Αν όλα τα κόμματα της αριστεράς στη Λατινική Αμερική επικαλούνται την φιλοδοξία για ένα καπιταλισμό πιο ισότιμο και ένα πολιτικό σύστημα πιο συμμετοχικό, το πολιτικό σκηνικό παρουσιάζει πολύ μεγαλύτερη ποικιλία από όσο υποδεικνύουν αυτές οι γενικές τους διακηρύξεις. Ως εκ τούτου, οι σημερινές διαφωνίες για τις κυβερνήσεις που γενικά αυτοχαρακτηρίζονται ως κεντροαριστερές δεν έχουν πάει πιο πέρα από το να κάνουν αναφορές πολύ πλατιές πάνω σε δύο τύπους αριστερής πολιτικής, επαναλαμβάνοντας τις γνωστές αναλύσεις ως προς τους παράγοντες που έχουν δώσει μορφή ιστορικά στα προοδευτικά κινήματα της περιοχής.


Για παράδειγμα, ένα πρόσφατο δοκίμιο με τη συμβολή μάλιστα του Μεξικανού ακαδημαϊκού και διπλωμάτη Χόρχε Καστανιέδα ταξινομεί έναν τύπο της αριστεράς που πηγάζει από τον κομμουνισμό και την επανάσταση των μπολσεβίκων και που κατόπιν ταυτίζεται με την Κουβανέζικη επανάσταση του Φιντέλ Κάστρο. Λενινιστική στις ιδεολογικές ρίζες της και από πλευράς οργάνωσης, αυτή η αριστερά με κάποιο τρόπο έχει απροσδόκητα πάρει στροφή προς τον πραγματισμό και τη μετριοπάθεια στα πρόσφατα χρόνια, προσκολλούμενη σφιχτά στους δημοκρατικούς θεσμούς. Από την άλλη πλευρά, ο άλλος τύπος της αριστεράς υιοθετεί ελεύθερα τα εθνικά σύμβολα και τους λαϊκιστές του παρελθόντος. Αυτή η αριστερά προσφεύγει στους φτωχούς, αλλά μέσω μιας εμπρηστικής ρητορικής και προγραμμάτων αναδιανομής του πλούτου που χρηματοδοτούνται από την οικονομική επέκταση. Τα κυβερνητικά έξοδα αυξάνονται στις περιόδους της αφθονίας, μόνο για να περιοριστούν δραματικά όταν χειροτερεύουν οι οικονομικές συνθήκες και επιβάλλονται καινούριοι μακροοικονομικοί περιορισμοί. Η δημοκρατία υποφέρει σε αυτά τα πλαίσια, μιας και η πολιτική διαδικασία μειώνεται σε ένα απλό υποπροϊόν των οικονομικών κύκλων, ενώ η συνεχής επέκταση της πολιτικής εξουσίας διαβρώνει τους πολιτικούς θεσμούς.


Αν ακριβώς η διάκριση που κάνει ο Καστανιέδα ανάμεσα στους δύο τύπους αριστεράς είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, χρειάζεται μια μεγαλύτερη διαφοροποίηση για να περιγραφούν οι διαφορετικές αριστερές που έχουν αναδυθεί στη Λατινική Αμερική στο πρόσφατο παρελθόν. Χρειαζόμαστε χαρακτηρισμούς πιο οξυδερκείς και ακριβέστερες ταξινομήσεις των περιπτώσεων, όχι μόνο για λόγους ταξινομικής συνέπειας, αλλά και για να περιγράψουμε τις περιπλοκότητες που μια τυπολογία δύο ειδών δεν είναι ικανή να χωρέσει. Αυτό μπορεί να μας βοηθήσει να αποφύγουμε το λάθος να ταξινομήσουμε τις παρατηρήσεις μας με βάση έννοιες που αυτή τη στιγμή έχουν πολύ λιγότερο νόημα από αυτό που είχαν πριν από 50 χρόνια, όταν ο σοσιαλισμός κι ο λαϊκισμός παρουσίαζαν ένα όραμα του μέλλοντος – μιας κοινωνίας αταξικής στην περίπτωση της πρώτης, και μιας αυτάρκους βιομηχανοποίησης στη δεύτερη, η οποία κατάφερε να αιχμαλωτίσει την φαντασία μεγάλων τομέων της κοινωνίας. Βεβαίως, η λατινοαμερικάνικη προοδευτική πολιτική θα πάρει αναπόφευκτα κάποιο από τα ιστορικά κληροδοτήματα του σοσιαλισμού και του λαϊκισμού. Ωστόσο, ο δυσδιάκριτος, ανόργανος και άμορφος τρόπος με τον οποίο αυτά τα κληροδοτήματα εκφράζονται σήμερα υπονοεί πως δύσκολα μπορούν να εκπροσωπήσουν αναλυτικές κατηγορίες προς χρήση.


Σε κάθε περίπτωση, η αριστερά σε αυτό το μέρος του κόσμου συχνά μοιάζει με ένα μείγμα μετασοσιαλισμού και μεταλαϊκισμού. Για παράδειγμα, πως θα χαρακτηρίζαμε το Κόμμα των Εργατών της Βραζιλίας (ΚΕ); Αν και ελάχιστα μπολσεβικικό (και ωστόσο, είναι ένας σοσιαλιστικός σχηματισμός), είναι ένα κόμμα που αναδύεται από τις στάχτες παραδόσεων με εργατικές βάσεις συνδεδεμένες με τον πρόεδρο Χετούλιο Βάργκας (1930-1945, 1950-1954). Ωστόσο, η οικονομική πειθαρχία του ΚΕ από τότε που ανέβηκε στη εξουσία το 2003 σημαίνει ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί πλέον σαν λαϊκίστικο κόμμα. Ποιό είναι το νόημα της λέξης λαϊκισμός – στη Βενεζουέλα και σε άλλα μέρη, και με ή χωρίς το «μπολιβαριανός σοσιαλισμός» του Ούγκο Τσάβες – όταν λείψει αυτός ο στύλος της λαϊκιστικής πολιτικής οικονομίας της Λατινικής Αμερικής, η βιομηχανοποίηση με το μοντέλο υποκατάστασης των εισαγωγών; Πως δίνουμε νόημα στο «λαϊκιστή της αριστεράς» Νέστορ Κίρχνερ, από την Αργεντινή, έναν πρόεδρο ελεγμένο από το ίδιο κόμμα που πρόσκειται στον Περόν που πλάσαρε προηγουμένως στην εξουσία τον «λαϊκιστή της δεξιάς» Κάρλος Μένεμ;


Η μελέτη για τις σύγχρονες αριστερές ανοίγει ένα χρήσιμο παράθυρο προς τη λατινοαμερικάνικη πολιτική και τα άνισα δημοκρατικά της συστήματα, αλλά η πρόκληση ριζώνει στην αναγνώριση σταθερών και κατάλληλων κριτηρίων που μας επιτρέπουν να διαφοροποίησουμε τη μια αριστερά από την άλλη. Αυτό προϋποθέτει την ανοχή στη χρήση εννοιολογικών εργαλείων μέσα στα κατάλληλα ιστορικά συμφραζόμενά τους, μιας και οι έννοιες που αποσπώνται από τον τόπο και την ημερομηνία γέννησής τους τείνουν να χάνουν την ικανότητά ερμηνείας. Ιδέες όπως μια λενινιστική και λαϊκιστική αριστερά (ή λαϊκιστική δεξιά, για την υπόθεσή μας) στη Λατινική Αμερική έχουν μια λειτουργία πιο μεταφορική σήμερα, καθώς και οι κατηγοριοποιήσεις που μιλούν για μια «φασιστική» δεξιά (που γενικά ισχύουν για την άκρα δεξιά, ανεξαρτήτως μέρους) ή για μια αριστερά «μαοϊστική» (συνήθως ισχύουν για την κινητοποίηση των αγροτών σε όλο τον κόσμο σε δρόμους ανάπτυξης).


Συνεπώς, οφείλουμε να εξετάσουμε τις καταγραφές της αριστεράς χρησιμοποιώντας πιο κοντινούς παράγοντες. Γι΄αυτό το λόγο ταυτίζω μια σειρά από αριστερές εφαρμόζοντας σαν βάση της ανάλυσής μου τη διάσπαση του χαρακτήρα του συστήματος των κομμάτων, που μπορεί να εκπέσει, ώστε από θεσμικό και λειτουργικό,να διασπαστεί και να οδηγηθεί ακόμη και σε κατάρρευση. Αν παρατηρηθεί η λειτουργία των συστημάτων των κομμάτων, επιτυγχάνεται μια πιο βαθιά κατανόηση της αριστεράς και της ποιότητας της δημοκρατίας, γενικά, εφ’ όσον αυτό που ως επί το πλείστον επιβεβαιώνεται για τις διαφορετικές αριστερές επίσης ισχύει για τα κόμματα της δεξιάς και του κέντρου. Δηλαδή, στις χώρες στις οποίες η αριστερά είναι μετριοπαθής, με ροπή προς την αφοσίωση στον κοινοβουλευτισμό και σεβόμενη τους θεσμούς, επίσης έχουν την τάση να είναι έτσι και τα υπόλοιπα κόμματα. Αντίθετα, όταν η αριστερά δεν σέβεται το δίκαιο, περιορίζει την ανεξαρτησία των μέσων επικοινωνίας και αγνοεί τους άλλους κλάδους της κυβέρνησης, το ίδιο κάνει και η δεξιά.


Επομένως, ένα ερώτημα σχετικό είναι γιατί τα συστήματα των κομμάτων στην περιοχή έχουν αναπτυχθεί με τρόπο τόσο άναρχο από τις μεταβάσεις στη δημοκρατία της δεκαετίας του ογδόντα. Θίγω αυτό το ζήτημα εξετάζοντας την εξάρτηση στη διαδρομή της διαδικασίας του εκδημοκρατισμού, τη συμπεριφορά της πολιτικής ελίτ, καθώς και τις οικονομικές πολιτικές που έχουν βελτιώσει ή οξύνει τις επιδράσεις των οικονομικών κύκλων. Αν εξηγούν καλά τα πολλά είδη της αριστεράς, αυτοί οι τρεις παράγοντες φωτίζουν σημαντικές διαφορές στη λειτουργία των συστημάτων των κομμάτων και στην άνιση αποδοτικότητα της δημοκρατικής πολιτικής στη Λατινική Αμερική.


Θεσμική πολιτική των κομμάτων της αριστεράς


Ανεξαρτήτως αν είναι στην εξουσία η αριστερά ή η δεξιά, η θεσμική πολιτική του κόμματος υποκινεί τη διαλλακτικότητα και τις αμοιβαίες υποχωρήσεις, και μ΄αυτό τη δημοκρατική σταθερότητα. Κάποιες λατινοαμερικάνικες χώρες έχουν φτάσει σε αυτό το σημείο, ενώ άλλες όχι. Οι παράγοντες που έχουν επιτρέψει να κατορθώσουν κάποιες χώρες μια δημοκρατική πολιτική με βάση ένα σύστημα κομμάτων σταθερό εξηγούν επίσης τη συμπεριφορά των κομμάτων της αριστεράς.


Η επαναφορά της δημοκρατίας στη Χιλή, στα τέλη της δεκαετίας του ογδόντα, είναι μια περίπτωση που αξίζει να αναλυθεί. Από τις αρχές της, η διαδικασία υπολόγιζε σε μια δυνατή θεσμική βάση αποτέλεσμα του συντάγματος του στρατιωτικού καθεστώτος του στρατηγού Αουγκούστο Πινοτσέτ που ανακοινώθηκε δημόσια το 1980 μέσω ενός δημοψηφίσματος. Το συγκεκριμένο έγγραφο περιείχε μια φόρμουλα κι ένα πρόγραμμα για να οδηγηθεί η στρατιωτική κυβέρνηση στο τέλος της, συγκαλώντας ένα δημοψήφισμα το 1988 που θα διατηρούσε τον Πινοτσέτ σαν πρόεδρο για άλλα οχτώ χρόνια ή θα οδηγούσε στις εθνικές εκλογές το 1989 και στην έναρξη της δημοκρατικής μετάβασης. Αυτό έφερε τα πόλιτικά κόμματα αντιμέτωπα με μια απόφαση: να παρατείνουν επ’ αόριστον την κατάσταση που ξεκίνησε με την ανατροπή του προέδρου Σαλβαδόρ Αλιέντε το 1973, ή να γίνουν κομμάτι της πολιτικής διαδικασίας, το οποίο προϋπέθετε την πιθανότητα να νομιμοποιήσουν οι ψηφοφόροι την ίδια τη δικτατορία εναντίον της οποίας είχε αγωνιστεί η αντιπολίτευση για περισσότερα από 15 χρόνια. Στην αρχή, μόνο μια χούφτα από αρχηγούς του Χριστιανοδημοκρατικού κόμματος τάχθηκε υπέρ αυτής της τελευτίας επιλογής, αλλά κατόρθωσε να πείσει τα ίδια τα μέλη του, καθώς και τους αντίπαλους του στο Σοσιαλιστικό κόμμα.


Στο τέλος, η συμμετοχή απέδωσε τους καρπούς της. Τα κόμματα της κεντροαριστεράς, ενωμένα ως Συνασπισμός, κέρδισαν τόσο το δημοψήφισμα του Οκτωβρίου του 1988 όσο και τις γενικές εκλογές του Δεκεμβρίου του 1989. Η Χιλή επέστρεψε στο δημοκρατικό καθεστώς με την αρχή της προεδρίας του Πατρίσιο Αϋλουίν, το Μάρτιο του 1990. Παρά τις αμφιβολίες και τη δυσπιστία, η κυβέρνηση Πινοτσέτ παρέδωσε την εξουσία στη νέα δημοκρατική κυβέρνηση, ακριβώς όπως το προέβλεπε το Σύνταγμα που το ίδιο το στρατιωτικό καθεστώς είχε συντάξει. Αυτή η διαδικασία της μετάβασης ήταν, από μόνη της, μια εξαίρεση, καθώς σπανίως τα απολυταρχικά καθεστώτα ιδρύουν κανόνες που συγκεκριμενοποιούν, με μεγάλη προσδοκία και λεπτομέρεια, πότε και πώς θα εγκαταλείψουν την εξουσία.


Συνεπώς, ειδωμένο αναδρομικά, το στρατιωτικό καθεστώς βρέθηκε να περιορίζεται από το συνταγματικό πλαίσιο που του είχε παραχωρήσει η εξουσία. Το Σύνταγμα του 1980 κατέληξε να έχει θετικές συνέπειες, παρά τις αρχικές αρνητικές προβλέψεις. Όχι μόνο μείωσε την αβεβαιότητα στη διαδικασία μετάβασης, αλλά και – βάζοντας τέλος στο βαθιά ριζωμένο πρόβλημα των προέδρων που εκλέγονταν με μια μειοψηφία της λαϊκής ψήφου και που χρειάζονταν πλειοψηφίες στο Κογκρέσο πιο σημαντικές για να εγκρίνουν τους νόμους – ελαχιστοποίησε την αστάθεια που μάστιζε την προηγούμενη θεσμική τάξη. Η εμπειρία της Χιλής ενδυνάμωσε τις κεντρομόλους δυνάμεις, εμβαθύνοντας και εμπλουτίζοντας μια διαδικασία μάθησης που ήδη είχε δρομολογηθεί.


Σε μια χώρα με μια ιστορία αυξανόμενης ιδεολογικής πόλωσης που εκτονώθηκε βίαια στη δεκαετία του εβδομήντα, η επιβίωση της δημοκρατίας εξαρτιόταν επίσης από την επανακοινωνικοποίηση της πολιτικής ελίτ. Τα νέα θεσμικά κίνητρα διευκόλυναν αυτή τη διαδικασία. Έκανε εμφανές ότι κάποιος σαν τον Αλεχάντρο Φόξλεϋ, υπουργός Οικονομικών από το 1990 ως το 1995 και αργότερα υπουργός Εξωτερικών, θα αναγνώριζε από τις αρχές της πρώτης δημοκρατικής κυβέρνησης ότι οι συνταγματικοί κανόνες που είχε προτείνει ο Πινοτσέτ είχαν «ειρωνικά ενθαρρύνει ένα σύστημα πιο δημοκρατικό», εφ’ όσον υποχρέωσαν τους βασικούς πρωταγωνιστές να καταλήξουν σε συμφωνίες, αντί σε αντιπαράθεση, και «αποφεύγοντας το λαϊκισμό» αύξησαν τον «οικονομικό τρόπο διακυβέρνησης».


Η κλασική απεικόνιση της Χιλής ως «πρωταθλήτριας του νεοφιλελευθερισμού» στη Λατινική Αμερική αδυνατεί να συλλάβει πόσο πραγματιστικές υπήρξαν οι οικονομικές πολιτικές της: από την έμφαση σε έναν τύπο ανταγωνιστικής αλλαγής σε μια συμφωνία ελεύθερου εμπορίου με τις Ηνωμένες Πολιτείες• από έναν στενό έλεγχο του τραπεζικού τομέα, στην προσαρμογή των επιτοκίων• κι από τους περιορισμούς της ροής του κεφαλαίου, στη δημιουργία ενός αποθέματος για να προστατευτεί η οικονομία από τις διακυμάνσεις στην παγκόσμια τιμή του χαλκού (το βασικό προϊόν εξαγωγής της Χιλής και το οποίο πάντοτε υπήρξε ένας πόρος στα χέρια του Κράτους). Αυτές οι πολιτικές πηγάζουν σε ένα πλαίσιο όπου η διαπραγμάτευση μέσα στο Κογκρέσο έχει υπερισχύσει της πολιτικής στους δρόμους, και της συμφωνίας για την διακριτική άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας. Η προοδευτική πολιτική στη Χιλή είναι μια υπόθεση όχι ριζικών μετατροπών, αλλά βαθμιαίων μεταρρυθμίσεων. Η συνένωση της κεντροαριστεράς, ο Συνασπισμός, που αναδύθηκε από τους χριστιανοδημοκράτες και τους σοσιαλιστές, έχει κυβερνήσει από το 1990 και έχει μετατρέψει τη χώρα σε ένα μοντέλο δημοκρατικού καπιταλισμού και σταθερής πολιτικής κομμάτων στην περιοχή.


Η αριστερά και το μέλλον της δημοκρατίας


Ο λαϊκισμός ως πολιτικός πρωταγωνιστής ανήκει στο παρελθόν και ίσως θα οφείλαμε να τον καταργήσουμε και σαν έννοια. Από τη στιγμή πουτο κλασικό μοντέλο βιομηχανοποίησης με υποκατάσταση των εισαγωγών έπαψε να είναι μια βιώσιμη στρατηγική, σαν αποτέλεσμα μιας μεγαλύτερης ενοποίησης της αγοράς και του οικονομικού ανοίγματος που ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του εβδομήντα, εξαφανίστηκαν οικονομικά κίνητρα των αστικών συνασπισμών που είχαν σχηματίσει πολλές τάξεις που είχαν υποστηρίξει το λαϊκισμό. Χωρίς μια υλική βάση στήριξης, τα δομικά θεμέλια του λαϊκισμού χάθηκαν. Οι ποικιλίες του «λαϊκισμού» που έφτασαν στην εξουσία αποό τις μεταβάσεις της δεκαετίας του ογδόντα ήταν αδέξιες απομιμήσεις του πρωτότυπου, ικανές να αναδημιουργήσουν τη ρητορική και τις τελετουργίες του, αλλά χωρίς να μπορούν να αναπαράγουν την ουσία του. Παρομοίως, ο σοσιαλισμός είναι ζήτημα του παρελθόντος. Με το που ο σοσιαλισμός του Κράτους έδειξε το κακό πρόσωπό του και την παράλογη οικονομία του, το σύστημα και η ιδεολογία του αποσυντέθηκαν. Ιδέες όπως η αταξική κοινωνία, ο κεντρικός προγραμματισμός και η απόκτηση των μέσων παραγωγής από το Κράτος έχασε το νόημα και τη δύναμή του, τόσο στη Λατινική Αμερική όπως και αλλού.


Ωστόσο, οι ουσιαστικές ανησυχίες του λαϊκισμού είναι τόσο ζωντανές όσο ήταν πάντα. Δεκαετίες μετά το τέλος των στρατιωτικών κυβερνήσεων, των μακρόπνοων στόχων, όπως το Κράτος ευημερίας, η κοινωνική δικαιοσύνη και πολιτική συμμετοχή, η ισότητα και αξιοπρέπεια της εργατικής τάξης και τα δικαιώματα των ομάδων είναι μειονεκτήματα, συνεχίζουν να είναι ανεκπλήρωτα και να προκαλούν κινητοποιήσεις. Παρ΄όλα αυτά, τα πολιτικά οχήματα του παρελθόντος έχουν πάψει να είναι βιώσιμα στην πρωτότυπη μορφή τους. Τα ζητήματα συνεχίζουν να είναι τα ίδια, αλλά χρειάζονται νέες στρατηγικές για να τα προσεγγίσουν και να τα επιλύσουν. Γενικά, οι σοσιαλιστές έχουν βρει ένα νέο σενάριο με σχετική ευκολία, μιας και έχουν βρει άλλα μέρη προς τα οποία να κοιτάξουν. Ο Φελίπε Γκοθάλεθ είχε ήδη καταφέρει να μετατρέψει την Ισπανία σε ένα μοντέλο για την κοινωνική δημοκρατία στα μέσα της δεκαετίας του ογδόντα. Στα μέσα της δεκαετίας του ενενήντα έφτασε να «επιλέγει» παλιούς κομμουνιστές από την Ουγκαρία και την Πολωνία για να πάνε στις χώρες τους «γυρίζοντας από την Ευρώπη».


Εντούτοις, οι λαϊκιστές πολιτικοί είχαν μικρότερη επιτυχία στη μετατροπή των μαζικών κινημάτων τους σε βιώσιμα πολιτικά κόμματα. Στην πλειοψηφία τους αυτοί οι ηγέτες είχαν δυσκολία να βρουν ένα αφήγημα που θα συνεισέφερε στη δημοκρατική σταθερότητα με έναν έγκυρο τρόπο. Το φάντασμα του παλιού λαϊκισμού συνεχίζει να επιστρέφει, ίσως σαν ένας μάρτυρας του πόσο ανολοκλήρωτη είναι η ενσωμάτωση των φτωχών στη Λατινική Αμερική, και σαν μια οδυνηρή υπενθύμιση πως η περιοχή συνεχίζει να έχει την μεγαλύτερη ανισότητα του κόσμου. Το λαϊκιστικό αίνιγμα φέρνει αντιμέτωπη τη Λατινική Αμερική με τη γνωστή αλλά περίπλοκη πρόκληση να προάγει έναν βαθύ εκδημοκρατισμό την ίδια στιγμή που ενισχύονται οι διαδικασίες για την ολοκλήρωση της ίδιας της δημοκρατίας. Η ανάγκη να επιτευχθούν και οι δυο εργασίες συνεχίζει να παρουσιάζει ακανθώδη θέματα σε μια περιοχή που που και η ίδια η λέξη «θεσμός» έχει φτάσει να σημαίνει, εδώ και πολύ καιρό, έναν απλό σάκο με ταχυκτυλουργικά που οι κυβερνούσες ελίτ χρησιμοποιούν για να ξεγελάσουν, αποκλείσουν και καταστήσουν πιο φτωχό το λαό. Πολύ συχνά οι ηγέτες έχουν προτείνει δίκαια κοινωνικά ιδανικά που δεν έχουν νιώσει υποχρεωμένοι να τα εφαρμόσουν με κοινωνικές μορφές. Είναι μια θλιβερή ειρωνία, αυτοί οι ηγέτες έχουν καταλήξει να αποδυναμώσουν ακριβώς τα δικαιώματα και τους θεσμούς που οι φτωχοί και περιθωριοποιημένοι χρειάζονται απεγνωσμένα, επιδεινώνοντας ακόμα περισσότερο τις ανισότητες που οι ηγέτες θα έπρεπε να είχαν διορθώσει.


Ωστόσο, η αυθαιρεσία δεν αποτελεί μια καλή συνταγή για μια δημοκρατική κοινωνία. Αν ο δεξιός Κάρλος Μένεμ αξίζει να επικρίνεται επειδή διόρισε παράνομα δικαστές στο Ανώτατο Δικαστήριο της χώρας του, επίσης θα πρέπει να κριθεί και ο αριστερός Ούγκο Τσάβες, ανεξαρτήτως από τους στόχους του που είναι τόσο διαφορετικοί. Σε μια δημοκρατία τα μέσα είναι ουσιαστικά και όχι μια τυπικότητα, εφ΄όσον οι κανόνες είναι το μοναδικό στο οποίο οι αντίπαλοι μπορούν πάντα νασυμφωνούν. Οπότε, οι μέθοδοι συνιστούν την κόλλα που κρατάει ενωμένη την πολιτική.


Αυτή είναι η μεγαλύτερη πρόκληση για την αριστερά στη Λατινική Αμερική σήμερα: να συμφιλιωθούν οι βασικοί στόχοι της ένταξης και της ισότητας με τους στόχους – εξίσου βασικούς, επιμένω- του να υπολογίζουμε σε μεθόδους και θεσμούς στέρεους.


Υπάρχουν χώρες στην περιοχή στις οποίες αυτή η διπλή πρόκληση έχει προσεγγιστεί και μάλιστα επιτευχθεί. Ο κοινός παρανομαστής σε τέτοιες ιστορίες επιτυχίας είναι η ύπαρξη ενός σταθερού συστήματος πολιτικής κομμάτων και μιας διαδικασίας λήψης αποφάσεων που δεν εξαρτάται από τη διακριτική εξουσία της Εκτελεστικής, αλλά στην νομοθετική διαπραγμάτευση. Στο υπόλοιπο της Λατινικής Αμερικής απομένουν πολλά για να γίνουν προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά υπάρχουν καλά παραδείγματα κοντά μας. Είναι αναγκαίο να τα μιμηθούμε.


Το κείμενο έχει εμφανιστεί στα ισπανικά στην Μεξικάνικη επιθεώρηση CONFLUENCIA XXI, και δημοσιεύεται στο πλαίσιο συνεργασίας των δύο περιοδικών

Θα ήταν λίγο αν λέγαμε ότι η Ε. Ε., σήμερα, έχει πρόβλημα μάρκετινγκ. Πολύ συχνά, η Ευρωπαϊκή Ένωση μοιάζει κουρασμένη, απόμακρη και άσχετη. Χρειάζεται μια ‘μεγάλη ιδέα’, γρήγορα. Για να εφεύρει ξανά τη λογική του Μοννέ, πρέπει να επιλέξει ένα πρόβλημα και να δείξει ότι μπορεί να δώσει τη λύση. Η θεσμική μεταρρύθμιση ή ο νεωτερισμός πρέπει να θεωρηθούν ως μέσα για τη διευκόλυνση του στόχου της νέας πολιτικής: μια πρακτική προϋπόθεση που θα ικανοποιήσει τα οικονομικά και κοινωνικά συμφέροντα που έχουν αποτελματωθεί σε ένα τρέχον ζήτημα μείζονος δημόσιου προβληματισμού. Το πιο πρόσφατο πρόβλημα είναι ότι, για πολλούς ψηφοφόρους, το Σύνταγμα ή η Συνθήκη έδινε λύσεις σε προβλήματα που δεν καταλάβαιναν ή για τα οποία δεν νοιάζονταν ιδιαίτερα.


Με χαμηλότερα επίπεδα δημόσιας επικύρωσης, τίθεται θέμα νομιμότητας της Ε.Ε. Την άνοιξη του 2008, η έρευνα του Ευρωβαρόμετρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έδειξε ότι λίγο περισσότεροι από τους μισούς ψηφοφόρους στην Ευρωπαϊκή Ένωση των ‘27’ πιστεύουν ότι η ένταξη της χώρας τους στην Ε.Ε. είναι ‘καλό πράγμα’- ανησυχητικά χαμηλό ποσοστό για να αποτελέσει βάση οικοδόμησης. Επιπλέον, λιγότεροι από τους μισούς από εκείνους που έλαβαν μέρος στην έρευνα του φθινοπώρου 2008, εξέφρασαν ‘εμπιστοσύνη’ στον θεσμό των Βρυξελλών. Υπήρξε σημαντική πτώση υποστήριξης στη Γαλλία, τη Ρουμανία, την Αυστρία και την Ελλάδα- περιπτώσεις που είναι ιδιαίτερα σημαντικές αφού όλες μαζί καλύπτουν διαφορετικά μεγέθη της εμπειρίας της Ε.Ε. Παλαιότερα, μια δημοσκόπηση της F/T Harris, το 2007, είχε δείξει ότι το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό της Ε.Ε. στη Γαλλία, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν η ‘γραφειοκρατία’. Μόνο η Ιταλία και η Ισπανία έμοιαζαν να ενοχλούνται λιγότερο από αυτό.


Με παρόμοιο δημόσιο αίσθημα, μοιάζει παράλογο να θεωρηθεί ως άμεση λύση οποιαδήποτε προσθήκη στο υπερεθνικό οικοδόμημα. Πράγματι, η σημερινή κρίση στην Ε.Ε. οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην ίδια. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του νέου αιώνα, η Ε.Ε. κλείστηκε στον εαυτό της, προκειμένου να τελειοποιήσει τη θεσμική αρχιτεκτονική της. Το ‘δημοκρατικό έλλειμμα’ ήταν –και παραμένει- σημαντική ατζέντα προς αντιμετώπιση. Πόσοι ψηφοφόροι ανά την Ευρώπη έχουν άποψη για την ‘ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία’ ή για την προεδρία του συμβουλίου υπουργών; Όταν τέτοια θέματα τίθενται δημιουργούν αναπόφευκτα μια αποστασιοποίηση ανάμεσα στο cognoscenti και το μαζικό κοινό. Έτσι, όταν τους ρωτούν για τις συνταγματικές ρυθμίσεις, πολλοί ψηφοφόροι απαντούν απλώς ‘κοίτα τη δουλειά σου’ ή επηρεάζονται από λαϊκίστικες ‘αντί’- εκστρατείες που προσφέρουν πιο εύκολες και πιο ενδιαφέρουσες εξηγήσεις.


Η παρατεταμένη αυτή ενδοσκόπηση αποτελεί, ιστορικά, εξαίρεση. Το καθένα από τα προηγούμενα σημαντικά βήματα προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση συνδύαζε τις θεσμικές αλλαγές με μια νέα μεγάλη ιδέα ή ιδέες. Ο Ζαν Μοννέ ξεκίνησε με μια κοινή αγορά άνθρακα και χάλυβα. Οι θεσμοί ήταν μέσο και όχι αυτοσκοπός. Η ίδια λογική επαναλήφθηκε με τη Συνθήκη της Ρώμης. Θεσμική μεταρρύθμιση δεν υπήρξε ουσιαστικά πριν από την Ενιαία Πράξη στη δεκαετία του 1980. Με αυτήν επεκτάθηκε η ψηφοφορία με πλειοψηφία στο Συμβούλιο όπως ποτέ άλλοτε, πριν ή μετά, αλλά παρουσιάστηκε δημοσίως ως συμπλήρωμα της εσωτερικής αγοράς. Η Συνθήκη του Μάαστριχτ δημιούργησε το ‘ευρώ’, την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Άμυνας και τη συνεργασία σε θέματα Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων και αιτιολόγησε την θεσμική δομή των τριών ‘πυλώνων’, καθώς και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Η Συνθήκη του Άμστερνταμ ενίσχυσε την κοινωνική διάσταση και τη διάσταση της απασχόλησης και διευθέτησε διαδικαστικά ζητήματα. Σε κάθε στάδιο, η εκστρατεία είχε ως στρατηγική την υποστήριξη νέων οικονομικών προγραμμάτων, η υλοποίηση των οποίων απαιτούσε θεσμική μεταρρύθμιση.


Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έπρεπε να φαίνεται ότι κάνει και όχι ότι απλώς υπάρχει. Η νομιμοποίηση της ευρωπαϊκής επίπονης προσπάθειας προέκυπτε καταρχήν από τα αποτελέσματα των πολιτικών πρωτοβουλιών – μια ‘παραγωγική νομιμότητα’- καθώς το κοινό έβλεπε τα οικονομικά και κοινωνικά οφέλη, ταυτίζοντας την ‘Ευρώπη’ με ανάπτυξη και επιτυχία. Η οικοδόμηση της Ευρώπης απευθυνόταν στα ορθολογικά συμφέροντα των επιχειρήσεων που αναζητούσαν νέες αγορές, των εργαζομένων που αναζητούσαν περισσότερες και καλύτερες δουλειές και των καταναλωτών που ήθελαν πιο αποτελεσματικές αγορές. Η Κοινή Αγροτική Πολιτική αποτελούσε την εξαίρεση στον κανόνα: εδώ η κοινωνική προστασία χάλκευε την αποτελεσματικότητα της αγοράς, αλλά και πάλι η βάση ήταν τα συμφέροντα των καίριων τομέων. Επιπλέον, η ‘Ευρώπη’ έπρεπε να δημιουργηθεί έξω από τα έθνη κράτη: ως αντίδοτο στους αποτυχημένους εθνικισμούς και ιδεολογίες, πρόσφερε μια νέα πολιτική μοντερνισμού. Η οικονομική διαχείριση ήταν α-πολιτικοποιημένη, απαλλαγμένη από εσωτερική διαφθορά και καθοδηγούμενη από τεχνοκρατική αντίληψη. Η νέα οικονομική ανάπτυξη έπρεπε επίσης να αποτελεί ανάχωμα έναντι της κομμουνιστικής απειλής, τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά, ενισχύοντας περαιτέρω την αίσθηση της νομιμότητας.


Αργότερα, όταν ο αριθμός των κρατών μελών της νότιας Ευρώπης αυξήθηκε, η ‘Ευρώπη’ είχε ένα πρόσθετο πεδίο δράσης: την εδραίωση της μετάβασης στη δημοκρατία, επιβεβαιώνοντας μια κοινή ‘οικογενειακή’ ταυτότητα (στοιχεία που επαναλήφθηκαν με τη διεύρυνση της κεντρικής Ευρώπης, αλλά με πιο αδύναμη επίδραση στη Δύση λόγω της πρόσφατης θεσμικής ατζέντας). Σε όλη τη διάρκεια, η ‘Ευρώπη’ ήταν η πρόκληση στο στάτους κβο και το παλιό κατεστημένο, με σαφή στόχο. Οι φεντεραλιστές ήταν από τους πλέον ένθερμους, αλλά δεν μπορούσαν να αποτελούν την κεντρική πελατεία.


Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει χάσει την ιδιότητα της avant-guarde , που έχει ξεπεραστεί από νέα ζητήματα και μεταπτώσεις του κοινού. Τα πρόσφατα δημοψηφίσματα στη Γαλλία, την Ολλανδία και την Ιρλανδία άφησαν την Ε.Ε. φοβισμένη από τα γεγονότα, από την ορμή της δημόσιας απόρριψης. Το τωρινό σχέδιο διεξαγωγής ενός δεύτερου δημοψηφίσματος στην Ιρλανδία για τη Συνθήκη της Λισσαβόνας είναι αναπόφευκτα αντενεργό και γεμάτο φόβο για τον ψηφοφόρο. Η Ε.Ε. δεν μοιάζει να νιώθει ότι ανήκει στο μέλλον.


Πού είναι η ‘Ευρώπη’ στα νέα ζητήματα που κυριαρχούν στις ειδήσεις μας; Πόσοι Ευρωπαίοι ψηφοφόροι μπορούν να μιλήσουν για την πολιτική της Ε.Ε. σε σχέση με την κλιματική αλλαγή ή την προμήθεια σε ενέργεια; Ή για το τι κάνει η Ε.Ε. για τη διεθνή τρομοκρατία; Ακόμη και σε ό, τι αφορά τα μεγάλα οικονομικά ζητήματα, ποια άμεση ικανότητα έχει σήμερα η Ε.Ε. να αντιμετωπίσει την ανεργία; Ή την εξειδίκευση; Το κοινό δεν ξεγελιέται: η Ε.Ε. λέει συχνά ‘μεγάλα’ λόγια, αλλά η πραγματική ικανότητά της να δράσει παραμένει περιορισμένη. Το Πρόγραμμα 2000 της Λισσαβόνας, που έγινε πιο ενήμερο το 2005, διακήρυττε ένα πακέτο μεταρρυθμίσεων του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου, αλλά οι μηχανισμοί της πολιτικής του (η ‘Ανοιχτή Μέθοδος Επικοινωνίας’) ήταν η περίτρανη απόδειξη για τους περιορισμούς που τέθηκαν στην ικανότητα της Ε.Ε. να δράσει. ‘Ήπιες’ διαδικασίες άφησαν στην Ε.Ε. τη δυνατότητα για εκκλήσεις.


Το αποτέλεσμα είναι ότι όταν ξέσπασε η παγκόσμια τραπεζική κρίση το 2008, η Ε.Ε. μπορούσε μόνο να κοιτάει πάνω απ’ τους ώμους των σημαντικότερων εθνικών κυβερνήσεων, αντί να καθοδηγεί τις ‘λύσεις’. Ο πρόεδρος Νικολά Σαρκοζί κάλεσε τους ηγέτες της Γερμανίας, της Ιταλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου, την Επιτροπή και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σε μια ιδιωτική σύνοδο κορυφής στο Ελιζέ, στις 4 Οκτωβρίου. Η κρίση ήταν τόσο σοβαρή που απαιτούσε την συγκεντρωμένη προσοχή των ‘μεγάλων 4’ της Ε.Ε., αλλά η απουσία των υπόλοιπων 23 κυβερνήσεων -μελών έδειχνε ότι η Ε.Ε. ως τέτοια δεν βρισκόταν στο κάθισμα του οδηγού. Η μίνι σύνοδος συμφώνησε ότι δεν θα υπήρχε εγγύηση για τις ευρωπαϊκές τράπεζες σε επίπεδο Ε.Ε. και η αποκατάσταση ήταν θέμα εθνικής επιλογής. Η ιρλανδική κυβέρνηση είχε ήδη προχωρήσει στην εγγύηση των καταθέσεων στις τράπεζές της, χωρίς καμιά αναφορά στη διάσταση της Ε.Ε. Πολύ αργότερα, η Neelie Kroes , συνήθως δυναμική Επίτροπος αρμόδια για τον Ανταγωνισμό, ανακοίνωσε ότι η ΕΕ θα χαλάρωνε τους κανονισμούς της για να επιτρέψει στις κυβερνήσεις να εγγυηθούν και να διοχετεύσουν μετρητά στις τράπεζές τους. Στις 26 Νοεμβρίου, η Επιτροπή της ΕΕ που μέχρι τότε δεν είχε τίποτα ουσιαστικό να πει για την αυξανόμενη οικονομική κρίση, δημοσίευσε ένα κείμενο για την ανάγκη συντονισμένης ανόρθωσης της οικονομίας από τα 27 κράτη-μέλη. Ακόμη και τότε, η προσοχή επικεντρώθηκε στην κυβέρνηση της Άνγκελα Μέρκελ, που διαφοροποιήθηκε υποτιμώντας το είδος δράσης που είχαν αναλάβει ο Μπράουν και ο Σαρκοζί και υποσχέθηκε να διαθέσει στη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης μόνο τα μισά χρήματα απ’ όσα είχαν υποσχεθεί το Λονδίνο και το Παρίσι. Όταν τέθηκε σε δοκιμασία, η Ευρωπαϊκά Ένωση διαιρέθηκε και άργησε να καθορίσει το ρόλο της. Με όλα αυτά, η ΕΕ απογοήτευσε τους υπέρμαχούς της και απέτυχε στην εκπλήρωση των προσδοκιών τους.


Πώς μπορεί η ΕΕ να βρει μια νέα αντίληψη του στόχου; Συγγραφείς όπως ο Timothy Garton Ash απ’ την Οξφόρδη συμπεραίνουν ότι η ΕΕ έχασε το δρόμο της μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, που της έδωσε την καθοριστική ‘ιστορία’ της. Ασφαλώς, η ευρωπαϊκή ενότητα άρχισε με τη γαλλο-γερμανική συμφιλίωση στο πλαίσιο της διαιρεμένης στα δυο Ευρώπης. Προχώρησε όμως μόνο επειδή μπόρεσε να συνδυάσει πολλές ξεχωριστές τμηματικές και τοπικές ιστορίες πίσω από μια νέα ατζέντα. Η σταθεροποίηση της δημοκρατίας στη νότια Ευρώπη, η μεταρρύθμιση του κράτους στην Ιταλία κι αλλού με την ενιαία αγορά, η επιθυμία για πρόσβαση στις αγορές από την πλευρά των Σκανδιναβών, η ανάγκη ‘εισαγωγής’ νομισματικής πειθαρχίας μέσω της ‘ευρωζώνης’ – τίποτα από όλα αυτά δεν βασιζόταν σε μια αναγκαστική ενότητα λόγω του Ψυχρού Πολέμου. Η είσοδος της Βρετανίας και της Ιρλανδίας το 1979 δεν είχε επίσης να κάνει με κίνητρα που προέρχονταν από τον Ψυχρό Πόλεμο. Με δυο λόγια, ο Ψυχρός Πόλεμος δεν ήταν ποτέ η μοναδική ιστορία και τον διαδέχτηκαν άλλες πριν από το τέλος του. Και η Γαλλία, τουλάχιστον, είδε τους προέδρους της, στο μεταψυχροπολεμικό σκηνικό, να ανανεώνουν τη δέσμευσή τους στον ειδικό δεσμό με τη Γερμανία στην ηγεσία της Ευρώπης.


Σήμερα υπάρχουν 27 τοπικοί δημόσιοι διάλογοι για το μέλλον της Ευρώπης, με πολλές, διαφορετικές ανάμικτες ιστορίες. Είναι λάθος να συμπεράνουμε ότι το σύνολο της Ευρώπης συναινεί στα βασικά θέματα και μόνο μια, δυο, τρεις ή περισσότερες χώρες διαφωνούν. Η ιδιότητα αυτή είναι εκτεταμένη. Διατρέχοντας την ατζέντα, υπάρχουν πολλές διαχωριστικές γραμμές και μεταβαλλόμενες πλειοψηφίες, ανάλογα με το εάν το επίκεντρο είναι το πρόγραμμα 2000 της Λισσαβόνας, η Συνταγματική Συνθήκη και τα κείμενα που τη διαδέχτηκαν, οι ντιρεκτίβες των υπηρεσιών, το ευρώ’ κλπ. Μπορούμε επίσης να δούμε πόσο διαφορετικά βλέπουν οι Δυτικοευρωπαίοι τους μετανάστες εργάτες από την Ανατολή- να αντιπαραθέσουμε την εικόνα του ‘Πολωνού υδραυλικού’ στη Βρετανία και τη Γαλλία, για παράδειγμα, και να αναρωτηθούμε ποιος υποστηρίζει εδώ μια ‘ευρωπαϊκή’ ταυτότητα.


Η πραγματικότητα είναι ότι στο μέλλον, όπως και στο παρελθόν, η Ε. Ε. θα πρέπει να συνθέσει ποικίλες ιστορίες σε έναν κοινό σκοπό. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι αυτός είναι ο μόνος εφικτός τρόπος για να εγκαθιδρύσει έναν αναγκαίο συνασπισμό υποστήριξης. Μια μεγάλη ιδέα χρειάζεται ένα πακέτο μέτρων πίσω της – να προσφέρει παράπλευρες αποζημιώσεις για να διευρύνει την έκκληση- και να αιτιολογήσει τη θεσμική μεταρρύθμιση.


Μια ανανεωμένη εστίαση στην παραγωγική νομιμότητα απαιτεί πολιτική ηγεσία. Και πάλι η ιστορία μας διδάσκει ότι τα μεγάλα βήματα προς τα μπρος απαιτούν έναν πρόεδρο της Επιτροπής με ισχυρό προφίλ, μαζί με έναν σθεναρό γαλλογερμανικό άξονα. Σήμερα, ο Μπαρόζο δεν ανταποκρίνεται σε αυτό το κριτήριο και πρέπει να ελπίσουμε για ένα πιο δημοφιλές πρόσωπο μετά το 2009. Η άλλη πλευρά της εξίσωσης χρειάζεται αναθεώρηση. Το Παρίσι και η Βόννη μπορούσαν να διευθύνουν την Ε.Ε. των 12, αλλά τα τελευταία χρόνια δείχνουν ότι δεν ισχύει το ίδιο για την Ευρώπη των 27. Οι κεντροευρωπαίοι δεν συμμερίζονται αναγκαστικά τη σκοπιά τους και δεν είναι εύκαμπτοι.


Στην πραγματικότητα, μια Ε.Ε. των 27 ή περισσότερων αντιπροσωπεύει έναν πολύ διαφορετικό χώρο σε ό, τι αφορά την ηγεσία. Είναι πολύ απίθανο ένα ή δυο κράτη-μέλη να ασκούν το είδος της ηγεμονικής ηγεσίας που άσκησαν το Παρίσι και η Βόννη στο παρελθόν. Η ηγεσία μοιάζει να είναι πιο ρευστή και εστιασμένη σε συγκεκριμένους τομείς, με μεταβαλλόμενους συνασπισμούς ως αποτέλεσμα. Με περισσότερους παίκτες, εκτεταμένες πολιτικές και 27 εκλογικούς κύκλους, η σταθερή ηγεσία αποτελεί χίμαιρα. Η Γαλλία και η Γερμανία μόνες τους τυγχάνουν, πιθανότατα, ανεπαρκούς υποστήριξης. Περισσότερο απ’ ό, τι για τους προκατόχους του, είναι πιο δύσκολο για τον Σαρκοζί να είναι διάμεσος παίκτης στο φάσμα των εθνικών θέσεων, ενώ η Μέρκελ στο τέλος του 2008 φάνηκε να εγκαταλείπει το έργο της εδραίωσης μιας νέας συναίνεσης. Υπάρχει μια ανανεωμένη ευκαιρία για τη Βρετανία να επιβάλει την παρουσία της κι αυτό θα μπορούσε να διευρύνει την κάλυψη της ηγεσίας. Αυτό θα ήταν πολύ ρεαλιστικό αν η ΕΕ εστίαζε σε ένα μείζον πρόγραμμα πολιτικής. Όμως, οι εσωτερικοί περιορισμοί στο Λονδίνο είναι πολύ αυστηροί: ο Μπράουν (κάπως λιγότερο από τον Μπλερ) είναι πιο αναγκαίος, αλλά δεν μπορεί να εκπληρώσει. Ο πιθανός διάδοχός του, Ντέηβιντ Κάμερον, θα είναι ακόμη πιο αποστασιοποιημένος από την Ευρώπη, περιορισμένος από τις θέσεις του περιβάλλοντός του περί ‘Μικρής Αγγλίας’ και τη δική του έλλειψη ενδιαφέροντος. Μια γενναία κίνηση στην Ευρώπη από τον Μπράουν θα έκανε την αυτοκρατορία του Μέρντοχ να γείρει στους Τόρρις, επιδεινώνοντας τα τραύματα των Εργατικών. Κατά συνέπεια, οι προοπτικές για μια νέα ηγεσία στην Ευρώπη δεν είναι άμεσα υποσχόμενες.


Ηγεσία και νομιμότητα συνδέονται στενά. Μια νέα ‘παραγωγική’ νομιμότητα στην ΕΕ μπορεί να επιτευχθεί με πολιτικές που θα ανατεθούν σε μια ειδική υπηρεσία. Σήμερα, όμως, μέρος της παλινδρόμησης ως προς την Ε.Ε. στη Γαλλία, ειδικά, απευθύνεται εναντίον του ρόλου και της μορφής της ίδιας της Κομισιόν. Αυτό έρχεται παράλληλα με την εχθρότητα που εκπέμπεται από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Δανία και άλλους σε διάφορες στιγμές. Είναι απίθανο μια αλλαγή του προέδρου της Κομισιόν να επιλύσει το ζήτημα. Συγγραφείς όπως ο Yves Meny του European University Institute έχουν αναγνωρίσει την ανάγκη μιας νέας ‘ χρήσιμης ηγεσίας’ στην Ε.Ε. και υποστηρίζουν ότι μόνο η Κομισιόν μπορεί να την παράσχει. Ωστόσο, πολλοί Ευρωπαίοι δεν είναι διατεθειμένοι να δουν την Κομισιόν ως κεντρικό κομμάτι μιας μεγάλης ιδέας- γι’ αυτούς αποτελεί μέρος του προβλήματος, όχι λύση, όπως δείχνουν και οι δημοσκοπήσεις.


Το πρότυπο της Κομισιόν ως θεσμική μορφή μοιάζει παρωχημένο-παραπέμπει στον τεχνοκρατικό εκσυγχρονισμό της δεκαετίας του 1950. Ποιος αγαπά την ευρωπαϊκή ενότητα λόγω της μορφής της Κομισιόν; Η δομή είναι απόμακρη και ελιτίστικη, πολύ διαφορετική από το πολιτικό μοντέλο που οι ψηφοφόροι γνωρίζουν και εμπιστεύονται στις χώρες τους. Την ίδια στιγμή, η εμπειρία των άμεσων εκλογών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν μπορεί να θεωρηθεί κατηγορηματικά ως επιτυχής. Το εκλεγμένο Κοινοβούλιο μπορεί να έχει εκτρέψει μέρος της κριτικής κατά της τεχνοκρατικής Κομισιόν, αλλά δεν έχει να παρουσιάσει πολλά πρόσθετα οφέλη. Είχε μικρή επίδραση στη δημόσια εικόνα της Ε.Ε. στα μέσα ενημέρωσης ανά την Ευρώπη. Το γεγονός ότι δεν είναι ορατό είναι ένας παράγων που συντελεί στο πρόβλημα νομιμότητας της Ε.Ε. ως σύνολο.


Η ‘Ευρώπη’ πρέπει να αναπτυχθεί ως πολιτικό σύστημα, με την πολιτικοποίηση που αυτό συνεπάγεται, εάν θέλει η νομιμότητά της να έχει βαθύτερες ρίζες. Σ’ αυτή τη γενική πρόταση, συμφωνώ με τον συνάδελφό μου του LSE, Simon Hix. Αλλά η πολιτικοποίηση δεν καλύπτει τις άμεσες ανάγκες του παρόντος και κινδυνεύει ‘να πετάξει το μωρό με το νερό του μπάνιου’, θυσιάζοντας οφέλη του παρελθόντος χωρίς να αποκομίσει νέα. Η θεσμική ενδοσκόπηση, που έχει οδηγήσει την Ευρώπη στο σημερινό χάος, δεν αποτελεί την καλύτερη στρατηγική εξόδου. Με τις παγκόσμιες κρίσεις στους τομείς των τραπεζών, της ενέργειας και της κλιματικής αλλαγής, ο πολιτικός σχεδιασμός της Ε.Ε. μοιάζει με περισπασμό. Συμφωνώ με τον Stefano Bartolini του EUI ότι η μεγαλύτερη πολιτικοποίηση προϋποθέτει σημαντικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις – διαφορετικά ενδέχεται να είναι διασπαστική- αλλά δεν μπορούμε να αρχίσουμε με θεσμικές μεταρρυθμίσεις.


Αντίθετα, η πολιτική μεταρρύθμιση πρέπει να καθοριστεί από τη φύση μιας μεγάλης νέας πολιτικής ιδέας- να διατυπωθεί ως λογικό μέσο για μια επιθυμητή πολιτική λύση. Η τοποθέτηση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο κέντρο της σκηνής δεν μπορεί εύκολα να παρουσιαστεί ως κεντρική προϋπόθεση για την εφαρμογή μιας νέας πολιτικής πρωτοβουλίας. Επιπλέον, η αύξηση των εξουσιών της Κομισιόν δεν θα ικανοποιήσει εκείνο το κοινό που είναι σκεπτικό σε σχέση με τις αξίες και τους στόχους της.


Η τελευταία μεγάλη επιτυχία της Ε.Ε. ήταν η εισαγωγή του ‘ευρώ’ από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Στο σημερινό κλίμα- συμπιεσμένος μεταξύ της αντιπάθειας έναντι της Κομισιόν και των κινδύνων πολιτικοποίησης μέσω του Κοινοβουλίου- ο καλύτερος συμβιβασμός θα ήταν πάλι η δημιουργία ενός ξεχωριστού θεσμικού σώματος αφιερωμένου στην πραγματοποίηση της μεγάλης νέας ευρωπαϊκής πολιτικής ιδέας. Αυτό μπορεί να προωθηθεί ως πραγματιστική απάντηση, με τη λογική της ευρωπαϊκής ενότητας, χωρίς να αναζωπυρώσει τις ατζέντες για τις εξουσίες των ‘Βρυξελλών’. Ακολουθεί το πρότυπο του 1957 με τη δημιουργία του EURATOM.


Επιστρέφουμε έτσι στο αρχικό θέμα: το πακέτο πολιτικής. Μια μεγάλη νέα ιδέα μπορεί να τραβήξει την προσοχή με τη συζήτηση της θετικής επίδρασής της. Έχει το πλεονέκτημα της απλής εστίασης- μια κρίσιμης προϋπόθεσης για ενίσχυση της ορατότητας και νομιμότητας της ΕΕ. Μια τέτοια στρατηγική αποτρέπει τις μπερδεμένες περιπλοκές μιας αναθεώρησης της θεσμικής αρχιτεκτονικής.


Η μεγάλη νέα ιδέα απαιτεί προσεκτική επιλογή και σχεδιασμό, προκειμένου να αντανακλά ικανοποιητικά την καταλληλότητα της ‘φίρμας’ της ΕΕ. Οι πλέον κατάλληλες επιλογές σήμερα είναι τα προγράμματα που διασφαλίζουν την προμήθεια ενέργειας και αντιμετωπίζουν την κλιματική αλλαγή. Αυτά συνδυάζουν τις νέες πολιτικές της ‘πράσινης’ ατζέντας με ζητήματα οικονομικής ασφάλειας. Μέρος αυτής της ατζέντας – κλιματική αλλαγή και περικοπή εκπομπών αερίου- ήταν στο επίκεντρο της διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών στο Πόζναν, τον Δεκέμβριο του 2008, και μια ανάλογη διάσκεψη προγραμματίζεται να γίνει στην Κοπεγχάγη το 2009. Μολονότι τέτοια ζητήματα είναι κατάλληλα σε παγκόσμιο επίπεδο, η Ευρώπη έχει να προωθήσει τα δικά της συμφέροντα. Δεν έχει δώσει όμως στην ΕΕ πολλές συλλογικές αρμοδιότητες. Αντίθετα, ο έξω κόσμος βλέπει διακυβερνητικότητα και όχι υπερεθνική ηγεσία. Το πλαίσιο βελτιώνεται: ο πρόεδρος Ομπάμα θα είναι υποστηρικτικός σύμμαχος και όχι εμπόδιο. Συνεπώς, η Ευρώπη έχει την ευκαιρία να δράσει διεθνώς, ασκώντας μια ηθική ηγεσία, και δημιουργώντας μια πραγματική ενεργειακή κοινότητα που θα αντιμετωπίζει τους περιβαλλοντικούς προβληματισμούς και θα διασφαλίσει τον ανεφοδιασμό σε ενέργεια. Ως μέσο γι’ αυτούς τους σκοπούς, η ΕΕ πρέπει να δημιουργήσει μια νέα υπηρεσία με την κατάλληλη εμπειρογνωμοσύνη και αρμοδιότητες. Μια ‘Ευρωπαϊκή Υπηρεσία για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη’ θα άγγιζε τις χορδές των Ευρωπαίων ψηφοφόρων. Η Υπηρεσία θα είχε παρόμοια σχέση με το Συμβούλιο με αυτή που έχει τώρα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, θα είχε να κάνει με την εισαγωγή πολιτικής και ψηφοφορία στο Συμβούλιο με ειδική πλειοψηφία.


Η έρευνα κοινής γνώμης του Ευρωβαρόμετρου έδειξε ότι 69-71% των ανθρώπων στην Ε.Ε. των 27 πιστεύουν ότι η ΕΕ πρέπει να έχει ρόλο στην προστασία του περιβάλλοντος και 61-88% πιστεύουν το ίδιο για την ενεργειακή πολιτική (Ευρωβαρόμετρο, 68-69). Πράγματι, κανένας άλλος τομέας πολιτικής δεν είχε μεγαλύτερη υποστήριξη από το ευρωπαϊκό κοινό- εκτός από την καταπολέμηση του εγκλήματος και της τρομοκρατίας. Αυτός μοιάζει ένας λιγότερο πρόσφορος τομέας για να ηγηθεί η ΕΕ. Θέματα που έχουν να κάνουν με παρακολούθηση και ανταλλαγή πληροφοριών θα συνάσπιζαν τους υπέρμαχους των πολιτικών δικαιωμάτων και τους ευρωσκεπτικιστές. Η ενέργεια και το περιβάλλον προβάλλουν στις συζητήσεις για το μέλλον και μπορούν να συμβάλουν σε μια αλλαγή της αντίληψης του κοινού σε σχέση με την καταλληλότητα της ευρωπαϊκής ενότητας.


Ο ίδιος ο Μοννέ είχε δει την ενέργεια ως σημείο κλειδί για την αναζωογόνηση της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, μετά το φιάσκο της γαλλικής απόρριψης της Ευρωπαϊκής Αμυντικής Κοινότητας το 1954. Η σύνοδος της Μεσσήνης, στη συνέχεια, δεν επέμεινε σε μια νέα θεσμική αρχιτεκτονική αλλά σε μείζονα προγράμματα νέας πολιτικής. Ύστερα από τις πρόσφατες αναταράξεις, φαίνεται ότι απ’ αυτή την άποψη ο Μοννέ μπορεί να διδάξει και πάλι την Ευρώπη. Δεν δέχτηκα ποτέ ότι ο Μοννέ ήταν ο ‘άγιος’ που διατείνονται κάποιοι, αλλά σε ό, τι αφορά το να προχωράμε μπροστά μέσα από προγράμματα πολιτικής, η στρατηγική του αντίληψη μοιάζει πιο συνετή από αυτή την οποία βιώνουμε στη σημερινή Ε.Ε.

Η Anna Colombo, γενική γραμματέας της σοσιαλιστικής ομάδας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αποδίδει την απομάκρυνση της Ευρώπης από τους πολίτες της σε τρεις βασικούς παράγοντες: την όλο και πιο περίπλοκη θεσμική της αρχιτεκτονική, την απουσία ιδεαλιστικού οράματος, και την επικράτηση δεξιών κυβερνήσεων σε πολλές χώρες-μέλη, στην ευρωπαϊκή Επιτροπή και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.


Μια συνέντευξη στην Ελένη Χριστίδου για το Re-public


Ε: Η πρώτη ερώτηση είναι: γιατί το ‘όχι’ στην Ε.Ε. είναι, σήμερα, πιο εύκολο από το ‘ναι’;


Anna Colombo: Πρώτα απ’ όλα, τους Ευρωπαίους πολίτες η Ευρώπη τους αφορά κάθε δευτερόλεπτο της ζωής τους. Κι αυτό είναι το πιο σημαντικό, ακόμη κι αν δεν το ξέρουν. Αυτή είναι κι η πλευρά που κάνει το όλο εγχείρημα κάπως παράλογο. Από τη μια πλευρά, η Ευρώπη ανέπτυξε τα τελευταία πέντε χρόνια έναν τρόπο παρουσίας σχεδόν σε κάθε τομέα της ύπαρξής μας. Από την άλλη πλευρά, όσο περισσότερο συμβαίνει αυτό, τόσο περισσότεροι πολίτες- για διάφορους λόγους- κάνουν πίσω. Υπάρχουν δυο αιτίες: η πρώτη, που είναι πιθανώς αντικειμενική, είναι ότι η Ευρώπη, προκειμένου να δημιουργήσει την ενιαία αγορά και άλλα εναρμονιστικά μέτρα, γίνεται όλο και πιο περίπλοκη σε ό,τι αφορά τη θεσμική της αρχιτεκτονική με αποτέλεσμα, οι πολίτες να κάνουν λίγο πίσω. Η άλλη συνδέεται με την εξέλιξη της ιδέας της Ευρώπης στη σκέψη των Ευρωπαίων ηγετών. Νομίζω ότι μέχρι πριν από μερικά χρόνια είχαμε ακόμη Ευρωπαίους ηγέτες από σημαντικά κράτη-μέλη που ήταν εξαιρετικά αφιερωμένοι προσωπικά, ιστορικά και πολιτικά στην ευρωπαϊκή οικοδόμηση. Δεν είχαμε, λοιπόν, μια Ευρώπη διαπραγματεύσεων και συμβιβασμών που συνδέονταν απλώς με πρόσθετα εθνικά συμφέροντα, αλλά μια προοπτική, μια ιδέα. Στο μυαλό των Ευρωπαίων ηγετών, η Ευρώπη σήμαινε πολύ περισσότερα από απλούς συμβιβασμούς, από το να δούνε πόσα μπορεί να κερδίσει η χώρα τους απ’ την Ευρώπη. Η τρίτη αιτία, εμφανής για μένα που είμαι σοσιαλίστρια, είναι το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η Ευρώπη, εκτός από τις θεσμικές δυσκολίες και την απουσία ιδεαλιστικού οράματος, κυβερνιέται από δεξιές κυβερνήσεις σε πολλές χώρες, στην ευρωπαϊκή Επιτροπή και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αυτή η Ευρώπη έπαψε να εκπληρώνει στόχους, από την άποψη -για να χρησιμοποιήσω το σύνθημά μας- του ‘πρώτα οι άνθρωποι’, από την άποψη του κοινωνικού προβληματισμού για τους ανθρώπους, από την άποψη του να κάνει τους ανθρώπους να νιώθουν προστατευμένοι και όχι απειλούμενοι από την ΕΕ.


Πολλοί πολίτες, που οι περισσότεροι προέρχονται από το εν δυνάμει εκλογικό σώμα μας, επειδή ανήκουν στις πιο λαϊκές κοινωνικές τάξεις που είναι πιο ευάλωτες στις χρηματοοικονομικές κρίσεις και την παγκοσμιοποίηση, δεν βρίσκουν σ’ αυτές τις δεξιές κυβερνήσεις της Ευρώπης απάντηση στα ερωτήματά τους αλλά ακόμη μεγαλύτερη απειλή. Κι αυτή είναι η αιτία που τόσο πολλοί άνθρωποι λένε όχι στην Ευρώπη.


Ε: Με αυτό απαντήσατε και στην επόμενη ερώτησή μου, που είναι: οι άνθρωποι λένε όχι στην Ευρώπη, γενικά, ή σ’ αυτή την συντηρητική, δεξιά Ευρώπη;


Anna Colombo: Αυτή είναι η πρόκλησή μας! Ανέφερα τρία επιχειρήματα. Σχετικά με το πρώτο, την περιπλοκή των θεσμών και το γεγονός ότι η Ευρώπη βρίσκεται πολύ μακριά από τους πολίτες της, οι ευθύνες ανήκουν σε όλους. Υπάρχουν ευθύνες για τους τομείς του Τύπου και της επικοινωνίας, για τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Ύστερα από τα δυο ‘όχι’ στο σύνταγμα κατάλαβαν ότι πρέπει να κάνουν μια προσπάθεια για να ‘επικοινωνήσουν’ την Ευρώπη. Υπάρχουν ευθύνες για τα ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα και νομίζω ότι εμείς, ως σοσιαλιστές, πρέπει τώρα να είμαστε πολύ σοβαροί με αυτό το θέμα. Σχετικά με το δεύτερο επιχείρημα, υπάρχουν ευθύνες για τους Ευρωπαίους πολιτικούς ηγέτες – στη δεξιά, το κέντρο και την αριστερά. Η παγκόσμια χρηματοοικονομική και οικονομική κρίση, η κλιματική αλλαγή, η ανάγκη για ένα νέο τρόπο αντίληψης για την ειρήνη στον κόσμο- υπάρχει επίσης η νίκη του Ομπάμα στις ΗΠΑ- δείχνουν ότι το μεμονωμένο έθνος-κράτος δεν μπορεί πλέον να μετρήσει καθόλου σε παγκόσμιο επίπεδο. Η συνάντηση των G-20 έδειξε πολλά πράγματα, ένα όμως πολύ καθαρά: ήταν η αρχή του τέλους των G-8, προς όφελος ενός πολύ πιο περιφερειακού κόσμου, όπου τα κράτη-μέλη μας, μόνα τους, δεν μετρούν. Κι όπου μια Ευρώπη που αποτελεί άθροισμα διαφορετικών και αντικρουόμενων εθνικών συμφερόντων δεν μπορεί να παίξει ηγετικό ρόλο. Πρέπει να επανιδρύσουμε την ιδέα της Ευρώπης, που ήταν ιδέα των ιδρυτών της. Η πρόκληση που αντιμετωπίζουμε ως σοσιαλιστές είναι να καταστήσουμε σαφές στους πολίτες ότι η Ευρώπη είναι πολιτική, μπορεί να είναι αριστερή ή δεξιά κι αυτό κάνει τη διαφορά. Υπάρχουν δυο δυνατές απαντήσεις σ’ αυτή την τάση για ‘όχι’ στην Ευρώπη. Η μια είναι αυτή στην οποία πιστεύουμε, το γεγονός ότι η Ευρώπη είναι απολύτως αναγκαία. Δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα χωρίς ευρωπαϊκή συνεργασία. Όλες οι προκλήσεις για τις οποίες συζητήσαμε, χρηματοοικονομική και οικονομική κρίση, κλιματική αλλαγή, ενεργειακή κρίση, δεν σταματούν στα σύνορα. Κατά συνέπεια, μια Ευρώπη ικανή να έχει ισχυρούς θεσμούς, να μιλάει με μια ενιαία φωνή, είναι ένα must, μια ανάγκη. Η Ευρώπη είναι μια υπέροχη ιδέα, που διευθύνεται σήμερα από τους λάθος ανθρώπους. Κι αυτή είναι η δική μας πρόκληση: να κάνουμε τους πολίτες να καταλάβουν αυτές τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος: οφείλουμε να είμαστε φιλοευρωπαίοι και οφείλουμε να κάνουμε αυτή την Ευρώπη καλύτερη, πιο αριστερή και πιο σοσιαλιστική. Αυτή είναι η πραγματική πρόκληση για τις ευρωπαϊκές εκλογές.


Ε: Υπάρχουν όμως και σοσιαλιστές ηγέτες που έχουν επιλέξει τον ευρωσκεπτικισμό ως προσανατολισμό του κόμματός τους. Αναφέρομαι πιο συγκεκριμένα στο αυστριακό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα.


Anna Colombo: Δεν θα το έλεγα ευρωσκεπτικισμό, σίγουρα όμως γίνονται υπερβολικά πολλές παραχωρήσεις στον λαϊκισμό, με τη σκέψη ότι ο λαϊκισμός μπορεί να αμφισβητηθεί στο δικό του γήπεδο. Νομίζω ότι αυτό είναι αδύνατον, ο λαϊκισμός πάντα θα νικά. Γι’ αυτό, πρέπει να είμαστε πολύ πιο σοβαροί όταν δίνουμε τις απαντήσεις μας, πρέπει να είμαστε βέβαιοι ότι οι άνθρωποι βλέπουν ποια είναι τα πλεονεκτήματά τους. Δεν λέω, βέβαια, ότι όλοι πρέπει να πιστεύουν σε ιδανικά και να μη βλέπουν τη ζωή τους να καλυτερεύει. Οι άνθρωποι, όμως, πρέπει να καταλάβουν ότι για να δουν τη ζωή τους να καλυτερεύει, πρέπει να εκχωρήσουν περισσότερα στην ευρωπαϊκή δικαιοδοσία, αλλά οπωσδήποτε με ένα άλλο είδος πολιτικής.


Ε: Νομίζετε ότι η ΕΕ ή οι θεσμοί της πρέπει να λάβουν συγκεκριμένα μέτρα για να έρθουν πιο κοντά στους πολίτες; Θα ήταν έτοιμοι για μια κοινή ευρωπαϊκή λίστα υποψηφίων για το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο; Θα βοηθούσε κάτι τέτοιο;


Anna Colombo: Θα μπορούσε να βοηθήσει, αλλά είναι λίγο πρόωρο. Θα ήταν σα να βάζαμε τη δομή πριν από τη λύση του προβλήματος. Αυτή είναι μια ιστορική στιγμή για την Ευρώπη, που οφείλεται σε όλες αυτές τις ξαφνικές αλλαγές τις οποίες πρέπει να χειριστούμε πριν αποκτήσουμε υπερεθνικές λίστες, που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν προβλήματα, γιατί το σύστημα των ευρωπαϊκών εκλογών είναι ακόμη εθνικό. Υπάρχουν πολλές χώρες, για παράδειγμα, όπου οι προτιμήσεις μετρούν. Εάν βάζατε κάποιον που προέρχεται από άλλο κράτος-μέλος -κι επομένως τελείως άγνωστο- σε μια υπερεθνική λίστα, θα μπορούσε να είναι επιζήμιο για τη λίστα σας. Πριν λοιπόν έχουμε μια υπερεθνική λίστα, την οποία θα υιοθετήσουν μόνο οι σοσιαλιστές, πρέπει να συζητήσουμε σε Ευρωπαϊκό επίπεδο για την αλλαγή του εκλογικού συστήματος. Θα ήταν καλή ιδέα αν η απάντηση στο σύνταγμα ήταν ‘ναι’.


Είδαμε ότι υπάρχει χάσμα ανάμεσα σε μας και τον κόσμο. Πρέπει να δουλέψουμε πάνω στη γεφύρωση αυτού του χάσματος πριν προωθήσουμε την ιδέα μιας ευρωπαϊκής λίστας. Νομίζω ότι πρέπει να δουλέψουμε πολύ περισσότερο πάνω στις απαντήσεις που δίνουμε. Η επόμενη νομοθετική περίοδος θα είναι η πλέον πολιτική, θα έχει να χειριστεί τουλάχιστον δυο εντελώς διαφορετικά οράματα για την Ευρώπη. Είμαι πεπεισμένη ότι εάν κερδίσουμε και μπορέσουμε να υλοποιήσουμε το όραμά μας, οι άνθρωποι στο τέλος αυτής της νομοθετικής περιόδου θα είναι πολύ πιο φιλοευρωπαίοι και θα έχουν πολύ μεγαλύτερη συνείδηση αυτού που κάνουμε. Και τότε, γιατί όχι, θα βάλουμε το επόμενο λιθάρι με τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής κοινής γνώμης, μιας ευρωπαϊκής ιθαγένειας, αφού θα έχουμε εφαρμόσει στο μεταξύ το Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και τη Συνθήκη της Λισσαβόνας.


Ε: Έχω κατά νου την κοινή γνώμη στην Ελλάδα, που ήταν για πολλά χρόνια σαφώς φιλοευρωπαϊκή, αλλά άλλαξε γρήγορα. Οι άνθρωποι έχουν την τάση να ξεχνούν πώς και πόσο πολύ ωφελήθηκαν από την Ευρώπη. Ένα παράδειγμα είναι το ευρώ, που είναι-κατά την άποψή μου- το πιο ισχυρό ευρωπαϊκό εργαλείο που είχαμε ποτέ, αλλά ακόμη και σ’ αυτή την οικονομικά δύσκολη περίοδο κανείς δεν αναφέρει σαφώς ότι χωρίς αυτό τα πράγματα θα ήταν πολύ χειρότερα.


Anna Colombo: Πρώτα απ’ όλα, η αυξανόμενη αντιδημοτικότητα της Ευρώπης στην Ελλάδα είναι ενδεικτική του γεγονότος ότι ορισμένες κυβερνήσεις δεν διστάζουν να παρουσιάζουν την Ευρώπη ως πηγή όλων των αρνητικών πραγμάτων. Όταν πρέπει να μειώσουν τον προϋπολογισμό για οποιαδήποτε αιτία ή να πάρουν οποιαδήποτε μη δημοφιλή απόφαση, δεν διστάζουν να πουν ότι το κάνουν λόγω της Ευρώπης. Από την άλλη πλευρά, η ίδια κυβέρνηση δεν εξηγεί επαρκώς ότι ένα μεγάλο μέρος της ανάπτυξης στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, κατέστη δυνατή κυρίως μέσω της αλληλεγγύης της Ευρώπης, μέσω των διαρθρωτικών ταμείων, μέσω ενός αριθμού αποφάσεων. Αποσιωπά, ακόμη, τις κοινές μας προσπάθειες για την καταπολέμιση της κλιματικής αλλαγής και την αλληλεγγύη που δείχνουμε απέναντι στην Ελλάδα, που υποφέρει λόγω των πυρκαγιών και των επιδράσεων της κλιματικής αλλαγής. Υπάρχει αυτή η παθητικότητα από μέρους των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων αλλά, ακόμη χειρότερο, υπάρχουν μερικοί που λαϊκίστικα χρησιμοποιούν την Ευρώπη, κατηγορώντας την για όλα τα κακά και αποδίδοντας στους ίδιους όλα τα καλά που η Ευρώπη κάνει για τη χώρα τους. Αυτό πρέπει να σταματήσει κι ο κόσμος πρέπει να το συνειδητοποιήσει.


Το γεγονός ότι η κοινή γνώμη στην Ελλάδα, που ήταν πάντα μια πολύ φιλοευρωπαϊκή χώρα, αλλάζει, πρέπει να μας ανησυχήσει.


Στο θέμα του ευρώ είναι ιδιαίτερα δύσκολο να απαντήσει κανείς. Οι άνθρωποι υπέφεραν, ιδίως σε ορισμένες χώρες, μετά την εφαρμογή του ευρώ, όχι λόγω του ίδιου του ευρώ, αλλά λόγω των καταχρήσεων του ιδιωτικού τομέα, του λιανικού εμπορίου ή της ανεπάρκειας των μηχανισμών ελέγχου. Σε κάποιες άλλες χώρες τα πράγματα πήγαν καλύτερα. Θα ήθελα να πω δυο πράγματα: το πρώτο, ότι είναι πολύ δύσκολο για τους ανθρώπους να δουν αναδρομικά τι θα είχε συμβεί, ιδιαίτερα σε χώρες με αδύναμη οικονομία, χωρίς το ευρώ. Το 1988, ένας οικονομολόγος, ο Paolo Cechini, συνέθεσε μια έκθεση με τίτλο ‘Το κόστος της μη Ευρώπης’, για να προωθήσει την ιδέα της ενιαίας αγοράς. Ήταν ένα ερέθισμα για να καταλάβει κανείς ποιο θα ήταν το κόστος του μη ευρώ, ειδικά τώρα που το ευρώ μας προστάτευσε. Είναι πολύ εύκολο να το αντιληφθούμε: αρκεί να συγκρίνουμε την Ελλάδα με την Ουγγαρία. Τότε βλέπουμε ότι δεν ήταν μόνο οι τράπεζες που πτώχευσαν στην Ουγγαρία, αλλά μια σειρά από χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και επιχειρήσεις, λόγω του νομίσματός τους που ήταν υποτιμημένο και βαλλόμενο.


Για να χρησιμοποιήσουμε ένα άλλο παράδειγμα, είναι πολύ σημαντικό να εξηγήσουμε στον κόσμο πώς, μερικές φορές, με το να εγκαταλείψουμε την εθνική μας κυριαρχία σε ένα τομέα, μπορούμε να την ανακτήσουμε ξανά σε έναν άλλο. Χρησιμοποιώ πάντα το ίδιο παράδειγμα: όταν ο Θαπατέρο κέρδισε τις εκλογές για πρώτη φορά, στην Ισπανία, έκανε αυτό που είχε υποσχεθεί και απέσυρε τα ισπανικά στρατεύματα από το Ιράκ. Χωρίς το ευρώ, θα είχε καταστραφεί από τις ΗΠΑ, γιατί η πεσέτα ήταν ιδιαίτερα ευάλωτη. Όταν ο ισπανικός λαός αποφάσισε να μπει στην ευρωζώνη εγκατέλειψε την κυριαρχία του σε σχέση με το νόμισμά του, αλλά κατέκτησε την τεράστια δύναμη να αποφασίζει για την εξωτερική πολιτική του.


Βέβαια, όταν μιλάμε για το ευρώ πρέπει να πούμε τι κάναμε μ’ αυτό το νόμισμα, που είναι μόνο το ένα πόδι κάποιου πράγματος που μας το πούλησαν ως οικονομική και νομισματική ένωση. Περπατάμε τώρα με το ένα πόδι- το νομισματικό- και το άλλο, το οικονομικό, δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Είναι λοιπόν πολύ βασικό για την Ευρώπη να έχει συντονισμένη οικονομική, προϋπολογιστική ή βιομηχανική πολιτική για να κερδίσει το στοίχημα και να δημιουργήσει μια συνέργεια, όπου ένα κι ένα δεν κάνουν δύο αλλά τρία, τέσσερα, πέντε…..Μπορούμε πραγματικά να δούμε ότι κάθε ευρώ που ξοδεύουμε στην Ισπανία για την εκπαίδευση, θα έχει κατά κάποιο τρόπο θετική επίδραση στη Δανία ή αντίστροφα. Μπορούμε να το αποδείξουμε, και ο ρόλος των δεξαμενών σκέψης σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να είναι πολύτιμος για να αποδείξουμε συσχετισμούς αυτού του είδους, επειδή επιστημονικά μπορούν να αποδειχτούν. Επομένως, η απάντηση στην ερώτησή σας για το ευρώ είναι η ακόλουθη: τώρα πρέπει επιτέλους να δώσουμε στην ευρωπαϊκή οικονομική και νομισματική ένωση το άλλο της πόδι.


Θα ήθελα να προσθέσω ότι οι Έλληνες, όπως και οι Ιταλοί, οι Ισπανοί ή οι Πορτογάλοι, υπήρξαν εργάτες που ταξίδεψαν πολύ στην Ευρώπη. Βίωσαν τη μη Ευρώπη: τα διαβατήρια, τη μη αναγνώριση των δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης, καταχρήσεις και δυσκολίες. Ίσως οι άνθρωποι να το έχουν ξεχάσει, αλλά εκείνοι οι εργάτες που προήλθαν από φτωχές χώρες ήταν κατά κάποιο τρόπο οι πρωτοπόροι αυτού που χτίσαμε και θα ήταν οι πρώτοι που θα έλεγαν ‘χάρη στην Ευρώπη δεν έχουμε πια σύνορα, έχουμε κοινό νόμισμα, έχουμε αμοιβαία αναγνώριση των δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης…’ Τα πράγματα δεν είναι τέλεια, μένουν πολλά ακόμη να γίνουν, αλλά η καλύτερη απάντηση σ’ αυτό είναι ότι πρέπει να κοιτάμε μπροστά και όχι πίσω.


Ε: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η σημερινή άρνηση απέναντι στην Ευρώπη δεν είναι μόνο αποτέλεσμα του λαϊκισμού και των άλλων παραγόντων που αναφέρατε, αλλά επίσης του γεγονότος ότι η Ευρώπη δεν έχει-μέχρι σήμερα- ανταποκριθεί στις προσδοκίες που δημιούργησε στους πολίτες της;


Anna Colombo: Θυμάμαι ακόμη ότι στην αρχή της δεκαετίας του 1990 η Ευρώπη θεωρείτο από τους Ευρωπαίους πολίτες και εργαζόμενους ως δίκτυ ασφαλείας. Ήταν εκείνα τα χρόνια που προσπαθούσαμε να ολοκληρώσουμε τη νομοθεσία για την εργασία, τις εργασιακές συνθήκες, τη συμμετοχή των εργαζομένων, όλα εκείνα τα εκπαιδευτικά σχήματα: Erasmus, Leonardo, τα δικαιώματα μειονοτήτων, την εφαρμογή της γεωγραφικής συνοχής με τα διαρθρωτικά ταμεία…Ύστερα άρχισε η παρακμή. Υπήρξε κάποια στιγμή που όλες αυτές οι ιδέες αναστήθηκαν με τη Στρατηγική της Λισσαβόνας, τότε που στην εξουσία βρίσκονταν κυρίως κεντροαριστερές κυβερνήσεις. Έπειτα όμως, το 2003, με τον Αθνάρ και τους λοιπούς δεξιούς ηγέτες, άρχισαν να αλλάζουν σταδιακά οι κυβερνητικές πολιτικές και τα πράγματα χειροτέρευσαν. Κυριάρχησε μια πολύ νεοφιλελεύθερη και συντηρητική ιδέα του οικονομικού μοντέλου ανάπτυξης. Εκείνη την εποχή, η κυρίαρχη σκέψη ήταν ότι ο μόνος τρόπος ανταγωνισμού σε διεθνές επίπεδο δεν είχε να κάνει με την ποιότητα ή με την έμφαση στους ανθρώπινους πόρους ή την κοινωνική ασφάλιση ως μοχλούς ανάπτυξης. Αποφάσισαν απλώς να καταπολεμήσουν την παγκοσμιοποίηση σε επτά αναδυόμενες χώρες με τα δικά τους τα όπλα: πολύ φτηνά εργατικά χέρια, ανταγωνισμός στα βασικά κόστη αντί για εκσυγχρονισμό και οικοδόμηση της περίφημης κοινωνίας της γνώσης. Τώρα, μας είπαν, θα γίνουμε πρωταθλητές του κόσμου. Επέλεξαν να ξεπετάξουν τα δικαιώματα, πράγμα που ήταν επιζήμιο για την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης, για τους εργαζόμενους, για τις συνδικαλιστικές ενώσεις και για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κυρίως όμως ήταν εντελώς επιζήμιο για την αξιοπιστία της Ευρώπης στα μάτια των πολιτών της, γιατί άρχισαν να τη βλέπουν ως απειλή και όχι πια ως δίκτυ ασφαλείας, που θα τους προστάτευε από τον πόλεμο παρέχοντας ειρήνη, δημοκρατία και ένα κοινό ευρωπαϊκό έδαφος για μια ευρωπαϊκή κοινωνική οικονομία της αγοράς.


Ε: Νομίζετε ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες πιστεύουν ότι η Ευρώπη είναι ένα σχέδιο που ταιριάζει περισσότερο στις επιχειρήσεις, που διαθέτουν τους πόρους για να χρησιμοποιήσουν όλες τις δυνατότητες που τους προσφέρονται (του λόμπινγκ συμπεριλαμβανομένου) παρά στους ‘απλούς’ πολίτες;


Anna Colombo: Δεν νομίζω ότι έχει σχέση με το λόμπινγκ. Νομίζω ότι αυτό που πρέπει να πιστεύουν οι πολίτες είναι ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι ο ισχυρότερος θεσμός που τους προστατεύει. Με την ευκαιρία, εγκρίναμε πρόσφατα έναν πολύ ισχυρό κανονισμό κατά των λόμπις. Ασφαλώς, αυτό που είδαν στις χώρες τους- ειδικά εκείνοι που είχαν δεξιές κυβερνήσεις – και στην Ευρώπη είναι ότι, ως απάντηση στην ανάπτυξη, κυριάρχησε η ελεύθερη αγορά και το ‘laissez-faire’. Είναι σαφές ότι το ‘laissez-faire’ και η πλήρης απορρύθμιση ευνοεί τις επιχειρήσεις. Αυτό όμως που αντιμετωπίζουμε σήμερα με την χρηματοοικονομική κρίση είναι στην πραγματικότητα κάτι πολύ πιο βαθύ. Είναι η μάχη μεταξύ της πραγματικής οικονομίας, όπου η ποιότητα των ανθρώπινων πόρων, η εκπαίδευση και οι καλές συμβάσεις μεταξύ συνδικαλιστικών ενώσεων και εργοδοτών, η κοινωνική ασφάλιση κλπ είναι ο μοχλός για την ανάπτυξή μας και της χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας, που δεν σεβάστηκε καθόλου την πραγματική οικονομία. Το χρήμα τοποθετήθηκε σε ένα είδος παράλληλου κόσμου της ‘κερδοσκοπίας για την κερδοσκοπία’, για να κερδίσουν εύκολο χρήμα από το τίποτα, όταν όλο αυτό το χρήμα θα έπρεπε να χρηματοδοτήσει τη μεγάλη βιομηχανία, αλλά και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τον ιστό της νέας τεχνολογικής και νεωτεριστικής ανάπτυξης στην Ευρώπη. Οι νέοι θα μπορούσαν να δημιουργήσουν, εκεί όπου τα πανεπιστήμια θα μπορούσαν να προωθήσουν την εφαρμογή της Στρατηγικής της Λισσαβόνας. Αυτό δεν έγινε δυνατό, και εξαιτίας της χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας. Αυτή είναι η αιτία που από τις αρχές του 2000 εργαστήκαμε ως σοσιαλιστική ομάδα και σοσιαλιστικό κόμμα για να καταγγείλουμε αυτή την κατάσταση της χρηματοοικονομικής αγοράς, να τη σταματήσουμε και να επιστρέψουμε στη χρηματοδότηση της πραγματικής οικονομίας. Κανένας δεν μας άκουσε. Ακόμη και ο Σαρκοζί, που είναι τώρα ο πρωταθλητής της ‘μεγάλης επιστροφής του κράτους’, όταν του ζητήσαμε στις αρχές της γαλλικής προεδρίας της ΕΕ να θέσει αυτό το θέμα στις πρώτες προτεραιότητές του, δεν ήξερε για τι πράγμα μιλούσαμε.


Οφείλουμε να είμαστε φιλοευρωπαίοι, αλλά για μια άλλη Ευρώπη, την Ευρώπη που θέλουμε.


Συμπερασματικά, νομίζω ότι αντλήσατε πολλά από τη συζήτηση που έγινε αυτές τις μέρες σχετικά με το τι προσπαθούμε να κάνουμε- και νομίζω ότι είμαστε πραγματικά στην πρωτοπορία. Τα πράγματα αλλάζουν ταχύτατα, εξαιτίας της κρίσης και όλων των προκλήσεων που αντιμετωπίζουμε. Πρέπει να κάνουμε δυο πράγματα ταυτόχρονα: η πολιτική δεν μπορεί να μείνει πίσω και η πολιτική πρέπει να είναι κατάλληλη. Σ’ αυτά τα δυο σημεία διακυβεύεται το μέλλον της δημοκρατίας μας και όχι μόνο το μέλλον της Ευρώπης. Το πρώτο σημείο είναι ότι για τους πολίτες η πολιτική – η καλή πολιτική που νοιάζεται γι’ αυτούς- πρέπει να γίνει ξανά ‘ο κυρίαρχος του παιχνιδιού’. Είναι εμφανές ότι τα τελευταία χρόνια πολιτική και αγορά δεν συμβάδισαν – η καλύτερη πολιτική ήταν ν’ αφήνουν την αγορά ήσυχη….


Ε: Υπήρξαν και σοσιαλιστές που δεν αντιστάθηκαν στον πειρασμό…


Anna Colombo: Απολύτως. Τώρα, λοιπόν, που είμαστε πάλι στη θέση του οδηγού πρέπει να κερδίσουμε την πνευματική μάχη και όχι μόνο την οικονομική. Το πρόβλημα είναι ότι από τη στιγμή που βάζουμε την πολιτική στο επίκεντρο, πρέπει να δώσουμε απαντήσεις. Εάν δεν το κάνουμε, το χειρότερο δεν θα είναι ότι θα χάσουμε την ευρωπαϊκή εκλογή, αλλά ότι θα αφήσουμε το πεδίο ελεύθερο στον λαϊκισμό και άλλες δυνάμεις που δεν έχουν καμιά σχέση με τη δημοκρατία. Αυτή είναι μια τεράστια πρόκληση….και κίνδυνος. Όπως πολλοί άνθρωποι είπαν, το 1929 το σενάριο ήταν παρόμοιο, αλλά η σοσιαλδημοκρατία δεν κέρδισε και όλοι ξέρουμε τι έγινε μετά, ειδικά στην Ευρώπη. Πρέπει λοιπόν να προσέξουμε πάρα πολύ.


Το δεύτερο σημαντικό πράγμα είναι ότι αυτή η κρίση μπορεί να δώσει μια πολύ πιο ισχυρή Ευρώπη, από την άποψη των πολιτικών και των θεσμών, ή μπορεί να είναι επιζήμια για την Ευρώπη και να μας πάει πίσω σε ένα είδος διακυβερνητικότητας , όπου τα κράτη-μέλη και οι κυβερνήσεις παίρνουν όλες τις αποφάσεις και οι άλλοι θεσμοί δεν μετρούν καθόλου. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να ενισχύσουμε τον ευρωπαϊκό συντονισμό και τους θεσμούς, γιατί διαφορετικά θα έρθει το τέλος της Ευρώπης.


Το τελευταίο, κατά την άποψή μου, είναι ότι η χρηματοοικονομική κρίση και η δημιουργία του FEPS (Foundation for European Progressive Studies- Ίδρυμα Ευρωπαϊκών Προοδευτικών Σπουδών) αποτελούν μια απίστευτη σύμπτωση. Οι δεξιές κυβερνήσεις προσπαθούν να θεραπεύσουν τώρα την χρηματοοικονομική κρίση, το κάνουν λιγότερο ή περισσότερο καλά, σε μερικές περιπτώσεις τις στηρίζουμε κιόλας, αλλά αυτό δεν φτάνει για να εμποδίσουμε να συμβούν ξανά τα ίδια πράγματα. Αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι δυο ή τρεις ρυθμίσεις ακόμα, αλλά μια συνολική, ριζοσπαστική, επαναστατική αλλαγή στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την οικονομία και την κοινωνία μας. Και συνεπώς χρειαζόμαστε μια ισχυρή πνευματική προσπάθεια, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, εάν είναι δυνατόν μαζί με τους Δημοκρατικούς στις ΗΠΑ, που θα ήταν πολύ καλή για τον πλανήτη, ή με τους Βραζιλιάνους, τους Ινδούς…Αυτό που έχει σημασία είναι να βάλουμε μαζί οικονομολόγους, κοινωνιολόγους και διανοούμενους. Πρέπει να κερδίσουμε την πνευματική μάχη, όχι μόνο την οικονομική. Πρέπει να σταματήσουμε αυτούς τους ανθρώπους χρησιμοποιώντας μια συγκεκριμένη γλώσσα. Πρέπει να σταματήσουμε να είμαστε αμυντικοί. Πρέπει να σταματήσουμε να πέφτουμε στην παγίδα και να έχουμε έναν μόνο τρόπο σκέψης για τα πράγματα.

Η ιδέα πίσω από την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η κοινή αναγνώριση των ίδιων αξιών και των ίδιων αρχών. Οι αξίες αυτές- ελευθερία, δημοκρατία, κυριαρχία του νόμου, σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ισότητα- αναγνωρίζονται, επίσης, από τα συντάγματα των κρατών- μελών και έχουν δημιουργήσει έναν ισχυρό δεσμό μεταξύ των διαφόρων χωρών και λαών ως μέρος του μοναδικού ιστορικού προγράμματος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Είναι μη διαπραγματεύσιμες και μας βοηθούν στη διατήρηση της ειρήνης, της σταθερότητας και της δημοκρατίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το πεδίο του ορισμού τους θα είναι πάντοτε το ίδιο. Οφείλουμε να αναθεωρούμε συνεχώς τον ορισμό αυτών των αξιών για περισσότερη δημοκρατία, αλληλεγγύη και ισότητα, έτσι ώστε με τη σειρά τους να φέρουν μεγαλύτερη ενότητα.


Σήμερα, η αναζήτηση ενός κοινού ορισμού για τις ευρωπαϊκές αξίες είναι αντιμέτωπη με σοβαρές προκλήσεις. Πρώτον, με τις υπάρχουσες φυσικές διαφορές στην Ευρωπαϊκή Ένωση: διαφορετικά πολιτισμικά και ιστορικά υπόβαθρα, διαφορετικές γλώσσες, γεωγραφικές διαφορές- για να αναφέρουμε μόνο ορισμένες. Τα διευρυμένα ανατολικά σύνορα έχουν ήδη φέρει μια εντελώς νέα ερμηνεία και αντίληψη των ίδιων αρχών και η προγραμματισμένη μελλοντική διεύρυνση θα φέρει περαιτέρω επανεξέταση της ταυτότητάς μας. Από την άλλη πλευρά, η σύνθεση και η δομή της Ευρωπαϊκής Ένωσης μεταβάλλονται με τρομερή ταχύτητα, όπως άλλωστε η ισορροπία των δυνάμεων και η διεθνής σκηνή. Η οικονομική, επισιτιστική και ενεργειακή κρίση μας δείχνει ότι χρειάζεται μια νέα, περιεκτική και προοδευτική Παγκόσμια Συμφωνία σε μακροπρόθεσμη βάση.


Οι προκλήσεις αυτές μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσα από έναν γνήσια ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο σε έναν γνήσια ευρωπαϊκό χώρο. Μόνο αυτό μπορεί να εγγυηθεί μια πραγματική ανταλλαγή στην πορεία της αναζήτησης ενός κοινού ορισμού, διαφορετικά οι παράλληλοι διάλογοι θα οδηγήσουν μάλλον σε περαιτέρω αποκλίσεις παρά σε ενότητα. Ένας γνήσια ευρωπαϊκός δημόσιος διάλογος με ενεργή συμμετοχή των πολιτών από όλα τα κράτη- μέλη μπορεί να δημιουργηθεί μόνο αν υπάρχουν διεθνικά, πραγματικά ευρωπαϊκά θέματα, απομονωμένα από το εθνικό τους πλαίσιο. Μ’ αυτό τον τρόπο, ο δημόσιος διάλογος μπορεί να προωθηθεί σε ένα υψηλότερο, ευρωπαϊκό, επίπεδο. Μπορεί να γίνει μέσα από ήπια νομικά όργανα, αλλά για μια πραγματική αλλαγή η συγκεκριμένη πολιτική δράση είναι απαραίτητη για να παρακινήσει τους πολίτες. Προκειμένου να αυξηθεί η συμμετοχή από τη βάση προς τα πάνω και να επιτευχθεί μια μεγαλύτερη εμπλοκή των συμμετεχόντων στην περαιτέρω ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, το πρώτο βήμα είναι να αλλάξουν τα νομικά θεμέλια των ευρωεκλογών και να γίνουν αληθινά ευρωπαϊκές. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την προώθηση διασυνοριακών υποψηφιοτήτων στις ευρωεκλογές και την υποστήριξη της ανάπτυξης των ευρωπαϊκών πολιτικών οικογενειών σε πραγματικά ευρωπαϊκά κόμματα. Ένα τέτοιο βήμα θα είχε μεγάλη επιρροή στη δημιουργία ενός γνήσια ευρωπαϊκού χώρου, καθώς θα μετέτρεπε τελικά το επίπεδο του δημόσιου διαλόγου από εθνικό σε ευρωπαϊκό. Από τη μια πλευρά, θα μείωνε το δημοκρατικό έλλειμμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Από την άλλη πλευρά, η αναζήτηση ενός ορισμού για τις ευρωπαϊκές αξίες δεν θα αποτελούσε συνάθροιση 27 διαφορετικών διαλόγων, που θα δημιουργούσε ακόμα περισσότερη διαίρεση. Θα γινόταν, τελικά, ένας πραγματικά διασυνοριακός διάλογος, που θα βοηθούσε στην καλύτερη κατανόηση των άλλων πολιτισμικών και ιστορικών υπόβαθρων. Η βελτιωμένη κατανόηση αποτελεί βασικό παράγοντα για περισσότερη ενότητα και ολοκλήρωση. Η δημιουργία γνήσια ευρωπαϊκών εκλογικών καταλόγων θα έδινε, πιθανώς, ώθηση στη συμμετοχή των πολιτών στις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καθώς σε τελική ανάλυση θα ήταν σαφές ότι δεν θα επρόκειτο για μια ακόμη εθνική εκλογή με εθνικούς υποψήφιους και εθνικά θέματα, αλλά ότι, αυτή τη φορά, η ψήφος τους θα μπορούσε να κάνει τη διαφορά, σε σχέση με τον ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο, σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η διαδικασία ολοκλήρωσης, που εξακολουθεί να θεωρείται σαν ένας μηχανισμός που διευθύνεται από τις ελίτ, θα μετατρεπόταν σε ένα πιο δημοκρατικό σύστημα, ικανό να επικεντρωθεί σε ζητήματα που αφορούν όλους τους Ευρωπαίους πολίτες.


Πέρα από τη συγκεκριμένη πολιτική δράση και την ανάγκη δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού δημόσιου χώρου με τη βοήθεια γνήσια ευρωπαϊκών εκλογών, οι ευρωπαϊκές δεξαμενές σκέψης θα είχαν μεγάλη επιρροή και θα αποτελούσαν μια ενωτική δύναμη στην πορεία της αναζήτησης για αναγνώριση και προώθηση των ευρωπαϊκών αξιών. Αυτές οι δεξαμενές σκέψης είναι οι ήπιες δυνάμεις της Ευρώπης, εκκολαπτήρια για νέες, προοδευτικές ιδέες, βασικές για την αντιμετώπιση των σημερινών προκλήσεων που έχουν να κάνουν με τη δημιουργία μιας καλύτερης κοινωνίας, βασισμένης σε ευρωπαϊκές κοινές αξίες. Η δημοκρατία και η ενεργή συμμετοχή δεν μπορούν να επιβληθούν σε ένα κράτος -μέλος μέσα από θεσμούς, πρέπει να αναπτυχθούν σύμφωνα με τις επιθυμίες των πολιτών. Οι δεξαμενές σκέψης έχουν δυο κύρια καθήκοντα προκειμένου να εκπληρώσουν τον ενωτικό ρόλο τους σε έναν ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο που αναζητεί κοινές αξίες και αποτελεί γέφυρα μεταξύ των πολιτών και των ευρωπαϊκών θεσμών. Πρώτα απ’ όλα, σε συνεργασία με τους πολίτες και τους ερευνητές, πρέπει να βρουν νέους τρόπους σκέψης και να δώσουν τα απαραίτητα ερεθίσματα στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, προκειμένου να τους κάνουν να αλλάξουν τον τρόπο λειτουργίας τους και να τους επηρεάσουν έτσι ώστε να αναλάβουν πολιτική δράση για την εγκαθίδρυση ενός ευρωπαϊκού κοινού χώρου. Η δράση τους θα συμβάλει καθοριστικά στην εφαρμογή αυτού του στόχου και θα φέρει τους ευρωπαϊκούς θεσμούς πιο κοντά στους πολίτες τους. Σήμερα, έχουν έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην προώθηση των προαναφερθέντων διασυνοριακών υποψηφιοτήτων στις ευρωπαϊκές εκλογές. Δεύτερον, πρέπει επίσης να λάβουν μέρος στη διαδικασία να φέρουν τους πολίτες πιο κοντά στους θεσμούς, με φρέσκιες ιδέες στον πυρήνα της δράσης τους, και να βρουν τρόπους να αυξήσουν τη συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, από τη βάση προς τα πάνω, δίνοντας κίνητρα στους πολίτες για να συμμετάσχουν ενεργά σε έναν πραγματικά ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο. Πρωτοβουλίες όπως το πρόγραμμα ‘Η Ευρώπη και η Ανανέωση της Σοσιαλδημοκρατίας’ (Εurope and the Renewal of Social Democracy’) του Ιδρύματος για Ευρωπαϊκές Προοδευτικές Σπουδές ( Foundation for European Progressive Studies- FEPS) έχουν, από αυτή την άποψη, ιδιαίτερη σημασία. Καθώς όλοι οι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να λάβουν μέρος στις διαβουλεύσεις, αυτά τα προγράμματα συμβάλλουν στην επίτευξη μιας πραγματικά ευρωπαϊκής ενότητας και συναίνεσης μέσα από την πορεία ενός διασυνοριακού δημόσιου διαλόγου που στοχεύει στον ορισμό των κοινών αξιών.


Η διαδικασία αναγνώρισης και προώθησης κοινών ευρωπαϊκών αξιών ενέχει ασφαλώς τον κίνδυνο της δημιουργίας μεγαλύτερης διαίρεσης, εάν η διαδικασία αυτή δεν είναι γνήσια ευρωπαϊκή. Συμπερασματικά, δυο πράγματα είναι βασικά αν θέλουμε να αποφύγουμε περισσότερες διαιρέσεις στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να διασφαλίσουμε ότι η αναζήτηση ενός ορισμού για τις ευρωπαϊκές αξίες θα έχει ενωτικό αποτέλεσμα στη διαδικασία ολοκλήρωσης. Πρώτον, πρέπει να υπάρξει συγκεκριμένη πολιτική δράση και νομικές αλλαγές για να γίνουν οι ευρωεκλογές πραγματικά ευρωπαϊκές, με τη βοήθεια μιας λίστας διασυνοριακών υποψηφιοτήτων για τις εκλογές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Δεύτερον, οι δεξαμενές σκέψης πρέπει να ενσωματωθούν περισσότερο στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα και η εμπειρία τους, η εμπειρογνωμοσύνη τους και τα ερεθίσματα σκέψης που δίνουν να χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία ενός γνήσια ευρωπαϊκού δημόσιου χώρου.


* Το κείμενο γράφτηκε με την συμβολή των Elija Adomelyte και Judit Tánczos


Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία είναι η κατάρρευση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, η διάσπασή τους στο επίπεδο των ψηφοφόρων υπό την επίθεση του λαϊκισμού.


Αυτό που διακυβεύεται είναι ο κατακερματισμός του σοσιαλδημοκρατικού εκλογικού σώματος σε δυο στρατόπεδα: ένα σχίσμα μεταξύ κοινωνικών/φιλελεύθερων ακαδημαϊκών επαγγελματιών και παραδοσιακών συνδικαλιστών σοσιαλδημοκρατών-ένα σχίσμα μεταξύ περισσότερο και λιγότερο μορφωμένων, μεταξύ κοσμοπολίτικων και εθνικιστικών ή φιλελεύθερων και αυταρχικών προσανατολισμών. Μια διαίρεση που απεικονίζει τον κατακερματισμό στο εσωτερικό της κοινωνίας της ευρωπαϊκής μεσαίας τάξης γενικά, που είναι αποτέλεσμα των ισχυρών δυνάμεων της παγκοσμιοποίησης, της μαζικής μετανάστευσης, της εξατομίκευσης και της μεταβιομηχανικής, βασισμένης στη γνώση, οικονομίας.


Τα προβλήματα των κεντρώων κομμάτων είναι pars pro toto, ο καθρέφτης αυτής της κατάστασης. Οι πιέσεις διαίρεσης και κατακερματισμού στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είναι πιέσεις που προέρχονται από το εσωτερικό της κοινωνίας. Μια πιθανή διάσπαση ή σχίσμα της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας μπορεί να προοιωνίζεται την προαναφερόμενη κοινωνική διάσπαση. Αυτό που υφίσταται επίθεση είναι η κοινωνική συνοχή και η αλληλεγγύη, που αποτελούν τα θεμέλια και τους στυλοβάτες της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας. Η σοσιαλδημοκρατία ορίζεται εδώ ως ο συνασπισμός, ο συνδετικός παράγοντας μεταξύ προνομιούχων και μη προνομιούχων, μεταξύ ανώτερης και κατώτερης μεσαίας τάξης. Συνεπώς, η μεγάλη πρόκληση για τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία είναι η αποτροπή της εξόδου των ‘εργατών από τα εργατικά κόμματα’ (die letzte Arbeiter aus die Arbeiterparteien), υπό την ισχυρή απειλή του λαϊκισμού, τόσο της αριστερής όσο και της δεξιάς πτέρυγας.


Η μεγαλύτερη πρόκληση για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία είναι ο λαϊκισμός, ο λαϊκισμός της δεξιάς ή και της ακροδεξιάς, και ο λαϊκισμός της αριστεράς. Η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία πρέπει να είναι σκληρή με τον λαϊκισμό και σκληρή με τα αίτια του λαϊκισμού. Ο λαϊκισμός είναι μια έννοια διπρόσωπη. Ο λαϊκισμός είναι ένα επικίνδυνο πολιτικό είδος, με αναφορές στο μαύρο παρελθόν της ευρωπαϊκής ιστορίας. Ο λαϊκισμός στην Ευρώπη, σε αντίθεση με την αμερικανική παράδοση του λαϊκισμού, είναι λιγότερο ή περισσότερο συνδεδεμένος με τον φασισμό και το ναζισμό, τις παθολογίες της ‘φωνής των μαζών’.


Αλλά ο λαϊκισμός, κι αυτή είναι η άλλη όψη του νομίσματος, μπορεί επίσης να αποτελεί μια θεμιτή προειδοποίηση ενάντια στην τεχνοκρατική πολιτική, ενάντια στην προκατάληψη της ακαδημαϊκής μεσαίας τάξης στον κόσμο της πολιτικής, ενάντια σε νέες ανισότητες και στις αποτυχίες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Μ’ αυτή την έννοια του όρου, ο λαϊκισμός δεν πρέπει ποτέ να δαιμονοποιείται και να υποτιμάται.


Ο λαϊκισμός μπορεί να δρα ως σήμα κινδύνου που δείχνει μια υπάρχουσα ή επερχόμενη κρίση. Τέτοιες κρίσεις μπορεί να είναι μια κρίση αντιπροσώπευσης και/ή μια επικοινωνιακή αποτυχία μεταξύ των ελίτ και των κοινών ανθρώπων που γίνεται λαϊκή εξέγερση καχυποψίας και δυσαρέσκειας. Πράγματι, ο λαϊκισμός αποτελεί εφιάλτη για τη μετριοπαθή μεταρρυθμιστική πολιτική της κεντροαριστεράς, για τον πολιτικό συνασπισμό μεταξύ λιγότερο και περισσότερο ειδικευμένων, λιγότερο ή περισσότερο μορφωμένων.


Ο λαϊκισμός είναι μια βαθιά, θεμελιακή αντίδραση στις κοινωνικές εξελίξεις, σε μια ενδεχόμενη νέα φάση της εκσυγχρονιστικής διαδικασίας: στην έλευση μιας παγκοσμιοποιημένης, μεταβιομηχανικής, πολυπολιτισμικής κοινωνίας.


Ο λαϊκισμός είναι μια αποστροφή σε σχέση με την έννοια ότι το μέλλον θα είναι ένα μετα-εθνικό, παγκοσμιοποιημένο, πολυπολιτισμικό μέλλον, βασισμένο στην ευελιξία και τη δυναμική της αγοράς. Η αποστροφή αυτή γίνεται ακόμη πιο αντιδραστική καθώς συχνά το προαναφερόμενο μέλλον παρουσιάζεται ως η μόνη εναλλακτική λύση: TINA – There Is No Alternative (Δεν Υπάρχει Εναλλακτική Λύση). Αυτό είναι το μόνο πιθανό μέλλον, προκειμένου χώρες όπως η Γερμανία, η Δανία ή η Ευρώπη γενικά να μπορέσουν να επιβιώσουν στο νέο παγκόσμιο κόσμο.


Στη διαδικασία μεταρρύθμισης και προσαρμογής στη νέα παγκόσμια τάξη, συνέβη μια θεμελιακή κατάρρευση της εμπιστοσύνης ανάμεσα στις ελίτ και τον γενικό πληθυσμό, που δημιουργεί ένα απότομο σχίσμα μεταξύ νικητών και ηττημένων του νέου εκσυγχρονισμού, ένα σχίσμα μεταξύ αισιόδοξων και απαισιόδοξων για το μέλλον.


Μια νέα διαχωριστική γραμμή διαγράφεται μεταξύ δυο ομάδων: εκείνων που αγκαλιάζουν το μέλλον και εκείνων που φοβούνται το μέλλον, των ανθρώπων που πιστεύουν ότι ο νέος κόσμος δεν επιφυλάσσει τίποτα καλό γι’ αυτούς και νιώθουν προδομένοι από την ‘πολιτική ελίτ’. Αυτό αφορά τόσο ένα πολιτισμικο-πολιτικό σχίσμα όσο και μια κοινωνικο-οικονομική ταξική διαίρεση. Στα δεξιά, αυτή η νέα διαχωριστική γραμμή δημιουργεί εύφορο έδαφος για δεξιά, λαϊκίστικα κόμματα, που είναι εναντίον των μεταναστών. Στα αριστερά, αποτελεί τη βάση για πιο παραδοσιακά ή αριστερά λαϊκίστικα κόμματα. Επιπλέον, τα ευρωπαϊκά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα βρίσκονται αντιμέτωπα με ένα υπαρξιακό ζήτημα, καθώς και οι δυο αυτές τάσεις υπάρχουν στο εκλογικό τους σώμα.


Η διαδικασία οικονομικού και πολιτισμικού εκσυγχρονισμού καταλήγει σε μια νέα κοινωνική πόλωση μεταξύ νικητών και ηττημένων. Οι μεγάλες οικονομικές αλλαγές, σε συνδυασμό με την παγκοσμιοποίηση και τις νέες τεχνολογίες, δεν έχουν την ίδια επίδραση σε όλους. Αντίθετα, καταλήγουν στην αναδιανομή των ευκαιριών συμμετοχής και υπάρχουν επιτυχίες και απώλειες για τους διάφορους συμμετέχοντες. Το επίπεδο της εκπαίδευσης, ειδικότερα, προκαθορίζει τις ευκαιρίες ζωής των ατόμων, την εμπιστοσύνη τους στην πολιτική και τους δημόσιους θεσμούς και τις μελλοντικές προσδοκίες τους.


Είναι βαθιά η πεποίθησή μου ότι οι προοδευτικοί έχουν καθήκον, μακροπρόθεσμα, να οικοδομήσουν μια μεγαλύτερη συλλογικότητα, εμποτισμένη από κοινωνική αλληλεγγύη και κοινούς στόχους και μέθοδο. Αυτή η αλληλεγγύη και η αίσθηση των ανθρώπων ότι ανήκουν κάπου, αυτή η γέφυρα μεταξύ πολιτισμών και εθνικών ομάδων, δεν πρέπει να προωθείται στο όνομα της ξεπερασμένης και αφελούς πολιτικής ορθότητας, αλλά επειδή αποτελεί τον μόνο τρόπο για να διατηρηθεί κάποια μορφή πρόνοιας. Η ιστορική αποστολή της σοσιαλδημοκρατίας είναι να επανεκκινήσει τη διαδικασία χειραφέτησης. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος.


Το τίμημα γι’ αυτά τα ευγενικά ιδεώδη και φιλοδοξίες είναι η εγκατάλειψη της έννοιας της πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Είναι μια σκληρή επιλογή, αλλά νομίζω ότι η έννοια της πολυπολιτισμικότητας έχει προκαλέσει πολλά δεινά και σύγχυση, τόσο στους μετανάστες όσο και στους πολίτες των χωρών υποδοχής- όπως, ειδικότερα, στην περίπτωση της Ολλανδίας. Το πρόγραμμα για την ‘επένδυση στη χειραφέτηση’, στο οποίο αναφέρθηκα προηγουμένως, έχει σοβαρές πιθανότητες υλοποίησης μόνο εάν υπάρξει μια βασική ‘ανταλλαγή’ μεταξύ μεταναστών και ντόπιων- πλήρης και έντιμος προσανατολισμός προς τη χώρα υποδοχής από τους μετανάστες, από τη μια πλευρά, και αποδοχή ενός πολυεθνικού και πολυθρησκευτικού μέλλοντος από τη χώρα υποδοχής. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, όμως, αντιτίθενται οι περισσότεροι υπέρμαχοι της πολυπολιτισμικότητας.


Συνεπώς, στη μετά το Fortuyn Ολλανδία, σημειώνεται μια ριζική αλλαγή τακτικής, από την επιδοτούμενη πολυπολιτισμικότητα στην υποχρεωτική ενσωμάτωση και τα μέτρα για ‘υπηκοότητα’ (γλώσσα και στοιχειώδη πολιτισμική εκπαίδευση), με αναδρομική ισχύ για τους ‘παλαιότερους’- μετανάστες της πρώτης γενιάς που ζουν εδώ πολύ καιρό (René Cuperus, ‘From Polder Model to Postmodern Populism. Five Explanations for the ‘’Fortuyn Revolt’’ στο The Challenge of Diversity).


Σύμφωνα με τις ενδείξεις, θα υπάρξει ακόμη μεγαλύτερη ενσωμάτωση και υποχρεωτική συνύπαρξη των ντόπιων με τους μετανάστες μόνιμους κατοίκους. Τα πρότυπα διαχωρισμού στην εκπαίδευση (η Ολλανδία εφαρμόζει παραδοσιακά τη θρησκευτική εκπαίδευση και συνεπώς έχει ισλαμικά σχολεία), στη στέγαση και τις κοινωνικές επαφές προκαλούν αυξανόμενη ανησυχία σε περιοχές όπου εξακολουθούν να υπάρχουν ποσοστά ανεργίας κάτω του μέσου όρου, απουσίες από τα σχολεία και εγκληματικότητα. Οι στατιστικές αυτές δημιουργούν ακόμη περισσότερη ένταση μεταξύ αλληλεγγύης και διαφορετικότητας και στη θεωρία αποτελούν απειλή για τη βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού πρότυπου του κράτους πρόνοιας, με την ευαίσθητη ισορροπία του ανάμεσα στην οριζόντια και την κάθετη αλληλεγγύη.


Ακόμη κι η ισλαμική φονταμενταλιστική τρομοκρατία μπορεί να έχει μια παράλογη θετική παρενέργεια: ότι για λόγους κρατικής ασφάλειας και ασφάλειας των πολιτών, υπάρχουν αυξανόμενες εκκλήσεις για αμοιβαία προσέγγιση και συνεργασία μεταξύ των κοινοτήτων των μεταναστών και του γηγενούς πληθυσμού.


Εν συντομία, είναι όλο και πιο επείγον να υπάρξει μια επίθεση κατά του διαχωρισμού, κατά της συμβίωσης πλάτη με πλάτη, κατά των χωριστών παράλληλων κοινωνιών, αφήνοντας ακέραιη την ‘πολυπολιτισμική κοινωνία’ στην ιδιωτική σφαίρα (όσο είναι συμβατή με τους νόμους της συνταγματικής φιλελεύθερης δημοκρατίας), αλλά αναζητώντας επειγόντως τρόπους να συνδυαστεί η εθνική και πολιτισμική διαφορετικότητα με μια κοινή εθνική ταυτότητα. Το μεγαλύτερο ερώτημα σε ολόκληρη τη σημερινή Ευρώπη είναι πώς μπορούν οι πλειοψηφίες να εκφράζουν τις τοπικές και εθνικές τους ταυτότητες χωρίς να αποξενώνουν τις μειοψηφίες; Πώς μπορούν οι ‘απέξω’ να αισθάνονται σαν στο σπίτι τους, χωρίς να κάνουν τους ‘μέσα’ να νιώθουν ξένοι στο ίδιο τους το σπίτι; (David Goodhart, ‘Britain’s Glue’, στο The New Egalitarism. σ. 170)


Υπάρχει μια αυξανόμενη ανάγκη για μια ενοποιητική, γεφυροποιό εθνική ταυτότητα, για ένα μεγαλύτερο ‘Εμείς’. Αυτό απαιτείται για τον ‘καθησυχασμό της πλειοψηφίας’ και για την κοινωνική αποδοχή και την κοινωνική και οικονομική επιτυχία των μεταναστών (David Goodhart, ο.π.). Πώς μπορούν οι ευρωπαϊκές χώρες να ισχυρίζονται ότι διαφέρουν από την εμπειρία της ιστορικής μετανάστευσης, όπως των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, όπου η ομπρέλα της αμερικανικής (πολιτικο-πολιτισμικής) ταυτότητας αποτελεί προαπαιτούμενο για επιτυχή ενσωμάτωση κι όπου ο πατριωτισμός παράγει την αίσθηση ότι ανήκεις κάπου διαμέσου της εθνικής και πολιτιστικής κληρονομιάς;



Ιδωμένη έτσι, η έννοια της εθνικής ταυτότητας ως υποκατάστατο της πολυπολιτισμικότητας, μπορεί να είναι ταυτόχρονα πρόβλημα και λύση. Είναι ένας επικίνδυνος όρος στην κλειστή, ξενοφοβική, εθνοκεντρική εκδοχή του, αλλά στην ανοιχτή, ανεκτική εκδοχή- όπως η ολλανδική- μπορεί να προωθήσει μια υπερεθνική κοινότητα, αλληλεγγύη και κοινωνική, ανεξαρτήτως χρώματος, συνοχή.


Η μετανάστευση πολύ ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, όπως στο κοσμοπολίτικο Λονδίνο, είναι βασική για μια δημιουργική οικονομία όπως η ολλανδική, αλλά για να έχει (πάλι) μια ευρεία δημόσια υποστήριξη πρέπει να γίνουμε, πράγματι, σαφείς για το τι είναι και τι δεν είναι η ενσωμάτωση – για τα όρια, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της ‘υπηκοότητας του συμπολίτη’ και η διαδικασία να συντονιστεί με αυτό που η μεγάλη πλειονότητα των πολιτών της χώρας υποδοχής θεωρεί δίκαιο, πολιτισμένο και λογικό. Ο τελικός στόχος μπορεί κάλλιστα να είναι η ‘αφομοίωση με διατήρηση της πολιτισμικής ταυτότητας’ – ‘μετανάστες μικτής εθνικότητας’, που λέει ο λόγος, όπως δείχνει η εμπειρία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Με την ευκαιρία, αυτό είναι πολύ ευκολότερο στο Ηνωμένο Βασίλειο, με την ταυτότητα-ομπρέλα της ‘βρετανικότητας’ που έχει να κάνει τόσο με την Κοινοπολιτεία όσο και με τον αγγλόφωνο κόσμο, παρά σε χώρες όπως η Ολλανδία, η Δανία ή η Γερμανία! (Stephen Howe, ‘Britishness and Multiculturalism’ στο The Challenge of Diversity)


Η Ολλανδία είναι υποχρεωμένη λόγω της ιστορίας της (Ολοκαύτωμα, απαρτχάιντ) να είναι μια ανοιχτή, κοσμοπολίτικη, μη –φυλετική κοινωνία- κατά προτίμηση, όμως χωρίς να βασίζεται σε κλειστές εθνικές παραδοσιακές κοινότητες, αλλά στην ατομική υπηκοότητα, που δεν λαμβάνει υπόψη την εθνότητα και τη θρησκεία. Υπάρχει μια μη-φυλετική αντίληψη της εθνικής ταυτότητας στην Ολλανδία- οι Αφρο-Ολλανδοί από τις πρώην αποικίες (Σουριναμέζοι, Αντιλλέζοι) είναι, συνήθως, καλά ενσωματωμένοι. Τα πράγματα είναι πιο δύσκολα με τον πληθυσμό του ενός εκατομμυρίου Μουσουλμάνων, κυρίως Μαροκινών και Τούρκων, η πλήρης ενσωμάτωση των οποίων δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί- κυρίως λόγω της βασιζόμενης στο γάμο μετανάστευσης και τη δημιουργία οικογένειας. Οι ομάδες αυτές προέρχονται συχνά από παραδοσιακές αγροτικές περιοχές με ευρύ πολιτιστικό και θρησκευτικό χάσμα ανάμεσα σε αυτές και την προοδευτική-φιλελεύθερη κουλτούρα της Ολλανδίας (οι έρευνες δείχνουν ότι ξενοφοβικά συναισθήματα στην Ολλανδία έχουν οι ανώτερης μόρφωσης γυναίκες και οι ομοφυλόφιλοι, που φοβούνται την έλλειψη ανεκτικότητας και τις διακρίσεις των μουσουλμάνων μεταναστών).


Η πολυπολιτισμότητα μπορεί να θεωρηθεί ακόμη και ιδεολογία του διαχωρισμού. Αυτό έχει να κάνει με το καίριο πρόβλημα ότι ο πολυπολιτισμικός διαχωρισμός μέσω της συλλογικής διαμόρφωσης ομάδων με βάση εθνικά, πολιτιστικά ή θρησκευτικά χαρακτηριστικά βρίσκεται σε αντίθεση με το πρότυπο μιας δυτικής, χειραφετημένης, εξατομικευμένης κοινωνίας, όπου τα άτομα δεν ‘επικαλύπτονται’ αιωνίως από τις εθνικές και πολιτισμικές παραδοσιακές κοινότητες. Ένα από τα κυριότερα πεδία μάχης μεταξύ δυτικής και μη δυτικής κουλτούρας, η σύγκρουση ανάμεσα στην εξατομίκευση και την παραδοσιακή συλλογικότητα, δεν αντιμετωπίζεται σωστά, για να το πούμε με επιείκεια, με την έννοια της πολυπολιτισμικότητας. Η πολυπολιτισμικότητα δεν είναι, όσον αφορά στις τελικές συνέπειες της, η ιδεολογία του απαρτχάιντ;


Επιπλέον, εάν ο πολυπολιτισμικός διαχωρισμός, σε πείσμα των θεωριών, καταλήγει πρακτικά σε γκέττο των στερημένων, αυτό πρέπει να είναι για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία ένα απαράδεκτο πολιτισμικό και κοινωνικο-οικονομικό σκάνδαλο, που πρέπει να αποφευχθεί με κάθε τρόπο.


Σε αυτό το κείμενο εξέτασα την αμηχανία και τη λαϊκή καχυποψία, με ειδική αναφορά στο θέμα της απειλούμενης εθνικής ταυτότητας. Σχετικά με το θέμα της εθνικής ταυτότητας, κινήθηκα σε σαθρό έδαφος, σίγουρα σε ό, τι αφορά στους προοδευτικούς της κεντροαριστεράς που προτιμούν, οι περισσότεροι, να ακούν μια μετα-εθνική κοσμοπολίτικη και λακωνική πολυπολιτισμική μελωδία. Μιλάμε για εθνική ταυτότητα με την ευρεία έννοια της, γιατί μοιάζει τυπικά ευρωπαϊκό ότι είναι ακριβώς το κοινωνικό πρότυπο του μεταπολεμικού κράτους πρόνοιας και η κοινωνική οικονομία της αγοράς που διαμορφώνουν ουσιαστικό μέρος της θετικής εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους διάφοροι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί. Η αμηχανία συναντιέται στην αντίληψη της απειλής και υπονόμευσης των εθνικών χαρακτηριστικών μέσω διαδικασιών διεθνοποίησης: από τη μια πλευρά, η παγκοσμιοποίηση της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών όπως και των κεφαλαιαγορών και η φαινομενικά χωρίς όρια ευρωπαϊκή ενοποίηση. Και, από την άλλη πλευρά, μια μετανάστευση που μοιάζει ανεξέλεγκτη και η ανάπτυξη πολυεθνικών κοινωνιών με προβλήματα ενσωμάτωσης, διαχωρισμού και πολυπολιτισμικής ‘σύγχυσης’. Οι έρευνες δείχνουν ότι η μετανάστευση, εκτός από την περίπτωση της Βρετανίας μέχρι το 2005, είναι, από τη δεκαετία του 1970 κι ύστερα, το πιο σημαντικό και πολωτικό ζήτημα. Σε ορισμένες χώρες με έντονο ευρωσκεπτικισμό (Ελβετία, Βρετανία και, τελευταία, Ολλανδία), το θέμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης αποτελεί επίσης μέρος της νέας πολιτικο-πολιτισμικής διαμάχης. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, αυτή η πολιτισμική διάσταση έχει γίνει η πρωταρχική βάση πάνω στην οποία τα νέα κόμματα ή τα καθιερωμένα μετασχηματισμένα κόμματα επιχειρούν να κινητοποιήσουν το εκλογικό τους σώμα.


Σε αντίθεση με το ευαγγέλιο των διαφόρων υπερμοντέρνων ειδημόνων που υπερασπίζονται την αυτό-κατάργηση του κράτους-έθνους σε όφελος νέων περιφερειακών κέντρων εξουσίας, ασταθή και αποδιοργανωμένα υπόγεια ρεύματα στην ευρωπαϊκή κοινωνία απαιτούν σύνεση σε όποια εκσυγχρονιστικά ή νεωτεριστικά σχέδια. Απαιτούν επίσης αποκατάσταση και επιστροφή στο κράτος-έθνος ως φόρουμ για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών και ως πηγή κοινωνικής συνοχής μεταξύ των λιγότερο και των καλύτερα μορφωμένων, μεταξύ των μεταναστών και του γηγενούς πληθυσμού. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτικών και πολιτών θα πρέπει να γίνει σε εθνικό επίπεδο, καθώς και η δημιουργία μιας αρμονικής πολύ-εθνικής κοινωνίας. Η Ευρώπη πρέπει να διευκολύνει αυτή τη διαδικασία και όχι να την εμποδίζει, Με άλλα λόγια, το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο και μια αρμονική πολύ-εθνική κοινωνία βρίσκονται στο κράτος-έθνος.


1. Tο τέλος της σοσιαλδημοκρατίας

‘Σοσιαλδημοκρατία’ είναι μια λέξη που σήμερα σημαίνει πολύ λίγα πράγματα.
Ralf Dahrendorf


Ο χώρος της σοσιαλδημοκρατίας, την τελευταία τριακονταετία, έχει περιέλθει σε κατάσταση (ανεπανόρθωτης;) κρίσης, απόρροια σε μεγάλο βαθμό της απαξίωσης που υπέστησαν οι βασικές παραδοχές του. Ο γερμανός κοινωνιολόγος Ralf Dahrendorf αναφέρεται χαρακτηριστικά στο τέλος όσων παραδοσιακά σημασιοδοτούσαν την σοσιαλδημοκρατία, “τον κεντρικό ρόλο του κράτους στον προγραμματισμό της οικονομικής πολιτικής” και μιαν ευρεία δέσμευση στο πεδίο του κράτους πρόνοιας, της δημόσιας υποστήριξης του πληθυσμού, της λεγόμενης “κοινωνικής δικαιοσύνης”. Και οι δύο αυτές έννοιες ωστόσο έχουν μπει στο αρχείο της Ιστορίας από τις αλλαγές των δύο τελευταίων δεκαετιών».


Δεν πρόκειται για μια ιστορικά συγκυριακή κρίση δυσμενών συσχετισμών πολιτικών δυνάμεων, αλλά αντίθετα πρόκειται για κρίση του σοσιαλδημοκρατικού «υποδείγματος», με την έννοια που δίνει στο υπόδειγμα ο Thomas Kuhn, ως δηλαδή συνεκτικό σύνολο παραδοχών από το οποίο πηγάζουν οι επί μέρους προσλαμβάνουσες. Ο Martin Jacques, εκδότης της έγκυρης μαρξιστικής επιθεώρησης «Marxism Today», δεν διστάζει να υποστηρίξει ότι, «η Αριστερά, ως ιστορικό φαινόμενο, είναι νεκρή- και δεν θα ξαναγεννηθεί».


Τα αίτια της κρίσης μπορούν κύρια να αναζητηθούν, στην εξάντληση των ορίων του κοινωνικού κράτους κατά τη δεκαετία του ’70 όταν κατέστη σαφές πως οι διαχειριστικές κορπορατιστικές λογικές του τότε κυρίαρχου κεϋνσιανού μοντέλου υπερέβησαν τις δυνατότητές τους,. Η κρίση του σοσιαλδημοκρατικού οικονομικού μοντέλου ήταν, λοιπόν, πρώτιστα κρίση του μεγάλου κράτους.


2. Η κρίση του φιλελευθερισμού

Eίναι παράξενο πως από τα μεγάλα πολιτικά ρεύματα, μόνο ο φιλελευθερισμός στερείται ιδεολογίας
Anthony deJesay.


Αντίστοιχη κρίση, διαφορετικής όμως μορφής και αιτίων, παρόμοιου όμως εύρους και έντασης, φαίνεται να βιώνει και ο φιλελεύθερος χώρος. Ο νεοφιλελευθερισμός, η πλέον αντιπροσωπευτική έκφρασή του φιλελευθερισμού του 20ου αιώνα, έχει πλέον εξαντλήσει την δυναμική της δεκαετίας του ’80, τουλάχιστον στα αναπτυγμένα κράτη του Δυτικού κόσμου, και την εμβέλεια των κύριων επιλογών του στον οικονομικό τομέα, που συνιστούσαν ο περιορισμός του δημόσιου τομέα (roll back the state) μέσα από ευρεία προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων, η «απορύθμιση των αγορών» (deregulation) και η πειθάρχηση της δημοσιονομικής πολιτικής.


Ταυτόχρονα, ο «ρεπουμπλικανικός» φιλελευθερισμός, υφίσταται τις συνέπειες της εξάντλησής του καθώς εφάρμοσε εν πολλοίς το «πρόγραμμα» του, αυτό του πολιτικού φιλελευθερισμού, μέσα από την κατοχύρωση των βασικών πολιτικών ελευθεριών (ελευθερία λόγου, εκλογικά δικαιώματα, κ.λπ.) συμβάλλοντας στην εγκαθίδρυση του σύγχρονου κράτους δικαίου.


Σε ένα δεύτερο επίπεδο, οι διαφορετικές εκφάνσεις του φιλελευθερισμού στερούνται σε μεγάλο βαθμό «οράματος» για τις επιθυμητές μορφές κοινωνικής συμβίωσης. Όπως χαρακτηριστικά παρατηρούσε ο συντηρητικός συγγραφέας T.S. Elliot, ο φιλελευθερισμός περισσότερο απομακρύνεται παρά πηγαίνει κάπου. Αξίζει να σημειωθεί ότι, ο φιλελευθερισμός αποκτά θετικό περιεχόμενο και με το έργο του αυστριακού πολιτικού φιλοσόφου Friedrich Hayek.

Τέλος, δε πρέπει να παραγνωρίσουμε την ορθή επισήμανση του αμερικανού οικονομολόγου και κατόχου Nobel Οικονομικών (1986) James Buchanan, ο οποίος υποστηρίζει ότι η υπέρμετρη προβολή του επιχειρήματος της αποτελεσματικότητας (efficiency) από τους φιλελεύθερους και ο κοινωνικός ωφελιμισμός οδηγεί στην παραγνώριση των αξιακών προϋποθέσεων του κλασσικού φιλελευθερισμού.


Από τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό πως, η ταυτόχρονη κρίση στην οποία έχουν εισέλθει τα δύο κύρια πολιτικά ρεύματα και η απουσία διαφαινόμενης εξόδου από αυτήν, επιβάλλουν την ανα-σημασιοδότησή τους, με στόχο την ανάδειξη νέων λειτουργικών κοινωνικών μοντέλων. Άλλωστε, οι συνθέσεις αποτελούν συνηθισμένο φαινόμενο στην ιστορία των κοινωνικών επιστημών.


3. Πολιτικές καταβολές και ιστορικές διαδρομές


Φιλελεύθεροι και σοσιαλιστές εμφανίζουν κοινές πολιτικές καταβολές και παράλληλες ιστορικές διαδρομές, αμφότεροι προσανατολισμένοι στη χειραφέτηση του ατόμου και στην άρση των θεσμοθετημένων διακρίσεων. Με την επιλογή του δογματικού κολεκτιβισμού και του κεντρικού σχεδιασμού, που επικράτησε στο εσωτερικό της Αριστεράς με την κυριαρχία του μαρξισμού από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι δύο αυτές οικογένειες όχι μόνο απομακρύνθηκαν, αλλά και τέθηκαν αντιμέτωπες, με τρόπο που καθιστούσε αδύνατη την συνύπαρξή τους.


Ωστόσο, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται ότι, υπήρξε στο παρελθόν ένα ρεύμα στους κόλπους του σοσιαλιστικού κινήματος με ισχυρή παρουσία, που εξέφραζε δυσπιστία, απέναντι στις κεντρικά κατευθυνόμενες πολιτικές. Πρόκειται για ένα ρεύμα που εκφράστηκε κύρια με τον πρώιμο βρετανικό σοσιαλισμό, από τον Robert Owen έως τον Bertrand Russell και τον L.T. Hobhouse. Μία παράδοση, όχι απλά μη μαρξιστική αλλά, συνειδητά αντι-μαρξιστική. Στη Γαλλία συναντούμε αντίστοιχα σοσιαλιστικά ρεύματα επηρεασμένα από την σκέψη του Pierre-Joseph Proudhon, του «μασκαρεμένου φιλελεύθερου» για τους επικριτές του.


Στη πλούσια παράδοση του φιλελεύθερου σοσιαλισμού ή σοσιαλφιλελευθερισμού πρέπει ακόμη να συμπεριλάβουμε την εμβληματική φυσιογνωμία του ιταλικού αντιφασιστικού κινήματος Carlo Rosselli και το έργο του Φιλελεύθερος Σοσιαλισμός, τον επίσης ιταλό ριζοσπάστη Piero Gobetti (1901-1926) με το έργο του Φιλελεύθερη Επανάσταση, τον σπουδαίο ρεβιζιονιστή Edward Bernstein, τον πολέμιο των μονοπωλίων Franz Oppenheimer και τον Friedrich Naumann, για να περιοριστούμε σε ορισμένους μόνο από αυτούς.


Ο πρώην υπουργός κυβέρνησης Blair και θιασώτης του Τρίτου Δρόμου Peter Hain, κάνει λόγο για φιλελεύθερο σοσιαλισμό (libertarian socialism), υπενθυμίζει τη πλούσια ατομοκεντρική και αντικρατικιστική παράδοση του βρετανικού σοσιαλισμού και επισημαίνει την απαξίωση του σοσιαλισμού εξαιτίας της ταύτισης του με τον κρατισμό.


Στο πλαίσιο της φιλελεύθερης παράδοσης, υπενθυμίζουμε την κοινωνική και ηθική του κλασσικού φιλελευθερισμού. Άλλωστε τα κύρια ρεύματα της ατομικιστικής σκέψης αποδέχονται την «κοινωνική φύση του ατόμου» (L. Dummon). Δεν έχει κάποιος παρά να θυμηθεί αναφέροντας ενδεικτικά, την «ακοινώνητη κοινωνικότητα» του Immanuel Kant, την ηθική θεωρία του Adam Smith, τον ωφελιμισμό του John Stuart Mill και την αυθόρμητη τάξη του Hayek.


4. Πέρα από το κοινωνικό κράτος

«Δεν υπάρχει ανακολουθία ανάμεσα στο σύστημα ελεύθερης αγοράς και στην επιδίωξη ευρύτερων κοινωνικών σκοπών»
Milton Friedman


Η κοινωνική προστασία και το κοινωνικό κράτος δεν αποτελούν απαραίτητα συμπληρωματικούς όρους. Τουναντίον, συχνά είναι αντιθετικοί. Τούτο διότι το κοινωνικό κράτος δημιούργησε, συντήρησε και ανέπτυξε μία κουλτούρα εξάρτησης που υπονόμευσε μία σειρά προσπαθειών οικονομικού εκσυγχρονισμού, συνετέλεσε στην υπανάπτυξη της επιχειρηματικότητας και συνέβαλε στη δημιουργία ευνοημένων κοινωνικών ομάδων που λειτουργούν ως οργανωμένες ομάδες πίεσης-συμφερόντων και οδηγούν στην περιθωριοποίηση τμημάτων του πληθυσμού («κοινωνίες των δύο τρίτων»). Παράλληλα, δεν επέτρεψε την ανάπτυξη του κοινωνικού κεφαλαίου και της κοινωνίας των πολιτών, που πλέον αναγνωρίζονται ευρέως ως καθοριστικοί παράγοντες οικονομικής ανάπτυξης.


Έτσι, μία λειτουργική σύγκλιση/σύνθεση ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και την σοσιαλδημοκρατία οφείλει, εκ των πραγμάτων να οικοδομηθεί στους παρακάτω τέσσερις βασικούς άξονες:



• Τον τερματισμό της εξιδανίκευσης του κράτους, της «παχιάς ιερής αγελάδας». Η κρατολατρεία αποτελεί τη νομιμοποιητική βάση της Συντήρησης, δικαιώνει τις διαχειριστικές λογικές και τις καθεστωτικές πρακτικές, στηρίζοντας τελικά το status quo και αναπαράγοντας την οικονομική αναποτελεσματικότητα και τη διαπλοκή κρατικού μηχανισμού και ιδιωτικών συμφερόντων («παρεοκρατικός καπιταλισμός»). Στραγγαλίζει την κοινωνία των πολιτών και αποθαρρύνει την ενεργό συμμετοχή στο πολιτικό γίγνεσθαι.


• Την εμπιστοσύνη στις δημιουργικές δυνάμεις της αγοράς και τις κοινωνικά επωφελείς συνέπειες της ατομικής πρωτοβουλίας. Την ενθάρρυνση της αποκέντρωσης (decentralization) ως οργανωτική μορφή της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής δράσης. Την προώθηση του εθελοντισμού και των θεσμών της ανοικτής κοινωνίας, με τελικό στόχο τη συμφιλίωση της ανάπτυξης με την αλληλεγγύη.


• Την ενίσχυση του Ατόμου και της Ελεύθερης Επιλογής, τόσο θετικά με την αύξηση των διαθέσιμων επιλογών των πολιτών στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή του τόπου, όσο και αρνητικά με την προστασία του απέναντι στις απειλές της μισαλλοδοξίας, του στενόμυαλου κοινοτισμού και της ισοπεδωτικής ομοιομορφίας που επιβάλουν οι πλειοψηφίες.


• Την προώθηση της κεντρικής σε όλα τα συστήματα ηθικής (πολιτικά και θρησκευτικά) αξία της κοινωνικής αλληλεγγύης.


Σύμφωνα με την Canto-Sperber, τούτο θα επιτευχθεί με την προσφυγή σε ένα «σοσιαλισμό των ελευθεριών» που τοποθετείται «ενάντια σε όλες τις μορφές του αυταρχισμού, του σχεδιοποιημένου κα κρατικοποιημένου σοσιαλισμού». Η διαμόρφωση της νέας σοσιαλδημοκρατίας προϋποθέτει την επανασύνδεσή της με βασικές αρχές της φιλελεύθερης σκέψης όπως, την αυτονομία του προσώπου και τον πλουραλισμό, την επιλογή και την ατομική υπευθυνότητα, την διανοητική μετριοπάθεια και τον αντι-ουτοπισμό, τον θεμελιώδη ρόλο των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, τις αγορές ως αποκεντρωμένες μορφές κοινωνικής οργάνωσης.


5. Προς μία λειτουργική σύνθεση φιλελευθερισμού και σοσιαλδημοκρατίας

«Η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία μόνο φιλελεύθερη μπορεί να είναι.»
Monique Canto-Sperber


Μία λειτουργική σύνθεση των δύο ρευμάτων περνάει ουσιαστικά μέσα από την επαναβεβαίωση της προτεραιότητας της Ελευθερίας ως τελικού σκοπού, πέρα από την κυριαρχία του στείρου οικονομισμού, απότοκου του φιλοσοφικού ωφελιμισμού. Την προτεραιότητα της ελευθερίας ως ηθική επιταγή της πολιτικής οικονομίας επαναφέρει το έργο του ριζοσπάστη οικονομολόγου Amartya Sen, ο οποίος τιμήθηκε με το Nobel Οικονομικών (1998) για το έργο του στα οικονομικά της ανάπτυξης και της ευημερίας (welfare economics). Στο έργο του Η Ανάπτυξη ως Ελευθερία, προχωρά πέρα από το κλασσικό επιχείρημα της αποτελεσματικότητας της ελεύθερης οικονομίας ως παράγοντα οικονομικής ευημερίας (effectiveness reason), στην αξιολόγησή της με βάση τη μεγιστοποίηση της ανθρώπινης ελευθερίας (evaluative reason). Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι, «η αξιολόγηση της προόδου πρέπει πρωταρχικά να γίνεται με κριτήριο το κατά πόσο ενδυναμώνονται οι ελευθερίες των ανθρώπων».


Ο Sen, επαναφέρει την «ηθική διάσταση» στην οικονομική επιστήμη. Είναι χαρακτηριστικό πως, ο ίδιος ο Sen δεν διστάζει να αναγνωρίσει τη συμβολή του φιλελεύθερου στοχαστή Friedrich von Hayek, στην οικονομική επιστήμη. Σε άρθρο του για το έργο του Hayek Ο Δρόμος προς τη Δουλεία σημειώνει πως, «το χρέος μας στον Hayek είναι ουσιαστικό. Βοήθησε να καθιερώσουμε μία μέθοδο αξιολόγησης βασισμένη στην ελευθερία, με την οποία κρίνονται τα οικονομικά συστήματα».


Στο πολιτικό επίπεδο, ο κορυφαίος πολιτικός φιλόσοφος John Rawls και η θεωρία του για την «αναδιανεμητική δικαιοσύνη» (distributive justice) προσφέρει την ηθική βάση νομιμοποίησης της παραπάνω σύνθεσης, όπως αναπτύσσεται στο γνωστό έργο του Θεωρία της Δικαιοσύνης. Για τον Rawls, η κατοχύρωση και διεύρυνση των ατομικών ελευθεριών πρέπει να συνοδεύεται από την παράλληλη παρέμβαση υπέρ των λιγότερο ευνοουμένων και όχι κατ’ ανάγκη των ασθενέστερων ή των φτωχότερων. Πρόκειται δηλαδή για απομάκρυνση τόσο από τον οικονομικό ωφελιμισμό των συντηρητικών αλλά και νεοφιλελεύθερων οικονομολόγων, όσο και τον εξισωτισμό (egalitarianism) της παραδοσιακής σοσιαλιστικής θεωρίας.


Ένα ενδεικτικό παράδειγμα των ορίων του κοινωνικού ωφελιμισμού, της αποτυχίας του κοινωνικού κράτους, καθώς και ένα εν δυνάμει πεδίο δράσης του προγράμματος μίας φιλελεύθερης σοσιαλδημοκρατίας, θα μπορούσε να αποτελέσει το φαινόμενο της επονομαζόμενης «νέας ένδειας», δηλαδή εκείνων των στρωμάτων που στερούνται όχι μόνο οικονομικά αλλά και συμβολικά αγαθά, κάτι που τα καθιστά εκτός «συστήματος». Βρίσκονται εκτός αγοράς εργασίας και συνεπώς εκτός κράτους πρόνοιας, καθώς οι προτεραιότητες του καθορίζονται σε γενικές γραμμές από την ένταση/συνεννόηση κεφαλαίου-εργασίας και ως εκ τούτου στερούνται οργανωμένης εκπροσώπησης και υποστήριξης από το συνδικαλιστικό κίνημα. Πρόκειται για άτομα που συνθέτουν τις «μη-λίστες» της συγκεκαλυμμένης φτώχειας καθώς δεν καταγράφονται στις επίσημες στατιστικές.


Στις μέρες μας, η ευημερία του κοινωνικού συνόλου μοιάζει συχνά να οικοδομείται πάνω στα θεμέλια της περιθωριοποίησης μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού, μέσα από την δημιουργία των λεγόμενων «κοινωνιών των 2/3». Από την απομόνωση των ανέργων υπό το καθεστώς των ασφυκτικών ρυθμίσεων των αγορών εργασίας και των αποκλεισμό των αλλοδαπών από τους αυστηρούς μεταναστευτικούς νόμους, έως την καταδίκη στη μιζέρια του αγροτικού πληθυσμού του Τρίτου Κόσμου μέσα από τον περιορισμό του διεθνούς εμπορίου και την εφαρμογή της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), συναντούμε ένα συνεχώς διευρυνόμενο υπο-προλεταριάτο ανθρώπων που στερούνται στοιχειώδη ατομικά δικαιώματα και οικονομικές ελευθερίες, δημιουργώντας μια βραδυφλεγή βόμβα στα θεμέλια της κοινωνικής συνοχής.


Η παγίωση-θεσμοθέτηση και η αναπαραγωγή σχέσεων ανισότητας, μέσα από διοικητικές ρυθμίσεις, σε βάρος των λιγότερο ευνοημένων συνιστά ανεπίτρεπτη παραβίαση ατομικών δικαιωμάτων και μέγιστη κοινωνική αδικία. Η ενσωμάτωσή τους αποτελεί το μεγάλο στοίχημα για την οικονομική ευημερία, την αρμονική συνύπαρξη και την διεθνή ασφάλεια τον 21ο αιώνα.


7. Αντί επιλόγου


Ο Sen μας υπενθυμίζει εύστοχα πως, κανείς μέχρι σήμερα δεν κατάφερε να συνδυάσει επιτυχώς έστω δύο εκ των προτεραιοτήτων της οικονομικής αποτελεσματικότητας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και των ατομικών ελευθεριών. Τούτο αποτελεί ίσως την μεγαλύτερη πρόκληση της κοινωνικής και πολιτικής θεωρίας τον 21ο αιώνα.


Η μετάβαση από το κοινωνικό κράτος στη κοινωνία της πρόνοιας, τις βασικές κατευθύνσεις θα επιτρέψει – για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του γάλλου φιλελεύθερου διανοητή Guy Sorman – τη συμφιλίωση της ανάπτυξης με την αλληλεγγύη, δημιουργώντας κοινωνίες ευημερίας που διασφαλίζουν (και) την οικονομική αξιοπρέπεια των μελών τους.

Συνθέσεις όπως η παραπάνω ίσως να συμβάλουν σε αυτό που ο Wilhelm Röpke, εκ των θεωρητικών της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς, αναφέρει ως την συνεννόηση ανάμεσα σε φιλελεύθερους και σε φιλελεύθερους σοσιαλιστές. Και ίσως κατορθώσουν να προσφέρουν μία ρεαλιστική ουτοπία (Giddens), όχι στη βάση απρόσωπων σχεδίων κοινωνικής μηχανικής, αλλά με επίκεντρο την Civitas Humana.



* Το κείμενο βασίζεται σε ερευνητική εργασία που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα του Εργαστηρίου Ευρωπαϊκής Ενοποίησης & Πολιτικής του Πανεπιστημίου Αθηνών.


Ο γάμος


Από τις πολλές ενδιαφέρουσες συναντήσεις μου με τον Adam Michnik, ένα ιδιωτικό δείπνο υπήρξε αλησμόνητο, καθώς ένας Πολωνός επιχειρηματίας προσφώνησε τον Michnik ως τον μεγαλύτερο Πολωνό καπιταλιστή. Η αιτιολόγηση για την προσφώνηση αυτή ήταν η αναφορά στο (πραγματικό) γεγονός ότι ο Michnik είχε συμβάλει σημαντικά στην ανατροπή του ‘υπαρκτού σοσιαλισμού’ στην Πολωνία, καθώς και η (πολύ αμφίβολη) υπόθεση ότι ο Michnik είναι επικεφαλής της μεγαλύτερης γνήσια πολωνικής εταιρίας. Ο επιχειρηματίας είχε κατά νου την εταιρία που εκδίδει από το 1989 την Gazetta Wyborcza του Michnik, μια έγκριτη εφημερίδα γνώμης στην Πολωνία.


Παρά την κατανοητή αμηχανία που προκάλεσε στην ομήγυρη αυτή η εξαιρετικά άστοχη φιλοφρόνηση, ο Michnik δεν έχασε την ετοιμότητά του (ποτέ δεν την χάνει) και απάντησε αμέσως: ‘Η αλήθεια είναι ότι είμαι σήμερα ένας σοσιαλιστής που δεν μπορεί να συγχωρήσει στον σοσιαλισμό το ότι δεν λειτουργεί’.


Αυτό το ευφυολόγημα, διατυπωμένο με το χαρακτηριστικό στυλ του Michnik, εμπεριέχει μια ενδιαφέρουσα αλήθεια. Μπορεί να ερμηνευθεί ως η πεποίθηση ότι το γενικό μαρξιστικό κοινωνικό πρόγραμμα άνοιξε ελκυστικές και συνεκτικές προοπτικές για ισονομία, αλλά η εφαρμογή του εμποδίστηκε από τα σοβαρά λάθη του δόγματος στο οποίο βασίστηκε. Το αποτέλεσμα ήταν πως το ευρύτερο οικουμενικό πρόγραμμα χειραφέτησης οδήγησε σε βαθιά λανθασμένες κατευθυντήριες γραμμές για κοινωνική και οικονομική πρακτική και σε μια καταπίεση χωρίς προηγούμενο, διαψεύδοντας έτσι τους διακηρυγμένους απελευθερωτικούς στόχους του. Στο τέλος, διέψευσε οριστικά τις ελπίδες για μια μη φιλελεύθερη πορεία προς τη χειραφέτηση.


Οφείλουμε να δεχτούμε το προφανές: οι αιτίες για την καταστροφή που έφερε ο ‘υπαρκτός σοσιαλισμός’ είχαν να κάνουν με τα ανεπανόρθωτα σφάλματά του σε ό, τι αφορά στην κατανόηση της ανθρώπινης φύσης και κοινωνίας. Ένα από αυτά ήταν η υπεραισιόδοξη πίστη ότι οι άνθρωποι μπορούν να ελέγξουν, αν όχι να εξαλείψουν, την ανθρώπινη κτητικότητα και αντιπαλότητα. Ένα άλλο, που συνδέεται με το πρώτο, ήταν η αδυναμία κατανόησης ότι η αποτελεσματική οργάνωση των παραγωγικών προσπαθειών για την πραγματική ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών δεν απαιτεί τόσο την αποκήρυξη των κτητικών και ανταγωνιστικών ενστίκτων του ανθρώπου όσο την επιδέξια χαλιναγώγησή τους ώστε να εργαστούν για κοινωνικούς σκοπούς.


Μια δεκαετία μετά την κατάρρευση του ‘υπαρκτού σοσιαλισμού’, ο Tony Blair και ο Gerhard Schröder υιοθέτησαν το πρόγραμμα του Τρίτου Δρόμου. Όπως έχει παρατηρηθεί, ο Τρίτος Δρόμος συνίστατο σε μια νέα σειρά αξιών και στόχων για την αντικατάσταση των ξεπερασμένων πλέον συνθημάτων για ελευθερία, ισότητα και αδελφοσύνη, με εκείνα για κοινότητα, ευκαιρία, ευθύνη και υπευθυνότητα. Αυτό καταλήγει στην πεποίθηση ότι εάν μια σοσιαλδημοκρατική ατζέντα εφαρμοστεί, πρέπει να είναι παρασιτική σε σχέση με τη φιλελεύθερη κατανόηση και διευθέτηση των κοινωνιών. Οι Blair και Schröder συμπέραναν επίσης ότι δεν υπήρχε άλλος δρόμος για τη νέα Αριστερά εκτός από αυτόν: o Τρίτος Δρόμος ήταν μονόδρομος.


Κατά την άποψη πολλών, όμως, αυτός ο σχεδιασμός για τη νέα Αριστερά υποσχόταν μια πολιτική πρακτική που έμοιαζε πολύ στη μεγαλύτερη, απειλητική αδελφή της – οι ιδέες της διατυπώνονταν με τον ίδιο τρόπο: δεν διαφαινόταν, πράγματι, άλλος δρόμος. Αυτό καθιστούσε τον Τρίτο Δρόμο ελάχιστα διακριτό από τον ίδιο τον φιλελευθερισμό. αυτός είναι ίσως ο λόγος που, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, δεν συγκέντρωσε μια υποστήριξη ανάλογη με εκείνη του φιλελευθερισμού.


Πάρα ταύτα, τα προβλήματα που ανησυχούσαν τους κριτικούς του αχαλίνωτου φιλελευθερισμού στο παρελθόν δεν εξαφανίστηκαν, ενώ δημιουργήθηκαν και άλλα: η ξενοφοβία, ο ρατσισμός, ο εθνικισμός, η αδικία και η κοινωνική ανισότητα ανδρών και γυναικών, η παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, ο πολιτικός αποκλεισμός, όχι μόνο δεν εξαλείφθηκαν από την αγορά αλλά αναπαράγονται συνέχεια μέσα από τις ‘ατέλειες’ της. Ορισμένα τουλάχιστον από αυτά αποτελούν προκλήσεις που τόσο ο φιλελευθερισμός όσο και η Αριστερά, εάν η τελευταία καταφέρει να επανακτήσει ένα μέρος του παλιού ενθουσιασμού της, οφείλουν να αντιμετωπίσουν. Καθώς τα περισσότερα από αυτά τα φαινόμενα αναγνωρίζονται ως προβλήματα που πρέπει να λυθούν τόσο από τη σοσιαλδημοκρατία όσο και από τον φιλελευθερισμό, είναι φυσικό να σκεφτόμαστε τις παραπάνω πολιτικές ιδεολογίες μάλλον ως εταίρους παρά ως εχθρούς. Ο μερικός ανταγωνισμός που χαρακτηρίζει τις αντίστοιχες πολιτικές ατζέντες τους υποδηλώνει ότι μια νέα Αριστερά δεν μπορεί να αγνοήσει τον φιλελευθερισμό και τη δυναμική του σε ό, τι αφορά στη χειραφέτηση σε οικονομικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς και ηθικούς τομείς.


Για την ενίσχυση αυτής της άποψης, μπορούμε να παραθέσουμε ένα ιστορικό επιχείρημα. Οι έννοιες της κοινωνικής ισότητας, το δικαίωμα των γυναικών στη αυτοδιάθεση, η ουδετερότητα του κράτους, ο διαχωρισμός της Εκκλησίας από το Κράτος, διατυπώθηκαν για πρώτη φορά και εφαρμόστηκαν στην πολιτική πρακτική από τον φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις. Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι μόνο περιορισμένες ομάδες του ανώτερου κοινωνικού στρώματος επωφελήθηκαν από την εφαρμογή τους και οι εργατικές τάξεις δεν ήταν ανάμεσα σε αυτές.


Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που τόσο τα πρώτα όσο και τα μεταγενέστερα δόγματα χειραφέτησης εκδηλώθηκαν μετά τις αρχικές πολιτικές και οικονομικές επιτυχίες του φιλελευθερισμού, και στην πραγματικότητα στόχευαν ενάντια σ’ αυτό που οι φιλελεύθεροι θεωρούσαν επιτυχία τους. Γιατί θεωρούσαν ότι η φιλελεύθερη επιτυχία ήταν αποκλειστικά δική τους, και προφανώς δεν ήθελαν να την μοιραστούν με κανέναν. Αυτός ήταν, άλλωστε, ο λόγος που ο ουτοπικός σοσιαλιστής Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν -ο οποίος χλευάστηκε απ’ τον Καρλ Μαρξ- επιτέθηκε στην πιο ιερή αξία του φιλελευθερισμού, την ατομική ιδιοκτησία, λέγοντας ότι ‘η ιδιοκτησία είναι κλοπή’. Τα σοσιαλιστικά και κομμουνιστικά κινήματα ήταν ανεπιθύμητα παιδιά του φιλελευθερισμού ο οποίος, δια του αποκλεισμού, οριοθέτησε το πεδίο των εν δυνάμει οικουμενικών ιδεών του για χειραφέτηση. Η παραδοσιακή Αριστερά αγωνίστηκε για τη χειραφέτηση σε όλους τους τομείς που παραμέλησαν οι φιλελεύθεροι, οι οποίοι λόγω της αρχικής επιτυχίας τους έγιναν δογματικοί και απολιθωμένοι εφάρμοσαν πολιτική αποκλεισμού μεταβάλλοντας την οικουμενικότητα των ελευθεριών τους σε μια ιδιαιτερότητα που χαρακτηρίζεται από τον αποκλεισμό. Η αριστερή σκέψη πήρε τη δυναμική χειραφέτησης που αγνόησε ο φιλελευθερισμός και την έκανε πιο ριζοσπαστική, αποκαθιστώντας την στην αρχική οικουμενικότητά της.


Αυτές οι εχθρότητες, όμως, αποτελούν παρελθόν. Απ’ τη στιγμή που ο ριζοσπαστισμός της παραδοσιακής Αριστεράς μετριάστηκε απ’ την κατάρρευση των ανυπόμονων φιλοδοξιών της, ξαναγυρίσαμε στην αρχή: η Αριστερά πρέπει να συμβιβαστεί με τον φιλελευθερισμό, κάτι που είναι ιστορικά αναπόφευκτο.


Ένα άλλο επιχείρημα υπέρ της στενής σχέσης μεταξύ φιλελευθερισμού και σοσιαλδημοκρατίας έχει να κάνει με το παραδοσιακό σημείο εστίασης των δυο δογμάτων. Οι περισσότερες εκδοχές του φιλελευθερισμού εστιάζουν στην οικονομία. Για τον Καρλ Μαρξ, παρομοίως, ο ηθικός στόχος της ισότητας μπορούσε να επιτευχθεί εστιάζοντας στο οικονομικό πεδίο. Η χειραφέτηση ανδρών και γυναικών σε αυτό το πεδίο θα έφερνε τη χειραφέτησή τους και στα υπόλοιπα, που στηρίζονταν σε οικονομική βάση. Με αυτή την έννοια, η μαρξιστική κοινωνική φιλοσοφία θυμίζει πολύ τη φιλελεύθερη: ο μαρξισμός ήταν, ακριβώς όπως ο φιλελευθερισμός, ένα δόγμα χειραφέτησης ενώ είχε και παρόμοια δομή, με τη διαφορά ότι ήταν πολύ πιο φιλόδοξος γιατί στόχευε στην ισοτιμία.


Κατά τον ίδιο τρόπο, ο ριζοσπαστισμός της αριστερής σκέψης έγκειτο στη διακηρυγμένη επέκταση του πεδίου των ελευθεριών και της πρόσβασης σε αγαθά κοινωνικών ομάδων αποκλεισμένων από τους φιλελεύθερους. Ο αποκλεισμός αυτός δημιούργησε αιτήματα για αναδιανομή με βάση την ισονομία που για το κατεστημένο της εποχής αποτελούσαν, όπως συμβαίνει και σήμερα, έναν ανεύθυνο λαϊκίστικο ριζοσπαστισμό. Η μεγιστοποίηση και η πρόβλεψη των προσδοκιών χειραφέτησης, που πρέσβευε η Αριστερά ήταν ανάλογη με το βαθμό εφησυχασμού των φιλελεύθερων που, μετά από τις αρχικές επιτυχίες τους, έπεσαν σε έναν εφησυχασμό κι έναν ελιτισμό ανάλογο με τον φιλελεύθερο εφησυχασμό και την αλαζονεία με την οποία έγιναν αισθητοί σε όλο τον κόσμο, ιδίως μετά το 1989.


Αυτή ήταν η περίπτωση, για παράδειγμα, της Κεντρικής-Ανατολικής Ευρώπης, όπου μετά τις πρώτες επιτυχίες μιας τοπικής παραλλαγής του φιλελευθερισμού, που ήταν και εξακολουθεί να είναι μια ιδιαίτερα επικίνδυνη εκδοχή του νεοφιλελευθερισμού, η περιοχή γνώρισε απανωτές αναταράξεις κοινωνικής δυσαρέσκειας και λαϊκίστικων ακροτήτων. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι αναταράξεις αυτές παρερμηνεύθηκαν τόσο από τους λαϊκιστές της ισονομίας όσο και από τους νεοφιλελεύθερους λαϊκιστές της αγοράς: συνήθως, οι λαϊκιστές της ισονομίας προτείνουν να αντιμετωπιστούν οι αναταράξεις παίρνοντας από τους πλούσιους. Σε απάντηση, οι νεοφιλελεύθεροι λαϊκιστές της αγοράς υποστηρίζουν ότι όλοι έχουν την ευκαιρία να γίνουν πλούσιοι, μόνο, όμως, εάν επιτρέψουν μια ακόμη πιο ελεύθερη κυριαρχία της αγοράς.


Οι λαοί αυτών των χωρών, ωστόσο, κόντρα στους λαϊκιστές της ισονομίας, δεν επιθυμούν την επιστροφή του ‘υπαρκτού σοσιαλισμού’ του παρελθόντος, όπως και, κόντρα στους νεοφιλελεύθερους λαϊκιστές της αγοράς, δεν θέλουν να εκτεθούν στα ‘πλεονεκτήματα’ των αχαλίνωτων μηχανισμών της αγοράς. Με άλλα λόγια, δεν μισούν τους πλούσιους, αλλά θέλουν να γίνουν οι ίδιοι πλούσιοι και να βοηθηθούν από το κράτος σε περίπτωση που αποτύχουν. Αυτό αφήνει σίγουρα χώρο για το γάμο ενός σοσιαλισμού σκανδιναβικού τύπου ο οποίος δεν βρίσκεται σε αντιπαράθεση με τον φιλελευθερισμό.


Επομένως, απαντώντας στην ερώτηση για τις προοπτικές ενός γάμου μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας και φιλελευθερισμού, θα έλεγα, παραφράζοντας το παραπάνω ανέκδοτο: ο υποστηρικτής της σύγχρονης Αριστεράς είναι ένας φιλελεύθερος που δεν μπορεί να συγχωρήσει στον φιλελευθερισμό το ότι δεν λειτουργεί. Με άλλα λόγια: ένας σύγχρονος Αριστερός είναι φιλελεύθερος, αλλά πολύ πιο φιλελεύθερος από τους ίδιους τους φιλελεύθερους.


Από αυτό προκύπτει ότι η νέα Αριστερά πρέπει να πάρει, εχθρικά εάν χρειαστεί, τις θεμελιώδεις φιλελεύθερες ιδέες, συμπεριλαμβανομένου του οικονομικού φιλελευθερισμού, από τους φιλελεύθερους προκειμένου να τους χαλιναγωγήσει ώστε να εργαστούν στην υπηρεσία των δημοκρατικών αξιών και των αξιών της ισονομίας με τη σύγχρονη έννοια τους. Η σύγχρονη Αριστερά, έχοντας απαλλαγεί από τον ξεπερασμένο ταξικό χαρακτήρα, πρέπει να επανατοποθετήσει τις φιλελεύθερες ιδέες, σε σχέση με τις έννοιες του περιορισμού και του αποκλεισμού, και να τις επαναφέρει στην αρχική οικουμενικότητά τους.


Ίσως, η Αριστερά θα έπρεπε να ακολουθήσει την κατεύθυνση που έδειξε ο Sir William Beveridge, ηγέτης κάποτε του σήμερα ανενεργού Φιλελεύθερου Κόμματος του Ηνωμένου Βασιλείου, και ο οποίος είπε, όπως είναι γνωστό, πως

‘η ελευθερία σημαίνει περισσότερα από ελευθερία από την αυθαίρετη εξουσία της κυβέρνησης. Η ελευθερία σημαίνει ελευθερία από την οικονομική υποτέλεια στην Ανάγκη και την Αθλιότητα και άλλους κοινωνικούς κινδύνους, σημαίνει ελευθερία από την αυθαίρετη εξουσία σε οποιαδήποτε μορφή της. Ένας άνθρωπος που πεθαίνει απ’ την πείνα δεν είναι ελεύθερος, γιατί μέχρι να τραφεί δεν μπορεί να σκεφτεί τίποτα εκτός από το πώς θα ανταποκριθεί στις επείγουσες φυσικές ανάγκες του: από άνθρωπος μετατρέπεται σε ζώο. Ένας άνθρωπος που δεν τολμά να αγανακτήσει με την αδικία που βιώνει από έναν εργοδότη ή προϊστάμενο, ακόμη κι αν καταδικάζεται έτσι σε χρόνια ανεργία, δεν είναι ελεύθερος’.


Η νέα σοσιαλδημοκρατία, όπως και η παλαιότερη, πρέπει να συνεχίσει να μάχεται για τους σκοπούς που απορρέουν από την εκτεταμένη κατανόηση της φιλελεύθερης ελευθερίας. Κατά συνέπεια, αυτοί οι σκοποί ορίζουν τα σημερινά καθήκοντα της σοσιαλδημοκρατίας, όπως τα όριζαν στο παρελθόν, και δεν βρίσκονται σε καμιά διαμάχη με τους φιλελεύθερους στόχους.


Η συμπαιγνία


Αλίμονο, βρισκόμαστε ακόμη μακριά από την εκπλήρωση των παραπάνω στόχων. Πολλοί φιλόσοφοι και αστέρες της ροκ ταρακούνησαν πρόσφατα τη δυτική μας συνείδηση διηγούμενοι ενοχλητικά γεγονότα: ένα παιδί που γεννιέται στη Σουηδία έχει προσδόκιμο ζωής 80 χρόνων, ένα που γεννιέται στη Σιέρα Λεόνε –λιγότερο από 39. Το κατά κεφαλήν εισόδημα στην Αμερική είναι περίπου 34.140 δολάρια, στη Σιέρα Λεόνε – 490. Γύρω στα τέλη της προηγούμενης χιλιετίας, 1.2 δις ανθρώπων ζούσαν κάτω από το όριο φτώχειας της Παγκόσμιας Τράπεζας, των 2 δολαρίων τη μέρα. Μόνο το 2007, που από αυτή την άποψη δεν διέφερε των προηγουμένων χρόνων, δέκα εκατομμύρια παιδιά πέθαναν λόγω κακής διατροφής και έλλειψης νερού και φαρμάκων. Το χάσμα μεταξύ του πλούσιου Βορρά και του φτωχού Νότου διευρύνεται όσο η παγκοσμιοποίηση αναπτύσσεται.


Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος κυριαρχείται από ανισότητες που ενοχλούν ηθικά οποιονδήποτε συμπονετικό άνθρωπο. Η παγκοσμιοποίηση απαιτεί από τον δυτικό κόσμο να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα. Είναι όνειδος για τον δυτικό κόσμο να αφήνει τέτοια γεγονότα απαρατήρητα και θα έπρεπε να εκλαμβάνεται ως τέτοιος ιδιαίτερα από το σοσιαλδημοκρατικό μέρος του, αφού οι προσδοκίες για την εξάλειψη του παραπάνω προβλήματος είχαν – δικαίως – επικεντρωθεί στη δυτική σοσιαλδημοκρατία. Παραδοσιακά, η Αριστερά ήταν πάντα διεθνίστρια, τουλάχιστον θεωρητικά. Οι εργάτες όλων των χωρών επρόκειτο, υποτίθεται, να ενωθούν. Ο περιορισμός του σοσιαλιστικού κινήματος σε μια χώρα θεωρείτο, τουλάχιστον από ορισμένους, αδύνατος. Στις μέρες μας, παγκοσμιοποίηση έχει καταστήσει δυσδιάκριτα τα εθνικά σύνορα και, μαζί με αυτά, τη διαφορά ανάμεσα στην εσωτερική και την εξωτερική πολιτική, πετυχαίνοντας έτσι το στόχο που η παλιά Αριστερά δεν μπόρεσε να εκπληρώσει.


Φαίνεται, λοιπόν, ότι τώρα που η παγκοσμιοποίησή μας μαίνεται, ήρθε η ώρα να παγκοσμιοποιήσουμε, επίσης, τις ηθικές μας περί ισοτιμίας. Φαίνεται ότι η νέα κοινωνική σοσιαλδημοκρατία, ενώ προσπαθεί να ανασυγκροτηθεί στις χώρες του βορείου ημισφαιρίου, μετά την εισβολή του νικηφόρου διεθνούς φιλελευθερισμού, δεν μπορεί πλέον να αγνοήσει την πρόκληση που της θέτει η παγκοσμιοποίηση και υποχρεούται με τη σειρά της να παγκοσμιοποιήσει τη δική της ιδεολογική προοπτική. Επαναλαμβάνουμε, το ίδιο το νόημα της σοσιαλδημοκρατικής ισονομίας συνεπάγεται οικουμενικότητα: η μη οικουμενική ισονομία δεν έχει περισσότερο νόημα από το ξύλινο ατσάλι . Με άλλα λόγια, έχει έρθει η ώρα η νέα Αριστερά να ελευθερωθεί από τον παλιό διεθνισμό της. Αυτό είναι, επίσης, απαραίτητο εάν επιθυμεί να προσφέρει μια εξίσου συνεκτική ατζέντα σαν αυτή των φιλελεύθερων, που (εκτός από τους εθνικιστές φιλελεύθερους) δικαιολογούν, υποστηρίζουν και ηγούνται της παγκοσμιοποίησης.


Ποια μπορεί να είναι η σοσιαλδημοκρατική απάντηση σε αυτή την πρόκληση; Είναι δυνατόν η νέα σοσιαλδημοκρατία να είναι διεθνιστική; Εδώ ακριβώς είναι που η ισονομία, η οικουμενικότητα και ο διεθνισμός της προσκρούουν σε ένα σοβαρό εμπόδιο.


Ο Peter Singer υποστήριξε με δριμύτητα ότι το γεγονός πως αγνοούμε καθημερινά τη δυστυχία των λαών στις χώρες του Τρίτου Κόσμου θυμίζει την ηθική αδιαφορία μας στην περίπτωση ενός παιδιού που πέφτει, στη γειτονιά μας, σε έναν νερόλακκο κι εμείς, αντί να το σώσουμε, τρέχουμε στην καλοπληρωμένη δουλειά μας.


Τι πρέπει λοιπόν να κάνουμε; Η απάντηση είναι προφανής: το χρήμα βρίσκεται στις τσέπες των πλουσίων. Ο Singer έδειξε ότι εάν το δέκα τοις εκατό των ανθρώπων με τα υψηλότερα εισοδήματα στις Ηνωμένες Πολιτείες φορολογούνταν ανάλογα, όπως υπολόγισαν οι Thomas Piketty και Emmanuel Saez, οι εισφορές από τη φορολόγηση αυτή θα έφταναν ετησίως τα 404 δις δολάρια. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές των Αναπτυξιακών Στόχων της Χιλιετίας, που υιοθετήθηκαν από τα Ηνωμένα Έθνη το 2000, το ποσό αυτό είναι διπλάσιο από αυτό που θα χρειαζόταν για να αλλάξουν αισθητά οι συνθήκες ζωής των φτωχών στον κόσμο. Οι Στόχοι διατυπώθηκαν από μια ομάδα ανθρώπων, επικεφαλής των οποίων ήταν ο Jeffrey Sachs, ένας πρώην νεοφιλελεύθερος που επόπτευσε κάποτε, για λογαριασμό των Αμερικανών, τις νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν στους Πολωνούς πολίτες από τον Leszek Balcerowicz. Τώρα εργάζεται για την εξάλειψη της πείνας και της φτώχειας στον κόσμο.


Η αφαίμαξη των πλουσίων που συνεπάγεται μια τέτοια πολιτική θα έβρισκε απήχηση στους σοσιαλδημοκράτες, εάν δεν υπήρχε το γεγονός ότι τα χρήματα που συγκεντρώνονται μ’ αυτόν τον τρόπο δεν μοιράζονται μεταξύ ομοίων σε ένα κράτος αλλά σε μακρινούς και άγνωστους ανθρώπους που ζουν σε κράτη που τα ονόματά τους οι περισσότεροι άνθρωποι στη Δύση, συμπεριλαμβανομένων των σοσιαλδημοκρατών, δεν μπήκαν καν στον κόπο να μάθουν στα σχολεία τους.


Εδώ, όμως, φτάνουμε σ’ ένα σημείο που οι δρόμοι των φιλελεύθερων και των σοσιαλδημοκρατών χωρίζουν. Κατά την άποψη των περισσότερων φιλελεύθερων, μια μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη ευνοεί όλους τους κοινωνικούς εταίρους. Το πρόβλημα για τους δυτικούς σοσιαλδημοκράτες είναι ότι οι περισσότερα από αυτούς τους κοινωνικούς εταίρους δραστηριοποιούνται στη Δύση της οποίας η οικονομική ανάπτυξη βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ανηλεή εκμετάλλευση των λαών του κόσμου, συμπεριλαμβανομένων 50 εκατομμυρίων παιδιών.


Αυτή είναι η πρόκληση για τις ηθικές επιταγές για ισονομία, που μοιάζει ανυπέρβλητη για οποιοδήποτε δυτικό σοσιαλδημοκρατικό κίνημα. Γιατί είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς έναν σοσιαλδημοκράτη ηγέτη να έχει το σθένος να πει στους μη προνομιούχους ψηφοφόρους του, σε οποιαδήποτε από τις αδιαμφισβήτητα πλούσιες δυτικές χώρες: ‘Δεν θέλουμε περισσότερα χρήματα για μας. Θέλουμε να μοιραστούμε τουλάχιστον ένα μέρος των εισοδημάτων μας για την παροχή μιας πιο αξιοπρεπής και πιο ασφαλής ζωής σε εκείνους που έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης εδώ και αιώνες και οδηγήθηκαν στην ανέχεια και τη φτώχεια από τις επιχειρήσεις που έκαναν εκεί οι συμπατριώτες μας.’


Ποιος, εκτός από τους ονειροβατούντες φιλοσόφους θα ήταν έτοιμος να πει και να κάνει τέτοια πράγματα;


Υπάρχει, όμως, κάτι ακόμη: οι σοσιαλδημοκράτες βλέπουν, συνήθως, ευνοϊκά τις οικολογικές ατζέντες που προωθούν τα πράσινα κινήματα στον δυτικό κόσμο. Εδώ αντιπαρατίθενται μετωπικά με τους φιλελεύθερους που αντιμετωπίζουν τα αιτήματα των πράσινων κινημάτων ως τροχοπέδη στην οικονομική ανάπτυξη. Έχοντας ανακαλύψει ότι η πολιτική δημοτικότητα της πράσινης ατζέντας δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί στη Δύση, οι υπέρμαχοι της φιλελεύθερης οικονομίας δεν θεωρούν κακό τη μεταφορά ρύπανσης στο Νότο.


Οι σοσιαλδημοκράτες αντιτίθενται σ’ αυτή τη μεταφορά; Πρέπει να διάβασα απρόσεχτα τις εφημερίδες μου για να μην παρατήρησα την αντίθεσή τους. Αυτό που ανησυχεί τόσο τους φιλελεύθερους όσο και τους σοσιαλδημοκράτες δεν είναι το γεγονός ότι ρυπαίνουμε τις φτωχές χώρες, αλλά κάτι διαφορετικό: το γεγονός ότι οι άνθρωποι στον μη προνομιούχο Νότο επίμονα, και όλο και πιο επιτυχώς, διεκδικούν το δικαίωμά τους στην προσωπική κινητικότητα, για παράδειγμα, που υπήρξε στοιχείο μεγάλης ευμάρειας στη Δύση, πολλές δεκαετίες πριν. Επομένως, χάρη στη γερμανική αυτοκινητιστική βιομηχανία VW, οι Κινέζοι απολαμβάνουν τώρα τα VWs τους σε βαθμό που θα είχε εκπλήξει αυτόν που εφηύρε την έννοια του ‘αυτοκινήτου του λαού’. Διακόσιες πενήντα χιλιάδες Ινδοί ετησίως θα απολαμβάνουν συντόμως τα Nanos τους. Παρά την κοινή αφοσίωσή τους στην ιδεολογία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οι σοσιαλδημοκράτες και οι φιλελεύθεροι δεν συναρπάζονται από το γεγονός ότι χάρη στις βιομηχανίες Tata, περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο θα απολαμβάνουν σύντομα, ή απολαμβάνουν ήδη, αυτό που θα έπρεπε να είναι δικαίωμα όλων.


Αντίθετα, βλέπουμε εδώ έναν ενδιαφέροντα διαχωρισμό: οι περισσότεροι σοσιαλδημοκράτες εκφράζουν τις ανησυχίες τους για τη ρύπανση που θα θέσει σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο όλο τον πλανήτη, ενώ οι φιλελεύθεροι ανησυχούν για τις επιπτώσεις που η παγκόσμια μηχανοκίνηση θα έχει στις τιμές του πετρελαίου. Επομένως, παρά τις θεωρητικές διαφωνίες τους, φιλελεύθεροι και σοσιαλδημοκράτες, χέρι με χέρι, προσπαθούν να αποστερήσουν τους φτωχούς στον κόσμο απ’ αυτό που θέλουν, ακόμη κι αν το θέλουν επειδή εμείς το έχουμε.


Και δεν είναι μόνο αυτό: οι άνθρωποι στον Τρίτο Κόσμο μπορεί να μην θέλουν μόνο καθαρό νερό, καλή αποχέτευση, τρόφιμα, φάρμακα και να κινούνται με τα Nano τους, που μας μοιάζουν γελοία και κοστίζουν λιγότερα από τα στερεοφωνικά μας, αλλά και ασφαλτοστρωμένους δρόμους, αξιοπρεπείς κατοικίες για κάθε οικογένεια, ηλεκτρικό σε κάθε σπίτι, ίσως και φωτισμό στους δρόμους. Δεν μοιάζει να είναι έτοιμος ο δυτικός κόσμος να αντιμετωπίσει σοβαρά τις οικονομικές και οικολογικές επιπτώσεις μιας πραγματικά οικουμενικής ισονομίας.


Στο σημείο αυτό, ο διακηρυγμένος οικουμενικός φιλελευθερισμός μεταμορφώνεται υποκριτικά σε εθνικιστικό φιλελευθερισμό, κι αυτό περιέργως συμπίπτει με μια εξίσου υποκριτική μεταμόρφωση της οικουμενικής σοσιαλδημοκρατικής ατζέντας σε μια περιορισμένη. Όταν πρόκειται για παγκόσμια προβλήματα, παρά τον οικουμενικό ιδεολογικό αέρα που αναδύουν, τα δυο κινήματα καταλήγουν από κοινού ότι ο σύγχρονος φιλελευθερισμός μπορεί να λειτουργήσει για κοινωνικούς σκοπούς μόνο σε μερικές ορισμένες χώρες: στις χώρες όπου τυχαίνει να επιχειρούν.


Κατά περίεργο τρόπο, η αντιπαράθεση του φιλελευθερισμού και της σοσιαλδημοκρατίας με τα παγκόσμια ζητήματα δείχνει ότι ο μεταξύ τους συμβιβασμός γίνεται με αρκετή ευκολία. Το πρόβλημα είναι ότι ο συμβιβασμός είναι ηθικά αηδιαστικός.


Δεν υπάρχει όμως λόγος υπερβολικής ανησυχίας. Υπάρχει θεραπεία και γι’ αυτό. Εάν είμαστε πραγματικά αηδιασμένοι με τους εαυτούς μας επειδή αγνοούμε τις ηθικές επιταγές για βοήθεια στους έχοντες ανάγκη, μπορούμε πάντα, φιλελεύθεροι και σοσιαλδημοκράτες, να καθησυχάσουμε τα σκιρτήματα της δυτικής μας συνείδησης με τις ελεημοσύνες που δίνουμε σποραδικά στους φτωχούς του Νότου, που γαζώνουν τα Adidas μας και συναρμολογούν τα κομπιούτερ μας για 17 σεντς την ώρα.


Και ακόμη κι αν κάποιες φορές ξεχάσουμε να στείλουμε τα τσεκ μας, μπορούμε να καθησυχάσουμε τη συνείδησή μας εάν θυμηθούμε ότι ο Bill Gates και ο Warren Buffet έδωσαν σημαντικό μέρος των περιουσιών τους στην παγκόσμια φιλανθρωπία. Κάνοντας φιλανθρωπία για μας, και αντί για μας, μας ξελαφρώνουν από το βάρος να την κάνουμε εμείς.


Και μας αφήνουν ελεύθερους να αγωνιστούμε για τη βελτίωση των δικών μας ζωών.


Η κατάρρευση του συγκεντρωτικού σοσιαλισμού και η απιθανότητα αναβίωσής του προσδίδουν ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον στη σοσιαλδημοκρατία. Όλες οι πετυχημένες οικονομίες, φαίνεται, βασίζονται λιγότερο ή περισσότερο στις αγορές. Ωστόσο, υπάρχουν διάφορες μορφές κοινωνιών βασισμένων στην αγορά και μια από αυτές, που αναγνωρίζεται συνήθως ως σοσιαλδημοκρατία, βασίζεται περισσότερο στην ισονομία, είναι πιο δίκαιη, με μεγαλύτερη κοινωνική αλληλεγγύη και ίσως πιο βιώσιμη από τις άλλες. Συνεπώς, η σοσιαλδημοκρατία εκπροσωπεί στην εποχή μας, σύμφωνα με την αμίμητη φράση του Michael Harrington, την ‘αριστερή πτέρυγα του πιθανού’.


Σε σχέση, όμως, με τον παγκόσμιο Νότο, οι κοινωνικοί επιστήμονες συμπεραίνουν ότι, σε γενικές γραμμές, η σοσιαλδημοκρατία έχει παρέλθει. Σύμφωνα με τη συμβατική άποψη, οι αναγκαίες (κοινωνικές και οικονομικές) συνθήκες στον αναπτυσσόμενο κόσμο, ακόμη και στις μεσαίες εισοδηματικά χώρες της Λατινικής Αμερικής, εκλείπουν. Και πράγματι, όπως θα δείξω, οι ιστορικές συγκυρίες που καλλιέργησαν τη σοσιαλδημοκρατία σπάνια απαντώνται in toto στον παγκόσμιο Νότο. Πρέπει λοιπόν οι ακτιβιστές να αναζητήσουν αλλού μια προοδευτική εναλλακτική στον νεοφιλελευθερισμό;


Αυτό θα ήταν, πιθανότατα, λάθος. Είναι αμφίβολο αν υπάρχουν αυστηρές προϋποθέσεις για τη σοσιαλδημοκρατία. Αντίθετα, αυτό που συνήθως αναγνωρίζουμε ως προϋποθέσεις (και συνεπώς αναγκαίες) γίνεται καλύτερα αντιληπτό ως συνθήκες που διευκολύνουν. Καταρχήν, υπάρχει η κοινωνική μάθηση καθώς τα πολιτικά κινήματα σήμερα, όπως στο παρελθόν στη βόρεια Ευρώπη, δρουν ενεργητικά και προσαρμοστικά για την επίτευξη αυτού του στόχου, σε πείσμα των δομικών συνθηκών. Οι άνθρωποι, σε απροσδιόριστο βαθμό, μπορούν να επιλέξουν αυτό που μέχρι τώρα ήταν το αποτέλεσμα περίπλοκων ιστορικών παραγόντων. Δεύτερον, όσο ευρύτερο είναι το φάσμα της κοινωνικο-πολιτικής αλλαγής, τόσο σημαντικότερος είναι ο ρόλος μοναδικών και τυχαίων παραγόντων. Είναι αμφίβολο, για παράδειγμα, αν οι κομμουνιστές θα είχαν επικρατήσει στη Ρωσία χωρίς την συντριβή του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, ή στην Κίνα χωρίς την ιαπωνική εισβολή και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Παρόλο που η επιτυχία της σοσιαλδημοκρατίας δεν είναι επαναστατική προοπτικά, ο ταξικός συμβιβασμός που τη στηρίζει αποτελεί μια πολύ μεγάλη κοινωνική αλλαγή. Συνεπώς, είναι πιθανό οι συγκυριακοί παράγοντες να παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των εξελίξεων.


Από τη θεώρηση αυτή συνεπάγεται ότι η σοσιαλδημοκρατία στην παγκόσμια περιφέρεια, μολονότι απίθανη, μπορεί ακόμη να είναι εφικτή σε μερικές περιπτώσεις. Οι κοινωνικοί επιστήμονες που βρίσκονται (πολύ σωστά) σε αναζήτηση κανονικότητας και ομοιόμορφων αλληλουχιών μπορούν ακούσια να θεωρούν καταστάσεις αδικίας, ευρείας ανισότητας και καταπίεσης ως αναπόφευκτες, καθορισμένες υπέρ του δέοντος από τις δομικές συνθήκες. Γι’ αυτό και είναι σημαντικό, όπως παρακινούσε ο Albert O.Hirschman στο βιβλίο του A Bias for Hope, να ενστερνιζόμαστε ‘ένα πάθος για το εφικτό’, επιπρόσθετα της πιθανολογικής ανάλυσης. Ο στρατευμένος διανοούμενος δεν πρέπει να αγνοεί την αναζήτηση τυχαίων παραγόντων που μπορεί, παρά τις λίγες πιθανότητες, να ενισχύουν τη δυνατότητα σοσιαλδημοκρατικής έκβασης.


Πριν προχωρήσουμε πιο πέρα σ’ αυτή τη συλλογιστική, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τι είναι σοσιαλδημοκρατία. Δεν είναι εύκολο να καταλήξουμε σε έναν ορισμό, κυρίως επειδή οι σοσιαλδημοκράτες ενεργούν ρεαλιστικά, ανταποκρινόμενοι στις νέες προκλήσεις. Χρησιμοποιώ τον όρο για να αναφερθώ σε ένα ειδικό καθεστώς, όχι σε μια κυβέρνηση που διακηρύσσει ότι είναι σοσιαλδημοκρατική. Ένα σοσιαλδημοκρατικό καθεστώς εμπεριέχει μια σειρά από ευρέως υποστηριζόμενα κριτήρια, διαδικαστικούς κανόνες και οργανωτικές διευθετήσεις που υποχρεώνουν μια κυβέρνηση α) να υπόκειται στον δημοκρατικό έλεγχο, και β) να ρυθμίζει ενεργά τις δυνάμεις της αγοράς και κατά τα άλλα να παρεμβαίνει για να ενισχύει την έννοια του δικαίου, την κοινωνική προστασία και την κοινωνική συνοχή, επιπλέον της παραγωγικότητας. Οι σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις χειρίζονται μια σειρά γνωστών εργαλείων πολιτικής που είναι ενθυλακωμένα στο σοσιαλδημοκρατικό κράτος πρόνοιας. Στον αναπτυσσόμενο κόσμο, τα εργαλεία πολιτικής περιλαμβάνουν, επίσης, εργασιακές στρατηγικές για τη δημιουργία ‘καλών’ πόστων εργασίας, την αναδιανομή της γης και τα αναγκαία επιδόματα.


Υπό αυτή την έννοια, η σοσιαλδημοκρατία βασίζεται σε έναν ρητό ή σιωπηρό ταξικό συμβιβασμό ή κοινωνικό συμβόλαιο. Από τη μια πλευρά, το κεφάλαιο παραχωρεί το δικαίωμα διακυβέρνησης και μια μερίδα των κερδών, που διοχετεύονται για την προώθηση της έννοιας του δικαίου και της οικονομικής ασφάλειας, ως αντάλλαγμα για τη διασφάλιση της ατομικής ιδιοκτησίας, της κοινωνικής τάξης και ειρηνικών εργασιακών σχέσεων. Από την άλλη πλευρά, τα κόμματα και οι συνασπισμοί της αριστεράς και της κεντροαριστεράς αποδέχονται τους θεσμούς της ατομικής ιδιοκτησίας και την κυριαρχία του νόμου, καθώς και την υποχρέωση να πειθαρχούν τους οπαδούς τους σε ό, τι αφορά στο σεβασμό των ορίων του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού.


Η σοσιαλδημοκρατία είναι, ασφαλώς, πολύ περισσότερα πράγματα από όσα που αναφέρονται σ’ αυτές τις δυο παραγράφους. Στον τόμο Social Democracy in the Global Periphery, ο Marc Edelman, ο Patrick Heller, η Judith Teichman κι εγώ κάνουμε μια διάκριση ανάμεσα στη σοσιαλδημοκρατία στην περιφέρεια και αυτή που συναντούμε στις ευρωπαϊκές χώρες. Αναπτύσσουμε επίσης μια τριπλή τυπολογία που μας επιτρέπει, για παράδειγμα, να διακρίνουμε ανάμεσα στη Χιλή μετά το 1990, που έχει αδύναμο και ανεπαρκή ταξικό συμβιβασμό, και την Κεράλα (Ινδία), με ισχυρό και εκτεταμένο ταξικό συμβιβασμό. Δεν διαθέτω όμως τον χώρο, εδώ, για να επεκταθώ περισσότερο σε αυτές τις σημαντικές διακρίσεις.


Έχοντας σκιαγραφήσει την προσέγγισή μου και τη φύση της σοσιαλδημοκρατίας στην περιφέρεια, στρέφομαι τώρα στην πιθανότητα να υιοθετηθεί μια τέτοια στρατηγική στον παγκόσμιο Νότο. Έχω ήδη επισημάνει ότι οι ευνοϊκές συνθήκες για τη σοσιαλδημοκρατία δεν απαντώνται, ως σύνολο, στις περισσότερες χώρες της παγκόσμιας περιφέρειας και, συνεπώς, είναι απίθανο να υπάρξει ένα τέτοιο καθεστώς σε αυτές τις περιπτώσεις. Στο Social Democracy in the Global Periphery, κάνουμε μια συγκριτική ανάλυση τεσσάρων υποδειγματικών περιπτώσεων σοσιαλδημοκρατίας στην περιφέρεια: στην Κεράλα, την Κόστα Ρίκα, τον Μαυρίκιο και τη Χιλή. Αυτή η ανάλυση μας επιτρέπει να εντοπίσουμε τρεις κατηγορίες παραγόντων στην ιστορική ανάπτυξη της σοσιαλδημοκρατίας στην περιφέρεια, από τους πιο απομακρυσμένους ή μακροπρόθεσμους μέχρι τους πιο κοντινούς και τυχαίους. Με άλλα λόγια, διαχωρίζουμε τις δομικές προϋποθέσεις από τους πιο βραχυπρόθεσμους, πιο ενεργούς παράγοντες.


Οι δομικές προϋποθέσεις που διευκολύνουν τη σοσιαλδημοκρατία στην περιφέρεια είναι βασικά δυο:



• Η πρώτη είναι η έγκαιρη και βαθιά, μολονότι εξαρτώμενη, ενσωμάτωση στην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία. Η σοσιαλδημοκρατία στην περιφέρεια αποτελεί αντίδραση στις νέες ανασφάλειες που δημιουργεί α) η άνοδος των δυνάμεων της αγοράς και β) η διάλυση των παραδοσιακών θεσμών αμοιβαιότητας που παρείχαν μια άτυπη μορφή κοινωνικής προστασίας σε δύσκολους καιρούς.



• Ο δεύτερος ιστορικός παράγοντας είναι η δημιουργία ενός ισχυρού κράτους. Η σοσιαλδημοκρατία είναι μια δεξιοτεχνική στρατηγική που εμπλέκει την παρέμβαση του κράτους στις δυνάμεις της αγοράς για να διασφαλιστούν στόχοι όπως η ισότητα, η από-εμπορευματοποίηση των ευκαιριών ζωής και η κοινωνικοποίηση των κινδύνων. Κατά συνέπεια, ένα σχετικά συνεκτικό και αποτελεσματικό κράτος με κάποια αυτονομία από την κυρίαρχη οικονομική τάξη είναι αναγκαίο.


Μια δεύτερη κατηγορία παραγόντων, στους οποίους αποδίδουμε τη διαμόρφωση των κοινωνικο-πολιτικών ευκαιριών, είναι λιγότερο απομακρυσμένοι και υπόκεινται περισσότερο στην ανθρώπινη παρέμβαση.



• Η εμπορευματοποίηση της γεωργίας που αποδυναμώνει τους μεγάλους ιδιοκτήτες γης ενώ ενισχύει τους αγρότες και τις μεσαίες τάξεις είναι το πιο ευνοϊκό πρότυπο. Το γεγονός ότι οι αγρότες και οι μικροϊδιοκτήτες γης είναι ευάλωτοι στις δυνάμεις της αγοράς, τους προδιαθέτει σε κοινωνικούς κινδύνους. Μ’ αυτή την έννοια, η ιστορία της σοσιαλδημοκρατίας στον τρίτο κόσμο είναι παρόμοια με το βορειο-ευρωπαϊκό πρότυπο. Στη Σκανδιναβία, η σοσιαλδημοκρατία χρονολογείται από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, όταν οι χώρες αυτές ήταν ακόμη οικονομικά καθυστερημένες και αγροτικές.



• Η ανάπτυξη μιας εύρωστης κοινωνίας πολιτών – με πληθώρα ανεξάρτητων οργανώσεων – είναι επίσης κρίσιμη σε ό, τι αφορά στην κατανόηση της επιτυχίας των σοσιαλδημοκρατικών κινημάτων. Πρόκειται για ένα περίπλοκο θέμα, το οποίο χειρίζεται εκτενώς το βιβλίο που προανέφερα.



Τρίτο και τελευταίο, φτάνουμε στους πιο άμεσους – δηλαδή, τυχαίους ή παρεμβατικούς – παράγοντες που διαμορφώνουν τη σοσιαλδημοκρατική τροχιά. Ένα συγκεκριμένο πρότυπο καπιταλιστικής αλλαγής, διαμόρφωσης του κράτους, ταξικής δομής και κοινωνίας των πολιτών δεν παράγει αναγκαστικά ένα σοσιαλδημοκρατικό καθεστώς. Όταν αυτό συμβαίνει, είναι αποτέλεσμα κρίσιμων χρονικών συγκυριών στην ιστορία μιας χώρας, όπου οργανωμένοι κοινωνικοί παίκτες, μέσα από πολιτικές μάχες, ωθούν τις κοινωνίες σε μια επιλεγμένη οδό. Τα κεντροαριστερά κινήματα, τα κόμματα ή οι συνασπισμοί που στηρίζουν ουσιαστικά αυτή την πολιτική είναι συνήθως οι πρωταγωνιστές. Η οργάνωση είναι ο κύριος τρόπος ενδυνάμωσης των κατώτερων και μεσαίων τάξεων. Άλλοι σημαντικοί συγκυριακοί παράγοντες στον παγκόσμιο Νότο είναι οι εξωτερικές επεμβάσεις, όπως οι δολοπλοκίες των υπερδυνάμεων και οι διεθνείς ιδεολογικές επιρροές.



Αυτή η διερεύνηση των διαμορφωτικών επιρροών οδηγεί στην εκτίμηση ότι υπάρχουν πολύ λίγες πιθανότητες να εμφανιστούν πολλές ευημερούσες σοσιαλδημοκρατίες στην παγκόσμια περιφέρεια. Δεν είναι πολλές οι χώρες που μπορούν να επιδείξουν τις δομικές προϋποθέσεις και τις κοινωνικοπολιτικές μορφές που οδηγούν σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Δεν ενδιαφερόμαστε, όμως, μόνο για τις πιθανότητες, που βασίζονται σε τακτικότητες και σε ομοιόμορφες ιστορικές αλληλουχίες. Πρέπει επίσης να συντονιστούμε στις δυνατότητες, στις ευκαιρίες για κρίσιμες ιστορικές καμπές.



Τέσσερα χαρακτηριστικά της παρούσας συγκυρίας αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης σοσιαλδημοκρατιών στην περιφέρεια. Πρώτον, η γενικευμένη απογοήτευση από τα ανησυχητικά αποτελέσματα της νεοφιλελεύθερης μεταρρύθμισης από τη δεκαετία του 1980, τροφοδότησε ένα ακόμη καινοφανές ενδιαφέρον για τις σοσιαλδημοκρατικές στρατηγικές. Αυτό που είναι σαφές, ειδικά στη Λατινική Αμερική, είναι ότι οι κυβερνήσεις και οι διανοούμενοι μιλούν για τη βιωσιμότητα και την υπόσχεση της σοσιαλδημοκρατίας – μολονότι ο όρος αυτός καθαυτός μπορεί να μη χρησιμοποιείται. Στη Λατινική Αμερική, οι εκλογές μετά το 2000 έφεραν τη δημοκρατική ή σχεδόν δημοκρατική αριστερά στην εξουσία σε χώρες που αντιστοιχούν στα τρία τέταρτα του πληθυσμού της περιοχής: Βραζιλία, Αργεντινή, Ουρουγουάη, Βενεζουέλα, Ισημερινός, Νικαράγουα, Βολιβία και Χιλή. Οι κυβερνήσεις, τουλάχιστον στη Βραζιλία, την Αργεντινή, την Ουρουγουάη και τη Χιλή, όπως και στην Κόστα Ρίκα, υιοθέτησαν μια σοσιαλδημοκρατική οδό. Σε ορισμένες απ’ αυτές τις χώρες, όπως και στο Μεξικό (στο Τσιάπας), υπήρξαν εξεγέρσεις και διαδηλώσεις ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό. Η λατινοαμερικανική απόρριψη της, υποστηριζόμενης από τις Ηνωμένες Πολιτείες, Ζώνης Ελεύθερου Εμπορίου, δείχνει ακόμη περισσότερο αυτή την απογοήτευση. Στην Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία ασκείται μεγάλη κριτική στη νεοφιλελεύθερη πολιτική μετά την οικονομική κατάρρευση του 1997 και τις πιέσεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου στις κυβερνήσεις να προχωρήσουν σε ακόμη μεγαλύτερη οικονομική φιλελευθεροποίηση. Αυτή η κριτική είναι πιο αμβλυμμένη στην Υποσαχάρεια Αφρική, εξαιτίας της βαθύτερης εξωτερικής εξάρτησης, αλλά παρόλα αυτά αυξανόμενη. Έχουμε εισέλθει σε μια εποχή ιδεολογικής ρευστότητας, που η έκβασή της παραμένει αστάθμητη.


Δεύτερον, είναι ενθαρρυντικό που ούτε ο πολύ ετερόκλητος πληθυσμός ούτε το χαμηλό κατά κεφαλήν εισόδημα αποτελούν απόλυτο εμπόδιο για την ανάπτυξη σοσιαλδημοκρατικών καθεστώτων. Παραδείγματα όπως η Κεράλα (από το 1956) και ο Μαυρίκιος (από τα μέσα της δεκαετίας του 1970) δείχνουν ότι αυτά τα καθεστώτα μπορούν να επιβιώσουν ακόμη κι όταν οι αρχικές ματεριαλιστικές και κοινωνικές συνθήκες είναι δυσμενείς. Η Κεράλα είναι ένα φτωχό κράτος της Ινδίας με πολύ ετερόκλητο πληθυσμό: ευρείες χριστιανικές και μουσουλμανικές μειονότητες συνυπάρχουν με μια ινδουϊστική πλειοψηφία, που ήταν ιστορικά διαιρεμένη από ένα από τα πιο αυστηρά συστήματα κάστας της χώρας. Ο Μαυρίκιος, ένα μικρό νησί στον Ινδικό Ωκεανό, είναι μια από τις πιο ετερογενείς χώρες στον κόσμο (αυτοαποκαλείται με περηφάνια ‘έθνος-ουράνιο τόξο’). Όταν ο Μαυρίκιος έφτασε σε έναν σοσιαλδημοκρατικό ταξικό συμβιβασμό στη δεκαετία του 1970, υπήρχε μονοκαλλιέργεια ζάχαρης και μεγάλη φτώχια. Παρά αυτές τις αντίθετες περιπτώσεις, όμως, ο ομοιογενής πληθυσμός και η ευμάρεια (όπως στη Δανία ή τη Σουηδία) αποτελούν ευνοϊκότερες συνθήκες για την οικοδόμηση δια-ταξικής συνεργασίας και αλληλεγγύης.


Το θέμα της κοινωνικής αλληλεγγύης είναι η τρίτη καλή είδηση για τους σοσιαλδημοκράτες. Είναι εμφανές ότι οι σοσιαλδημοκρατικοί θεσμοί δεν μπορούν να επιβιώσουν χωρίς ένα υψηλό επίπεδο αλληλεγγύης. Αυτοί οι θεσμοί, εξ’ ορισμού, προωθούν την ισότητα, την κοινωνική προστασία και ένα βαθμό από-εμπορευματοποίησης των ευκαιριών ζωής. Μια κοινωνία με αυτούς τους στόχους μπορεί να επιβιώσει μόνο αν τα μέλη της θεωρούν ότι ανήκουν σε μια μοναδική κοινότητα με κοινά συμφέροντα. Ωστόσο, οι αγορές καλλιεργούν τις αξίες που σχετίζονται με τον κτητικό ατομικισμό. Κατά συνέπεια, η σοσιαλδημοκρατία απαιτεί την εμπιστοσύνη ως κυρίαρχη αξία και ευρεία αποδοχή κριτηρίων συνεργασίας, συμβιβασμό, ισότητα, ανεκτικότητα και ανθρωπισμό. Τα καλά νέα – που μετατρέπουν ρεαλιστικά τη σοσιαλδημοκρατία σε πιθανότητα – είναι ότι οι θεσμοί της και τα απαιτούμενα κριτήρια και αξίες μπορούν να αναπτυχθούν μάλλον in tandem παρά seriatim.


Συνεπώς, το πολιτικό έργο των σοσιαλδημοκρατών δεν είναι τόσο αποκαρδιωτικό όσο φαίνεται. Δεν είναι απαραίτητο να αναπτυχθεί ένα υψηλό επίπεδο κοινωνικής συνοχής προκειμένου να θεσπιστούν οι σοσιαλδημοκρατικές διευθετήσεις. Οι τελευταίες, όταν εδραιωθούν, θα βοηθήσουν στη διαμόρφωση των απαιτούμενων κριτηρίων και αξιών (ή ‘κοινωνικό κεφάλαιο’ όπως ονομάζονται συχνά τα κριτήρια και τα δίκτυα αλληλεγγύης). Αυτό είναι το συμπέρασμα πολλών πρόσφατων μελετών σκανδιναβικών κρατών πρόνοιας, και συγκλίνει με την άποψη του κύριου αρχιτέκτονα του βρετανικού κράτους πρόνοιας, του Richard Titmuss.


Μια τελευταία ενθαρρυντική τάση αφορά στην παγκοσμιοποίηση. Το γνωστό απόφθεγμα ότι η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση υποσκάπτει τις σοσιαλδημοκρατίες, ιδίως στις εξαρτώμενες χώρες του παγκόσμιου Νότου, είναι λανθασμένο. Σύμφωνα με τη συμβατική άποψη, η κινητικότητα του κεφαλαίου καθιστά αξιόπιστη την απειλή των επενδυτών για παράκαμψη ή απόσυρση από δικαιοδοσίες με σχετικά υψηλούς φόρους, δαπανηρά επιδόματα και δυσβάσταχτες ρυθμίσεις (όπως στις σοσιαλδημοκρατίες). Ο παγκόσμιος νεοφιλελευθερισμός, υποστηρίζουν, υπερέχει της σοσιαλδημοκρατίας στην περιφέρεια καθώς ζητά την απελευθέρωση της αγοράς και των τιμών, τη συρρίκνωση του δημόσιου τομέα και μάλλον εστιασμένα παρά οικουμενικά κοινωνικά προγράμματα. Ωστόσο, η Κόστα Ρίκα, ο Μαυρίκιος, η Χιλή και η Κεράλα δεν διατήρησαν ή δεν βελτίωσαν μόνο τα κοινωνικά τους επιτεύγματα στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, αλλά (με την μερική εξαίρεση της Κεράλα) προώθησαν, επίσης, την ανταγωνιστική θέση τους διαφοροποιώντας τις εξαγωγές τους. Το πέτυχαν με μια σταδιακή και επιλεκτική φιλελευθεροποίηση και την παράλληλη κεφαλαιοποίηση της κληρονομιάς της σοσιαλδημοκρατικής πολιτικής, δηλαδή ένα υγιές και εκπαιδευμένο εργατικό δυναμικό, μια προχωρημένη υποδομή, καλά ρυθμισμένες εργασιακές σχέσεις και κοινωνική ειρήνη. Η σοσιαλδημοκρατία μπορεί λοιπόν να προσφέρει σε ορισμένες κατηγορίες επενδυτών ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα που μπορούν να αντισταθμίσουν τα υψηλότερα κόστη.


Παρόλο που δεν πρέπει να περιμένουμε μια άμεση και ευρεία υιοθέτηση σοσιαλδημοκρατικών καθεστώτων στην παγκόσμια περιφέρεια, η πιθανότητα δημιουργίας τους σε ορισμένα μέρη παραμένει. Οι δομικές/ιστορικές συνθήκες που οδηγούν σε σοσιαλδημοκρατικά καθεστώτα είναι ασυνήθιστες. Ωστόσο, τυχαίες πτυχές της σημερινής συγκυρίας υποδηλώνουν ότι η προοπτική για τη σοσιαλδημοκρατία δεν είναι τόσο ζοφερή όσο παρουσιάζεται συνήθως. Εξάλλου, τα ενεργά πολιτικά κινήματα παίζουν πάντα σημαντικό ρόλο στην ιστορία των σοσιαλδημοκρατιών. Οι σοσιαλδημοκρατίες προκύπτουν όσο και δημιουργούνται.


Υπό αυτές τις συνθήκες, ο γρίφος για τον στρατευμένο διανοούμενο είναι, ίσως, να καταλάβει εάν και πώς ένα καθεστώς που είναι επιθυμητό μπορεί να γίνει δυνατό, ακόμη κι αν φαίνεται απίθανο.


Η παγκοσμιοποίηση έχει δημιουργήσει πολλές προκλήσεις για τη σύγχρονη πολιτική. Η απάντηση πολλών σοσιαλδημοκρατών στις προκλήσεις αυτές ήταν η επανατοποθέτηση της δημοκρατίας στο κέντρο φιλελεύθερων και πλουραλιστικών κοσμοπολίτικων θεσμών με τρόπο τέτοιο, ώστε να διευκολύνεται η επίτευξη δημοκρατικών στόχων, όπως η ισότητα και η κοινωνική δικαιοσύνη.


Γιατί παγκόσμια πολιτική;


Γιατί η προσοχή έχει στραφεί στο παγκόσμιο επίπεδο; Τα κράτη δεν είναι πλέον ικανά να καθορίζουν τις πράξεις τους και να ορίζουν αυτόνομα τις ιδέες τους για δικαιοσύνη. Ενώ η παρέμβαση είτε από άλλα κράτη είτε από παγκόσμιους δρώντες στο εσωτερικό ενός κράτους στο παρελθόν αποκλειόταν, τώρα αποδίδεται μεγαλύτερη έμφαση σε οικουμενικές ιδέες δικαιοσύνης, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η παρέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις ενός κράτους στο όνομα τέτοιων αξιών θεωρείται συχνά δικαιολογημένη, όπως για παράδειγμα η περίπτωση του Κοσόβου ή οι αποφάσεις προάσπισης των ανθρώπινων δικαιωμάτων από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.


Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και η πιθανότητα πυρηνικής καταστροφής κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου οδήγησαν στην επιθυμία για διεθνείς θεσμούς, οι οποίοι φέρνουν τα κράτη πιο κοντά με σκοπό την αποφυγή τέτοιων ενδεχόμενων στο μέλλον. Συνακόλουθα, το τέλος του ψυχρού πολέμου μας οδήγησε από ένα διπολικό κόσμο σε έναν κόσμο όπου κοινοί κανόνες και θεσμοί σε όλο το μήκος και το πλάτος της γης είναι, πλέον, πιο εφικτοί.


Η κλιματική αλλαγή, η οικονομική αλληλεξάρτηση, το έγκλημα και το εμπόριο ναρκωτικών, η τρομοκρατία, τα όπλα μαζικής καταστροφής, η φτώχια στον κόσμο και οι γενοκτονίες και οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είτε προκαλούνται από συνδυασμούς παγκόσμιων παραγόντων είτε είναι διεθνή ζητήματα για την επίλυση των οποίων απαιτείται δράση σε ένα συντονισμένο παγκόσμιο επίπεδο ή διεθνής παρέμβαση. Ακόμα, η οικονομική παγκοσμιοποίηση φαίνεται ότι έχει βελτιώσει την τύχη κρατών όπως η Κίνα και η Ινδία. Την ίδια στιγμή όμως, περιοχές, όπως η Υποσαχάρια Αφρική, έμειναν εκτός του τρένου ανάπτυξης θέτοντας έτσι την ανάγκη είτε οι αποκλειόμενοι να προσαρμοστούν καλύτερα στην παγκοσμιοποίηση, είτε να βρουν κάποιο δρόμο να ξεφύγουν από τη φτώχια εκτός του πλαισίου της παγκοσμιοποίησης ή, εναλλακτικά, η ανισότητα να αντιμετωπιστεί μέσω θεσμών διεθνούς αναδιανομής. Είναι δε αξιοσημείωτο ότι η παγκόσμια επικοινωνία και η μετανάστευση μας έχουν οδηγήσει στην αναγνώριση περισσοτέρων υπερεθνικών στοιχείων ταυτότητας τα οποία δύνανται να υποστηρίξουν τέτοιους διεθνείς πολιτικούς θεσμούς.


Η οικονομική παγκοσμιοποίηση θεωρείται ότι έχει αναγκάσει τα κράτη να στραφούν προς μια νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση. Οι κυβερνήσεις ανταγωνίζονται στο κυνήγι προσέλκυσης διεθνών κεφαλαίων με συνέπειες την απώλεια της αυτονομίας του κράτους αναφορικά με τις πολιτικές του και την αύξηση της επιρροής μη εκλεγμένων επενδυτών. Οι σοσιαλδημοκρατικές πολιτικές για τη φορολόγηση, το κοινωνικό κράτος, την προστασία της εργασίας και των μισθών επηρεάζονται, ιδιαίτερα, από μια σύγκλιση προς το κατώτατο δυνατό όριο. Για τους σοσιαλδημοκράτες ανά την υφήλιο αυτό έχει αποδυναμώσει το έθνος κράτος και το έχει οδηγήσει σε προτάσεις απλά ρυθμιστικές απώτερος σκοπός των οποίων είναι η επίτευξη της σοσιαλδημοκρατίας σε ένα διεθνές επίπεδο.


Για την επίτευξη του παραπάνω στόχου, κοσμοπολίτες όπως ο Ulrich Beck και ο David Held, προτείνουν την κοσμοπολίτικη δημοκρατία. Η κοσμοπολίτικη δημοκρατία είναι παγκόσμια λόγω του πλουραλισμού των πεδίων δράσης των εμπλεκόμενων δρώντων. Είναι εξισωτική, γιατί οι δρώντες με διαφορετικές δυνάμεις στον έξω κόσμο έχουν ίση ψήφο στα κοσμοπολιτικά φόρα. Και είναι διαλογική και εξεταστική όσον αφορά στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η δημοκρατία, επί του παρόντος, οργανώνεται σε εθνικό επίπεδο, οι μεγάλες αποφάσεις λαμβάνονται σε παγκόσμιο επίπεδο, όπου δεν υπάρχει μικρότερου βαθμού λογοδοσία. Ο κοσμοπολιτισμός, εν μέρει, αποσκοπεί στην υπερνίκηση αυτού του δημοκρατικού ελλείμματος και στην επανατοποθέτηση της δημοκρατίας στο κέντρο των εξελίξεων και αποφάσεων. Το γεγονός ότι ήδη υπάρχουν διεθνείς κυβερνητικές οργανώσεις και διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις (IGOs και INGOs) καθιστούν την παγκόσμια πολιτική μια ρεαλιστική πιθανότητα παρά ένα ουτοπικό όνειρο.


Γιατί όχι παγκόσμια πολιτική;


Βρίσκοντας χώρο για τη σοσιαλδημοκρατία στο επίπεδο των παγκόσμιων φιλελεύθερων θεσμών φαίνεται να έχει κάποιο νόημα. Προς τι όμως οι αμφιβολίες περί τούτου;


Πολλά οικονομικά φόρα δημιουργούνται και αποτελούνται, εν μέρει, από έθνη κράτη, τα οποία μεταφέρουν τα συγκρουόμενα συμφέροντά τους στην παγκόσμια πολιτική σκηνή όσο και στο κοσμοπολίτικο αίσθημα. Οι παγκόσμιες ανισότητες μεταξύ των εθνών-κρατών μεταφέρονται με ανάλογο τρόπο στα κοσμοπολίτικα φόρα τα οποία απαρτίζουν. Σαν αποτέλεσμα, οι παγκόσμιοι θεσμοί, είναι πιθανότερο να κυριαρχούνται από τις διαμάχες και την επικράτηση των συμφερόντων μερικών έναντι άλλων, παρά από ομοφωνία. Ζητήματα τα οποία χαρακτηρίζονται από έλλειψη ομοφωνίας είναι, για παράδειγμα, τα ζητήματα της κλιματικής αλλαγής, της εξάπλωσης των πυρηνικών όπλων, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του ελεύθερου εμπορίου.


Οι κοσμοπολίτικοι θεσμοί υποτίθεται ότι είναι εξισωτικοί. Στην πραγματικότητα όμως αυτό δεν συμβαίνει αφού ορισμένοι από τους συμμετέχοντες έχουν μεγαλύτερη εξουσία η οποία είναι απόρροια της συγκριτικά μεγαλύτερης οικονομικής, στρατιωτικής και πολιτικής εξωθεσμικής τους δύναμης. Οι κυρίαρχες αξίες του κοσμοπολιτισμού και της παγκοσμιοποίησης είναι η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο καπιταλισμός και οι ελεύθερες αγορές. Είναι όμως οι άκρως φιλελεύθερες. εκδοχές αυτών, αντί των κοινωνικών, σοσιαλιστικών, οικονομικών ή συλλογικών ιδεών των δικαιωμάτων, της ανάπτυξης ή της φτώχιας, που κυριαρχούν. Ενώ λέγεται ότι οι εν λόγω νεοφιλελεύθερες εκδοχές των αξιών αυτών είναι παγκόσμιες, για τους αποδέκτες τους πρόκειται, μάλλον, για προσπάθεια εκδυτικοποίησης.


Επιπλέον, δεν φαίνεται ότι η Δύση ακολουθεί απαρέγκλιτα αυτές τις αξίες. Η δημοκρατία, τουλάχιστον, δεν επιδιώκεται με συνέπεια αφού, για παράδειγμα, οι ΗΠΑ δεν αναγνωρίζουν τη νομιμότητα της Χαμάς, της εκλεγμένης αρχής της Παλαιστίνης. Όσον αφορά τα μέτρα που προκύπτουν μέσω διεθνών διαδικασιών για τα παγκόσμια ζητήματα, αυτά μπορούν, ενδεχομένως, να παρακαμφθούν εφόσον πολλά δεν είναι δεσμευτικά και δεν προωθούν τα ιδιαίτερα συμφέροντα συγκεκριμένων εθνών-κρατών, όπως δείχνει η περίπτωση της απροθυμίας δέσμευσης των ΗΠΑ στις διαπραγματεύσεις για τις κλιματικές αλλαγές. Οι διεθνείς παρεμβάσεις μπορεί να υποκινηθούν πιο ουσιαστικά από διάφορους γεωστρατηγικούς παράγοντες, παρά από τη σκοπιά της κοσμοπολίτικης δικαιοσύνης. Για ποιο λόγο έχουμε παρεμβάσεις στο Ιράκ και το Αφγανιστάν και όχι στο Σουδάν ή τη Ρουάντα;


Σίγουρα υπάρχει έλλειψη εφαρμογής των κοσμοπολίτικων και παγκόσμιων αξιών, όπως των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της προστασίας του περιβάλλοντος, του ελεύθερου εμπορίου και της δημοκρατίας. Παραδείγματα της παραπάνω έλλειψης αποτελούν το Γκουαντάναμο (Guantanamo Bay), η απροθυμία των ΗΠΑ να συμμετέχουν στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και στις συμφωνίες για την κλιματική αλλαγή, ο προστατευτισμός των ΗΠΑ και της ΕΕ, ο ρόλος των χρημάτων στις Αμερικανικές εκλογές και η παράκαμψη του ΟΗΕ στην περίπτωση του πολέμου στο Ιράκ. Οι ΗΠΑ, η ηγέτιδα δύναμη του κόσμου, φαίνονται πρόθυμες να υπακούσουν σε κοσμοπολίτικους κανόνες, εκτός από όπου τους συμφέρει.


Η παγκοσμιοποίηση, ενδεχομένως, πολιτικά (καθώς και οικονομικά) να μην ενδείκνυται για τις φτωχότερες χώρες, αφού προστατεύει τις πλουσιότερες χώρες από τον ανταγωνισμό των αναπτυσσόμενων. Ίσως είναι προς το συμφέρον των φτωχότερων χωρών η εν μέρη απεμπλοκή τους από την παγκόσμια πολιτική και οικονομία μέσω της δημιουργίας περιφερειακών ενώσεων και της πραγματοποίησης περιφερειακών εμπορικών συναλλαγών. Μπορεί να έχουν καλύτερη τύχη σε «υπο-παγκόσμια» (sub-global) επίπεδα κλείνοντας συμφωνίες μεταξύ τους και με κράτη παρομοίων επιδιώξεων από το να συμμετέχουν πλήρως, οικονομικά και πολιτικά, στην παγκοσμιοποίηση.


Αν η οικονομική παγκοσμιοποίηση δεν υποσκάπτει τη σοσιαλδημοκρατία σε επίπεδο κράτους, τότε η παγκόσμια σοσιαλδημοκρατία μπορεί να μην είναι τόσο απαραίτητη όσο φαίνεται αρχικά. Υπάρχουν διαφορές στον οικονομικό πολιτισμό και τα πολιτικά συστήματα μεταξύ των κρατών, οι οποίες τα κατευθύνουν σε διαφορετικές πολιτικές προς πείσμα της παγκοσμιοποίησης. Οι Σκανδιναβικές χώρες και η Γερμανία, για παράδειγμα, έχουν σχετικά υψηλούς φόρους και εκτεταμένο κράτος προνοίας, παρ’ ότι δρουν στο ίδιο παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο με χώρες στις οποίες το κράτος πρόνοιας είναι ανύπαρκτο. Οι κυβερνήσεις της Λατινικής Αμερικής έχουν αθετήσει τις υποχρεώσεις τους σε δάνεια και έχουν προβεί στην εθνικοποίηση μεγάλων εταιριών στον τομέα της ενέργειας, αλλά παρ’ όλα αυτά οι επενδυτές διατηρούν την εμπιστοσύνη τους σε αυτές. Η σύγκλιση όσον αφορά τον πληθωρισμό και το έλλειμμα είναι μεγαλύτερη από ό,τι στις δαπάνες, τις κοινωνικές παροχές και τους φόρους. Τα εκλογικά σώματα, ίσως, να αναζητούν αντισταθμιστικές σοσιαλδημοκρατικές πολιτικές κοινωνικής πρόνοιας και εκπαίδευσης για την προστασία τους από τις επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης. Πράγματι, μία σοσιαλδημοκρατική υποδομή στην υγεία, την εκπαίδευση και το κοινωνικό κράτος, ενδεχομένως, να είναι ελκυστική στις επιχειρήσεις, αν τους παρέχει καλύτερο εργατικό δυναμικό και μειώνει το δικό τους κόστος στους παραπάνω τομείς. Το έθνος κράτος δύναται να επιδιώκει τη σοσιαλδημοκρατία στο πλαίσιο της οικονομικής παγκοσμιοποίησης καθιστώντας το σοσιαλδημοκρατικό κράτος σε παγκόσμιο επίπεδο να φαντάζει λιγότερο απαραίτητο.


Κράτος, σύγκρουση και πολιτική κάτω από το παγκόσμιο επίπεδο


Υπάρχει, λοιπόν, ρόλος για το κράτος, τις συγκρούσεις και την πολιτική κάτω από το παγκόσμιο επίπεδο με απώτερο σκοπό την επίτευξη των στόχων της σοσιαλδημοκρατίας, καθώς και την παγκόσμια κοσμοπολίτικη συζήτηση.



1) Τα έθνη- κράτη έχουν ακόμα σημασία. Υπάρχουν εθνικές διαφορές στις πολιτικές των κρατών και υπάρχει χώρος για τη σοσιαλδημοκρατία στο επίπεδο τους κράτους. Η πολιτική, λοιπόν, για ζητήματα, όπως η κοινωνική δικαιοσύνη και τα δικαιώματα περιλαμβάνουν τα έθνη κράτη και αυτά αποτελούν μία εναλλακτική στην κοσμοπολιτική δημοκρατία.



2) Τα έθνη κράτη χτίζουν εμπόδια κατά της παγκοσμιοποίησης και τα αντιτιθέμενα συμφέροντά τους υποσκάπτουν την κοσμοπολίτικη δημοκρατία. Κα αυτό μας οδηγεί μάλλον σε σύγκρουση παρά σε κοσμοπολίτικη επιλογή σε παγκόσμιο επίπεδο. Είναι σωστό να προσανατολιζόμαστε σε διεθνείς θεσμούς, αλλά αυτό, ενδεχομένως, να πρέπει να γίνει στη βάση αντιτιθέμενων συμφερόντων, παρά εσκεμμένου κοσμοπολιτισμού.



3) Μια τρίτη εναλλακτική είναι η διεθνής πολιτική κάτω από το παγκόσμιο επίπεδο. Τα κράτη μπορεί να είναι καλύτερα εκτός του πλαισίου της παγκοσμιοποίησης, εξαιτίας της επιρροής περισσότερο ισχυρών από αυτά κρατών εντός του παγκοσμιοποιημένου πλαισίου. Οι δρώντες μπορούν να συνάπτουν διεθνείς, περιφερειακές, διακρατικές ή πολυεθνικές συμμαχίες και εμπορικές συμφωνίες με άλλα κράτη με τα οποία έχουν παρόμοια ιδεολογία ή κοινά συμφέροντα. Ο πρόεδρος της Βενεζουέλας Chavez αναγνωρίζει ότι η πολιτική πρέπει να είναι διεθνής και πέραν του κράτους. Γνωρίζει όμως επίσης ότι βασίζεται και στα αντιτιθέμενα συμφέροντα μεταξύ ορισμένων δυνάμεων σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς και σε κοινά συμφέροντα με άλλα κράτη σε υπο- παγκόσμιο διεθνές επίπεδο.



Είναι ορθό να προσανατολιστούμε εκ νέου από την εθνική στην παγκόσμια πολιτική, γιατί πολλά σοβαρά προβλήματα του κόσμου είναι παγκόσμια και απαιτούν παγκόσμιο συντονισμό. Επίσης, μία απόπειρα να επιτευχθούν οι στόχοι της σοσιαλδημοκρατίας μέσω φιλελεύθερων πολιτικών θεσμών σε παγκόσμιο επίπεδο πρέπει να επικροτείται και αυτό το άρθρο δεν αποτελεί επιχείρημα εναντίον της.


Πάρα ταύτα, είναι σημαντικό για τη σοσιαλδημοκρατία να διατηρεί και την κριτική της για το φιλελευθερισμό. Ο κοσμοπολιτισμός μπορεί να είναι πολύ φιλελεύθερος στην αισιοδοξία του για πλουραλισμό και διάλογο και την αναισθησία του έναντι των αντιτιθέμενων υλικών οικονομικών συμφερόντων τα οποία υποσκάπτουν την ίδια την πολιτική και την πολιτισμική του βάση. Όταν δεις από μία σοσιαλιστική κριτική οπτική τις πιθανότητες για μια κοσμοπολίτικη δημοκρατία, άλλες μορφές πολιτικής φαίνονται εξίσου δυνατές.


Η σοσιαλδημοκρατία πρέπει να διαφοροποιηθεί από τις καθαρά φιλελεύθερες προσεγγίσεις, όπως πρέπει και να μάθει από αυτές. Επίσης οφείλει να θυμάται τη σημασία του κράτους και των διεθνών μορφών πολιτικής, από τις οποίες λείπει η έντονη προώθηση της παγκοσμιοποίησης. Πρέπει να διατηρήσει λίγο από το σκεπτικισμό για τις δυνατότητες του διαλόγου στα κοσμοπολιτικά φόρα και να συνειδητοποιήσει τη σημασία του κράτους και της πολιτικής της σύγκρουσης.


Τα τελευταία τριάντα χρόνια, η Βρετανία πέρασε από μια σοσιαλδημοκρατική σε μια φιλελεύθερη κοινωνία της αγοράς, και τα συνδικάτα είδαν τη δύναμή τους να χάνεται. Ο αριθμός των μελών τους μειώθηκε, η πολιτική τους θέση υποβαθμίστηκε και η κεντρική δραστηριότητά τους – η συλλογική διαπραγμάτευση προς όφελος των μελών τους – παίζει πολύ μικρότερο ρόλο στις ρυθμίσεις της απασχόλησης απ’ ό, τι στο παρελθόν. Επίσης, η επίδρασή τους στην ευρύτερη κοινωνία αποδυναμώθηκε. Όταν τα συνδικάτα είχαν εξέχοντα ρόλο στη σοσιαλδημοκρατική κοινωνία (ο αριθμός των μελών τους ήταν στο υψηλότερο σημείο του στη δεκαετία του 1970), οι εισοδηματικές ανισότητες ήταν λιγότερο έντονες απ’ ό, τι στη συνέχεια. Σημαίνει αυτό ότι τα βρετανικά συνδικάτα μπορούν να λειτουργούν αποτελεσματικά μόνο στις σοσιαλδημοκρατικές κοινωνίες, κι ότι τώρα είναι καταδικασμένα σε έναν πολύ μικρότερο ρόλο απ’ αυτόν που είχαν στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους;


Οι βασικές λειτουργίες των συνδικάτων δεν έχουν χάσει τη σημασία τους: οι συνθήκες εργασίας των μισθωτών είναι συνήθως καλύτερες όταν οι τελευταίοι είναι οργανωμένοι συλλογικά παρά όταν δεν είναι. Τα συνδικάτα μπορούν, επίσης, να παίξουν σημαντικό ρόλο στην ευρύτερη κοινωνία μέσω της συμμετοχής τους σε συγκεκριμένες εκστρατείες και ενεργώντας ως αντίβαρο στην εξουσία του κράτους. Επιπλέον, σήμερα, ένα μεγάλο μέρος των ρυθμίσεων της απασχόλησης πραγματοποιείται μέσω της νομοθεσίας παρά μέσω της αγοράς. Τα συνδικάτα είναι, κατά συνέπεια, λιγότερο εκτεθειμένα απ’ όσο μπορεί να υποδηλώνει μια πόλωση μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας/φιλελεύθερης αγοράς. Μπορούν τα συνδικάτα να ανακτήσουν λίγη από τη σημασία και το στάτους τους, κάτω από τις πολύ διαφορετικές πολιτικές συνθήκες σε σχέση με εκείνες που απολάμβαναν στην ακμή τους; Αναπόφευκτα, αυτό εξαρτάται από τις ικανότητες προσαρμογής τους και την υποστήριξη που λαμβάνουν από το κράτος. Δεν είναι περίεργο που οι απόψεις διίστανται ανάμεσα σε εκείνους που είναι απαισιόδοξοι για το μέλλον των συνδικάτων, επειδή οι μεγάλες οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές λειτουργούν εναντίον τους, και εκείνους που πιστεύουν ότι η τύχη τους είναι κυκλική και η δυνατότητα αναβίωσής τους πολύ πραγματική.


Ίσως μια ιστορική σκιαγράφηση της θέσης των συνδικάτων στη δεκαετία του 1970 να είναι βοηθητική, καθώς δείχνει τις δυνάμεις και τις αδυναμίες τους στο πλαίσιο ενός σοσιαλδημοκρατικού κράτους. Η θέση τους στη βρετανική πολιτική και κοινωνία έμοιαζε εξασφαλισμένη. Οι απόπειρες των κυβερνήσεων των Εργατικών το 1969 και των Συντηρητικών το 1971 να μεταρρυθμίσουν τις εργασιακές σχέσεις δίνοντας τους ισχυρότερο νομικό πλαίσιο συνάντησαν αποτελεσματική αντίσταση. Μπορούσαν να λειτουργούν με σημαντική ασυλία από την αστική νομοθεσία. Καθώς οι οικονομικές συνθήκες χειροτέρευαν και το επίπεδο ζωής έπεφτε, ο αριθμός των μελών των συνδικάτων αυξανόταν. Οι οικονομικές πολιτικές των κυβερνήσεων Wilson και Callaghan τοποθέτησαν τους μισθούς στο επίκεντρο της ατζέντας τους κι αυτό οδήγησε τα συνδικάτα σε σχεδόν συνεχή διαβούλευση. Το Κοινωνικό Συμβόλαιο επέκτεινε τη σχέση συμπεριλαμβάνοντας κοινωνικά οφέλη, τιμές και φορολογία και μολονότι δέχτηκε μεγάλη κριτική, προκάλεσε τη ζήλεια σημαντικών προσωπικοτήτων της αντιπολίτευσης των Συντηρητικών επειδή εξέφραζε την έννοια ενός συνεταιρισμού μεταξύ κυβέρνησης και λαού. Το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1970, οι πολιτικοί και των δυο μεγάλων κομμάτων δεν είχαν τη δυνατότητα να ασκούν δημόσια κριτική στα συνδικάτα από φόβο μήπως αποξενώσουν τους ψηφοφόρους. Κατά καιρούς, τα συνδικάτα μπορούσαν επίσης να διοργανώνουν μαζικές διαδηλώσεις, περιφρουρώντας αποτελεσματικά τις απεργίες τους και ήταν οι θεσμοί που κινητοποιούσαν αποφασιστικά τα οικονομικά συμφέροντα του λαού.


Αυτό το πορτρέτο ενός συνδικαλιστικού κινήματος ριζωμένου βαθιά στην πολιτεία και την κοινωνία και κεντρικού σύμμαχου του σοσιαλδημοκρατικού κράτους είχε ορισμένα πιο περίπλοκα χαρακτηριστικά ενώ η εισοδηματική πολιτική έδειχνε, επίσης, ότι τα συνδικάτα δεν ήταν παρά ατελή εργαλεία για κοινωνική δικαιοσύνη. Έτσι, τα επιχειρήματα ότι η πολιτική των μισθών έπρεπε να βοηθάει τους χαμηλά αμειβόμενους προσέκρουαν στα αιτήματα για υπεράσπιση των διαφοροποιήσεων. Η ανησυχία που γεννήθηκε στη δεκαετία του 1960, ότι τα συνδικάτα δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν στην ατζέντα του Εργατικού Κόμματος για μεγαλύτερη ισότητα, ως κράτησε ως τη δεκαετία του 1970. Τα συνδικάτα δυσκολεύονταν επίσης να διατυπώσουν τι ζητούσαν πέραν των συμφερόντων που είχαν να κάνουν με τις αμοιβές των συγκεκριμένων μελών τους. Η κυβέρνηση των Εργατικών δεν κατάφερε να αποσπάσει από αυτά ένα πακέτο μέτρων που θα έκανε τους μισθολογικούς περιορισμούς πιο εύπεπτους. Η τάση ορισμένων συνδικαλιστών να επιχειρηματολογούν υπέρ των ‘ελεύθερων συλλογικών διαπραγματεύσεων’ τη στιγμή που ήταν υπέρμαχοι μιας σοσιαλιστικής οικονομίας, μείωσε επίσης την αξιοπιστία τους. Οι ηγέτες των συνδικάτων δεν ήταν ενωμένοι σε ό, τι αφορά τη συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων. Είναι δύσκολο να μη συμπεράνει κανείς ότι οι συνδικαλιστές ήθελαν να φέρονται σαν ‘παίκτες της αγοράς’ παρόλο που βρίσκονταν σε ένα σοσιαλδημοκρατικό σύστημα. Το παραπάνω επιβεβαιώνει την πρόβλεψη του J.A. Schumpeter στο Capitalism, Socialism and Democracy ότι ο ισχυρότερος θεσμικός φραγμός στην ανάπτυξη του σοσιαλισμού στη μεταπολεμική Βρετανία θα προερχόταν από τα συνδικάτα, εξαιτίας της άρνησής τους να εντάξουν τις προσδοκίες τους σε ένα κολεκτιβιστικό σύστημα. Το σημαντικότερο σοσιαλδημοκρατικό κόμμα της Βρετανίας συνδεόταν, συνεπώς, μέσω της ιστορίας και της παράδοσης, με συνδικάτα που δεν αποδέχονταν την κεντρική πίστη του κόμματος στο κράτος.


Πολιτικά, δεν μοιάζει πιθανό το Εργατικό Κόμμα να θελήσει, με δική του πρωτοβουλία, να αποκαταστήσει τα συνδικάτα ως βραχίονα του ‘Κινήματος’ – αυτή η φάση έχει πραγματικά μείνει ιστορική. Όπως έδειξε ο Keith Ewing, τα συνδικάτα ενθαρρύνονται να έχουν ένα ρόλο στη φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, ιδίως μέσω της βελτίωσης της ποιότητας της εργασίας σε συνεργασία με τους εργοδότες, αλλά αυτό δεν συνεπάγεται αναβίωση της λειτουργίας τους μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Μια τέτοια συλλογική εκπροσώπηση φροντίζει για μια πιο πλουραλιστική κατανομή εξουσίας στην εργασία, κι έναν αποτελεσματικό τρόπο συνέχισης της δίκαιης μεταχείρισης.


Όπως σημείωσαν ο William Brown και άλλοι, μια σημαντική εξέλιξη ήταν η νομοθεσία που θεσπίστηκε στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, η οποία επικεντρωνόταν στα ατομικά δικαιώματα στην εργασία – αποζημίωση για απόλυση και καταχρηστική απόλυση, ίση αμοιβή στις γυναίκες και αντιμετώπιση των φυλετικών διακρίσεων – τα οποία καθορίζονταν από νομικές διαδικασίες μέσω δικαστηρίων επίλυσης εργατικών διαφορών. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές απευθύνονταν σε όλους τους εργαζόμενους, και όχι μόνο στα μέλη των συνδικάτων. Παρόλο που τα συνδικάτα μπορούσαν να υποστηρίξουν τα μέλη τους ενώπιον των δικαστηρίων, οι εργαζόμενοι μπορούσαν να ζητήσουν εκπροσώπηση από αλλού. Αυτός ήταν ένας διαφορετικός τρόπος ρύθμισης της απασχόλησης από τη συλλογική διαπραγμάτευση. Βασιζόταν περισσότερο στην ανάπτυξη της νομολογίας παρά στα ‘έθιμα και την πρακτική’ που χαρακτήριζαν τις περισσότερες από τις διαπραγματεύσεις στις οποίες είχαν συνηθίσει τα συνδικάτα.


Η εξέλιξη αυτή επρόκειτο να παράσχει τη βασική αγωγή των εργασιακών σχέσεων στη μετα-σοσιαλδημοκρατική περίοδο, δηλαδή την ατομική δίκη βασισμένη σε ‘δικαιώματα’ κατοχυρωμένα από το νόμο. Όπως σχολίασε ο John Monks το 2002, όταν ήταν γενικός γραμματέας του TUC, επρόκειτο για μια ‘ριζική αλλαγή τοπίου’ σε σχέση με τον τρόπο που γίνονταν τα πράγματα στη δεκαετία του 1970, ο οποίος τον 21ο αιώνα είχε μια ‘αλλόκοτη ιστορική αίσθηση’. Η ‘εξατομίκευση’ της απασχόλησης γύρω από τα νομικά δικαιώματα έχει εδραιωθεί γερά στην ανάλυση των σύγχρονων εργασιακών σχέσεων. Η ρύθμιση της απασχόλησης στη σύγχρονη Βρετανία δεν γίνεται μόνο μέσω της αγοράς – υπάρχει ένα ευρύ σώμα νόμων (μεγάλο μέρος του οποίου προέρχεται από τις ντιρεκτίβες της Ε.Ε.) που αφορά την εργασία και τα συνδικάτα. Σημαίνει αυτό αναπόφευκτα μια μετατόπιση των συνδικάτων και της κολεκτιβιστικής επιχειρηματολογίας τους; Οπωσδήποτε, στη δεκαετία του 1960, η νομοθεσία που ανέπτυσσε τα ατομικά δικαιώματα, ήταν ελκυστική για ορισμένους Συντηρητικούς με την έννοια ότι παρέκαμπτε εντελώς τα συνδικάτα. Ωστόσο, αυτή η τάση αντί να στερεί τον ρόλο των συνδικάτων, μάλλον τους προσδίδει ένα ρόλο διαφορετικό. Τα ατομικά δικαιώματα τείνουν να εφαρμόζονται πιο αποτελεσματικά με τη συλλογική οργάνωση παρά χωρίς αυτήν. Επιπλέον, ακόμη και στην ‘παραδοσιακή’ τους περίοδο, πριν από το 1979, βρίσκονταν υπό την εξάρτηση του κράτους ως υποστηρικτή της συλλογικής διαπραγμάτευσης. Κατά συνέπεια, μια πιο σαφής κρατική υποστήριξη, μέσω της νομοθεσίας, για συνδικαλιστική αναγνώριση και δικαιώματα των μισθωτών στην εργασία μπορεί να αποτελεί πλεονέκτημα για τα συνδικάτα και όχι το αντίθετο. Και τα συνδικάτα έχουν σίγουρα δείξει μια ικανότητα προσαρμογής. Το ερώτημα όμως σχετικά με την κεντρικότητα των συνδικάτων σε ένα τέτοιο πλαίσιο ρύθμισης της απασχόλησης παραμένει. Η προθυμία των ατόμων να διεκδικούν τα δικαιώματά τους που απορρέουν από τη νομοθεσία για ίσες αμοιβές μέσω δικηγόρων παρά μέσω συνδικάτων προβληματίζει ορισμένους συνδικαλιστές, ιδίως από τη στιγμή που αντιμετωπίζουν αγωγές για συμφωνίες που έκαναν και εμπεριέχουν διακρίσεις κατά των γυναικών. Όπως ένας οργανωτής σχολίασε, ‘Είναι ένα εν δυνάμει πρόβλημα για ολόκληρη τη διαδικασία της συλλογικής διαπραγμάτευσης’.


Αυτή η θέση περιπλέκεται περισσότερο, όμως, από μια μάλλον κοινωνική παρά πολιτική διάσταση. Ό, τι και να κάνουν οι κυβερνήσεις για να βοηθήσουν τα συνδικάτα, η στρατολόγηση των μελών είναι δική τους δουλειά. Ωστόσο, η έρευνα του Gregor Gall δείχνει ότι τα αποτελέσματα της επίμονης προσπάθειας των συνδικάτων για στρατολόγηση είναι απογοητευτικά, αφού το 1980 64% των ιδρυμάτων είχαν συνδικαλιστική αντιπροσώπευση ενώ το 2004 το ποσοστό είχε μειωθεί στο 30%. Οι άνθρωποι δεν στρέφονται πάντα στα συνδικάτα για τη διευθέτηση των αδικιών, ακόμη κι όταν επιθυμούν να δράσουν μαζί με άλλους. Μερικοί υποστηρίζουν ότι αυτό μπορεί να αλλάξει εάν υπάρξει ύφεση στην οικονομία και πίεση στο βιοτικό επίπεδο – μια κυκλική επίδραση, με άλλα λόγια, που δρα προς όφελος των συνδικάτων, καθώς η οικονομία μοιάζει να κατευθύνεται σε ακόμη πιο ταραγμένα ύδατα. Άλλοι, και ειδικά οι Michael Piore και Sean Strafford που δουλεύουν πάνω στις Ηνωμένες Πολιτείες, λένε ότι μια πιο ριζική διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη, όπου η ανάδειξη των εργασιακών δικαιωμάτων καθρεφτίζει ένα διαφορετικό είδος συμφερόντων των εργαζομένων από αυτά που υποστήριζαν παραδοσιακά τα συνδικάτα. Αντί για την οργάνωση συμφερόντων που είναι βαθιά ριζωμένα στην επιχείρηση και βασίζονται στην τάξη και την απασχόληση, τα νέα συμφέροντα που έχουν εμφανιστεί έχουν να κάνουν, για παράδειγμα, με το φύλο, την αναπηρία και τη φυλή. Τα συγκεντρωτικά και γραφειοκρατικά συνδικάτα δεν έχουν αποδείξει ότι αποτελούν τα καταλληλότερα οχήματα για την κινητοποίηση αυτών των συμφερόντων.


Τα τελευταία τριάντα χρόνια, τα βρετανικά συνδικάτα υποχρεώθηκαν να προσαρμοστούν σε ένα πολιτικό, οικονομικό και νομικό περιβάλλον ριζικά διαφορετικό από εκείνο που τα υποστήριξε ιστορικά. Σε μια φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, υπάρχει ακόμη σημαντικός ρόλος για τη νομοθεσία και το κράτος σε ό,τι αφορά τη ρύθμιση της απασχόλησης, και στο πλαίσιο αυτό τα συνδικάτα έχουν μια θέση. Η ανάπτυξή της θα εξαρτηθεί τουλάχιστον εν μέρει από το κατά πόσον η μειωμένη πρόσβαση τους στην κοινωνία είναι μη αναστρέψιμη ή μπορεί να αποκατασταθεί με τη βοήθεια αντίξοων οικονομικών συνθηκών.


Πάνος Παπούλιας: Ποιο είδος φιλελευθερισμού – εάν θεωρείτε ότι υπάρχει κάποιο – είναι πιο ελπιδοφόρο για την προώθηση της ανθρώπινης κατάστασης; Ποια είναι τα ελλείμματά του;


Martha Nussbaum: Ορίζω τον φιλελευθερισμό ως το είδος της πολιτικής άποψης που δίνει έμφαση τόσο στην ισότητα των ατόμων όσο και στην ανάγκη για ελευθερία επιλογής ως κεντρικό αγαθό στη ζωή. Ανάμεσα στα πολλά είδη φιλελευθερισμού που γνωρίζουμε, νομίζω ότι οι πιο ελκυστικές μορφές είναι εκείνες που δίνουν έμφαση στη σημασία των υλικών προϋποθέσεων για πραγματική ανθρώπινη επιλογή: συνεπώς, οι μορφές που συνδέονται μάλλον με την σοσιαλδημοκρατική παρά με τη φιλελεύθερη παράδοση. Νομίζω ότι μια νέο-αριστοτελική εστίαση στις ‘δυνατότητες’ κάνει πιο κατανοητή την ιδέα της πραγματικής ελευθερίας ως αντίθετης της καθαρά τυπικής (όπως επέμενε, πριν από πολύ καιρό ο Βρετανός φιλόσοφος T.H.Green). Νομίζω επίσης ότι ένα μεγάλο άλμα προς τα εμπρός έγινε από τον John Rawls στο βιβλίο του Political Liberalism, όταν αναγνώρισε ότι ο ίσος σεβασμός απέναντι στα άτομα δεν απαιτεί να βασίζονται οι πολιτικές αρχές σε ένα και μοναδικό περιεκτικό δόγμα ζωής, θρησκευτικό ή λαϊκό, αλλά επιδιώκει μάλλον μια ‘υπέρτατη συναίνεση’ ανθρώπων με διαφορετικές περιεκτικές αντιλήψεις ζωής γύρω από συγκεκριμένες πολιτικές αρχές. Ενσωμάτωσα αυτά τα στοιχεία ενόρασης στη δική μου άποψη.


Πάνος Παπούλιας: Πιστεύετε ότι η σοσιαλδημοκρατική διακυβέρνηση είναι το μέσο για την υπέρβαση αυτών των ελλειμμάτων;


Martha Nussbaum: Η σοσιαλδημοκρατική διακυβέρνηση είναι πολύ καλή από τη στιγμή που εμμένει στον περιορισμό που ανέφερα προηγουμένως, εάν δηλαδή δεν βασίζει πολιτικές αρχές σε ένα και μοναδικό περιεκτικό δόγμα, θρησκευτικό ή λαϊκό. Αυτό σημαίνει όχι επίσημη εκκλησία, και πολιτικές που δείχνουν ιδιαίτερο σεβασμό για τις θρησκευτικές και λαϊκές μειονότητες. Πολλές σοσιαλδημοκρατίες δεν το έχουν καταφέρει.


Νομίζω ότι το επόμενο μεγάλο πρόβλημα είναι να σκεφτούμε πώς όλοι οι λαοί του κόσμου μπορούν να υποστηριχτούν στους αγώνες τους. Για να αντιμετωπισθεί αυτό το πρόβλημα απαιτείται μεγάλη αναδιανομή από τα πλουσιότερα στα φτωχότερα έθνη, καθώς και συμμετοχή σε διάφορα παγκόσμια ιδρύματα. Μια σοσιαλδημοκρατία μπορεί να εμφανίζεται επαρκής εσωτερικά, χωρίς να έχει αυτό το είδος της παγκόσμιας δέσμευσης.


Πάνος Παπούλιας: Έχει η σοσιαλδημοκρατία επιλύσει –τουλάχιστον εννοιολογικά –το θέμα της ισότητας των φύλων; Αυτό που απομένει είναι απλώς μια μάχη για την εφαρμογή αυτών των σοσιαλδημοκρατικών αρχών;


Martha Nussbaum: Κάθε σοσιαλδημοκρατία έχει τη δική της προσέγγιση στα θέματα φύλου. Θεωρώ ότι στην Ινδία τα θεωρητικά ζητήματα γίνονται πολύ κατανοητά από τους περισσότερους ηγέτες, αλλά υπάρχουν ακόμη τεράστια πρακτικά προβλήματα για την εξασφάλιση της ίσης πρόσβασης των γυναικών στην εκπαίδευση, την προστασία από την οικογενειακή βία, την ίση πρόσβαση στην πολιτική διαδικασία και λοιπά. Φοβάμαι ότι οι ευρωπαϊκές σοσιαλδημοκρατίες αντιμετωπίζουν ακόμη πολλά απ’ αυτά τα προβλήματα και οφείλω να πω ότι η θεώρησή τους δεν είναι τόσο τολμηρή και ριζοσπαστική όσο στην Ινδία. Για παράδειγμα, ακούμε συχνά μια ρητορική για τη διαφορετική φύση των γυναικών που είναι πολύ οπισθοδρομική σε σύγκριση με τον τρόπο με τον οποίο τα προβλήματα αυτά προσεγγίζονται στην Ινδία (ως προβλήματα εδραιωμένης κοινωνικής αντίληψης και πολιτισμού).


Πάνος Παπούλιας: Θεωρείτε πιο εφικτή μια σοσιαλδημοκρατία οργανωμένη σύμφωνα με τις φιλελεύθερες αρχές του κοσμοπολιτισμού ή μια σοσιαλδημοκρατία με αριστοτελική μορφή, που σκοπός της είναι να παρέχει το βασικό πλαίσιο για την ανάπτυξη της ατομικής ευημερίας κάθε ατόμου;


Martha Nussbaum: Πραγματικά, δεν καταλαβαίνω αυτή την ερώτηση. Για μένα, ο ‘κοσμοπολιτισμός’ είναι μια ηθική άποψη για το πού πρέπει να στρέφεται η πρωταρχική αφοσίωσή μας ως ανθρώπινα πλάσματα – δεν είναι και δεν πρέπει να είναι ένα πολιτικό δόγμα, γιατί η ιδέα ότι η πρωταρχική αφοσίωσή μας πρέπει να στρέφεται απέναντι σε όλη την ανθρωπότητα και όχι απέναντι στους συμπατριώτες μας ή στους κοντινούς και αγαπητούς μας δεν είναι μια ιδέα που θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο ‘ υπέρτατης συναίνεσης’ σε ένα έθνος που περιλαμβάνει διάφορα θρησκευτικά και λαϊκά περιεκτικά δόγματα. Συνεπώς, δεν πιστεύω ότι οποιοδήποτε έθνος θα έπρεπε να οργανωθεί σύμφωνα με το ηθικό δόγμα του κοσμοπολιτισμού. Πιστεύω, ωστόσο, ότι τα περισσότερα έθνη μπορούν να πετύχουν μια συναίνεση γύρω από ορισμένες αρχές παγκόσμιας αναδιανομής, που συνεπάγονται υποστήριξη για ένα ελάχιστο επίπεδο ζωής για όλους τους λαούς του κόσμου: μπορούν να συμφωνήσουν ότι πρέπει όλοι να επωμιστούμε την ευθύνη να εξασφαλίσουμε ότι όλοι οι λαοί του κόσμου πρέπει να φτάσουν σε ένα βασικό σημείο εκκίνησης σε σχέση με τις κεντρικές δυνατότητες της ανθρώπινης ζωής. Από κει κι ύστερα οι άνθρωποι μπορούν να επιλέξουν όποια άποψη θέλουν σχετικά με το πού πρέπει να στραφεί η αφοσίωσή μας πέρα απ’ αυτό το σημείο εκκίνησης.


Ανάμεσα στις μορφές σοσιαλδημοκρατίας (και πιστεύω ότι όλες πρέπει να συμπεριλάβουν την αρχή της παγκόσμιας αναδιανομής), προτιμώ τη νέο-αριστοτελική μορφή, σε σχέση με τις ωφελιμιστικές και φιλελεύθερες μορφές, γιατί αναγνωρίζει τη μη αναλογικότητα των πολύτιμων πραγμάτων στη ζωή, την ανακρίβεια της επιθυμίας-ικανοποίησης ως οδηγού προς το καλό και τη σημασία της υλικής υποστήριξης για μια πραγματικά ανθρώπινη επιλογή.


Πάνος Παπούλιας: Πώς μπορεί μία Αριστοτελική μορφή σοσιαλδημοκρατίας να υπερπηδήσει το εμπόδιο του ριζοσπαστικού πλουραλισμού – ιδιαίτερα στο πλαίσιο μιας πιο παγκόσμιας και διασυνδεδεμένης πολιτείας;


Martha Nussbaum: Ο πλουραλισμός είναι αποδέκτης πολιτικών αρχών που δεν προϋποθέτουν οποιοδήποτε περιεκτικό δόγμα, όπως είπα πιο πάνω. Με αυτή την έννοια, η μορφή του νέο-αριστοτελισμού στην οποία αναφέρθηκα αποκλίνει έντονα από τον Αριστοτέλη.


ΠάνοςΠαπούλιας: Σε ποιο βαθμό αυτός ο νέο-αριστοτελισμός είναι εφαρμόσιμος στην πραγματική πολιτική; Ποια από τις υπάρχουσες εθνικές περιπτώσεις βρίσκεται πιο κοντά σε αυτόν;


Martha Nussbaum: Αυτή η νέο-αριστοτελική ιδέα είναι γνωστή διεθνώς ως ‘Προσέγγιση για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη’. Προωθείται μέσα από τις Αναφορές για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη του Αναπτυξιακού Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών, και από την Human Development and Capability Association (Ανθρώπινη Ανάπτυξη Δυνατοτήτων και Σύνδεσης), που αριθμεί 700 μέλη από 60 χώρες. Τα περισσότερα έθνη στον κόσμο (όχι όμως οι Ηνωμένες Πολιτείες) συντάσσουν μια ετήσια αναφορά Ανθρώπινης Ανάπτυξης σε εθνικό επίπεδο, μελετώντας την πρόοδο του έθνους τους, με βάση τα μέτρα που προτείνει αυτή η προσέγγιση. Η Ινδία έχει δείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γι’ αυτή την προσέγγιση, συντάσσοντας όχι μόνο μια αναφορά σε εθνικό επίπεδο, αλλά αναφορές σε κρατικό επίπεδο, σε περίπου κάθε κρατίδιό της. Σε σχέση με την επίτευξη των στόχων που αναφέρω, νομίζω ότι ορισμένες από τις σκανδιναβικές χώρες και η Ολλανδία βρίσκονται πολύ κοντά, αλλά με την έννοια της θεωρητικής δέσμευσης στους στόχους, θα έλεγα ότι η Ινδία είναι τουλάχιστον εξίσου ενθουσιώδης με τους άλλους.


Πάνος Παπούλιας: Μπορεί να υπάρχει ταυτόχρονα μια σοσιαλδημοκρατική δέσμευση στη διεθνική δικαιοσύνη και κάποια μορφή φιλελευθερισμού ή είναι η διεθνική δικαιοσύνη κάτι που μόνο οι ριζοσπαστικές αριστερές ιδεολογίες μπορούν να διεκδικούν;


Martha Nussbaum: Η ερώτηση αυτή δεν γίνεται εύκολα αντιληπτή, από την ώρα που δεν ορίζετε τις ‘ριζοσπαστικές αριστερές ιδεολογίες’. Αυτές τις οποίες γνωρίζω, όπως η κομμουνιστική κυβέρνηση της Δυτικής Βεγγάλης στην Ινδία, δεν ενδιαφέρονται καθόλου για την παγκόσμια αναδιανομή. Εγώ η ίδια φαντάζομαι την παγκόσμια δικαιοσύνη σύμφωνα με το πλαίσιο των βασικών δυνατοτήτων, εμπλουτισμένο με τις κατάλληλες αρχές για παγκόσμια αναδιανομή.


Πάνος Παπούλιας: Σε γενικές γραμμές, και εάν πράγματι αυτά τα δυο μπορούν να συσχετισθούν, ποιο έρχεται πρώτο, η σοσιαλδημοκρατία ή ο φιλελευθερισμός;


Martha Nussbaum: Αυτό που έρχεται πρώτο είναι πάντα οι άνθρωποι και η ικανότητά τους να έχουν εποικοδομητικές, πλούσιες ζωές. Οποιαδήποτε θεωρία κι αν επιλέξει κάποιος, ο σκοπός πρέπει να είναι οι άνθρωποι και μόνο οι άνθρωποι. Οτιδήποτε άλλο είναι ένα μέσο.

Όταν εγώ χρησιμοποιώ μια λέξη’, είπε, κάπως περιφρονητικά, ο Humpty Dumpty, ‘σημαίνει ακριβώς αυτό που εγώ επιλέγω να σημαίνει – ούτε λιγότερο ούτε περισσότερο’.
‘Το θέμα είναι’, είπε η Αλίκη, ‘αν μπορείς να κάνεις τις λέξεις να σημαίνουν τόσο διαφορετικά πράγματα’.
‘Το θέμα είναι’, είπε ο Humpty Dumpty, ‘ποιος είναι το αφεντικό – αυτό είναι όλο’.


Οι ιστορίες ζωής του ‘φιλελευθερισμού’ και της ‘σοσιαλδημοκρατίας’ δίνουν πολλά στοιχεία σε σχέση με την αναφορά του Humpty Dumpty για τη χρήση της γλώσσας όπως περιγράφεται στο ‘Alice Through the Looking Glass’ (Η Αλίκη μέσα απ’ τον Καθρέφτη) του Lewis Carroll. Ο Humpty Dumpty ήταν τυχερός που καθόταν σε έναν τοίχο κι όχι σε ένα πανεπιστήμιο, διαφορετικά θα είχαμε σήμερα πληθώρα άρθρων για τις πλάνες ή τη διορατικότητα του Χαμπτισμού ή της Νταμπτιολογίας και πιθανά μια καθαρή σύγκρουση μεταξύ νέο-Χαμπτιανών και μετα-Νταμπτιστών. Αξίζει όμως να θυμόμαστε ότι οι λέξεις, ακόμη κι όταν δεν αποκτούν τυχαία νέα νοήματα, και ανεξάρτητα από το αν η διάδοση των νοημάτων εξαρτάται από τις ιδιοτροπίες των ισχυρών, έχουν πολλές χρήσεις και για να καταλαβαίνουμε τι λέγεται πρέπει να κοιτάζουμε τις συνθήκες και όχι την οικουμενική ουσία.


Στην περίπτωση του φιλελευθερισμού και της σοσιαλδημοκρατίας, ο πρώτος όρος έχει κάνει περισσότερες διαφορετικές δουλειές από τον δεύτερο. Η δεξιά πτέρυγα στις Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιεί τον όρο «Φιλελευθερισμός» εννοώντας έναν αυταρχικό κολεκτιβισμό, πράγμα που απέχει πολύ από την ευρωπαϊκή χρήση. Η «Σοσιαλδημοκρατία», επίσης, χρησιμοποιείται ως αναφορά για οτιδήποτε, από μια ενεργή και αποτελεσματική πολιτική για τους πολίτες μέχρι ένα πατερναλιστικό κράτος που κυβερνάται από ειδικούς για το συμφέρον ενός εξαρτώμενου πληθυσμού. Από τη στιγμή, όμως, που δεν υπάρχει ‘κεντρικό’ ή ‘αληθινό’ νόημα, παρά μόνο ένα φάσμα υπαρκτών και αποδεκτών νοημάτων, είναι πιθανό και καθόλου αυθαίρετο να επιλέγονται χρήσεις που κανείς δεν μπορεί να πει ότι είναι επιπόλαιες ή εσωτεριστικές. Καθεμιά από τις χρήσεις στις οποίες αναφέρομαι εδώ ξεκινά από και τονίζει μάλλον τις πολιτικές παρά τις κυβερνητικές περιγραφές που εμπεριέχονται στους όρους. Αναφέρονται στις σημερινές και τις επιθυμητές πολιτικές παρά στις μορφές διακυβέρνησης, παρόλο που οι αξίες και οι προσδοκίες στην πολιτική επιδρούν στο είδος της διακυβέρνησης που οι σοσιαλδημοκράτες θεωρούν χρήσιμο ή αποδεκτό.


Θα χρησιμοποιήσω τον όρο φιλελευθερισμό για να αναφερθώ σε ένα δόγμα για την πολιτική: την πίστη ότι μια πρότυπη πολιτική θεωρία αρχίζει με τα άτομα που εξουσιοδοτούνται να αποφασίζουν για τη ζωή τους υπό τον όρο ότι δεν καταστρατηγούν τα ίσα δικαιώματα των άλλων να κάνουν ακριβώς το ίδιο.


Θα χρησιμοποιήσω τον όρο σοσιαλδημοκρατία για να αναφερθώ σε μια κοινωνιολογικά και ιστορικά ενημερωμένη εφαρμογή φιλελεύθερων αρχών, μια πεποίθηση ότι τα άτομα μπορούν να ασκούν έλεγχο στις ζωές τους μόνο όταν υπερβολικές συσσωρεύσεις εξουσίας, ευημερίας και προνομίων αντικαθίστανται από την ευρύτερη δυνατή ισότητα, μια ισότητα που μάλλον καθιστά δυνατή παρά αποτρέπει τη διαφοροποίηση και το απρόβλεπτο. Η παρουσία αυτής της διαφοροποίησης και του απρόβλεπτου είναι ο δείκτης ότι αυτό που επιτυγχάνεται είναι η ισότητα στην ικανότητα, όχι η ομοιομορφία στην κατάσταση ή τον χαρακτήρα. Το σοσιαλδημοκρατικό κράτος έρχεται μετά, ως ένας τρόπος να γίνει μια σοσιαλδημοκρατική κοινωνία δυνατή. Συνεπώς, η σοσιαλδημοκρατία, όπως υποστήριξαν οι Φαμπιανιστές σοσιαλιστές στη Βρετανία στην επέτειο των εκατό χρόνων από την Γαλλική Επανάσταση, είναι η πραγματοποίηση του φιλελευθερισμού, η δημιουργία συνθηκών όπου οι φιλελεύθερες προσδοκίες μπορούσαν να γίνουν πράξη και να αναπτυχθούν πέρα από την απλή αισιοδοξία. Ένας σοσιαλιστής και δημοκράτης, ο καθηγητής του LSE R.H. Tawney, είπε ότι ο σοσιαλισμός είναι μια κατάσταση πραγμάτων όπου μπορείς να τους στείλεις όλους στο διάολο, κι όπου ο άλλος δεν έχει την παραμικρή υποχρέωση να το κάνει.


Η σοσιαλδημοκρατία, όμως, απαιτεί κράτος, παρόλο που τοποθετεί τους πολίτες κι όχι το κράτος στην αρχή των πραγμάτων. Είναι η δημοκρατία που χαρακτηρίζεται με το επίθετο κοινωνική και όχι ο σοσιαλισμός που χαρακτηρίζεται με το επίθετο δημοκρατικός. Το σοσιαλδημοκρατικό κράτος είναι το εργαλείο της κοινωνικής διάστασης μιας ζωής που, ενώ αποτελείται από άτομα, προϋποθέτει κοινωνική σύμπραξη και συνεργασία, κοινότητα και συμπαράσταση.


Η χρήση αυτών των όρων με αυτόν τον τρόπο είναι ασφαλώς επιλεκτική. Είναι όμως επιλεκτική στο πλαίσιο του υπάρχοντος φάσματος νοημάτων. Και η επιλεκτικότητα δικαιολογείται από τις μεταμορφωμένες συνθήκες του εικοστού πρώτου αιώνα και το τέλος του ιδεολογικού και πολιτικού τοπίου που αποκαλείται συχνά ‘σύντομος εικοστός αιώνας’. Στη διάρκεια αυτού του εικοστού αιώνα των ιστορικών, από τη επανάσταση των μπολσεβίκων του 1917 μέχρι το τέλος του Κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη και τη Ρωσία και του Ψυχρού Πολέμου μεταξύ 1989 και 1991, τα θέματα ήταν σαφή: δημοκρατία και ολοκληρωτισμός, σοσιαλισμός και καπιταλισμός, ανατολή και δύση. Μια ριζοσπαστική σοσιαλιστική πολιτική μπορούσε να αναγνωρίσει την κύρια πολιτική υποστήριξή της στην επανάσταση ή στη δημοκρατική αμφισβήτηση, ως βιομηχανικό προλεταριάτο σε μια κοινωνία δομημένη κυρίως με βάση τις τάξεις.


Οι κατηγορίες που λειτουργούσαν τον εικοστό αιώνα δεν μας πήγαν πολύ μακριά τον εικοστό πρώτο. Ζούμε τώρα σε έναν κόσμο που καμιά από αυτές δεν μπορεί να αποτελέσει επαρκή και κατάλληλη αναφορά. Ενώ τον εικοστό αιώνα, ή τουλάχιστον τον σύντομο εικοστό αιώνα, υπήρχε οδικός χάρτης και εδαφικός χάρτης, καθαρή υποστήριξη και καθαρός αντίπαλος, όλα αυτά δεν υπάρχουν πια. Η τάξη δεν παρέχει πλέον το κύριο περίγραμμα για τις εκλογικές επιλογές, ενώ η ηλικία, η θρησκεία ή η εθνότητα συμβάλλουν σε έναν πολύ πιο περίπλοκο και πολυδιάστατο πολιτικό κόσμο.


Αλλά εάν η σοσιαλδημοκρατία έχει χάσει την παραδοσιακή ταξική πελατεία της, αυτό δεν σημαίνει πως έχει χάσει το ρόλο της. Ο κατακερματισμός της κοινωνικής ταυτότητας αυξάνει τις πιθανότητες της σκληρότητας που είναι βασική στη δημοκρατική πολιτική και ιδιαίτερα σε μια έμμεση δημοκρατία με ένα ισχυρό κράτος. Η οργανική σχέση ανάμεσα στη δημοκρατική πολιτική και την κοινωνική, πολιτική και οικονομική ισότητα παραμένει εξίσου σημαντική και κεντρική όσο ήταν πάντα. Αλλά το πλαίσιο στο οποίο διεκδικείται, ο τρόπος με τον οποίον υλοποιείται και οι μέθοδοι με τις οποίες προσεγγίζεται, όλα αυτά έχουν αλλάξει.


Ο δρόμος προς τη σοσιαλδημοκρατία, λοιπόν, εξαρτάται από την εκ νέου περιγραφή των στόχων, των μεθόδων, και των υποστηρικτών. Και η ανακάλυψη ή αναγνώριση των υποστηρικτών της συνεπάγεται ταυτόχρονα την ανακάλυψη ή αναγνώριση των αντιπάλων της. Ο καπιταλισμός έγινε αποδεκτός από τους σοσιαλδημοκράτες με περίπου τόσο ενθουσιασμό όσο είχαν πάντα οι φιλελεύθεροι, συχνά όμως έγινε αποδεκτός χωρίς πολλή κριτική. Το να λες ότι είσαι υπέρ του καπιταλισμού και των αγορών είναι τόσο κενό περιεχομένου σα να λες ότι αγαπάς τους ανθρώπους ή ότι σου αρέσει η μουσική. Το θέμα είναι ποιους ανθρώπους, ποιο είδος μουσικής και σε ποιες συνθήκες. Κι αν ο καπιταλισμός δεν έχει πια το ρόλο του αντιπάλου, ποιοι είναι οι εχθροί που ο σοσιαλδημοκράτης πρέπει να αντιμετωπίσει; Εάν οι σοσιαλδημοκράτες είναι υπέρμαχοι της κοινωνικής ισονομίας, τότε οι εχθροί είναι οι πατριάρχες και όλοι εκείνοι που χρησιμοποιούν μονοπώλια ή κατάχρηση εξουσίας, πόρους ή κύρος προς ίδιον όφελος και προς ζημία των άλλων, για να κατοχυρώσουν την ορθοδοξία και να υπερασπιστούν τα προνόμια.


Εάν έτσι έχει το έργο, τι είναι αυτό στις προσδοκίες και τις ενοράσεις που περιβάλλουν τον τίτλο ‘σοσιαλδημοκρατία’, το οποίο αξίζει να διαφυλαχτεί και να καλλιεργηθεί τον εικοστό πρώτο αιώνα, και που μπορεί λογικά και ρεαλιστικά να υιοθετηθεί μετά το τέλος του εικοστού και των χαρακτηριστικών στόχων, μεθόδων και ηρώων του;


Μπορούν πολύ απλά, αν όχι διδακτικά, να απαριθμηθούν ως εξής:



1. Κοινωνικοί πόροι και ευκαιρίες διανεμημένοι με τρόπο που δίνει τις μεγαλύτερες ευκαιρίες για αυτό-καλλιέργεια και ανάπτυξη στον μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων.
2. Ως συνέπεια αυτού, μια μορφή διακυβέρνησης μόνιμα ανοιχτής στον έλεγχο και την κριτική αξιολόγηση και που αναπτύσσεται για να υπηρετεί τους πολίτες.
3. Το 1 και το 2 να διευθετηθούν με τρόπο που να λαμβάνει υπόψη την ποικιλία των ατομικών και κοινωνικών ταυτοτήτων που οι κοινωνικά δημοκρατικοί πολίτες μπορούν να απολαύσουν και που δεν ευνοεί ούτε τιμωρεί καμιά από αυτές τις ταυτότητες.


Η παράθεση αυτών των προσδοκιών είναι βέβαια το εύκολο μέρος. Και είναι αλήθεια ότι η μεγαλύτερη διασφάλιση, το πιο κατάλληλο μοτέρ για την επίτευξη ενός τέτοιου συστήματος, είναι ακριβώς ένα σώμα δυναμικών, απρόβλεπτων και ενοχλητικών πολιτών που το σύστημα προτίθεται να καλλιεργεί και να συντηρεί. Η αιτία, τα μέσα και η συνέπεια, είναι ένα και το αυτό. Υπάρχει ένα παράδοξο εδώ: η σοσιαλδημοκρατία βασίζεται σε πολίτες ορθολογιστές, υπέρμαχους της ισότητας, αλλά αυτοί μπορούν να υπάρξουν μόνο με την επίτευξη της σοσιαλδημοκρατίας. Οι συνθήκες λοιπόν που μπορούν να δημιουργήσουν τη σοσιαλδημοκρατία δημιουργούνται, με τη σειρά τους, από αυτήν. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι η σοσιαλδημοκρατία δεν είναι πραγματοποιήσιμη. Αλλά μπορεί, επίσης, να σημαίνει ότι ο στόχος και τα μέσα προχωρούν αρμονικά και ότι προωθώντας και δουλεύοντας για τη σοσιαλδημοκρατία τα μέσα που είναι απαραίτητα για την επιτυχία της, και οι ενδείξεις αυτής της επιτυχίας, αναπτύσσονται σε οργανική σχέση μεταξύ τους.


Μία συνέντευξη στην Καρίνα Λάμψα για το Re-public


Καρίνα Λάμψα: Γίνεται πολύς λόγος σήμερα για τον λεγόμενο ‘σαρκοζισμό’. Πιστεύετε ότι ο Νικολά Σαρκοζί εκπροσωπεί μια δεξιά διαφορετική απ’ αυτές που ξέραμε, π.χ. εκείνη του Ζακ Σιράκ;


Jacques Julliard: Ξέρετε, υπάρχει μια διαφορά ηλικίας. Ο Σαρκοζί είναι ένας νέος, πολύ δραστήριος άνθρωπος. Ο κ. Σιράκ, στο τέλος της θητείας του, ήταν μεγάλος, δεν είχε όρεξη για δράση. Υπάρχουν, κατά τα’ άλλα, βασικές διαφορές; Δεν νομίζω. Κανείς απ’ τους δυο δεν είναι φιλελεύθερος με την κλασική έννοια του όρου. Τάσσονται υπέρ της παρέμβασης του κράτους, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν διάκεινται ευνοϊκά απέναντι στο υπάρχον καθεστώς, τον καπιταλισμό. Δεν είναι όμως φιλελεύθεροι με την αγγλοσαξωνική έννοια ούτε με την έννοια της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας. Η κυριότερη διαφορά τους είναι ότι ο Σιράκ είναι πολύ πιο εχθρικός από τον Σαρκοζί έναντι της αμερικανικής πολιτικής.


Κ.Λ.: Ναι, ο Σαρκοζί δηλώνει ‘φίλος των Αμερικανών’…


J.J.: Πάντα το έλεγε, και έχει προσεγγίσει πολύ τους Αμερικανούς. Κατά τ’ άλλα, όμως, είτε πρόκειται για την οικονομική πολιτική είτε για την Ευρώπη, οι προσανατολισμοί τους δεν διαφέρουν πολύ.


Κ.Λ.: Τι είναι, λοιπόν, ο ‘σαρκοζισμός’;


J.J.: Κατά τη γνώμη μου, τίποτα. Δεν πρόκειται για κανένα πρωτότυπο δόγμα, όπως άλλωστε δεν υπάρχει ‘σιρακισμός. Στην πραγματικότητα, είναι εκπρόσωποι της γαλλικής δεξιάς με την πιο κλασσική της έννοια, δηλαδή είναι υπέρμαχοι του κρατικού παρεμβατισμού στην οικονομία και ταυτόχρονα υποστηρίζουν τις εύπορες τάξεις. Το έδειξαν πολύ καλά και οι δυο με τις πολιτικές τους.


Κ.Λ.: Δεν πρόκειται, λοιπόν, για ένα φαινόμενο που μπορεί να επηρεάσει άλλα ευρωπαϊκά κόμματα;


J.J.: Όχι, δεν πιστεύω ότι υπάρχει δόγμα σαρκοζισμού. Υπάρχει η συμπεριφορά του Σαρκοζί, που είναι πολύ πιο δραστήριος, πέτυχε αρκετά αποτελέσματα, που δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε. Σ’ αυτόν κυρίως ανήκει η υιοθέτηση της απλοποιημένης ευρωπαϊκής Συνθήκης, συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στην απελευθέρωση των Βουλγάρων νοσοκόμων, είναι λοιπόν ένας πολύ δραστήριος άνθρωπος που καταπιάνεται με όλα μαζί, σε υπερβολικό βαθμό ίσως. Αλλά από κει μέχρι να πούμε ότι υπάρχει δόγμα σαρκοζισμού, όχι, δεν νομίζω. Πρόκειται για ένα μίγμα κρατικού παρεμβατισμού και οικονομικού φιλελευθερισμού, πολύ πιο κρατικιστικού από του κ.Μπλερ ή του κ.Σρέντερ.


Κ.Λ.: Στην παρέμβαση που κάνατε στις 16 Ιουλίου για τα αίτια της ήττας του γαλλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, είπατε πως ο κόσμος ‘δεν ψηφίζει ένα πρόγραμμα, ψηφίζει μια σκέψη ή ακόμη μια ενδόμυχη σκέψη’. Ποια ήταν η σκέψη που έδωσε στον κ.Σαρκοζί τη νίκη;


J.J.: Όταν μίλησα για ενδόμυχη σκέψη εννοούσα αυτή των ψηφοφόρων όπως και του προέδρου. Η ενδόμυχη σκέψη τους ήταν ότι έπρεπε να «ξαναμπεί η Γαλλία σε λειτουργία», γιατί η Γαλλία είχε προοδευτικά αποκοιμηθεί. Δεν είχε να κάνει τόσο με το πολιτικό πρόγραμμα του Σαρκοζύ…


Διότι, αν πάρουμε τον τομέα της απασχόλησης, δεν μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει οικονομική ανάκαμψη, δεν μπορούμε να πούμε ότι ο Σαρκοζί έκανε περισσότερες καινοτομίες απ’ τον Σιράκ. Προς το παρόν, άλλωστε, τα αποτελέσματα στην οικονομία δεν είναι πολύ διαφορετικά από την περίοδο Σιράκ, η ανεργία μειώνεται, αλλά πολύ ελάχιστα σε σχέση με τις άλλες Ευρωπαϊκές χώρες, ο δείκτης της ανάπτυξης είναι χαμηλότερος από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και κανείς απ’ τους δυο δεν έκανε κάτι για να μειώσει το χρέος της Γαλλίας, που είναι πολύ σημαντικό και βαραίνει τον προϋπολογισμό, την ανάπτυξη…


Κ.Λ.: Τίποτα καινούργιο, λοιπόν;


J.J.: Πιστεύω πως το καινούργιο βρίσκεται στην ιδιοσυγκρασία, στην ηλικία. Ο Σιράκ είχε γίνει πολύ προσεκτικός και δεν ξεκινούσε τίποτα, δεν είχε όρεξη να ξαναρχίσουν μεγάλες απεργίες, ενώ όπως είδαμε ο Σαρκοζί αντιμετωπίζει τα συνδικάτα κατά μέτωπο. Βλέπουμε, όμως, πως στη συνέχεια κάνει πίσω.


Κ.Λ.: Πάντως, σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, η δημοτικότητά του εμφανίζει πτώση.


J.J.: Ναι. Παραμένει υψηλή, αλλά, πράγματι, υπάρχει πτώση, γιατί ο κ. Σαρκοζί άφησε τους Γάλλους να πιστεύουν ότι θα έκανε θαύματα χωρίς να τους επιβάλει θυσίες. Σήμερα βλέπουμε ότι αυτό δεν ισχύει. Κατά τη γνώμη μου, η πτώση της δημοτικότητας, οι δυσκολίες, θα αυξηθούν τους επόμενους μήνες. Βλέπουμε, άλλωστε, ότι σ’ αυτές προστίθεται ένα πρόβλημα που υπήρχε ήδη την εποχή του Σιράκ, η διαφωνία ανάμεσα στην κυβέρνηση και την κοινοβουλευτική πλειοψηφία.


Κ.Λ.: Είναι νωρίς να μιλήσουμε για απογοήτευση;


J.J.: Είναι λίγο νωρίς. Εγώ πιστεύω ότι η απογοήτευση θα έρθει την άνοιξη. Θα έχουμε απεργίες, πιστεύω ότι ο Σαρκοζί θα κερδίσει κάνοντας πολλές παραχωρήσεις, αδειάζοντας πολλές από τις μεταρρυθμίσεις από το περιεχόμενό τους, μέσα στο φθινόπωρο. Αυτό όμως που θα παίξει καθοριστικό ρόλο την άνοιξη είναι η διαπίστωση ότι η αγοραστική δύναμη είναι στάσιμη, πολλές φορές σε υποχώρηση. Αυτό είναι το πρόβλημα που θα δυσκολέψει τον Σαρκοζί, αλλά θα πρέπει να περιμένουμε ακόμη πέντε έξι μήνες.


Κ.Λ.: Για την ώρα, οι περισσότερες αντιδράσεις προέρχονται από το δικό του στρατόπεδο;


J.J.: Η αντιπολίτευση, δηλαδή οι σοσιαλιστές, εξακολουθούν να κυριαρχούνται από τα εσωτερικά τους προβλήματα, στα μάτια της κοινής γνώμης δεν αποτελούν πραγματική αντιπολιτευτική δύναμη, κι έτσι η αντιπολίτευση προέρχεται κυρίως από το περιθώριο της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Τον κ.Μπεϊρού, που ήταν υποψήφιος έναντι του κ.Σαρκοζί ή ακόμη τον κ. Βιλεπέν, πρώην πρωθυπουργό του Σιράκ. Με άλλα λόγια, κάποιους γέρους γκρινιάρηδες, όπως λέμε, παλιά στελέχη του γκολικού κόμματος που απογοητεύτηκαν απ’ τον Σαρκοζί.


Βρισκόμαστε σε μια μεταβατική κατάσταση. Για την ώρα, ο Σαρκοζί τα καταφέρνει μεταθέτοντας διαρκώς –να, μπορεί να μην υπάρχει σαρκοζισμός, υπάρχει όμως μια μέθοδος Σαρκοζί, που συνίσταται στη διαρκή μετάθεση των προβλημάτων. Πιάνει ένα πρόβλημα, τρεις μέρες μετά κανείς δεν μιλά γι’ αυτό και πιάνει ένα άλλο. Για ένα σωρό θέματα λέει ‘θα δείτε αυτό που θα δείτε’, αλλά δεν βλέπουμε σπουδαία πράγματα. Κι απ’ αυτή την άποψη, υπάρχει μια αντίθεση ανάμεσα στην εξωτερική πολιτική, όπου αναμφισβήτητα πέτυχε κάποια αποτελέσματα…


Κ.Λ.: Αναφέρεστε στις Βουλγάρες νοσοκόμες και στη Συνθήκη;


J.J.: Εννοώ κυρίως την Ευρώπη, όπου έδωσε μια ώθηση, πρέπει να το αναγνωρίσουμε, ξεμπλόκαρε την κατάσταση…


Κ.Λ.: Ας μιλήσουμε για το περίφημο ‘άνοιγμα’ του Σαρκοζί… Θα συνεχιστεί;


J.J.: Σύμφωνα μ’ αυτά που ακούγονται, ναι. Διόρισε πολλές προσωπικότητες της Αριστεράς σε σημαντικά πόστα, προς μεγάλη δυσαρέσκεια της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, που έχασε αυτά τα πόστα. Θα έλεγα όμως πως το ‘άνοιγμα’ γίνεται πιο εύκολα προς την κατεύθυνση των ηγετικών στελεχών της Αριστεράς παρά προς την κατεύθυνση του κόσμου της Αριστεράς. Δεν είναι πολύ δύσκολο να κάνεις έναν σοσιαλιστή υπουργό, να αυξήσεις όμως τον κατώτερο μισθό στοιχίζει πολύ περισσότερο.


Αυτό ισχύει για το ‘άνοιγμα’. Σε λίγους μήνες θα δούμε ότι δεν άλλαξε την πολιτική κι ότι ο Σαρκοζί δεν διαπραγματεύτηκε με την Αριστερά. Διέφθειρε αριστερούς. Δεν διαπραγματεύτηκε με την Αριστερά. Δεν έκανε παραχωρήσεις.


Κ.Λ.: Πώς εξηγούν ότι συναινούν με την πολιτική του Σαρκοζί, ιδίως σε τομείς όπως η μετανάστευση;


J.J.: Λένε ότι δεν συμφωνούν. Είναι κάπως περίεργο, αλλά πάντως παραμένουν. Είναι μια κατάσταση που δεν διαρκέσει πολύ. Ή θα πάψουν να λένε ότι είναι αριστεροί ή θα πάψουν να είναι υπουργοί.


Κ.Λ.: Προς το παρόν, λένε ότι είναι αριστεροί.


J.J.: Έτσι ισχυρίζονται. Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι. Ισχυρίζονται ότι είναι.


Κ.Λ.: Είναι κάπως ασυνήθιστο, πρωτόγνωρο…


J.J.: Ναι, ξέρετε σήμερα η Γαλλία δεν έχει πια σύνταγμα, σύμφωνα με τα κέφια ενός ανθρώπου που όταν ήρθε έκανε εντύπωση αλλά αυτό δεν πρόκειται να διαρκέσει αιωνίως. Για την ώρα, αλλάζει το σύνταγμα συνέχεια, κάθε τρεις μέρες…


Κ.Λ.: Μα πώς το κάνει αυτό;


J.J.: Ξέρετε, όταν ένας νέος πρόεδρος έρχεται, τουλάχιστον στη Γαλλία, κάνει ό, τι θέλει. Αυτό που του προσάπτω περισσότερο είναι που δεν το εκμεταλλεύτηκε για να κάνει τις δομικές μεταρρυθμίσεις που ήταν αναγκαίες, σε σχέση με τη φορολογία, με το χρέος. Επέλεξε τα εύκολα, έκανε πολιτική ευκολίας και, φυσικά, οι Γάλλοι ήταν στην αρχή πολύ ευχαριστημένοι επειδή μείωσε τους φόρους, κυρίως της μεσαίας τάξης. Όμως αυτό δεν μπορεί να διαρκέσει, θα χρειαστεί να πληρώσουμε ακριβά για την κοινωνική ασφάλιση, η ανεργία δεν μειώνεται, έκανε μια πολιτική ‘στάχτης στα μάτια’.


Κ.Λ.: Πόσο καιρό θα χρειαστεί το Σοσιαλιστικό Κόμμα για να αναστηθεί;


J.J.: Ξέρετε, δεν έχει πεθάνει. Έλαβε 47% των ψήφων. Δεν είναι τόσο άσχημα, 47%, δεν πρόκειται για ένα κόμμα ετοιμοθάνατο. Το εκλογικό του σώμα έμεινε πιστό… Το πρόβλημα είναι ότι υπάρχει κρίση ηγεσίας στο εσωτερικό του. Δεν υπάρχει, αυτή τη στιγμή, μια κυρίαρχη προσωπικότητα σ’ αυτό το κόμμα, με αποτέλεσμα ο καθένας να κάνει την πολιτική του, το κόμμα να μην είναι αποτελεσματικό, να μην μπορεί να επηρεάσει την εξέλιξη των γεγονότων. Κατά τη γνώμη μου, θα πάρει έξι με εννιά μήνες. Είμαι όμως πεπεισμένος ότι στο τέλος το κόμμα θα αναγεννηθεί, θα ξαναβρεί τη δύναμή του, γιατί οι ψηφοφόροι του δεν το εγκατέλειψαν.


Κ.Λ.: Θα αλλάξει ηγεσία;


J.J.: Το πρόβλημα είναι ποιος θα καταφέρει να επιβληθεί. Για την ώρα, είναι αδύνατο να προβλέψουμε. Λένε για τον κ. Ντελανοέ, τον Δήμαρχο του Παρισιού, ή για τη Σεγκολέν Ρουαγιάλ. Προς το παρόν, είναι οι κυριότεροι υποψήφιοι.


Κ.Λ.: Η επανένωση της Αριστεράς είναι δυνατή;


J.J.: Ναι. Δεν υπάρχει ιδεολογικό εμπόδιο. Οι παλιοί διαχωρισμοί ανάγονται σε προβλήματα που δεν τίθενται πλέον. Είναι ο διαχωρισμός του κομμουνισμού, του αριστερισμού, προβλήματα που δεν υπάρχουν πια. Με δυο λόγια, εάν δεν υπάρχει επανένωση της Αριστεράς σήμερα, αυτό οφείλεται αποκλειστικά και μόνο σε προβλήματα που έχουν να κάνουν με τις κομματικές μηχανές. Γίνεται πολύς λόγος για την κρίση του Σοσιαλιστικού Κόμματος, και δικαίως. Αλλά η κρίση των αριστεριστών είναι ακόμη πιο σοβαρή. Στις τελευταίες εκλογές σαρώθηκαν…


Κ.Λ: Τι ποσοστό πήραν;


J.J.: Συνολικά έλαβαν στις προεδρικές γύρω στο 5%, στις βουλευτικές ήταν ανύπαρκτοι. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα δεν απειλείται, είναι το μόνο κόμμα που μπορεί να πετύχει την επανένωση της Αριστεράς. Πρέπει να οργανωθεί ξανά, όλοι ειρωνεύονται ότι είναι ανίκανο να το κάνει, αλλά αυτά τα πράγματα χρειάζονται χρόνο. Εγώ είμαι πεπεισμένος πως μέσα σ’ ένα χρόνο το πρόβλημα θα έχει σχεδόν επιλυθεί.


Κ.Λ.: Είναι αισιόδοξο…


J.J.: Ναι, δεν είμαι πολύ απαισιόδοξος σε σχέση με το Σοσιαλιστικό Κόμμα. Είμαι απαισιόδοξος σε σχέση με τα ηγετικά στελέχη του, που είναι μέτρια και τους λείπει η γενναιότητα, με εξαίρεση τη Σεγκολέν Ρουαγιάλ. Ωστόσο, η Αριστερά είναι πολύ ζωντανή στη Γαλλία, κάνει απεργίες, διαδηλώνει, αντιδρά, κι από την άλλη πλευρά, ο Σαρκοζί είναι απομονωμένος. Απομονώθηκε ο ίδιος από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία του.


Κ.Λ.: Πιστεύετε ότι αυτό θα συνεχιστεί;


J.J.: Το φοβάμαι γι’ αυτόν. Ήταν πολύ παρορμητικός και θα δυσκολευτεί πολύ να συμβιβαστεί όπως οφείλει με την κοινοβουλευτική πλειοψηφία του.


Κ.Λ.: Στην παρέμβασή σας της 16ης Ιουλίου αναφερθήκατε επίσης στη συμμετοχική δημοκρατία, λέγοντας ότι είναι ‘πρόβλημα αν όχι το πρόβλημα’. Τι εννοούσατε;


J.J.: Πιστεύω πράγματι, το πιστεύω πολύ, ότι οι κλασικές μορφές εκπροσώπησης των πολιτών, αυτές που καθορίζονται από τις εκλογές, δεν είναι πλέον ικανές, από μόνες τους –δεν εννοώ να τις καταργήσουμε- να εκπροσωπήσουν τις προσδοκίες των πολιτών.


Μέσα από φαινόμενα όπως η κοινή γνώμη, το Ίντερνετ, η ανάπτυξη των μπλογκς κ.α., το είδαμε στο δημοψήφισμα για την Ευρώπη πριν από δυο χρόνια, αναπτύσσεται ένα είδος αντι-εξουσίας της κοινής γνώμης. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο γαλλικό, είναι παγκόσμιο. Οι θεσμικοί μηχανισμοί της δημοκρατίας, όπως λειτούργησαν τον 19ο αιώνα, έχουν κάπως εξαντληθεί. Σ’ αυτό το σύστημα, που βασίζεται στην καθολική ψηφοφορία, το κοινοβούλιο και τα πολιτικά κόμματα, οι πολίτες δεν νιώθουν πλέον ότι εκπροσωπούνται.


Κ.Λ.: Τι πρέπει να γίνει;


J.J.: Νομίζω ότι πρέπει να δώσουμε στην κοινή γνώμη πραγματική εκπροσώπηση. Πρέπει να δώσουμε στους πολίτες τη δυνατότητα να συζητούν, για τους νόμους, παραδείγματος χάριν. Διαφορετικά, κοιτάξτε τι γίνεται. Η Βουλή ψηφίζει τους νόμους και όταν οι πολίτες δεν συμφωνούν, κατεβαίνουν στους δρόμους και ο νόμος δεν εφαρμόζεται.


Οι πολίτες δεν αρκούνται πλέον σε εκλογές κάθε πέντε χρόνια. Θέλουν να τους ρωτούν περισσότερο σε ό, τι αφορά στη διακυβέρνηση, μέρα με τη μέρα.


Κ.Λ.: Εδώ μένουν πολλά να γίνουν…


J.J.: Κανείς δεν έχει βρει τη λύση ούτε στο εξωτερικό ούτε στη Γαλλία, γιατί το πρόβλημα τίθεται παντού αλλά στη Γαλλία περισσότερο, γιατί οι Γάλλοι πολίτες είναι πάντα κάπως απείθαρχοι.


Δεν πιστεύω ότι η δημοκρατία που βασίζεται στην εκλογή μπορεί, από δω και πέρα, μόνη της να ανταποκριθεί στις ανάγκες των πολιτών. Πιστεύω ότι η συζήτηση πάνω σ’ ένα νομοσχέδιο πρέπει να γίνεται στη Βουλή, αλλά επίσης στις αντιπροσωπευτικές αρχές. Αυτό το είχε καταλάβει η Σεγκολέν Ρουαγιάλ, όταν μιλούσε για συμμετοχική δημοκρατία.


Το γεγονός ότι η εκλογή του Νικολά Σαρκοζύ στην προεδρία της Γαλλικής Δημοκρατίας την περασμένη Άνοιξη συνεχίζει να προκαλεί τόσες πολλές συζητήσεις δεν είναι τυχαίο. Πολλοί είναι αυτοί που επικεντρώνουν το αναλυτικό τους ενδιαφέρον στο προσωπικό ταμπεραμέντο του Γάλλου προέδρου, αποδίδοντας σε αυτό την εκλογική του επιτυχία. Άνθρωπος της δράσης, σύμφωνα και με δική του ομολογία, που λέει τα πράγματα με το όνομά τους και που δεν δεσμεύεται από την άτυπη συνθήκη του πολιτικά ορθού, και επιπλέον πολιτικός ο οποίος αγγίζει όλα τα καυτά θέματα της επικαιρότητας, από τους παράνομους μετανάστες και την κατάσταση που επικρατεί στα γαλλικά προάστια, περνώντας από την κριτική του θέση έναντι της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, μέχρι την επιχείρηση αναίρεσης των «υπερβολικών» δικαιωμάτων ορισμένων κατηγοριών εργαζομένων στον δημόσιο τομέα, δεν διστάζει να αναμειγνύει, και να υπερβαίνει, φιλελεύθερες και σοσιαλδημοκρατικές λύσεις για την επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων, αλλά και να ανακυκλώνει στο εσωτερικό της προεδρικής πλειοψηφίας κορυφαία πολιτικά στελέχη της αριστεράς, της δεξιάς και του αντιρατσιστικού κινήματος.


Έχω τη γνώμη ότι δεν μπορούμε να καταλάβουμε πάρα πολλά πράγματα από αυτή την υπερβατική φύση του σαρκοζισμού, όπως είθισται πλέον να αποκαλείται η επιχείρηση ηγεμονικής ανασυγκρότησης της γαλλικής δεξιάς, αν δεν επισημάνουμε τα πυρηνικά στοιχεία της πολιτικο-ηθικής κρίσης της γαλλικής αριστεράς. Πρόκειται, ταυτόχρονα, για κρίση που αφορά τα κοινωνιολογικά θεμέλια, αλλά και την ιδεολογία της αριστεράς. Σε κοινωνικό επίπεδο, η σοσιαλιστική αριστερά έχει πάψει πλέον να εκπροσωπεί με αξιοπιστία την πλειοψηφία των λαϊκών τάξεων. Ιδεολογικά, αυτή η αριστερά έχει αποδεχθεί την υποτιθέμενη αναντίστρεπτη φορά της παγκοσμιοποίησης, παραιτούμενη από τις πολιτικές αρχές που διέπουν την γαλλική εθνική συλλογικότητα, ως κοινότητας πολιτών. Το μείζον εθνικο-κοινωνικό έλλειμμα που παράγεται έχει τροφοδοτήσει τα τελευταία χρόνια στη γαλλική πολιτική σκηνή όλα τα «μέτωπα της άρνησης», όλους τους λαϊκισμούς, με πρώτον αυτόν του εθνικο-λαϊκιστικού Εθνικού Μετώπου. Με άλλα λόγια, η αριστερά φάνηκε να έχει αποχωρήσει από το έδαφος του πραγματικού: παράτησε τις λαϊκές τάξεις στην τύχη τους, προκρίνοντας μια νέα κοινωνική συμμαχία με τα υποτιθέμενα δυναμικά και δημιουργικά μεσαία στρώματα και, την ίδια στιγμή, προσδιόρισε τη συγκολλητική ύλη αυτής της συμμαχίας της στις πολιτισμικές και υφολογικές καινοτομίας που αυτά μεταφέρουν. Μεταμορφώθηκε έτσι ευχαρίστως σε ακραιφνώς πολιτισμική αριστερά, επενδύοντας στην πίστη ότι η πορεία της παγκοσμιοποίησης προδιαγράφει αντικειμενικά μια νέα χαρμόσυνη εποχή προόδου της ανθρωπότητας, με πρόσημα την επινοητικότητα, την αναζήτηση του νέου και του διαφορετικού, την υπόκλιση στη νέα ήπειρο της ηθικής αλληλεγγύης και της ανεκτικότητας. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η σοσιαλιστική αριστερά εμφανίσθηκε και είναι ο κατεξοχήν φορέας που ενσάρκωσε τον αντιπολιτικό μύθο της παγκοσμιοποίησης. Ότι η πολιτική δεν μπορεί πλέον να κάνει τα πάντα, ότι το κράτος-έθνος πρέπει να απαλλαγεί από την ιδιαιτερότητα του ρεπουμπλικανικού συγκεντρωτισμού του, ότι η ηθική της ατομικής ευθύνης επιβάλλει στο εξής την υιοθέτηση της εργασιακής ευελιξίας, ότι η κοινωνική πολυπλοκότητα επιτάσσει μια «πολιτική αναγνώρισης» των ταυτοτήτων, ότι, τελικά, η κυβέρνηση πρέπει να παραχωρήσει τη θέση της σε μια χαλαρή «διακυβέρνηση».


Ο σαρκοζισμός έρχεται με τον τρόπο του να επιφέρει μια σοβαρή τομή σε αυτή την φιλελεύθερης έμπνευσης, με πολυκοινοτιστική δεσπόζουσα, φαντασιακή κατασκευή. Πάνω από όλα, αποκαλύπτοντας την μεγάλη απόσταση που αυτή η κατασκευή διατηρεί από την ίδια την πραγματικότητα. Σαλπίζοντας μια επιστροφή στο «συγκεκριμένο», ο σαρκοζισμός επαναφέρει την πρακτική πολιτική, την μόνη δηλαδή πολιτική που μπορεί να υπάρξει, εκεί που η αριστερά εξακολουθούσε να μιλά με τους όρους μιας νεο-προοδευτικής ιδεολογικής αποστασιοποίησης. Μιλώντας για τα προβλήματα ασφάλειας που αντιμετωπίζουν οι λαϊκές τάξεις, ο σαρκοζισμός αναγνώρισε μέσα από την επίκληση αυτών των προβλημάτων και την δημόσια ύπαρξη αυτών των τάξεων. Τις κατέστησε και πάλι ορατές, έναν από τους άξονες της πολιτικής του, πέρα από κάθε αξιολογική κρίση που μπορεί να κάνει κανείς για το περιεχόμενό της. Ακόμα και όταν καλούσε αυτές τις τάξεις, μαζί με τον υπόλοιπο πληθυσμό, να «εργαστούν περισσότερο, για να κερδίζουν περισσότερα», το μήνυμά του αυτό αντανακλούσε μύχιες επιθυμίες, ακόμα και «ορμές», της πραγματικής κοινωνίας.


Άραγε, αυτή η επικέντρωση του Σαρκοζύ στο συγκεκριμένο στερείται οποιασδήποτε ιδεολογικής πλαισίωσης, όπως πρόσφατα επισήμανε σε ένα σχετικό, πολύ ενδιαφέρον, άρθρο του ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν (Zygmunt Bauman) ; Ας μας επιτραπεί να αμφιβάλλουμε. Όποιος κάνει τον κόπο να διαβάσει με προσοχή τις πρώτες δηλώσεις του Ν. Σαρκοζύ προς τον γαλλικό λαό, τη βραδιά της εκλογής του στην Προεδρία της Δημοκρατίας, θα δει ότι ο ιδεολογικός παράγοντας συνιστά το βάθρο μιας ηγεμονικής πολιτικής: «Ο γαλλικός λαός εκφράσθηκε. Επέλεξε να επιφέρει τη ρήξη. Να έλθει σε ρήξη με τις ιδέες, τις συνήθειες και τις συμπεριφορές του παρελθόντος. Θα αποκαταστήσω επομένως την εργασία, την αυθεντία (autorité), την ηθική, το σεβασμό. Θα υπερασπίσω εκ νέου το έθνος και την εθνική ταυτότητα, θα αποδώσω στους Γάλλους την υπερηφάνεια της Γαλλίας, θα θέσω τέρμα στη μεταμέλεια, που είναι μία μορφή μίσους του εαυτού, και στους μνημονικούς ανταγωνισμούς που τροφοδοτούν το μίσος για τους άλλους.» Αν η υπεράσπιση της εθνικής ταυτότητας συνιστά την έδρα μιας νέας ηγεμονίας, είναι γιατί το ιδεολογικό της περιεχόμενο δεν αποστασιοποιείται από την πραγματικότητα της πλειοψηφίας του πληθυσμού. Εδώ, η παρουσία της ιδεολογίας είναι η αντανάκλαση του «συγκεκριμένου», όπως αυτό συλλαμβάνεται και μορφοποιείται μέσα στον σαρκοζικό λόγο (discours). Ο Σαρκοζύ, άνθρωπος της «δράσης», μεταμορφώνεται σε αξιόπιστο, πρακτικό πολιτικό της «ρήξης» με την επίκληση/μεσολάβηση της ιδεολογίας («εθνική ταυτότητα»). Και είναι ακριβώς μέσα από αυτήν την ιδεολογική αναπλαισίωση της πραγματικότητας, το περιεχόμενο της οποίας η πολιτισμική αριστερά έχει με συνοπτικές διαδικασίες απορρίψει, που ο σαρκοζικός λόγος μπορεί να εμφανίζεται ότι είναι σε θέση να αποκαταστήσει την κλονισμένη εμπιστοσύνη των πολιτών προς την πολιτική ελίτ.


Το συμπέρασμα είναι ότι η νίκη του σαρκοζισμού κρίθηκε πάνω από όλα στο πεδίο της μάχης των ιδεών, πρώτα από όλα σε αυτό της εθνικής ιδεολογίας. Μέσα από την επίκληση και υπόδειξη συγκεκριμένων προβλημάτων και θεματικών (ζητήματα ασφάλειας, μετανάστευσης, επιστροφής της αυθεντίας, κλπ.) η εθνική ταυτότητα απόκτησε συγκεκριμένο περίγραμμα και περιεχόμενο. Ετσι, η (εθνική) ιδεολογία, αντί να συσκοτίσει το πραγματικό, το σχηματοποίησε, το ανέδειξε και το κατέστησε ορατό, υπερβαίνοντας ταυτόχρονα παραδεδομένες πολιτικές διαιρέσεις. Αυτό που τελικά ο σαρκοζισμός πέτυχε ήταν να μην αυτονομηθούν οι δύο πόλοι του ιδεολογικού του προτάγματος, η δράση (επί του συγκεκριμένου) και η πίστη (στην εθνική ταυτότητα). Η μεταξύ τους διαλεκτική ένταση ελέγχθηκε, προσφέροντας έτσι μια φαινομενικά ρεαλιστική προοπτική εξόδου από την «κρίση» και την «παρακμή» της γαλλικής κοινωνίας («κρίση» και «παρακμή»: δύο όροι που επανέρχονται διαρκώς στη δημόσια συζήτηση στη Γαλλία τα τελευταία χρόνια).


Αλλά, αν ο σαρκοζισμός, μέσα από την επίκληση μιας υπερβατικής των πολιτικών διαιρέσεων ιδεολογίας, κατόρθωσε να προσελκύσει προς το μέρος του την πλειοψηφία των πολιτών, σε πείσμα ενός παρελθοντικού και αντιλειτουργικού «αντιφασιστικού/αντισαρκοζικού» μετώπου ενός μεγάλου τμήματος της αριστεράς, αυτό δεν σημαίνει ότι η προγραμματική πολιτική του είναι ουδέτερη. Το αντίθετο. Είναι αυτός ο τύπος της υπέρβασης που νομιμοποίησε και επέτρεψε πρωτόφαντες πολιτικές και προγραμματικές συνθέσεις, οι οποίες ωστόσο δεν αρνούνται τις νεο-φιλελεύθερες κατά βάση αφετηρίες της πολιτικής του. Ο φιλόσοφος, ιστορικός των ιδεών και πολιτολόγος Πιέρ-Αντρέ Ταγκυέφ (Pierre-André Taguieff) θα προβεί στην κατά τη γνώμη μας ουσιαστικότερη επ’ αυτού παρατήρηση: «Αντί για μια εύκολα προσδιορίσιμη ‘νέα συντηρητική δεξιά’, πρόκειται για μια νέα ‘κινητιστική’ [‘bougiste’] δεξιά, αυτήν ενσαρκώνει το σαρκοζικό κύμα του 2005-2006. Ούτε συντηρητική ούτε αντιδραστική: ‘μεταρρυθμιστική’, με μία νεο-φιλελεύθερη έννοια—αποδέσμευση του κράτους από το οικονομικό πεδίο, προκειμένου αυτό το τελευταίο να επανενδυναμωθεί. Εικονίζει ένα πρωτόφαντο κράμα οικονομικού φιλελευθερισμού, πλουραλισμού και αποδεκτού αυταρχισμού, που παραμένει μέσα στα όρια της γαλλικής ρεπουμπλικανικής παράδοσης. Και αυτό το σύνολο ασκεί μια δύναμη γοητείας.»


Άραγε, αυτό το πλέγμα «γοητείας», από θέσεις πλέον εξουσίας, θα κατορθώσει να αντισταθεί στις πραγματικές και επομένως απομυθευτικές ανάγκες της κοινωνίας; Ο φετινός Οκτώβριος, ο «μαύρος Οκτώβρης», όπως τον τιτλοφόρησε η εβδομαδιαία επιθεώρηση Le Nouvel Observateur, φαίνεται να συσσωρεύει πολλά σύννεφα. Πέρα από τα οικογενειακά προβλήματα του ζεύγους Σαρκοζύ και τον κοινωνικό τους αντίκτυπο, προαναγγέλλονται σειρά δυναμικών κοινωνικών κινητοποιήσεων, με πρώτη την επιτυχημένη απεργία των σιδηροδρομικών. Ίσως, ακόμα μια φορά, η γαλλική κοινωνία να μας εκπλήξει με τις αναπάντεχες αναδύσεις του πραγματικού της εαυτού.

Ο Alain Bergounioux σημειώνει ότι ο πυρήνας του Σαρκοζικού λόγου είναι η έγκληση του ατόμου. Ο Σαρκοζύ υπερασπίζεται κυρίως το όραμα μιας κοινωνίας ατόμων όπου η συλλογικότητα απαξιώνεται και παρουσιάζεται συνήθως ως εξαναγκασμός.


Τρεις μήνες μετά την εκλογική νίκη του Νικολά Σαρκοζί, έχουμε πλέον μια ακριβή ιδέα γι’ αυτό που εκπροσωπεί στη γαλλική δεξιά-και τις ευρωπαϊκές δεξιές. Λέγεται ότι νίκησε λόγω των ιδεών του. Αυτό είναι εν μέρει αλήθεια. Διότι μια πολιτική ιδεολογία είναι αναπόσπαστη από μια στρατηγική, που σήμερα πάει μαζί με την επικοινωνία. Αυτά τα νήματα πρέπει να ξεδιαλύνουμε για μια διαυγή ανάλυση. Πρέπει ασφαλώς να αποφύγουμε την αναδρομική ψευδαίσθηση που θα απέδιδε στο λόγο του Νικολά Σαρκοζί υπερβολική συγκρότηση. Μια πολιτική ιδεολογία έχει να κάνει με ένα λιγότερο ή περισσότερο επιτυχές ‘μαστόρεμα’ που δεν αναζητεί την πρωτοτυπία αλλά την αποτελεσματικότητα.


Λίγο αφότου κυκλοφόρησε το βιβλίο του, Libre, το 2001, ο Νικολά Σαρκοζί καθόρισε τη στρατηγική του. Απέδωσε την αποτυχία του στις ευρωεκλογές του 1999 στο συγκεχυμένο μήνυμα της δεξιάς που δεν υπογράμμιζε αρκετά την αντίθεσή της στο σοσιαλισμό, αφήνοντας έτσι σημαντικό έδαφος στο Εθνικό Μέτωπο (Front National), το οποίο έφτασε στο 15% των ψήφων στις προεδρικές εκλογές του 1995 και συγκέντρωσε λίγο παραπάνω από 16% εφτά χρόνια αργότερα.


Η οικοδόμηση ενός corpus ιδεών για μια ‘δεξιά χωρίς συμπλέγματα’ υπήρξε η προτεραιότητα της δράσης του στα χρόνια που ακολούθησαν τη νίκη του Ζακ Σιράκ, το 2002, ερήμην του. Η τύχη του –και το σφάλμα του Ζακ Σιράκ εάν ήθελε πράγματι να απομακρύνει τον Νικολά Σαρκοζί από τη διαδοχή του-ήταν όταν διορίστηκε υπουργός Εσωτερικών, πόστο που κατείχε για τέσσερα περίπου χρόνια. Μπόρεσε έτσι να ενσαρκώσει τις αξίες της δημόσιας τάξης- μια διάσταση αποφασιστική για το εκλογικό σώμα της δεξιάς και της άκρας δεξιάς. Μπόρεσε να επικυρώσει, κατά κάποιο τρόπο, το λόγο του μέσα απ’ τις πράξεις του.


Πριν εξετάσουμε αυτό το ιδεολογικό corpus, πρέπει να παρατηρήσουμε ότι η εξέλιξη της δεξιάς με την παρώθηση του Νικολά Σαρκοζί εγγράφεται σε ένα κίνημα πιο ευρύ στην Ευρώπη. Πράγματι, τα μεγάλα συντηρητικά κόμματα οικοδόμησαν το λόγο τους και τα προγράμματά τους γύρω από τέσσερις βασικές διαστάσεις, την επιβεβαίωση του φιλελευθερισμού στις οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές- ενός φιλελευθερισμού διαχειριστικού και λιγότερο ριζοσπαστικού απ’ ό, τι στη δεκαετία του 1980- το αίτημα για πιο αυστηρές πολιτικές ασφάλειας και μετανάστευσης, την υπεράσπιση της παραδοσιακής ηθικής που αναγνωρίζει τους ρόλους της Εκκλησίας και της θρησκείας, την αξιοποίηση των εθνικών ταυτοτήτων. Πρόκειται για στοιχεία που ποικίλλουν ανάλογα με τις πολιτικές καταστάσεις και τους συσχετισμούς δυνάμεων. Επανέρχονται όμως για να προσδιορίσουν τι σημαίνει να είναι κάποιος δεξιός σήμερα. Ήταν το σαφές σχέδιο που πρυτάνευσε στη συγκρότηση της Union pour une Majorite Populaire (Ένωση για μια Λαϊκή Πλειοψηφία) το 2002, υπό την προτροπή των Ζακ Σιράκ και Αλαίν Ζυπέ. Κατακτώντας το εργαλείο, την UMP, το 2004, ο Νικολά Σαρκοζί το ξανάκανε φιλόδοξο, αλλά πιο αιχμηρό και ορατό. Η ‘ρήξη’ που διεκδίκησε δεν ήταν μόνο σε σχέση με την ‘ενιαία αριστερή σκέψη’, αλλά και με τη ‘μετριοπάθεια’ του Ζακ Σιράκ.


Επικέντρωσε, πρώτα απ’ όλα, το λόγο του σε ορισμένες αξίες που επαναλαμβάνονται αδιάκοπα από το 2002, την ατομική αξία, την εργασία, το σεβασμό και το κύρος, τη θέληση, την αλληλεγγύη (εφόσον διαφέρει από τη βοήθεια), την πατρίδα. Ο Νικολά Σαρκοζί δεν αναφέρθηκε στον οικονομικό φιλελευθερισμό ως τέτοιο. Απέφυγε να χρησιμοποιήσει αφηρημένες έννοιες. Παρουσίασε την οικονομική του πολιτική μόνο σε εξειδικευμένα ακροατήρια. Ο πυρήνας του λόγου του ως υποψήφιου –και σήμερα ακόμη ως Πρόεδρου που βρίσκεται σε μόνιμη προεκλογική εκστρατεία, είναι να απευθύνεται στο άτομο. Υπερασπίζεται κυρίως το όραμα μιας κοινωνίας ατόμων όπου η συλλογικότητα απαξιώνεται και παρουσιάζεται συνήθως ως εξαναγκασμός.


Η κεντρική αρχή του αφορά την αναγνώριση της ατομικής αξίας. Πρέπει να αξιοποιούνται αυτοί που αξίζουν. Η ατομική αξία ακουμπά σε δύο έννοιες: την εργασία και το ρίσκο. Η ατομική αξία αναγνωρίζεται, από τη μια πλευρά, από την εργασία και την προσπάθεια και, από την άλλη πλευρά, από την ανάληψη ρίσκου. Ο Νικολά Σαρκοζί δεν εγγράφεται κυρίως σε μια λογική αναδιανομής αλλά μάλλον συνοδείας της κοινωνικής προαγωγής. Αυτό επιτρέπει μια σφοδρή κριτική της κρατικής βοήθειας και της θεωρίας της κοινωνικής ισότητας που αποδίδονται στο σοσιαλισμό. Συνδεδεμένη με αυτές τις αρχές είναι η αξιοποίηση της κληρονομιάς. Πρέπει να αποτελεί στόχο κάθε Γάλλου. Η κατοχή κληρονομιάς είναι καρπός εργασίας. Ενδυναμώνει την οικογένεια και πρέπει να μεταβιβάζεται ελεύθερα. Τα κυριότερα μέτρα που προτάθηκαν στην προεκλογική εκστρατεία προέκυψαν από αυτή την πολιτική λογική: το ‘να δουλεύουμε περισσότερο για να κερδίζουμε περισσότερα’, που αφορά τη φορολογική απαλλαγή των υπερωριών, την κατάργηση σχεδόν της φορολογίας στην κληρονομιά, φορολογικές ελαφρύνσεις για στεγαστικά δάνεια, ‘ελεύθερη επιλογή’ για την ηλικία συνταξιοδότησης, κατάργηση του σχολικού βιβλιάριου κλπ. Αυτές οι αξίες και αυτά τα μέτρα βρήκαν απήχηση στο εκλογικό σώμα της δεξιάς και της άκρας δεξιάς, στη φιλελεύθερη δεξιά όπως και στη διαμαρτυρόμενη δεξιά, που αντιμετωπίζουν με καχυποψία τις αρχές της αλληλεγγύης και είναι κριτικές έναντι της φορολογίας, ακόμη κι αν οι εκλογείς της άκρας δεξιάς αναζητούν πρώτα απ’ όλα προστασία.


Το άλλο στοιχείο ενότητας του εκλογικού σώματος έχει προφανώς να κάνει με την υπόσχεση για δημόσια τάξη. Σύμφωνα με την συντηρητική φιλελεύθερη παράδοση, για να υλοποιηθούν οι ελευθερίες πρέπει να υπάρχει ασφάλεια. Η ευθύνη για τα παραπτώματα ανήκει πρώτα στα άτομα και όχι στην κοινωνία. Ο Νικολά Σαρκοζί καταδίκασε (με πολύ φαντασμαγορικό τρόπο) τη σοσιαλιστική ‘ ανεκτικότητα’, που είναι της μόδας από το 1968. Έτεινε (και εξακολουθεί) να αναγάγει τα προβλήματα της κοινωνίας στην κρίση της εξουσίας και της ηθικής. Ως υπουργός Εσωτερικών, ευνόησε την καταστολή, αντικαθιστώντας το είδος αστυνόμευσης που εγκαθίδρυσε η κυβέρνηση του Λιονέλ Ζοσπέν, με τους αστυνομικούς ελέγχους. Νόμοι διαδέχτηκαν νόμους. Οι δεσμεύσεις σχετικά με τη μετανάστευση δεν ήταν λιγότερες. Η ιδέα της ‘επιλεγμένης μετανάστευσης’ δίνει την εντύπωση ενός μεγαλύτερου ελέγχου. Συνδέοντας, στην προεκλογική εκστρατεία του και στη σύνθεση της κυβέρνησης, τη μετανάστευση με την εθνική ενσωμάτωση, έδωσε στο λόγο του για το έθνος έναν καταληκτικό τόνο.


Αυτές οι δυο δέσμες προτάσεων, που αποτελούν τους δυο πόλους που βρίσκουμε και στα άλλα μεγάλα κόμματα της δεξιάς στην Ευρώπη, συμπληρώθηκαν από ένα προσωπικό στυλ που συνέβαλε τα μέγιστα. Πράγματι, ο Νικολά Σαρκοζί έστησε ένα θεληματικό λόγο. Διαφωνώντας με την αντίληψη ενός Προέδρου, αν όχι διαιτητή, αφού οι πρόεδροι της Πέμπτης Δημοκρατίας δεν υπήρξαν ποτέ διαιτητές, τουλάχιστον αμέτοχου, υπερασπίζεται μια πρακτική των θεσμών έντονα προεδρική. Από την εκλογή του, η προσωποποίηση της εξουσίας είναι συστηματική. Αυτή η αντίληψη ενσάρκωσης της πολιτικής τον κάνει να ευνοεί την άμεση σχέση με τους πολίτες, περιορίζοντας τα ενδιάμεσα σώματα σε δευτερεύοντα ρόλο. Επιστρέφει έτσι σε μια πολιτική παράδοση –την οποία μπορούμε να χαρακτηρίσουμε βοναπαρτική και που ο γκωλισμός παρέτεινε παντρεύοντας την με τη δημοκρατία- που αξιοποιεί την πολιτική εξουσία και την κεντρικότητα του κράτους. Το όραμα του Νικολά Σαρκοζί για αλλαγή της κοινωνίας από τα πάνω, εντάσσεται στη θεματική των ‘μεγάλων συμφερόντων’ που συμπαρασύρουν την υπόλοιπη κοινωνία. Αυτό εξηγεί την αδυναμία των αναφορών του στην τοπική δημοκρατία, τα συνδικάτα και τις οργανώσεις, ακόμη και στην αρχή των αντι-εξουσιών (την οποία υπερασπίζεται μια πραγματικά φιλελεύθερη σκέψη).


Για να είμαι πλήρης και αντικειμενικός, οφείλω να αναφερθώ σε κάποιες αποχρώσεις που ο Νικολά Σαρκοζί προσέδωσε στο λόγο του (στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας και στους μήνες που ακολούθησαν). Με την πρόταση για αναθεώρηση της ‘διπλής ποινής’, τη δυνατότητα αναγνώρισης του δικαιώματος ψήφου στους νόμιμους μετανάστες στις τοπικές εκλογές (ιδέα που εγκαταλείφθηκε γρήγορα), το πρόγραμμα για τα θύματα της νόσου του Αλτσχάιμερ, για να πάρουμε μερικά παραδείγματα, έδωσε κάποια δείγματα που απάλυναν κάπως τη σκληρότητα των προτάσεων του σχετικά με την άσκηση εξουσίας και τη δημόσια τάξη. Στους αποφασιστικούς μήνες της προεκλογικής εκστρατείας, ο υποψήφιος πολλαπλασίασε τις αναφορές σε ιστορικές προσωπικότητες της Αριστεράς, και συγκεκριμένα τον Ζαν Ζωρές και τον Λεόν Μπλουμ, για να χτίσει μια πιο οικουμενική αφήγηση της εθνικής ιστορίας. Μόλις εξελέγη, άρχισε να ανοίγει τις κυβερνήσεις του, πριν και μετά τις βουλευτικές εκλογές, σε εξέχοντες σοσιαλιστές και να συγκροτεί πλουραλιστικές κυβερνητικές επιτροπές. Ο Νικολά Σαρκοζί δεν θέλει να ασκεί ‘τριγωνικότητα’ μόνο στις ιδέες αλλά και στους ανθρώπους! Αυτό εξηγείται από το στρατηγικό του μέλημα να κατέχει αν όχι όλο τον πολιτικό χώρο, τουλάχιστον τον περισσότερο δυνατό, έτσι ώστε να αποτρέψει τη δημιουργία ενός αντιπολιτευτικού κέντρου- ο Φρανσουά Μπεϊρού απέσπασε παρόλα αυτά 7 εκατομμύρια ψήφους στον πρώτο γύρο της προεδρικής εκλογής- και να κρατήσει την Αριστερά σε μειοψηφική θέση.


Αυτή η σύντομη ανάλυση του πολιτικού λόγου του Νικολά Σακοζί επιτρέπει να χαρακτηρίσουμε αυτό που εκπροσωπεί στην ευρωπαϊκή δεξιά. Εφαρμόζει όντως έναν διαχειριστικό φιλελευθερισμό στις συγκεκριμένες κυβερνητικές πολιτικές. Πρόκειται όμως για έναν φιλελευθερισμό που φέρει τη σφραγίδα του κοινωνικού συντηρητισμού –που ευνοεί κυρίως τα ‘μεγάλα συμφέροντα’ όπου, εκεί, δεν τίθεται θέμα για τον ανταγωνισμό να κάνει παιχνίδι. Η αποδυνάμωση των συλλογικών προστασιών αγγίζει κυρίως τους μισθωτούς. Η κεντρικότητα του κράτους, με το ρόλο της πολιτικής εξουσίας, επιδιώκεται επίσης. Δεν αγγίζει μόνο τις πολιτικές που έχουν να κάνουν με τη δημόσια τάξη. Αφορά και στο παιχνίδι των μεγάλων επιχειρήσεων. Η προώθηση του ατόμου πηγαίνει μαζί με μια ιεραρχημένη αντίληψη της κοινωνίας. Το σημείο-κλειδί παραμένει το κεντρικό κράτος- όπως δείχνει η άκρατη προσωποποίηση της σημερινής εξουσίας. Αυτό συνοδεύεται από μια στρατηγική πολιτικής ηγεμονίας που επιδιώκει τη σταθερή αποδυνάμωση των αντιπολιτεύσεων, επιχειρώντας να τις κατακερματίσει. Μια από τις προϋποθέσεις για την επιβολή των όρων της πολιτικής συζήτησης είναι να ευνοηθούν οι αξίες, μια πολιτική πρακτική θεαματική και συναισθηματική, και όχι η αντιπαράθεση των ιδεών, λαμβάνοντας υπόψη την πραγματικότητα και την επιβεβαίωση πεποιθήσεων που έχουν τις ρίζες τους σε πολιτικούς πολιτισμούς και σε ηθικές.


Απέναντι σ’ αυτή την πολιτική κατασκευή, το πρώτο που έχουμε να κάνουμε είναι να επισημάνουμε και να υπογραμμίσουμε τις αντιφάσεις. Μπορεί μια έκκληση για φιλελευθεροποίηση και νεωτερισμό να βασιστεί σε μια παραδοσιακή ρητορική και πολιτική πρακτική; Η ισχυρή συγκέντρωση εξουσιών και οι στενοί δεσμοί με την ‘τάξη των επιχειρήσεων’ δεν συμβαδίζει με τις όποιες αρετές μπορεί να έχει ο φιλελευθερισμός. Η απαλλαγή από κάθε φορολογία στις κληρονομιές αποτελεί απτή απόδειξη. Η ατομικιστική υπόσχεση προτιμά να αγνοεί ότι η ‘ισότητα των ευκαιριών’, για να είναι κάτι παραπάνω από λόγια, απαιτεί από το δημόσιο να παρέχει τις αναγκαίες προϋποθέσεις σε ό, τι αφορά στην επιμόρφωση, την αλληλασφάλεια έναντι της τύχης, τον περιορισμό του φορτίου των κληρονομιών. Χωρίς αυτά, διαμορφώνεται μια κοινωνία που αποτελείται, στην πραγματικότητα, από ομάδες στατικές, εσωστρεφείς, πολύ ιεραρχημένη, όπου η ισότητα ανήκει στη σφαίρα της φαντασίας. Η δεύτερη αναγκαία ενέργεια για τους σοσιαλιστές είναι η έξυπνη αντιπολίτευση. Πρέπει να κινηθούμε σε δυο επίπεδα. Πρώτον, να πάρουμε κατά γράμμα τον Νικολά Σαρκοζί σε ό, τι αφορά στην εφαρμογή των αρχών του και των υποσχέσεων του. Αυτό προϋποθέτει να καταγράψουμε τις ενδεχόμενες επιτυχίες και να μην οχυρωθούμε πίσω από έναν οκνηρό αντι-φιλελευθερισμό που αρκείται σε διακηρύξεις… Στη συνέχεια, μπροστά στο νέο κυρίαρχο λόγο της δεξιάς, οφείλουμε να ανανεώσουμε τα θέματά μας και να προσδιορίσουμε τις προτάσεις μας για να φωτίσουμε ό, τι αναιρείται ή ελαχιστοποιείται από τον Νικολά Σαρκοζί- την αλληλεγγύη, το ρόλο της κοινωνίας των πολιτών και των συνδικάτων, την ανεξαρτησία των μέσων επικοινωνίας, την αποκέντρωση, τη δίκαιη μεταχείριση απέναντι στον ανταγωνισμό, με μια λέξη, τα μέσα που είναι αναγκαία για να μπορούν όλοι, και όχι μόνο ορισμένοι, να μοιράζονται την ελευθερία

Μέσα από μια συζήτηση της στρατηγικής του Σαρκοζί για την κατάκτηση πολιτιστικής ηγεμονίας, ο Noel Hatch προσπαθεί να σκιαγραφήσει τις μορφές που θα μπορούσε να πάρει μια συντεταγμένη αντίδραση από τα Ευρωπαϊκά σοσιαδημοκρατικά κομμάτα.


Όπως πολλές χώρες στην Ευρώπη, η Γαλλία έχει γίνει μια κατακερματισμένη κοινωνία- όπου η εκλογική επιλογή κυριαρχείται από το διπλό παράδοξο του κατακερματισμού και της ολοκλήρωσης. Οι Γάλλοι επιθυμούν ένα δυναμικό οικονομικό μοντέλο όπου ο καθένας μπορεί να έχει πρόσβαση στις ευκαιρίες και να ανταμείβεται με βάση την αξία του, μια κοινωνία που να τους δίνει τη δυνατότητα να διαμορφώσουν τις ζωές τους και να εξασφαλίζει αμοιβαίο σεβασμό και κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτά τα πρότυπα, που προηγουμένως ήταν προβλέψιμα και ατομικά συντονισμένα είναι τώρα όλο και πιο ρευστά και αλληλοεξαρτώμενα. Η διαμόρφωση αυτών των αντιφάσεων έχει γίνει πιο εύκολη από τη διατήρησή τους .Θα επιχειρήσω να εξηγήσω πώς αυτό το παράδοξο βρίσκεται στον πυρήνα της στρατηγικής του Σαρκοζί για πολιτιστική ηγεμονία και πώς η γαλλική και ευρωπαϊκή κοινωνική δημοκρατία μπορεί να αναδιαμορφώσει τον σαρκοζισμό και να διεκδικήσει πίσω την ιστορία που έχει να κάνει με τη δυνατότητα των ανθρώπων να ελέγχουν τις ζωές τους, διαμορφώνοντας τις μαζί.

Μια αφήγηση ρήξης για αντεπαναστατική ηγεμονία


Ο Σαρκοζί δεν πήρε μόνο ένα μέρος του προσωπικού της Αριστεράς, οικειοποιήθηκε και τη ρητορική της. Ανύψωσε την αντίληψη του Gramsci για ‘πολιτιστική ηγεμονία’- πολιτική κυριαρχία μέσω των ιδεών. Η διαφορά είναι ότι ο Σαρκοζί επιδιώκει την ηγεμονία όχι μόνο σε σχέση με τις ιδέες, αλλά και με τις αξίες, όπως προσωποποιούνται στο σλόγκαν ‘δούλεψε περισσότερο, κέρδισε περισσότερα’, που είχε τόσο μεγάλη απήχηση στη ‘σιωπηρή πλειοψηφία’ της Γαλλίας. Με άλλα λόγια, άφησε τον κόσμο να πιστεύει πως το μαγκανοπήγαδο μπορεί να αποτελεί το όραμα μιας καλής κοινωνίας.


Επικαλούμενος μια πολιτιστική ρήξη που αντανακλούσε την επαναστατική ιστορία της άκρας αριστεράς ή της άκρας δεξιάς, μπόρεσε να σταθεροποιήσει καλύτερα το στάτους κβο μιας συντηρητικής αντεπανάστασης.


Άρχισε να σπέρνει τους σπόρους αυτής της ρήξης ή σύγκρουσης αξιών τόσο μέσα στο κόμμα του όσο και στην κοινωνία των πολιτών, πριν τη λανσάρει ως πλατφόρμα για την εκλογική του εκστρατεία. Ήταν συνεπώς ιδανικά τοποθετημένος για να δείξει πώς ενσωμάτωσε την αλλαγή που ήθελε να δει στον κόσμο.


H υπόσχεση της ελευθερίας από το φόβο ή η ιδιωτικοποίηση του δημόσιου πεδίου


Μέσω των εθνικιστικών σειρήνων του περί γαλλικής ταυτότητας, ο Σαρκοζί επαγγέλλεται έναν νοσταλγικό νεφέλωμα, απηχώντας ‘την υπόσχεση της ελευθερίας από το φόβο και την ησυχία του chez soi’. Αυτή η ‘ιδιωτικοποίηση της οικονομίας μας και των ελπίδων και φόβων μας’ εμπνέει κοινωνικό κατακερματισμό και καταναλωτικό λαϊκισμό. Ο σαρκοζισμός ενσωματώνει έναν πολιτικό ‘καταναλωτισμό που μας αποζημιώνει έξυπνα για την απώλεια της συλλογικής ικανότητάς μας να δράσουμε. Όπως κάθε αποζημίωση, μας παρέχει ανταμοιβές που καλοδεχόμαστε πρόθυμα’.


Έξοδος, φωνή και αφοσίωση ή η προσωποποίηση της πολιτικής


Ο Σαρκοζί αντισταθμίζει την απουσία συλλογικής ικανότητας για δράση προσωποποιώντας το πολιτικό στοιχείο και πολιτικοποιώντας το προσωπικό. Αντί να μεταβιβάσει εξουσία στις τοπικές κοινότητες και τη δημοκρατία, ο Σαρκοζί παρουσιάζει τον εαυτό του ως σωτήρα μέσω της συναισθηματικής υπερ-εγγύτητας και ενός περιστασιακού μελοδράματος. Αντί να δώσει τη δυνατότητα στους ανθρώπους να ελέγξουν τις ζωές τους και να διαμορφώσουν όλοι μαζί μια καλύτερη κοινωνία, παρουσιάζει τον εαυτό του ως φύλακα μέσω ενός τυφλού υπερ-ακτιβισμού και του κατάλληλου χειρισμού των θυμάτων. Ωστόσο, αυτή η μη πολιτική είναι ένα ιδεολογικό προπέτασμα καπνού που κρύβει το αόρατο χέρι της αγοράς και την πατερναλιστική γροθιά του κράτους.


Σαρκοζισμός και κράτος: Εμένα, ο εαυτός μου κι εγώ!


Υπερβάλλοντας την παρακμή της εξουσίας του κράτους, ο Σαρκοζί μπορεί ακόμη καλύτερα να δικαιολογήσει την αναβίωσή της για να επιβάλει μια ‘από πάνω προς τα κάτω’ αυταρχική προσέγγιση στην κοινωνική αλλαγή. Από την άλλη πλευρά, όταν η Σεγκολέν Ρουαγιάλ άρχισε να εγκαταλείπει τον μύθο του κράτους και να τον αντικαθιστά με την ιστορία της κοινωνίας των πολιτών, οι άνθρωποι που εξαρτώνται απ’ αυτό ένιωσαν ότι το κόμμα τους άφηνε- υποκαθιστώντας την κυριαρχία του οικονομικού κεφαλαίου με το κοινωνικό κεφάλαιο.


Ενώ το κράτος είναι τόσο σημαντικό στη γαλλική φαντασία, η κοινωνία των πολιτών εκλαμβάνεται ως ο μεγάλος ασθενής της Δημοκρατίας, φοβισμένος με τον κόσμο και φοβισμένος με τον εαυτό του. Ο Σαρκοζί υποσχέθηκε να ‘ εξουδετερώσει τις αξίες του 1968’, που εκπροσωπούνται από την κοινωνική αυτονομία, τη μεταβίβαση εξουσίας και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και επαγγέλλεται την επιστροφή της κοινωνικής εξουσίας, της συγκεντρωτικής εξουσίας και του κρατικιστικού εθνικισμού. Εάν ο Σαρκοζί κέρδισε τις εκλογές με αυτή την πλατφόρμα, τότε γιατί να υποστηρίξει κάποιος τις αξίες της κοινωνικής δημοκρατίας;


Επανατοποθετώντας τον Σαρκοζί και ‘la grandeur de la France’


Στη Γαλλία, ωστόσο, υπάρχει πάντα μια ανάμικτη εικόνα κατακερματισμένων επικαλυπτόμενων ταυτοτήτων και αφοσιώσεων μέσα σε ένα σώμα δημοκρατικών αξιών. Από πολλές απόψεις, το Σοσιαλιστικό Κόμμα, μέσω της πολιτικής διαδρομής του από το 2002 και τη συμμετοχική προεκλογική εκστρατεία, μπορεί να διδαχθεί από τις αντιθέσεις που υφίστανται μέσα σ’ αυτές τις ταυτότητες και την ανάγκη να μην τις διαλύσει ούτε να τις αποκηρύξει, αλλά να προωθήσει αυτές τις διαφορές όχι τόσο ως απειλές όσο ως δυνατότητες, ‘κοινές εμπειρίες στη βάση μιας σημαντικής, απτής ταυτότητας’. Αυτό είναι κρίσιμο για την επανατοποθέτηση του σαρκοζισμού και την διεκδίκηση της ιστορίας που έχει να κάνει με το πως μπορούμε να ζούμε μαζί.

Μια αφήγηση για την επόμενη γενιά: Να ελέγξουμε τις ζωές μας διαμορφώνοντας τις μαζί


Πρέπει να αναγνωρίσουμε τα λάθη μας και να διδαχθούμε απ’ αυτά. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει ενστικτωδώς να σκεφτούμε ότι εάν γείρουμε προς την άλλη πλευρά του πολιτικού φάσματος, το γρασίδι θα είναι πιο χλοερό. Ό, τι νομίζουμε πως λειτουργεί ή δεν λειτουργεί οποιαδήποτε συγκεκριμένη στιγμή πρέπει να ιδωθεί μέσα απ’ το πλαίσιο στο οποίο ζούμε, με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες και πιο περίπλοκες ανάγκες και προσδοκίες των πολιτών μας, και όχι μέσα από τον φακό ενός κενού πραγματισμού ή ενός επιβεβλημένου δόγματος.


Η προσπάθεια ελαχιστοποίησης αυτών των προσδοκιών ή η στόχευση αποκλειστικά ατομικιστικών προσεγγίσεων σε κοινά προβλήματα δεν λύνει θέματα που είναι αλληλοσυνδεόμενα μεταξύ των πολιτών και εξαρτώνται από την κοινή προσπάθεια. Ωστόσο, αυτό δεν επιτυγχάνεται ούτε με την άρνηση της ανάγκης των ανθρώπων για ατομική αυτονομία, σε ό, τι αφορά στην επιλογή τους για το πώς θα συμμετάσχουν σε αυτή την κοινή προσπάθεια.


Γιατί να συμμετάσχω στην επανάστασή σας αν δεν μπορώ να χορέψω;


Πρέπει να διοχετεύσουμε αυτές τις προσδοκίες παρέχοντας ευκολότερους και καλύτερους τρόπους στους πολίτες μας και τις κοινότητές μας ώστε να ασκήσουν επιρροή στο ‘πολιτικό σώμα’ και το ‘κοινωνικό σώμα’. Με άλλα λόγια, εάν εμπλακούμε σε μια ηγεμονική μάχη αξιών, τότε αυτή πρέπει να είναι, επίσης, μια μάχη για πολιτική ισότητα. Ειδικά όταν οι χαμηλότερες κοινωνικές τάξεις εμπλέκονται τέσσερις φορές λιγότερο στον πολιτικό ακτιβισμό και δυο φορές λιγότερο στην πολιτική συμμετοχή σε σχέση με τις υψηλότερες κοινωνικές τάξεις. Πράγματι, για να παραφράσουμε μια προσφιλή σοσιαλιστική παροιμία, εάν οι άνθρωποι δεν μπορούν να χορέψουν, δεν θα θέλουν να συμμετάσχουν στην επανάστασή μας.


Πρόσκληση στο πάρτι: Να δούμε την καλή κοινωνία όπως τη βλέπουν οι πολίτες μας


Έχουμε καθήκον να καλέσουμε, να εμπνεύσουμε και να εμπλέξουμε όλους τους Σοσιαλδημοκράτες στη διαμόρφωση της ιστορίας, ειδικά εκείνους που είναι αποκλεισμένοι από την πολιτική συμμετοχή. Αυτή η πρόσκληση πρέπει να έχει νόημα για τους πολίτες μας και να συνδέεται με τις καθημερινές ζωές τους και τις αξίες τους. Πρέπει να αξίζει τον κόπο γι’ αυτούς και να είναι διαφορετική με τρόπο προσιτό. Πρέπει να καλλιεργήσει μια αίσθηση ενθουσιασμού και ελπίδας, ότι δουλεύοντας γι’ αυτή την κοινή προσπάθεια με άλλους, μπορούν να συμβάλουν στη χειραφέτηση άλλων χειραφετώντας τους εαυτούς τους για ‘μια κοινωνία όπου όλοι έχουν πρόσβαση στους πόρους που έχουν ανάγκη για να ζήσουν μια καλή ζωή’.


Πρέπει να οικοδομήσουμε αυτή τη συναίνεση προχωρώντας την κουβέντα για την καλή κοινωνία:


1. δίνοντας τη δυνατότητα στον καθένα να διαμορφώσει ένα μανιφέστο για την καλή κοινωνία έτσι ώστε να συνδεθούμε καλύτερα με το κοινό και να κάνουμε την εκστρατεία μας στην πολιτική και κοινωνική αρένα-να βασιστούμε σε παραδείγματα όπως το ‘Πρόγραμμα Ανανέωσης’ του Compass, τη ‘συμμετοχική εκστρατεία’ του Desirs d’ Avenir ή την ‘ανοιχτή δημοκρατία’ του ΠΑΣΟΚ.


2. προσεγγίζοντας εκείνους που μοιράζονται τις αξίες μας αλλά όχι το κόμμα μας μέσα στον προοδευτικό συνασπισμό- να διδαχτούμε από συνασπισμούς όπως οι London Citizens και να δράσουμε ως κοινοτικός άξονας αλλά να τους καλέσουμε επίσης να ολοκληρώσουν ένα τακτικό ‘εξωτερικό …


3. μεταβιβάζοντας εξουσία στα μέλη έτσι ώστε οι καθημερινές εμπειρίες τους και διασυνδέσεις στις κοινότητες να μπορούν να ενημερώσουν το κόμμα και τις πολιτικές μας- να δημιουργήσουμε αμφίδρομα κανάλια επικοινωνίας για τους ανθρώπους που οι πολιτικές μας αποσκοπούν να βοηθήσουν, όπως η ‘καλύτερη τοπική πρακτική’ του βελγικού PS ή η ‘μεταβιβασμένη κομματική δημοκρατία’ του σουηδικού SAP.


4. παρέχοντας μια ευέλικτη και υπεύθυνη προσέγγιση στην ανανέωση απ’ όλες τις δομές του κόμματος- όπου ο καθένας αναλαμβάνει το καθήκον να αναγνωρίσει τον ‘οδικό χάρτη για την ανανέωση’ από την ηγεσία των πολιτικών κομμάτων μας (όπως μια χάρτα εμπιστοσύνης) μέχρι τα μέλη και τους οπαδούς και τι υποστήριξη χρειάζονται για την εφαρμογή του.


5. εμπλέκοντας τους ανθρώπους με τρόπο που συμφιλιώνει τις εντάσεις μεταξύ του ενδιαφέροντος τους για κοινωνικά θέματα και την έλλειψη εμπιστοσύνης στις κομματικές πολιτικές και κάνοντάς τους να βιώσουν καλύτερα τη δημοκρατία- οι άνθρωποι θέλουν την ευκαιρία να συμμετέχουν όταν θέλουν και να μη συμμετέχουν όταν δεν θέλουν- όπως η ‘χαρτογράφηση ιδεών’ του ισπανικού PSOE.


Κλίνοντας προς την καλή κοινωνία


Πρέπει να επανασυνδεθούμε με το ατομικό για να δώσουμε μια καλύτερη ώθηση στην κοινή προσπάθεια. Πρέπει να υπερβούμε το νοσταλγικό νεφέλωμα της δεξιάς και να καλλιεργήσουμε μια πιο περιεκτική πολιτική περηφάνια που να αναγνωρίζει τη ρευστότητα και την ποικιλία του κόσμου στον οποίο ζούμε, όπου κοινωνική δικαιοσύνη είναι εκεί που θέλουμε να πάμε και συμμετοχική δημοκρατία είναι πώς θέλουμε να φτάσουμε.


Πρέπει να συνδυάσουμε ιδεαλισμό και πραγματισμό, να στρέψουμε τις αλληλεπιδράσεις του ατομικού συμφέροντος σε μια κοινή προσπάθεια, να μεταφέρουμε τις σοσιαλιστικές αξίες στην ιστορία της καθημερινής εμπειρίας και τα συνδεόμενα δικαιώματα και ευθύνες μέσα από το φακό μιας νέας κοινωνικής σύμβασης για συμμετοχή και ενός επαναπροσδιορισμού του πλαισίου αξιών μας. Με δυο λόγια, πρέπει να ενσωματώσουμε και να κάνουμε πράξη την αλλαγή που θέλουμε να δούμε στον κόσμο.

Ο Michel Bauwens εξετάζει τις δυνατότητες που ανοίγουν οι ομότιμες σχέσεις για τις προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να προσφέρουν μία εναλλακτική οδό ως προς τη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και σε σχέση με την εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Ομότιμη διακυβέρνηση και δημοκρατία


Καθώς οι ομότιμες τεχνικές και κοινωνικές υποδομές όπως τα διανεμημένα μέσα επικοινωνίας και οι αυτοδιοικούμενες ομάδες γίνονται ένα σημαντικό αν όχι κυρίαρχο σχήμα για τις αλλαγές που επιφέρει ο γνωστικός καπιταλισμός, η ομότιμη δυναμική των σχέσεων θα έχει όλο και περισσότερο πολιτικές επιδράσεις.


Υπενθυμίζουμε ότι η ομότιμη δυναμική των σχέσεων προκύπτει όπου υπάρχουν διανεμημένα δίκτυα, δηλαδή όπου υπάρχει ελευθερία για ανάληψη δράσεων και σχέσεων και όπου δεν υπάρχει απροκάλυπτος καταναγκασμός έτσι ώστε οι τρόποι διακυβέρνησης να κατευθύνονται από κάτω προς τα πάνω. Δημιουργεί διαδικασίες όπως ομότιμη παραγωγή, κοινή παραγωγή αξίας, ομότιμη διακυβέρνηση, δηλαδή αυτο-διακυβέρνηση τέτοιων προγραμμάτων και ομότιμη ιδιοκτησία, ένα αυτο-ανοσοποιητικό σύστημα που αποτρέπει την ιδιοποίηση των commons από ιδιώτες.


Είναι σημαντικό να διακρίνουμε την ομότιμη διακυβέρνηση πολλών μικρών αλλά συντονισμένων σε παγκόσμιο επίπεδο ομάδων που επιλέγουν μη αντιπροσωπευτικές διαδικασίες στις οποίες οι συμμετέχοντες συναποφασίζουν για τα προγράμματα, από την αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Η τελευταία είναι μια αποκεντρωμένη μορφή της από κοινού εξουσίας, που βασίζεται σε εκλογές και αντιπροσώπους. Απ’ τη στιγμή που η κοινωνία δεν είναι μια ομότιμη ομάδα με a priori συναίνεση, αλλά μάλλον μια αποκεντρωμένη δομή ανταγωνιστικών ομάδων, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν μπορεί να αντικατασταθεί από την ομότιμη διακυβέρνηση.


Ωστόσο, και οι δυο τρόποι θα επηρεάσουν και θα προσαρμοστούν ο ένας στον άλλον. Τα ομότιμα προγράμματα που εξελίσσονται πέραν μιας συγκεκριμένης κλίμακας και αρχίζουν να αντιμετωπίζουν θέματα που έχουν να κάνουν με αποφάσεις για ανεπαρκείς πόρους, θα υιοθετήσουν πολύ πιθανά κάποιους αντιπροσωπευτικούς μηχανισμούς. Η αντιπροσωπευτική και γραφειοκρατική λήψη αποφάσεων μπορεί και πρόκειται να αντικατασταθεί σε ορισμένες περιπτώσεις από παγκόσμια δίκτυα διακυβέρνησης, σε μεγάλο βαθμό αυτοδιοικούμενα και που, σε κάθε περίπτωση, θα ενσωματώνουν όλο και περισσότερα πρότυπα θεματοφυλάκων, που προσπαθούν να συμπεριλάβουν ως συμμετέχοντες στη λήψη αποφάσεων όλες τις ομάδες στις οποίες οι δράσεις αυτές μπορούν να επιδράσουν. Αυτό το συνεταιριστικό πρότυπο που βασίζεται στην ομάδα είναι διαφορετικό, αλλά σχετικό σε ό, τι αφορά στο πνεύμα από την ομότιμη διακυβέρνηση που βασίζεται στο άτομο, γιατί μοιράζονται ένα ήθος συμμετοχής.


Ωστόσο, υπάρχει η ακόλουθη θεμελιώδης αλλαγή. Η μοντέρνα αντίληψη θεωρεί ότι τα άτομα χρειάζονται ένα κοινωνικό συμβόλαιο που μεταβιβάζει την εξουσία σε έναν κυρίαρχο προκειμένου να δημιουργηθεί η κοινωνία και ότι χρειάζονται κοινωνικοποίηση μέσω θεσμών που απευθύνονται σ’ αυτά όπως σε μια αδιάκριτη μάζα. Κατά τη νέα άποψη, όμως, τα άτομα είναι ήδη και πάντα συνδεδεμένα με τους ομότιμούς τους και βλέπουν τους θεσμούς ομότιμα. Κατά συνέπεια, οι θεσμοί θα πρέπει να εξελιχθούν για να γίνουν υποστηρικτικές οικολογίες, επινοητικοί τρόποι για τη δημιουργία υποδομών υποστήριξης.


Οι πολιτικοί γίνονται διερμηνείς και εμπειρογνώμονες, ο οποίοι μπορούν να κατευθύνουν τα θέματα που ανακύπτουν από δίκτυα που βασίζονται στην κοινωνία των πολιτών, στο θεσμικό πεδίο.


Το κράτος γίνεται τουλάχιστον ουδέτερος (ή ακόμη καλύτερα ευνοϊκός προς τα commons) διαιτητής, δηλαδή μετα-ρυθμιστής για τις τρεις σφαίρες και περνάει από το δυαδικό δίλημμα κράτους/ιδιωτικοποίησης στην τριαδική επιλογή για μια καλύτερη δυνατή μίξη ανάμεσα στην κυβερνητική ρύθμιση, την ελευθερία της ιδιωτικής αγοράς και τα αυτόνομα προγράμματα της κοινωνίας των πολιτών. Ειδικότερα, μπορεί να εξελιχθεί έτσι ώστε να έχει τις ακόλουθες δραστηριότητες. Αναγνωρίζοντας την άμεση αξία της δημιουργίας κοινωνικού πεδίου μπορεί να βρει τρόπους υποστήριξης τέτοιων δραστηριοτήτων.


Ένα παράδειγμα που συνάντησα πρόσφατα είναι το έργο της δημοτικής αρχής της Βρέστης, στη γαλλική Βρετάνη. Εκεί, το τμήμα ‘Τοπική Δημοκρατία’ της πόλης έχει διαθέσιμες ηλεκτρονικές υποδομές, εκπαιδευτικά πρότυπα και κοινή φυσική υποδομή (κάμερες, ηχητικό εξοπλισμό κλπ) έτσι ώστε οι ντόπιοι, άτομα και ομάδες, να μπορούν να δημιουργούν πολιτιστικά και κοινωνικά προγράμματα μόνοι τους. Για παράδειγμα, με το πρόγραμμα Territoires Sonores το κοινό μπορεί να δημιουργήσει αρχεία ήχου και βίντεο για να εμπλουτίσει τα έθιμά του, τα οποία δεν παράγονται κατά συνέπεια από ιδιωτική εταιρία ούτε από την ίδια την πόλη.


Η δυναμική μεταξύ ομότιμων δικτύων, όπως και η σκέψη και η ανάγκη πειραματισμού που εμπνέει, δεν αποτελεί απλώς μια τρίτη μορφή για την παραγωγή κοινωνικής αξίας, αλλά παράγει επίσης νέες μορφές θεσμοθέτησης και ρύθμισης, που θα μπορούσαν να ερευνηθούν ή/και να εφαρμοστούν εποικοδομητικά.


Πράγματι, μέσα από την κοινωνία των πολιτών εμφανίζεται ένας νέος θεσμός, τα commons, που αποτελούν μια νέα ξεχωριστή μορφή ρύθμισης και ιδιοκτησίας. Σε αντίθεση με την ιδιωτική ιδιοκτησία, που αποκλείει, και την κρατική ιδιοκτησία, όπου το συλλογικό ‘ιδιοποιείται’ το ατομικό, στα commons το ατομικό διατηρεί την κυριαρχία του, αλλά τη μοιράζεται εκούσια. Η διαφορά ανάμεσα στην ηθική των Creative Commons και της General Public Licence είναι, ότι στην πρώτη περίπτωση το άτομο έρχεται πρώτο και τα commons είναι ένα παράγωγο του ατομικού συμφέροντος. Στις άδειες GPL, αντίθετα, η κατασκεύη του κοινού είναι πρωταρχική (ακόμα και αν κάποιος συνεργάζεται οδηγούμενος από το προσωπικό του συμφέρον, το έργο του είναι αναπόσπαστο κομμάτι των commons, κάτι που είναι ασαφές σε πολλές εκδοχές των αδειών Creative Commons). Κοινός πάντως και στις δύο άδειες είναι ο εθελοντικός χαρακτήρας του να μοιραστεί κάποιος το έργο του.


Για παράδειγμα, ο Peter Barnes, στο σημαντικό βιβλίο του ‘Capitalism 3.0’, εξηγεί πώς τα εθνικά πάρκα και τα περιβαλλοντικά commons (όπως το προτεινόμενο Skytrust)μπορούν να διοικούνται από τραστ, που έχουν την υποχρέωση να κρατούν όλο το (φυσικό) κεφάλαιο άθικτο και μέσα από το ‘ένας άνθρωπος/μία ψήφος’ να αναλαμβάνουν τη διατήρηση των κοινών φυσικών πόρων. Αυτό μπορεί να γίνει μια αποδεκτή εναλλακτική λύση τόσο στην εθνικοποίηση όσο και στην απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση.


Προς έναν προσανατολισμό των commons σε μια ανανεωμένη προοδευτική πολιτική


Τι σημαίνει αυτό για τις απελευθερωτικές παραδόσεις που προέκυψαν από την βιομηχανική εποχή;


Πιστεύω πως μπορεί να έχει 2 θετικές επιδράσεις:


1) Διαχωρισμό της αυτόματης σύνδεσης με τις γραφειοκρατικές κυβερνητικές ιδιότητες (πράγμα που δεν σημαίνει πως δεν είναι κατάλληλο σε ορισμένες συνθήκες). Μπορούν να διατυπωθούν προτάσεις που υποστηρίζουν άμεσα την ανάπτυξη των Commons.


2) Διαχωρισμό από την εναλλακτική του: απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση. Υποστήριξη για τα Commons και την ομότιμη παραγωγή σημαίνει πως υπάρχει εναλλακτική στη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και στη μπλερική εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Τα προοδευτικά κινήματα μπορούν έτσι να γίνουν περισσότερο πληροφοριακή παρά να μείνουν αγκιστρωμένα στην βιομηχανικής κοινωνίας. Αντί να προασπίζονται το βιομηχανικό στάτους κβο, γίνονται ξανά μια επιθετική δύναμη (δηλαδή: να παλέψουν για μια κοινωνία της πληροφορίας βασισμένη στην ισότητα), συνδεδεμένη πιο στενά με τις ανοιχτές/ελεύθερες, συμμετοχικές, προσανατολισμένες στα commons δυνάμεις και κινήματα. Αυτά τα τρία κοινωνικά κινήματα δημιουργήθηκαν από την ανάγκη για μια αποτελεσματική κοινωνική αναπαραγωγή της ομότιμης παραγωγής και του common.


Τα ανοιχτά και ελεύθερα κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι υπάρχει ακατέργαστο υλικό για ελεύθερη πολιτιστική παραγωγή και να αγωνιστούν κατά των μονοπωλιακών μισθωμάτων του κεφαλαίου, που περιορίζει τώρα τους νεωτερισμούς. Εργάζονται για εκείνη την πλευρά της εξίσωσης που επιτρέπει την είσοδο. Τα συμμετοχικά κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι ο καθένας μπορεί να χρησιμοποιήσει τον ειδικό συνδυασμό ικανοτήτων του για να συμβάλει στο κοινό πρόγραμμα και να δουλέψει για να κάνει πιο προσιτά τα τεχνικά, κοινωνικά και πολιτικά σημεία εκκίνησης. Τέλος, το κίνημα των Commons εργάζεται για να προφυλάξει το common από την ιδιωτική ιδιοποίηση, έτσι ώστε η κοινωνική αναπαραγωγή να διασφαλιστεί και η κυκλοφορία του common να συνεχιστεί απρόσκοπτα, καθώς τα Commons με τη σειρά τους δημιουργούν νέα επίπεδα ανοιχτού και ελεύθερου ακατέργαστου υλικού.


Υπάρχει επίσης μια διασύνδεση με το περιβαλλοντολογικό κίνημα. Ενώ τα προσανατολισμένα στον πολιτισμό κινήματα μάχονται κατά των τεχνητών ελλείψεων, το περιβαλλοντολογικό κίνημα μάχεται κατά της τεχνητής αφθονίας που δημιουργεί η χωρίς περιορισμούς λογική των αγορών. Η κατάργηση της ψευδο-αφθονίας και της ψευδο-έλλειψης είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να συμβεί για να γίνει ο ανθρώπινος πολιτισμός μας βιώσιμος σε αυτό το στάδιο. Όπως έχει τονίσει ο Richard Stallman [1] και άλλοι, το νομοθετικό πλαίσιο για τα πνευματικά δικαιώματα και τις πατέντες έχει σαν στόχο τον περιορισμό της ελεύθερης συνεργασίας και των πολιτισμικών ανταλλαγών ανάμεσα στους δημιουργικούς ανθρώπους, και είναι το ίδιο ολέθρια για την ανθρώπινη εξέλιξη όσο και η καταστροφή της βιοσφαίρας.


Υπάρχει, επομένως, τεράστια δυναμική ώστε η ανανεωμένη αριστερά να ευθυγραμμιστεί με τις αξίες της νέας γενιάς και να επιτύχει το μακροπρόθεσμο πλεονέκτημα που οι Ρεπουμπλικάνοι πέτυχαν από τη δεκαετία του ’80.


Τι πρέπει να γίνει;


Προτεραιότητα είναι η δημιουργία νομικών και ρυθμιστικών πλαισίων που:


1) μειώνουν τις τεχνητές ελλείψεις στον τομέα της πληροφορίας έτσι ώστε να δημιουργηθεί μια τεράστια κοινωνική αξία και μια μη υλική ευχάριστη ατμόσφαιρα να αντικαταστήσει την θανάσιμη λογική της υλικής συσσώρευσης.


2) εισάγουν το πραγματικό κόστος στο υλικό πεδίο έτσι ώστε η αγορά να μη δημιουργεί πια αρνητικές εξωτερικεύσεις στο φυσικό περιβάλλον.


3) δημιουργούν μια πιο διανεμημένη πρόσβαση στα μέσα παραγωγής (χρηματοδότηση σε ομότιμη βάση, διανεμημένη παραγωγή ενέργειας κλπ) έτσι ώστε η ομότιμη δυναμική να μπορεί να εισαχθεί και στη σφαίρα της υλικής παραγωγής.

——————————————————————————–

[1] Ο Richard Stallman αντιτίθεται στη χρήση του όρου πνευματική ιδιοκτησία γιατί ‘Είναι λάθος να μιλάς “για καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας” εδώ, αφού μόνο μερικοί, όχι όλοι, οι νόμοι πνευματικής ιδιοκτησίας δημιουργούν έλλειψη ενός αγαθού με εγγενή αξία. Για παράδειγμα, οi νόμοι για τα εμπορικά σήματα δεν προκαλούν την έλλειψη κάποιου αγαθού με πραγματική αξία. Η χρήση ενός όρου που περιλαμβάνει τον νόμο για τα εμπορικά σήματα είναι ένα αχρείαστο λάθος’.

(προσωπικό email, 25 Φεβρουαρίου 2007)


Διαβάστε ακόμα


Το ίδρυμα P2P


Ομότιμη πολιτική ορολογία (στα αγγλικά)

Οι σύγχρονες κοινωνικές πρακτικές δεν μπορούν πλέον να αναλυθούν με μια απλή δυαδική διάκριση ιδιωτικού/δημόσιου, ο κατακερματισμός της κοινωνίας σε μια πολλαπλότητα κοινωνικών τομέων απαιτεί μια πολλαπλότητα προοπτικών αυτο-περιγραφής. Ο Gunther Teubner προτείνει την αντικατάσταση αυτής της πρωταρχικής διάκρισης από την έννοια της πολυσυγκειμενικότητας.


Η αποδόμηση της διάκρισης ιδιωτικού/δημόσιου κοντεύει να γίνει συνήθεια, αυτές τις μέρες. Το πρόβλημα είναι ότι κανείς δεν ξέρει πώς να τη μετατοπίσει, για να μην πούμε πώς να την αντικαταστήσει. Οι θεωρητικοί αναλύουν ξανά και ξανά την κατάρριψη των συνόρων μεταξύ κράτους και κοινωνίας, αλλά αυτό που έχουν να προτείνουν είναι μια διάχυτη πολιτικοποίηση ολόκληρης της κοινωνίας. Παρομοίως, η διάκριση μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής νομοθεσίας επικρίθηκε από πολλούς νομικούς μελετητές, αλλά υποκαταστάθηκε από την αόριστη υπόθεση ότι η ιδιωτική νομοθεσία είναι διάχυτα πολιτική.


Η αντικατάσταση του διαχωρισμού ιδιωτικό/δημόσιο


H επιχειρηματολογία μου ξεκινά με την προφανή παρατήρηση ότι η διάκριση δημόσιου/ιδιωτικού αποτελεί μια υπερ- απλουστευμένη περιγραφή της σύγχρονης κοινωνίας. Υποστηρίζω επίσης ότι κάθε ιδέα συγχώνευσης του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα είναι εξίσου ακατάλληλη. Ως εναλλακτική άποψη προτείνω ο διαχωρισμός δημόσιου/ιδιωτικού να υποκατασταθεί από την έννοια της πολυσυγκειμενικότητας (polycontexturality). Το επιχείρημα είναι το ακόλουθο: οι σύγχρονες κοινωνικές πρακτικές δεν μπορούν πλέον να αναλυθούν με μια απλή δυαδική διάκριση, ο κατακερματισμός της κοινωνίας σε μια πολλαπλότητα κοινωνικών τομέων απαιτεί μια πολλαπλότητα προοπτικών αυτο-περιγραφής. Επομένως, η απλή διάκριση κράτους/κοινωνίας, που από νομοθετικής άποψης ερμηνεύεται ως δημόσια νομοθεσία έναντι ιδιωτικής νομοθεσίας, πρέπει να υποκατασταθεί από μια πολλαπλότητα κοινωνικών προοπτικών, οι οποίες θα καθρεφτίζονται ταυτόχρονα στη νομοθεσία. Μια διαλεκτική Aufhebung της διάκρισης μπορεί να χρησιμεύσει στη διατήρηση, ακόμη και στην ενδυνάμωση της ανταπόκρισης της νομοθεσίας στο διαχωρισμό δημόσιου/ιδιωτικού, εάν αυτός ο διαχωρισμός εκληφθεί ως διαφορά μεταξύ της πολιτικής και της οικονομικής λογικής. Την ίδια στιγμή όμως ο δυϊσμός πρέπει να πάψει να υπάρχει και να υποκατασταθεί από την πολλαπλότητα των κοινωνικών προοπτικών που θα πρέπει τότε να μεταφερθούν στη νομοθεσία.


Η ιδιωτική νομοθεσία πρέπει να ενισχύσει την προαιρετική σχέση της με τον σύγχρονο πλουραλισμό του λόγου- όχι μόνο της σχέση της με την οικονομία, σύμφωνα με την κυρίαρχη άποψη σήμερα, αλλά επίσης τις στενές σχέσεις της με τα πολλά πλαίσια της ιδιωτικής ζωής, της υγείας, της εκπαίδευσης, της επιστήμης, της θρησκείας, της τέχνης και των μέσων επικοινωνίας. Αυτό μπορεί να οδηγήσει στην πλήρη αντανάκλαση στην ιδιωτική νομοθεσία των ξεχωριστών λογικών παραμέτρων αυτών των ποικίλων τομέων λόγου.


Το θέμα είναι η ιδιωτική νομοθεσία να απο-πολιτικοποιηθεί και να απο-οικονομοποιηθεί, έτσι ώστε να αποστασιοποιηθεί όχι μόνο από τον δημόσιο αλλά και από τον ιδιωτικό τομέα. Έχει γίνει κοινός τόπος σήμερα να τονίζεται η διαφορά μιας αποτελεσματικής ιδιωτικής νομοθεσίας από τις ρυθμιστικές πολιτικές του κράτους πρόνοιας και να διαχωρίζεται η αυτόνομη και αποκεντρωμένη, σε ό, τι αφορά στις ρυθμίσεις, παραγωγή της πρώτης από τις συγκεντρωτικές νομοθετικές προθέσεις της δεύτερης. Δεν έχει γίνει όμως αρκετά κατανοητό ότι η ιδιωτική νομοθεσία δεν μπορεί να ταυτιστεί απλώς με την κατοχύρωση της οικονομικής δράσης. Πράγματι, αυτό ήταν το μεγάλο ιστορικό σφάλμα του δόγματος της ιδιωτικής νομοθεσίας: η νομοθεσία για τις συμβάσεις συρρικνώνεται όλο και περισσότερο σε νομοθεσία των συναλλαγών της αγοράς, η νομοθεσία για τις ιδιωτικές οργανώσεις έχει μετατραπεί σε νομοθεσία για τις επιχειρήσεις. Οι δικηγόροι θεωρούν τη νομοθεσία για την ιδιοκτησία μόνο ως βάση για τις επιχειρήσεις της αγοράς και διαμορφώνουν τη νομοθεσία για τις ζημίες ως σειρά πολιτικών και κανόνων που ενστερνίζονται οικονομικές εξωτερικεύσεις και ξεριζώνουν τις επιδράσεις τρίτων μερών.


Οι αυτονομίες των διαφορετικών κοινωνικών χώρων


Αυτά είναι, φυσικά, κατανοητά σφάλματα. Το νομικό δόγμα πρέπει να προσαρμοστεί στη διπλή Μεγάλη Μεταμόρφωση του αιώνα μας, τον νικηφόρο ιμπεριαλισμό τόσο του οικονομικού όσο και του πολιτικού συστήματος που χώρισε τον κοινωνικό χώρο σε δυο σφαίρες επιρροής. Από τη μια πλευρά η οικονομική δράση ανέπτυξε αθροιστικές τάσεις στην επέκτασή της στην κοινωνία και μεταμόρφωσε μη-εμπορικές κοινωνικές σχέσεις, π.χ. τις σχέσεις των κλασικών επαγγελμάτων προς τους πελάτες τους, σε οικονομικές σχέσεις προσανατολισμένες στο κέρδος. Η ιδιωτική νομοθεσία ακολούθησε τη συνεχιζόμενη εμπορευματοποίηση του κοινωνικού χώρου, μερικές φορές επιφυλακτικά, πάντοτε υπάκουα. Από την άλλη πλευρά υπήρχε η φαινομενικά απρόσκοπτη ανάπτυξη του κράτους πρόνοιας, που μεταμόρφωνε τις κοινωνικές δραστηριότητες σε υπηρεσίες του δημόσιου τομέα. Κατά συνέπεια, η ιδιωτική νομοθεσία παραιτήθηκε από τις ευθύνες της για τη νομική ρύθμιση αυτών των κοινωνικών δραστηριοτήτων προς όφελος των αρχών της δημόσιας νομοθεσίας. Κι αυτό το σφάλμα υπήρξε το κοινό σημείο εκκίνησης για τις μεγάλες ισχυρές ιδεολογίες, τον φιλελευθερισμό και τον μαρξισμό, στις αναρίθμητες εκδοχές και συνδυασμούς τους, συμπεριλαμβανομένης της κοινωνικής δημοκρατίας και των Νέων Εργατικών. Η διαφωνία τους ήταν μόνο εάν η ιδιωτική νομοθεσία πρέπει να αντανακλά την οικονομική αποτελεσματικότητα ή τις κυβερνητικές πολιτικές, τις αρχές της οικονομικής αυτονομίας ή της πολιτικής παρέμβασης. Tertim non datur. Και οι δυο πολιτικές ιδεολογίες συνέβαλαν στη λειτουργία νομικών θεσμών που τονίζουν, αν και με διαφορετικές μορφές, την αλληλεπίδραση του πολιτικού και του οικονομικού τομέα, ενώ την ίδια στιγμή- κι αυτό είναι το κεντρικό σημείο- παραμέλησαν ή ενορχήστρωσαν άλλους τομείς της κοινωνίας των πολιτών.


Ωστόσο, μια μη-απλουστευμένη αντίληψη θα αναγνώριζε την ιδιωτική νομοθεσία σε πολλούς κοινωνικούς χώρους όπου η αυθόρμητη δημιουργία κανόνων αποτελεί πηγή νομοθεσίας. Ο εκπληκτικός πλουραλισμός των νέων μορφών εθελοντισμού δίνει ένα παράδειγμα μη οικονομικής ιδιωτικής νομοθεσίας στην κοινωνία των πολιτών. Οι αυθόρμητες διαδικασίες διαμόρφωσης κανόνων σε κινήματα πολιτών και μη κερδοσκοπικές ιδιωτικές οργανώσεις αποτελούν ένα άλλο. Η κυρίαρχη πρόκληση για τη θεωρία της ιδιωτικής νομοθεσίας σήμερα είναι, κατά την άποψή μου, να επανεξετάσουμε τη μια (de facto: οικονομική) αυτονομία του ελεύθερου ατόμου μέσα στις πολλές αυτονομίες διαφορετικών κοινωνικών χώρων- την αυτονομία της ιδιωτικής ζωής, της ιατρικής φροντίδας, της εκπαίδευσης, της έρευνας, της θρησκείας, της τέχνης, των μέσων επικοινωνίας- στις οποίες η ιδιωτική νομοθεσία πρέπει να ανταποκριθεί. Η θεμελιώδης λειτουργία της ιδιωτικής νομοθεσίας είναι να θεσπίσει ποικίλες διαδικασίες αποκεντρωμένης και αυθόρμητης διαμόρφωσης κανόνων στην κοινωνία των πολιτών, που είναι ουσιαστικά διαφορετικές από τις διαδικασίες πολιτικής ρύθμισης από την κεντρική αρχή του κράτους. Με αυτή την ευρύτερη έννοια, το έργο της ιδιωτικής νομοθεσίας είναι να θεσμοθετήσει χώρους κοινωνικής αυτονομίας, όχι μόνο οικονομικές μορφές δράσης αλλά ειδικότερα μη οικονομικές μορφές συμβάσεων και άλλων τρόπων συναινετικής δράσης, ιδιοσυγκρασιακή ιδιωτική ρύθμιση, τυποποίηση, ομαλοποίηση, κώδικες πρακτικών, επίσημη οργάνωση και χαλαρά οργανωμένα δίκτυα σε διαφορετικές δομές της κοινωνίας των πολιτών.


Η ανταπόκριση του νόμου;


Εάν υπάρχει ένα δίδαγμα που η ιδιωτική νομοθεσία θα μπορούσε να αντλήσει από τη σύγχρονη κοινωνική θεωρία είναι ότι η κοινωνική αυτονομία, π.χ. η δυνατότητα αυτο-ρύθμισης ενός κοινωνικού πεδίου δεν περιορίζεται στον μηχανισμό της αγοράς της οικονομίας, αλλά πραγματοποιείται με διαφορετικές μορφές σε πολλές ακόμη σημαντικές κοινωνικές σφαίρες.


Τίθεται λοιπόν το καίριο ερώτημα: Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για την ανταπόκριση της νομοθεσίας; Κάτω από ποιες συνθήκες η ιδιωτική νομοθεσία θα αναπτύξει μια παρόμοια αλλά διαφορετική ευαισθησία έναντι της αυθόρμητης διαμόρφωσης κανόνων σε άλλους κοινωνικούς χώρους όπως η εκπαίδευση, η έρευνα, τα μέσα επικοινωνίας, η τέχνη, η υγεία; Και, ιδιαίτερα σημαντικό για την παρούσα κατάσταση: με ποιο τρόπο η σύγχρονη τάση για ιδιωτικοποίηση μπορεί να επηρεάσει τις προϋποθέσεις ανταπόκρισης;


Διαβάστε ακόμα


Εναλλακτικές λύσεις στην κρατοκεντρική συνταγματική θεωρία (στα αγγλικά)


Παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων από “ιδιωτικούς” διε-θνικούς παράγοντες (στα αγγλικά)

Οι προοδευτικές πολιτικές πρέπει να υποστηρίζουν ορισμένες κεντρικές αξίες και ταυτόχρονα να ανταποκρίνονται στη σύγχρονη ατζέντα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των θεμάτων του φύλου και των περιβαλλοντολογικών προβλημάτων. Οι κεντροαριστερές πολιτικές δυνάμεις και τα κινήματα της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να ανταποκριθούν στην πρόκληση της συμφιλίωσης αρχών και αποτελεσματικών πολιτικών.


Μια συνέντευξη στον Πάνο Παπούλια για το Re-Public


Η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει


Πάνος Παπούλιας: Σε ένα από τα πιο πρόσφατα έργα σας, Η Παγκόσμια Συνθήκη, αναφέρεστε στην ανάγκη μεταρρύθμισης της διαδικασίας της παγκοσμιοποίησης. Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι κυριότερες κατευθύνσεις προς τις οποίες η μεταρρύθμιση αυτή πρέπει να στοχεύει;


David Held: Λοιπόν, υπάρχουν δύο κύρια ρεύματα σκέψης για την παγκοσμιοποίηση. Το πρώτο είναι η συμβατική και πασίγνωστη νεοφιλελεύθερη θέση, που υποστηρίζει ουσιαστικά ότι οι αγορές αποτελούν το κλειδί για τη μεταρρύθμιση και την ανάπτυξη. Οι περισσότεροι από τους κύριους υποστηρικτές και οι περισσότεροι από τους κυρίαρχους θεσμούς της διεθνούς τάξης δημιουργούν και συντηρούν κανόνες που ενισχύουν αυτό το σχέδιο. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν αυτοί που υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα είναι η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και η ίδια η παγκοσμιοποίηση και χρειαζόμαστε περισσότερες τοπικές και εθνικές λύσεις για το μέλλον μας.


Η δική μου θέση δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Νομίζω ότι υπάρχουν βαθιά προβλήματα στη νεοφιλελεύθερη εκδοχή της παγκοσμιοποίησης, αλλά νομίζω επίσης ότι η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει. Ο κόσμος έγινε πιο διασυνδεδεμένος, η ηλεκτρονική και τεχνολογική επανάσταση και το ίντερνετ προωθούν νέες μορφές ανθρώπινης επικοινωνίας. Δεν αναδιαμορφώνουν μόνο τις ίδιες τις επικοινωνίες, αλλά τη φύση του επιχειρείν, αλλάζουν την υποδομή της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης. Νομίζω λοιπόν ότι πέρα από τη συζήτηση για το μέλλον της παγκοσμιοποίησης σήμερα πρέπει να διαχωρίσουμε ορισμένα πράγματα: ότι η αυξανόμενη διασύνδεση του κόσμου ήρθε για να μείνει και το ερώτημα είναι πώς πρέπει να είναι.


Νομίζω ότι η νεοφιλελεύθερη λύση έχει αποτύχει, δηλαδή ο φονταμενταλισμός των αγορών από τη μια πλευρά και οι δυνάμεις κατά της παγκοσμιοποίησης από την άλλη, δεν παρέχουν μια σοβαρή απάντηση στα προβλήματα της παγκόσμιας διασύνδεσης και στο γεγονός ότι όλο και περισσότερο η μοίρα και οι τύχες της κάθε χώρας και όλων των χωρών σε ζωτικά θέματα –από τους εμπορικούς μέχρι τους περιβαλλοντολογικούς κανόνες- δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με τοπικές ή εθνικές λύσεις.


Είναι η κοινωνία των πολιτών προοδευτική;


Π.Π.: Αναφερθήκατε εν συντομία στα μειονεκτήματα των κινημάτων κατά της παγκοσμιοποίησης με την έννοια της αντίδρασής τους στα θέματα που ανακύπτουν από το αυξανόμενο επίπεδο παγκόσμιας διασύνδεσης. Θα μπορούσατε να αναπτύξετε περισσότερο το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων σε σχέση με την παγκόσμια μεταρρύθμιση;


D.H.: Δεν υποθέτω πως τα παγκόσμια κινήματα είναι αναγκαστικά ανώτερα ή σοφά. Οφείλουν να δείξουν πως είναι στη φύση των πολιτικών τους και στη φύση της δουλειά τους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορείτε να βρείτε αναρίθμητες κοινωνικές ομάδες που τάσσονται υπέρ των αμβλώσεων και άλλες τόσες που τάσσονται εναντίον. Όλες τους είναι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, αλλά δεν είναι όλες προοδευτικές. Η προοδευτική φύση της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να εξετάζεται, μέχρι ενός σημείου, ανεξάρτητα από τα ίδια τα κινήματα.


Για να απαντήσω σε γενικές γραμμές στην ερώτησή σας, νομίζω πως τα τελευταία 20 ή 30 χρόνια, αρχίζοντας από τις αλλαγές στις περιβαλλοντολογικές πολιτικές που προωθήθηκαν από τα οικολογικά κινήματα και μέχρι τη γένεση των κινημάτων που έχουν να κάνουν με την παγκοσμιοποίηση, τα κοινωνικά κινήματα υπήρξαν απίστευτα σημαντικά στην άσκηση πιέσεων για να αλλάξει η ατζέντα της παγκοσμιοποίησης, να ξεφύγει από το νεοφιλελεύθερο πρότυπο, καθώς και στην άσκηση πιέσεων για περισσότερο εκδημοκρατισμό και υπευθυνότητα στις παγκόσμιες διαδικασίες, όπως επίσης στους εθνικούς θεσμούς, θέτοντας νέα θέματα στην ατζέντα σε αρκετά βασικές μορφές. Υπάρχει η OXFAM, στο προσκήνιο των συζητήσεων για το εμπόριο, το χρέος, ακόμη και τη φτώχεια. Υπάρχουν οι Γιατροί χωρίς Σύνορα που κάνουν εκπληκτική δουλειά για την υγεία και τη διανομή της υγείας και άλλοι. Πολλές παράλληλες ομάδες κάνουν σημαντική δουλειά, αλλάζοντας την ατζέντα σε τοπικό όπως και σε πιο παγκόσμιο επίπεδο.


Έχουμε δει τα τελευταία 20 έως 30 χρόνια το επίτευγμα των κοινωνικών κινημάτων που μετατόπισαν την ατζέντα από το εμπόριο και το χρέος στο περιβάλλον, τη βιωσιμότητα, τη φτώχεια και λοιπά. Ο ρόλος των διανοούμενων, των πολιτικών κομμάτων είναι να συζητήσουν αυτή την ατζέντα, όχι απλώς να τη δεχτούν μόνο και μόνο επειδή προήλθε από την κοινωνία των πολιτών. Με άλλα λόγια, πρέπει να ξέρουμε γιατί ορισμένες συνεισφορές της κοινωνίας των πολιτών είναι προοδευτικές και άλλες όχι.


Οι προκλήσεις της κεντροαριστεράς


Π.Π.: Ποια πιστεύετε λοιπόν ότι είναι η ουσία μιας προοδευτικής κοινωνίας των πολιτών ή η προοδευτικότητα στην πολιτική;


D.H.: Η ουσία της προοδευτικότητας σήμερα έχει στον πυρήνα της βασικές αρχές παγκόσμιας δικαιοσύνης, βασικές αρχές δημοκρατίας και υπευθυνότητας, βασικές ανησυχίες για το περιβάλλον και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Αναγνωρίζει επίσης ότι οι αγορές ήρθαν για να μείνουν αλλά πρέπει να εφοδιαστούν με νέα είδη κανόνων. Πρέπει να δεχτούμε πως εάν επιθυμούμε να μετατοπίσουμε την ατζέντα επιτυχώς, τότε πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε πως οι κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου δεν πρόκειται να το αποδεχτούν έτσι απλά εκτός κι αν ανταποκρίνεται σε κάποιες από τις ανησυχίες τους, που αφορούν θέματα ασφαλείας, όχι μόνο την τρομοκρατία αλλά επίσης το πρόβλημα των κρατών αμφισβητούμενης νομιμότητας και της εξάπλωσης των πυρηνικών. Αυτού του είδους τα θέματα δεν είναι δημοφιλή στην κεντροαριστερά. Νομίζω ότι προκειμένου η προοδευτικότητα να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της διακυβέρνησης, πρέπει να διατυπώσει καθαρά τις ανησυχίες της κοινωνίας των πολιτών, αλλά να δώσει επίσης σοβαρές απαντήσεις στη συμβατική ατζέντα. Το εκλογικό σώμα δεν μπορεί να πειστεί ότι η κεντροαριστερά διαθέτει ικανή απάντηση σε θέματα διακυβέρνησης, εκτός κι αν μπορέσει να ενσταλάξει τις αξίες της σ’ αυτές τις μεγάλες προκλήσεις.


Π.Π.: Νομίζετε ότι η κεντροαριστερά ενσωματώνει ιδέες που είχε η αριστερά 30-40 χρόνια πριν;


D.H.: Πρέπει να θυμόμαστε πάντα ότι η αριστερά δεν είχε ποτέ αποτελέσει μια μοναδική, συγκροτημένη φωνή, όπως και σήμερα στην κεντροαριστερά υπάρχουν πολλές φωνές. Μέχρι ενός σημείου, αυτό είναι καλό: το πρόβλημα της ερμηνείας του κόσμου είναι τόσο περίπλοκο που υπάρχει χώρος για διαφορετικές κρίσεις και θέσεις.


Η κεντροαριστερά πρέπει να είναι δημοκρατική, πρέπει να είναι ανεκτική, πρέπει να είναι πλουραλιστική, πρέπει να είναι ανοιχτή σε εναλλακτικές απόψεις. Αυτό όμως που τη διαφοροποιεί από την κεντροδεξιά είναι η δέσμευση σε ορισμένες κεντρικές αξίες. Κατά την άποψή μου, αυτές οι κεντρικές αξίες είναι ορισμένες από τις παραδοσιακές αξίες του σοσιαλισμού, αλλά και μια σειρά αξιών που ο σοσιαλισμός δεν κατάλαβε ή δεν διατύπωσε καλά. Νομίζω ότι οι μαρξιστές και κάποιοι άλλοι σοσιαλιστές εξέλαβαν ορισμένα θέματα της σύγχρονης πολιτικής στραβά. Δεν κατάλαβαν το κράτος: νόμιζαν πως το κράτος θα έσβηνε. Δεν κατάλαβαν τη φύση των σύγχρονων εκλογικών σωμάτων, που είναι πολύ πιο διάχυτα και αποσπασματικά. Δεν κατάλαβαν το πρόβλημα των δικαιωμάτων και των ελευθεριών.


Επομένως, η κεντροαριστερά σήμερα οφείλει να θέσει τις κλασικές ανησυχίες για κοινωνική δικαιοσύνη και απελευθέρωση στο επίκεντρο. Σήμερα, όμως, αυτή η ατζέντα πρέπει να συνδεθεί με το καθεστώς των ανθρώπινων δικαιωμάτων, με τους προβληματισμούς για το θέμα των φύλων, με τη βιωσιμότητα του περιβάλλοντος, με μια ολόκληρη γκάμα θεμάτων που δεν αποτελούσαν μέρος της παραδοσιακής αριστεράς. Η μεταφορά των κεντρικών αξιών μιας προοδευτικής κεντροαριστεράς στη δημόσια πολιτική σημαίνει πολύ σκληρό πολιτικό προβληματισμό και πολύ σκληρή πολιτική δουλειά. Δεν αρκεί πλέον η κριτική και ο σκεπτικισμός, η κεντροαριστερά πρέπει να αρθρώνει μια πολιτική πειστική, εφικτή και πρακτική.


Π.Π.: Μιλάτε για ένα μίγμα ηθικής οντολογίας, πολιτικής ιδεολογίας και πραγματισμού;


D. H.: Ναι, αλλά ο πραγματισμός δεν σημαίνει αναγκαστικά εγκατάλειψη αυτών που έχουμε. Αυτός είναι ο λόγος που ασκώ τόσο σκληρή κριτική σε όλο μου το έργο σε δυό σειρές πολιτικών επιλογών που διαμόρφωσαν πρόσφατα τη φύση της παγκοσμιοποίησης: Η Συναίνεση της Ουάσιγκτον, από τη μια πλευρά, και το δόγμα ασφαλείας της Ουάσιγκτον από την άλλη. Πρόκειται για καταστροφικά πακέτα πολιτικής. Μου φαίνεται πως και τα δύο βασίζονται σε παρεξήγηση του κόσμου όπως τον ξέρουμε, και τα δύο είναι φανερό ότι θα έχουν επιζήμια αποτελέσματα.


Μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής


Π.Π.: Ωστόσο, υιοθετώντας, μερικώς έστω, τον πραγματισμό, η κεντροαριστερά και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ειδικότερα δεν κινδυνεύουν να διολισθήσουν στο χομπεσιανό έδαφος της πολιτικής της ισχύος;


D.H.: Νομίζω πως η ερώτηση είναι σωστή. Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος όταν συνδέουμε τα ιδανικά με την πολιτική να διολισθήσουμε σε μια βραχυπρόθεσμη πολιτική δομή, εγκαταλείποντας τα ιδανικά. Νομίζω πως υπάρχει εκεί μια διαφορά ανάμεσα στο ρόλο των κομμάτων και το ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Κατά κάποιο τρόπο, ο ρόλος του κόμματος της κεντροαριστεράς είναι να δημιουργήσει μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής. Ένα αποτελεσματικό κεντροαριστερό κόμμα είναι μια παραγωγική γέφυρα. Αλλά οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει πάντα να προωθούν την ατζέντα τους πιο πέρα, γιατί χωρίς αυτή την πίεση οι πολιτικοί θα διολισθαίνουν στις συμβατικές πολιτικές.


Κοιτάξτε την ιστορία του προοδευτικού σχεδίου στη Βρετανία σήμερα. Το μπλερικό σχέδιο ξεκίνησε με αυτόν τον νέο σαιξπηρικό κεντροαριστερό πρίγκιπα. Κόλλησε τώρα στο τέλμα των συζητήσεων για τη δημόσια πολιτική, τη μεταρρύθμιση του δημόσιου τομέα και την καταστροφική, οπισθοδρομική εξωτερική πολιτική.


Με άλλα λόγια, οφείλουμε να διαχωρίζουμε τον ρόλο του κόμματος, που είναι να λειτουργεί ως περιστροφική γέφυρα και το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων, που είναι να διασφαλίζουν συνεχώς ότι αυτά τα ιδανικά προωθούνται αποφασιστικά και εκπληρώνονται.


Π.Π.: Πιστεύετε ότι τα κοινωνικά κινήματα αναδύονται μέσα από τις ανεπάρκειες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας;


D.H.: Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι ταυτόχρονα αναπότρεπτη και πολύ αδέξια. Αναπότρεπτη επειδή δεν υπάρχουν πολλές εναλλακτικές λύσεις σε αυτή τη μορφή της δημοκρατίας. Αδέξια επειδή είναι πολύ αναποτελεσματική, δεν είναι πολύ καλή στο διάλογο και λοιπά. Οφείλουμε να είμαστε ευφάνταστοι, να σκεφτούμε νέες μορφές διαβούλευσης ικανές να κάνουν τους πληθυσμούς να εμπλακούν στην πολιτική. Η προοδευτική κοινωνία των πολιτών είναι εν μέρει ένας νέος τόπος πολιτικής που το κράτος επιθυμεί να κατακτήσει ή να έχει ως συνομιλητή κι αυτός ο πλουραλισμός αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο για μια υγιή δημοκρατία. Η τυπική δημοκρατία είναι η κατάσταση που διαμορφώνει το έδαφος για να ανθίσει η κοινωνία των πολιτών. Αντίστροφα, η κοινωνία των πολιτών είναι το έδαφος στο οποίο η δημοκρατία συντηρείται. Προϋποθέτουν η μια την άλλη.


Π.Π.: Στην περίπτωση της πρόσφατης βρετανικής εξωτερικής πολιτικής, θα λέγατε ότι το κεντροδεξιό κόμμα έκανε το κεντροδεξιό κίνημα να σιγήσει;


D.H.: Νομίζω ότι η βρετανική εξωτερική πολιτική βασικά ενέδωσε στην αμερικανική θέση. Η κυβέρνηση μπόρεσε-παίρνοντας αυτή τη θέση- να εξουδετερώσει την αντιπολίτευση. Ήταν μια αρκετά ανελέητη μακιαβελική πολιτική που παίχτηκε γύρω από τα ζητήματα εξουσίας. Η βρετανική κυβέρνηση θυσίασε όλα τα πράγματα που διακρίναμε ως κεντροαριστερή προσέγγιση σε θέματα ειρήνης και ασφάλειας. Ο Μπλερ ξεκίνησε ως ευρωπαϊστής και διεθνιστής και κατέληξε να αποδυναμώσει την Ευρωπαϊκή Ένωση και να αποδυναμώσει τους διεθνείς θεσμούς.


Πραγματισμός και ρευστή πολιτική


Π.Π.: Είναι η κεντροαριστερά ένας προνομιακός συνομιλητής των κινημάτων της κοινωνίας των πολιτών;


D.H.: Είναι εξαιρετικά απίθανο τα συμβατικά κεντροδεξιά κόμματα να είχαν κάτι να πουν στα προοδευτικά κινήματα της κοινωνίας των πολιτών. Ωστόσο, η πολιτική σήμερα είναι πολύ ρευστή και κανείς δεν έχει το μονοπώλιο της σοφίας και των καλών ιδεών. Θα ήμασταν εξαιρετικά ανόητοι στην κεντροαριστερά εάν απορρίπταμε κάτι μόνο και μόνο επειδή ο εμπνευστής του προέρχεται από την κεντροδεξιά. Οι καλές ιδέες είναι καλές ιδέες.


Οφείλουμε να διακρίνουμε τη λογική των ιδεών από τον πραγματισμό της πολιτικής. Στη λογική των ιδεών ο καθένας είναι ελεύθερος να συμβάλει και θα έπρεπε να κρίνεται από την ποιότητα των επιχειρημάτων του. Μ’ αυτή την έννοια είμαι οπαδός του Χάμπερμαν. Πιστεύω ότι η ποιότητα του δημόσιου λόγου εξαρτάται από την ποιότητα των συνεισφορών σ’ αυτόν τον δημόσιο λόγο. Αυτός είναι ο κίνδυνος που αντιμετώπισε πάντα η παραδοσιακή αριστερά, πήρε παρόμοια μορφή με την εκκλησία. Όπως η εκκλησία ενήργησε ως εκπρόσωπος του ανθρώπινου γένους απέναντι στο Θεό τη μεσαιωνική εποχή, η αριστερά θεώρησε ότι είχε μια ανάλογη αποστολή. Υποτίθεται ότι εξέφρασε τα αντικειμενικά συμφέροντα της εργατικής τάξης. Ανεξάρτητα αν κάποιος ήταν λενινιστής ή φαμπιανός ή παραδοσιακός σοσιαλδημοκράτης, ήξερε ποια ήταν η μηχανή της ιστορίας.


Σήμερα, ξέρουμε πως δεν υπάρχει αντικειμενικό συμφέρον. Ξέρουμε πως τα συμφέροντα αποδίδονται υποθετικά σε διαφορετικούς κοινωνικούς παράγοντες και μπορεί να έχουν διαφορετικές συγκεκριμένες εκδηλώσεις. Οι ιδέες πρέπει να δοκιμάζονται μέσα στο χάος των δημοκρατικών πολιτικών. Ας το αντιμετωπίσουμε, η ιστορία της κεντροαριστεράς σε σχέση με την οικολογία έχει υπάρξει απελπιστικά φτωχή. Εκτός κι αν η αριστερά δώσει προσοχή στη νέα ατζέντα, στα περιβαλλοντολογικά προβλήματα, τον φεμινισμό, τις πολυπλοκότητες των αγορών, θα παραμείνει αδύναμη σ’ αυτά τα θέματα. Αυτός δεν είναι ο δρόμος για την εξουσία.


Πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ


Π.Π.: Πιστεύετε πως ένα από τα μείζονα μειονεκτήματα των προοδευτικών πολιτικών είναι, σε γενικές γραμμές, η αξία του διεθνισμού;


D.H.: Εάν είχαμε πολλές ώρες, θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε πάνω στις διαφορετικές θέσεις γι’ αυτό το ζήτημα. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό φιλελεύθερο με την έννοια ότι είμαι υπέρμαχος της κοινωνικής ισότητας, των ίσων δικαιωμάτων και της ηθικής αξιοπρέπειας κάθε ανθρώπινου πλάσματος. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό δημοκράτη, γιατί πιστεύω ότι η δημοκρατία είναι ο μόνος τρόπος να έρθουμε σε διάλογο με ανθρώπους που υποστηρίζουν διαφορετικές απόψεις και να φτάσουμε σε συλλογικές λύσεις. Ότι ο τρόπος επίλυσης των διαφορών δεν είναι η βία ή η επιβολή ή η κυριαρχία, αλλά μόνο ο διάλογος μεταξύ ίσων εταίρων. Αυτό όμως προϋποθέτει ότι οι άλλοι άνθρωποι αποδέχονται τη γλώσσα της ηθικής ισότητας. Πρέπει να αναγνωρίσουμε πως σε μερικές πιο θεοκρατικές χώρες αυτό δεν είναι αποδεκτό.


Η θέση μου είναι πως δεν υπάρχει εδώ χώρος για ισότιμο συμβιβασμό. Εκτός κι αν μοιραστούμε ορισμένες οικουμενικές αρχές διαλόγου, δεν μπορούμε να έρθουμε σε διάλογο μεταξύ μας και στη συνέχεια να λύσουμε ειρηνικά πολλά από τα πιο πιεστικά προβλήματα παγκοσμιοποίησης στον κόσμο. Για να υποστηρίξω τη δημοκρατική οικουμενικότητά μου, θα έλεγα πως δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς γυναίκες που αναζητούν ίσα δικαιώματα. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς άντρες που απορρίπτουν τις αξιώσεις για υποταγή. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις και κουλτούρα που αναζητούν μια ευκαιρία να τις εκφράσουν. Όλες οι μορφές δογματικού μονολόγου- παραδοσιακός μαρξισμός, παραδοσιακή θεοκρατία διαφόρων ειδών- δεν μπορούν να δώσουν λύσεις σ αυτά τα προβλήματα, αποτυχαίνουν όλες.


Σ’ αυτά τα ζητήματα δεν μπορούμε να συμβιβαστούμε. Δεν λέω ότι πρέπει να πάμε εκεί με τα τανκς για να επιβάλλουμε αυτόν τον κώδικα σε άλλους. Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν ορισμένες θεμελιώδεις αρχές και πιστεύω που σφραγίζουν τη σκέψη μας. Μια παραδοσιακή αυταρχική χώρα που δεν επιτρέπει ανεξαρτησία στις γυναίκες, δεν βρίσκεται από τη δική μου και τη δική σας πλευρά. Αυτό σημαίνει ότι η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να βασίζεται στην επιβολή των αξιών μας σε αυτήν; Καθόλου. Η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να αναγνωρίσει ότι η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων και η δημοκρατία πρέπει να έρθουν από κάτω. Το πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ.


Διαβάστε ακόμα:


Παγκοσμιοποίηση: Οι κίνδυνοι και οι απαντήσεις (στα Αγγλικά)


Ετήσια έκδοση για την παγκόσμια κοινωνία πολιτών (στα Αγγλικά)


Η πολιτική μετά το σοσιαλισμό (στα Αγγλικά)

Είναι αντιπαραγωγικό να συνεχίσουμε να ασχολούμαστε σήμερα με ζητήματα ενσωμάτωσης και πολιτισμικών διαφορών στην Ευρώπη, ρωτά ο Tariq Ramadan. Ξεκινώντας με ένα ακλόνητο ναι, καλεί σε μία σύμπραξη Μουσουλμάνων και μη-Μουσουλμάνων η οποία θα παλέψει ενάντια σε όλες τις μορφές κοινωνικού αποκλεισμού.


Μια συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Η επείγουσα ανάγκη για κοινωνική δικαιοσύνη


Παύλος Χατζόπουλος: Ήσασταν μια από τις ελάχιστες μουσουλμανικές φωνές που ήταν παρούσες στο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ, στην Αθήνα. Βλέπετε κάποιου είδους σχέση ή πιθανή συμμαχία ανάμεσα στους πολιτικούς αγώνες των Ευρωπαίων μουσουλμάνων και των ευρωπαϊκών κοινωνικών κινημάτων;


Tarik Ramadan: Οι Ευρωπαίοι μουσουλμάνοι γίνονται τώρα Ευρωπαίοι πολίτες, η αίσθησή τους ότι ανήκουν σε ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι μεγαλύτερη. Εμείς, οι μουσουλμάνοι, είμαστε πρώτοι στην αντιμετώπιση προβλημάτων κοινωνικής διάκρισης και ανεργίας. Η βούληση να αγωνιστούμε για διανεμητική δικαιοσύνη και πλήρη απασχόληση πηγάζει από την ίδια μας την εμπειρία. Οι Ευρωπαίοι μουσουλμάνοι συνειδητοποιούν τώρα την ανάγκη να αγωνιστούν για κοινωνική μεταρρύθμιση και κοινωνική δικαιοσύνη. Σε αυτά τα πεδία, η σχέση ή η σύμπραξη μεταξύ Ευρωπαίων μουσουλμάνων και κοινωνικών κινημάτων γενικά, καθίσταται δυνατή.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι τα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα ενσωμάτωσης προωθούν την κοινωνική δικαιοσύνη;


T.R.: Αυτό που συμβαίνει συχνά στις μέρες μας είναι ότι οι ευρωπαϊκές χώρες συγκρίνονται απλώς μεταξύ τους: ανησυχούν αν το βρετανικό πρότυπο ενσωμάτωσης είναι καλύτερο από το γαλλικό κλπ: είναι λάθος. Οι πολιτικές πρέπει να συσχετίζονται με αυτό που γίνεται στην πράξη. Οι ευρωπαϊκές αξίες καθεαυτές είναι σπουδαίες: κοινωνική δικαιοσύνη, ισότητα και αρχή του νόμου. Ωστόσο, όταν βλέπουμε τι γίνεται στην πράξη, τότε λέμε ότι υπάρχει ανακολουθία και ασυνέπεια ανάμεσα σε αυτό που διακηρύσσεται και σε αυτό που πράγματι γίνεται.


Οι ευρωπαϊκές πολιτικές που αφορούν στην κοινωνική μίξη, την κοινωνική δικαιοσύνη και την ανεργία πρέπει να μετασχηματιστούν. Είναι οι μουσουλμάνοι ενσωματωμένοι στις ευρωπαϊκές κοινωνίες; Έχει ήδη συμβεί: υπάρχουν εκατομμύρια μουσουλμάνοι που ζουν στην Ευρώπη. Το θέμα δεν είναι η ενσωμάτωση. Συνήθως μας κάνει να ξεφεύγουμε από τα πραγματικά προβλήματα. Όταν υπάρχουν άνθρωποι που ζητούν περισσότερες δουλειές και περισσότερο σεβασμό, δεν υπάρχουν θρησκευτικά προβλήματα. Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί απέναντι στους πολιτικούς εκείνους που επιχειρούν να τα παρουσιάσουν αυτά ως θρησκευτικά προβλήματα. Σε τοπικό επίπεδο, είναι πραγματικά σημαντικό για τις τοπικές αρχές να εμπλακούν περισσότερο στην προώθηση της συμμετοχικής δημοκρατίας και την οικοδόμηση εμπιστοσύνης με τους Ευρωπαίους μουσουλμάνους.


Π.Χ.: Μιλάτε για έναν επαναπροσανατολισμό των ευρωπαϊκών κοινωνιών;


T.R.: Όχι απλώς για έναν επαναπροσανατολισμό, αλλά για μια μεταρρύθμιση. Μια μεταρρύθμιση, γιατί υπάρχει σήμερα έλλειψη δημιουργικότητας στο πεδίο της κοινωνικής πολιτικής. Αυτό που επίσης χρειαζόμαστε είναι ένα νέο λόγο σχετικά με την ευρωπαϊκή κοινωνία. Προωθώ ένα μανιφέστο αυτές τις μέρες, με αφορμή τον ένα χρόνο από την 7η Ιουλίου και τους βομβαρδισμούς στο Λονδίνο, ένα μανιφέστο για ένα ‘νέο εμείς’. Υπό την έννοια ότι το νέο εμείς είμαστε αυτοί οι Ευρωπαίοι-μουσουλμάνοι και μη μουσουλμάνοι- που εργαζόμαστε μαζί, στο όνομα των κοινών αξιών μας, ενάντια στις αδικίες στις ίδιες μας τις κοινωνίες.


Από κοινού δράση


Π.Χ.: Είναι ο διάλογος ένα καίριο εργαλείο στην οικοδόμηση αυτού του ‘νέου εμείς’ στην Ευρώπη;


T.R.: Ο διάλογος παραμένει πάντα μια συζήτηση ανάμεσα σε ‘εσένα’ και ‘εμένα’, ανάμεσα σε δυο διαφορετικές οντότητες. Ο διάλογος αφορά στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης, αλλά τώρα χρειάζεται να εργαζόμαστε μαζί. Το ‘νέο εμείς’ είναι πέρα απ’ το διάλογο. Γνωρίζουμε ήδη ότι έχουμε κοινές αξίες, γνωρίζουμε ήδη ότι ζούμε, θα ζούμε και μπορούμε να ζούμε μαζί. Κατά συνέπεια, αυτό που έχει σημασία σήμερα είναι να αλλάξουμε την αντίληψή μας για τη σύγχρονη πραγματικότητα. Να δρούμε μαζί συν-εταιρικά.


Π.Χ.: Οι υπάρχουσες ταυτότητες που έχουν να κάνουν με την ιδιότητα του πολίτη, την πολιτική και τη θρησκεία θα χρειαστεί να αλλάξουν εάν πρόκειται να εργαστούμε μαζί γι’ αυτό το ‘νέο εμείς’;


T.R.: Νομίζω ότι μιλάμε υπερβολικά και δεν δρούμε αρκετά. Έχουμε την εμμονή να μιλάμε για ενσωμάτωση και ταυτότητες επειδή υπάρχει αρκετός φόβος. Εμείς, οι μουσουλμάνοι, ζούμε ήδη στην Ευρώπη και δεν έχουμε πρόβλημα να τηρούμε την αρχή του νόμου. Μέσα από τον συν-εταιρισμό μας, την κοινή μας πραγματικότητα, μπορούμε να οικοδομήσουμε αυτό το ‘νέο εμείς’. Οπωσδήποτε είναι σημαντικό να έχουμε δια-κοινοτικό, δια-θρησκευτικό και δια-πολιτισμικό διάλογο, αλλά πρέπει να προχωρήσουμε πέρα απ’ αυτό.


Μιλάμε για τους λόγους που έχουμε πρόβλημα από την άγνοια μας. Πρέπει να μοιραστούμε αυτό το σχέδιο και από αυτό το σχέδιο να προσπαθήσουμε να γνωρίσουμε καλύτερα ο ένας τον άλλον. Αυτό συνεπάγεται ότι πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίον βλέπουμε το πρόβλημα. Ακόμη και σήμερα, οι Ευρωπαίοι αναφέρονται συχνά σε μουσουλμάνους τέταρτης ή πέμπτης γενιάς που ζουν στη Γαλλία ή στη Βρετανία ως «Ευρωπαίους πολίτες μουσουλμανικής προέλευσης», σα να μιλούν για ξένους.


Δεν χρειάζεται να συνδέουμε τον κοινωνικό αποκλεισμό στις ευρωπαϊκές κοινωνίες με τη θρησκεία. Δεν χρειάζεται να πέφτουμε στην παγίδα της αναγωγής κοινωνικών προβλημάτων σε θρησκευτικά. Αυτό που πρέπει να πούμε σε όλους τους Ευρωπαίους πολίτες είναι: ‘μείνετε αυτοί που θέλετε να είστε, αλλά πρέπει να δράσουμε μαζί ενάντια σε όλα τα είδη αποκλεισμού’.


Π.Χ.: Θεωρείτε ότι αυτή είναι μια πρωτοβουλία της κοινωνίας των πολιτών;


T.R.: Ναι, ως κοινωνικό κίνημα. Χρειαζόμαστε πολλές τοπικές πρωτοβουλίες σε εθνικό επίπεδο. Ο φόβος έβλαψε τις ευρωπαϊκές κοινωνίες για υπερβολικά μεγάλο διάστημα. Πρέπει να αντικαταστήσουμε την επικράτηση του φόβου με μια ‘επανάσταση εμπιστοσύνης’.


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα του Tariq Ramadan


Ευρωπαϊκό Δίκτυο Μουσουλμάνων