δεν ενημερώνονται, καθώς τα εθνικά μέσα ενημέρωσης, που παραμένουν οι πιο σημαντικές πηγές για δημόσια πληροφόρηση, κάθε άλλο παρά ενθαρρύνουν μια διαφωτιστική αντίληψη για την ευρωπαϊκή πολιτική (Gerhards 2001:7). Θα ήταν λάθος, πάντως, να ισχυριστούμε ότι αυτή ήταν η αιτία που οι πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι, στην απόλυτη πλειοψηφία τους, οι Ευρωπαίοι πολίτες διαφωνούν με τη δήλωση ‘Καταλαβαίνω πώς λειτουργεί η Ευρωπαϊκή Ένωση’. Ούτε η εθνική πολιτική είναι, άλλωστε, κατανοητή από ένα μεγάλο μέρος των ανθρώπων (Power Inquiry, UK in APH).


Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πληροφόρηση που παρέχεται σε εθνικό επίπεδο έχει μια άλλη σημαντική επίδραση: γεννά εθνική ταυτότητα δημιουργώντας μια ‘φαντασιακή κοινότητα’. Πολλοί θα είχαν την τάση να υποστηρίξουν ότι όσο το ευρωπαϊκό τοπίο των μέσων ενημέρωσης παραμένει διασπασμένο και χειρίζεται τα ευρωπαϊκά ζητήματα σα να είναι τριτεύουσας σημασίας (μετά από τα εθνικά και τα διεθνή) (Gerhards 2001:9), η Ευρωπαϊκή Ένωση θα είναι μια ‘μη απεικονισμένη νοερά κοινότητα’, ανίκανη να γεννήσει αμοιβαία εμπιστοσύνη στο σύνολο των πολιτών (βλέπε επόμενο τμήμα). Ωστόσο (…) ‘η αυξανόμενη τάση για τη διαμόρφωση αποτελεσματικών διεθνικών και/ή ‘συνασπισμών ουράνιου τόξου’ και η εκμετάλλευση του Ίντερνετ από ομάδες, ως πηγή πληροφόρησης και διεθνικής κινητοποίησης’, (Mazey&Richardson 2003:219), θέτουν ακόμη περισσότερο σε αμφισβήτηση την εφαρμογή της θεωρίας του Anderson για αποκλειστικά εθνική αντίληψη.


Οι επαγγελματίες που εργάζονται για τις ομάδες των λόμπι στις Βρυξέλλες, από την άλλη πλευρά, έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τους περισσότερους πολίτες. Εδρεύουν στο σχετικά οικείο-αν και διεθνές- περιβάλλον των Βρυξελλών. Οι άνθρωποι που εργάζονται για ή με τους θεσμούς της ΕΕ γνωρίζονται μεταξύ τους προσωπικά και μπορούν να παράσχουν ο ένας στον άλλον ενήμερη ατομική πληροφόρηση (Shackleton 2006). Οι επαγγελματίες λομπίστες μπορούν να επικεντρωθούν στη συλλογή πληροφόρησης σχετικής με το ειδικό ενδιαφέρον τους, μια δραστηριότητα που ο απλός πολίτης είναι αδύνατον να κάνει. Αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι ότι οι ίδιοι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην πληροφόρηση των ειδικών που ανήκουν σε ομάδες συμφερόντων. Παρόλο που είναι κοινώς αναγνωρισμένο ότι η ιδιωτική σφαίρα και η επίσημη σφαίρα δεν είναι πάντα διαχωρισμένες στις Βρυξέλλες, ως αντίδραση στην αδιαφάνεια για την οποία κριτικάρεται η πολιτική της ΕΕ, ο συμβιωτικός συνεταιρισμός μεταξύ των θεσμών της ΕΕ και των ομάδωντωνλόμπι θεσμοθετήθηκε πρόσφατα ακόμη περισσότερο με ‘την εισαγωγή νέων διαδικασιών και κατευθυντήριων γραμμών σχεδιασμένων να αυξήσουν τη διαφάνεια και την αποτελεσματικότητα (…)’ (Mazey & Richardson 2003:218).


2. Εμπιστοσύνη


Αυτό μας οδηγεί σε μια άλλη σκέψη. Ο Putnam λέει ότι το κοινωνικό κεφάλαιο (δηλαδή, η ιστορική εμπειρία για την εμπιστοσύνη, τους κανόνες και τα δίκτυα μέσα στην κοινωνία) γεννά εμπιστοσύνη στους θεσμούς και έχει καίρια σημασία για μια αποτελεσματική δημοκρατία (1994). Μπορούμε όμως να εμπιστευθούμε τυφλά, να εμπιστευθούμε κάτι χωρίς την αντιληπτικότητα της πληροφόρησης; Ο Hardin υποστηρίζει ότι ‘η εμπιστοσύνη ανήκει σε μια συγγενή κατηγορία με τη γνώση’. ‘Όταν λέμε ‘σε εμπιστεύομαι’ σημαίνει (…) ‘Νομίζω ότι γνωρίζω τα σχετικά για σένα’’’(1999:24).


Και πράγματι, τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι εκείνοι που νομίζουν ότι γνωρίζουν λιγότερα για την ΕΕ, δεν εμπιστεύονται τους ευρωπαϊκούς θεσμούς (ΕΒ 2005). Ωστόσο, η εμπιστοσύνη στην ΕΕ είναι αυξανόμενη και αυξάνεται σταδιακά τα τελευταία δέκα χρόνια (Zweifel 2002:819). Αυτό όμως που είναι και πάλι εντυπωσιακό είναι ότι παράλληλα με την προαναφερθείσα σύγκριση των ερευνών για την κατανόηση της εθνικής και ευρωπαϊκής πολιτικής, οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί δεν εμπιστεύονται ούτε τις εθνικές κυβερνήσεις τους, ούτε την ΕΕ. Ο Hardin θεωρεί απίθανο να εμπιστευόμαστε τις κυβερνήσεις- καθώς ελάχιστοι άνθρωποι γνωρίζουν και κατανοούν τις πολυπλοκότητες των εσωτερικών διαδικασιών. ‘Οι περισσότεροι άνθρωποι ούτε εμπιστεύονται ούτε δεν εμπιστεύονται μια αξιόπιστη κυβέρνηση(…)’ (1999:30). Ωστόσο, σύμφωνα με τον ίδιο, παρόλο που δεν μπορούμε να αναπτύξουμε εμπιστοσύνη σε μια οργάνωση, ως μαζική κοινωνία είμαστε υποχρεωμένοι να βασιζόμαστε στην προβλεψιμότητα της και να αναθέτουμε σε άλλους την εγγύηση μιας κοινωνικής τάξης (το ίδιο:31).


Παρομοίως, ο Offe πιστεύει ότι ‘(..) μια απατηλά απλή κι εύκολη διέξοδος σε σχέση με τη δομική έλλειψη εμπιστοσύνης (…) είναι η εμπιστοσύνη στους θεσμούς’. Ωστόσο, διαφωνεί με τον Hardin: ο Offe νομίζει ότι μπορούμε να εμπιστευόμαστε την εμπειρογνωμοσύνη, τη λειτουργία καθιερωμένων κανόνων μέσα στο θεσμό και το σύστημα του εσωτερικού ανταγωνισμού στις δημοκρατικές κοινωνίες κι ότι οι θεσμοί γεννούν την ιδέα της κοινής ιθαγένειας μεταξύ ξένων(σσ. 64-70). Ωστόσο, παραδέχεται ότι μερικοί θεσμοί είναι πιο εύκολα κατανοητοί και χαίρουν μεγαλύτερης στήριξης κι εκτίμησης από άλλους. Μερικοί μοιάζουν πιο λογικοί, έχουν βαθύτερο νόημα για τους ανθρώπους- και επομένως χαίρουν μεγαλύτερης εμπιστοσύνης από άλλους (σ.69). Οι μισοί περίπου από τους πολίτες της ΕΕ νομίζουν ότι η ΕΕ είναι ‘καλό πράγμα’, ενώ η αμφισβήτηση των κρατών-μελών και των κυβερνητικών θεσμών τους μοιάζει παράλογη για τους περισσότερους Ευρωπαίους.


Ο Offe μας εξηγεί πώς η εμπιστοσύνη σε ευρεία κλίμακα μπορεί να εξελιχθεί. Πιστεύει, αντίθετα από τον Hardin, ότι η οικειότητα και η αλληλεπίδραση συγκεκριμένων προσώπων δεν απαιτείται πάντα για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης. Επίσης η αίσθηση ότι ανήκεις κάπου μπορεί να αποτελέσει υποκατάστατο της ατομικής εμπειρίας. ‘Η κατηγορηματική εμπιστοσύνη (…) μπορεί επίσης να εκπορεύεται από τη συμβολική αντιπροσώπευση των κοινοτήτων ή ψευδο-κοινοτήτων (δηλαδή κρατών-μελών) (…) Όταν γνωρίζω την παράδοση, τον πολιτισμό και τις αξίες μιας ομάδας, μπορώ να γενικεύσω την εμπιστοσύνη σε όλους όσοι ανήκουν σε αυτή την ομάδα(..)’ (σ. 63). Αναμενόμενα, η εμπιστοσύνη στους συμπολίτες της ίδιας εθνικότητας είναι γενικά υψηλότερη από αυτή στους Ευρωπαϊους συμπολίτες άλλων εθνικοτήτων. Αντίθετα με τα καθιερωμένα κράτη- έθνη, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν κατάφερε να οικοδομήσει διεθνική εμπιστοσύνη μεταξύ των ευρέων πληθυσμών των ευρωπαϊκών κοινωνιών, καθώς δεν έχουν ακόμη ισχυρό αίσθημα ότι ανήκουν κάπου.


Ωστόσο, οι άνθρωποι που εργάζονται άμεσα για ή με την ΕΕ μπορούν να θεωρηθούν ως ομάδα που ανήκει κάπου- και ένας θεσμός της ΕΕ είναι ένα μέρος που η καθημερινή επαφή μεταξύ διεθνών επαγγελματιών μπορεί να γεννήσει ένα νέο είδος ταυτότητας (Zabuski 2000). O Offe δίνει και μια άλλη διάσταση της εμπιστοσύνης που θεωρεί σημαντική: ‘Την εμπιστοσύνη ανάμεσα στις ελίτ’ (…) ‘Η διαπραγμάτευση πίσω από κλειστές πόρτες’ (..) ‘είναι εξαιρετικά δεκτική στην εμπιστοσύνη’’. Η εμπιστευτικότητα, η προσδοκία ότι η συζήτηση θα συνεχιστεί, η πιθανότητα ότι οι αμοιβαίες υποχωρήσεις θα αναγνωριστούν από τις πλευρές και η βεβαιότητα ότι η συμφωνία θα τηρηθεί, για παράδειγμα, παίζουν σημαντικό ρόλο (σ. 62). Οι λομπίστες και οι αξιωματούχοι της ΕΕ έχουν συνεπώς αναπτύξει μια κατάσταση αμοιβαίας πίστης, ανταλλαγής πληροφοριών, άμεσης επαφής και οικειότητας (Shackleton 2006). Ο ένας γνωρίζει τον άλλον, και μπορούμε συνεπώς να υποστηρίξουμε, όπως στο προηγούμενο μέρος, ότι η ευρωπαϊκή ιδέα της ιθαγένειας έχει εκπέσει από τα ιδανικά δημοκρατικά μας κριτήρια, πράγμα που δεν ισχύει για τους λομπίστες.


3. Συμμετοχή


Ας επανεξετάσουμε τώρα εν συντομία την ιδέα της συμμετοχής και πώς έχει γενικά εκπληρωθεί στη σύγχρονη Ευρώπη. Οι ποικίλοι, άμεσοι και έμμεσοι, δίαυλοι συμμετοχής στα κράτη-μέλη και την ΕΕ έχουν γίνει αντικείμενο ευρύτατης κουβέντας. Έτσι όταν η συζήτηση έρχεται στην έλλειψη δημόσιας προσοχής στην ΕΕ υποστηρίζεται, συνήθως σωστά, ότι εκτός από την απουσία θεμάτων που έχουν να κάνουν με την ΕΕ στα εθνικά μέσα ενημέρωσης, η απουσία αντιτιθέμενων κομμάτων που να συζητούν ανοιχτά τις θέσεις τους για να πάρουν ψήφους, καθιστά τις Βρυξέλλες ένα μέρος που δεν έχει θέση στη φαντασία των πολιτών (Gerhards 2001:22, Norris 1997, Thalmeier 2006: 9). Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι οι πολίτες της ΕΕ δεν είναι αναγκαστικά περισσότερο ικανοποιημένοι από τη λειτουργία της εθνικής δημοκρατίας τους απ’ όσο από τη δημοκρατία στην ΕΕ. Είναι κοινώς αναγνωρισμένο ότι οι ομάδες των λόμπι της ΕΕ εμπλέκονται άμεσα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και νομοθέτησης. Απ’ αυτή την άποψη, υπογραμμίζεται συχνά και δικαιολογημένα η έλλειψη διαφάνειας και υπευθυνότητας (βλέπε π.χ. τις οργανώσεις The Alliance for Lobbying Transparency and Ethnic Regulation, Corporate Europe Observatory, κλπ). Αλλά από την ώρα που αυτά τα ζητήματα έχουν ευρέως συζητηθεί, θα θέσουμε πιο γενικά σε συζήτηση την πανταχού παρούσα ιδέα των πολιτικών μαζικών κομμάτων ως δημοκρατία-ερζάτς και κατά συνέπεια θα έρθουμε στο ερώτημα του κατά πόσον οι ομάδες των λόμπι ταιριάζουν στην ιδέα που έχουμε για τη συμμετοχή.


Η ιδέα της συμμετοχής, που παραπέμπει στον Πλάτωνα, δηλαδή να είσαι μέρος του συνόλου (Meinhardt 1965), εφαρμόζεται πολύ περιορισμένα στις σημερινές κοινωνίες. Η δημόσια συμμετοχή έχει περιοριστεί στην παρακολούθηση των ειδήσεων και στην ψήφο για ένα πολιτικό κόμμα ή υποψήφιο. Είναι επομένως πιο σωστό να μιλάμε για αντιπροσώπευση αντί για συμμετοχή. Αυτό το αντιπροσωπευτικό είδος του ‘να είσαι μέρος του συστήματος’ είναι πολύ βολικό για τον καταναλωτή πολιτικής και κατά τα άλλα σκληρά εργαζόμενο πολίτη (ας μην κάνουμε πολεμική εδώ…), εκτός κι αν ο καιρός είναι τόσο κακός που κάποιος προτιμά να μείνει σπίτι παρά να μπει στον κόπο να αγωνιστεί για να φτάσει στην κάλπη (….αλλά ας είμαστε λίγο ειρωνικοί), όπως συνέβη την περασμένη Κυριακή στο Κονγκό (Tagesschau, 29 Οκτωβρίου 2006). Ωστόσο, όπως υπονοήσαμε πιο πάνω, ακόμα κι αυτή η υπολειμματική μορφή συμμετοχής μοιάζει να απειλείται με εξαφάνιση σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ως πηγή νομιμότητας έναντι των συγκριτικά χαμηλών συμμετοχών (Blondel et al. , Meyer 2004). Κι αυτό, παρά το γεγονός ότι η κοινή συνειδητοποίηση του ‘δημοκρατικού ελλείμματος’ έχει αποτελέσει κίνητρο για πολλές θεσμικές αλλαγές που ενισχύουν το ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων από το 1986 (Dinan 1994: 279). (Είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι η ενδυνάμωση του Κοινοβουλίου προσέλκυσε την ίδια στιγμή έναν αυξανόμενο αριθμό από λομπίστες που ζητούν από τα μέλη του Κοινοβουλίου να τους υποστηρίξουν στα αιτήματά τους (Zweifel 2002:812).


Όταν ο Thalmeier, όπως πολλοί άλλοι, ασκεί κριτική στο γεγονός ότι η απουσία διενέξεων που να προσελκύουν τα μέσα ενημέρωσης, στην προσανατολισμένη στη συναίνεση και τη διαπραγμάτευση Ευρώπη, οδηγεί σε μια ανεπάρκεια της κοινής γνώμης, πρέπει να αναρωτηθούμε αν είναι πράγματι τόσο απλό. ‘Κι αν τα κόμματα δεν εκπροσωπούν αντιπαραθέσεις επειδή δεν θέλουν να χάσουν ψήφους;’ ‘Ή αν τα κόμματα εκπροσωπούν μόνο τη μια ή την άλλη πλευρά για να εκφραστούν τουλάχιστον κάποιοι από τους ψηφοφόρους τους;’ Στο βιβλίο του Why Americans hate politics, o Dionne παραπονιέται για τους ιδιοτελείς πολιτικούς, που αγνοούν τις επιθυμίες των πολιτών και δείχνει ότι οι πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών υπόκεινται στην ‘ψευτο- πόλωση’ δυο πολιτικών κομμάτων. ‘Στους Αμερικανούς ως σύνολο δεν αρέσει ούτε η ‘ανεκτικότητα’ ούτε ο ‘εγωϊσμός’, είναι ‘φεμινιστές και παραδοσιακοί’, ‘πιστεύουν στο συμπονετικό κράτος και στην αυτοδυναμία’. Και ‘είναι σκεπτικιστές απέναντι στις επιχειρήσεις και σκεπτικιστές απέναντι στην κυβέρνηση, ανησυχούν για την εξουσία των εταιριών και ανησυχούν επίσης για το τι θα γίνει αν αυτές αποτύχουν’ (σσ. 325-326). Το πρόβλημα, επισημαίνει ο Dionne, είναι ότι δεν υπάρχει πολιτικό κόμμα που να επιτρέπει στους ψηφοφόρους να εκφράσουν αυτό το δυϊσμό, κι αυτό τους κάνει να μισούν την πολιτική. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτό απαιτεί την απομάκρυνση από ‘ιδεολογικές μάχες’ (σ. 332 f).


Αυτό ακριβώς συνέβη στην ΕΕ και δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι η Ευρώπη χρειάζεται μια νέα κεντρική πολιτική και μια κοινή ιδέα της ιθαγένειας, όπως ζητά ο Dionne για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά ότι η δημιουργία πόλωσης σε πολιτικό επίπεδο δεν συμβάλει στην εκπροσώπηση των επιθυμιών του συνόλου των πολιτών. Αντίθετα, τα πολιτικά κόμματα μάλλον αποτυγχάνουν στην εκπροσώπηση του πλουραλισμού των απόψεων ανάμεσα στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Το λόμπινγκ, από την άλλη πλευρά, μπορεί θεωρητικά να προκύψει από όλων των ειδών τις κατευθύνσεις. Δεν υπάρχουν μόνο αντιπρόσωποι από τη μεγάλη ποικιλία βιομηχανιών που εδρεύουν στις Βρυξέλλες, αλλά και ομάδες που κάνουν λόμπι για μη εμπορικά συμφέροντα όπως, για παράδειγμα, τα ανθρώπινα δικαιώματα ή η προστασία του περιβάλλοντος (Hamill 2006). Παρόλο που η φύση αυτού του είδους συμμετοχής είναι ακόμη έμμεση, οι ομάδες των λόμπι μπορούν να οργανώσουν τα συμφέροντα σε καθημερινή βάση, με τρόπο που ένας πολύ μεγαλύτερος πλουραλισμός ατομικών συμφερόντων μπορεί να ανατεθεί και να εκπροσωπηθεί άμεσα στο πολιτικό κέντρο.


Συμπεράσματα


Στη διάλεξή του An unfinished adventure called Europe, o Zygmunt Bauman παρουσίασε την ‘ασιατική χερσόνησο Ευρώπη’ ως ‘εργαστήριο’. Στις Βρυξέλλες, ένας νέος τρόπος διακυβέρνησης έχει εξελιχθεί, όπου νέες μορφές πολιτικής οργάνωσης έχουν την ευκαιρία να δοκιμαστούν και να αναπτυχθούν. Δείχνοντας ότι αυτό το φαινόμενο ταιριάζει εκπληκτικά καλά στα ιδανικά κριτήρια που έχουμε για τη δημοκρατία, αυτό το κείμενο επιχείρησε να μας κάνει να δούμε την πρόσφατα αναδυόμενη κουλτούρα των λόμπι από μια μάλλον απλοϊκή σκοπιά- δηλαδή, ως ευκαιρία. Οι ομάδες των λόμπι στις Βρυξέλλες είναι καλά πληροφορημένες για τις σχετικές ευρωπαϊκές υποθέσεις, οικοδομούν μια εθελοντική συμμετοχή η οποία απαιτείται γενικά για τη διασφάλιση μιας ζυγισμένης εκπροσώπησης των πολιτών.


Όμως, όπως δείχνουν οι Mazey και Richardson, αναμφίβολα “(…) παρόλες τις προσπάθειες της Επιτροπής να ενσωματώσει (…) τα συμφέροντα της κοινωνίας των πολιτών στην πολιτική διαδικασία, οι πιο ισχυροί Ευρωπαίοι λομπίστες αντιπροσωπεύουν συμφέροντα μεγάλων παραγωγών, κυρίως πολυεθνικών εταιριών που τα συμφέροντά τους είναι βαθιά ριζωμένα στην Επιτροπή.” (2003: 225). Πράγματι, η ενδεχόμενη ανισόρροπη επιρροή των επί μέρους συμφερόντων παρουσιάζει τον μεγαλύτερο κίνδυνο για την πολιτική κουλτούρα των Βρυξελλών, γεγονός που μας φέρνει πίσω στο σημείο εκκίνησης αυτού του κειμένου σχετικά με δύο σημεία:


Πρώτον, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι λομπίστες είναι επαγγελματίες. Άρα, όποιο συμφέρον και αν αντιπροσωπεύουν, το κέρδος παρά η εθελοντική προσφορά είναι το κύριο κίνητρο των πράξεών τους (ακόμα και αν αντιπροσωπεύουν μη-εμπορευματοποιημένα ιδεώδη, όπως της Greenpeace). Η πολιτοφροσύνυη, λοιπόν, εξαρτάται στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού λόμπινγκ πάντοτε από την οικονομική ενίσχυση. Αυτή, πάλι, είναι μια ένδειξη για την πτωτική τάση της εθελοντικής συμμετοχής, που συνήθως απαιτείται για να εγγυηθεί μία ισορροπημένη αντιπροσώπευση όλων των πολιτών.


Πρέπει, επίσης, να συνειδητοποιήσουμε ότι οι νόμοι της ΕΕ είναι σε μεγάλο βαθμό τεχνοκρατικοί, πράγμα που σημαίνει ότι συνήθως αγγίζουν άμεσα μόνο ορισμένους κλάδους της κοινωνίας. Αυτοί είναι πιθανότερο να αναπτύξουν λομπιστική εκπροσώπηση που να αποτελείται από αμειβόμενους ειδικούς. Φυσικά, τα ισχυρά συμφέροντα προσελκύουν χρηματοδότηση πιο εύκολα, επειδή έχουν άμεση επίδραση στους κατόχους συμφερόντων. Όσο πιο εστιασμένο είναι ένα συμφέρον (λίγοι άνθρωποι μπορούν να χάσουν ή να κερδίσουν πολλά), τόσο πιθανότερο είναι να προωθηθεί θεσμικά και οικονομικά (αυτοί που πληρώνουν τα σπασμένα είναι εκείνοι που έχασαν όσα θα είχαν χάσει όλοι οι άλλοι μαζί, αλλά λιγότερο ατομικά, και δεν θα αναλάβουν επομένως αποτελεσματική δράση (π.χ. αγρότες έναντι καταναλωτών γάλακτος).


Μπορούμε συνεπώς να συμπεράνουμε ότι παρόλο που ο νέος πολιτισμός του λόμπινγκ μπορεί να είναι θεωρητικά ένας αποτελεσματικός τρόπος για μελλοντική πολιτική συμμετοχή, και κανείς μπορεί να σπεύσει να υπερασπιστεί αυτή τη νέα προσέγγιση υπό το φως των παραδοσιακών δημοκρατικών ιδανικών, δεν μπορεί να απελευθερώσει τους πολίτες από την εθελοντική και συνεταιριστική αρχή μιας δημοκρατίας που λειτουργεί. Μια πραγματική ισορροπία συμφερόντων μπορεί να διασφαλιστεί μόνο από δια-κοινωνική εκπροσώπηση, ανεξάρτητα από το κατά πόσο ‘η σημασία του καθενός’ υλοποιείται πολιτικά στο τέλος.

Αναφορές (όσες δεν υπάρχουν με διαδικτυακούς συνδέσμους):

- Blondel, J. και άλλοι. (1997). Representation and voter participation. European Journal of Political Research. 32. Kluwer Academic Publishers, σσ. 243-272.

- Dinan, D. (1994). Ever Closer Union? An introduction to the European Community. Houndmills: The Macmillan Press

- Follesdahl, A. και Hix, S. (2005). Why there is a Democratic Deficit in the EU : A response to Majone and Moravcsik. European Governance Papers (EUROGOV) No C-05-02

- Gerhards, J. (2001). Das Öffentlichkeitsdefizit der EU im Horizont normativer Öffentlichkeitstheorien

- Habermas, J. (1965). Strukturwandel der Öffentlichkeit. Berlin: Hermann Luchterland Verlag

- Hamill, C. (2006). Lobbying in the EU. Διάλεξη στο Universiteit Maastricht.

- Hardin, R. (1999). Do we want to trust in government? Στο: Democracy and Trust. επ. Warren, M.E. Cambridge: Cambridge University Press.

- Mazey, S. et Richardson, J. (2003). Interest Groups and the Brussels Bureaucracy. Στο: Governing Europe. επ. Hayward, J. και Menon, A. pp. 208-227.

- Meinhardt, H. (1965). Teilhabe bei Platon. Freiburg/München: Verlag Karl Alber

- Meyer, B. (2004). Armes Europa. Zeit

- Moravcsik, A. (2004). In Defence of the ‘Democratic Deficit’: Reassessing the legitimacy of the European Union. Journal of the Common Market Studies (40) 4. σσ. 603-634.

- Norris, P. (1997). Representation and the Democratic Deficit. Στο: European Journal of Political Research, τ. 32, σσ. 273-283, 1997. Kluwer Academic Publishers.

- Putnam, R.D. (2000). Bowling alone. The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster

- Putnam, R.D. (1993) Making Democracy Work. Civic Traditions in Modern Italy. Princeton: Princeton University Press

- Sennett, R. (1976). The Fall of Public Man. Cambridge: Cambridge University Press.

- Shackleton, M. (2006). The European Parliament. Lecture at the Universiteit Maastricht.

- Thalmeier, B. (2006). Partizipation und Politisierung als Antwort auf die Akzeptanz – und Legitimationskrise der Europäischen Union. Centrum für Allgemeine Politikforschung (CAP). Bertelsmann Forschungsgruppe Politik. Issue 1, Mάρτιος 2006.

- Zweifel, T.D. (2002) Who is without sin cast the first stone: The EU’s democratic deficit in comparison. Στο: Journal of European Public Policy. 9:5 Οκτώβριος 2002, σσ. 812-840.

- Zabusky, S.E. (2000). Boundaries at work: Discourses and Practices of Belonging in the European Space Agency. Στο: Bellier, I. & Wilson, M. An Anthropology of the European Union. Building, Imaging and Experiencing the New Europe, σσ. 179-200. Oxford: International Publishers

Το παρόν άρθρο αποτελείται από τρία μέρη. Το πρώτο μέρος είναι μια συλλογή αφηρημένων, σκόρπιων σκέψεων για τη διαδικασία παραγωγής «πολιτικής», ενώ το δεύτερο προτείνει πως η συλλογική νοημοσύνη θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για ενίσχυση της συμμετοχικότητας των πολιτών στη λήψη αποφάσεων παρουσιάζοντας τη πλατφόρμα collaboratorium των Iandoli, Klein και Zollo. Το τελευταίο μέρος περιλαμβάνει τα συμπεράσματα αυτού του άρθρου.


Μέρος πρώτο: Ευρωπαική Ένωση (Ε.Ε.) και παραγωγή «πολιτικής»


Το φτωχό μου υπόβαθρο στη πολιτική επιστήμη και ο λίγος ελέυθερος χρόνος για σοβαρή ενασχόληση και βελτίωση με αναγκάζουν να προσεγγίζω και να παρατηρώ τα διάφορα θέματα πολιτικής από την οικονομική σκοπιά, την οποία κατέχω καλύτερα. Μ’ ένα παρόμοιο -ή μάλλον λίγο πιο παράδοξο- τρόπο θα προσπαθήσω να δώσω κάποιες ανιχνευτικές απαντήσεις σε μερικά από τα ερωτήματα αυτού του αφιερώματος.


Ας αρχίσουμε λοιπόν με την υπόθεση ότι στην εποχή της πληροφορίας και των δικτύων η ΕΕ είναι μια μεγάλη εταιρία που παράγει «πολιτική», δηλαδή λαμβάνει αποφάσεις και μέτρα. Είναι γνωστό πως σήμερα το νέο παράδειγμα οργάνωσης κινείται πέρα από τις ιεραρχικές δομές και προς τα δίκτυα: όπως παρατηρεί και ο Castells τα δίκτυα αποτελούν τη νέα μορφολογία των κοινωνιών δίνοντας νέες μορφές στη παραγωγή, στην εξουσία, στην «εμπειρία» (experience) και στο πολιτισμό. Για να συμπληρώσουν οι Arguilla και Ronfeldt (1996) ότι η επανάσταση στο τομέα της πληροφορίας και των αντίστοιχων τεχνολογιών διαβρώνει τις ιεραρχίες προς μια εποχή δικτύων. Παράλληλα το ίδιο συμβαίνει και στα μοντέλα οργάνωσης των επιχειρήσεων όπως εύστοχα δείχνει ο Δαφέρμος. Έτσι λοιπόν και η εξεταζόμενη εταιρία, η ΕΕ δηλαδή, οφείλει να κινηθεί προς ένα δικτυακό μοντέλο οργάνωσης. Αυτό είναι το πρώτο συμπέρασμά μας στο οποίο θα επανέλθουμε σε λίγο.


Ας περάσουμε τώρα στα μέλη της ΕΕ. Οι Ευρωπαίοι πολίτες δίνουν ύπαρξη και νόημα στην έννοια της ΕΕ προσφέροντας την εργασία τους στη παραγωγή αποφάσεων και αποτελούν το εργατικό δυναμικό της (θεωρητικά τουλάχιστον). Βέβαια η ιδιομορφία έγκειται στο γεγονός ότι κάθε Ευρωπαίος «εργάτης» κατέχει αδιευκρίνιστο ποσοστό μετοχών της εταιρίας, ενώ παράλληλα παίζει και το ρόλο του πελάτη. Επίσης τα διάφορα Ευρωπαϊκά όργανα μαζί με τις κυβερνήσεις συγκροτούν το διευθυντικό συμβούλιο. Το ερώτημα είναι με ποιο τρόπο θα πετύχουμε βελτίωση στη ποιότητα των «προϊόντων» και των «υπηρεσιών». Το παράδειγμα της Toyοta φανερώνει την επιτυχία (μεταξύ άλλων αύξηση ποιότητας, ευελιξία, ικανοποίηση εργαζομένων) από την ευρεία συμμετοχικότητα των εργαζομένων στη παραγωγή. Επομένως ένα δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι πρέπει να κινηθούμε προς την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των εργαζομένων. Με άλλα λόγια, περισσότερο ριζοσπαστικά, τα μέσα παραγωγής να δωθούν στους ανθρώπους που παράγουν.


Εδώ όμως υπάρχει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα στην αναλογία μας. Οι Ευρωπαίοι «εργάτες» είναι αυτοί που παράγουν «πολιτική»; Αν παράγουν, πόσο παράγουν; Η ΕΕ φαίνεται να είναι εξαίρεση στον κανόνα: οι διευθυντές παραγούν παραπάνω από τους εργάτες. Το παράλογο δεν μπορεί να αντέξει υπό την ίδια μορφή στην εποχή των δικτύων και της πληροφορίας. Δύο από τα σημαντικότερα μέσα παραγωγής, η πληροφορία (γνώση, δεδομένα, πολιτισμός) και οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών), είναι διαθέσιμα σε ολοένα και περισσότερους Ευρωπαίους «εργάτες» οδηγώντας σε σταδιακή -διαφαινόμενη- κατάρρευση τις παραδοσιακές ιεραρχίες. Είναι λοιπόν σαφές ότι η εποχή μας δίνει νέες δυνατότητες συμμετοχής σε ομάδες και πολίτες που ήταν παλιότερα αποκλεισμένες από τις πολιτικές διεργασίες.


Αν λοιπόν η ΕΕ είναι αποφασισμένη να επιβιώσει προσφέροντας καλύτερα «προϊόντα» και «υπηρεσίες» στους πελάτες/εργάτες πρέπει να οργανωθεί σε δίκτυα, χτίζοντας διαύλους επικοινωνίας χρησιμοποιώντας τις σύγχρονες τεχνολογίες. Οφείλει, βασιζόμενη στην αξία του ολοπτισμού, δηλαδή τη δυνατότητα του κάθε μέλους ανά πάσα στιγμή να βλέπει το όλον, να δημιουργεί, να συντηρεί, να ενισχύει και να ανανεώνει τα μέσα, τις «διεργασίες» (processes) και όχι το «περιεχόμενο». Κατά τη γνώμη μου το βασικότερο βήμα είναι ο κοινός Ευρωπαικός προσανατολισμός προς μια παιδεία «διεργασιών» (ιδεολογίας «μεθόδου») δηλαδή κριτικού τρόπου προσέγγισης, αντί παιδείας «περιεχομένου», «καθηκόντων» και «ορισμών». Βέβαια όταν μιλάς στους ανθρώπους για αλλαγή παιδείας, είναι συνηθισμένο να εισπράττεις αποδοκιμαστικά βλέμματα, καθώς τα αποτελέσματα γίνονται ορατά σε βάθος χρόνου. Τι συγκεκριμένες αλλαγές, λοιπόν, μπορούν να γίνουν στη παραγωγή «πολιτικής»;


Ας αφήσουμε για λίγο την αναλογία ΕΕ-εταιρίας και ας εξετάσουμε πως αλλάζουν οι κοινωνικές δομές. Σύμφωνα με τη Μαρξιστική προσέγγιση (Engels, 1894; Harnecker, 1974; Marx, 1889) η οικονομία (η δομή) παίζει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση του πολιτικού/νομοθετικού και ιδεολογικού επιπέδου της κοινωνίας (υπερδομή). Με λίγα λόγια αν στη διαδικάσια της παραγωγής κυριαρχούν οι αξίες της συνεργασίας, της επικοινωνίας, της συμμετοχής και της αυτοδιαχείρισης (αντί της ατομικότητας, του ανταγωνισμού, της ιεραρχίας και της αλλοτρίωσης) τότε είναι πιθανό οι έννοιες αυτές να οδηγήσουν σε παρόμοιες νέες πολιτικές διεργασίες. Η κοινωνική συνείδηση καθορίζεται από την οικονομία, τον «κατευθυντήριο μίτο» της ιστορίας (Harnecker, 1974). Δεν μπορεί συνεπώς η ΕΕ να φιλοδοξεί να υιοθετήσει πιο δημοκρατικά μοντέλα διακυβέρνησης όταν η παραγωγή στην οικονομία δεν στηρίζεται σε συγγενή μοντέλα.


Μέρος δεύτερο: Συλλογική νοημοσύνη και Ε.Ε.


Ο ερχομός του κοινωνικού Web δημιουργεί ευκαιρίες για αλληλεπιδράσεις μεγάλης κλίμακας ανάμεσα στους ανθρώπους μέσω των νέων τεχνολογικών εργαλείων: ιστολόγια, φόρουμ, wiki, email, podcast κτλ. Χρησιμοποιώντας λοιπόν αυτά τα φτηνά εργαλεία συλλογικής νοημοσύνης μπορούμε να δημιουργήσουμε εγχειρήματα μεγάλης κλίμακας για τη λήψη αποφάσεων και τη λύση προβλημάτων. Πριν προχωρήσουμε σε συγκεκριμένες προτάσεις, είναι καλό να ορίσουμε τι εννοούμε με τον όρο συλλογική νοημοσύνη. Κατ’αρχήν νοημοσύνη είναι:



-η ικανότητα να καταλαβαίνεις ή να μαθαίνεις
-να αντιμετωπίζεις νέες καταστάσεις
-να χρησιμοποιείς τρόπους συλλογισμού
-η ικανότητα να χρησιμοποιείς τη γνώση για να προσαρμόζεσαι σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον


Έτσι λοιπόν με λίγα λόγια η συλλογική νοημοσύνη αναφέρεται σε:



-ομάδες που κάνουν πράγματα μαζί τα οποία φαίνονται έξυπνα
-ομάδες που καταπιάνονται με νέες καταστάσεις
-ομάδες που χρησιμοποιούν γνώση για να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον που αλλάζει


Πώς θα μπορούσε η ΕΕ να χρησιμοποιήσει την έννοια της συλλογικής νοημοσύνης και τις νέες τεχνολογίες δημιουργώντας ευκαιρίες για συμμετοχή στη παραγωγή «πολιτικής» και τη συλλογική λήψη αποφάσεων σε καίρια ζητήματα; Η πλατφόρμα του collaboratorium που αναπτύσσεται από τους Iandoli, Klein και Zollo μπορεί να προσφέρει ενδιαφέρουσες αφορμές για σκέψεις και πειραματισμούς. Στην εργασία τους οι ερευνητές προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα μοντέλο, μία πλατφόρμα που θα επιτρέπει το συλλογικό στοχασμό, τη διατύπωση προτάσεων και τη λήψη συλλογικών αποφάσεων για περίπλοκα ζητήματα που μας αποσχολούν, όπως παραδείγματος χάριν η κλιματική αλλαγή. Οι παραπάνω επιστήμονες βασίζουν το collaboratorium στην ανάπτυξη επιχειρημάτων και προσπαθούν να εντοπίσουν τον τρόπο λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων (online virtual communities) χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα μοντέλα απεικόνισης της διεργασίας (process) στη λήψη αποφάσεων. Επιπλέον μέσω της επιχειρηματολόγησης στόχος τους είναι η αποφυγή των προβλημάτων της Wikipedia (τον αποκαλούμενο πόλεμο των αλλεπάλληλων επεξεργασιών). Η διαφορά ανάμεσα στο collaboratorium και στα άλλα εργαλεία ευρείας χρήσης όπως τα φόρουμ, τα ιστολόγια και τα wiki, είναι ότι το πρώτο υποστηρίζει την οργανώση της γνώσης κυρίως μέσω της λογικής (του συλλογισμού) χρησιμοποιώντας χάρτες επιχειρημάτων και εργαλεία αξιολόγησης. Οι χάρτες επιχειρημάτων σκιαγραφούν τις διατυπωμένες ιδέες και προτάσεις με τρόπο τέτοιο ώστε οι επισκέπτες να μπορούν εύκολα να παρακολουθούν και να συμμετάσχουν στις διεργασίες. Εμπειρικά δεδομένα αποδεικνύουν μέχρι στιγμής ότι το collaboratorium μπορεί και δουλεύει εύρυθμα και αποτελεσματικά περιλαμβάνοντας συμμετέχοντες οι οποίοι βρίσκονται διασκορπισμένοι σε διάφορες γεωγραφικές περιοχές.


Μέρος τρίτο: Συμπεράσματα



Είναι λοιπόν φανερό ότι τα μέσα για την ενίσχυση της συμμετοχικότητας των Ευρωπαίων πολιτών υπάρχουν και μάλιστα σε χαμηλά κόστη. Αν υπάρχει η βούληση από την ΕΕ για μια πιο συμμετοχική δημοκρατία, τότε οφείλει να παρέχει στους πολίτες τα μέσα παραγωγής «πολιτικής», δηλαδή τη γνώση (γνώση σχετικά με τη χρήση των τεχνολογιών), τη πρόσβαση στη πληροφορία, τη παιδεία (κριτική προσέγγιση) και τον εμπλουτισμό της οικονομικής της ατζέντας με εγχειρήματα που βασίζονται στις αξίες της συνεργασίας και της συμμετοχής. Σύμφωνα με το Μαρξ ο τρόπος παραγωγής καθορίζει όλα τ’ άλλα. Ανεξαρτήτως αν υπάρχει ή όχι η βούληση από τις ελίτ της ΕΕ για αλλαγές, οφείλουμε πρώτα εμείς να στηρίζουμε προσπάθειες παραγωγής με «ανοικτό κώδικα» κάνοντας ένα βήμα πιο κοντά στην Ουτοπία του ανοικτού σχεδιασμού των πολιτισμών.

Αναφορές (όσες δεν υπάρχουν με διαδικτυακούς συνδέσμους):

- Arquilla, J., and Ronfeldt, D., (1996), The Advent of Netwar, United States, Dept. of Defense and National Defense Research Institute, RAND.

- Engels, F., (1894), Lettre a B. Borgius du 25 Janvier: Marx – Engels, Oeuvres Choisies, volume 3.

- Harnecker, M., (1974), Les Concepts Élémentaires du Materialisme Historique, Siglo Veintiuno Editores SA.

- Marx, K., (1889), Das Kapital, translated in Greek by Mavrommatis P., 1978, Σύγχρονη Εποχή.

Μέχρι πρόσφατα η κρίσιμη καμπή για την ανάπτυξη της δημοκρατικής διακυβέρνησης στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήταν οι πρώτες άμεσες εκλογές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 1979. Κανείς δεν μπορεί να υποτιμήσει τη σοβαρότητα αυτής της κίνησης, γιατί απαιτούσε πολιτική γενναιότητα και όραμα να οδηγηθεί η Ευρώπη σε άγνωστα νερά.


Τριάντα χρόνια μετά, η δημοκρατία στην Ε.Ε. βρίσκεται ξανά στο κατώφλι μιας άλλης σημαντικής φάσης της εξέλιξής της. Τον Ιούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα εισέλθει στην 7η θητεία του γιορτάζοντας τα 30 χρόνια του στην υπηρεσία των πολιτών της Ευρώπης και την προώθηση της δημοκρατίας σε υπερεθνικό επίπεδο. Στη διάρκεια αυτών των χρόνων, οι εξουσίες του Ευρωκοινοβουλίου αυξήθηκαν ουσιαστικά. Οι περισσότεροι τομείς της νομοθεσίας της Ε.Ε. εμπίπτουν τώρα στο πεδίο της διαδικασίας συναπόφασης, που επιτρέπει στο Ευρωκοινοβούλιο να έχει την τελευταία λέξη σε ζητήματα μεγάλης σημασίας. Επιπλέον, το Ευρωκοινοβούλιο μπορεί να αποπέμψει το κολλέγιο των Ευρωπαίων Επιτρόπων ως σύνολο, ενώ απαιτείται η έγκρισή του για τον διορισμό της νέας Επιτροπής ή του προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.


Παρά τις θετικές αυτές εξελίξεις, η συνεχιζόμενη μείωση της συμμετοχής στις ευρωπαϊκές εκλογές, οι διαδοχικές αποτυχίες στην επικύρωση της Ευρωπαϊκής Συνταγματικής Συνθήκης και τώρα της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης της Λισσαβόνας, σε συνδυασμό με τα προβλήματα στην επικύρωση της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (Μάαστριχτ), δείχνουν ότι η λαϊκή συναίνεση για το υπερεθνικό εγχείρημα δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Αντίθετα, οι Ευρωπαίοι πολίτες μοιάζουν να έχουν συνειδητοποιήσει περισσότερο από ποτέ ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση είναι μια διαδικασία με εκτεταμένες επιδράσεις στην καθημερινή ζωή τους, ακόμη κι αν η γνώση τους για τις υποθέσεις της Ε.Ε. παραμένει περιορισμένη.


Δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε τους Ευρωπαίους πολίτες επειδή απέτυχαν να κατανοήσουν ένα περίπλοκο δίκτυο αλληλεξαρτώμενων σωμάτων με αντικρουόμενα, συχνά, συμφέροντα. Ακόμη κι ένας ειδικός μπορεί εύκολα να χαθεί στο λαβύρινθο της λήψης αποφάσεων της Ε.Ε. Ούτε πρέπει, όμως, να σπεύσουμε να κατηγορήσουμε την Ε.Ε. Η Ένωση έχει ξοδέψει μεγάλα χρηματικά ποσά, όλα αυτά τα χρόνια, στην προσπάθειά της να μειώσει το έλλειμμα πληροφόρησης: ένας τεράστιος αριθμός εγγράφων δημοσιεύεται σε 23 γλώσσες, ενώ προηγμένης τεχνολογίας ιστοσελίδες παρέχουν στο κοινό εύκολη πρόσβαση στα περισσότερα έγγραφα της Ε.Ε.


Οι αιτίες για την αποξένωση των πολιτών από την Ε.Ε. είναι πολλές, οι κυριότερες όμως είναι τρεις. Πρώτον, οι πολιτικές και οι διαδικασίες είναι περίπλοκες, επειδή αποτελούν το αποτέλεσμα επίπονων συμβιβασμών μεταξύ, και εντός, υπερεθνικών και εθνικών σωμάτων. Δεύτερον, η καθημερινή ζωή των ανθρώπων γίνεται όλο και πιο πολύπλοκη, απαιτώντας περισσότερο χρόνο και προσοχή και, συνεπώς, αφήνοντας τους ελάχιστα περιθώρια για να παρακολουθήσουν ή να εμπλακούν στις πολιτικές της Ε.Ε. Τρίτον, οι πολίτες που θα ήθελαν να έχουν έναν πιο ενεργό ρόλο δεν έχουν πολλές επιλογές πέραν της ψηφοφορίας στις ευρωπαϊκές εκλογές κάθε πέντε χρόνια.


Τα προβλήματα δημοκρατικής νομιμότητας της Ε.Ε. επιτείνονται από τη δραματική πτώση της συμμετοχής στις ευρωπαϊκές εκλογές. Από 63% το 1979, ο μέσος όρος συμμετοχής έπεσε στο 45.6% το 2004 και δύσκολα μπορεί κανείς να είναι αισιόδοξος για τις επικείμενες εκλογές. Το εκλογικό ενδιαφέρον στις πιο ώριμες δημοκρατίες ανά τον κόσμο μειώνεται, αλλά το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα οξύ στην περίπτωση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Φυσικά, τίθεται έτσι το ερώτημα πόσο αντιπροσωπευτικό είναι στην πραγματικότητα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, εάν μόνο μια μειοψηφία Ευρωπαίων πολιτών πηγαίνει να ψηφίσει. Οπωσδήποτε πρέπει να γίνουν πιο θαρραλέα βήματα για να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ πολιτών και Ε.Ε. Ένα ισχυρό Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι απαραίτητο αλλά δεν αποτελεί επαρκή προϋπόθεση για τη δημοκρατική νομιμότητα της Ένωσης.


Η νέα Συνθήκη της Λισσαβόνας μοιάζει να κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς προβλέπει έναν μεγαλύτερο, μολονότι περιορισμένο ακόμα, ρόλο για τους Ευρωπαίους πολίτες. Εάν η συνθήκη τεθεί σε ισχύ, η ΕΕ θα κάνει το πρώτο ιστορικό βήμα της προς την συμμετοχική δημοκρατία, χωρίς να υπονομεύσει στο ελάχιστο την αντιπροσωπευτική της διάσταση.[1] Το άρθρο 8 Β της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης παρέχει το δικαίωμα στους Ευρωπαίους πολίτες να εισαγάγουν νομοθεσία στην Ε.Ε., καλώντας την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να υποβάλει μια πρόταση πολιτικής στο συμβούλιο υπουργών και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Από την άποψη του δημοκρατικού νεωτερισμού, είναι ένα βήμα ανάλογο με την εγκαθίδρυση των πρώτων άμεσων εκλογών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η σημασία του δεν είναι μόνο συμβολική αλλά και ουσιαστική: χρειάζονται μόνο ένα εκατομμύριο υπογραφές, δηλαδή λιγότερες από το 0.25% του εκλογικού σώματος της Ε.Ε., από έναν ‘ικανό αριθμό κρατών-μελών’ προκειμένου να ενεργοποιηθεί το σύστημα λήψης αποφάσεων της Ε.Ε.


Θα είναι πολύ ενδιαφέρον να δούμε πώς θα ασκηθεί στην πράξη αυτό το νέο δημοκρατικό δικαίωμα. Ασφαλώς, όπως συμβαίνει με άλλα δημοκρατικά δικαιώματα, στις πραγματικές, σε αντίθεση με τις ιδεατές, δημοκρατίες, το δικαίωμα διατύπωσης αιτήματος μπορεί να γίνει αντικείμενο κατάχρησης. Για παράδειγμα, μπορούμε να φανταστούμε ότι περιθωριακά κόμματα ή πολιτικές δυνάμεις θα χρησιμοποιήσουν αυτό το δικαίωμα για να υπονομεύσουν τις ίδιες ακριβώς οργανώσεις που το δημιούργησαν. Γι’ αυτό, η λαϊκή πρωτοβουλία θα περιορίζεται από τις ήδη υπάρχουσες κανονικές διαδικασίες της ΕΕ. Έτσι, ακόμη κι αν ακραίες πολιτικές δυνάμεις επιχειρήσουν να χρησιμοποιήσουν το δικαίωμα διατύπωσης αιτήματος των πολιτών για δικούς τους σκοπούς, θα πρέπει να βεβαιωθούν ότι το αίτημά τους εμπίπτει στις δικαιοδοσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ενώ στη συνέχεια θα πρέπει να εγκριθεί από το Συμβούλιο και/ή από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πριν η πρόταση γίνει νομοθεσία.


Παρόλα αυτά, πρέπει να έχουμε κατά νου ότι το δικαίωμα διατύπωσης αιτήματος των πολιτών είναι απίθανο να επιλύσει πλήρως τα χρονίζοντα προβλήματα δημοκρατίας στην Ε.Ε. Η άσκηση αυτού του δικαιώματος θα υποφέρει από τα συνήθη προβλήματα συλλογικής δράσης. Με άλλα λόγια, θα είναι δύσκολο για τους απλούς πολίτες να οργανωθούν κατάλληλα και να συντονιστούν με τους πολίτες άλλων κρατών-μελών της Ε.Ε. Η έλλειψη πληροφόρησης, πόρων, διοικητικής εμπειρίας, ακόμη και η απουσία κοινής γλώσσας θα λειτουργήσουν ως φράγματα για τον απαιτούμενο αριθμό Ευρωπαίων πολιτών που θα πρέπει να συγκεντρωθούν και να ασκήσουν το δικαίωμά τους αποτελεσματικά.


Σημαίνει αυτό ότι η εισαγωγή των πολιτών στην πολιτική, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, είναι κενό γράμμα; Με κανένα τρόπο! Όλοι εκείνοι που ενδιαφέρονται να δημιουργήσουν και να ζήσουν σε μια πλήρως δημοκρατική ΕΕ θα καλωσορίσουν οποιαδήποτε πρωτοβουλία που προωθεί τη συμμετοχική, ενεργή και άμεση δημοκρατία. Η εγκαθίδρυση του δικαιώματος διατύπωσης αιτήματος των Ευρωπαίων πολιτών θα μας διδάξει πολύτιμα μαθήματα σε σχέση με τη δυναμική της συμμετοχικής δημοκρατίας, τόσο όσο σε εθνικό όσο και σε υπερεθνικό επίπεδο. Θα μας δείξει πώς μπορούμε να βελτιώσουμε τη δημοκρατική πρακτική στην πραγματική ζωή, εάν είναι καλή ιδέα η περαιτέρω προώθηση της συμμετοχικής δημοκρατίας και πώς μπορούμε να την πετύχουμε. Και, πιο σημαντικό απ’ όλα, θα ανοίξει το δρόμο για την άμεση και συστηματική συμμετοχή των Ευρωπαίων στην κατασκευή του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Ας ελπίσουμε ότι σε ένα όχι και τόσο μακρινό μέλλον η συμμετοχή θα αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση.


Notes

[1]Οι Ιρλανδοί πολίτες ψήφισαν όχι στη συνθήκη της Λισσαβώνας στο δημοψήφισμα της 12ης Ιουνίου 2008. Όταν γραφόταν αυτό το κείμενο, η επικύρωση της συνθήκης εκκρεμούσε στην Τσεχία, τη Γερμανία, την Πολωνία, και τη Σουηδία.


Μία συνέντευξη στην Καρίνα Λάμψα για το Re-public


Καρίνα Λάμψα: Γίνεται πολύς λόγος σήμερα για τον λεγόμενο ‘σαρκοζισμό’. Πιστεύετε ότι ο Νικολά Σαρκοζί εκπροσωπεί μια δεξιά διαφορετική απ’ αυτές που ξέραμε, π.χ. εκείνη του Ζακ Σιράκ;


Jacques Julliard: Ξέρετε, υπάρχει μια διαφορά ηλικίας. Ο Σαρκοζί είναι ένας νέος, πολύ δραστήριος άνθρωπος. Ο κ. Σιράκ, στο τέλος της θητείας του, ήταν μεγάλος, δεν είχε όρεξη για δράση. Υπάρχουν, κατά τα’ άλλα, βασικές διαφορές; Δεν νομίζω. Κανείς απ’ τους δυο δεν είναι φιλελεύθερος με την κλασική έννοια του όρου. Τάσσονται υπέρ της παρέμβασης του κράτους, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν διάκεινται ευνοϊκά απέναντι στο υπάρχον καθεστώς, τον καπιταλισμό. Δεν είναι όμως φιλελεύθεροι με την αγγλοσαξωνική έννοια ούτε με την έννοια της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας. Η κυριότερη διαφορά τους είναι ότι ο Σιράκ είναι πολύ πιο εχθρικός από τον Σαρκοζί έναντι της αμερικανικής πολιτικής.


Κ.Λ.: Ναι, ο Σαρκοζί δηλώνει ‘φίλος των Αμερικανών’…


J.J.: Πάντα το έλεγε, και έχει προσεγγίσει πολύ τους Αμερικανούς. Κατά τ’ άλλα, όμως, είτε πρόκειται για την οικονομική πολιτική είτε για την Ευρώπη, οι προσανατολισμοί τους δεν διαφέρουν πολύ.


Κ.Λ.: Τι είναι, λοιπόν, ο ‘σαρκοζισμός’;


J.J.: Κατά τη γνώμη μου, τίποτα. Δεν πρόκειται για κανένα πρωτότυπο δόγμα, όπως άλλωστε δεν υπάρχει ‘σιρακισμός. Στην πραγματικότητα, είναι εκπρόσωποι της γαλλικής δεξιάς με την πιο κλασσική της έννοια, δηλαδή είναι υπέρμαχοι του κρατικού παρεμβατισμού στην οικονομία και ταυτόχρονα υποστηρίζουν τις εύπορες τάξεις. Το έδειξαν πολύ καλά και οι δυο με τις πολιτικές τους.


Κ.Λ.: Δεν πρόκειται, λοιπόν, για ένα φαινόμενο που μπορεί να επηρεάσει άλλα ευρωπαϊκά κόμματα;


J.J.: Όχι, δεν πιστεύω ότι υπάρχει δόγμα σαρκοζισμού. Υπάρχει η συμπεριφορά του Σαρκοζί, που είναι πολύ πιο δραστήριος, πέτυχε αρκετά αποτελέσματα, που δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε. Σ’ αυτόν κυρίως ανήκει η υιοθέτηση της απλοποιημένης ευρωπαϊκής Συνθήκης, συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στην απελευθέρωση των Βουλγάρων νοσοκόμων, είναι λοιπόν ένας πολύ δραστήριος άνθρωπος που καταπιάνεται με όλα μαζί, σε υπερβολικό βαθμό ίσως. Αλλά από κει μέχρι να πούμε ότι υπάρχει δόγμα σαρκοζισμού, όχι, δεν νομίζω. Πρόκειται για ένα μίγμα κρατικού παρεμβατισμού και οικονομικού φιλελευθερισμού, πολύ πιο κρατικιστικού από του κ.Μπλερ ή του κ.Σρέντερ.


Κ.Λ.: Στην παρέμβαση που κάνατε στις 16 Ιουλίου για τα αίτια της ήττας του γαλλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, είπατε πως ο κόσμος ‘δεν ψηφίζει ένα πρόγραμμα, ψηφίζει μια σκέψη ή ακόμη μια ενδόμυχη σκέψη’. Ποια ήταν η σκέψη που έδωσε στον κ.Σαρκοζί τη νίκη;


J.J.: Όταν μίλησα για ενδόμυχη σκέψη εννοούσα αυτή των ψηφοφόρων όπως και του προέδρου. Η ενδόμυχη σκέψη τους ήταν ότι έπρεπε να «ξαναμπεί η Γαλλία σε λειτουργία», γιατί η Γαλλία είχε προοδευτικά αποκοιμηθεί. Δεν είχε να κάνει τόσο με το πολιτικό πρόγραμμα του Σαρκοζύ…


Διότι, αν πάρουμε τον τομέα της απασχόλησης, δεν μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει οικονομική ανάκαμψη, δεν μπορούμε να πούμε ότι ο Σαρκοζί έκανε περισσότερες καινοτομίες απ’ τον Σιράκ. Προς το παρόν, άλλωστε, τα αποτελέσματα στην οικονομία δεν είναι πολύ διαφορετικά από την περίοδο Σιράκ, η ανεργία μειώνεται, αλλά πολύ ελάχιστα σε σχέση με τις άλλες Ευρωπαϊκές χώρες, ο δείκτης της ανάπτυξης είναι χαμηλότερος από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και κανείς απ’ τους δυο δεν έκανε κάτι για να μειώσει το χρέος της Γαλλίας, που είναι πολύ σημαντικό και βαραίνει τον προϋπολογισμό, την ανάπτυξη…


Κ.Λ.: Τίποτα καινούργιο, λοιπόν;


J.J.: Πιστεύω πως το καινούργιο βρίσκεται στην ιδιοσυγκρασία, στην ηλικία. Ο Σιράκ είχε γίνει πολύ προσεκτικός και δεν ξεκινούσε τίποτα, δεν είχε όρεξη να ξαναρχίσουν μεγάλες απεργίες, ενώ όπως είδαμε ο Σαρκοζί αντιμετωπίζει τα συνδικάτα κατά μέτωπο. Βλέπουμε, όμως, πως στη συνέχεια κάνει πίσω.


Κ.Λ.: Πάντως, σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, η δημοτικότητά του εμφανίζει πτώση.


J.J.: Ναι. Παραμένει υψηλή, αλλά, πράγματι, υπάρχει πτώση, γιατί ο κ. Σαρκοζί άφησε τους Γάλλους να πιστεύουν ότι θα έκανε θαύματα χωρίς να τους επιβάλει θυσίες. Σήμερα βλέπουμε ότι αυτό δεν ισχύει. Κατά τη γνώμη μου, η πτώση της δημοτικότητας, οι δυσκολίες, θα αυξηθούν τους επόμενους μήνες. Βλέπουμε, άλλωστε, ότι σ’ αυτές προστίθεται ένα πρόβλημα που υπήρχε ήδη την εποχή του Σιράκ, η διαφωνία ανάμεσα στην κυβέρνηση και την κοινοβουλευτική πλειοψηφία.


Κ.Λ.: Είναι νωρίς να μιλήσουμε για απογοήτευση;


J.J.: Είναι λίγο νωρίς. Εγώ πιστεύω ότι η απογοήτευση θα έρθει την άνοιξη. Θα έχουμε απεργίες, πιστεύω ότι ο Σαρκοζί θα κερδίσει κάνοντας πολλές παραχωρήσεις, αδειάζοντας πολλές από τις μεταρρυθμίσεις από το περιεχόμενό τους, μέσα στο φθινόπωρο. Αυτό όμως που θα παίξει καθοριστικό ρόλο την άνοιξη είναι η διαπίστωση ότι η αγοραστική δύναμη είναι στάσιμη, πολλές φορές σε υποχώρηση. Αυτό είναι το πρόβλημα που θα δυσκολέψει τον Σαρκοζί, αλλά θα πρέπει να περιμένουμε ακόμη πέντε έξι μήνες.


Κ.Λ.: Για την ώρα, οι περισσότερες αντιδράσεις προέρχονται από το δικό του στρατόπεδο;


J.J.: Η αντιπολίτευση, δηλαδή οι σοσιαλιστές, εξακολουθούν να κυριαρχούνται από τα εσωτερικά τους προβλήματα, στα μάτια της κοινής γνώμης δεν αποτελούν πραγματική αντιπολιτευτική δύναμη, κι έτσι η αντιπολίτευση προέρχεται κυρίως από το περιθώριο της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Τον κ.Μπεϊρού, που ήταν υποψήφιος έναντι του κ.Σαρκοζί ή ακόμη τον κ. Βιλεπέν, πρώην πρωθυπουργό του Σιράκ. Με άλλα λόγια, κάποιους γέρους γκρινιάρηδες, όπως λέμε, παλιά στελέχη του γκολικού κόμματος που απογοητεύτηκαν απ’ τον Σαρκοζί.


Βρισκόμαστε σε μια μεταβατική κατάσταση. Για την ώρα, ο Σαρκοζί τα καταφέρνει μεταθέτοντας διαρκώς –να, μπορεί να μην υπάρχει σαρκοζισμός, υπάρχει όμως μια μέθοδος Σαρκοζί, που συνίσταται στη διαρκή μετάθεση των προβλημάτων. Πιάνει ένα πρόβλημα, τρεις μέρες μετά κανείς δεν μιλά γι’ αυτό και πιάνει ένα άλλο. Για ένα σωρό θέματα λέει ‘θα δείτε αυτό που θα δείτε’, αλλά δεν βλέπουμε σπουδαία πράγματα. Κι απ’ αυτή την άποψη, υπάρχει μια αντίθεση ανάμεσα στην εξωτερική πολιτική, όπου αναμφισβήτητα πέτυχε κάποια αποτελέσματα…


Κ.Λ.: Αναφέρεστε στις Βουλγάρες νοσοκόμες και στη Συνθήκη;


J.J.: Εννοώ κυρίως την Ευρώπη, όπου έδωσε μια ώθηση, πρέπει να το αναγνωρίσουμε, ξεμπλόκαρε την κατάσταση…


Κ.Λ.: Ας μιλήσουμε για το περίφημο ‘άνοιγμα’ του Σαρκοζί… Θα συνεχιστεί;


J.J.: Σύμφωνα μ’ αυτά που ακούγονται, ναι. Διόρισε πολλές προσωπικότητες της Αριστεράς σε σημαντικά πόστα, προς μεγάλη δυσαρέσκεια της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, που έχασε αυτά τα πόστα. Θα έλεγα όμως πως το ‘άνοιγμα’ γίνεται πιο εύκολα προς την κατεύθυνση των ηγετικών στελεχών της Αριστεράς παρά προς την κατεύθυνση του κόσμου της Αριστεράς. Δεν είναι πολύ δύσκολο να κάνεις έναν σοσιαλιστή υπουργό, να αυξήσεις όμως τον κατώτερο μισθό στοιχίζει πολύ περισσότερο.


Αυτό ισχύει για το ‘άνοιγμα’. Σε λίγους μήνες θα δούμε ότι δεν άλλαξε την πολιτική κι ότι ο Σαρκοζί δεν διαπραγματεύτηκε με την Αριστερά. Διέφθειρε αριστερούς. Δεν διαπραγματεύτηκε με την Αριστερά. Δεν έκανε παραχωρήσεις.


Κ.Λ.: Πώς εξηγούν ότι συναινούν με την πολιτική του Σαρκοζί, ιδίως σε τομείς όπως η μετανάστευση;


J.J.: Λένε ότι δεν συμφωνούν. Είναι κάπως περίεργο, αλλά πάντως παραμένουν. Είναι μια κατάσταση που δεν διαρκέσει πολύ. Ή θα πάψουν να λένε ότι είναι αριστεροί ή θα πάψουν να είναι υπουργοί.


Κ.Λ.: Προς το παρόν, λένε ότι είναι αριστεροί.


J.J.: Έτσι ισχυρίζονται. Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι. Ισχυρίζονται ότι είναι.


Κ.Λ.: Είναι κάπως ασυνήθιστο, πρωτόγνωρο…


J.J.: Ναι, ξέρετε σήμερα η Γαλλία δεν έχει πια σύνταγμα, σύμφωνα με τα κέφια ενός ανθρώπου που όταν ήρθε έκανε εντύπωση αλλά αυτό δεν πρόκειται να διαρκέσει αιωνίως. Για την ώρα, αλλάζει το σύνταγμα συνέχεια, κάθε τρεις μέρες…


Κ.Λ.: Μα πώς το κάνει αυτό;


J.J.: Ξέρετε, όταν ένας νέος πρόεδρος έρχεται, τουλάχιστον στη Γαλλία, κάνει ό, τι θέλει. Αυτό που του προσάπτω περισσότερο είναι που δεν το εκμεταλλεύτηκε για να κάνει τις δομικές μεταρρυθμίσεις που ήταν αναγκαίες, σε σχέση με τη φορολογία, με το χρέος. Επέλεξε τα εύκολα, έκανε πολιτική ευκολίας και, φυσικά, οι Γάλλοι ήταν στην αρχή πολύ ευχαριστημένοι επειδή μείωσε τους φόρους, κυρίως της μεσαίας τάξης. Όμως αυτό δεν μπορεί να διαρκέσει, θα χρειαστεί να πληρώσουμε ακριβά για την κοινωνική ασφάλιση, η ανεργία δεν μειώνεται, έκανε μια πολιτική ‘στάχτης στα μάτια’.


Κ.Λ.: Πόσο καιρό θα χρειαστεί το Σοσιαλιστικό Κόμμα για να αναστηθεί;


J.J.: Ξέρετε, δεν έχει πεθάνει. Έλαβε 47% των ψήφων. Δεν είναι τόσο άσχημα, 47%, δεν πρόκειται για ένα κόμμα ετοιμοθάνατο. Το εκλογικό του σώμα έμεινε πιστό… Το πρόβλημα είναι ότι υπάρχει κρίση ηγεσίας στο εσωτερικό του. Δεν υπάρχει, αυτή τη στιγμή, μια κυρίαρχη προσωπικότητα σ’ αυτό το κόμμα, με αποτέλεσμα ο καθένας να κάνει την πολιτική του, το κόμμα να μην είναι αποτελεσματικό, να μην μπορεί να επηρεάσει την εξέλιξη των γεγονότων. Κατά τη γνώμη μου, θα πάρει έξι με εννιά μήνες. Είμαι όμως πεπεισμένος ότι στο τέλος το κόμμα θα αναγεννηθεί, θα ξαναβρεί τη δύναμή του, γιατί οι ψηφοφόροι του δεν το εγκατέλειψαν.


Κ.Λ.: Θα αλλάξει ηγεσία;


J.J.: Το πρόβλημα είναι ποιος θα καταφέρει να επιβληθεί. Για την ώρα, είναι αδύνατο να προβλέψουμε. Λένε για τον κ. Ντελανοέ, τον Δήμαρχο του Παρισιού, ή για τη Σεγκολέν Ρουαγιάλ. Προς το παρόν, είναι οι κυριότεροι υποψήφιοι.


Κ.Λ.: Η επανένωση της Αριστεράς είναι δυνατή;


J.J.: Ναι. Δεν υπάρχει ιδεολογικό εμπόδιο. Οι παλιοί διαχωρισμοί ανάγονται σε προβλήματα που δεν τίθενται πλέον. Είναι ο διαχωρισμός του κομμουνισμού, του αριστερισμού, προβλήματα που δεν υπάρχουν πια. Με δυο λόγια, εάν δεν υπάρχει επανένωση της Αριστεράς σήμερα, αυτό οφείλεται αποκλειστικά και μόνο σε προβλήματα που έχουν να κάνουν με τις κομματικές μηχανές. Γίνεται πολύς λόγος για την κρίση του Σοσιαλιστικού Κόμματος, και δικαίως. Αλλά η κρίση των αριστεριστών είναι ακόμη πιο σοβαρή. Στις τελευταίες εκλογές σαρώθηκαν…


Κ.Λ: Τι ποσοστό πήραν;


J.J.: Συνολικά έλαβαν στις προεδρικές γύρω στο 5%, στις βουλευτικές ήταν ανύπαρκτοι. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα δεν απειλείται, είναι το μόνο κόμμα που μπορεί να πετύχει την επανένωση της Αριστεράς. Πρέπει να οργανωθεί ξανά, όλοι ειρωνεύονται ότι είναι ανίκανο να το κάνει, αλλά αυτά τα πράγματα χρειάζονται χρόνο. Εγώ είμαι πεπεισμένος πως μέσα σ’ ένα χρόνο το πρόβλημα θα έχει σχεδόν επιλυθεί.


Κ.Λ.: Είναι αισιόδοξο…


J.J.: Ναι, δεν είμαι πολύ απαισιόδοξος σε σχέση με το Σοσιαλιστικό Κόμμα. Είμαι απαισιόδοξος σε σχέση με τα ηγετικά στελέχη του, που είναι μέτρια και τους λείπει η γενναιότητα, με εξαίρεση τη Σεγκολέν Ρουαγιάλ. Ωστόσο, η Αριστερά είναι πολύ ζωντανή στη Γαλλία, κάνει απεργίες, διαδηλώνει, αντιδρά, κι από την άλλη πλευρά, ο Σαρκοζί είναι απομονωμένος. Απομονώθηκε ο ίδιος από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία του.


Κ.Λ.: Πιστεύετε ότι αυτό θα συνεχιστεί;


J.J.: Το φοβάμαι γι’ αυτόν. Ήταν πολύ παρορμητικός και θα δυσκολευτεί πολύ να συμβιβαστεί όπως οφείλει με την κοινοβουλευτική πλειοψηφία του.


Κ.Λ.: Στην παρέμβασή σας της 16ης Ιουλίου αναφερθήκατε επίσης στη συμμετοχική δημοκρατία, λέγοντας ότι είναι ‘πρόβλημα αν όχι το πρόβλημα’. Τι εννοούσατε;


J.J.: Πιστεύω πράγματι, το πιστεύω πολύ, ότι οι κλασικές μορφές εκπροσώπησης των πολιτών, αυτές που καθορίζονται από τις εκλογές, δεν είναι πλέον ικανές, από μόνες τους –δεν εννοώ να τις καταργήσουμε- να εκπροσωπήσουν τις προσδοκίες των πολιτών.


Μέσα από φαινόμενα όπως η κοινή γνώμη, το Ίντερνετ, η ανάπτυξη των μπλογκς κ.α., το είδαμε στο δημοψήφισμα για την Ευρώπη πριν από δυο χρόνια, αναπτύσσεται ένα είδος αντι-εξουσίας της κοινής γνώμης. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο γαλλικό, είναι παγκόσμιο. Οι θεσμικοί μηχανισμοί της δημοκρατίας, όπως λειτούργησαν τον 19ο αιώνα, έχουν κάπως εξαντληθεί. Σ’ αυτό το σύστημα, που βασίζεται στην καθολική ψηφοφορία, το κοινοβούλιο και τα πολιτικά κόμματα, οι πολίτες δεν νιώθουν πλέον ότι εκπροσωπούνται.


Κ.Λ.: Τι πρέπει να γίνει;


J.J.: Νομίζω ότι πρέπει να δώσουμε στην κοινή γνώμη πραγματική εκπροσώπηση. Πρέπει να δώσουμε στους πολίτες τη δυνατότητα να συζητούν, για τους νόμους, παραδείγματος χάριν. Διαφορετικά, κοιτάξτε τι γίνεται. Η Βουλή ψηφίζει τους νόμους και όταν οι πολίτες δεν συμφωνούν, κατεβαίνουν στους δρόμους και ο νόμος δεν εφαρμόζεται.


Οι πολίτες δεν αρκούνται πλέον σε εκλογές κάθε πέντε χρόνια. Θέλουν να τους ρωτούν περισσότερο σε ό, τι αφορά στη διακυβέρνηση, μέρα με τη μέρα.


Κ.Λ.: Εδώ μένουν πολλά να γίνουν…


J.J.: Κανείς δεν έχει βρει τη λύση ούτε στο εξωτερικό ούτε στη Γαλλία, γιατί το πρόβλημα τίθεται παντού αλλά στη Γαλλία περισσότερο, γιατί οι Γάλλοι πολίτες είναι πάντα κάπως απείθαρχοι.


Δεν πιστεύω ότι η δημοκρατία που βασίζεται στην εκλογή μπορεί, από δω και πέρα, μόνη της να ανταποκριθεί στις ανάγκες των πολιτών. Πιστεύω ότι η συζήτηση πάνω σ’ ένα νομοσχέδιο πρέπει να γίνεται στη Βουλή, αλλά επίσης στις αντιπροσωπευτικές αρχές. Αυτό το είχε καταλάβει η Σεγκολέν Ρουαγιάλ, όταν μιλούσε για συμμετοχική δημοκρατία.

Μέσα από μια συζήτηση της στρατηγικής του Σαρκοζί για την κατάκτηση πολιτιστικής ηγεμονίας, ο Noel Hatch προσπαθεί να σκιαγραφήσει τις μορφές που θα μπορούσε να πάρει μια συντεταγμένη αντίδραση από τα Ευρωπαϊκά σοσιαδημοκρατικά κομμάτα.


Όπως πολλές χώρες στην Ευρώπη, η Γαλλία έχει γίνει μια κατακερματισμένη κοινωνία- όπου η εκλογική επιλογή κυριαρχείται από το διπλό παράδοξο του κατακερματισμού και της ολοκλήρωσης. Οι Γάλλοι επιθυμούν ένα δυναμικό οικονομικό μοντέλο όπου ο καθένας μπορεί να έχει πρόσβαση στις ευκαιρίες και να ανταμείβεται με βάση την αξία του, μια κοινωνία που να τους δίνει τη δυνατότητα να διαμορφώσουν τις ζωές τους και να εξασφαλίζει αμοιβαίο σεβασμό και κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτά τα πρότυπα, που προηγουμένως ήταν προβλέψιμα και ατομικά συντονισμένα είναι τώρα όλο και πιο ρευστά και αλληλοεξαρτώμενα. Η διαμόρφωση αυτών των αντιφάσεων έχει γίνει πιο εύκολη από τη διατήρησή τους .Θα επιχειρήσω να εξηγήσω πώς αυτό το παράδοξο βρίσκεται στον πυρήνα της στρατηγικής του Σαρκοζί για πολιτιστική ηγεμονία και πώς η γαλλική και ευρωπαϊκή κοινωνική δημοκρατία μπορεί να αναδιαμορφώσει τον σαρκοζισμό και να διεκδικήσει πίσω την ιστορία που έχει να κάνει με τη δυνατότητα των ανθρώπων να ελέγχουν τις ζωές τους, διαμορφώνοντας τις μαζί.

Μια αφήγηση ρήξης για αντεπαναστατική ηγεμονία


Ο Σαρκοζί δεν πήρε μόνο ένα μέρος του προσωπικού της Αριστεράς, οικειοποιήθηκε και τη ρητορική της. Ανύψωσε την αντίληψη του Gramsci για ‘πολιτιστική ηγεμονία’- πολιτική κυριαρχία μέσω των ιδεών. Η διαφορά είναι ότι ο Σαρκοζί επιδιώκει την ηγεμονία όχι μόνο σε σχέση με τις ιδέες, αλλά και με τις αξίες, όπως προσωποποιούνται στο σλόγκαν ‘δούλεψε περισσότερο, κέρδισε περισσότερα’, που είχε τόσο μεγάλη απήχηση στη ‘σιωπηρή πλειοψηφία’ της Γαλλίας. Με άλλα λόγια, άφησε τον κόσμο να πιστεύει πως το μαγκανοπήγαδο μπορεί να αποτελεί το όραμα μιας καλής κοινωνίας.


Επικαλούμενος μια πολιτιστική ρήξη που αντανακλούσε την επαναστατική ιστορία της άκρας αριστεράς ή της άκρας δεξιάς, μπόρεσε να σταθεροποιήσει καλύτερα το στάτους κβο μιας συντηρητικής αντεπανάστασης.


Άρχισε να σπέρνει τους σπόρους αυτής της ρήξης ή σύγκρουσης αξιών τόσο μέσα στο κόμμα του όσο και στην κοινωνία των πολιτών, πριν τη λανσάρει ως πλατφόρμα για την εκλογική του εκστρατεία. Ήταν συνεπώς ιδανικά τοποθετημένος για να δείξει πώς ενσωμάτωσε την αλλαγή που ήθελε να δει στον κόσμο.


H υπόσχεση της ελευθερίας από το φόβο ή η ιδιωτικοποίηση του δημόσιου πεδίου


Μέσω των εθνικιστικών σειρήνων του περί γαλλικής ταυτότητας, ο Σαρκοζί επαγγέλλεται έναν νοσταλγικό νεφέλωμα, απηχώντας ‘την υπόσχεση της ελευθερίας από το φόβο και την ησυχία του chez soi’. Αυτή η ‘ιδιωτικοποίηση της οικονομίας μας και των ελπίδων και φόβων μας’ εμπνέει κοινωνικό κατακερματισμό και καταναλωτικό λαϊκισμό. Ο σαρκοζισμός ενσωματώνει έναν πολιτικό ‘καταναλωτισμό που μας αποζημιώνει έξυπνα για την απώλεια της συλλογικής ικανότητάς μας να δράσουμε. Όπως κάθε αποζημίωση, μας παρέχει ανταμοιβές που καλοδεχόμαστε πρόθυμα’.


Έξοδος, φωνή και αφοσίωση ή η προσωποποίηση της πολιτικής


Ο Σαρκοζί αντισταθμίζει την απουσία συλλογικής ικανότητας για δράση προσωποποιώντας το πολιτικό στοιχείο και πολιτικοποιώντας το προσωπικό. Αντί να μεταβιβάσει εξουσία στις τοπικές κοινότητες και τη δημοκρατία, ο Σαρκοζί παρουσιάζει τον εαυτό του ως σωτήρα μέσω της συναισθηματικής υπερ-εγγύτητας και ενός περιστασιακού μελοδράματος. Αντί να δώσει τη δυνατότητα στους ανθρώπους να ελέγξουν τις ζωές τους και να διαμορφώσουν όλοι μαζί μια καλύτερη κοινωνία, παρουσιάζει τον εαυτό του ως φύλακα μέσω ενός τυφλού υπερ-ακτιβισμού και του κατάλληλου χειρισμού των θυμάτων. Ωστόσο, αυτή η μη πολιτική είναι ένα ιδεολογικό προπέτασμα καπνού που κρύβει το αόρατο χέρι της αγοράς και την πατερναλιστική γροθιά του κράτους.


Σαρκοζισμός και κράτος: Εμένα, ο εαυτός μου κι εγώ!


Υπερβάλλοντας την παρακμή της εξουσίας του κράτους, ο Σαρκοζί μπορεί ακόμη καλύτερα να δικαιολογήσει την αναβίωσή της για να επιβάλει μια ‘από πάνω προς τα κάτω’ αυταρχική προσέγγιση στην κοινωνική αλλαγή. Από την άλλη πλευρά, όταν η Σεγκολέν Ρουαγιάλ άρχισε να εγκαταλείπει τον μύθο του κράτους και να τον αντικαθιστά με την ιστορία της κοινωνίας των πολιτών, οι άνθρωποι που εξαρτώνται απ’ αυτό ένιωσαν ότι το κόμμα τους άφηνε- υποκαθιστώντας την κυριαρχία του οικονομικού κεφαλαίου με το κοινωνικό κεφάλαιο.


Ενώ το κράτος είναι τόσο σημαντικό στη γαλλική φαντασία, η κοινωνία των πολιτών εκλαμβάνεται ως ο μεγάλος ασθενής της Δημοκρατίας, φοβισμένος με τον κόσμο και φοβισμένος με τον εαυτό του. Ο Σαρκοζί υποσχέθηκε να ‘ εξουδετερώσει τις αξίες του 1968’, που εκπροσωπούνται από την κοινωνική αυτονομία, τη μεταβίβαση εξουσίας και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και επαγγέλλεται την επιστροφή της κοινωνικής εξουσίας, της συγκεντρωτικής εξουσίας και του κρατικιστικού εθνικισμού. Εάν ο Σαρκοζί κέρδισε τις εκλογές με αυτή την πλατφόρμα, τότε γιατί να υποστηρίξει κάποιος τις αξίες της κοινωνικής δημοκρατίας;


Επανατοποθετώντας τον Σαρκοζί και ‘la grandeur de la France’


Στη Γαλλία, ωστόσο, υπάρχει πάντα μια ανάμικτη εικόνα κατακερματισμένων επικαλυπτόμενων ταυτοτήτων και αφοσιώσεων μέσα σε ένα σώμα δημοκρατικών αξιών. Από πολλές απόψεις, το Σοσιαλιστικό Κόμμα, μέσω της πολιτικής διαδρομής του από το 2002 και τη συμμετοχική προεκλογική εκστρατεία, μπορεί να διδαχθεί από τις αντιθέσεις που υφίστανται μέσα σ’ αυτές τις ταυτότητες και την ανάγκη να μην τις διαλύσει ούτε να τις αποκηρύξει, αλλά να προωθήσει αυτές τις διαφορές όχι τόσο ως απειλές όσο ως δυνατότητες, ‘κοινές εμπειρίες στη βάση μιας σημαντικής, απτής ταυτότητας’. Αυτό είναι κρίσιμο για την επανατοποθέτηση του σαρκοζισμού και την διεκδίκηση της ιστορίας που έχει να κάνει με το πως μπορούμε να ζούμε μαζί.

Μια αφήγηση για την επόμενη γενιά: Να ελέγξουμε τις ζωές μας διαμορφώνοντας τις μαζί


Πρέπει να αναγνωρίσουμε τα λάθη μας και να διδαχθούμε απ’ αυτά. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει ενστικτωδώς να σκεφτούμε ότι εάν γείρουμε προς την άλλη πλευρά του πολιτικού φάσματος, το γρασίδι θα είναι πιο χλοερό. Ό, τι νομίζουμε πως λειτουργεί ή δεν λειτουργεί οποιαδήποτε συγκεκριμένη στιγμή πρέπει να ιδωθεί μέσα απ’ το πλαίσιο στο οποίο ζούμε, με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες και πιο περίπλοκες ανάγκες και προσδοκίες των πολιτών μας, και όχι μέσα από τον φακό ενός κενού πραγματισμού ή ενός επιβεβλημένου δόγματος.


Η προσπάθεια ελαχιστοποίησης αυτών των προσδοκιών ή η στόχευση αποκλειστικά ατομικιστικών προσεγγίσεων σε κοινά προβλήματα δεν λύνει θέματα που είναι αλληλοσυνδεόμενα μεταξύ των πολιτών και εξαρτώνται από την κοινή προσπάθεια. Ωστόσο, αυτό δεν επιτυγχάνεται ούτε με την άρνηση της ανάγκης των ανθρώπων για ατομική αυτονομία, σε ό, τι αφορά στην επιλογή τους για το πώς θα συμμετάσχουν σε αυτή την κοινή προσπάθεια.


Γιατί να συμμετάσχω στην επανάστασή σας αν δεν μπορώ να χορέψω;


Πρέπει να διοχετεύσουμε αυτές τις προσδοκίες παρέχοντας ευκολότερους και καλύτερους τρόπους στους πολίτες μας και τις κοινότητές μας ώστε να ασκήσουν επιρροή στο ‘πολιτικό σώμα’ και το ‘κοινωνικό σώμα’. Με άλλα λόγια, εάν εμπλακούμε σε μια ηγεμονική μάχη αξιών, τότε αυτή πρέπει να είναι, επίσης, μια μάχη για πολιτική ισότητα. Ειδικά όταν οι χαμηλότερες κοινωνικές τάξεις εμπλέκονται τέσσερις φορές λιγότερο στον πολιτικό ακτιβισμό και δυο φορές λιγότερο στην πολιτική συμμετοχή σε σχέση με τις υψηλότερες κοινωνικές τάξεις. Πράγματι, για να παραφράσουμε μια προσφιλή σοσιαλιστική παροιμία, εάν οι άνθρωποι δεν μπορούν να χορέψουν, δεν θα θέλουν να συμμετάσχουν στην επανάστασή μας.


Πρόσκληση στο πάρτι: Να δούμε την καλή κοινωνία όπως τη βλέπουν οι πολίτες μας


Έχουμε καθήκον να καλέσουμε, να εμπνεύσουμε και να εμπλέξουμε όλους τους Σοσιαλδημοκράτες στη διαμόρφωση της ιστορίας, ειδικά εκείνους που είναι αποκλεισμένοι από την πολιτική συμμετοχή. Αυτή η πρόσκληση πρέπει να έχει νόημα για τους πολίτες μας και να συνδέεται με τις καθημερινές ζωές τους και τις αξίες τους. Πρέπει να αξίζει τον κόπο γι’ αυτούς και να είναι διαφορετική με τρόπο προσιτό. Πρέπει να καλλιεργήσει μια αίσθηση ενθουσιασμού και ελπίδας, ότι δουλεύοντας γι’ αυτή την κοινή προσπάθεια με άλλους, μπορούν να συμβάλουν στη χειραφέτηση άλλων χειραφετώντας τους εαυτούς τους για ‘μια κοινωνία όπου όλοι έχουν πρόσβαση στους πόρους που έχουν ανάγκη για να ζήσουν μια καλή ζωή’.


Πρέπει να οικοδομήσουμε αυτή τη συναίνεση προχωρώντας την κουβέντα για την καλή κοινωνία:


1. δίνοντας τη δυνατότητα στον καθένα να διαμορφώσει ένα μανιφέστο για την καλή κοινωνία έτσι ώστε να συνδεθούμε καλύτερα με το κοινό και να κάνουμε την εκστρατεία μας στην πολιτική και κοινωνική αρένα-να βασιστούμε σε παραδείγματα όπως το ‘Πρόγραμμα Ανανέωσης’ του Compass, τη ‘συμμετοχική εκστρατεία’ του Desirs d’ Avenir ή την ‘ανοιχτή δημοκρατία’ του ΠΑΣΟΚ.


2. προσεγγίζοντας εκείνους που μοιράζονται τις αξίες μας αλλά όχι το κόμμα μας μέσα στον προοδευτικό συνασπισμό- να διδαχτούμε από συνασπισμούς όπως οι London Citizens και να δράσουμε ως κοινοτικός άξονας αλλά να τους καλέσουμε επίσης να ολοκληρώσουν ένα τακτικό ‘εξωτερικό …


3. μεταβιβάζοντας εξουσία στα μέλη έτσι ώστε οι καθημερινές εμπειρίες τους και διασυνδέσεις στις κοινότητες να μπορούν να ενημερώσουν το κόμμα και τις πολιτικές μας- να δημιουργήσουμε αμφίδρομα κανάλια επικοινωνίας για τους ανθρώπους που οι πολιτικές μας αποσκοπούν να βοηθήσουν, όπως η ‘καλύτερη τοπική πρακτική’ του βελγικού PS ή η ‘μεταβιβασμένη κομματική δημοκρατία’ του σουηδικού SAP.


4. παρέχοντας μια ευέλικτη και υπεύθυνη προσέγγιση στην ανανέωση απ’ όλες τις δομές του κόμματος- όπου ο καθένας αναλαμβάνει το καθήκον να αναγνωρίσει τον ‘οδικό χάρτη για την ανανέωση’ από την ηγεσία των πολιτικών κομμάτων μας (όπως μια χάρτα εμπιστοσύνης) μέχρι τα μέλη και τους οπαδούς και τι υποστήριξη χρειάζονται για την εφαρμογή του.


5. εμπλέκοντας τους ανθρώπους με τρόπο που συμφιλιώνει τις εντάσεις μεταξύ του ενδιαφέροντος τους για κοινωνικά θέματα και την έλλειψη εμπιστοσύνης στις κομματικές πολιτικές και κάνοντάς τους να βιώσουν καλύτερα τη δημοκρατία- οι άνθρωποι θέλουν την ευκαιρία να συμμετέχουν όταν θέλουν και να μη συμμετέχουν όταν δεν θέλουν- όπως η ‘χαρτογράφηση ιδεών’ του ισπανικού PSOE.


Κλίνοντας προς την καλή κοινωνία


Πρέπει να επανασυνδεθούμε με το ατομικό για να δώσουμε μια καλύτερη ώθηση στην κοινή προσπάθεια. Πρέπει να υπερβούμε το νοσταλγικό νεφέλωμα της δεξιάς και να καλλιεργήσουμε μια πιο περιεκτική πολιτική περηφάνια που να αναγνωρίζει τη ρευστότητα και την ποικιλία του κόσμου στον οποίο ζούμε, όπου κοινωνική δικαιοσύνη είναι εκεί που θέλουμε να πάμε και συμμετοχική δημοκρατία είναι πώς θέλουμε να φτάσουμε.


Πρέπει να συνδυάσουμε ιδεαλισμό και πραγματισμό, να στρέψουμε τις αλληλεπιδράσεις του ατομικού συμφέροντος σε μια κοινή προσπάθεια, να μεταφέρουμε τις σοσιαλιστικές αξίες στην ιστορία της καθημερινής εμπειρίας και τα συνδεόμενα δικαιώματα και ευθύνες μέσα από το φακό μιας νέας κοινωνικής σύμβασης για συμμετοχή και ενός επαναπροσδιορισμού του πλαισίου αξιών μας. Με δυο λόγια, πρέπει να ενσωματώσουμε και να κάνουμε πράξη την αλλαγή που θέλουμε να δούμε στον κόσμο.

Ο Pete Ashdown, ο πρώτος πολιτικός στον κόσμο ο οποίος υιοθέτησε ένα wiki στο πλαίσιο μιας προεκλογικής εκστρατείας (στο πλαίσιο των εκλογών για τηνΑμερικανική Γερουσία το 2006) για να αναπτύξει μία συνεργατική πολιτική πλατφόρμα, μιλά για την ανάγκη μίας πολιτικής ‘ανοιχτού κώδικα’.

Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Τι δεν πάει καλά με τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα; Μπορεί η εκτεταμένη χρήση των συνεργατικών τεχνολογιών να αντιστρέψει αυτή την κατάσταση;


Pete Ashdown: Ο Αριστοτέλης είπε ότι ‘Σε μια δημοκρατία ο φτωχός έχει περισσότερη εξουσία από τον πλούσιο, γιατί οι φτωχοί είναι περισσότεροι και η βούληση της πλειοψηφίας υπέρτατη’. Μολονότι δεν πιστεύω στην πλειοψηφία που συντρίβει τα δικαιώματα της μειοψηφίας, αυτή η δήλωση σπάνια βγήκε αληθινή.


Η πολιτική των κομμάτων επικεντρώνεται σήμερα γύρω από το χρήμα και ποιος μπορεί να μαζέψει περισσότερο. Παρόλο που οι περισσότεροι πολιτικοί απορρίπτουν αυτόν τον ισχυρισμό, είναι παραπάνω από εμφανές ότι η εξουσία πηγαίνει εκεί που βρίσκεται το χρήμα κι ότι η φωνή των πλουσίων ακούγεται περισσότερο από όλες τις άλλες.


Οι συνεργατικές τεχνολογίες έχουν τη δύναμη να αντιστρέψουν αυτή την εικόνα. Το Ίντερνετ δεν διακρίνει πλούτο, ικανότητα, φυλή, θρήσκευμα, φύλο και καταγωγή. Μια καλή ιδέα που παρουσιάζεται μέσω των συνεργατικών τεχνολογιών θα προβληθεί και θα εφαρμοστεί, ανεξάρτητα από την πηγή της. Αυτό είναι καλό για όλους, συμπεριλαμβανομένης της μειοψηφίας.


Π.Χ.:Η προεκλογική σας εκστρατεία για τη Αμερικανική Γερουσία βασίστηκε στη χρήση του wiki για την ανάπτυξη της πολιτικής σας πλατφόρμας. Ήταν ένας νέος τρόπος άσκησης πολιτικής;


P.A.: Ήταν η πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε wiki από έναν υποψήφιο για ανοιχτή συζήτηση πολιτικής. Ωστόσο, με ενδιέφερε λιγότερο να είμαι ο ‘πρώτος’ και περισσότερο να ανοίξω την εκστρατεία μου σε οποιονδήποτε επιθυμούσε να συμμετάσχει. Πολλοί εξεπλάγησαν που είχαν αυτού του είδους την πρόσβαση σε έναν υποψήφιο. Και είναι ατυχές, γιατί τι άλλο είναι οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι μας από υπηρέτες του λαού; Το να μην έχεις πρόσβαση σε αυτούς είναι σα να τους δίνεις λευκή επιταγή για να κάνουν ό, τι θέλουν. Όσο κι αν έλπιζα ότι κι άλλοι υποψήφιοι θα με ακολουθούσαν, δεν είδα κανέναν, σε εθνικό επίπεδο, να το κάνει. Υπήρξαν μερικοί εκλεγμένοι αξιωματούχοι που χρησιμοποίησαν wikis για συζητήσεις πολιτικής, αλλά όχι επίσημα. Είμαι σίγουρος ότι αυτό θα συνεχίσει να εξελίσσεται και να γίνεται αποδεκτό, γιατί η δημοκρατία απαιτεί συμβουλή και συναίνεση του λαού. Εάν έχουν αυτές τις τεχνολογίες σε κάθε ευκαιρία στη ζωή τους, η κυβέρνηση θα αναγκαστεί να τις υιοθετήσει για να μη μείνει πίσω.


Π.Χ.: Το πρόβλημα είναι η μη συμμετοχή των πολιτών ή το ιεραρχικό πλαίσιο μέσα από το οποίο διοχετεύεται συνήθως;


P.A.: Η απάθεια και ο κυνισμός των πολιτών πηγάζει από το σαρωτικό συναίσθημα πως δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτα. ‘Δεν ακούγομαι, άρα γιατί να προσπαθήσω;’ Αυτό είναι το τροπάριο των απομονωμένων πολιτών. Εάν δείξουμε ότι έχουν φωνή και τους εισάγουμε στη λήψη αποφάσεων, θα έχουμε καλύτερους ηγέτες και πιο ενεργούς πολίτες. Η σημερινή ιεραρχία τελεί εν αδίκω, αλλά είναι απόγονος κυβερνήσεων αριστοκρατιών.


Π.Χ.: Σε ποιο βαθμό η εκστρατεία σας αποκεντρώθηκε ή/και έγινε οριζόντια μέσω της έμφασης στις συνεργατικές μεθόδους;


P.A.: Η ιεραρχία της παραδοσιακής εκστρατείας εξακολουθούσε να είναι παρούσα στην κούρσα μου για την αμερικανική Γερουσία. Ωστόσο, εκτιμώ ότι η αξία των οριζόντιων συνεισφορών από ανθρώπους που δεν ήταν μέλη του προσωπικού ήταν μεγαλύτερη από αυτή που προήλθε από μέλη του προσωπικού και συμβούλους. Μάλλον λόγω της ιδέας του Αριστοτέλη, με την έννοια ότι οι πρώτοι ήταν περισσότεροι από τους δεύτερους. Τα καλύτερα στολίδια της πλατφόρμας μου προήλθαν από το wiki μου.


Π.Χ.: Μπορείτε να μας αναπτύξετε την έννοια της πολιτικής πλατφόρμας ‘ανοιχτού κώδικα’;


P.A.: Σε μια παραδοσιακή συγγραφή είτε αφορά βιβλία είτε αφορά λογισμικό, υπάρχει μια μονολιθική κλειστή δομή. Μπορείτε να ζητήσετε από τη Microsoft ή τον αγαπημένο σας συγγραφέα να κάνει μια αλλαγή σε μια επόμενη έκδοση, αλλά στην ουσία την απόφαση εξακολουθεί να έχει το άτομο ή η εταιρία που έχει τον έλεγχο. Είναι, κατά πολύ, όπως οι σύγχρονες δημοκρατικές κυβερνήσεις, με την έννοια ότι εμείς οι πολίτες μπορούμε να απευθυνόμαστε στους αντιπροσώπους μας, αλλά στο τέλος οι φωνές μας έχουν δευτερεύουσα σημασία σε σχέση με τους λομπίστες που τους βλέπουν κάθε μέρα. Σε σύγκριση με τους μεγάλους χορηγούς, μάς λαμβάνουν πολύ λιγότερο υπόψη.


Με τον ‘Ανοιχτό Κώδικα’, οποιοσδήποτε έχει καλή συνεισφορά μπορεί να αποτελέσει μέρος της διαδικασίας. Με το λογισμικό, οποιοσδήποτε έχει την ικανότητα μπορεί να γράψει προσθήκες ή να προσθέσει άρθρα. Η Wikipedia δείχνει τη συλλογή και αξιολόγηση της γνώσης μέσα από τις ίδιες τεχνικές του ‘Ανοιχτού Κώδικα’.


Οι πολιτικές του ‘Ανοιχτού Κώδικα’ επιτρέπουν σε οποιονδήποτε διαθέτει εμπειρία ή μια καλή ιδέα να συνεισφέρει. Η ρητορική και οι προκαταλήψεις θα βγάζουν μάτι σε μια wiki σελίδα και εάν δεν έχουν συνεκτική υπεράσπιση θα βουλιάξουν στον πάτο, ενώ οι καλές, πραγματοποιήσιμες ιδέες θα ανέβουν στην κορυφή. Οι λύσεις στα προβλήματα δεν είναι κομματικές, είναι απλώς λειτουργικές. Οι απομονωμένες κομματικές πολιτικές του παρελθόντος θα δώσουν τη θέση τους στην ανοιχτή συνεργασία μεταξύ ανθρώπων κάθε προέλευσης, που θα εργάζονται για τον κοινό σκοπό μιας καλύτερης ζωής για όλους.


Διαβάστε ακόμα


Wikidemocracy


Συνέντευξη του Pete Ashdown στο Wired

Ενόσω οι κυβερνήσεις αργούν να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της τεχνολογίας, γινόμαστε ήδη μάρτυρες της εκμετάλλευσης των δομών που χρησιμοποιούν οι χρήστες σε μια πιο σύνθετη μορφή βεβαίως, στην προσπάθεια σφετερισμού των κοινοτήτων επιλογής για την επίτευξη των κυβερνητικών συμφερόντων. Εφόσον το διαδίκτυο είναι ουδέτερη οντότητα, τέτοιου είδους σφετερισμοί είναι αναπόφευκτοι, και δίχως αμφιβολία, ωθούν σε εντονότερη προσήλωση στην προσπάθεια ενός πιο αυθεντικού προσδιορισμού του «εμείς» σε αντίθεση με «αυτούς».


Οι πολίτες ενεργοποιούνται για να κάνουν αισθητή την παρουσία τους. Η συγκεκριμένη κατάσταση αποκτά ευρύτερο νόημα με τη βοήθεια των συνωνύμων που έχει ομαδοποιήσει ο Richard Sennett γύρω από τα λήμμματα αναγνώριση και σεβασμός (σ. 48). Η ανταπόκριση στην απουσία τοπικών περιορισμών είναι μεγάλη και αυτό αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να κινηθούμε εναντίον της αδράνειας. Η λαϊκή γλώσσα της πολιτική μιλά όντος συχνά για κινήματα και αυτή η επικλήση στην κινητικότητα που εμπεριέχεται και στον όρο επανάσταση υποκρύπτει αποδοκιμασία για την παρούσα μάλλον στατική και αδρανή κατάσταση. Το πρόβλημα, φυσικά, είναι ότι η υπάρχουσα κατάσταση δεν χαρακτηρίζεται από αδράνεια, αλλά συχνά αναπτύσσει ιλλιγγειώδεις ταχύτητες προς προορισμούς, τους οποίους οι πολίτες αδυνατούν να εμπιστευτούν. Η αδράνεια των ίδιων των ανθρώπων πρέπει να υπερνικηθεί, ώστε να αντισταθμίσει την επιτάχυνση με την κίνηση.


Η απουσία αναγνώρισης δημιουργεί την εντύπωση της αδυναμίας, η οποία οξύνεται από τη φιλελεύθερη πεποίθηση ότι η εξάρτηση αποτελεί μορφή κοινωνικής αδικίας (σσ. 102-3). Οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί, επομένως, ακολουθώντας τον Καντ θα απαιτούσαν την απελευθέρωση της ανθρωπότητας από την ανωριμότητα της εξάρτησης, έτσι ώστε οι πολίτες όντας αυτόνομοι να είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά το λόγο για να καταλήξουν σε αρτιότερες επιλογές. Εντούτοις, τα φιλελεύθερα κράτη βλέπουν το άτομο σαν πεδίο αντικρουόμενων συμφερόντων που πρέπει να συγκλίνουν, θεωρούν, δηλαδή, ότι η συμμόρφωση είναι απαραίτητη για τον αποτελεσματικό έλεγχο της κοινωνίας. Η εν λόγω σύγκρουση έχει ως αποτέλεσμα τη διαμόρφωση του σύγχρονου μοντέλου της Δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας, στο οποίο ο άνθρωπος, έχοντας λυτρωθεί από την εξάρτηση από το κράτος, είναι πια σε θέση να παίρνει αποφάσεις στο πλαίσιο, ωστόσο, μιας περιορισμένης γκάμας επιλογών που του προσφέρει η αγορά. Τα όρια των επιλογών είναι τόσο ξεκάθαρα, όπως ακριβώς συμβαίνει σε ένα βιντεοπαιχνίδι, όταν ο παίκτης καταφέρνει να το τερματίσει και απλά δεν μπορεί να προχωρήσει παρακάτω. Όταν το παιχνίδι έχει τερματιστεί, τα χειριστήρια είναι πλέον άχρηστα. Από αυτό το σημείο πηγάζει το αίσθημα της αδυναμίας, το οποίο μας προτρέπει να αναλάβουμε δράση για να κάνουμε αισθητή την παρουσία μας. Όπως συμβαίνει και σε όλους τους αγώνες ζωτικής σημασίας, το όπλο δεν είναι άλλο από τη γνώση, η οποία σε λανθάνοντα όρια καθίσταται πρόδηλη μέσω της τεχνολογία, της κοινότητας και της παγκοσμιοποίησης.


Δεν είναι απαραίτητο να εξηγήσω ότι τα εθνικά κράτη έχουν πλέον απολέσει τον έλεγχο της ύπαρξής τους. Η εργασία και το κεφάλαιο, ιδίως το κεφάλαιο, δεν εξαρτώνται πλέον από τις εθνικές ιδιαιτερότητες. Στην εποχή των μεγάλων ιδεολογιών, φάνταζε αναπόφευκτο ότι ο έλεγχος των πολιτών από τα εθνικά κράτη θα γινόταν συνεχώς ισχυρότερος. Το μοντέλο ήταν Οργουελικό. Ό,τιδήποτε συνέβαινε, κάθε πτυχή της πολιτικής ζωής οριοθετείτο σε έναν από τους δύο μεγάλους συνασπισμούς, οι οποίοι ανταγωνίζονταν ο ένας τον άλλο με απροκάλυπτη αμοιβαία εχθρότητα. Τα γεγονότα αποκτούσαν νόημα στο πλαίσιο της διχοτόμησης. Αυτή η ταξινόμηση του νοήματος δεν υπάρχει πια. Όπως θα μας υπενθύμιζε και ο εκλιπών Paul Hirst, η κατάσταση είναι προφανώς πιο πολύπλοκη. Ο Hirst και ο Grahame Thompson διατυπώνουν τεκμηριωμένα την άποψη ότι στη θεωρία της παγκοσμιοποίησης που βασίζεται στο παρωχημένο του εθνικού κράτους το οποίο, όμως δεν έχει εκλείψει, ενυπάρχει ένα σημαντικό στοιχείο μυθοπλασίας. Ό μύθος είναι χρήσιμος για τον πολιτικό χώρο της δεξιάς στη συνεχιζόμενη πάλη του ενάντια στο κράτος πρόνοιας και για τον αριστερό πολιτικό χώρο στην αναζήτηση νέων στόχων για λαϊκή δράση (σ. 262). Η υπερεθνική «πολιτική της ηθικής» καθίσταται εφικτή, αφού οι εθνικές πολιτικές αδυνατούν να ανταποκριθούν ολοένα και περισσότερο στις ανάγκες των πολιτών, καθώς οι εξελίξεις τις ξεπερνούν.


Με αυτήν την έννοια, η παγκοσμιοποίηση δεν είναι ένα οικονομικό σύστημα, αλλά μια βάση για τον πλουραλισμό. Σύμφωνα με τους όρους του Hirst, τα έθνη δεν αποτελούν πλέον «κοινότητες πίστης», αλλά «κοινότητες επιλογής». Η ρητορική της παγκοσμιοποίησης καθιστά εφικτές αυτές τις επιλογές καταδεικνύοντας στα άτομα ότι δεν είναι περιορισμένα στην «κοινότητα πίστης» του έθνους, αλλά μπορούν να ανήκουν σε μια ευρύτερη «κοινότητα επιλογης». Άμεση συνέπεια του μύθου της παγκοσμιοποίησης είναι η κατάρριψη της αντίληψης ότι η κοινότητα προσδιορίζεται γεωγραφικά. Η φεουδαρχική κοινότητα αποτελείται από ανθρώπους, οι οποίοι αυτόματα σχετίζονται είτε γεωγραφικά είτε κοινωνικά, δηλαδή, ζουν σε ορισμένο τόπο και εκπληρώνουν μια συγκεκριμένη λειτουργία. Στις φεουδαρχικές κοινότητες υπάρχει ισχυρή συναισθηματική σύνδεση που εδράζεται στον κοινό τόπο διαμονής και την κοινή λειτουργία. Σημαντική είναι η θεώρηση ότι η εκβιομηχανοποίηση στη Δύση είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία πόλεων γεμάτες αγνώστους, απέραντων τοπίων στα οποία άνθρωποι, που συμπεριφέρονται ατομικιστικά, απομακρυσμένοι ο ένας από τον άλλο, συνενώνονται μόνο εξαιτίας της υποτέλειάς τους στο κράτος. Αλλά η ρητορική της παγκοσμιοποίησης, ακολουθώντας τη φιλελεύθερη απόρριψη της εξάρτησης, υποστηρίζει ότι το κράτος δεν αποτελεί πλέον σημαντικό παράγοντα και ότι ακόμα και όταν διαδραματίζει κάποιο ρόλο, οι άνθρωποι είναι σε θέση να δουν πέρα από τα προσδιορισμένα όριά του. Οι συνέπειες της ρητορικής της παγκοσμιοποίησης πλήττουν τη δημόσια ζωή, τη συμμετοχή στα κοινά και τη διατήρηση της κοινότητας, αλλά και με μια πιο χαλαρή ερμηνεία τους κοινούς σκοπούς εν γένει.


Η κοινότητα είναι το «εμείς» του «αυτοί και εμείς»: προσδιορίζει ποιοι είμαστε «εμείς» (σ. 222). Αλλά δεν είναι αρκεί αυτό. Η κοινή ταυτότητα προϋποθέτει ένα ενεργό συστατικό για τη διαμόρφωση της κοινότητας. Συχνά αυτή η ενεργοποίηση προέρχεται από το αίσθημα της απειλής. Με το να ενωθούν οι άνθρωποι για να αντιμετωπίσουν μια απειλή αποκτούν πλέον κοινές εμπειρίες. Αυτό με τη σειρά του παράγει την απολύτως ελεύθερη από αμφιβολίες αντίληψη της ορθότητας, η οποία τοποθετεί ηθικά «εμάς» υπεράνω «αυτών». Όπου η δημόσια ζωή αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό της κοινωνίας, «εμείς» θα σημαίνει ο καθένας συλλογικά στο πλαίσιο της επικράτειας κάθε κράτους. Αλλά εφόσον η δημόσια ζωή έχει μεταβληθεί στη Δύση, ο Sennett θέτει εύστοχα το ερώτημα: «Αν οι άνθρωποι δεν μιλάνε μεταξύ τους στο δρόμο, πώς θα κατανοήσουν ποιοι είναι ως ομάδα;» Αυτό που ανακύπτει σύμφωνα με το Sennett είναι η αντίληψη της «συλλογικής προσωπικότητας», η οποία καθοδηγεί την «κοινότητα της επιλογής» του Hirst. Δεν είναι μια κοινότητα γεωγραφικά προσδιορισμένη. Δεν είναι μια εθνικιστική κοινότητα αποτελούμενη από «ομοαίματους» ομοεθνείς. Δεν αποτελεί τάξη με την έννοια που της προσδίδει ο Μαρξ σύμφωνα με τις οικονομικές σχέσεις. Είναι μια κοινότητα όσων θεωρούν ότι μοιράζονται συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και έχουν κατασκευάσει την έννοια του ανήκειν αφενός για να αντιμετωπίσουν την απουσία κύρους, αφετέρου για να δραπετεύσουν από την αδράνειά τους. Ο Sennett διακρίνει μια φασιστική οπτική σε αυτό, αν και δεν τη χαρακτηρίζει έτσι, καθώς η λογική των εν λόγω κοινοτήτων βασίζεται στην απόρριψη των «άλλων», τη δυσφήμιση, το σαρκασμό, ακόμα και τη φυσική επίθεση σε αυτούς που «δεν είναι σαν και εμάς».


Κοινότητες τέτοιου τύπου απελευθερώνουν και περιορίζουν ταυτόχρονα. Η απελευθέρωση, όπως τουλάχιστον εννοείται εδώ, είναι το πιο φαιδρό όπλο ενάντια στην αδράνεια. Οι περιορισμοί εδράζονται στο γεγονός, ότι ο άνθρωπος πρέπει να αποδεχθεί πλήρως τους όρους της κοινότητας. Ο εν πολλοίς επαναστατικός διανοητής Jeremy Bentham διέβλεπε το τέλος του Πανοπτικού στην εσωτερικοποίηση της πειθαρχίας. Θεωρητικά η κρατική επιτήρηση θα το επετύγχανε. Αλλά οι αυτοεπιλεκτικές κοινότητες (self-selecting communities) εσωτερικοποιούν πάντα την πειθαρχία ανταλλάσσοντας το κράτος για έναν ενεργό ρόλο σε μια ομάδα από την οποία εξαρτώνται. Για να παραφράσω τον Bauman, ο κατακερματισμός αντικαταστάθηκε από τον επιμερισμό. Η θεσμική αρχιτεκτονική των εν λόγω κοινοτήτων δεν υπάρχει πλήρως διαμορφωμένη στο φυσικό περιβάλλον, αλλά στις τεχνολογίες όπου η γνώση λαμβάνει υλική υπόσταση.


Το διαδίκτυο είναι από μόνο του η απόδειξη και το μέσο αυτής της θέσης. Κανείς δεν είχε αναλάβει το έργο κατασκευής του διαδικτύου στη σημερινή του μορφή, Ακαδημαϊκοί, στρατηγοί και «λουφαδόροι», άνθρωποι, δηλαδή, με χρόνο στη διάθεσή τους, αντιλήφθηκαν, ανεξάρτητα στην αρχή, το πλεονέκτημα της δυνατότητας επικοινωνίας των δυσκίνητων ηλεκτρονικών υπολογιστών της δεκαετίας του 1960, παρομοιάζοντάς το με τον τηλέγραφο που άνοιξε νέους δρόμους στην επικοινωνία το 19ο αιώνα. Τα λόγια έγιναν πράξη και ένα φαινομενικά πολύπλοκο σύνολο διακανονισμών και τεχνολογίας διευθετήθηκε και εξελίχθηκε – σε όρους ανθρώπινης εξέλιξης- με ιλιγγιώδη ταχύτητα (σσ. 49-50) . Αυτό που το διαδίκτυο πραγματικά επιτυγχάνει είναι αφενός να διευκολύνει την οργάνωση των κοινοτήτων επιλογής αφετέρου να τους παρέχει ένα είδος επίπλαστης εξουσίας. Όταν η εκτύπωση ήταν μια ακριβή διαδικασία, η παραγωγή κατ’οίκον ενός φυλλαδίου έπαιρνε αυτή τη μορφή, αλλά δεν μπορούσε να συγκριθεί με ένα δεσμευτικό και στοιχειοθετημένο επίσημο έγγραφο. Μία αισθητικά άρτια και έξυπνα σχεδιασμένη ιστοσελίδα εντούτοις, αρκεί ενδεχομένως για τη δημιουργία της εντύπωσης εξυπηρέτησης ενός σημαντικού σκοπού. Η τεχνολογία της πληροφορίας δύναται να αποδυναμώσει την άσκηση ελέγχου του κράτους στο μεταδιδόμενο μήνυμα και συνακόλουθα να υποσκελίσει την εθνική κουλτούρα και να την αντικαταστήσει με μια υπερεθνική-διεθνή κουλτούρα (σσ. 265-66). Ενδεχομένος, όμως, είναι σε θέση να διευκολύνει και να ενδυναμώσει μια ανεξέλεκτη μορφή κρατικής εποπτείας, η οποία δεν δύναται να είναι υπόλογη κανενός, παρέχοντας σε κοινότητες ένα χώρο διακίνησης ιδεών, όπου αφενός διαμορφώνουν και επιβεβαιώνουν την ταυτότητά τους, αφετέρου γίνονται αποδέκτες επιθέσεων. Το δίκτυο είναι δημοκρατικό υπό την έννοια ότι επιτρέπει σε όλους να εναλλάσσονται στους ρόλους θύτη και θύματος. Ενόσω οι κυβερνήσεις αργούν να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της τεχνολογίας, γινόμαστε ήδη μάρτυρες της εκμετάλλευσης των δομών που χρησιμοποιούν οι χρήστες σε μια πιο σύνθετη μορφή βεβαίως, στην προσπάθεια σφετερισμού των κοινοτήτων επιλογής για την επίτευξη των κυβερνητικών συμφερόντων. Εφόσον το διαδίκτυο είναι ουδέτερη οντότητα, τέτοιου είδους σφετερισμοί είναι αναπόφευκτοι, και δίχως αμφιβολία, ωθούν σε εντονότερη προσήλωση στην προσπάθεια ενός πιο αυθεντικού προσδιορισμού του «εμείς» σε αντίθεση με «αυτούς».


Διανύουμε την εποχή που όλοι επικρίνουν την αδράνεια των ομάδων να αναλάβουν δράση. Ποτέ πριν δεν φαίνονταν οι άνθρωποι πιο πρόθυμοι να οργανωθούν, να διαμαρτυρηθούν και να προκαλέσουν αναταραχή και η αναταραχή, σε γενικές γραμμές είναι καλό πράγμα, ιδίως αν η εναλλακτική δεν είναι άλλη από μια κοινωνία υπολανθάνουσας δυναμικής. Τα οφέλη είναι φυσικά σχετικά: οι Ιταλοί φασίστες ήταν πραγματικά καταπληκτικοί στην πρόκληση αναταραχών. Ο κίνδυνος που ενυπάρχει, σύμφωνα με το Bauman είναι ότι μέσω του διαχωρισμού σε κοινότητες επιλογής συντελείται αποχώρηση από τη δημόσια σφαίρα και προσχώρηση προς τις «νησίδες ομοιότητας (ταυτότητας)» (σ. 78). Οι εν λόγω νησίδες είναι τόσο εχθρικές προς τη διαφορετικότητα όσο ένα απολυταρχικό καθεστώς. Οι κοινότητες αναπτύσσονται υπό το φόβο της (εξωτερικής) απειλής και συντηρούνται συχνά από τη συνέχιση της ύπαρξης της απειλής. Αυτή η διαδικασία εγκλωβισμού αντικατοπτρίζει τη φυσική αποχώρηση από το δημόσιο χώρο που παρατηρείται στις πόλεις της Δύσης ή την αποστασιοποίηση από το παρελθόν και την εναπόθεση της ελπίδας σε ένα συνεχώς ανέφικτο μέλλον. Η οριζόντια αυτο-οργάνωση των πολιτών είναι η ευθεία απάντηση στην πολιτική και οικονομική καταπίεση που υφίστανται. Ο θεμελιώδης αναρχισμός είναι, ο που μας οδηγεί στην απελευθέρωση. Αλλά σε κάθε διαδικασία διαχωρισμού, στην αποκλειστικότητα και τις κλειστές (κοινωνικές) τάξεις, το μικρόβιο του φασισμού είναι πάντα παρών. Ο φασισμός είναι μια ιδιαίτερη μορφή συμμετοχικής πολιτικής. Αν φιλοδοξούμε να αντιστρατευτούμε το φασισμό, όπου και αν κάνει την εμφάνισή του, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι δεν υπάρχουμε μόνο «εμείς» σε αυτόν τον wiki-κόσμο μας, αλλά και «αυτοί».


Διαβάστε ακόμα


Συνέντευξη με τον Zygmunt Bauman (στα αγγλικά)


Συνέντευξη με τον Richard Sennett (στα αγγλικά)


Παύλος Χατζόπουλος: Θεωρείτε ότι οι διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις είναι ένα αντίδοτο απέναντι στην κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας;


James Fishkin: Η κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας βασίζεται στο γεγονός ότι το κοινό δεν είναι καλά πληροφορημένο. Υπάρχει η αντίληψη, που είναι διαδεδομένη σε όλο τον κόσμο, ότι οι προνομιούχοι παίρνουν αποφάσεις με γνώμονα το προσωπικό τους συμφέρον , ή αγνοώντας τους προβληματισμούς, τις αξίες, και τις αντιλήψεις των πολιτών. Οι μηχανισμοί μέσω των οποίων εκφράζουν τις απόψεις τους οι πολίτες απέχουν πολύ από το να είναι αντιπροσωπευτικοί και ο κόσμος δεν έχει αρκετά κίνητρα για να διερευνήσει πολύπλοκα ζητήματα επειδή ακριβώς είναι υποχρεωμένος να βγάζει τα προς το ζην και να φροντίζει τις οικογένειά του. Όλα αυτά είναι προβλήματα που αντανακλούν την απόσταση που υπάρχει ανάμεσα στο πλατύ κοινό και τις ελίτ.


Εκείνο που προσφέρει η διαβουλευτική δημοσκόπηση, η οποία βασίζεται σε μια αρχαία Αθηναϊκή ιδέα, είναι ότι παίρνει ένα τυχαίο δείγμα πολιτών και δημιουργεί έναν μικρόκοσμο του κοινού που μπορεί να συμμετέχει συλλογικά και να πληροφορηθεί περισσότερο και εν συνεχεία να εκφράσει τις απόψεις του εκ μέρους των υπόλοιπων πολιτών. Οι απλές δημοσκοπήσεις αντιπροσωπεύουν αυτά που σκέφτεται το κοινό όταν δεν δίνει ιδιαίτερη προσοχή. Οι διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις αντιπροσωπεύουν το τι θα σκεφτόταν το κοινό εάν στρατευόταν και πληροφορούνταν σοβαρά με σκοπό να εκφράσει τι πραγματικά πιστεύει μετά από ώριμη σκέψη. Επομένως, η διαβουλευτική δημοσκόπηση μπορεί να προσφέρει χρήσιμα δεδομένα τόσο στην χάραξη πολιτικών όσο και στην πολιτική γενικότερα.


Π.Χ.: Θα μπορούσαν οι διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις να βοηθήσουν στην αύξηση της συμμετοχής των πολιτών στην πολιτική γενικότερα;


J.F.: Οι διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις υπηρετούν δυο βασικές αξίες: την πολιτική ισότητα και τη συμμετοχική. Στην πράξη οι διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις εκπροσωπούν δυνητικά όλους τους πολίτες: ο καθένας έχει ίσες ευκαιρίες να περιληφθεί στο τυχαίο δείγμα. Υπάρχει δε η τάση όσοι συμμετέχουν σε μια διαβουλευτική δημοσκόπηση να συμμετέχουν περαιτέρω στην πολιτική. Φυσικά μόνο μερικές εκατοντάδες άνθρωποι παίρνουν μέρος σε κάθε πείραμα. Εάν οι διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις διαδίδονταν όπως συνηθιζόταν στην αρχαία Αθήνα με τους κληρωτούς μικρόκοσμους , τότε θα μπορούσαμε να διαδώσουμε το ήθος της συμμετοχής. Στην αρχαία Αθήνα κάθε πολίτης γνώριζε ότι κάποια στιγμή θα κληθεί να υπηρετήσει με κάποια ιδιότητα.


Επομένως οι διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις ευνοούν την συμμετοχή με την έννοια ότι φέρνουν τους απλούς πολίτες κοντά στην πολιτική σε συνθήκες όπου μπορούν πραγματικά να σκεφτούν γύρω από τα ζητήματα που είναι σημαντικά για τους ίδιους και να λάβουν απαντήσεις στα ερωτήματά τους. Ένας από τους βασικούς στόχους της συμμετοχικής δημοκρατικής θεωρίας είναι η πολιτική ισότητα: η διαβουλευτική δημοσκόπηση χωρίς αμφιβολία την προωθεί. Ένας δεύτερος στόχος της συμμετοχικής δημοκρατικής θεωρίας είναι να ωθήσει όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους να συμμετέχουν: παρόλο που η διαβουλευτική δημοσκόπηση δεν αποδίδει εξίσου καλά σε αυτόν τον τομέα, προωθεί και αυτόν τον στόχο.


Π.Χ: Έχετε πραγματοποιήσει μια σειρά από διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις στην Κίνα. Μπορεί αυτό να μοιάζει παράδοξο καθώς δεν έχει εγκαθιδρυθεί η αντιπροσωπευτική δημοκρατία στην χώρα αυτή.


J.F.: Είναι βέβαιο ότι εμάς μας εξέπληξε. Αρχικά σκεφτήκαμε ότι η διαβουλευτική δημοκρατία είναι μια ιδιαίτερα αναπτυγμένη μορφή δημοκρατίας και στα πλαίσια της Κίνας δεν φαινόταν, με μια πρώτη ματιά, να υπόσχεται πολλά. Στο τοπικό επίπεδο, όμως, οι κυβερνητικοί εκπρόσωποι έχουν σημαντική αυτονομία στην Κίνα και αναζητούν τρόπους να συμβουλευτούν το κοινό. Είχαν ήδη εφαρμόσει ένα είδος διαβουλευτικών δημοσκοπήσεων, αλλά δεν ήταν ικανοποιημένοι με το συγκεκριμένο είδος. Αυτές ονομάζονταν «συναντήσεις ειλικρινών δημοκρατικών συζητήσεων». Εμείς τους βοηθήσαμε να κάνουν αυτό που σήμερα ονομάζεται στην Κίνα «επιστημονικές συναντήσεις ειλικρινών δημοκρατικών συζητήσεων». Στην αρχική τους μορφή δεν υπήρχαν εχέγγυα ότι το δείγμα θα ήταν αντιπροσωπευτικό του συνόλου του πληθυσμού, οι πιο υψηλά ιστάμενοι κυριαρχούσαν στις συζητήσεις, και δεν υπήρχαν διαδικασίες λήψης αποφάσεων.


Εκείνο, όμως, που μας ξάφνιασε ήταν ότι δύο από τα αυταρχικά κληροδοτήματα του Κινεζικού συστήματος διευκόλυναν την διαβουλευτική δημοσκόπηση. Πρώτον, όλοι σχεδόν οι συμμετέχοντες που κλήθηκαν, ήρθαν στις συναντήσεις. Δεύτερον, όταν μας βεβαίωσαν ότι η διαδικασία θα ήταν εξισορροπημένη και ότι θα είχαμε υποστηρικτές όλων των διαφορετικών προτάσεων προς συζήτηση, υποσχέθηκαν επίσης ότι θα εφαρμόσουν τα αποτελέσματα. Και κράτησαν τον λόγο τους: εφάρμοσαν τα αποτελέσματα παρόλο που τους προκάλεσαν έκπληξη. Δηλαδή περίμεναν ότι οι πολίτες θα διάλεγαν τα σχέδια για την βελτίωση των υποδομών, που θα βοηθούσαν την οικονομική ανάπτυξη, κυρίως την κατασκευή πολύ περισσότερων δρόμων και λεωφόρων. Αντίθετα εκείνο που ήθελε ο κόσμος ήταν η υλοποίηση προγραμμάτων διαχείρισης αποχετεύσεων, ήθελαν καθαρό νερό, ήθελαν ένα συνολικό περιβαλλοντολογικό πρόγραμμα, και ήθελαν χώρους αναψυχής του λαού αντί για μια στιλάτη κεντρική πλατεία. Όλα αυτά θεωρήθηκαν πολύ πιο σημαντικά και σήμερα έχουν κατασκευαστεί.


Το διαβουλευτικό πείραμα απαιτούσε προσαρμογές καθώς στην Κίνα οι αποφάσεις πρέπει να πληρούν τρία κριτήρια: υποτίθεται ότι πρέπει να είναι επιστημονικές, δημοκρατικές, και νόμιμες. Οι Κινέζοι εκπρόσωποι συμφώνησαν ότι η διαβουλευτική δημοσκόπηση είναι επιστημονική, θεωρήθηκε επίσης δημοκρατική διότι περιλάμβανε ένα τυχαίο δείγμα των πολιτών, αλλά σε σχέση με την νομιμότητά της κληθήκαμε να υποστηρίξουμε την υπόθεση μας στο Λαϊκό Κογκρέσο. Ο τοπικός αρχηγός του κόμματος το κατέθεσε στο Κογκρέσο και έγινε δεκτό. Έχουμε αρχίσει να αναπαράγουμε αυτό το εγχείρημα σε διαφορετικές περιοχές της Κίνας.


Π.Χ.: Όσοι ασκούν κριτική στη διαβουλευτική δημοσκόπηση υποστηρίζουν ότι βασίζεται σε μια «ισχνή» αντίληψη της δημοκρατίας. Δηλαδή, ότι δίνει την δυνατότητα επιλογής από μια σειρά προτάσεων, αλλά δεν θέτει το ερώτημα του γιατί εξαρχής αυτές οι συγκεκριμένες προτάσεις θα πρέπει να διαμορφώνουν τους ορίζοντές της σκέψης μας. Πως θα απαντούσατε σε αυτό το επιχείρημα;


J.F.: Διαφωνώ. Η διαβουλευτική δημοσκόπηση προσφέρει μια «ευρεία» αντίληψη της δημοκρατίας. Αυτό που έχουμε σήμερα είναι μια δημοκρατία των σλόγκαν, η οποία βασίζεται στις αόριστες εντυπώσεις του κοινού πάνω σε πολιτικά σλόγκαν και στους τίτλους των ειδήσεων και την επιστήμη της διαχείρισης των εντυπώσεων. Η διαβουλευτική δημοσκόπηση αναγκάζει τους πολίτες να αντιμετωπίσουν τους πραγματικούς συμβιβασμούς που επηρεάζουν τις δημόσιες πολιτικές, που επηρεάζουν την ζωή τους, και τους βάζει να τα βγάλουν πέρα με τις διαβουλεύσεις. Η ουσία του πράγματος είναι το ζύγισμα: να ζυγίζεις τις αξίες που εμπεριέχονται σε κάθε πρόγραμμα δράσης σε αντίθεση με εναλλακτικά προγράμματα δράσης, να συνειδητοποιείς ότι κάθε επιλογή έχει καλές και κακές πλευρές, και να το κάνεις με βάση όχι την ελεγχόμενη κακο-πληροφόρηση αλλά την πραγματική πληροφορία. Η διαβουλευτική δημοσκόπηση αφορά πραγματικές αποφάσεις: αποφάσεις για την επιλογή υποψηφίων, όπως στο Μαρούσι, αποφάσεις για ζητήματα πολιτικής, όπως στην Κίνα ή το Τέξας. Οι συμμετέχοντες σε αυτές τις περιπτώσεις μίλησαν ανοιχτά για αυτά τα ζητήματα που τέθηκαν υπό συζήτηση.


Πολύ συχνά, όμως, η διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις εγείρουν νέα ζητήματα. Όταν πραγματοποιήσαμε την διαβουλευτική δημοσκόπηση που μεταδόθηκε τηλεοπτικά σε εθνικό επίπεδο σχετικά με την υιοθέτηση του Ευρώ στην Δανία, το κοινό αυθόρμητα και συστηματικά έθεσε ένα ζήτημα που δεν είχε αναφερθεί προηγουμένως στον δημόσιο πολιτικό διάλογο. Αυτό αφορούσε το πώς θα επηρεαστεί το κράτος πρόνοιας της Δανίας από την είσοδος στην ευρωζώνη και, ειδικότερα, το συνταξιοδοτικό σύστημα. Δεδομένων των φόρων που πληρώνουν οι Δανοί πολίτες, η επίδραση στο συνταξιοδοτικό σύστημα αναδείχτηκε σε πρωτεύον ζήτημα. Το κοινό συχνά αναδιατυπώνει τα ζητήματα ή θέτει νέα ζητήματα. Στην διαβουλευτική δημοσκόπηση του 1996 στο Όστιν του Τέξας, οι συμμετέχοντες επικέντρωσαν την προσοχή τους στην εργασία και την οικονομία, ενώ οι υποψήφιοι ήταν εντελώς απροετοίμαστοι για κάτι τέτοιο. Αργότερα κατά την διάρκεια των εκλογών για την ανάδειξη των υποψηφίων, αυτά αποτέλεσαν τα κυρίαρχα ζητήματα που καθόρισαν τις εκλογές.


Θα έλεγα ότι οι διαβουλευτικές δημοσκοπήσεις επιτρέπουν την ανάδειξη ζητημάτων από τους πολίτες, με σοβαρό, υπεύθυνο και αντιπροσωπευτικό τρόπο. Αυτό που γενικά συμβαίνει σήμερα είναι ότι τα πολιτικά ζητήματα αναδεικνύονται από δυναμικές μειοψηφίες που αυτό-επιλέγονται. Επομένως, πιστεύω ότι η διαβουλευτική δημοσκόπηση είναι «ευρεία» και όχι «ισχνή», προέρχεται από την βάση και όχι από την κορυφή.


Διαβάστε ακόμα


Κέντρο για τη διαβουλευτική δημοκρατία


To έθνος σε ένα δωμάτιο (στα Αγγλικά)

Ο Michael Albert χρησιμοποιεί τη Συμμετοχική Οικονομία σαν έναν όρο που υποδηλώνει μία νέου τύπου μετα-καπιταλιστική και αυτοδιοικούμενη οικονομία. Η προσδοκία είναι η συμμετοχική οικονομία να εμπνέει και να ενημερώνει έναν ακτιβισμό που οδηγεί σε ένα νέο τύπο αταξικής οικονομίας

Μια συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Αποτελεί η Συμμετοχική Οικονομία πρότυπο για μια μελλοντική κοινωνία πέρα από τον καπιταλισμό;


Michael Albert: Εξαρτάται τι εννοείτε με τη λέξη πρότυπο, αλλά θα έλεγα όχι, δεν αποτελεί. Μπορείτε, για παράδειγμα, να φανταστείτε ένα πρότυπο για τον καπιταλισμό; Εγώ δεν μπορώ. Θα μπορούσα, νομίζω, να φανταστώ μια πολύ λεπτομερή περιγραφή του καπιταλισμού όπως εμφανίζεται σε ορισμένες χώρες, ας πούμε στις Ηνωμένες Πολιτείες, ή σε κάποιες άλλες χώρες, ας πούμε στη Σουηδία ή την Ταϊλάνδη, και η καθεμιά θα διέφερε από τις άλλες από πολλές απόψεις, ασφαλώς. Ακόμη όμως κι αν μπορούσε να υπάρξει ένα τέτοιο πρότυπο, δεν ξέρω σε τι θα ωφελούσε αυτό.


Μπορώ ωστόσο να φανταστώ μια περιγραφή των κεντρικών θεσμών σε όλες τις περιπτώσεις καπιταλισμού, παρά τις πολλές λεπτομερείς διαφορές που υπάρχουν από χώρα σε χώρα και από εποχή σε εποχή. Θα ήταν μια περιγραφή αγορών για κατανομή, ατομικής ιδιοκτησίας των παραγωγικών μέσων, ανταμοιβής όσων έχουν έλεγχο και ιδιοκτησία και συντεχνιακής κατανομής της εργασίας. Θα ήταν σκελετώδης και επομένως δεν θα αποτελούσε πρότυπο, παρ’ όλα αυτά όμως θα ήταν σημαντική σε ό, τι αφορά στην περιγραφή καίριων χαρακτηριστικών, καθώς θα μπορούσαμε να πούμε χρήσιμα πράγματα για τον καπιταλισμό per se, δηλαδή για όλες τις περιπτώσεις καπιταλισμού.


Η Συμμετοχική Οικονομία παρέχει ένα είδος ευρείας σκελετώδους εικόνας ενός είδους ή μιας σειράς αυτοδιοικούμενων, αταξικών οικονομιών που θα μπορούσαν να υπάρξουν σε πολλές περιπτώσεις σε διαφορετικές χώρες, εποχές κλπ. Για να δώσει αυτή την ευρεία εικόνα ή όραμα, η Συμμετοχική Οικονομία περιγράφει τους καθοριστικούς θεσμούς, όπως τα εργατικά συμβούλια και τα συμβούλια καταναλωτών, τα ισορροπημένα εργασιακών συστήματα εργασίας, την ανταμοιβή των κόπων και των θυσιών και τον συμμετοχικό σχεδιασμό. Η Συμμετοχική Οικονομία δεν αποτελεί κατά συνέπεια πρότυπο ενός άλλου τύπου οικονομίας, αλλά μάλλον μια ευρεία περιγραφή των κεντρικών χαρακτηριστικών ενός άλλου τύπου οικονομίας. Είναι, νομίζω, αυτό που χρειαζόμαστε εάν πρέπει να πειστούμε πως μια τέτοια οικονομία είναι δυνατή και επιθυμητή.


Ρωτάτε επίσης για την κοινωνία, όχι για την οικονομία, αφού ρωτάτε αν η Συμμετοχική Οικονομία αποτελεί πρότυπο μιας κοινωνίας νέου τύπου. Η Συμμετοχική Οικονομία δεν είναι η εικόνα των καθοριστικών χαρακτηριστικών μιας συμμετοχικής κοινωνίας νέου τύπου, αλλά μόνο μιας οικονομίας. Υπάρχει μεγάλη διαφορά. Μια ευρεία περιγραφή ενός κοινωνικού και όχι μόνο οικονομικού οράματος συνεπάγεται την εικόνα όχι μόνο ενός νέου τύπου οικονομίας- όπως, για παράδειγμα, η συμμετοχική οικονομία- αλλά και ενός οράματος για τα κεντρικά χαρακτηριστικά μιας νέας κουλτούρας και πολιτείας και ίσως επίσης κάποιες άλλες πλευρές της κοινωνίας.


Η ουσία είναι, λοιπόν, ότι η συμμετοχική οικονομία προσφέρει μια εικόνα των κεντρικών χαρακτηριστικών ενός νέου τύπου μετα-καπιταλιστικής, αυτοδιοικούμενης και αταξικής οικονομίας. Ναι, θα μπορούσε να αποτελεί μέρος της εικόνας μιας κοινωνίας νέου τύπου, σίγουρα όμως δεν αποτελεί από μόνη της μια τέτοια εικόνα.


Π.Χ.: Με ποια έννοια η Συμμετοχική Οικονομία αποτελεί μια πρωτοβουλία που έρχεται από τα κάτω;


Μ.Α.: Με κάθε έννοια που μπορώ να φανταστώ. Σε τελική ανάλυση, τι σημαίνει στην πραγματικότητα ‘έρχεται από τα κάτω’; Υποθέτω ότι αν λέγατε ‘έρχεται από τα πάνω’ θα εννοούσατε ότι σχεδιάστηκε και επιβλήθηκε σε μια προοπτική που εκπορεύεται από την κορυφή προς τα κάτω και υπηρετεί συμφέροντα της ελίτ.


Αντίθετα, η Συμμετοχική Οικονομία εμφανίζεται μέσα από τον ακτιβισμό ομάδων, μέσα από αγώνες δεκαετιών-στην πραγματικότητα, αιώνων- για την επίτευξη μιας αταξικής οικονομίας. Αντλεί γνώση από προηγούμενες εμπειρίες, πετυχημένες και αποτυχημένες, όπως και από σημερινές. προσφέρεται δημόσια. Καλωσορίζει και επιδιώκει τον δημόσιο διάλογο, τη βελτίωση, την κριτική. Δεν ευνοεί κάποια ελίτ, αντίθετα ενσωματώνει τη αταξικότητα.


Ωστόσο, απομένει να δούμε σε ποια έκταση η συμμετοχική οικονομία θα υιοθετηθεί και θα στηριχθεί από τις ευρείες λαϊκές περιφέρειες που θα την εφαρμόσουν. Θα εξαρτηθεί από πολλές παραμέτρους, και κυρίως από την αξία της. Η προσδοκία είναι η συμμετοχική οικονομία να εμπνέει και να ενημερώνει έναν ακτιβισμό που οδηγεί σε ένα νέο τύπο αταξικής οικονομίας. Δεν ξέρω τι άλλο θα μπορούσε να σημαίνει το ‘από τα κάτω’, εκτός από αυτό.


Π.Χ.: Θα θεωρούσατε τη Συμμετοχική Οικονομία ως μια απάντηση στο ερώτημα τι επιδιώκει το κίνημα για μια εναλλακτική παγκοσμιοποίηση;


Μ.Α.: Όχι, αλλά και ναι. Ένα κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης τοποθετείται σχεδόν εξ’ ορισμού υπέρ του διεθνισμού, πράγμα που σημαίνει ότι τάσσεται υπέρ μιας ισότιμης και αλληλέγγυας προσέγγισης του εμπορίου και των ανταλλαγών μεταξύ των λαών σε διεθνές επίπεδο. Επομένως, είναι εναντίον του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας και άλλων θεσμών που επιδιώκουν να διατηρήσουν ή να επιδεινώσουν την τάση για διεθνείς ανταλλαγές προς την κατεύθυνση του πλουτισμού των ήδη πλουσίων και της εξαθλίωσης των ήδη φτωχών, αλλά θα ήταν υπέρ νέων διεθνών σχέσεων που θα μείωναν το χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών.


Το θέμα είναι πως μια τέτοια προσέγγιση δεν μπορεί να επικρατήσει όσο κάθε έθνος παραμένει καπιταλιστικό σε ό, τι αφορά στην εσωτερική οικονομική οργάνωσή του. Πιστεύω λοιπόν ότι ενώ υπάρχουν πολλά επιθυμητά βήματα που θα μπορούσαν να μας απομακρύνουν από τους χειρότερους τύπους παγκοσμιοποίησης πριν ακόμη οι οικονομίες των κρατών απελευθερωθούν από τον καπιταλισμό, αυτό το βήμα στο επίπεδο της εσωτερικής οργάνωσης είναι τελικά ουσιαστικό και ναι, πιστεύω ότι η συμμετοχική οικονομία παρέχει απαντήσεις σε ό, τι αφορά αυτό το βήμα.


Πιστεύω επίσης ότι οι αξίες και οι κανόνες της συμμετοχικής οικονομίας, και η ενόρασή της για τις κοινωνικές σχέσεις, συμπεριλαμβανομένων των αγορών κλπ, μπορούν να βοηθήσουν σε μεγάλο βαθμό τους ανθρώπους σε ό, τι αφορά στα αιτήματά τους για άμεσες βελτιώσεις στις παγκόσμιες σχέσεις. Έχω γράψει μερικά πράγματα γι’ αυτό, πράγματι, και φυσικά έχουν γράψει και πολλοί άλλοι.


Π.Χ.: Πώς συνδέεται μέχρι στιγμής η Συμμετοχική Οικονομία με το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ; Έγιναν πρόσφατα προσπάθειες να ενωθούν οι οργανώσεις που συμμετέχουν στο φόρουμ κάτω από μια κοινή πολιτική πλατφόρμα, όπως η Έκκληση του Μπαμακό. Είναι η Συμμετοχική Οικονομία συμπληρωματική ως προς αυτές τις προοπτικές;


Μ.Α.: Εγώ όπως και άλλοι έχουμε συμμετάσχει τακτικά στα φόρα. Ωστόσο, δεν ξέρω τι να σκεφτώ για τις προσπάθειες που αναφέρετε. Από τη μια πλευρά, δεν είμαι βέβαιος ότι η κοινότητα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ είναι το κατάλληλο πεδίο για την προώθηση ενός νέου πιο προγραμματισμένο σχέδιο. Η ευρεία γκάμα των ανθρώπων που σχετίζονται με το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ είναι ίσως πολύ διαφορετικοί πολιτικά, από τη μια πλευρά, συμπεριλαμβανομένων, για παράδειγμα, εκείνων που δεν είναι αντικαπιταλιστές και, από την άλλη πλευρά, είναι ίσως πολύ αποσυνδεδεμένοι από τυπικές και σημαντικές ομάδες ανθρώπων σε πολλές χώρες ανά τον κόσμο.


Με άλλα λόγια, η προσπάθεια για οργανωτική ενότητα έξω από την κοινότητα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ θα μπορούσε να επιφέρει πολλούς συμβιβασμούς σε σημαντικές δεσμεύσεις- όπως για παράδειγμα η απαλλαγή από την εμμονή στον ανοιχτό αντικαπιταλισμό, προκειμένου να συνεχιστεί η εμπλοκή κάποιων ομάδων. Ή θα μπορούσε να επιφέρει την υιοθέτηση ορισμένων απόψεων που θα κρατούσαν το σχέδιο σε απόσταση από τους φτωχότερους ανθρώπους ανά τον κόσμο. Πραγματικά δεν ξέρω. Η δημιουργία νέων οργανώσεων με ακτιβιστικές ατζέντες ασφαλώς αξίζει τον κόπο- και ασφαλώς χρειαζόμαστε κάτι καινούργιο σε διεθνές επίπεδο, ιδίως μάλιστα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Και, ασφαλώς, μόνο όταν δοκιμάζουμε τις ιδέες στην πράξη καταλαβαίνουμε αν μπορούν να πετύχουν.


Σε ό, τι αφορά στη συμμετοχική οικονομία και αυτές τις προσπάθειες, ναι, πιστεύω πως για να έχει σημασία μακροπρόθεσμα, κάθε νέα πραγματικά αριστερή οργάνωση, σε διεθνές επίπεδο ή σε επίπεδο χώρας, πρέπει να είναι αντικαπιταλιστική. Ακόμη περισσότερο, πιστεύω δεν μπορεί απλώς να λέει ότι ο καπιταλισμός απομυζά. Εάν θέλει να είναι πειστική και οι προσπάθειές της να συμβαδίζουν με τους στόχους της, θα πρέπει να μπορεί όχι μόνο να περιγράψει γιατί ο καπιταλισμός απομυζά, αλλά, ακόμη πιο σημαντικό, να περιγράψει μια οικονομική εναλλακτική λύση που θα ήταν αντί γι’ αυτόν εξαιρετικά επιθυμητή. Αυτό νομίζω ότι προσφέρει η συμμετοχική οικονομία και γι’ αυτό πιστεύω ότι η συμμετοχική οικονομία δεν είναι μόνο συμπληρωματική ως προς τα σχέδια δημιουργίας νέων τοπικών ή διεθνών κινημάτων ή οργανώσεων της Αριστεράς, αλλά ίσως θεμελιώδης ως προς το ζήτημα αυτό. Νομίζω ότι ο χρόνος θα δείξει αν οι υπέρμαχοι της συμμετοχικής οικονομίας έχουν δίκιο.


Π.Χ.: Θεωρείτε κάποια υπάρχοντα πολιτικά πειράματα όπως ο συμμετοχικός προϋπολογισμός ως μερικά επιτεύγματα της συμμετοχικής οικονομίας;


Μ.Α.: Ναι, είναι σχέδια που ενσωματώνουν στοιχεία από τη δομή και τις αξίες της συμμετοχικής οικονομίας και με αυτή την έννοια αποτελούν μερικά επιτεύγματα της συμμετοχικής οικονομίας- και υπάρχουν πολλά. Το θέμα του προϋπολογισμού που αναφέρετε είναι τέτοιο πείραμα- παρ’ όλο που δεν θεωρεί ότι συνδέεται με τη συμμετοχική οικονομία, τουλάχιστον απ’ όσο γνωρίζω. Οι σημερινοί χώροι εργασίας που ενσωματώνουν δομές συμμετοχικής οικονομίας όπως ισορροπημένα συμπλέγματα εργασίας αποτελούν ένα ανάλογο πείραμα, και υπάρχουν σήμερα αρκετά σε διάφορα μέρη στον κόσμο. Δεν νομίζω όμως ότι η κοινωνική αλλαγή έγκειται μόνο σε τέτοιου είδους πειράματα και σχέδια, όσο σημαντικές κι αν είναι αυτές οι προσπάθειες. Νομίζω ότι είναι βασικό να αγωνιζόμαστε για πολλά είδη με βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα οφέλη, για να βελτιώσουμε τη ζωή των ανθρώπων σήμερα και να ανοίξουμε ένα μονοπάτι που θα οδηγήσει στη συμμετοχική οικονομία όχι με λίγα μεμονωμένα σχέδια αλλά μέσω των οικονομιών.


Για παράδειγμα, η δημιουργία ενός χώρου εργασίας συμμετοχικής οικονομίας είναι καλή. Κάτι τέτοιο μπορεί να εμπνεύσει και να διδάξει με το παράδειγμα και με διδάγματα, όπως και να ωφελήσει όσους εμπλέκονται σ’ αυτό. Με αυτόν τον τρόπο, αρχίζουν να φυτεύονται οι σπόροι του μέλλοντος στο παρόν. Κατά τον ίδιο τρόπο, η δημιουργία ενός πειράματος σχετικά με τον σχεδιασμό του προϋπολογισμού, με στοιχεία από τις αξίες και πρακτικές της συμμετοχικής οικονομίας είναι επίσης καλή, ασφαλώς. Η δημιουργία όμως εργατικών συμβουλίων σε μεγάλες καπιταλιστικές εταιρίες και συμβουλίων καταναλωτών σε γειτονιές και περιφέρειες – που να είναι εν μέρει εμπνευσμένα και καθοδηγούμενα από τα άλλα σχέδια και να τους έχει δοθεί λόγος ύπαρξης-και ο αγώνας για την επίτευξη νεωτερισμών, κατευθύνοντας πληθυσμούς και δομές προς τις δεσμεύσεις της συμμετοχικής οικονομίας είναι κάτι ακόμη καλύτερο. Μπορούμε να φανταστούμε όλων των ειδών τα οφέλη που μπορούν τέτοια κινήματα να αποκομίσουν- αναδιανεμητική φορολογία, υψηλότερους μισθούς, αλλαγές στους νόμους ιδιοκτησίας, αλλαγές στην κατανομή εργασίας, μικρότερη εβδομάδα εργασίας και λοιπά.


Το θέμα είναι πως με μια δέσμευση για συμμετοχική οικονομία, τόσο οι προσπάθειες για την οργάνωση μικρών σχεδίων ή πειραμάτων ή χώρων εργασίας προσανατολισμένων στο μέλλον όσο και οι προσπάθειες ευρύτερων κινημάτων να πετύχουν οφέλη στο παρόν πρέπει να είναι ενήμερες και να επιδιώκουν να τονίσουν και να διευρύνουν την υποστήριξη για στρατηγική δέσμευση με όραμα σε ισορροπημένα συστήματα εργασίας, ισότιμες αμοιβές, αυτοδιοίκηση βασισμένη σε συμβούλια και συμμετοχικό σχεδιασμό.


Π.Χ.: Πώς εξηγείτε το γεγονός ότι αυτά τα συμμετοχικά πειράματα αναπτύσσονται μέσα στο πλαίσιο των υφιστάμενων καπιταλιστικών σχέσεων;


Μ.Α.: Πού αλλού θα μπορούσαν να αναπτυχθούν; Το εννοώ σοβαρά. Γίνεται με πιο επιθετικό τρόπο όπου το κράτος ενθαρρύνει τα σχέδια, είτε σε τοπικό επίπεδο όπως οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί στη Βραζιλία και τώρα σε μερικά άλλα μέρη επίσης ή ακόμη σε μια ολόκληρη χώρα όπως πολλά πειράματα και σχέδια που βρίσκονται σε εξέλιξη στη Βενεζουέλα, αλλά σε κάθε περίπτωση αυτό που επικρατεί στον κόσμο είναι ο καπιταλισμός. Έτσι, οι αντικαπιταλιστές – ή απλώς οι άνθρωποι που προσπαθούν να βελτιώσουν τις ζωές τους ή να διευρύνουν τη δικαιοσύνη χωρίς ιδεολογικές δεσμεύσεις- προσπαθούν να δημιουργήσουν χώρο ή να πετύχουν οφέλη εκεί που βρίσκονται, δηλαδή μέσα στον καπιταλισμό- κι αυτό, όπως λέτε, είναι αυτό που βλέπουμε. Δεν νομίζω ότι υπάρχει κάτι να εξηγήσω, εκτός κι αν κάτι μου διαφεύγει.


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα για τη συμμετοχική οικονομία


Eκδοτικός οίκος South end

Στη βάση τους, οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί στρέφουν τις αποφάσεις για τον προϋπολογισμό στους πολίτες που δέχονται την επίδρασή τους, δημιουργώντας δημόσια πεδία όπου οι πολίτες μπορούν να συζητούν και να ιεραρχούν όλες τις προτεραιότητες της πόλης (σπάνιο) ή να επιλέγουν κάποιες νέες επενδύσεις που επιδρούν σε ένα (μεγαλύτερο ή μικρότερο) ποσοστό του δημοτικού προϋπολογισμού. Οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί, όμως, μπορούν να έχουν μέλλον μόνο εάν προχωρήσουν πέρα από έναν ‘μινιμαλιστικό’ τυπικό ορισμό και μπορέσουν να αντιμετωπίσουν μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες προκλήσεις, λέει ο Giovani Allegretti.


Ο λεγόμενος ‘Συμμετοχικός Προϋπολογισμός’ (PB), που αποτελεί αντικείμενο πειραμάτων σε περισσότερες από 80 πόλεις στην Ευρώπη (και πρόσφατα στον Καναδά) είναι μια από τις πιθανές απαντήσεις στην αυξανόμενη αίσθηση πολιτικής δυσαρέσκειας που έπληξε τις δυτικές δημοκρατίες από τις αρχές της δεκαετίας του’90, και που στα συμπτώματά της συγκαταλέγονται οι ολιγάριθμες προεκλογικές συγκεντρώσεις, οι πτωτικοί αριθμοί των κομματικών μελών και η αυξανόμενη αποξένωση μεταξύ πολιτικών και πολιτών.


Την ώρα που η επικράτηση μιας νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας είχε ως αποτέλεσμα μια μεγαλύτερη έμφαση στην ιδιωτικοποίηση, την κατάργηση των κανονισμών και τις δυνάμεις της αγοράς, ορισμένες τοπικές κυβερνήσεις (θεωρώντας καθήκον τους να αποτελούν προνομιακό χώρο για ‘πειραματισμό’ σε νέα μονοπάτια) προσπάθησαν να ανταποκριθούν στα αιτήματα των πολιτών, τις πιέσεις του ανταγωνισμού και την ανάγκη μιας γραφειοκρατικής μεταρρύθμισης, αυξάνοντας τη συμμετοχή των πολιτών στη διακυβέρνηση.


Μια απόπειρα ορισμού


Ο ορισμός του Συμμετοχικού Προϋπολογισμού δεν είναι εύκολο έργο, καθώς οι διάφορες κατηγορίες πειραμάτων καθιστούν περισσότερο περίπλοκη και εμπλουτιστική την πιο γνωστή πηγή έμπνευσής του: την εμπειρία της βραζιλιάνικης πόλης του Πόρτο Αλέγκρε, που το 1989 βελτίωσε και επέκτεινε σε μητροπολιτική κλίμακα ορισμένες ‘απόπειρες’ που έγιναν σε άλλες μικρές πόλεις της Βραζιλίας, στα τέλη της δεκαετίας του ’70 και στις αρχές της δεκαετίας του ΄80.


Στη βάση τους, οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί στρέφουν τις αποφάσεις για τον προϋπολογισμό στους πολίτες που δέχονται την επίδρασή τους, δημιουργώντας δημόσια πεδία όπου οι πολίτες μπορούν να συζητούν και να ιεραρχούν όλες τις προτεραιότητες της πόλης (σπάνιο) ή να επιλέγουν κάποιες νέες επενδύσεις που επιδρούν σε ένα (μεγαλύτερο ή μικρότερο) ποσοστό του δημοτικού προϋπολογισμού. Έτσι, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός είναι μια διαδικασία δημοκρατικής διαβούλευσης και λήψης αποφάσεων, στην οποία οι (όχι αναγκαστικά ενταγμένοι εκ των προτέρων σε οργανώσεις) κάτοικοι της πόλης αποφασίζουν πώς να διαθέσουν μέρος του δημόσιου προϋπολογισμού, μέσα από συναντήσεις πρόσωπο με πρόσωπο, όπως τοπικές συνελεύσεις, εργαστήρια, προγραμματικές συσκέψεις κι ένα ευρύ φάσμα άλλων συμβάντων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, παρέχονται επίσης ‘ψυχρά’ εργαλεία λήψης αποφάσεων (χρήση ΙΤ ή δημοψηφίσματα), προκειμένου να συμπεριληφθεί σε αυτές ο πληθυσμός που συνήθως δεν συμμετέχει: αποτυγχάνουν όμως στις περιπτώσεις που ο ‘κεντρικός’ έλεγχος είναι μεγάλος. Στην πραγματικότητα, η πρωταρχική σημασία του Συμμετοχικού Προϋπολογισμού είναι ότι ‘τροφοδοτεί’ τον δημόσιο διάλογο και τις διαδικασίες διαβούλευσης μεταξύ πολιτών, παρακινώντας τους να ανταλλάξουν τις απόψεις τους μέσω ανοιχτών αντιπαραθέσεων, όπου μπορούν να ακούσουν και να υιοθετήσουν απόψεις που διαφέρουν από τις αρχικές τους.


Οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί έχουν συνήθως ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά: μέσα από έναν ετήσιο προκαθορισμένο ‘κύκλο’ γεγονότων, τα μέλη της κοινότητας εντοπίζουν τις προτεραιότητες των δαπανών και εκλέγουν αντιπροσώπους για τον προϋπολογισμό για να εκπροσωπήσουν τις γειτονιές τους (ειδικά στις μεγάλες πόλεις, όπου η άμεση σχέση μεταξύ συνελεύσεων και πολιτικών δεν είναι αρκετή για την εμβάθυνση των υπό συζήτηση θεμάτων, λόγω των μεγάλων αριθμών συμμετεχόντων). Έπειτα, οι αντιπρόσωποι για τον προϋπολογισμό μετατρέπουν τις κοινοτικές προτεραιότητες σε συγκεκριμένες προτάσεις σχεδίων, οι δημόσιοι υπάλληλοι διευκολύνουν και παρέχουν τεχνική βοήθεια (εκτιμώντας πόσο εφικτά είναι τα προτεινόμενα σχέδια), τα μέλη της κοινότητας ψηφίζουν ποια σχέδια θα χρηματοδοτηθούν και η δημόσια αρχή τυπικά εγκρίνει και εκτελεί τα σχέδια ( μετατρέποντας έτσι ένα γνωμοδοτικό εργαλείο σε εργαλείο διαβούλευσης. )


Ακολουθώντας αυτόν τον ‘περιεκτικό’ ορισμό, οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί έχουν εξαπλωθεί σε εκατοντάδες πόλεις της Λατινικής Αμερικής και αποτελούν αντικείμενο ορισμένων ‘πειραμάτων’ στην Ασία και την Αφρική. Στο δυτικό πλαίσιο, τα πρώτα παραδείγματα στις αρχές του 21ου αιώνα έδειξαν την ανάγκη επέκτασης αυτού του ορισμού, καθώς περιόρισαν την εφαρμογή αυτών των αρχών σε ‘περιορισμένα δοκιμαστικά παραδείγματα’ που αφορούν περιφερειακούς ή θεματικούς προϋπολογισμούς (όπως προϋπολογισμούς για σχολεία ή κατοικίες). Τους συγχώνευσαν επίσης με άλλες συμμετοχικές διαδικασίες που έχουν να κάνουν με στρατηγικό και μεσοπρόθεσμο σχεδιασμό ή με προϋπολογισμούς συνεταιρισμών και μη κερδοσκοπικών οργανώσεων.


Περιφερειακές διαφορές σε ευρωπαϊκούς συμμετοχικούς προϋπολογισμούς


Αυτές οι δυσκολίες στον ορισμό των χαρακτηριστικών των Συμμετοχικών Προϋπολογισμών αποκαλύπτουν σαφώς την ‘αυξητική’ και ‘προσαρμοστική’ φύση τους που έχει μέχρι στιγμής εγγυηθεί την επιτυχία τοπικών πειραμάτων σε πολύ διαφορετικά μέρη, οδηγώντας συχνά (όπως διάφορες μελέτες πρότειναν) σε πιο δίκαιες δημόσιες δαπάνες, υψηλότερη ποιότητα ζωής, αυξανόμενη ικανοποίηση των βασικών αναγκών, μεγαλύτερη διαφάνεια και υπευθυνότητα στη διακυβέρνηση, αυξανόμενα επίπεδα δημόσιας συμμετοχής (ειδικά των περιθωριοποιημένων κατοίκων), και γνώση για θέματα δημοκρατίας και υπηκοότητας.


Τώρα που η ιδέα της λαϊκής συμμετοχής στη διαχείριση τοπικών προϋπολογισμών αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς στην Ευρώπη, με τη ραγδαία εξάπλωση νέων εμπειριών κάθε χρόνο, που αγγίζουν συνολικά τις 1000 σε όλο τον κόσμο, είναι άραγε δυνατόν να εντοπιστούν κοινά χαρακτηριστικά και τάσεις στους ευρωπαϊκούς Συμμετοχικούς Προϋπολογισμούς που να τους διαφοροποιούν από εκείνους του νότιου κόσμου;


Αναμφίβολα, οποιοσδήποτε παρατηρεί τους συμμετοχικούς προϋπολογισμούς στην Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπος με μια περίπλοκη εικόνα, που παρουσιάζει σημαντικές διαφορές μεταξύ των πολιτικών πλαισίων και των συμμετοχικών προτύπων. Μπορούμε όμως να μιλήσουμε για ένα μόνο φαινόμενο ή μήπως οι διάφοροι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί, παρά την κοινή ονομασία τους, αντανακλούν διαφορετικές διαδικασίες; Πρόκειται για μια διαδικασία που μπορεί να μεταμορφώσει τις πολιτικές και διοικητικές πρακτικές ή μήπως τα αποτελέσματά της είναι περιθωριακά; Μπορεί η συμμετοχική δημοκρατία να οδηγήσει σε μια επανα-νομιμοποίηση των πολιτικών συστημάτων και σε βελτιώσεις στις δομές των τοπικών διοικήσεων; Μπορεί να φέρει ‘επαν-εκδημοκρατισμό της δημοκρατίας’ και περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη, όπως στο Πόρτο Αλέγκρε ή κάποιες άλλες νοτιοαμερικανικές περιπτώσεις; Αποτελεί εναλλακτική τάση στο κυρίαρχο ρεύμα του νεοφιλελευθερισμού ή αντιθέτως είναι απλώς μια αντισταθμιστική διάσταση της αυξανόμενης νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης;


Σε αυτά τα ‘κεντρικά’ ερωτήματα, δεν μπορούν να υπάρξουν κοινές απαντήσεις. Πρώτα απ’ όλα επειδή οι ευρωπαϊκοί Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί είναι ακόμη καινούργιοι: Οι παλαιότεροι από αυτούς είναι εκείνοι της ‘πρώτης γερμανικής γενιάς’ (1999-2000) και κάποιων ισπανικών περιπτώσεων (όπως η Κόρδοβα, το 2001), αλλά στη μεγάλη πλειονότητά τους ξεκίνησαν ανάμεσα στο 2003 και 2004 κι έτσι δεν είναι ακόμη δυνατόν να ‘εκτιμήσει’ κάποιος τα μεσοπρόθεσμα αποτελέσματα και τη δομική επίδρασή τους στις πόλεις. Αλλά υπάρχει, επίσης, μια αιτία που συνδέεται με την έλλειψη μελετών αποτίμησης. Τα πανεπιστήμια μοιάζουν να έχουν ανακαλύψει τους Συμμετοχικούς Προϋπολογισμούς μονάχα τον τελευταίο χρόνο και οι τοπικές αρχές είχαν περιορισμένη δύναμη και προτίμησαν να επικεντρώσουν την ενέργειά τους σε ‘πειράματα’ παρά στη χρηματοδότηση ερευνών που θα μπορούσαν να ελέγξουν ή να αναλύσουν τα αποτελέσματα. Υπήρχε ίσως ακόμη ένας ‘φόβος’ που απέτρεπε τους πολιτικούς από το να εμπλακούν σε αναλύσεις για τα κόστη και τα οφέλη που είχαν οι απόπειρες για Συμμετοχικούς Προϋπολογισμούς: στην πραγματικότητα, οι εμπειρίες της Λατινικής Αμερικής δείχνουν ότι τα κόστη είναι καθαρά και ορατά (σε όρους οργάνωσης, διεθνούς παραγωγής υλικών, ενέργειας και χρόνου που απαιτείται από τους πολίτες και τον δημόσιο μηχανισμό) ενώ τα οφέλη μπορούν να εκτιμηθούν μόνο σε μια μακροπρόθεσμη προοπτική. Στην πραγματικότητα, πώς γίνεται η ύπαρξη περισσότερων αναδιανεμητικών πολιτικών για την πόλη, καθώς και η εκπαίδευση των πολιτών σε μια πιο ενεργή συμπεριφορά, επικεντρωμένη στην αλληλεγγύη και τη δέσμευση στα αστικά δικαιώματα, να προσδιοριστούν ποσοτικά;


Η περίπτωση της Σεβίλλης, της μεγαλύτερης ευρωπαϊκής πόλης που έχει υιοθετήσει τον Συμμετοχικό Προϋπολογισμό (700.000 κάτοικοι) είναι ενδεικτική. Η Σεβίλλη χρηματοδότησε τοπικά πανεπιστήμια για συνεχή έλεγχο αυτής της εμπειρίας, γι’ αυτό και οργάνωσαν τον πιο ενδιαφέροντα Συμμετοχικό Προϋπολογισμό για παιδιά, με στόχο την εκπαίδευση των νέων γενιών σε μια κριτική προσέγγιση των αστικών πολιτικών. Από το ξεκίνημά του το 2004, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός της Σεβίλλης βασίστηκε σε μια αυξητική και πειραματική προσέγγιση, που –αρχίζοντας από την ισχυρή δέσμευση των κομματικών μελών του Izquierda Unita στο δημοτικό συμβούλιο- ‘κατέδειξε’ θετικά αποτελέσματα στην πόλη και τους πολίτες. Αυτά τα θετικά αποτελέσματα υπήρξαν τόσο πειστικά που άλλα κόμματα του συνασπισμού με μεγαλύτερο σκεπτικισμό συμφώνησαν να αυξήσουν σταδιακά το ‘κονδύλι’ των δημοσίων πόρων που προοριζόταν για τις αποφάσεις των πολιτών και που αντιστοιχεί τώρα στο 25% των ανελαστικών δαπανών για επενδύσεις. Μια τέτοια προσέγγιση όμως (που μπορούμε να ονομάσουμε ερευνητική δράση) δεν είναι ακόμη κοινή. Στις περισσότερες πόλεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός θεωρείται ακόμη ως εργαλείο για την αναθεώρηση των μικρών δημόσιων δαπανών και των προτεραιοτήτων της γειτονιάς.


Από αυτή την άποψη, είναι αρκετά ‘φυσικό’ που οι Συμμετοχικοί Προϋπολογισμοί έχουν να κάνουν μόνο με μικρά ποσά ή με περιθωριακά ζητήματα όπως η λιθόστρωση των δρόμων, οι κήποι της γειτονιάς, οι φωτεινοί σηματοδότες και άλλα παρόμοια, και δεν πάνε πιο μακριά. Από την ώρα που οι πολίτες αντιμετωπίζονται ως ‘υποκείμενα ανίκανα για στρατηγική σκέψη’, εξακολουθούν να βλέπουν τους εαυτούς τους ως στενόμυαλους παίκτες και βρίσκουν ‘φυσικό’ οι εκλεγμένοι πολιτικοί να κρατούν τον ‘δομικό πυρήνα’ του προϋπολογισμού στα χέρια τους, αφού εξελέγησαν ως εγγυητές της αλληλεγγύης, της ισότιμης κατανομής των πόρων και του μεσοπρόθεσμου και μακροπρόθεσμου σχεδιασμού…


Κατά κάποιο τρόπο, για να έχουμε πιο αποτελεσματικούς Συμμετοχικούς Προϋπολογισμούς, χρειάζεται μια ριζική αλλαγή στον δυτικό κόσμο. Αυτή έχει να κάνει με την απελευθέρωση της ‘πίστης στην κοινωνική εξυπνάδα’, την πεποίθηση ότι οι άνθρωποι μπορούν να υπερβούν τοπικούς εγωϊσμούς και εγωκεντρικές ανάγκες. Μια πρόσφατη συγκριτική έρευνα (η πρώτη και πιο σοβαρή στην Ευρώπη) υπό τον συντονισμό του Κέντρου Marc Bloch του Βερολίνου, δίνει έμφαση σ’ αυτό.


Τι γίνεται στη συνέχεια;


Ένα κοινό και καθαρό συμπέρασμα από τις λατινοαμερικανικές εμπειρίες είναι το ακόλουθο: παρά τα διαφορετικά πρακτικά αποτελέσματα των Συμμετοχικών Προϋπολογισμών, οι πολιτικοί αναγκάστηκαν να παραδεχτούν ότι ο σκεπτικισμός και η έλλειψη εμπιστοσύνης απέναντι στους πολίτες όταν αυτοί ξεκίνησαν τη διαδικασία, ήταν εντελώς λάθος.


Όπως έγραψε η Rebecca Abers, μια ‘διαπραγματευόμενη αλληλεγγύη’ μπορεί να υπάρξει, εάν ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός θεωρηθεί μάλλον ως μέσο ενδογενούς εκπαίδευσης παρά ως απλό εργαλείο αστικής διοίκησης ή διακυβέρνησης.


Όπως δείχνει η μελέτη του Marc Bloch, κάτι αλλάζει στην Ευρώπη προς αυτή την κατεύθυνση. Για παράδειγμα, μερικές ισπανικές πόλεις δημιούργησαν ‘κοινωνικά κριτήρια’ για να επιβραβεύουν με υψηλότερα ποσά τις επιλεγμένες από τους πολίτες προτεραιότητες προς όφελος των ασθενέστερων κοινωνικών ομάδων, άλλες επενδύουν σε ‘ταξιδιωτικά καραβάνια’, φέρνοντας τους ανθρώπους σε περιοχές γύρω από την πόλη για να συζητήσουν τις προτεραιότητες επιτόπου, έτσι ώστε να αποκτήσουν νέες προοπτικές και συγκεκριμένη προσέγγιση στο σχεδιασμό της πόλης. Άλλες, όπως η Grottamare στην Ιταλία έχουν αρχίσει να εμπλέκουν τους πολίτες σε συζητήσεις για δημόσιους-ιδιωτικούς συνεταιρισμούς. Πιστεύοντας ότι τα ‘κοινά αγαθά’ και τα ‘κοινά συμφέροντα’ δεν περιορίζονται στις δημόσιες επενδύσεις και ότι ο κίνδυνος του περιορισμού της συζήτησης για τον Συμμετοχικό Προϋπολογισμό στο ‘δημόσιο κονδύλι’ των πόρων που περιστέλλεται συνεχώς είναι ότι τελικά η συζήτηση περιστρέφεται μόνο γύρω από το δημόσιο χρέος ή κάποιες εξαιρετικά μικρές επενδύσεις σε διάστημα μερικών χρόνων.


Ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός μπορεί να έχει μέλλον μόνο εάν προχωρήσει πέρα από έναν ‘μινιμαλιστικό’ τυπικό ορισμό και μπορέσει να αντιμετωπίσει μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες προκλήσεις.


Σε τελική ανάλυση, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός δεν είναι πρότυπο ή απλό εργαλείο διοίκησης. Η πολυπρόσωπη λατινοαμερικανική εκδοχή του δείχνει ότι είναι μάλλον μια ‘σειρά αρχών’ που μπορούν και πρέπει να εφαρμοστούν (με διαφορετικές και εντός πλαισίου μεθόδους) για φιλόδοξους σκοπούς.


Πρέπει να αντιστρέψουμε τις τυπικές μαρξιστικές-λενινιστικές ή μαοϊκές καταδίκες του Συμμετοχικού Προϋπολογισμού ως ‘αστικού εργαλείου’. Ναι, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός μπορεί να υποστηρίξει μια ‘μεταρρυθμιστική’ προσέγγιση (με την έννοια να είναι σταδιακός και αυξητικός) αλλά πρέπει να έχει έναν ‘επαναστατικό’ ορίζοντα προκειμένου να μην ‘συρρικνωθεί’ σε ένα απλό γραφειοκρατικό και πατερναλιστικό νέο όργανο του ‘κυρίαρχου ρεύματος’.


Διαβάστε ακόμα


Συμμετοχικοί προϋπολογισμοί στην Ευρώπη (στα Αγγλικά)


Αφήστε τους πολίτες να αποφασίσουν (στα Αγγλικά)

Η πολυγλωσσία στο πλαίσιο των συνελεύσεων το Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ ενθαρρύνει τη συμμετοχή και την ενσωμάτωση στη λήψη αποφάσεων, υποστηρίζει η Nicole Doerr.


Στο αμφιθέατρο ενός κρατικού θεάτρου, Γένοβα, Ιούλιος 2003. Το θερμόμετρο στους 40 βαθμούς, η ατμόσφαιρα γεμάτη φωνές και καπνούς απ’ τα τσιγάρα. Τα ευρωπαϊκά κινήματα για την παγκόσμια δικαιοσύνη επέστρεψαν εκεί όπου το 2001 έγιναν οι διαδηλώσεις κατά της συνόδου κορυφής της G8. Στη Γένοβα, συζητούν για το μέλλον της «άλλης Ευρώπης». Είναι μια από τις πολλές ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ (ΕΚΦ). Για να λάβουν μέρος σ’ αυτή τη συνάντηση, οι ακτιβιστές ταξίδεψαν από μέρη τόσο μακρινά όπως η Μόσχα και η Λισαβόνα, η Σόφια και η Στοκχόλμη, η Γλασκόβη ή η Κωνσταντινούπολη. «Υπάρχει ένας χώρος, αλλά ένας χώρος χωρίς θέση. Υπάρχουν δίκτυα. Είναι ένας νέος τόπος αλλά το ίδιο σκηνικό για τους ίδιους ανθρώπους. Και ζω εδώ μέσα ένα μεγάλο μέρος της ζωής μου», λέει η Ελένα από την Attac της Σουηδίας.


Πόσο δημοκρατική είναι η διαδικασία του ΕΚΦ, σε ποιο βαθμό ενσωματώνει τους συμμετέχοντες, τη στιγμή μάλιστα που μιλούν διαφορετικές γλώσσες και έχουν διαφορετική προέλευση; Για να απαντήσω σοβαρά σ’ αυτή την ερώτηση, μελέτησα τις προπαρασκευαστικές συνελεύσεις για τα Ευρωπαϊκά Κοινωνικά Φόρα από το 2003 ως το 2006. Βασισμένη σε μια εκπληκτική σειρά αποτελεσμάτων, συμπέρανα ότι σε σύγκριση με το εθνικό επίπεδο η πολυγλωσσία στο πλαίσιο των προπαρασκευαστικών συνελεύσεων του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ ενθαρρύνει τη συμμετοχή και την ενσωμάτωση όλων στη λήψη αποφάσεων. Η εξήγηση αυτής της παράδοξης παρατήρησης δεν είναι ότι οι πανευρωπαϊκές συναντήσεις είναι ιδιαίτερα δημοκρατικές.


Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές συναντήσεις φαίνεται ότι παρέχουν ένα πιο πλουραλιστικό και διαφανές σκηνικό από τις προπαρασκευαστικές συνελεύσεις σε εθνικό επίπεδο, έτσι ώστε οι πρώην περιθωριοποιημένες ομάδες να μπορούν πιο εύκολα να εκφράσουν τα αιτήματά τους και να χτίσουν συμμαχίες. Με άλλα λόγια, η πολιτική συμμετοχή των πολιτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να αναδυθεί, παρά την έλλειψη μιας κοινής γλώσσας και μιας «περιεκτικής» πολιτισμικής κοσμοαντίληψης. Θα διακινδύνευα μάλιστα την παράδοξη υπόθεση ότι οι υπερεθνικοί δημόσιοι χώροι, κάτω από συνθήκες τυπικών κανόνων και διαδικασιών που διευκολύνουν μια ανοιχτή προσβασιμότητα, μπορεί να είναι πιο δημοκρατικοί από τους δημόσιους χώρους σε εθνικό επίπεδο.


Βαβέλ, ένα εθελοντικό δίκτυο διερμηνέων


Στη διαδικασία του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ, δομικές δυσκολίες προκύπτουν κυρίως από την έλλειψη πρόσβασης σε υπερεθνικές συναντήσεις, πρέπει δηλαδή να υπάρχει ο χρόνος, το χρήμα και η κατάλληλη πληροφόρηση για τη συμμετοχή. Μια σύγκριση ανάμεσα στις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συναντήσεις και σε προπαρασκευαστικές συναντήσεις στη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνει ωστόσο ότι οι ευρωπαϊκές συναντήσεις ήταν πολύ πιο δημοκρατικές. Οι νέοι συμμετέχοντες και οι ομάδες των μελών θεωρούσαν τις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις ως πιο διαφανείς και διαδικαστικά πιο δημοκρατικές από τις πανεθνικές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συμμετέχοντες βίωσαν τη διαδικασία του ΕΚΦ, που κατέληξε άλλωστε να κυριαρχείται από μια μικρή εμπροσθοφυλακή από επαγγελματίες ακτιβιστές και άτυπη λήψη αποφάσεων, ως ιδιαίτερα ανοιχτή σε ό,τι αφορά στην ικανότητα ενσωμάτωσής τους.


Ωστόσο, στις ευρωπαϊκές πολύγλωσσες συνελεύσεις, επικρατεί «η κουλτούρα να ακούμε ο ένας τον άλλον». Οι ομιλητές καταβάλλουν ιδιαίτερη προσπάθεια για αποδοχή και αξιολόγηση ομιλητών από διαφορετικές χώρες και ομάδες. Η ύπαρξη του εθελοντικού δικτύου διερμηνέων, Βαβέλ, καθιστά δυνατή τη μετάφραση από τη μια γλώσσα στην άλλη και έχει συμβάλει στην ευαισθητοποίηση των συμμετεχόντων σε ό,τι αφορά στην ανάγκη να μιλούν καθαρά και να σέβονται τις διαφορετικές γλώσσες, πολιτισμούς και προελεύσεις των άλλων. Οι ευρωπαϊκές συναντήσεις φαίνεται ότι παρέχουν μια πιο πλουραλιστική δημόσια σκηνή στην οποία διαδικαστικοί κανόνες συναινετικής λήψης αποφάσεων δίνουν σε όλους τους συμμετέχοντες μια σχετικά καλύτερη ευκαιρία να εκφράσουν τα αιτήματά τους. Ως έμμεσο αποτέλεσμα της πολυγλωσσίας, οι συζητήσεις στην ολομέλεια στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών προπαρασκευαστικών συνελεύσεων ήταν πιο χρονοβόρες και καθώς έπρεπε να αντιμετωπιστούν προβλήματα γλωσσικής επικοινωνίας, οι προσπάθειες των συμμετεχόντων να ακούν καλύτερα ο ένας τον άλλον ήταν, σε σχέση με το εθνικό επίπεδο, αυξημένες.


Οι ευρωπαϊκές συνελεύσεις επέτρεψαν επίσης άλλες δημοκρατικές δυνατότητες, όπως να ανοίξουν οι αποκλεισμένες εθνικές δημόσιες σκηνές στο εσωτερικό των κινημάτων σε ένα πιο πλουραλιστικό και υπερεθνικό κοινό. Οι ακτιβιστές από διαφορετικά τοπικά κοινωνικά φόρα στο Ηνωμένο Βασίλειο χρησιμοποίησαν, για παράδειγμα, τις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις, για να υπονομεύσουν την ισχυρή επιρροή εθνικών ομάδων τις οποίες θεωρούσαν κυρίαρχες.


Εθνικές συνελεύσεις και «θεματοφύλακες»


Αντίθετα, οι εθνικές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις είχαν λιγότερη ικανότητα ενσωμάτωσης και διαφάνειας από τις ευρωπαϊκές συναντήσεις. Όπως δείχνει η περίπτωση της Γερμανίας, ο δημόσιος λόγος στις εθνικές προπαρασκευαστικές συναντήσεις έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικά αμφιλεγόμενο ύφος στη λήψη αποφάσεων, καθώς ορισμένοι ακτιβιστές, υποστηριζόμενοι από μεγάλες οργανώσεις, επικρατούν έναντι άλλων και πλευρές της δημοκρατίας που έχουν να κάνουν με τη διάκριση των φύλων και την ένταξη ομάδων που υφίστανται δυνητικά διακρίσεις συγκαλύπτονται πιο εύκολα. Οι εθνικές συνελεύσεις μοιάζουν να κυριαρχούνται από «θεματοφύλακες», δηλαδή ισχυρούς παίκτες που σύμφωνα με την Ruth Wodak «μιλούν, γράφουν και καταλαβαίνουν τη σωστή γλώσσα τη σωστή στιγμή» και που έχουν ουσιαστικά τη δυνατότητα να είναι παρόντες σε κάθε συνάντηση σε οποιοδήποτε επίπεδο. Το αποτέλεσμα είναι πως σε συγκρουσιακές καταστάσεις τα αιτήματα των νεοφερμένων ή άλλων δυνητικά λιγότερο προνομιούχων ακτιβιστών, όπως για παράδειγμα οι μετανάστες, μπαίνουν στην άκρη από τους υπεύθυνους για τη διευκόλυνση της διαδικασίας ή από τα καλύτερα ενημερωμένα «μέλη».


Αντί να κάνει τη δημοκρατική διαβούλευση αδύνατη, ένα πολύγλωσσο σκηνικό – υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει κυρίαρχη γλώσσα και ότι επικρατεί ένα θεσμικά ανοιχτό σκηνικό- αποτρέπει σε μεγάλο βαθμό τους μηχανισμούς διάκρισης και αποκλεισμού. «Ήμουν σε μια συνάντηση όπου δεν υπήρχε η διερμηνεία του δικτύου της Βαβέλ, δεν ήταν δημοκρατική», θυμάται ο Σουάντ, από το Λονδίνο, που συμμετείχε στο ΕΚΦ. «Το κυριότερο αποτέλεσμα της πολυγλωσσίας είναι οι πιο αργοί ρυθμοί, πράγμα σημαντικό, γιατί τότε τα πράγματα είναι από πολιτική άποψη πιο ζυγισμένα. Το ευρωπαϊκό επίπεδο είναι περισσότερο δημόσιο και πλουραλιστικό. Όλοι μιλούν μπροστά σε πολλούς ανθρώπους που στηρίζονται από πολλά κινήματα». Η πολυγλωσσία αποτελεί μάλλον πλεονέκτημα παρά εμπόδιο για τον εκδημοκρατισμό του κινήματος για την παγκόσμια δικαιοσύνη.


Διαβάστε ακόμα:


Οι Βαβέλ και η Πολιτική για τη Γλώσσα (στα Αγγλικά)


Η Δημοκρατία στην Ευρώπη και η Κινητοποίηση της Κοινωνίας (στα Αγγλικά)


Όλα συνέβησαν στις 4 Ιουνίου 2006. Η πρακτική αυτή είχε συγκεκριμένη επονομασία: διαβουλευτική δημοσκόπηση. Στο παρελθόν είχε εφαρμοστεί στις ΗΠΑ, την Κίνα και την Αυστραλία, αλλά μέχρι σήμερα δεν είχε ποτέ δεσμευτικό χαρακτήρα. Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Γιώργος Παπανδρέου, επέλεξε να αφήσει τους πολίτες να λάβουν αυτή την έως σήμερα κομματική απόφαση και το κόμμα δεσμεύτηκε να στηρίξει τον υποψήφιο που θα κέρδιζε στο διαβουλευτική δημοσκόπηση.


Έτσι, 160 πολίτες του Αμαρουσίου συγκεντρώθηκαν εκείνη την ημέρα σε ένα συνεδριακό κέντρο προκειμένου να συζητήσουν και να εκφράσουν τις απόψεις τους όσον αφορά τα καίρια ζητήματα που διχάζουν την τοπική τους κοινωνία. Υπήρχαν 19 τέτοια ζητήματα: όλα εκείνα που περιμένει κανείς να συναντήσει στις περισσότερες τοπικές εκλογικές αναμετρήσεις ανά τον κόσμο: από τα σχολεία και τους δημόσιους χώρους ως την αποκομιδή των σκουπιδιών και την δημόσια λογοδοσία των . Κατά την διάρκεια της διαβούλευσης, η σημασία που απέδιδαν οι συμμετέχοντες σε κάθε θεματική άλλαξε. Διαβούλευση σημαίνει μεταλλαγή: το πολιτικό κλίμα δεν είναι το ίδιο στο ξεκίνημα και στο τέλος της διαδικασίας. Μετά από μια σειρά από σχεδόν εξαντλητικές ολομέλειες όπου οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να θέσουν ερωτήματα στους έξι υποψηφίους για την δημαρχεία και μια σειρά από μικρές ομάδες εργασίας, όπου συζήτησαν μεταξύ τους συγκεκριμένες θεματικές, αναμενόταν ότι θα είχαν μεταμορφωθεί σε πιο ‘πεφωτισμένους’ πολίτες.


Ολόκληρος ο δήμος του Αμαρουσίου συναντήθηκε σε ένα δωμάτιο για πολιτική συζήτηση και για να λάβει αποφάσεις, όπως θα το διατύπωνε και ο Φίσκιν. Άλλαξε, όμως, τίποτα; Στην πραγματικότητα η διαφορά ήταν σημαντική: ο Πάνος Αλεξανδρής, υποψήφιος του ΠΑΣΟΚ για το Μαρούσι κέρδισε 57.4% των ψήφων στον δεύτερο γύρο, ενώ ήταν ο λιγότερο αναγνωρίσιμος από τους τρεις υποψηφίους πριν από τις 4 Ιουνίου.


Η πρακτική αυτή αφορά μια καινοτόμο προσέγγιση στις δημοσκοπήσεις: η διαβουλευτική δημοκρατία βασίζεται σε έννοιες όπως η αντιπροσώπευση, η πληροφορημένη άποψη, και η δια-υποκειμενικότητα. Αυτό σημαίνει ότι είναι απαραίτητο το δείγμα που συμμετέχει στην δημοσκόπηση να είναι αντιπροσωπευτικό του συνόλου του εκλογικού σώματος. Είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντικό οι συμμετέχοντες να μπορούν να πάρουν αποφάσεις έχοντας πλήρη γνώση των πληροφοριών, και για αυτό το λόγο τους ζητείται να εκφράσουν τις απόψεις τους πριν και μετά τις διαβουλεύσεις. Τέλος, τα διαβουλευτική δημοσκόπηση προϋποθέτει ότι οι πολιτικοί παράγοντες δεν πρέπει να θεωρούνται εντελώς αυτόνομοι ή προ-διαμορφωμένοι. Αποφάσεις, επιλογές, συμφέροντα, όπως και αν τα ονομάσει κανείς, πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν παράγωγα της διαβούλευσης που πραγματοποιείται μεταξύ των πολιτών.


Έχουν ήδη γραφτεί πολλά σχετικά με αυτή την διαβουλευτική δημοσκόπηση στο Μαρούσι. Αν αυτό που μετράει είναι μόνο τα νούμερα, υπάρχουν ξεκάθαρες ενδείξεις ότι κάποια από τα προβλήματα των σύγχρονων Δυτικών κοινωνιών μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσω αυτής της διαδικασίας. Το πείραμα στο Μαρούσι δείχνει ότι η απάθεια των πολιτών και η αίσθηση της αποξένωσης από όλα τα πολιτικά κόμματα αποδυναμώνονται μέσω αυτής της διαδικασίας της διαβούλευσης. Είναι όμως αρκετό; Σίγουρα όχι. Η διαβουλευτική δημοσκόπηση αποτελεί παρόλα αυτά ένα ελπιδοφόρο πείραμα για την ανανέωση του πεδίου της δημοκρατίας.


Διαβάστε ακόμα


Διαβουλευτική δημοσκόπηση στον Δήμο Αμαρουσίου


Η ενδυνάμωση της δημοκρατίας μέσω της διαβούλευσης