Κατά γενική αντίληψη, το κράτος πρόνοιας βρίσκεται σε κρίση εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία. Οι προτεινόμενες θεραπείες ποικίλλουν: η αναζήτηση πιο αποτελεσματικών ή δίκαιων φορολογικών συστημάτων που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν τα κόστη της κοινωνικής πρόνοιας, η εφαρμογή μεταρρυθμίσεων στους θεσμούς πρόνοιας για την περικοπή των αυξανόμενων δαπανών τους, η ιδιωτικοποίηση ορισμένων τομέων των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας, η διασύνδεση της κοινωνικής πρόνοιας με την αγορά εργασίας και τη δια βίου εργασιακή εκπαίδευση. Κεντρική προϋπόθεση αυτής της δημόσιας συζήτησης είναι η αναγνώριση του καίριου ρόλου του κράτους (ή της αγοράς, σε περιπτώσεις που το κράτος αποτυγχάνει ή είναι απρόθυμο) ως χορηγού κοινωνικής πρόνοιας και της έννοιας των αναξιοπαθούντων πολιτών ως δικαιούχων.


Αυτό που δεν φωτίζεται αρκετά σ’ αυτή τη συζήτηση είναι η πλούσια ιστορία των άτυπων κοινωνικών πρακτικών πρόνοιας που διατρέχουν τους οικονομικούς, οικογενειακούς, ταξικούς, φυλετικούς και έμφυλους φραγμούς, όπως επίσης οι νέες δυνατότητες για την οργάνωση της πρόνοιας μέσω της ανόδου των νέων κοινωνικών κινημάτων και ενός νέου πολιτικού ακτιβισμού. Στόχος του αφιερώματος είναι η επανεξέταση των κοινωνικών πρακτικών πέρα από τους υπάρχοντες θεσμούς του κράτους και της αγοράς και η απόπειρα διασύνδεσης του κράτους πρόνοιας με νέες μορφές κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης.

Η έκταση της απόλυτης φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, το Νότο, υπενθυμίζει πόσο μακριά βρίσκεται η ανθρωπότητα από το να έχει εξασφαλίσει ικανοποιητικές συνθήκες διαβίωσης για όλους. Ένας στους πέντε ανθρώπους στον κόσμο σήμερα δεν έχει άλλη επιλογή παρά να επιζεί με λιγότερα από 2 δολάρια τη μέρα και 1,5 δις άνθρωποι δίνουν μάχη για να ζουν με λιγότερα από 1 δολάριο. Η μεγάλη πλειοψηφία εκείνων που πλήττονται είναι παιδιά, και το καθένα τους είναι μια ατομική ιστορία ανεκπλήρωτης ελπίδας και δυνατοτήτων.

Ένας χάρτης του κόσμου διαβαθμισμένος ανάλογα με την έκταση της έσχατης φτώχειας δείχνει την περιφερειακή κατανομή της (Εικόνα 1). Δείχνει επίσης ότι εάν εστιαστούμε στη φτώχεια, θα μπορέσουμε να δούμε τον πλανήτη μας πολύ διαφορετικά.


Λίγοι μπορούν να αμφισβητήσουν ότι ʺένας κόσμος απαλλαγμένος από τη φτώχειαʺ αποτελεί τη μεγάλη πρόκληση του 21ου αιώνα. Το καίριο ζήτημα είναι πώς αυτό μπορεί να επιτευχθεί. Στο βιβλίο Just Give Money to the Poor: The Development Revolution from the Global South, οι Hanlon, Barrientow και Hulme συζητούν για το κύμα της νέας σκέψης για τη μείωση της φτώχειας και την ανάπτυξη που σαρώνει το Νότο. Αντί να βασιζόμαστε σε μια μεγάλη και ακριβή βιομηχανία βοήθειας για να βρούμε τρόπους “να βοηθήσουμε τους φτωχούς”, θα ήταν καλύτερο να στηρίζουμε τις εσωτερικές πολιτικές πρόνοιας και τους θεσμούς προκειμένου να μεταβιβάζουν χρήματα και πόρους απευθείας στα νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας, έτσι ώστε να μπορούν να βρουν τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να ξεφύγουν από αυτήν.



Εικόνα 1: Χάρτης – Εισόδημα $1/ημέρα ανά χώρα (πηγή: Chronic Poverty Research Centre)


Στις ανεπτυγμένες χώρες, η κοινωνική αρωγή είναι κατά μεγάλο μέρος ένα κατάλοιπο. Άλλα στοιχεία του κράτους πρόνοιας τους, όπως μορφές κοινωνικής ασφάλισης, πολιτικές και προγράμματα που εστιάζονται στην προστασία και την προώθηση της απασχόλησης, προσπαθούν να αποτρέψουν άτομα και νοικοκυριά από τη φτώχεια. Η κοινωνική αρωγή στηρίζει μια πολύ μικρή μειοψηφία του πληθυσμού που γλυστράει έξω απ’ το δίκτυ ασφαλείας. Στις ανεπτυσσόμενες χώρες, από την άλλη πλευρά, οι οργανισμοί κοινωνικής ασφάλισης καλύπτουν μια μειοψηφία εργατών που απασχολούνται επισήμως (μόνο 7% του εργατικού δυναμικού στην Ινδία) και οι αγορές εργασίας είναι σε μεγάλο βαθμό αρρύθμιστες. Μέχρι πρόσφατα, ελάχιστες αναπτυσσόμενες χώρες είχαν δώσει προσοχή σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας που παρέχουν απευθείας υποστήριξη σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας. Η κατάσταση αλλάζει με πολύ γρήγορους ρυθμούς.


Οι περισσότεροι ερευνητές και διαμορφωτές πολιτικής στο Νότο αναγνωρίζουν ότι η εισαγωγή θεσμών κοινωνικής πρόνοιας από το Βορρά δεν προωθεί την πρόοδο. Η πρόκληση για τις αναπτυσσόμενες χώρες είναι να σχεδιάσουν και να εγκαθιδρύσουν προγράμματα και θεσμούς που μειώνουν την έσχατη φτώχεια και συμβάλλουν στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση για τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων όπως το Oportunidades στο Μεξικό, το Bolsa Familia στη Βραζιλία, το Child Support Grant στη Νότια Αφρική και το National Rural Employemnt Guarantee Scheme στην Ινδία. Παρέχουν όλα τακτικές μεταβιβάσεις χρημάτων σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε έσχατη φτώχεια με στόχο να βελτιώσουν τη διατροφή τους, να εξασφαλίσουν ότι τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο, να διασφαλίσουν ότι οι υποψήφιες μητέρες υποβάλλονται σε τακτικούς ιατρικούς ελέγχους και να δημουργήσουν κοινοτικά ενεργητικά.


Το Bolsa Familia καλύπτει παραπάνω από 12 εκατομμύρια νοικοκυριά σε έσχατη φτώχεια στη Βραζιλία, παρέχοντας μεταβιβάσεις σε μετρητά μαζί με πρόσβαση στην εκπαίδευση και την περίθαλψη. Έχει αποδειχτεί ότι είναι αποτελεσματικό μέσο για τη μείωση της φτώχειας στη χώρα και είχε ιδιαίτερη επιτυχία στην προστασία νοικοκυριών σε κατάσταση φτώχειας από την επίδραση της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής κρίσης του 2008/9. Το Child Support Grant καλύπτει παραπάνω από 9 εκατομμύρια παιδιά που ζουν σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε έσχατη φτώχεια στη Νότια Αφρική και έχει βοηθήσει στην βελτίωση της διατροφής και της κατάστασης της υγείας των παιδιών. Το National Rural Employment Guarantee Scheme στην Ινδία παρέχει εγγυημένη απασχόληση έως 100 μέρες σε άνεργους αρχηγούς οικογενειών σε αγροτικές περιοχές, με αντάλλαγμα την εργασία για τη βελτίωση των κοινοτικών υποδομών. Το 2008/9 έφτασε σε 48 εκατομμύρια νοικοκυριά. Αυτά είναι παραδείγματα από ένα νέο κύμα προγραμμάτων για την αντιμετώπιση της έσχατης φτώχειας στο Νότο.


Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων είναι αναπτυξιακά. Δεν υποκαθιστούν την ανάγκη επένδυσης στην οικονομική ανάπτυξη και τις βασικές υπηρεσίες. Αντίθετα, έχουν σχεδιαστεί για να εξασφαλίσουν ότι νοικοκυριά σε έσχατη φτώχεια μπορούν να συμμετέχουν στην οικονομική δραστηριότητα και να έχουν πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες. Οι μικρές μεταβιβάσεις σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε μεγάλη φτώχεια βοηθούν στην παροχή πρόσβασης σε νέες οικονομικές ευκαιρίες και υπηρεσίες ζωτικές για την υγεία και την εκπαίδευση. Χωρίς τις μεταβιβάσεις αυτές, τα κόστη μεταφοράς, σχολικής στολής, φαρμάκων και αναζήτησης εργασίας θα ήταν απαγορευτικά.


Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων δεν πετούν τα χρήματα από ελικόπτερα. Επιλέγουν και εποπτεύουν προσεκτικά τους παραλήπτες, βεβαιώνονται ότι είναι καλά πληροφορημένοι για τους στόχους και ελέγχουν τα αποτελέσματα. Στη Λατινική Αμερική, οι μεταβιβάσεις καταβάλλονται απευθείας στις μητέρες, δυναμώνοντας έτσι τη φωνή τους μέσα στο νοικοκυριό. Οι ευθύνες της κυβέρνησης και των νοικοκυριών συζητιούνται προσεκτικά κατά την εγγραφή. Δίνεται έμφαση στην εποπτεία και την αποτίμηση, επιτρέποντας έτσι στους αρμόδιους οργανισμούς να μαθαίνουν από την εφαρμογή των προγραμμάτων αλλά και να συμβάλουν στην προστασία των επιτυχών προγραμμάτων από πολιτικές παρεμβάσεις.


Παρά τις απόπειρες της βιομηχανίας βοήθειας να πιστωθεί αυτές τις πρωτοβουλίες, τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων αποτελούν συνήθως εθνικές απαντήσεις σε τοπικά προβλήματα. Το Bolsa Familia της Βραζιλίας ξεκίνησε ως δημοτικό πρόγραμμα στο Campinas το 1994/5 και έχει κτιστεί πάνω στην εσωτερική γνώση και εμπειρία ως προς το τι μπορεί να μειώσει τη φτώχεια. Το National Employment Guarantee Scheme κτίζει επίσης πάνω σε μια προσεκτική αξιολόγηση παρόμοιων προγραμμάτων στο Maharastra και αλλού. Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων έχουν υψηλά κόστη χρηματοδότησης και γι’ αυτό το λόγο η διεθνής βοήθεια είναι σημαντική στις χώρες με χαμηλό εισόδημα. Ωστόσο, η βιωσιμότητα και η νομιμότητα απαιτούν μεσοπρόθεσμα εσωτερική πολιτική στήριξη και χρηματοδότηση. Η χορήγηση χρημάτων σε νοικοκυριά σε κατάσταση φτώχειας αποτελεί ένα ʺ σχέδιο του Νότουʺ, όπως δείχνει η μεγάλη ποικιλία προγραμμάτων στον αναπτυσσόμενο κόσμο.


Οι σημαντικές προκλήσεις παραμένουν, ιδίως σε χώρες με χαμηλό εισόδημα που δεν έχουν την ικανότητα να σχεδιάζουν, να παραδίδουν και να χρηματοδοτούν προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων.


Χώρες με μεσαία εισοδήματα όπως η Βραζιλία και η Νότια Αφρική μπορούν να βασιστούν σε δημόσιους οργανισμούς που διαθέτουν πόρους για να εφαρμόσουν τα προγράμματα. Ανακαλύπτουν όμως ότι για να έχουν πρόσβαση σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας και να τα στηρίξουν αποτελεσματικά, χρειάζεται μια γκάμα υπηρεσιών και τεχνογνωσίας που μόνο ένα δίκτυο υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των δημοσίων, των μη κερδοσκοπικών και των ιδιωτικών οργανώσεων, μπορούν να παράσχουν. Για τα βασικά τμήματα των προγραμμάτων- συστήματα πληροφορικής, κατάρτιση, εκταμιεύσεις χρημάτων- απασχολούνται μέλη αυτών των δικτύων.


Σε χώρες με χαμηλό εισόδημα, η ικανότητα των δημοσίων οργανισμών είναι περιορισμένη και σε ορισμένα μέρη ανύπαρκτη. Σε χώρες όπως η Ζάμπια ή το Μαλάουι τα προγράμματα κατά της φτώχειας παρέχονται μόνο με την υποστήριξη των κοινοτικών οργανώσεων και εκείνων της κοινωνίας των πολιτών. Στη Ζάμπια, οι κοινοτικές οργανώσεις εντοπίζουν τους πιθανούς δικαιούχους, συγκεντρώνουν χρήματα από περιφερειακά γραφεία και παραδίδουν μεταβιβάσεις και στήριξη σε αυτούς που βρίσκονται σε ανάγκη. Στο Μπαγκλαντές, οι τοπικές επιτροπές αποτελούν ουσιαστικό μέρος ενός επιτυχούς προγράμματος κατά της φτώχειας. Το Targeting the Ultra-Poor Programme του BRAC, που παρεμβαίνει στη διατροφή και την υγεία, όπως επίσης στην κατάρτηση και τα ενεργητικά γυναικών αρχηγών οικογενειών, ξεκινάει κινητοποιώντας τις πολιτικές ελίτ για να εξασφαλίσει τη συμμετοχή και την υποστήριξή τους στην προσπάθεια κατά της φτώχειας.


Η παράδοση μιας ολοκληρωμένης σειράς μεταβιβάσεων και υπηρεσιών στους δικαιούχους είναι μια πρόκληση που μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με τη συμβολή των δικτύων κατά της φτώχειας. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών παίζουν, επιπρόσθετα, σημαντικό ρόλο στη διασφάλιση της επίβλεψης και της υπευθυνότητας των υπηρεσιών που χειρίζονται το πρόγραμμα.


Σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες η θεσμοποθέτηση των προγραμμάτων κατά της φτώχειας είναι επισφαλής. Η Βραζιλία, η Ινδία και η Νότια Αφρική επέλεξαν να εντάξουν τα δικαιώματα στην εισοδηματική ασφάλεια και προστασία στο σύνταγμά τους. Οι πολίτες διαθέτουν νομικές οδούς για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων και αρμοδιοτήτων τους. Σε άλλες χώρες, η απουσία νομικού πλαισίου σημαίνει ότι οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να βασίζονται στην διακριτική ευχέρεια των δημοσίων οργανισμών. Η πολιτική αστάθεια συχνά καθυστερεί τη διαδικασία θεσμοθέτησης.


Τα υπάρχοντα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων πρέπει να γίνουν αντιληπτά ως ένα πρώτο στάδιο για την ανάπτυξη ισχυρών και σταθερών θεσμών, ικανών να προστατεύσουν τους φτωχούς και ευάλωτους πληθυσμούς του Νότου από την αστάθεια και την κρίση της παγκόσμιας οικονομίας. Η εισαγωγή καινοτόμων προγραμμάτων για την αντιμετώπιση της έσχατης φτώχειας θα οδηγήσει τελικά σε ισχυρούς και αποτελεσματικούς θεσμούς κοινωνικής ασφάλισης στο Νότο, ικανούς να ενσωματώσουν απαντήσεις στην πολυδιάστατη φύση της έσχατης φτώχειας. Αυτή η μορφή οικοδόμησης θεσμών υπάρχει ήδη σε μερικές χώρες στη Λατινική Αμερική, στη Χιλή, τη Βραζιλία και το Μεξικό.


Κατά τα φαινόμενα, οι θεσμοί κοινωνικής ασφάλισης που αναδύονται στη Νότο θα είναι πολύ διαφορετικοί από τα κράτη πρόνοιας των ανεπτυγμένων χωρών. Εάν μη τι άλλο, επειδή η κυριαρχία των βόρειων συμφερόντων στη διεθνή οικονομική αρχιτεκτονική συνεπάγεται ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες έχουν περιορισμένο πεδίο για τη ρύθμιση των αγορών εργασίας, την αύξηση των φόρων προσωπικών και εταιρικών εισοδημάτων και, στη συνέχεια, την αναδιανομή.


Η εμφάνιση καινοτόμων προγραμμάτων σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες δείχνει ότι, εάν θελήσουμε να διδαχτούμε από το Νότο, η γνώση για τον τρόπο εξάλειψης της φτώχειας βρίσκεται ήδη στη διάθεσή μας.

Οι τρέχουσες συζητήσεις για το κράτος πρόνοιας επισκιάζουν την παλαιότερη ιστορία της πρόνοιας, η οποία εκτείνεται πέρα από το κράτος και την αγορά, εμπλέκοντας συγγένειες, φιλανθρωπικές οργανώσεις, συνδικαλιστικές ενώσεις και πιο πρόσφατα άλλες μορφές πολιτικού ακτιβισμού, ειδικότερα τα “νέα κοινωνικά κινήματα”. Αυτό το ευρύτερο πλαίσιο διαταράσσει την απλή εξίσωση μεταξύ πρόνοιας και κράτους. Τραβάει επίσης στην προσοχή στην μοίρα εκείνων που βρίσκονται μεταξύ κρατικών συνόρων, όπως οι εκατοντάδες χιλιάδες ναυτικοί που αποτελούν τα πληρώματα της παγκόσμιας εμπορικής ναυτιλίας. Γι’ αυτούς τους άνδρες και γυναίκες, η πρόνοια συνεπάγεται ένα περίπλοκο δίκτυο θεσμών. Η παρακολούθηση της ιστορίας αυτής βοηθά στον εντοπισμό των τάσεων για την παροχή πρόνοιας στην ξηρά.


Στη Βόρεια Αμερική και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, το κράτος πρόνοιας εμφανίστηκε τον εικοστό αιώνα, αντικαθιστώντας μερικώς παλαιότερες μορφές πρόνοιας από συγγενείς, φιλανθρωπικές οργανώσεις, φιλικές εταιρίες και συνδικαλιστικές ενώσεις. Στο μεταξύ, στη θάλασσα, τα συνδικάτα και οι φιλανθρωπικές οργανώσεις υπήρξαν πάντοτε οι κύριοι πάροχοι πρόνοιας.[1] Η “πρόνοια” στη ναυτιλιακή βιομηχανία τείνει να αναφέρεται σε εγκαταστάσεις στα πλοία και στα λιμάνια όπως βιβλιοθήκες, αθλητικός και μουσικός εξοπλισμός, πρόσβαση στο ίντερνετ και την τηλεφωνία. Πολλές από αυτές είναι συγκεντρωμένες σε κέντρα για τους ναυτικούς, δίπλα σε ένα παρεκκλήσι, στο λιμάνι. Οι μεταφορές μεταξύ πλοίων, τα κέντρα για τους ναυτικούς και τα λιμάνια αποτελούν επίσης σημαντικό μέρος της πρόνοιας, ιδίως λόγω της τάσης να βρίσκονται τα λιμάνια σε ερημικές περιοχές, μακριά από τις πυκνοκατοικημένες πόλεις και τα κέντρα των πόλεων.


Μέχρι το μέσο του εικοστού αιώνα, ένα μεγάλο μέρος της πρόνοιας πάνω στο πλοίο παρείχαν τα φιλανθρωπικά ιδρύματα, ενώ τα υπουργεία Ναυτιλίας φρόντιζαν για τις ποιμαντορικές εκαταστάσεις και τους χώρους αναψυχής στα λιμάνια (Kahveci 2006Q 196). Κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, οι πλοιοκτήτες άρχισαν να εγγράφουν τα πλοία τους σε ξένα μητρώα γνωστά ως “σημαίες ευκαιρίας”, με πρώτα παραδείγματα τη Λιβερία και τον Παναμά. Τα μητρώα αυτά επέτρεπαν στους κατόχους να αποφεύγουν τους όρους εργασίας των δικών τους κρατών και να εκμεταλλεύονται τα σχετικά φτηνά εργατικά χέρια στην Ασία και, αργότερα, στην ανατολική Ευρώπη (ILO 2004: 1-3). Το αποτέλεσμα ήταν να ανοίξει η αγορά εργασίας των ναυτικών σε έναν αυξανόμενο αριθμό εθνικοτήτων, πολλές από τις οποίες προέρχονταν από τον παγκόσμιο Νότο.


Η “παγκοσμιοποίηση” της ναυτιλίας οδήγησε τα κράτη, τα εθνικά συνδικάτα και τις φιλανθρωπικές οργανώσεις να μειώσουν την υποστήριξη πάνω στα πλοία και στα λιμάνια, καθώς η υπηκοότητα των ναυτικών δεν αντιστοιχεί πλέον στις εδαφικές δικαιοδοσίες των χώρων αυτών. Ολοένα περισσότερο, τα υπουργεία Ναυτιλίας- που είναι πάντα οργανωμένα σε παγκόσμιο επίπεδο- επικρατούν σε ό, τι αφορά την παροχή πρόνοιας στους ναυτικούς πάνω στα πλοία και στα λιμάνια (ibid) , αν και χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό από το ταμείο ναυτικών της οργάνωσης International Transport Workers’ Federation (μια οργάνωση ομπρέλα για τα εργατικά συνδικάτα που έχουν να κάνουν με τις εθνικές μεταφορές).


Αυτό σημαίνει ότι ο σημερινός τυπικός Φιλιππινέζος[2] ναυτικός προσδοκά συνήθως να έχει πρόσβαση σε ένα επίπεδο φιλανθρωπικής πρόνοιας, χρηματοδοτούμενης από τα συνδικάτα, στη θάλασσα και στο λιμάνι. Μπορεί επίσης να επωφεληθεί από την περιορισμένη πρόνοια που παρέχουν διάφορες κρατικές πρωτοβουλίες στις οποίες συμβάλλει η οργάνωση Overseas Filipino Workers.[3] Εάν ανήκει στη μειοψηφία των ναυτικών που εργάζονται σε πλοία που καλύπτονται από μια συμφωνία ανάμεσα στον εργοδότη και την εθνική συνδικαλιστική ένωση που είναι ενταγμένη στην ITF, τότε το μεγαλύτερο μέρος της πρόνοιας που λαμβάνει προέρχεται από τη συνδικαλιστική ένωση, που χρηματοδοτείται από τις εισφορές των εργοδοτών. Όταν η Σύμβαση Εργασίας στη Ναυτιλία[4] τεθεί σε ισχύ, όλοι οι ναυτικοί θα έχουν δικαίωμα σε τουλάχιστον τρεις μορφές κοινωνικής ασφάλισης[5] καθώς και πρόσβαση στις εγκαταστάσεις πρόνοιας στην ακτή (ITF 2010). Προς το παρόν, οι ναυτικοί διαφέρουν δραματικά ως προς την πρόνοια που λαμβάνουν, και οι λίγοι[6] που εργάζονται σε συνδικαλισμένα πλοία βιοπορεύονται καλύτερα από τους πολλούς.


Ειδικότερα εκείνοι που εργάζονται σε πλοία που καλύπτονται από μια συμφωνία ανάμεσα στον εργοδότη και την κυριότερη ναυτιλιακή συνδικαλιστική οργάνωση των Φιλιππίνων, AMOSUP (Associated Marine Officers’ and Seamen’s Union of the Philippines), έχουν πρόσβαση σε μια υποδομή πρόνοιας στην ξηρά, που ανταγωνίζεται εκείνη του Χένρι Φορντ ή άλλων γνωστών πατερναλιστών, και περιλαμβάνει νοσοκομεία, ναυτικό πανεπιστήμιο, κέντρα εκπαίδευσης, ξενώνες, παντοπωλεία και ένα χωριό που κτίστηκε για να εξυπηρετεί τα μέλη και τις οικογένειές τους. Πράγματι, ο ιδρυτής της και έκτοτε πρόεδρος, ο ογδοντάχρονος ʺ νονός της ναυσιπλοΐας των Φιλιππίνων ʺ καπετάνιος Oca, είναι μια σεβάσμια μορφή πάροχου και οι πρωτοβουλίες του για τη ζωή του ναυτικού, από την κούνια μέχρι τον τάφο, κάνουν την AMOSUP να αποτελεί μια πιο ισχυρή παρουσία στις ζωές των οικογενειών των ναυτικών από το γνωστό σε όλους ως ανίσχυρο κράτος των Φιλιππίνων.


Η οργάνωση αυτή δεν έχει φροντιστές στα πλοία ούτε αναλαμβάνει βιομηχανική δράση. Οι οφειλές της αφαιρούνται από τις αποδοχές και καταβάλλονται στην οργάνωση από τους εργοδότες. Η συμμετοχή στην συνδικαλιστική ένωση αποτελεί προϋπόθεση για την απασχόληση σε ένα πλοίο που καλύπτεται από συμφωνία διαπραγμάτευσης. Στο επίκεντρο των δραστηριοτήτων της AMOSUP είναι μάλλον η πρόνοια και η συλλογική διαπραγμάτευση παρά τα ατομικά αιτήματα των μελών. Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται για κάποια στρατευμένη, κομματική οργάνωση που καθοδηγείται από ένα ήθος εργασιακής ισότητας. Δεν πιέζει για αυξήσεις αποδοχών από φόβο μήπως αποκλείσει τους Φιλιππινέζους από την ανταγωνιστική αγορά, και επομένως συντάσσεται με τους στόχους του κράτους των Φιλιππίνων, που θέλει να διατηρήσει τα επίπεδα των εμβασμάτων.


Επιπλέον, δίνοντας προτεραιότητα στη συλλογική σύμβαση, η οργάνωση αντιμετωπίζει τους δομικούς περιορισμούς της. Από την ώρα που τα μέλη της είναι διασκορπισμένα σε μικρές, απομονωμένες μονάδες (πλοία), η συλλογική σύμβαση δίνει έμφαση στη διασφάλιση από πλευράς εργοδοτών ότι το διεθνές δίκαιο σε ό, τι αφορά τα εργασιακά δικαιώματα και την ασφάλεια τηρείται στη θάλασσα. Αυτό επιτρέπει στην οργάνωση να εστιάζει στην εποπτεία των πλοίων που δεν έχουν τέτοια κάλυψη, σε συζητήσεις πολιτικής σε εθνικό και διεθνές επίπεδο διακυβέρνησης και στην παροχή πρόνοιας στους ναυτικούς και τις οικογένειές τους στην ξηρά, μεγάλο μέρος της οποίας χρηματοδοτείται από τους πλοιοκτήτες. Μέρος αυτής της χρηματοδότησης, όπως οι δωρεές στην ανάπτυξη του Χωριού των Ναυτικών (Seamen’s Village) της οργάνωσης, είναι εθελοντική. Άλλα μέρη αποτελούν προαπαιτούμενο για την υπογραφή συλλογικής σύμβασης, ως αντιστάθμισμα για το γεγονός ότι οι ναυτικοί απασχούνται για σύντομο διάστημα, με συμβόλαια μια κι έξω και συνήθως χωρίς επιδόματα.


Από τη σκοπιά της εταιρίας, όταν υπογράφει συλλογική σύμβαση, πληρώνοντας γι’ αυτό το λόγο ένα τέλος, αποφεύγει τις καθυστερήσεις των επιθεωρήσεων της ITF και συνεισφέρει στους εταιρικούς στόχους για “εταιρική κοινωνική ευθύνη”. Η προσπάθεια του κλάδου να αποκρυπτογραφήσει τι είναι ο “συνδικαλισμός” έναντι της “εταιρικής κοινωνικής ευθύνης” και σε τι απ’ αυτά ταιριάζει η “πρόνοια” συνεχίζεται.


Εστιάζοντας στις δραστηριότητες αυτού του ενός συνδικάτου, δίνουμε έμφαση στο γεγονός ότι σε συζητήσεις για την πρόνοια και γενικότερα είναι πολύ εύκολο να προκαταλάβουμε για τη φύση ενός συνδικάτου ή οποιασδήποτε άλλης οργάνωσης ή θεσμού και επομένως στο πώς διαφέρει από άλλα σώματα. Ενώ η AMOSUP συντάσσεται με τους εργοδότες και το κράτος, η χαρισματική ηγεσία της και η συμμετοχή της κοινότητας (μέσω του Seamen’s Village και άλλων εγκαταστάσεων) απηχούν αυτά που ο “κοινοτικός συνδικαλισμός” και τα “νέα κοινωνικά κινήματα” διέκριναν από τον μεταπολεμικό συνδικαλισμό της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής ( π.χ. Wills 2001: 468, Munck 2004). Η φύση των συνδικάτων έχει να κάνει με το ειδικό πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο τους ( βλ. Mollona 2009) και στην περίπτωση της AMOSUP δεν μπορούν εύκολα να θεωρηθούν μέρος μιας “κοινωνίας των πολιτών” ξεχωριστής από ένα ισχυρό και ανεξάρτητο κράτος. Η Gottschalk το σημειώνει κομψά στη μελέτη της για τον ρόλο των συνδικάτων στην παροχή πρόνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο όρος “κράτος πρόνοιας” είναι πολύ παραπλανητικός γιατί δεν δείχνει πώς μια ευρεία κατηγορία παικτών του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, κινήτρων και πρωτοβουλιών, διαμορφώνουν την παροχή κοινωνικής πρόνοιας. Η αποκλειστική εστίαση στον δημόσιο τομέα μειώνει τον σημαντικό ρόλο που παίζουν τα συνδικάτα στην ανάπτυξη, επέκταση και περικοπή της παροχής κοινωνικής πρόνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι οργανωμένες προσφορές και ανασχέσεις εργασίας στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, στα δικαστήρια και στις βουλευτικές και κρατικές νομοθεσίες έχουν διαμορφώσει ριζικά τόσο το δίκτυο ασφαλείας του ιδιωτικού τομέα όσο και τη δημόσια παροχή κοινωνικής προστασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες (2000: 16).


Ανεξάρτητα από το αν υιοθετούμε την άποψη του Gramsci για την κοινωνία των πολιτών, ως επιβαλλόμενη από το κράτος, ή εκείνη του Polanyi για τον οποίον η “ενεργός κοινωνία” ( βλέπε “κοινωνία των πολιτών”, σε σχέση με αυτή τη συζήτηση) εμφανίζεται ως άμεση απάντηση στις αποκτηνωτικές επιδράσεις της αγοράς,[7] πρέπει να βλέπουμε το κράτος και την κοινωνία των πολιτών διαλεκτικά. Στο πλαίσιο της συζήτησης για το μέλλον της παροχής πρόνοιας έναντι του κράτους και άλλων ανεπίσημων οργανώσεων, αξίζει να σημειώσουμε ότι οι μεταξύ τους διαφορές είναι ιστορικά δομημένες και πολιτισμικά ευμετάβλητες.


Σε μια στιγμή που το μέλλον του κράτους πρόνοιας στις χρεωμένες χώρες αποτελεί ένα οδυνηρό και συναφές θέμα, αξίζει να προσέξουμε την ετοιμολογία της κατάληξης του όρου welfare (πρόνοια) που αναφέρεται σε ναύλο ή σε μια κατάσταση ρευστότητας. Η έννοια του κράτους πρόνοιας μπορεί να φέρνει στο νου των κυνικών μια αίσθηση νωθρότητας, εν μέρει επειδή το κράτος – ως οριοθετημένη επικράτεια- υποδηλώνει στάση. Αλλά το “fare” στο welfare σηματοδοτεί τη ρευστότητα και τη συνεχή εξέλιξη των ατόμων και θεσμών που παρέχουν πρόνοια διαμέσου χρόνου και τόπου. Στη θάλασσα ήταν πάντα έτσι, εκτός ίσως από τα διαβόητα πειρατικά πλοία στον Ατλαντικό, τον δέκατο όγδοο αιώνα. Λέγεται ότι αυτά τα πλοία λειτουργούσαν ως δημοκρατικές κρατικές οντότητες και ένα μέρος της λείας έμπαινε σε ένα κοινό ταμείο για εκείνους που υπέφεραν από μόνιμες βλάβες, όπως η απώλεια ματιού, χεριού ή ποδιού (Linebaugh και Rediker 2000: 164). Τα σημερινά υπουργεία Ναυτιλίας παρέχουν κατά τον ίδιο τρόπο πρόνοια σε όλους τους ναυτικούς, ανεξάρτητα από φύλο, εθνικότητα, φυλή ή θρησκεία. Τα πειρατικά πλοία των Linebaugh και Rediker, όπως τα σημερινά υπουργεία Ναυτιλίας και κράτη πρόνοιας, λειτουργούσαν σύμφωνα με την ηθική αρχή του “δικτύου κοινωνικής ασφάλειας” για όλους. Η πρόκληση όταν απομακρυνόμαστε από το κράτος πρόνοιας είναι να διατηρούμε την υποκείμενη λογική του για ισότητα.


Σημειώσεις

[1] Καθώς δεν είναι όλοι οι ναυτικοί μέλη κρατών πρόνοιας. Επιπλέον, η προκλητική και συμβατική φύση της ναυσιπλοΐας και οι πολλές δικαιοδοσίες που οι ναυτικοί πρέπει να διαπραγματευτούν κάνουν την ανάγκη των ναυτικών για προστασία και ειδική πρόνοια να είναι αναγνωρισμένη. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας του ΟΗΕ ( International Labour Organization – ILO) και η Διεθνής Οργάνωση Ναυτιλίας (International Maritime Organization –IMO) αναγνωρίζουν τους ναυτικούς ως ξεχωριστή κατηγορία εργαζομένων που χρειάζεται ειδική προστασία. Από το 1920, η ILO κάνει ειδικές συνεδριάσεις για την αντιμετώπιση των συνθηκών εργασίας στη ναυτιλία (ITF 2006).

[2] Οι Φιλιππίνες έχουν το μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς εργασίας: σύμφωνα με την κυβέρνηση των Φιλιππίνων, 330.424 Φιλιππινέζοι ναυτικοί αναπτύχθηκαν το 2009 < www.poea.gov.ph/stats/2009_OFW%20Statistics.pdf > [Τελευταία πρόβαση Ιούλιος 2010]. Η κυβέρνηση χρησιμοποιεί τα συμβόλαια αντί για τους απασχολούμενους ναυτικούς ως μέτρο, πράγμα που σημαίνει ότι οι ναυτικοί που επαναπατρίζονται νωρίτερα μετρώνται δυο φορές διογκώνοντας τεχνητά το σύνολο.

[3] Η υπερπόντια απασχόληση ρυθμίζεται από την Philippines Overseas Employement Administration. Οι Φιλιππινέζοι ναυτικοί υποχρεούνται από το νόμο να εμβάζουν τουλάχιστον το 80% του βασικού μισθού τους στις Φιλιππίνες. Βλέπε Swift (2010: 185) για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις εργοδοτικές συνεισφορές στα κρατικά πλάνα.

[4] Η ενοποίηση των υπαρχουσών ναυτικών συμβάσεων της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας σε μια Διακήρυξη για τα Δικαιώματα των Ναυτικών, που αναμένεται να επικυρωθεί στα τέλη του 2010/αρχές 2011 και να τεθεί σε ισχύ 12 μήνες αργότερα.

[5] Η ιατρική περίθαλψη και τα επιδόματα ασθένειας και τραυματισμού στην εργασία συστήνονται ως προτεραιότητες.

[6] Βλέπε Swift (2010: 135) για συνεκτίμηση και εξήγηση.

[7] Δυο προσεγγίσεις που συσσωματώθηκαν από τον Burawoy (2003) και συζητήθηκαν περαιτέρω σε σχέση με τα συνδικάτα (στο Bhilai, Ινδία) από τον Parry (2009).


Αναφορές

- Burawoy, M. (2003) ‘For a Sociological Marxism: the complementary convergence of Antonio Gramsci and Karl Polanyi’. Politics and Society 31 (2): 193-261.

- Gottschalk, M. (2000) The Shadow Welfare State: Labor, Business and the Politics of Health Care in the U.S. Ithaca NY: Cornell University Press.

- ILO (2004) The Global Seafarer: Living and Working Conditions in a Globalized Industry. Geneva: International Labour Office.

- ITF (2006) ‘Out of sight, out of mind: seafarers, fishers and human rights’. Έκθεση. London: International Transport Workers’ Federation.

- ITF (2010). ‘Seafarers get a new bill of rights’ στο Seafarers’ Bulletin 24: 31.

- Kahveci, E. (2006) The Other Car Workers: Work, Organisation and Technology in the Maritime Car Carrier Industry. London: Palgrave.

- Linebaugh, P. και Rediker, M. (2000). The Many-Headed Hydra: Sailors, Slaves, Commoners, and the Hidden History of the Revolutionary Atlantic. London: Verso.

- Mollona, M. (2009) ‘Community unionism versus business unionism: the return of the moral economy in trade union studies’. American Ethnologist 36 (4).

- Munck, R. (2004) Labour and Globalisation: Results and Prospects. Liverpool: Liverpool University Press.

- Parry, J. (2009) ‘Sociological Marxism in central India: Polanyi, Gramsci, and the case of the unions’, in Market and Society: The Great Transformation Today, C. Hann και K. Hart, (επ). Cambridge: Cambridge University Press.

- Swift, O. (2010). ‘Making a Model Union Village in the Philippines: Labour, Gender and Global Shipping’. Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Goldsmiths, University of London.

Εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα, υπάρχει μια διαρκής έκκληση για ένα εισόδημα του πολίτη. Εναλλακτικά γνωστό ως βασικό εισόδημα, κοινωνικές αποδοχές, κοινωνικό μέρισμα, κοινωνική πίστωση, εγγυημένο εισόδημα, αποδοχές του πολίτη, εισόδημα υπηκοότητας, εισόδημα διαβίωσης ή οικουμενική επιχορήγηση, θα μπορεί να παρέχει σε κάθε πολίτη βασικές “αποδοχές” ως κοινωνικό δικαίωμα χωρίς εξέταση των μέσων διαβίωσης ή προαπαιτούμενο εργασίας.


Η εκλεξιμότητα θα είναι αυτόματη για όλους τους πολίτες και άνευ όρων. Δεν θα υπάρχει έλεγχος της βούλησης για εργασία. Με την εγγύηση ενός ελάχιστου εισοδήματος στο χέρι, οι άνθρωποι θα μπορούν να βελτιώνουν την ευημερία τους συμμετέχοντας στην απασχόληση, προκειμένου να κερδίσουν πρόσθετα χρήματα για την αγορά αγαθών και υπηρεσιών, ή αντίθετα θα μπορούν να επιλέξουν να επενδύσουν το χρόνο τους στην αυτό-εξασφάλιση αυτών των αγαθών και υπηρεσιών ή στη βοήθεια προς τους άλλους. Αυτό θα δώσει στα άτομα και τις ομάδες αυξημένους πόρους για τον έλεγχο της ζωής τους, περισσότερη εξουσία σε ό, τι αφορά τον τρόπο ζωής τους και τις συνθήκες διαβίωσής τους. Εάν εφαρμοστεί, δεν θα είναι μόνο η αγορά εργασίας που θα ενσωματώνει τους ανθρώπους στην κοινωνία, καθώς το σχήμα αυτό θα μπορεί δυνητικά να προσφέρει σε ένα βαθμό υλική ασφάλεια, υπόληψη και ταυτότητα.


Για όσους αναγνωρίζουν εναλλακτικούς τρόπους για τη διασφάλιση του βιοπορισμού πέραν της επίσημης εργασίας, το εισόδημα του πολίτη προσφέρει ένα μέσο όχι μόνο για την αναγνώριση αλλά και για την ανταμοιβή των πολιτών που συμμετέχουν σε δραστηριότητες όπως η φροντίδα μικρών παιδιών, ο εθελοντισμός, η συμμετοχή στην κοινότητα και η αυτό-εξασφάλιση αγαθών και υπηρεσιών.


Το εισόδημα του πολίτη: καταβολές και συζητήσεις


Από πού ξεκίνησε αυτή η πρόταση; Η ιδέα για την παροχή ενός εισοδήματος του πολίτη ανάγεται, μεταξύ άλλων, στους Tom Paine, Saint-Simon, Bertrand & Dora Russell, και Major CH Douglas (Van Τrier, 1995). Πιο πρόσφατα υποστηρίζεται από μια ευρεία γκάμα οικονομολόγων (π.χ. Atkinson, 1995, Desai, 1998), πολιτικών φιλόσοφων (Van Parijis, 1995, 2000a,b) και σχολιαστών της κοινωνικής πολιτικής (Jordan, 1998) όλων των πολιτικών πεποιθήσεων. Ανάμεσα στα κυριότερα πλεονεκτήματα που ισχυρίζονται ότι θα είχε ένα τέτοιο βασικό σχήμα, είναι:

• Βρίσκεται μεταξύ αμειβόμενης και μη αμειβόμενης εργασίας, δίνοντας καλύτερα κίνητρα για μια χαμηλά αμειβόμενη απασχόληση από τις φοροαπαλλαγές, αλλά και την επιλογή για ένα συνδυασμό των δυο
• Αντιμετωπίζει άνδρες και γυναίκες ως ίσους, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να διαπραγματευτούν πώς να μοιραστούν τη μη αμειβόμενη εργασία στα νοικοκυριά
• Καταπολεμά την εκμετάλλευση, επιτρέποντας στα άτομα να επιζήσουν χωρίς εξάρτηση από επικίνδυνη ή εξευτελιστική εργασία
• Προωθεί την οικονομική αποτελεσματικότητα, διασφαλίζοντας ότι η χαμηλά αμειβόμενη εργασία δεν έχει ειδική επιδότηση (όπως οι φοροαπαλλαγές) και επομένως η εργατική δύναμη δεν αναπτύσσεται με επιζήμιο τρόπο, και
• Προωθεί την κοινωνική δικαιοσύνη, αντιμετωπίζοντας όλα τα άτομα με τον ίδιο τρόπο και δίνοντας έκτακτο εισόδημα μόνο σε εκείνους που έχουν ανάγκη ειδικής φροντίδας.


Ωστόσο, ακόμη και υπέρμαχοι του βασικού εισοδήματος αποδέχονται τώρα ότι ένα πλήρως εξατομικευμένο και άνευ όρων βασικό εισόδημα δεν μπορεί να εισαχθεί μεμιάς, αν μη τι άλλο επειδή θα αναστάτωνε την τρέχουσα κατανομή των εισοδημάτων και τον ανεφοδιασμό της εργασίας. Αντίθετα, και ιδιαίτερα σε ό, τι αφορά τον πληθυσμό σε εργάσιμη ηλικία, δημιουργείται μια αυξανόμενη συναίνεση ότι δεν πρέπει να προχωρήσουμε με ομάδες ή κατηγορίες, αλλά να ξεκινήσουμε με ένα πολύ συντηρητικό (μερικό) βασικό εισόδημα που δεν θα υποκαθιστά πλήρως τις υπάρχουσες παροχές του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος (Desai, 1998; Jordan et al, 2000; Parker and Sutherland, 1998).


Ανεξάρτητα από τα κόστη του σχήματος ενός βασικού εισοδήματος, η λύση αυτή, παρότι αναγκαία, είναι ίσως ανεπαρκής καθεαυτή εάν θέλουμε να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να ακολουθήσουν μια πιο ευρεία γκάμα στρατηγικών για τη διασφάλιση του βιοπορισμού τους, πέρα από την εισαγωγή στην επίσημη εργασία. Επομένως, ένα τέτοιο σχήμα εισοδήματος του πολίτη πρέπει να συνοδευτεί από πρωτοβουλίες που θα στοχεύουν στη διευκόλυνση της συμμετοχής σε άλλες μορφές εργασίας. Όπως υποστηρίζει ο Gough (2000:27):



“Δεν αρκεί να καταβάλουμε στους πολίτες ένα ελάχιστο εισόδημα, εάν δεν τους δίνουμε τη δυνατότητα να συμμετέχουν σε κοινωνικά σημαντικές δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένης της αμειβόμενης και της μη αμειβόμενης εργασίας…Όλοι όσοι μπορούν, πρέπει να έχουν το δικαίωμα- και το καθήκον- να συνεισφέρουν με κάποιο τρόπο στον κοινό πλούτο”.


Ο Lipietz (1992:99) υποστηρίζει, παρομοίως, ότι ένα οικουμενικό βασικό επίδομα “θα ήταν αποδεκτό μόνο εάν σήμαινε ότι εκείνοι που το λαμβάνουν είναι έτοιμοι να επιδείξουν αλληλεγγύη προς την κοινωνία, η οποία τους πληρώνει”. Για να δανειστούμε μια τετριμμένη φράση, το καίριο θέμα σχετικά με το εισόδημα του πολίτη είναι ότι “δεν υπάρχουν δικαιώματα χωρίς ευθύνες”. Όπως πολύ σωστά λέει ο Elson (1988: 29):



“Το δικαίωμα για επιχορήγηση πρέπει να συνοδεύεται για τους άρτιους σωματικά ενήλικους από το καθήκον ανάληψης κάποια μη αμειβόμενης οικιακής εργασίας για τη φροντίδα και την πρόνοια εκείνων που είναι ανίκανοι να φροντίσουν τον εαυτό τους. Τα άτομα που έχουν ήδη αναλάβει τη φροντίδα ενός νεαρού ή άρρωστου ή ανάπηρου ατόμου πρέπει να εξαιρούνται”.


Επικρατεί επομένως μια γενικευμένη άποψη ότι το εισόδημα του πολίτη πρέπει να συνδέεται με κάποια μορφή ενεργής υπηκοότητας. Ο Atkinson (1998), για παράδειγμα, τάσσεται υπέρ ενός ʺ εισοδήματος συμμετοχής ʺ και ο Lipietz (1995) υπέρ ενός νέου τομέα που θα συμμετέχει στην κοινωνικά χρήσιμη δραστηριότητα και θα αποτελείται από το 10% της εργατικής δύναμης (το ποσοστό ανεργίας, όταν έγραφε αυτές τις γραμμές). Η ιδέα επομένως είναι να συνδεθεί το σχήμα του βασικού εισοδήματος με μια μορφή συμμετοχής στην κοινωνία. Ωστόσο, οι υπέρμαχοι ενός βασικού εισοδήματος άνευ όρων, αντιτίθενται σε μια τέτοια προσέγγιση (π.χ. Gortz, 1999, Jordan, 1998, Jordan & Jordan, 2000). Γι’ αυτούς, το αποτέλεσμα θα είναι νέες μορφές καταναγκασμού που θα σχετίζονται με την ανταποδοτικότητα της κοινωνικής πρόνοιας, όπως η καταναγκαστική εργασία στον τριτογενή τομέα (π.χ. Elson, 1988, Offre, 1995, Rifkin, 1996).


Δεν είναι όμως αναγκαστικό να συμβεί κάτι τέτοιο. Είναι πολύ πιθανό να δημιουργηθούν ʺ διαβατήρια συμμετοχήςʺ ή ʺ εισοδήματα συμμετοχήςʺ ή μορφές ʺ απασχόλησης στην υπηρεσία της κοινότηταςʺ (Williams and Windebank, 2003), που θα παρέχουν βασικά εισοδήματα για την ενεργή συμμετοχή του πολίτη με τρόπο που θα αποτρέπει τον καταναγκασμό.


Η ενεργή υπηρεσία της κοινότητας


Η έννοια του “εργαζόμενου πολίτη” βρίσκεται στον πυρήνα των περισσότερων προτύπων για ασφάλεια, υπόληψη και ταυτότητα. Ωστόσο, για τους υπέρμαχους ενός εισοδήματος του πολίτη βασισμένου στη συμμετοχή, ο όρος της “εργασίας” διευρύνεται για να ενσωματώσει μορφές εργασίας πέρα από την απασχόληση- όπως η αυτό-εξασφάλιση, η μη αμειβόμενη κοινοτική εργασία και ο εθελοντισμός. Αντίθετα, το πρότυπο που κυριαρχεί σήμερα θεωρεί τον “εργαζόμενο πολίτη” ως κάποιον που συμμετέχει στην επίσημη απασχόληση. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, όλα συνδέονται με την αμειβόμενη εργασία, συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της υπηκοότητας, όπως δείχνει η έλλειψη διαχωριστικής γραμμής μεταξύ δικαιωμάτων των πολιτών και δικαιωμάτων των εργαζομένων.


Για τους υπέρμαχους, όμως, ενός εισοδήματος ενεργού πολίτη, βασισμένου σε έναν ευρύτερο ορισμό της εργασίας που περιλαμβάνει την ανεπίσημη εργασία, επιδίωξη είναι η προώθηση ενός εναλλακτικού πρότυπου ασφάλειας, υπόληψης και ταυτότητας. Από αυτή την άποψη, ο “εργαζόμενος πολίτης” δεν ενσωματώνεται μόνο μέσω της επίσημης αλλά και μέσω της ανεπίσημης εργασίας. Για να δούμε πώς αυτό το νέο πρότυπο του ʺ εργαζόμενου πολίτηʺ μπορεί να λειτουργήσει, θα εξετάσουμε παρακάτω δυο πιθανές επιλογές πολιτικής. Η πρώτη επιδιώκει την επέκταση του “εθελοντικού και κοινοτικού τομέα” του προγράμματος του New Deal που υιοθετήθηκε από πολλά δυτικά έθνη για την προώθηση της ολοκλήρωσης μέσω της ενεργής υπηκοότητας (παρά μέσω της επίσημης απασχόλησης και μόνο), και η δεύτερη επιδιώκει να εισαγάγει φοροαπαλλαγές για τους ενεργούς πολίτες, όπως εφαρμόζεται ευρέως στον δυτικό κόσμο.


Το New Deal πιο κοντά στον πολίτη


Ακολουθώντας το πρότυπο των Ηνωμένων Πολιτειών, πολλές δυτικές οικονομίες άρχισαν τις τελευταίες δεκαετίες να εφαρμόζουν καθεστώτα που έχουν να κάνουν με την ανταποδοτικότητα της κοινωνικής πρόνοιας ως μέρος ενός γενικού επαναπροσανατολισμού των παρεμβάσεων της αγοράς εργασίας προς ενεργές πολιτικές της αγοράς εργασίας. Αυτά τα προγράμματα ανταποδοτικότητας της κοινωνικής πρόνοιας σηματοδοτούν μια σημαντική απομάκρυνση από τα παραδοσιακά συστήματα κοινωνικής πρόνοιας. Σε χτυπητή αντίθεση με τα προηγούμενα προγράμματα πρόνοιας και επιδότησης των ανέργων, όπου η κρατική υποστήριξη ήταν παθητική, άνευ όρων και βασισμένη σε δικαιώματα, τα νέα καθεστώτα ανταποδοτικότητας της κοινωνικής πρόνοιας θέτουν όρους, είναι εστιασμένα στην εργασία και υποχρεώνουν τους συμμετέχοντες να είναι ενεργοί προκειμένου να λάβουν κοινωνικές αποδοχές (Campbell, 2000; Robinson 1998). Η κυριότερη κριτική σε σχέση με αυτά είναι ότι εμπεριέχουν ένα στοιχείο καταναγκασμού, καθώς οι άνθρωποι υποχρεώνονται σε εργασία που διαφορετικά δεν θα επιθυμούσαν να κάνουν (π.χ. Peck, 2001).


Υπάρχει πρόθεση για μια τροποποίηση του New Deal που θα μειώσει τις κριτικές περί καταναγκασμού και ταυτόχρονα θα απελευθερώσει τους άνεργους από τα δεσμά που τους εμποδίζουν να συμμετάσχουν σε οικονομικές πρακτικές που θα επιθυμούσαν να αναλάβουν. Προτείνεται λοιπόν η επέκταση του “εθελοντικού και κοινοτικού” τομέα του προγράμματος του New Deal, για να μπορέσουν οι άνεργοι να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη σχετικά με τη φύση της ενσωμάτωσής τους στην εργασία. Το ακριβές φάσμα της εργασίας που θα θεωρείτο αποδεκτή και τα προβλήματα που σχετίζονται με το εύρος μια τέτοιας δραστηριότητας παρουσιάζουν προβλήματα, αλλά θα μπορούσαν οπωσδήποτε να περιλαμβάνουν δραστηριότητες που έχουν να κάνουν με τη φροντίδα και την οργάνωση κοινοτικών ομάδων. Επομένως, κάποιος που φροντίζει ήδη ένα παιδί προσχολικής ηλικίας ή ένα ηλικιωμένο εξαρτημένο πρόσωπο θα μπορέσει να δει αυτή τη βασική δουλειά του να αναγνωρίζεται από τον “κοινοτικό και εθελοντικό τομέα” του New Deal, όπως και να αμειφθεί με ένα επίδομα δραστηριότητας για να κάνει αυτή τη δουλειά. Παρομοίως, όσοι οργανώνουν και διευθύνουν κοινοτικές ομάδες όπως οι LETS, οι τράπεζες χρόνου και οι πιστωτικές ενώσεις θα λάβουν, σε αναγνώριση της συνεισφοράς τους, ένα επίδομα δραστηριότητας υψηλότερο από εκείνο της μηδενικής δραστηριότητας.


Ένα παράδειγμα παρόμοιας πρωτοβουλίας συναντάμε στην Αυστραλία. Εδώ, έχει κατά κάποιο τρόπο αναγνωριστεί ότι διάφορες δραστηριότητες είναι κοινωνικά θεμιτές για όσους διεκδικούν επιδόματα εκτός εργασίας. Έχει συμφωνηθεί, για παράδειγμα, ότι η παροχή φροντίδας πρέπει να αναγνωρίζεται. Και οι δυο μοναχικοί γονείς, όπως κι ο ένας γονέας σε ένα ζευγάρι, μπορούν να διεκδικήσουν ένα ʺγονικό επίδομαʺ. Αυτό χορηγείται ύστερα από εξέταση των εισοδημάτων των δυο γονέων και αφορά παιδιά έως 16 ετών (Hirsch, 1999).


Μολονότι αυτή η πρόταση πολιτικής θα αρχίσει να μειώνει τις κριτικές για την ανταποδοτικότητα της κοινωνικής πρόνοιας που συνδέονται με ενεργές πολιτικές της αγοράς εργασίας, όπως τα New Deals, ένα καίριο πρόβλημα που η πρόταση αυτή δεν καταφέρνει να τροποποιήσει είναι η έννοια του ʺ εργαζόμενου πολίτηʺ μεταξύ εκείνων που δεν είναι εκλέξιμοι για New Deal. Η πιθανή έκβαση είναι ότι θα εισαγάγει μια “διπλή κοινωνία”. Μόνο οι άνεργοι θα μπορούν να επιλέξουν τη συνεισφορά που επιθυμούν να έχουν στις κοινότητές τους. Ενδέχεται, επομένως, να θεωρηθεί ότι αυτές οι νέες μορφές εργασίας αποτελούν μια “οικονομία” δεύτερης κατηγορίας, για τους αποκλεισμένους από την επίσημη αγορά εργασίας. Αυτό μας οδηγεί σε μια πιο συνεκτική πρόταση προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα μιας κοινωνίας πολλαπλών δραστηριοτήτων, που εξετάζουμε παρακάτω και η οποία είναι πιο περιεκτική σε ό, τι αφορά τις ομάδες που θα μπορούσαν να κινητοποιηθούν για να επαναδιαπραγματευθούν τη συνεισφορά τους στην κοινωνία.


Πιστώσεις Ενεργών Πολιτών (Active Citizens’Credits-ACC)


Η συμβατική σύμβαση ανάμεσα στο κράτος και τα εκτός εργασίας νοικοκυριά παρέχει εισόδημα έναντι του καθήκοντος για αναζήτηση απασχόλησης, για εκείνους που είναι ικανοί. Μόνο λίγες ομάδες απαλάσσονται από αυτή την υποχρέωση. Η συμμετοχή στα γονικά καθήκοντα για παράδειγμα, δεν θεωρείται σε γενικές γραμμές αποδεκτή.


Εδώ, ωστόσο, προτείνεται ένα σχήμα που δεν αναγνωρίζει μόνο την εργασία πέρα της απασχόλησης, αλλά επίσης ανταμείβει τα άτομα που συμμετέχουν σε μια τέτοια προσπάθεια- και επομένως προωθούν μια κοινωνία πολλαπλών δραστηριοτήτων. Το σχήμα αυτό βασίζεται στην έννοια της αναγνώρισης της ενεργής υπηκοότητας. Σχετικά με τις ιδέες για υπηρεσία των πολιτών (Briscoe, 1995; Hirsch, 1999; Mc Cormick, 1994) και εισόδημα συμμετοχής (Atkinson, 1998), η πρόθεση των “πιστώσεων των ενεργών πολιτών” είναι να καταγράφουν, να μαζεύουν και να ανταμείβουν τη συμετοχή στην παροχή φροντίδας και άλλη εργασία που κάνουν προς όφελος της κοινότητάς τους ( Williams, 2007; Williams and Windebank, 2003). Σε ένα τέτοιο μη καταναγκαστικό σχήμα, οι άνθρωποι θα μπορούν να συμμετέχουν σε ένα χαρτοφυλάκιο εργασίας της επιλογής τους και σχεδιασμένο από τους ίδιους, για το οποίο θα αποζημιώνονται.


Δεν πρόκειται για καταναγκασμό, καθώς θα μπορούν να επιλέγουν ελέυθερα εάν θα συμμετέχουν ή όχι. Εκείνοι που θα συμμετέχουν σε αυτό το σχήμα θα μπορούν επίσης να αποφασίζουν οι ίδιοι για το χαροφυλάκιο των οικονομικών πρακτικών που θα επιθυμούν να αναλάβουν. Οι στόχοι αυτής της πρότασης είναι:

• Η ανταμοιβή και αποτίμηση μιας εργασίας που σήμερα ούτε αναγνωρίζεται ούτε αποτιμάται
• Η ενθάρρυνση της ενεργής υπηκοότητας χωρίς προσφυγή σε καταναγκασμό
• Η χαλιναγώγηση της ανεπίσημης εργασίας
• Η δημιουργία μιας κοινωνίας ʺ πλήρους συμμετοχήςʺ, με δυνατότητα στους ανθρώπους που το επιθυμούν να έχουν συγεκριμένη ʺ κοινωνική συνεισφοράʺ
• Η ενσωμάτωση της πολυδιάστατης κοινωνικής ενσωμάτωσης και αποκλεισμού στη διαμόρφωση πολιτικής, και
• Η καταπολέμηση της φτώχειας με μέσα πέραν της εισαγωγής στην επίσημη εργασία


Η ιδέα ότι ένα τέτοιο σχήμα πρέπει να αναπτυχθεί για να ενθαρρύνει τα άτομα να συμμετέχουν σε μια εργασία που έχουν επιλέξει ελεύθερα προς όφελος της κοινότητας, δεν προσκρούει σε αντιρρήσεις. Το επίμαχο σημείο είναι πώς θα ανταμείβονται οι άνθρωποι. Μια επιλογή είναι να ενσωματωθεί η πρόταση αυτή στην προσέγγιση των φοροαπαλλαγών που έχουν κάνει την εμφάνισή τους σε πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες (π.χ. Liebman, 1998; Meadows, 1997; Millar and Hole, 1998). Ακριβώς όπως υπάρχουν “φοροαπαλλαγές απασχόλησης”, φοροαπαλλαγές για συνταξιούχους και αρρώστους, θα έπρεπε να υπάρχουν “φοροαπαλλαγές για ενεργούς πολίτες”, εκείνους που συμμετέχουν σε δραστηριότητες παροχής φροντίδας και άλλη εργασία προς όφελος της κοινότητάς τους, υποδιαιρεμένες σε τρία ακόμη είδη φοροαπαλλαγής: για τους γονείς, για εκείνους που φροντίζουν άλλους και για τους εργαζόμενους για την κοινότητα ( Williams και Windebank (2003) και Williams (2007)). Εάν αυτό υιοθετηθεί, θα δημιουργηθεί μια κοινωνία πολλαπλών δραστηριοτήτων, που θα καταγράφει, θα μαζεύει και θα ανταμείβει τη συμμετοχή στην εργασία πέραν της απασχόλησης. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η δημιουργία μιας κοινωνίας, βασισμένης στην αρχή των πολλαπλών δραστηριοτήτων, χωρίς ριζοσπαστική πολιτική ελέγχου.


Συμπεράσματα


Με δεδομένο ότι οι ανάγκες των φτωχών και των άνεργων αντιμετωπίζονται τόσο ακατάλληλα από το συμβατικό πρότυπο δημιουργίας θέσεων εργασίας, που αποκοσκοπεί στη δυνατότητα του καθένα να διασφαλίζει το βιοπορισμό του μόνο μέσω της επίσημης αγοράς εργασίας, είναι προφανές ότι απαιτούνται νέα πρότυπα κοινωνικής και οικονομικής ολοκλήρωσης. Μπορεί, λοιπόν, να έχει έρθει η ώρα για την ιδέα παροχής ενός εισοδήματος του πολίτη. Έτσι κι αλλιώς, απαιτείται περισσότερη συζήτηση γι’ αυτό και για το πώς μια τέτοια ιδέα μπορεί να εφαρμοστεί.


Αυτό που είναι αναμφισβήτητο, ωστόσο, είναι ότι η ενσωμάτωση μέσω της επίσημης απασχόλησης και μόνο δεν είναι πλέον εφικτή ή επιθυμητή. Είναι καιρός να ανοίξουμε τη συζήτηση σε νέες προσεγγίσεις. Η ιδέα για το εισόδημα του πολίτη είναι μια σημαντική δυνατότητα που ελπίζουμε ότι θα εξεταστεί περισσότερο.


Αναφορές

- Atkinson, A.B. (1995) Public Economics in Action: the basic income/flat tax proposal, Οξφόρδη: Oxford University Press.

- Atkinson, A.B. (1998) Poverty in Europe, Οξφόρδη: Blackwell.

- Briscoe, I. (1995) In Whose Service? making community service work for the unemployed, Λονδίνο: Demos.

- Campbell, M. (2000) ‘Reconnecting the long-term unemployed to labour market opportunity: the case for a local active labour market policy’, Regional Studies, 34, 7: 655-68.

- Desai, M. (1998) A Basic Income Proposal, Λονδίνο: Social Market Foundation.

- Elson, D. (1988) ‘Market socialism or socialization of the market?’, New Left Review, 172, 11-29.

- Gorz, A. (1999) Reclaiming Work: beyond the wage-based society, Cambridge: Polity.

- Gough, I, (2000) Global Capital, Human Needs and Social Policies, Basingstoke: Palgrave.

- Hirsch, D. (1999) Welfare beyond Work: active participation in a new welfare state, York: York Publishing Services.

- Jordan, B. (1998) The New Politics of Welfare: social justice in a global context, London: Sage.

- Jordan, B. and Jordan, C. (2000) Social Work and the Third Way: tough love as social policy, Λονδίνο: Sage.

- Jordan, B., Agulnik, P., Burbridge, D. and Duffin, S. (2000) Stumbling Towards Basic Income: the prospects for tax-benefit integration, Λονδίνο: Citizen’s Income Study Centre.

- Liebman, J. (1998) Lessons about Tax-Benefit Integration from the US Earned Income Tax Credit experience, York: York Publishing Services.

- Lipietz, A. (1992) Towards a New Economic Order: post-fordism, ecology and democracy, Cambridge: Polity.

- Lipietz, A. (1995) Green Hopes: the future of political ecology, Cambridge: Polity.

- McCormick, J. (1994) Citizens’ Service, Λονδίνο: Institute for Public Policy Research.

- Meadows, P. (1997) The Integration of Taxes and Benefits for Working Families with Children: issues raised to date, York: York Publishing Services.

- Millar, J. and Hole, D. (1998) Integrated Family Benefits in Australia and Options for the UK Tax Return System, York: York Publishing Services.

- Offe, C. (1985) Disorganised capitaism: contemporary transformations of work and politics, Cambridge: Polity.

- Parker, H. and Sutherland, H. (1998) ‘How to get rid of the poverty trap: basic income plus national wage’, Citizens Income Bulletin, 25: 11-4

- Peck, J. (2001) Workfare States, Λονδίνο: Guildford Press.

- Rifkin, J. (1996) The End of Work: the decline of the global labor force and the dawn of a post-market era, New York: G.P. Putnam.

- Robinson, P. (1998) ‘Employment and Social Inclusion’, in C. Oppenheim (ed.) An Inclusive Society: strategies for tackling poverty, Λονδίνο: IPPR.

- Van Parijis, P. (1995) Real Freedom for All: what (if anything) is wrong with capitalism?, Οξφόρδη: Oxford University Press.

- Van Parijis, P. (2000a) Basic Income: guaranteed income for the XXIst century?, Βερκελώνη: Fundació Rafael Campalans.

- Van Parijis, P. (2000b) ‘Basic income and the two dilemmas of the welfare state’, in C. Pierson and F.G. Castles (Eds.) The Welfare State: a reader, Cambridge: Polity.

- Van Trier, W. (1995) Every one a King, PhD dissertation, Leuven: University of Leuven, Department of Sociology.

- Williams, C.C. (2007) Re-thinking the Future of Work, Basingstoke: Palgrave-Macmillan.

- Williams, C.C. and Windebank, J. (2003) Poverty and the Third Way, Λονδίνο: Routledge.

Η ιστορία διδάσκει ότι οι κρίσεις οδηγούν είτε στην καταστροφή είτε στην αναζωογόνηση. Στην καταστροφή οδηγούν όταν υπάρχει αδράνεια, εμμονή σε δογματικές αντιλήψεις και ανυπέρβλητη αντίσταση στην αναγνώριση της πραγματικότητας και στη κοινή λογική. Στην αναζωογόνηση, οδηγούν όταν υπάρχει έγκαιρη προσαρμογή, και συμπαράταξη με τις δυνάμεις της προόδου και της δημιουργίας. Όταν υπάρχει προσπάθεια συνεχής, συστηματική, αποδεσμευμένη από ψευτο-υποσχέσεις και δογματικές αντιλήψεις.


Αυτό που σήμερα ονομάζουμε κατ’ ευφημισμό «κράτος πρόνοιας» είναι στην ουσία ένα σύνολο δαπανών – που δεν υστερεί σημαντικά από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο – που αντιστοιχούν σε ένα απίστευτο αριθμό παροχών, επιδομάτων, επιδοτήσεων, ρυθμίσεων κλπ. για έναν εκτεταμένο αριθμό επιμέρους κοινωνικών ομάδων οι οποίες απέκτησαν τα δικαιώματα αυτά όχι με βάση το κριτήριο της πραγματικής ανάγκης αλλά της ψηφοθηρίας. Για το λόγο αυτό, από κάθε 1 ευρώ δαπάνης για κοινωνικές παροχές (οικογένεια, μητρότητα, φτώχεια, κλπ.) ίσως λιγότερα από 30 λεπτά πιάνουν τόπο. Αυτό ισοδυναμεί με απώλεια αρκετών δισ. ευρώ, τα οποία ενισχύουν το εισόδημα και την κατανάλωση κάποιων κοινωνικών ομάδων, αλλά αφήνουν τους πραγματικά φτωχούς απροστάτευτους.


Εδώ και περίπου 15 χρόνια το κράτος δαπανά σχεδόν το 1 / 4 του ΑΕΠ για κοινωνικές πολιτικές, ποσό που δεν υστερεί σημαντικά από άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τι γίνονται αυτά τα σχεδόν 60 δισεκατομμύρια ευρώ; Που δαπανώνται; Ποιοι ωφελούνται; Πιάνουν τόπο;


Πάνω από τα μισά χρηματοδοτούν τις συντάξεις. Αν δεν γινόταν η πρόσφατη μεταρρύθμιση του Ασφαλιστικού Συστήματος, σε λίγα χρόνια σχεδόν όλες οι κοινωνικές δαπάνες θα δίνονταν για την κάλυψη των συντάξεων, χωρίς δυνατότητα για την Παιδεία, την Υγεία, την Απασχόληση, τις Κοινωνικές Υπηρεσίες.


Τα υπόλοιπα μειώνουν τη φτώχεια μόνο κατά 3% όταν τα ίδια χρήματα στην Ευρώπη μειώνουν τη φτώχεια κατά 9%, δηλαδή τρείς φορές περισσότερο.


Αν πάρουμε για παράδειγμα μόνο το πεδίο της «οικογένειας – μητρότρητας» – που έχει άμεση σχέση με το δημογραφικό και το ασφαλιστικό – ο κατάλογος των σχετικών ρυθμίσεων είναι κυριολεκτικά αχανής, και το συνολικό κόστος απίστευτο. Το ουσιώδες είναι το κόστος αυτό δεν αντιστοιχεί σχεδόν καθόλου σε παροχή υπηρεσιών όπως οι παιδικοί σταθμοί, αλλά εκτείνεται από επιδοτήσεις και συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις μέχρι …άδειες για ταξί και περίπτερα, και μάλιστα χωρίς εισοδηματικά ή περιουσιακά κριτήρια.


Το εκπαιδευτικό μας σύστημα έχει αποτύχει να εξασφαλίσει την ισότητα των ευκαιριών στην εκπαίδευση και τη ζωή, και δεν έχει πλέον την εμπιστοσύνη της κοινωνίας. Οι μαθητικές επιδόσεις των παιδιών μας καταλαμβάνουν μία από τις 3 τελευταίες θέσεις μεταξύ των 30 χωρών του ΟΟΣΑ, την ίδια στιγμή που κάθε χρόνο δαπανώνται για την παιδεία σχεδόν 11 δισεκατομμύρια από τα οποία μάλιστα το 40%, σχεδόν 4,5 δις. αποτελούν ιδιωτική δαπάνη των νοικοκυριών, αφού πάνω από μισούς μαθητές του δημοτικού και του γυμνασίου και οι 3 στους 4 μαθητές του λυκείου καταφεύγουν στην παραπαιδεία. Οι φτωχότερες οικογένειες δαπανούν το 10% – 15% του εισοδήματός τους στην παραπαιδεία, για να δουν τελικά τα παιδιά τους να αποκλείονται ολοένα και περισσότερο από τις «καλύτερες» ανώτατες σχολές, αφού δεν μπορούν να συναγωνιστούν με ίσους όρους τα παιδιά από οικογένειες των πιο εύπορων στρωμάτων.


Στην υγεία, είναι ενδεικτικό ότι ο κάθε πολίτης της χώρας μας πληρώνει κατά μέσο όρο από την τσέπη του 1.100 € ετησίως για υπηρεσίες υγείας, όταν το αντίστοιχο ποσό για τους πολίτες των άλλων χωρών της ζώνης του ευρώ ανέρχεται στα 770 €. Και δυστυχώς, η δαπάνη αυτή δεν επιβαρύνει μόνο τους «έχοντες» καθώς οι φτωχότερες οικογένειες δεσμεύουν έναν μισθό ετησίως για υπηρεσίες υγείας ενώ οι χαμηλοσυνταξιούχοι ξοδεύουν περίπου 2,5 συντάξεις το χρόνο για τον ίδιο λόγο. Γιατί συμβαίνει αυτό; Διότι κληρονομήσαμε το πιο «ιδιωτικοποιημένο» σύστημα υγείας στην Ευρώπη. Γιατί σήμερα από τους 376 αξονικούς τομογράφους που λειτουργούν στη χώρα, οι 247 ανήκουν σε ιδιώτες.


Στο κρίσιμο πεδίο της Δια Βίου Μάθησης η Ελλάδα βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των χωρών της Ευρώπης. Την ίδια στιγμή που τα τελευταία 20 χρόνια δαπανήθηκαν τεράστια ποσά για Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση, οι δυνατότητες μετεκπαίδευσης είναι σχεδόν ανύπαρκτες και μια μεγάλη μερίδα νέων με προσόντα αναζητούν την τύχη τους στο εξωτερικό.


Η κοινωνική προστασία στην Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό εξαντλείται στη χορήγηση πενιχρών εισοδηματικών ενισχύσεων που τελικά δεν πιάνουν τόπο, ενώ η παροχή δημόσιων κοινωνικών υπηρεσιών υστερεί. Η ευθύνη για τη φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων εξακολουθεί να ανήκει κυρίως στην οικογένεια, όπου συχνά βαρύνει τις γυναίκες. Όσοι μπορούν, αναγκάζονται να στραφούν στις υπηρεσίες του ιδιωτικού τομέα (βρεφονηπιακοί σταθμοί, οίκοι ευγηρίας) και ιδίως στις κατ’οίκον υπηρεσίες όπου απασχολούνται περισσότερο ανασφάλιστες μετανάστριες. Η οικογένεια βαρύνεται τελικά με τη φροντίδα του παιδιού, του ηλικιωμένου, του ανέργου, του φοιτητή, του ασθενή, του ατόμου με αναπηρία. Και ποτέ δεν έχει μόνο έναν να φροντίσει. Το σημερινό κοινωνικό κράτος δεν εξετάζει αν η οικογένεια αντέχει να το κάνει. Μια από τις πολλές σοβαρές επιπτώσεις αυτής της τακτικής είναι και η υπογεννητικότητα που μαστίζει την κοινωνία μας.


Το ουσιώδες, όμως, είναι το εξής: Η φιλοσοφία της κοινωνικής πολιτικής στη χώρα μας δεν στοχεύει στην προστασία και την ενδυνάμωση των αδυνάμων μέσω της παροχής «ευκαιριών» και της δημιουργίας «δυνατοτήτων» (capabilities κατά Amartya Sen) ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας σε ευρείες κοινωνικές κατηγορίες. Αντίθετα, έχει τον χαρακτήρα της θέσπισης οικονομικών δικαιωμάτων και προνομίων με τη μορφή των κρατικών παροχών και εγγυήσεων. Υπό την ευρεία έννοια, μια ατέλειωτη σειρά παροχών – από τις μόνιμες αγροτικές επιδοτήσεις και την δημόσια εργοδοσία, ως τις αλλεπάλληλες νομιμοποιήσεις της αυθαίρετης δόμησης, την ανοχή της φοροδιαφυγής και εισφοροδιαφυγής των μικρομεσαίων και την πληθώρα των μικρο-προνομίων στο ασφαλιστικό ή τη φορολογία με βάση τις συντεχνιακές πρακτικές – αποτελούν στην πραγματικότητα την κοινωνική πολιτική «ala grecque».


Με λίγα λόγια, αντί να παρέχει ίσες ευκαιρίες κοινωνικής ανόδου, το ίδιο το κράτος ορίζει άμεσα ποιες ομάδες θα ανέβουν κοινωνικά και εγγυάται την διατήρηση του εισοδηματικού τους επιπέδου και του κοινωνικού τους status σε βάρος όλων των άλλων. Τα διάφορα προνόμια, συνεπώς, δεν αθροίζονται απλά σε μια δυσβάστακτη δημοσιονομική δαπάνη, αλλά αποτελούν το μέτρο του δημοκρατικού ελλείμματος του πολιτικού μας συστήματος.


Δομικό χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι στη χώρα μας δημόσια υπηρεσία δεν σημαίνει μια υπηρεσία που έχει ως στόχο την εξυπηρέτηση του πολίτη και αξιολογείται με βάση τις επιδόσεις της ως προς αυτό, αλλά κυρίως ένας χώρος άσκησης κρατικής εξουσίας που απασχολούνται κρατικοί υπάλληλοι. Στη λογική αυτή η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών συνεπάγεται την διόγκωση της κρατικής απασχόλησης. Σε μια άλλη λογική, όμως, δημόσια υπηρεσία είναι αυτή που εξυπηρετεί με την μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα τον πολίτη, στην οποία έχουν πρόσβαση όλοι οι πολίτες, χρεώνονται ανάλογα με την εισοδηματική τους κατάσταση, είναι υπό δημόσιο έλεγχο, αξιολόγηση και εποπτεία, ανεξάρτητα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς του φορέα που την παρέχει. Η λογική αυτή στην ορολογία της συντήρησης ονομάζεται …ιδιωτικοποίηση.


Οι δημόσιες υπηρεσίες κοινωνικού χαρακτήρα αντιμετωπίζουν τον πολίτη ως μια «διοικητική» απρόσωπη οντότητα, ανεξάρτητα από τις εξατομικευμένες ανάγκες του. Αλλά ο κοινωνικά αποκλεισμένος, για παράδειγμα, δεν είναι απλά ένας «πολίτης» ίδιος με τον πολίτη που ζητά ένα πιστοποιητικό. Από αυτό εκπορεύεται και το ότι ακόμα και δυνητικά ενεργητικά μέτρα στην πράξη «παθητικοποιούνται». Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης είναι μια σοβαρή παράμετρος που σίγουρα χρειάζεται χρόνο για να μεταβληθεί. Αλλά το γεγονός αυτό πολλές φορές αφενός χρησιμοποιείται σαν άλλοθι για την αδράνεια της πολιτικής διακυβέρνησης και την αποποίηση της πολιτικής ευθύνης και αφετέρου στοχοποιεί συλλογικά τους δημόσιους υπαλλήλους και αποτρέπει τις αναγκαίες συμπράξεις των δημιουργικών δυνάμεων. Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης, όμως, είναι ένα παραπροϊόν του πελατειακού διοικητικού συστήματος και όλων εκείνων των επιμέρους ρυθμίσεων, των οποίων τόσο η δημιουργία όσο και η μεταβολή είναι κατά μείζονα λόγο ευθύνη της πολιτικής διακυβέρνησης. Κατά συνέπεια, η πολιτική ευθύνη έγκειται στην συστηματική αλλαγή των πεδίων αυτών (διοικητικές ρυθμίσεις, συνεχής αξιολόγηση, κλπ.) και την εποπτεία της εφαρμογής τους, τα οποία μπορούν να έχουν ακόμα και άμεσες θετικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα του πολίτη και αποτελούν την αναγκαία προϋπόθεση για την αλλαγή της κουλτούρας των υπαλλήλων.


Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ανάπτυξη κοινωνικών υπηρεσιών δημοσίου χαρακτήρα στη χώρα μας προϋποθέτει τον σαφή επανακαθορισμό της ίδιας της έννοιας του «δημοσίου» και την διάκριση από το «κρατικό». Μόνο έτσι μπορούν να κινητοποιηθούν οι δημιουργικές δυνάμεις της κοινωνίας και οι δυνατότητες που ανοίγονται είναι πολλές.


Στην σημερινή εποχή το παραδοσιακό κράτος πρόνοιας αντιμετωπίζει μία ριζοσπαστική μεταβολή: καλείται να ασχοληθεί με άτομα, όχι με “πληθυσμούς”, ή με “στοχευμένες ομάδες”, ή με στατιστικές κατηγορίες ή ακόμα και με τάξεις με την παραδοσιακή έννοια που τους δίνει η πολιτική θεωρία των τάξεων. Αυτό συμβαίνει γιατί οι κοινωνικά αποκλεισμένοι συγκροτούν, στην πραγματικότητα, μία “μη-τάξη”: δεν έχουν “κοινά συμφέροντα” και δεν μπορούν να κινητοποιηθούν με τον παραδοσιακό τρόπο. Ταυτόχρονα, η απάθεια των μηχανισμών της κοινωνικής πρόνοιας τροφοδοτείται από την αποσύνδεση μεταξύ της οικονομίας και της κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο, το κρίσιμο ζήτημα είναι η υπέρβαση της απάθειας του κράτους πρόνοιας και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τον επαναπροσδιορισμό των κοινωνικών δικαιωμάτων μέσα από μία δημοκρατική διαδικασία καθορισμού “καταφατικών δεσμεύσεων” των δικαιούχων των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος, για παράδειγμα, για να επαναπροσιορίσουμε το δικαίωμα των ανέργων να ενταχθούν όχι απλά στην αγορά εργασίας αλλά στην κοινωνία γενικότερα. Με αυτό τον τρόπο, οι άνεργοι προσδιορίζονται όχι μόνο σαν δικαιούχοι προνοιακών παροχών αλλά σαν ενεργοί πολίτες . Ανάμεσα στο παραδοσιακό δικαίωμα και την πατερναλιστική κοινωνική αρωγή υπάρχει ένας άλλος μονοπάτι αμοιβαίας συνδρομής ανάμεσα στα άτομα και την κοινωνία.


Αν είμαστε αντίθετοι στην πλήρη υποταγή της κοινωνίας στη λογική της αγοράς υπάρχει μόνο μία διέξοδος: να δημιουργήσουμε έναν ενδιάμεσο οικονομικό χώρο μέσα από την διαμόρφωση καινοτόμων πρωτοβουλιών για τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών. Οι υφιστάμενες ελλείψεις, για παράδειγμα, στο τομέα της αντιμετώπισης της ακραίας φτώχειας είναι γνωστές. Μια κοινωνική πρωτοβουλία που βασίζεται σε έναν καινοτόμο συνδυασμό των δυνάμεων της πολιτείας, της εκκλησίας και του κοινωφελούς εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της ακραίας φτώχειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης θα μπορούσε να αποδώσει πολλά. Ένας ευέλικτος, αξιόπιστος και διαφανής μηχανισμός με άμεση πρόσβαση στην κοινωνική βάση όπως είναι η γειτονιά και η οικογένεια. Εξίσου πολλά θα μπορούσε να αποφέρει μια κοινή πρωτοβουλία της πολιτείας, της τοπικής αυτοδιοίκησης και του εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την προστασία, τη διατήρηση και την αναβάθμιση του περιβάλλοντος.


Τέτοιου τύπου πρωτοβουλίες μπορούν;

• Να κινητοποιήσουν: Να καταστούν μοχλός κινητοποίησης των δημιουργικών δυνάμεων της κοινωνίας των πολιτών.
• Να ενδυναμώσουν: Να ενισχύσει τους τοπικούς κοινωνικούς ιστούς μέσω της συνεργασίας τόσο πολιτών από κάθε κοινωνική ομάδα όσο και διαφόρων τύπων οργανισμών με βάση την συμμετοχή σε μια κοινή προσπάθεια.
• Να ενθαρρύνουν: την Περιβαλλοντική και την Κοινωνική Υπευθυνότητα, ιδιαίτερα των νέων, αλλά και,
• Να προωθήσουν: την Κοινωνική Εργασία, στην σημερινή οικονομική συγκυρία.


Ο μετασχηματισμός της κοινωνικής πολιτικής είναι μια από τις θεμελιώδεις συνιστώσες μετάβασης από την «ιδεολογία της απόγνωσης» στην «ιδεολογία της ελπίδας» και ουσιώδης όρος συγκρότησης του σύγχρονου προοδευτικού ρεύματος σκέψης και πολιτικής πρακτικής. Εκείνοι που πραγματικά αρνούνται την Ελπίδα είναι εκείνοι που δημιουργούν και συντηρούν έναν κλειστό και μέτριο κόσμο.

Από τη δεκαετία του 1980 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η επανεγκατάσταση των προσφύγων, από εθελοντικό πρόγραμμα της εκκλησίας μετατράπηκε σε ένα επιχορηγούμενο από το κράτος ιδιωτικό πρόγραμμα, με έμφαση στην οικονομική αυτάρκεια. Η αυξημένη επαγγελματοποίηση ή δημοσιοποίηση είχε ως αποτέλεσμα μια μεγαλύτερη υπευθυνότητα απ’ ό, τι την προηγούμενη εποχή που τελούσε υπό την αιγίδα της εκκλησίας. Ωστόσο, ο στόχος του προγράμματος να γίνουν οι πρόσφυγες παραγωγικοί, αυτάρκεις πολίτες σε ένα διάστημα οκτώ μηνών, θέτει νέες προκλήσεις. Σε αυτό το άρθρο, υποστηρίζω ότι εστιάζοντας στην οικονομική αυτάρκεια για τους πελάτες της, όπως το κράτος πρόνοιας, η επανεγκατάσταση διακυβεύει τη δυνατότητά της να βοηθήσει τους πρόσφυγες να κατευθυνθούν σε πιο ισότιμες συμμετοχικές πρακτικές υπηκοότητας και να απομακρυνθούν από το φιλελεύθερο πρότυπο της προσωπικής ευθύνης που αγνοοεί δομικές ανισότητες.


Αυτό το πρόγραμμα βασίζεται σε μια έρευνα πλήρους απασχόλησης που έκανα από τον Σεπτέμβριο του 2007 μέχρι τον Ιούλιο του 2008 στο Φάργκο, στη Βόρεια Ντακότα. Περιλάμβανε παρατηρητήριο για τους συμμετέχοντες, εθελοντική εργασία και ημιδομημένες συνεντεύξεις στις κοινότητες προσφύγων από τη Βοσνία και το Σουδάν και με τρεις διαφορετικές ανθρωπιστικές οργανώσεις στο Φάργκο: την Cass County Social Services, κρατική ανθρωπιστική υπηρεσία (εφεξής County), τη Lutheran Social Services New American Services, υπηρεσία επανεγκατάστασης προσφύγων (εφεξής LSS) και μια μη κερδοσκοπική οργάνωση που συνταιριάζει απόστρατους σε μεγάλη ηλικία και πρόσφυγες που διδάσκονται την αγγλική γλώσσα. Το πρόγραμμα έχει επίσης ενημερωθεί από την απασχόλησή μου (2001-2002) ως κοινωνική λειτουργός σε μια υπηρεσία επανεγκατάστασης στη Βόρεια Ντακότα.


Η επανεγκατάσταση των προσφύγων περιλαμβάνει πολυμερείς σχέσεις ανάμεσα σε κράτη, θρησκευτικές οργανώσεις και τοπικές, εθνικές και διεθνείς ΜΗ.ΚΥ.Ο., καθώς και τοπικούς και περιφερειακούς παίκτες όπως οι εργοδότες. Ο πρόεδρος αποφασίζει πόσοι πρόσφυγες θα γίνουν δεκτοί στις ΗΠΑ κάθε χρόνο, και το Office of Refugee Resettlement- ORR (Γραφείο Επανεγκατάστασης Προσφύγων) υπό το Στέιτ Ντηπάρτμεντ καθορίζει πού θα εγκατασταθούν με βάση τις ευκαιρίες απασχόλησης, την κοινοτική στήριξη και τις περιπτώσεις οικογενειακής επανένωσης. Οι υπηρεσίες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα επανεγκατάστασης προσφύγων των ΗΠΑ ονομάζονται Voluntary Agencies (Εθελοντικές Υπηρεσίες). Είναι κατά κύριο λόγο θρησκευτικές ή κοινοτικές οργανώσεις που αντιλαμβάνονται τη φροντίδα της επανεγκατάστασης προσφύγων ως μέρος του πυρήνα της αποστολής τους. Σε αντάλλαγμα της χρηματοδότησης, που συμπληρώνεται από ιδιωτικές δωρεές και συνεισφορές σε είδος, οι Εθελοντικές Υπηρεσίες εντέλλονται να παρέχουν:



• αιγίδα (για παράδειγμα, μέσω θρησκευτικών οργανώσεων)
• προγραμματισμό επανεγκατάστασης πριν από την άφιξη, ιδιαίτερα στέγαση
• υποδοχή κατά την άφιξη
• υποστήριξη σε βασικές ανάγκες για τουλάχιστον 30 μέρες (στέγη, επίπλωση, τροφή, ρουχισμό)
• κοινοτικό προσανατολισμό
• παραπομπή σε άλλους παρόχους στους τομείς της υγείας, της παιδείας και/ή της απασχόλησης και
• διαχείριση της περίπτωσης και παρακολούθηση για τουλάχιστον 90-180 μέρες


Πολλές Εθελοντικές Υπηρεσίες διανέμουν επίσης “Χρηματική Βοήθεια σε Μετρητά στους Πρόσφυγες”, ένα μηνιαίο βοήθημα σε άτομα και οικογένειες μέχρι να βρουν δουλειά, την οποία υποχρεώνονται να αναφέρουν ή αλλιώς να αντιμετωπίσουν κυρώσεις, ή μέχρι να τελειώσει η περίοδος προσαρμογής των οκτώ μηνών. Όπως οι υπηρεσίες πρόνοιας, η κύρια αποστολή των Εθελοντικών Υπηρεσιών είναι να βοηθήσουν τους πρόσφυγες να γίνουν οικονομικά αυτάρκεις το συντομότερο δυνατόν.


Η LSS[1] προωθεί την επανεγκατάσταση προσφύγων στη Βόρεια Ντακότα από το 1946, αλλά μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1990 έφτασαν μεγάλοι αριθμοί προσφύγων που άρχισαν να μένουν στην περιοχή, σε αντίθεση με προηγούμενα κύματα που μετανάστευσαν σε άλλες περιοχές.[2] Καθώς η επανεγκατάσταση αυξανόταν, φτάνοντας στο τέλος της δεκαετίας του 1990 τις 650 αφίξεις προσφύγων το χρόνο (χωρίς να περιλαμβάνονται οι δευτερεύοντες μετανάστες ή οι πρόσφυγες που επανεγκαταστάθηκαν σε μια πόλη αλλά μετακινήθηκαν σε άλλη), η LSS είχε να αντιμετωπίσει θεσμικές αλλαγές, τοπικές κρατικές και μη κρατικές υπηρεσίες, ενώ το ευρύτερο κοινό ανταποκρινόταν στους νεοφερμένους πρόσφυγες με αργούς ρυθμούς και πολλές φορές εχθρικά.


Από το 1983 μέχρι το 2004, η ORR επανεγκατέστησε μια πλειοψηφία (72 τοις εκατό) προσφύγων σε περίπου 30 αστικές, μητροπολιτικές περιοχές με ευρείς γεννημένους στο εξωτερικό πληθυσμούς.[3] Ενώ ο συνολικός αριθμός προσφύγων που επανεγκαταστάθηκαν ήταν μικρότερος, οι πρόσφυγες σε μικρότερες πόλεις, όπως το Φάργκο, είχαν μεγαλύτερη επίδραση στους πιο ομοιογενείς τοπικούς πληθυσμούς (Singer and Wilson 2006). Ενενήντα τέσσερα τοις εκατό των κατοίκων του Φάργκο (πληθυσμός 90,600) δηλώνουν λευκοί και περίπου 80 τοις εκατό Σκανδιναβοί και/ή Γερμανοί. Το Φάργκο έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά εκκλησιασμού σε όλη τη χώρα.


Όταν οι πρόσφυγες έφταναν για πρώτη φορά στο Φάργκο, η LSS τους εγκαθιστούσε σε συγκροτήματα κατοικιών για χαμηλά εισοδήματα στο νότιο Φάργκο ή στη γειτονική πόλη του Δυτικού Φάργκο. Οι περισσότεροι πρόσφυγες άρχιζαν να δουλεύουν σε εργοστάσια στα βιομηχανικά πάρκα του δυτικού και βόρειου Φάργκο, χιλιόμετρα μακριά από τους τόπους κατοικίας τους. Δεν υπήρχαν λεωφορεία τις Κυριακές ή μετά τις δέκα το βράδυ και υπήρχαν μόνο τρεις σταθμοί στην πόλη, πράγμα που έκανε τις δημόσιες μεταφορές εξαιρετικά χρονοβόρες. Όσοι δούλευαννύχτα, βασίζοντανσε φίλους με αυτοκίνητα, στην πεζοπορία ή το ποδήλατο, πράγμα που μπορούσε να αποτελέσει απειλή για τη ζωή τους, κατά τους σκληρούς χειμώνες του Φάργκο. Τα τρία μεγαλύτερα εμπόδια για την επίτευξη κοινωνικής και νομικής υπηκοότητας στο Φάργκο ήταν η γλώσσα, ο καιρός και οι μεταφορές.


Σύμφωνα με πηγές στην LSS, την County, τα σχολεία και άλλες εθελοντικές οργανώσεις, η γενική στάση εκείνη την εποχή ήταν ότι η επανεγκατάσταση των προσφύγων αποτελούσε ευθύνη της LSS, αλλά ότι “οι πελάτες δεν εξυπηρετούνταν, εγκαταλείπονταν”. Στις δεκαετίες 1980 και 1990, εκτός από την επιχειρηματική κοινότητα, που αποκτούσε εκατοντάδες νέους εργάτες σε ένα κράτος που τους χρειαζόταν, τα περισσότερα μέλη της κοινότητας δεν υποστήριζαν την επανεγκατάσταση. Η LSS υποστήριξε ότι η επανεγκατάσταση ήταν επωφελής οικονομικά για την περιοχή (ως εργάτες, καταναλωτές και ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων), όπως και για λόγους πολιτισμικής ποικιλίας. Για να επιτευχθεί, όμως, χρειάζονταν τη βοήθεια της County, των σχολείων, του συστήματος της ποινικής δικαιοσύνης, καθώς και άλλων μη κερδοσκοπικών οργανώσεων- και όχι μόνο του τομέα απασχόλησης. Οι εκπρόσωποι αυτών των ιδρυμάτων μου είπαν ότι η LSS δεν είχε ενημερώσει αρκετά για την διαδικασία επανεγκατάστασης, κι έτσι ήταν δύσκολο να δημιουργηθούν συνεταιρισμοί.


Ως οργάνωση που αποτελούσε την πύλη για κοινωνική υπηκοότητα των προσφύγων, η LSS είχε πιστωθεί και ταυτόχρονα δεχτεί κριτική για το γεγονός ότι έφερνε πρόσφυγες και κατά συνέπεια φυλετική και πολιτισμική ποικιλία στο Φάργκο. Η LSS ήταν από τα λίγα ιδρύματα στο Φάργκο που καλούσε τους πολίτες να παρατηρήσουν και να προβληματιστούν για την εργασιακή ηθική τους ως λευκοί, Βορειοευρωπαίοι και Προτεστάντες, για την οποία ήταν πολύ περήφανοι. Η ιστορία που οι κάτοικοι του Φάργκο, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δούλευαν στον δημόσιο, ιδιωτικό και επιχειρηματικό τομέα, διηγούνταν στους εαυτούς για τους εαυτούς τους ήταν ότι η σκληρή δουλειά, η ταπεινότητα, ο καλός τρόπος και το κοινοτικό πνεύμα μπορούν να λύσουν τα περισσότερα προβλήματα και να παρέχουν μια καλή ζωή. Αυτές οι πολιτιστικές αφηγήσεις ήταν πιο εύκολο να γίνουν πιστευτές όταν η κοινότητα ήταν ομοιογενής και μοιραζόταν αυτά τα ιδανικά και τα μέσα για να τα ενεργοποιήσει. Πολλοί πρόσφυγες δεν το έκαναν. Αντί να τα βάλουν με τις πολιτισμικές διαφορές ή με τη φυλή ως παράγοντα που συντελεί σε παρεξηγήσεις, η LSS έγινε ο ευκολότερος, ο πλέον χειροπιαστός στόχος, ικανός να αναμορφώσει τις πρακτικές των εργαζομένων και των πελατών της.


Επηρεασμένο από τις πρακτικές πρόσληψης του ORR, το προσωπικό των υπηρεσιών επανεγκατάστασης αντανακλά συχνά την φυλετική, εθνική, πολιτισμική και/ή θρησκευτική ποικιλία ευρύτερων προσφυγικών κοινοτήτων. Το 2007-8, το προσωπικό των New American Services εκπροσωπούσε έξι διαφορετικές χώρες (Κροατία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Σομαλία, Ιράκ, Βιετνάμ και ΗΠΑ) και απασχολούσε τον ίδιο περίπου αριθμό ανδρών και γυναικών. Παρά τις μεγάλες ανάγκες που συνεπάγετο η διαχείριση περιπτώσεων για πολλούς πελάτες πρόσφυγες, η LSS δεν απαιτούσε εμπειρεία στον τομέα της κοινωνικής εργασίας, την παροχή συμβουλών ή την εκπαίδευση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η πολιτισμική γνώση και οι γλωσσικές ικανότητες κρίνονταν πιο σημαντικές. Με άλλα λόγια, οι πρακτικές μεταξύ ομοτίμων αποτελούσαν σημαντικό μέρος στην ανάπτυξη της επανεγκατάστασης των προσφύγων ως πρακτική πρόνοιας αλλά συνέβαλαν επίσης στην εχθρότητα ανάμεσα στην LSS και τις λιγότερο ποικίλες πολιτισμικά, πιο γραφειοκρατικές υπηρεσίες.


Σε αντίθεση με την LSS, το προσωπικό της County αποτελείτο σχεδόν αποκλειστικά από λευκές γυναίκες που μιλούσαν μόνο αγγλικά και οι περισσότερες δήλωναν πιστές Χριστιανές. Πολλές μεγάλωσαν σε μικρές πόλεις ή σε αγροκτήματα και μου είπαν ότι εκτός δουλειάς είχαν μικρή επαφή με ανθρώπους από άλλες φυλές ή πολιτισμούς. Ενώ το προσωπικό της LSS είχε ελάχιστη έως καμία επαγγελματική κατάρτιση, το νέο προσωπικό της Cass County είχε περάσει από ετήσια, αυστηρή εκπαίδευση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές.


Τα ιδρύματα επανεγκατάστασης και πρόνοιας είχαν πολλά κοινά σε ό, τι αφορά τη δουλειά τους με κοινωνικά ευαίσθητες ομάδες ανθρώπων και τις υπηρεσίες που παρείχαν (διαχείρηση περιπτώσεων, υπηρεσίες απασχόλησης, χρηματική βοήθεια), αλλά η έρευνά μου δείχνει ότι λίγοι από τους εργαζόμενους, ή και τους επιστάτες, αναγνώριζαν αυτές τις ομοιότητες. Αντίθετα, οι εργαζόμενοι εστίαζαν στις διαφορές στο χρόνο που περνούσαν με τους πελάτες, την κατάρτιση των εργαζόμενων και πώς και ποιοι αποτιμούσαν την υπευθυνότητα. Για παράδειγμα, οι εργαζόμενοι στην County είχαν την τάση να βλέπουν το ίδρυμά τους ως προπύργιο υπευθυνότητας και προσωπικής ευθύνης σε αντίθεση με την LSS που πίστευαν ότι δεν διέθετε επαγγελματική κατάρτιση και υπευθυνότητα. Ένας υπάλληλος στην County είπε: “Επειδή μιλάς σε άλλη γλώσσα δεν σημαίνει ότι μπορείς να είσαι καλός στη διαχείριση περιπτώσεων”. Οι υπάλληλοι της LSS θεωρούσαν ότι ήταν συμβιβαστικοί, συναισθηματικά ευαίσθητοι και ευέλικτοι σε αντίθεση με τους εργαζόμενους στην County τους οποίους χαρακτήριζαν ως “ψυχρούς”, ανελαστικούς ακόμη και μεροληπτικούς απέναντι στους πρόσφυγες. Μια εργαζόμενη στο LSS από τη Σομαλία, η Άνα, εξήγησε:

“Δεν τους νοιάζουν οι πελάτες. Έκανα τη διερμηνέα για ανθρώπους εκεί και δεν εξηγούσαν, Τους είδα να πετούν ανθρώπους έξω απ’ το σπίτι τους και δεν σκέφτονται από πού θα βρουν τα λεφτά. Εμείς σκεφτόμαστε κάπως περισσότερο τους πελάτες μας, σκεφτόμαστε από πού θα βρουν τα λεφτά. Προσπαθούμε να βρούμε διερμηνείς και να επικοινωνούμε με τους πελάτες μας”.


Αντί να εστιάζονται στις διαφορές ανάμεσα στο κράτος πρόνοιας και τις υπηρεσίες επανεγκατάστασης των προσφύγων, οι οργανωτικοί επικεφαλής σε τοπικό επίπεδο θα μπορούσαν να κεφαλαιοποιήσουν τις μεταξύ τους δυνάμεις και διαφορές. Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να οργανώσουν πολυπολιτισμική κατάρτιση για την County από το προσωπικό της LSS ή κατάρτιση σε καλές πρακτικές κοινωνικής εργασίας από την County για την LSS. Αντί για το τρέχον σύστημα των προσφύγων που διακινεί ένα μπερδεμένο δίκτυ ασφαλείας με ανταγωνιστικές ιδέες για το πώς θα επιτευχθεί η αυτάρκεια, τα ιδρύματα πρόνοιας και επανεγκατάστασης θα μπορούσαν να παράσχουν μαζί έναν καλύτερο οδικό χάρτη για το πώς μπορούν οι πρόσφυγες να αποκτήσουν τα οφέλη της πλήρους υπηκοότητας.


Όπως συνέβη με τη μεταμόρφωση του επαγγέλματος της κοινωνικής εργασίας στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα ( Gordon 1994), η δημοσιότητα γύρω από την επανεγκατάσταση των προσφύγων οδήγησε στην αυξημένη επαγγελματοποίησή της. Ωστόσο, η μορφοποίηση της επανεγκατάστασης σύμφωνα με το κράτος πρόνοιας ενέχει τον κίνδυνο της αποπολιτικοποίησής της με τρόπους που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διατήρηση του status quo ( Abramowitz 1998: 519-520). Οι Ilcan και Basok (2004) υποστηρίζουν ότι “οι μεγαλύτερες αξιώσεις σε ό, τι αφορά τα εθελοντικά ιδρύματα, να είναι υπόλογα στο κράτος για δραστηριότητες με δημόσια χρηματοδότηση…. τα υποχρεώνουν να κινούνται ακόμη περισσότερο προς την κατεύθυνση της παροχής υπηρεσιών και να απομακρύνονται από μια υποστηρικτική εργασία προσανατολισμένη προς την κοινωνική δικαιοσύνη.” (136)


Ο Giddens (1991) υποστηρίζει ότι η θεώρηση της υπηκοότητας ως συμμετοχή “αντλεί από μια διττή αντίληψη της εξουσίας όπως και η κοινωνική εργασία: οι άνθρωποι μπορούν να είναι, την ίδια στιγμή, σχετικά αδύναμοι σε σχέση με τις ευρύτερες οικονομικές και πολιτικές δομές εξουσίας και παρόλα αυτά ικανοί να ασκούν εξουσία με την ‘παραγωγική’ έννοια της αυτό-επικαιροποίησης” ( στο Lister 1998:6).


Έχοντας μια αποστολή πιο ευέλικτη, που ενθαρρύνει τις πρακτικές μεταξύ ομοτίμων, η επανεγκατάσταση των προσφύγων στις αρχές του 21ου αιώνα έχει μια τεράστια ευκαιρία να βοηθήσει τους πελάτες της να προχωρήσουν προς μια συμμετοχική υπηκοότητα, μακριά από τις νεοφιλελεύθερες πρακτικές υπηκοότητας που κατευθύνουν τις περιθωριοποιημένες ομάδες προς την προσωπική ευθύνη και μόνο.


Σημειώσεις

[1]Το New American Services είναι ένα από τα δεκάδες προγράμματα που παρέχονται κάτω απ’ την ομπρέλα της LSS. Άλλα περιλαμβάνουν προγράμματα για οικογένειες, νέους, ανακούφιση από φυσικές καταστροφές, στέγαση κ.α. Χρησιμοποιώ την ονομασία LSS αντί New American Services γιατί, παρά τα άλλα της προγράμματα, η “LSS” είναι συνώνυμη στο Φάργκο με το πρόγραμμά της για τους πρόσφυγες και αναφέρεται έτσι.

[2] Οι μεγαλύτερες ομάδες προσφύγων που η LSS επανεγκατέστησε στη Βόρεια Ντακότα προέρχονταν από το Βιετνάμ, την Καμπότζη, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το Σουδάν, τη Σομαλία, το Ιράκ, τη Λιβηρία, το Αφγανιστάν, την Αιθιοπία, το Μπουρούντι και πιο πρόσφατα το Μπουτάν.

[3] Στις μεγαλύτερες πόλεις περιλαμβάνονταν το Λος Άντζελες, το Σαν Χοσέ, το Σακραμέντο, η Νέα Υόρκη, το Σικάγο, η Μιννεάπολη- Σαιντ Πωλ, το Σιάτλ, η Ατλάντα και η Ουάσιγκτον D.C.


Αναφορές

- Abramovitz, Mimi. (1998) Social Work and Social Reform: An Arena of Struggle, Social Work 43(6): 512-527.

-Giddens, Anthony. (1990) Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age, Stanford: Stanford University Press.

-Gordon, Linda. (1994 ) Pitied but Not Entitled: Single Mothers and the History of Welfare, 1890-1935, New York: The Free Press.

-Ilcan, Suzan and Basok, Tanya. (2004) Community Government: Voluntary Agencies, Social Justice, and the Responsibilization of Citizens. Citizenship Studies 8(2): 129–144.

-Lister, Ruth. (1998) Citizenship on the Margins: Citizenship, Social Work, and Social Action. European Journal of Social Work 1(1): 5-18.

-Singer, Audrey and Wilson, Jill H. (2006) From ‘There’ to ‘Here’: Refugee Resettlement in Metropolitan America. September 2006, Living Cities Census Series, Washington, D.C.: The Brookings Institution

Σε μια εποχή “σφιξίματος της ζώνης” στους κρατικούς προϋπολογισμούς, πολλές κυβερνήσεις στον κόσμο βρίσκουν νέους καινοτόμους τρόπους για να πείσουν τους πολίτες να παρέχουν δωρεάν υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας. Η κρατική προπαγάνδα εξυμνεί τα οφέλη των ενεργών πολιτών που αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις κοινότητές τους, φροντίζουν τους γείτονές τους και κάνουν τις χώρες τους ασφαλέστερους, καθαρότερους και πιο υγιεινούς τόπους διαβίωσης. Αυτές οι κυβερνητικές προσπάθειες ενισχύονται συχνά από μη κερδοσκοπικές οργανώσεις που εκθειάζουν τις ίδιες αξίες ενάρετης υπηκοότητας, καθώς επιστρατεύουν εθελοντές που θα υποστηρίξουν τους δικούς τους συγκεκριμένους αγώνες.[1]


Η εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας παρουσιάζει ορισμένα αδιαμφισβήτητα οφέλη τόσο για τους πολίτες όσο και για τις κυβερνήσεις τους. Το κύριο όφελος για τους πολίτες είναι ότι τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας συνεπάγονται συνήθως υψηλότερα επίπεδα υπηρεσιών, καθώς ενώ η κρατική παροχή μπορεί μερικές φορές να ʺαφήσει απέξωʺ την εθελοντική παροχή, οι εθελοντές σπανίως “αφήνουν απέξω” τις κυβερνήσεις. Οι πολίτες που εκπροσωπούν κάποιες μειονοτικές ομάδες, όπως οι ανάπηροι, υποεξυπηρετούνται συνήθως από τις κρατικές υπηρεσίες, και οι εθελοντές μπορούν να πάρουν τη σκυτάλη. Οι εθελοντές μπορούν ακόμη να προσφέρουν υπηρεσίες που έχουν όφελος για το κοινό: οι εκστρατείες για τον καθαρισμό των δημοσίων πάρκων είναι ένα συνηθισμένο παράδειγμα. Επομένως, υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας οδηγούν σε υψηλότερα επίπεδα υπηρεσιών στην κοινωνία, που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής όλων.


Ένα πρόσθετο όφελο των υψηλών επιπέδων εθελοντικής παροχής κοινωνικής πρόνοιας, που βρίσκεται τελευταία στο επίκεντρο μεγάλης ακαδημαϊκής έρευνας, είναι ότι ο εθελοντισμός κτίζει ʺ κοινωνικό κεφάλαιο ʺ και ενδυναμώνει την ʺ κοινωνία των πολιτώνʺ. Το γεγονός ότι είναι μαζί, υπηρεστούν μαζί με άλλους και συμμετέχουν στην παροχή υπηρεσιών στην κοινότητα, κτίζει διασυνδέσεις ανάμεσα στους εθελοντές. Οι βαθύτερες και ευρύτερες διασυνδέσεις βελτιώνουν την ποιότητα ζωής για τα άτομα και τις κοινότητες.


Η οργάνωση εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας απαιτεί την ανάπτυξη ικανών οργανώσεων πολιτών και η παροχή υπηρεσίας είναι πιο αποτελεσματική όταν συντονίζεται με κυβερνητικές προσπάθειες. Ο συντονισμός απαιτεί επικοινωνία, κι έτσι μια κοινωνία με σημαντική εθελοντική παροχή υπηρεσιών θα είναι επίσης μια γερή κοινωνία πολιτών με οργανώσεις που βρίσκονται σε στενή επικοινωνία με τις κυβερνήσεις τους. Οι διασυνδέσεις αυτές βοηθούν τους πολίτες να αποκτήσουν οργανωτικές, ηγετικές και επικοινωνιακές ικανότητες που μπορούν να βελτιώσουν τις σχέσεις κράτους-κοινωνίας και, εάν η κυβέρνηση ακούει τις ομάδες, να βελτιώσουν επίσης την παροχή κοινωνικών υπηρεσιών και δημόσιας πολιτικής.


Πολλά είναι τα σημαντικά οφέλη της εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας για το κράτος. Πρώτον, είναι εμφανές ότι το κράτος δεν υποχρεούται να παρέχει τόσο πολλές υπηρεσίες ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, ένα μέρος της πίεσης που ασκείται στο κράτος για να παρέχει περισσότερες υπηρεσίες μετριάζεται όταν τις παρέχουν εθελοντές.


Δεύτερον, εάν το κράτος έχει μια στενή διασύνδεση- π.χ. τακτικές μηνιαίες συναντήσεις- με εθελοντικές ομάδες που παρέχουν κοινωνικές υπηρεσίες, μπορεί να χρησιμοποιήσει αυτή τη διασύνδεση με πολλούς τρόπους. Εάν ακούει προσεκτικά τους προβληματισμούς που εγείρονται από τις ομάδες, μπορεί να εντοπίσει ανερχόμενα κοινωνικά προβλήματα πριν αυτά μετατραπούν σε πολιτικά προβλήματα για το κράτος. Μπορεί επίσης να έχει πολύτιμες πληροφορίες για την αποτελεσματικότητα της δημόσιας πολιτικής που σχετίζεται με την κοινωνική πρόνοια και να προβεί σε γρήγορες προσαρμογές όταν είναι αναγκαίο. Τέλος, εάν ανταποκρίνεται στις ανάγκες που επισημαίνονται από τις ομάδες και χρησιμοποιεί τις εισηγήσεις τους στη δημιουργία πολιτικής, εκείνες θα είναι συχνά πρόθυμες να βοηθήσουν το κράτος στην εφαρμογή της. Σε ένα πρώτο επίπεδο, οι εθελοντές είναι συνήθως πρόθυμοι να δημοσιοποιούν κρατικές πολιτικές που έχουν να κάνουν με ζητήματα που τους προβληματίζουν. Σε ένα πιο προχωρημένο επίπεδο, οι ομάδες μπορούν να έχουν την ευθύνη για την εφαρμογή κάποιων κρατικών πολιτικών.


Ένα παράδειγμα που προέκυψε πρόσφατα στην Ιαπωνία μπορεί να φωτίσει ορισμένους από αυτούς τους αμοιβαία υποστηρικτικούς ρόλους. Όπως είναι ευρέως γνωστό, η Ιαπωνία έχει έναν όλο και πιο γηρασμένο πληθυσμό και για δεκαετίες η ιαπωνική κυβέρνηση έδωσε μάχη για να αναπτύξει πολιτικές που θα μπορούσαν να βοηθήσουν την κοινωνία και το κράτος να χειριστούν τους αυξανόμενους αιρθμούς των πιο ηλικιωμένων ατόμων. Το 1998 δημιούργησαν ένα νέο εθνικό ασφαλιστικό πρόγραμμα για τη φροντίδα των ηλικιωμένων. Από την έναρξή του, που συνέπεσε με έναν νέο νόμο που διευκόλυνε σημαντικά τις προϋποθέσεις ενσωμάτωσης των μη κερδοσκοπικών οργανώσεων, οι μη κερδοσκοπικές οργανώσεις στην Ιαπωνία βοηθούν το κράτος σε αυτό το πρόγραμμα με πολλούς τρόπους. Μια ευρεία γκάμα ομάδων που έχουν επαφή με ηλικιωμένους έχουν εγκαινιάσει ενημερωτικές συνεδρίες, πληροφοριακά έντυπα και ατομικές συναντήσεις για να βοηθήσουν όλους, και ιδιαίτερα τους ηλικιωμένους δικαιούχουςν, α μάθουν ποια είναι τα δικαιώματά τους και οι ευθύνες τους υπό το νέο σύστημα. Επιπλέον, ιδρύονται χιλιάδες νέες μη κερδοσκοπικές οργανώσεις για να παρέχουν υπηρεσίες σε ηλικιωμένους που τώρα αγοράζουν αυτές τις υπηρεσίες με κονδύλια διαθέσιμα από το νέο πρόγραμμα. Ο ρόλος των μη κερδοσκοπικών και εθελοντικών οργανώσεων στην εφαρμογή αυτού του επιχορηγούμενου από το κράτος προγράμματος είναι εκτεταμένος και το πρόγραμμα δεν θα μπορούσε να υπάρχει, στη σημερινή μορφή του, χωρίς αυτούς.


Ένα τελευταίο και πιο δυσδιάκριτο όφελος που έχει το κράτος από την εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας, είναι ότι συχνά αναδεικνύουν την κρατική νομιμότητα. Μια θετική σχέση ανάμεσα στις ομάδες των εθελοντών και το κράτος είναι προς όφελος και των δυο πλευρών: οι εθελοντικές ομάδες ωφελούνται επειδή κερδίζουν την κρατική υποστήριξη για τα προγράμματά τους, το κράτος ωφελείται επειδή κερδίζει την εθελοντική βοήθεια για τα προγράμματά του, και οι δυο πλευρές καθίστανται πιο αποτελεσματικοί και νόμιμοι πάροχοι υπηρεχιών για τους πολίτες. Οι εθελοντές που συνεργάζονται με το κράτος πιστεύουν ότι κάνουν κάτι αξιόλογο και αναφέρονται θετικά για τις κρατικές προσπάθειες στους φίλους, τις οικογένειες και τους γείτονές τους, επιστρατεύοντάς τους συχνά για να βοηθήσουν κι εκείνοι. Το κράτος κερδίζει έτσι μια θετική φήμη καλής πολιτικής. Με άλλα λόγια, το κράτος πιστώνεται υπηρεσίες που παρέχονται από εθελοντές.


Όλα αυτά τα οφέλη – για τους πολίτες και το κράτος- μπορούν να πραγματοποιηθούν από δημοκρατικές και μη δημοκρατικές κυβερνήσεις εξίσου. Μπορεί να δημουργηθεί ένας υποστηρικτικός κύκλος όπου τα υψηλότερα επίπεδα συμμετοχής των πολιτών βελτιώνουν την παροχή υπηρεσιών και αναδεικνύουν τη νομιμότητα του κράτους, δίνοντας στους πολίτες κίνητρα για υψηλότερα επίπεδα συμμετοχής, η οποία βελτιώνει τις υπηρεσίες και αναδεικνύει την κρατική νομιμότητα κλπ. Αυτός ο ενάρετος κύκλος βελτιώνει την κρατική αποτελεσματικότητα και ενισχύει την ποιότητα ζωής όλων. Στα δημοκρατικά πολιτικά συστήματα υπάρχουν έλεγχοι για να διασφαλιστεί ότι ο θετικός κύκλος εθελοντικής συμμετοχής- κρατικής ανταπόκρισης δεν θα μετατραπεί σε έναν αρνητικό κύκλο όπου τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής συμμετοχής θα νομιμοποιούν τον φανατικό εθνικισμό και οι κρατικές αξιώσεις για εθελοντική συμμετοχή δεν θα γίνουν αναγκαστικά προαπαιτούμενα για συμμόρφωση.


Η διάκριση ανάμεσα σε ενάρετες και φαύλες ενισχυμένες σχέσεις μεταξύ εθελοντικής παροχής υπηρεσιών και κρατικής ευθύνης είναι πολύ ελαστική. Κάτι που ξεκινά ως εθελοντικό μπορεί να γίνει αναγκαστικό και κάτι που ξεκινά ως αναγκαστικό μπορεί να γίνει εθελοντικό. Η περίπτωση της Ιαπωνίας δίνει παραδείγματα όπου εθελοντικές οργανώσεις βασισμένες στην κοινότητα έγιναν δεκτές από το κράτος και ύστερα συνετέλεσαν στην ανάπτυξη του φανατικού εθνικισμού και τη στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας στη δεκαετία του 1930. Μετά τον πόλεμο, οι ίδιες αυτές ομάδες εκδημοκρατίσθηκαν σταδιακά κι έτσι ομάδες όπως οργανώσεις της γειτονιάς και μονάδες εθελοντών πυροσβεστών που κάποτε έπαιξαν ζωτικό ρόλο για το αυτοκρατορικό στρατιωτικό καθεστώς, συνεισφέρουν σήμερα σημαντικά στη δημοκρατική κοινωνία πολιτών της Ιαπωνίας.


Κατά συνέπεια, πρέπει να είμαστε όλοι προσεκτικοί όταν βλέπουμε κράτη ανά τον κόσμο να κάνουν εκστρατείες δημοσίων σχέσεων για να ενθαρρύνουν υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής συμμετοχής στην παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας και οργανώσεις πολιτών να ανταποκρίνονται θετικά σε κρατικές πρωτοβουλίες. Υψηλά επίπεδα εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κρατικής πρόνοιας είναι πιθανόν να βελτιώνουν την ποιότητα της διακυβέρνησης, όπως και την ποιότητα ζωής στις κοινότητές τους. Είναι οφέλη που αξίζουν τον κόπο οπουδήποτε. Εάν τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής κοινωνικών υπηρεσιών ενθαρρύνουν τους πολίτες να υποστηρίζουν δημοκρατικές κυβερνήσεις, θα συμβάλουν στην εμβάθυνση της δημοκρατίας σε αυτές τις χώρες. Εάν τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής κοινωνικών υπηρεσιών ενθαρρύνουν τους πολίτες να υποστηρίζουν μη δημοκρατικές κυβερνήσεις, μπορεί να κάνουν ένα αυταρχικό καθεστώς πιο ανθεκτικό. Επιπλέον, η δημιουργία οργανώσεων πολιτών που παρέχουν υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας σε στενή επαφή με το κράτος μπορεί να δημιουργήσει μια θεσμική διευθέτηση που να διαφθείρεται εύκολα από αυταρχικούς ηγέτες, οι οποίοι επιδιώκουν την κινητοποίηση των πολιτών για εθνικιστικούς ή και μιλιταριστικούς σκοπούς.


Οι οργανισμοί διεθνούς βοήθειας αναγνωρίζουν (αργοπορημένα) ότι η ανθρωπιστική βοήθεια όταν διοχετεύεται μέσω αυταρχικών καθεστώτων μπορεί να συμβάλει στην ανθεκτικότητα του αυταρχισμού. Γι’ αυτό οι περισσότερες υπηρεσίες έχουν μεταβάλει τις χρηματοδοτικές στρατηγικές τους και κατευθύνουν όλο και περισσότερο τη βοήθεια σε διεθνείς και εθνικές ΜΗΚΥΟ. Με την τεχνική αυτή προσπαθούν να εξασφαλίσουν ότι διεφθαρμένα κράτη δεν θα παίρνουν κονδύλια που προορίζονται για την υποστήριξη υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας για να τα χρησιμοποιούνγια την αγορά όπλων. Ωστόσο, η παροχή υπηρεσιών, ακόμη κι όταν γίνεται από ΜΗΚΥΟ και εθελοντές μπορεί να αναδείξει την νομιμότητα του κράτους εάν υφίστανται τρόποι που να επιτρέπουν σε αυτό να διεκδικήσει την ευθύνη των υπηρεσιών. Παρομοίως, η οικοδόμηση ισχυρών οργανώσεων πολιτών ενδέχεται να δημιουργήσει ένα θεσμικό πλαίσιο που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί αργότερα για την γρήγορη κινητοποίησή τους προς την κατεύθυνση μιλιταριστικών ή εθνικιστικών στόχων.


Υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι εθελοντικές οργανώσεις που παρέχουν υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας προωθούν δημοκρατικές αξίες και κοινοτικές ικανότητες. Τρία χαρακτηριστικά διαμόρφωσης πολιτικής που σχετίζεται με την εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας είναι ιδαίτερα σημαντικά για να διασφαλιστεί ότι η σχέση αυτή είναι θετική και ανθεκτική στη διαφθορά:


1. Η σχέση εξουσίας ανάμεσα στην εθελοντική οργάνωση και το κράτος είναι ισορροπημένη- και οι δυο πλευρές μπορούν να βασιστούν η μια στην άλλη, αλλά καμιά δεν πρέπει να έχει τη δυνατότητα να αναγκάσει την άλλη να συμμορφωθεί με τις αξιώσεις της. Αυτό επιτυγχάνεται ευκολότερα εάν διατηρηθεί μια πραγματική επιλογή εξόδου για τις δυο πλευρές.

2. Η διαδικασία λήψης αποφάσεων είναι διαφανής- πρέπει να υπάρχουν τρόποι ώστε οι πολίτες που δεν αποτελούν μέρος της εθελοντικής οργάνωσης να μπορούν να μάθουν και να είναι μέρος της λήψης αποφάσεων. Αυτό επιτυγχάνεται συχνά με τη συμπερίληψη μιας ευρείας ποικιλίας ομάδων και ανθρώπων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, την τεκμηρίωση των αποφάσεων και τη χρηματοδότηση, όπως και με το να είναι η τεκμηρίωση αυτή στη διάθεση του κοινού.

3. Η διαδικασία πρέπει να είναι συμμετοχική και να επιτρέπει ποικίλη εκπροσώπηση από όλους όσοι δέχονται την επίδραση της συγκεκριμένης πολιτικής. Η συνήθης διάλεκτος γι’ αυτό είναι ʺ πολύ-θεματοφύλακεςʺ έτσι ώστε ο καθένας για τον οποίον υπάρχει διακύβευμα στη συγκεκριμένη πολιτική να συμπεριλαμβάνεται κατά κάποιο τρόπο στη λήψη αποφάσεων.


Συνοπτικά, εάν οι διαδικασίες διαμόρφωσης πολιτικής που εμπλέκουν ομάδες πολιτών στην παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας είναι (1) εθελοντικές, (2) διαφανείς και (3) συμμετοχικές, τότε η εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας θα αναδείξει την ποιότητα ζωής για τους πολίτες, τόσο εκείνους που παρέχουν υπηρεσίες όσο κι εκείνους που τις δέχονται, και θα αναδείξει την ποιότητα της διακυβέρνησης, ενθαρρύνοντας τις κυβερνήσεις να αναπτύξουν διαδικασίες διαμόρφωσης πολιτικής διαφανείς και υπόλογες. Τα οφέλη αυτά είναι χρήσιμα για τους πολίτες που ζουν υπό οποιοδήποτε πολιτικό σύστημα.


Σημείωση

[1] Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη σχέση ανάμεσα στην εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας και την κρατική νομιμότητα, βλέπε “A State-in-Society Approach to the Nonprofit Sector: Welfare Services in Japan” της Mary Alice Haddad Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations ηλεκτρονικά (υπό έκδοση, 2010). Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη μεταμόρφωση από μη δημοκρατική σε δημοκρατική κοινωνία πολιτών, βλέπε “From Undemocratic to Democratic Civil Society: Japan’s Volunteer Fire Departments”. Journal of Asian Studies 69. νο 1 (2010).

Από τα αρχαία χρόνια η συγκρότηση των κρατών συνεπαγόταν σχεδόν πάντοτε την μέριμνα από τους ασκούντες την εξουσία προς ορισμένες ομάδες του πληθυσμού που θεωρούσαν ότι έχριζαν της κρατικής συνδρομής, ανεξάρτητα εάν επρόκειτο για πόλεις-κράτη, για προσωπικές αυτοκρατορίες ή φυλές βαρβάρων.


Η χορήγηση συντάξεων στους τραυματίες μαχητές και στους άπορους χωρίς συγγενείς στην Αρχαία Αθήνα, η δωρεάν διανομή από το δημόσιο του άρτου στους άπορους στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε συνδυασμό με τα θεάματα που δεν παρέλειπαν να εκθειάζουν τον εκάστοτε Καίσαρα καθώς και οι προνοιακές επιταγές της Παλαιάς Διαθήκης στο αρχαίο Ισραήλ αποτελούν μερικά εύκολα παραδείγματα. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι η άμετρη οικονομική επέκταση και το δημοσιονομικό χάος συνέβαλλαν καθοριστικά στην πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Bartlett, 1994).


Ο ρόλος της Εκκλησίας (σε Ανατολή και κυρίως στην Δύση) στον χριστιανικό κόσμο ως προς την παροχή δικτύων κοινωνικής προστασίας δεν είναι αποκομμένος από την πολιτική ισχύ και επιρροή που ασκούσε κατά το Μεσαίωνα, παράλληλα με τον εκάστοτε ηγεμόνα. Η Εκκλησία κατά την περίοδο αυτή διαχειρίζεται και εφαρμόζει σχεδόν εξολοκλήρου την πολιτική υγείας στον Ευρωπαϊκό χώρο και καταπολεμά με ζήλο κάθε πιθανό αντίπαλο, όπως ήταν οι μάγοι και οι «αιρέσεις». Η εδραιωμένη καθολική Εκκλησία και η φιλανθρωπία μονοπωλούν την άσκηση κοινωνικής πολιτικής πέρα από την οικογένεια αυτή την περίοδο, ενώ οι άτυπες μορφές παροχής πρόνοιας, υποστηριζόμενες από την Εκκλησία, ανθούν (Clark, 1994).


Με την Αναγέννηση παρουσιάστηκε μια σχετική μετατόπιση του κέντρου βάρους μιας αποσπασματικής κοινωνικής προστασίας στο επίπεδο της κεντρικής διοίκησης των μεταμεσαιωνικών απολυταρχιών και αργότερα των εθνικών κρατών που προέκυψαν από τον 17ο αιώνα και ύστερα. Κάτω από την επίδραση των αρχών της Γαλλικής Επανάστασης για κοινωνική ισότητα και αδελφοσύνη, σε συνδυασμό με την κοινωνική σκέψη στην περίοδο του Διαφωτισμού, εδραιώνεται η αντίληψη για τη φτώχεια σαν κοινωνικό φαινόμενο αλλά και σαν κοινωνική ευθύνη γενικότερα.


Η ανάπτυξη των πρώιμων χαρακτηριστικών του κράτους πρόνοιας συμπίπτει με την διόγκωση του βιομηχανικού τομέα στις κοινωνίες της Δυτικής Ευρώπης στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα που συνέβαλλε στην αύξηση του αριθμού αλλά και της δύναμης των εργατικών στρωμάτων που ακολουθείται από την διεύρυνση του εκλογικού σώματος που ξεκίνησε από το 1832 στη Βρετανία, υπό την επιρροή της ωφελιμιστικής θεωρίας (utilitarianism). Στην Γερμανία ο καγκελάριος Otto von Bismarck, με μια σειρά νόμων, θεσπίζει μέσα στα 1880 το πρώτο οργανωμένο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, βασισμένο στην αρχή της κοινής ευθύνης εργατών και εργοδοτών. Ακολουθούν άλλες χώρες, όπως η Αυστρία, η Ουγγαρία, η Νορβηγία, η Ρουμανία και η Πολωνία.


Στις αρχές του 20ου αιώνα στις ΗΠΑ και αργότερα σε ολόκληρη τη Δυτική Ημισφαίριο αναπτύχθηκε το λεγόμενο «φορντικό» (όρος που χρησιμοποιήθηκε αρχικά από μαρξιστές κυρίως) παραγωγικό πρότυπο το οποίο στηρίχθηκε στην θεωρία της επιστημονικής διαχείρισης (scientific management) του F. Taylor (1911) για την οργάνωση της εργασίας.


Σε αυτό το κλίμα οι συνδικαλιστικές οργανώσεις των εργαζομένων βρίσκουν πρόσφορο έδαφος ανάπτυξης, κυρίως σε επίπεδο κλάδου και η εκπροσώπηση των εργαζομένων μεταβάλλεται από επαγγελματική σε κλαδική. Η εντυπωσιακή ενδυνάμωση των εργατικών συνδικάτων οδηγούν στην ίδρυση του Labor Party στη Βρετανία του 1920 που σύντομα αναδείχθηκε σε κόμμα εξουσίας. Σε αρκετά ευρωπαϊκά κράτη, όπως στην Ιταλία του Μουσολίνι, στην Ισπανία και τη Γερμανία μεσοπολεμικά, ακόμη και στην Ελλάδα, επικρατεί ο κορπορατισμός με αποτέλεσμα η εκπροσώπηση των εργαζομένων να γίνεται σε κεντρικό επίπεδο.


Στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Ευρώπη βρέθηκε κατεστραμμένη από άποψη υλικής υποδομής, αποδυναμωμένη σε ανθρώπινο δυναμικό λόγω των τεράστιων απωλειών του πολέμου, διαιρεμένη σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα καθώς το σιδηρούν παραπέτασμα (iron curtain) απλωνόταν σε ολόκληρη την ήπειρο, όπως και στρατιωτικοποιημένη καθώς η δημόσια πολεμική μηχανή είχε καταλάβει σχεδόν ολόκληρο το χώρο της ιδιωτικής οικονομίας). Η ευκαιρία ήταν ακριβώς η ανασυγκρότηση των οικονομιών της Ευρώπης, την οποία ανέλαβε το κράτος και λιγότερο στους ιδιωτικούς φορείς. Ακόμα και στις ΗΠΑ οι παραδοσιακοί ιδιωτικοί φορείς τύγχαναν βαθειάς κριτικής (βλ. Meyer, 1945).


Σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες, όπως στη Γερμανία, συνεχίστηκε η μεσοπολεμική γραφειοκρατική παράδοση. Σε κάποιες άλλες, όπως στις Σκανδιναβικές χώρες, επικράτησε ένας ιδιάζοντας μηχανισμός διαχείρισης και αποφυγής πολιτικών και οικονομικών κρίσεων (Esping-Andersen, 1996, p. 80) το οποίο βασιζόταν στην τριμερή συνεργασία εργατικών συνδικάτων, εργοδοσίας και κράτους και ο οποίος έχει περιγραφεί και ως νεοκορπορατιστικό πρότυπο.


Η αρχή της προσπάθειας του συνειδητού περιορισμού της κοινωνικής προστασίας που προσφέρει το κράτους έγινε από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 με την επικράτηση της νεοφιλελεύθερης (ή νεοσυντηρητικής) πολιτικής και οικονομικής σκέψης με αιχμή του δόρατος τον μονεταρισμό στις ΗΠΑ και την Βρετανία. Εφαρμόστηκαν μεγάλα προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων ακόμα και στις κοινωνικές υπηρεσίες, ενισχύθηκε η λειτουργία της αγοράς και έγιναν μεγάλες περικοπές στις κρατικές κοινωνικές δαπάνες.


Η οικονομική ανάκαμψη στις χώρες που επικράτησαν οι νεοφιλελεύθερες ιδέες και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ενίσχυσαν τις περιοριστικές αντιλήψεις για την κοινωνική λειτουργία του κράτους σε ολόκληρη την Ευρώπη. Από την άλλη πλευρά, το μεταπολεμικό εγχείρημα ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είχε αντίκτυπο και στην οροθέτηση της ευρωπαϊκής κοινωνικής πρόνοιας καθώς από την δεκαετία του 1980 εισήχθη η έννοια του «ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου» (ή «μοντέλων» ή «ταυτότητας» σύμφωνα με ορισμένους θεωρητικούς) στο κοινοτικό λεξιλόγιο. Τις περισσότερες φορές η σχετικά ασαφής έννοια περιγράφει την ταυτόχρονη επιδίωξη της προώθησης της οικονομικής ανάπτυξης και της κοινωνικής συνοχής από τα ευρωπαϊκά κράτη. Παράλληλα, εκφράζει τη διαφοροποίηση των κρατών της Δ. Ευρώπης από τον τέως υπαρκτό σοσιαλισμό και τον φιλελευθερισμό όπως και την κυριαρχία της αγοράς στις ΗΠΑ ως προς την επιδίωξη δημιουργίας μιας κοινωνίας (Jepsen 2005:231).


Η ανάπτυξη των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνίας (ΤΠΕ) και η διάχυση τους στο ευρύ κοινό έχουν ως αποτέλεσμα να δημιουργούνται νέοι ορίζοντες και δυνατότητες στην πρόνοια, τόσο την κρατική, όσο και την μη κρατική. Η δυνατότητα διάχυσης της πληροφορίας σε σχεδόν πραγματικό χρόνο σε συνδυασμό με την αυξανόμενη διείσδυση ομότιμων πρακτικών μπορούν να μεταβάλλουν τον χάρτη τόσο του φάσματος των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας που προσφέρονται, όσο και να αγγίξουν την ουσία των δικαιωμάτων των πολιτών.


Ένα παράδειγμα αποτελεί η εισαγωγή “έξυπνων” ταυτοτήτων για πολίτες ή ομάδες πολιτών ενός κράτους όπου την παροχή τουλάχιστον βασικών υπηρεσιών υγείας εγγυάται το δημόσιο και η δημόσια κοινωνική ασφάλιση είναι υποχρεωτική. Η ορθή διαχείριση των δεδομένων μπορεί να δημιουργήσει νέες δυνατότητες διαχείρισης των αναγκών και εξυπηρέτησης των πολιτών.


Με τις κάρτες αυτές όπου πέρα από τα αστυνομικά στοιχεία ταυτότητας θα μπορούν να αποθηκεύονται τα στοιχεία ασφαλιστικής ιστορίας και το προσωπικό ιατρικό αρχείο, εκτός από την απλοποίηση διαδικασιών και τις δυνατότητες μετρησιμότητας, η βέλτιστη δυνατή παροχή υπηρεσιών μπορεί να επιτευχθεί εξατομικευμένα στον κάθε πολίτη. Επιπλέον, δίνεται η δυνατότητα ακριβούς προϋπολογισμού κόστους για την προσφορά νέων υπηρεσιών πρόνοιας μελλοντικά.


Η αλματώδης ανάπτυξη των ιστοθέσεων κοινωνικής δικτύωσης σε συνδυασμό με τις πρακτικές μεταξύ ομότιμων παρουσιάζονται ως καινοτόμα και ελκυστικά εργαλεία επικοινωνίας της πρόνοιας, τόσο της κρατικής όσο και της μη κρατικής. Η ελκυστικότητα των εφαρμογών αυτών ενισχύεται από το σχετικά περιορισμένο οικονομικό κόστος ανάπτυξης τους αλλά και την «δωρεάν» παροχή υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης από τον ιδιωτικό τομέα.


Η δυνατότητα ανταλλαγής εμπειριών και γνώσεων μεταξύ των μελών της κοινότητας των εργαζομένων στην φροντίδα του παιδιού στις Ηνωμένες Πολιτείες δίνει η πλατφόρμα “CONNECT” που στεγάζεται στο πανεπιστήμιο Nebraska-Lincoln, ενώ στα δημοφιλέστερα εμπορικά sites κοινωνικής δικτύωσης όπως το facebook.com εκατομμύρια δολάρια συγκεντρώθηκαν σε εράνους για τον σεισμό της Αιτής. Η ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών μέσα από τα δίκτυα ομότιμων προσφέρεται ως ένα ενδιαφέρον εργαλείο και στην περίπτωση της κατάρτισης και επανακατάρτισης εργαζομένων και ανέργων. Βέβαια, η επιτυχία τους εξαρτάται τόσο από το βαθμό συμμετοχής των τελικών χρηστών σε αυτά, όσο και από τις δυνατότητες χρήσης της σχετικής ηλεκτρονικής πλατφόρμας.


Οι πρακτικές μεταξύ ομότιμων που στοχεύουν στην ανταλλαγή εμπειριών και γνώσης δεν αποτελούν αυτές καθαυτές καινοτομία. Για παράδειγμα, εδώ και αρκετά χρόνια, στο πλαίσιο της Ανοικτής Μεθόδου Συντονισμού που εγκαινιάστηκε στην Λισσαβώνα προ δεκαετίας, περιλαμβάνεται και η «αλληλοδιδακτική» μέθοδος (peer review) μεταξύ των ειδικών – εκπροσώπων κρατών σε θέματα κοινωνικής προστασίας. Ούτε η κοινωνική δικτύωση (social networking) είναι καινοφανής αυτή υπάρχει εδώ και χιλιετίες. Ωστόσο, το καινοτόμο στοιχείο αποτελεί ακριβώς η μεσολάβηση μιας ηλεκτρονικής πλατφόρμας η οποία αυξάνει τις δυνατότητες επικοινωνίας από απόσταση σε επίπεδα άγνωστα μέχρι σήμερα.


Τα εργαλεία που προσφέρονται από τις νέες τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνίας παρουσιάζουν, μια σειρά από κινδύνους και περιορισμούς που ξεκινούν από την εφαρμογή μιας αξιόπιστης πολιτικής προστασίας των προσωπικών δεδομένων των πολιτών και καταλήγουν στην διασύνδεση πραγματικών και εικονικών στοιχείων που παρουσιάζονται από τους χρήστες όσον αφορά την ηλεκτρονική κοινωνική δικτύωση.


Πράγματι, η απειλή ενός παντοδύναμου και παντογνώστη Μεγάλου Αδελφού που έχει πρόσβαση στα πλέον ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα πλανάται ως χίμαιρα πάνω από τις συνειδήσεις των πολιτών. Από την άλλη, τα δεδομένα αυτά που ούτως ή άλλως υπάρχουν και διατηρούνται σε νοσοκομεία, ταμεία και άλλους φορείς δίχως να είναι ευχερής η χρήση τους για την βελτιστοποίηση των υπηρεσιών προς τους πολίτες, μπορούν να χρησιμοποιηθούν (και έχουν χρησιμοποιηθεί) στα χέρια κακόβουλων και κακόπιστων με ολέθρια αποτελέσματα όπως στην περίπτωση της χρήσης δεδομένων για τον διωγμό συνανθρώπων με βάση το θρήσκευμα ή την φυλετική καταγωγή στο Ολοκαύτωμα.


Πέρα από τα παραπάνω ενδιαφέροντα εργαλεία, σημασία έχει σήμερα – όπως και παλαιότερα άλλωστε – ποιο μείγμα πολιτικής κοινωνικής πρόνοιας θέλει και μπορεί να προσφέρει μια κοινωνία. Οι βασικοί δρώντες σε ένα απλοποιημένο σχήμα παροχής πρόνοιας είναι το κράτος, η οικογένεια, και οι υπηρεσίες τρίτων (ιδιωτικός τομέας, εκκλησία, κοινωνία των πολιτών).

Εικόνα 1: Κοινωνική Πρόνοια


Στην περίπτωση που ένα κράτος, (όπως η Ελληνική Δημοκρατία), πιέζεται για περιστολή δαπάνης πόρων στην πρόνοια, οι άλλοι δρώντες στο μέτρο των δυνατοτήτων τους αποκτούν σχετικά αναβαθμισμένο ρόλο. Τα εργαλεία των ΤΠΕ σε αυτή την περίπτωση καλούνται να συμβάλλουν στην δημοσιονομική πειθαρχία και στην βελτιστοποίηση των παροχών πρόνοιας προς τους πολίτες.


Θα μπορούσαν όμως να επιχειρήσουν πολλά περισσότερα. Η επέκταση των δικτύων ομοτίμων με αλληλοδιδακτικές μεθόδους (βλ. απλοποιημένο σχήμα παρακάτω), όπως και των κοινωνικών δικτύων που συντηρούνται από τις ΤΠΕ πέρα από τα εθνικά σύνορα σε μια γεωγραφική περιφέρεια όπως η Ευρώπη μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα επιτυχούς ολοκλήρωσης σύμφωνα τη θεωρία των συναλλαγών (Deutsch, 1957 σ. 154).

Εικόνα 2: Παραδοσιακές μορφές ανταλλαγής γνώσης





Εικόνα 3: Αλληλοδιδακτική μεταξύ ομοτίμων μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας


Σε μια πολιτεία όπως η ελληνική το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών της – όπως και οι περισσότεροι ευρωπαίοι – φαίνεται να θεωρεί την δημιουργία ενός εναρμονισμένου ευρωπαϊκού συστήματος πρόνοιας ως το κυριότερο στοιχείο που ενισχύει την Ευρωπαϊκή ιθαγένεια (βλ. Ευρωβαρόμετρο αρ. 73). Τότε η ενίσχυση των αλληλοδιδακτικών και ομότιμων πρακτικών δεν μπορεί να αντιβαίνει το κοινό αίσθημα.


Μερικές πηγές

- Bartlett, B. (1994) How excessive government killed ancient Rome, The CATO Journal, Volume 14, Number 2.

- Clark, E. (1994) Social Welfare and Mutual Aid in the Medieval Countryside, The Journal of British Studies, Vol. 33, No. 4, University of Chicago Press.

- Deutsch, K. W. (1957). Political Community and the North Atlantic Area: International Organization in the Light of Historical Experience. New Jersey: Princeton University Press.

- Esping-Andersen, G. (1996). Welfare States in Transition. London: Sage.

- European Commission (2010) Standard EB 73, Spring 2010, Brussels.

- Jepsen, M. a. (2005). The European Social Model: an exercise in deconstruction. Journal of European Social Policy, 231-245.

- Meyer, E. (1945) Judgment Day for the Private Welfare Agency, The Public Opinion Quarterly, Vol. 9, No. 3, Oxford University Press.

Η αύξηση των ποσοστών της ανεργίας και της φτώχειας στη σημερινή Ευρώπη του 21ου αιώνα υποδηλώνει την αδυναμία της υπάρχουσας οικονομίας (δημόσιος και ιδιωτικός τομέας) να προσφέρει εργασία σε όλο το εργατικό δυναμικό και υψηλό επίπεδο διαβίωσης με κάλυψη όλων των πραγματικών και πλασματικών αναγκών των ανθρώπων. Η ανεργία εξακολουθεί να προβληματίζει τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία καθώς το ποσοστό της ανεργίας το τελευταίο διάστημα ολοένα και αυξάνει λόγω των επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης και των κοινωνικών και οικονομικών ανακατατάξεων στη χώρα μας αλλά και διεθνώς. Ιδιαίτερες δυσκολίες κοινωνικής ένταξης αντιμετωπίζουν οι κοινωνικά ευπαθείς ομάδες, οι οποίες βιώνουν ή απειλούνται με κοινωνικό αποκλεισμό. Η διαπίστωση αυτή οδηγεί ολοένα και περισσότερο στην αναζήτηση νέων τρόπων καταπολέμησής αυτών των εξελίξεων. Ιδιαίτερα σε περιόδους με τάσεις συρρίκνωσης της αγοράς εργασίας εμφανίζεται ακόμα πιο μεγάλη η ανάγκη ανάπτυξης πολιτικών και παρεμβάσεων υπέρ των κοινωνικά ευπαθών ομάδων, οι οποίες πλήττονται ολοένα και περισσότερο από την ανεργία.


Την τελευταία κυρίως δεκαετία με δεδομένα τα προβλήματα που προκάλεσε η λειτουργία του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος ως προς την άνιση κατανομή του πλούτου, η αποδυνάμωση του ρόλου του κράτους ως παρεμβατικού μηχανισμού έναντι των αγορών και η αντίστοιχη υπερβολική ενδυνάμωση των επιχειρήσεων, δημιουργήθηκε η απαίτηση για βελτίωση της συνεργασίας ανάμεσα στις ∆ημόσιες Αρχές και τους κοινωνικούς και οικονομικούς εταίρους, για την επίτευξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Έτσι, τα τελευταία χρόνια εφαρμόζονται πιλοτικές δράσεις στήριξης της απασχόλησης, σε διάφορους τομείς οι οποίοι παρουσιάζουν στοιχεία καινοτομίας, και διερευνάται το κατά πόσο οι δράσεις αυτές είναι σε θέση να προωθήσουν την ανάπτυξη περισσότερων και καλύτερων θέσεων εργασίας. Ένας από αυτούς τους νέους τομείς στήριξης της απασχόλησης είναι η ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας και ειδικότερα της κοινωνικής επιχειρηματικότητας που ενδείκνυται για την εκάστοτε ομάδα-στόχο. Πρόκειται για τη δημιουργία και την υποστήριξη μίας ειδικής μορφής επιχειρήσεων – των κοινωνικών επιχειρήσεων, οι οποίες ευνοούν την απασχόληση κοινωνικά ευπαθών ομάδων (γυναίκες, νέοι, άνεργοι, άτομα με αναπηρία, κλπ.).


Οι πληθυσμιακές ομάδες που προαναφέραμε παρά τις όποιες προσπάθειες καταπολέμησης της ανεργίας, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες στην προσπάθεια εύρεσης θέσεων εργασίας και αξιοποίησης των γνώσεων και των δεξιοτήτων τους. Ωστόσο με βάση την οικονομική κρίση και τις κοινωνικές και οικονομικές ανακατατάξεις που σημειώνονται στη χώρα μας αλλά και διεθνώς οι νέοι έρχονται αντιμέτωποι με ανομικές καταστάσεις, υπάρχει κρίση αξιών με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν δυσκολίες να χειριστούν το επαγγελματικό τους μέλλον τις σχέσεις τους με τους άλλους και με τον κοινωνικό τους περίγυρο. Θα πρέπει λοιπόν να αναπτυχθούν δράσεις προς την κατεύθυνση της βελτίωσης των ατομικών και κοινωνικών δεξιοτήτων αυτών των ομάδων για την επαγγελματική και κοινωνική τους ένταξη.


Είναι σημαντικό να δημιουργηθούν συνθήκες και προϋποθέσεις πρόληψης με δεδομένη την οικονομική και κοινωνική συγκυρία με στόχο την πρόληψη του κοινωνικού αποκλεισμού και την ενσωμάτωση των ατόμων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην προσαρμογή τους εξαιτίας ψυχολογικών προβλημάτων.


Στο συγκεκριμένο ανταγωνιστικό πλαίσιο, παρουσιάζεται η έννοια της Κοινωνικής Οικονομίας, που χαρακτηρίζεται όπως θα δούμε από την δημιουργία εταιρικών σχέσεων, δραστηριοποιείται για την κάλυψη των αναγκών εκείνων που δεν ικανοποιούνται πλήρως από την ιδιωτική/δημόσια αγορά ή καλύπτει νέες ανάγκες και συμβάλλει μέσω της ενίσχυσης της απασχόλησης στην επίτευξη της κοινωνικής συνοχής. Η Κοινωνική Οικονομία είναι ένας τομέας οικονομικής δραστηριότητας. Η έννοια της κοινωνικής οικονομίας και η πρακτική με την οποία εμφανίζεται είναι στενά συνυφασμένη με συγκεκριμένες ιστορικές, θεσμικές και τοπικές συνθήκες. Η κοινωνική οικονομία, λειτουργεί μέσα από την δυνατότητα που υπάρχει για συλλογικά συστήματα, για εθελοντικές δράσεις, για κοινωνικές επιχειρήσεις και για δράσεις που δεν λειτουργούν κερδοσκοπικά, αλλά αποδίδουν διαρθρωτικές αλλαγές, αποδίδουν σε πεδίο κοινωνικό αλλά και οικονομικό. Ουσιαστικά η κοινωνική οικονομία περιλαμβάνει εθελοντικές οργανώσεις, μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, συνεταιρισμούς, σωματεία και κοινωνικές επιχειρήσεις, που λειτουργούν ανεξάρτητα από την κρατική δράση, με σκοπό όχι την επιδίωξη του κέρδους, αλλά την παροχή αγαθών-υπηρεσιών προς τα μέλη τους και την κοινωνία. Αν και η έννοια «κοινωνική οικονομία» δεν είναι ακόμα αρκετά γνωστή, χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο για να περιγράψει τις δραστηριότητες που έχουν ταυτόχρονα οικονομικούς και κοινωνικούς σκοπούς. Στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας λειτουργούν φορείς και επιχειρήσεις που έχουν ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και δεν ανήκουν αποκλειστικά στον ιδιωτικό ή στον δημόσιο τομέα. Οι φορείς και οι επιχειρήσεις αυτές έρχονται να καλύψουν κενά στον τομέα της παραγωγής προϊόντων ή της παροχής υπηρεσιών. Κυρίως, όμως, έρχονται να προσφέρουν νέες ευκαιρίες απασχόλησης. Η προσπάθεια ανάπτυξης του τομέα της κοινωνικής οικονομίας και η προσπάθεια αντιμετώπισης της ανεργίας είναι στενά συνδεδεμένες.


Όπως αναφέρθηκε, η κοινωνική οικονομία διαφέρει από τον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα εξαιτίας των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των οργανισμών και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας, μερικά από τα οποία είναι τα ακόλουθα:


1. Επιδιώκουν την κάλυψη οικονομικών και κοινωνικών σκοπών ταυτόχρονα.

2. Πρωταρχική σημασία έχει ο άνθρωπος και όχι το κεφάλαιο. Η επιδίωξη κέρδους δεν είναι πρωταρχικός σκοπός, αλλά θεωρείται μέσο για την εξυπηρέτηση του ανθρώπου. Αντίθετα, δίνεται προτεραιότητα στο άτομο και την εργασία και βασικός στόχος είναι η παροχή υπηρεσιών στα μέλη των κοινωνικών επιχειρήσεων, καθώς και στο κοινωνικό σύνολο.

3. Στην περίπτωση που είναι κερδοσκοπικού χαρακτήρα, τα κέρδη δε στοχεύουν στην αύξηση του πλούτου των μελών της επιχείρησης, αλλά στην επανεπένδυση. Με άλλα λόγια, τα κέρδη τους δεν κατανέμονται στα μέλη (τα μέλη λαμβάνουν μόνο ένα μέρος των κερδών για την εξασφάλιση του βασικού εισοδήματός τους), αλλά επανεπενδύονται στον οργανισμό ή στην κοινωνική επιχείρηση.

4. Συσχετίζεται με την ανάπτυξη νέων μορφών απασχόλησης, οι οποίες συνδέονται με την ικανοποίηση νέων αναγκών ή αναγκών που δεν καλύπτονται ούτε από το κράτος αλλά ούτε και από τον ιδιωτικό κερδοσκοπικό τομέα.

5. Γίνεται συχνή αναφορά σε τομείς, προϋποθέσεις και κριτήρια όπως, η κοινωνική αλληλεγγύη, η δημοκρατική διαδικασία λήψης αποφάσεων, η έμφαση που δίνεται στην παροχή υπηρεσιών προς τα μέλη τους ή την κοινωνία χωρίς την επιδίωξη του κέρδους, η προτεραιότητα στα άτομα και την εργασία έναντι του κεφαλαίου κατά τη διανομή του εισοδήματος.

6. Προκύπτουν συχνά μέσω σύναψης εταιρικών σχέσεων δημόσιων και ιδιωτικών φορέων αλλά και διαφόρων πρωτοβουλιών και συνεργασιών και βρίσκονται σε άμεση σχέση με τις ανάγκες της τοπικής κοινότητας.

7. ∆ίδεται ιδιαίτερη έμφαση σε μειονεκτούντα άτομα της κοινωνίας.


Η Κοινωνική Οικονομία και η σχέση της με άλλους τομείς της Οικονομίας απεικονίζεται στο παρακάτω σχεδιάγραμμα:


Στη συνέχεια παραθέτουμε τα χαρακτηριστικά και τις διαφορές μεταξύ των τριών τομέων της οικονομίας:

(Zιώμας 2010).


Μέσα από τη μελέτη του συγκεκριμένου πίνακα, γίνεται κατανοητό ότι ο Τρίτος Τομέας της οικονομίας διαφέρει σε βασικά σημεία από τους άλλους δύο τομείς. Ουσιαστικά, βασίζεται στην συλλογική δράση όλων των μερών, στην ηθική δέσμευση τους στις ίδιες αρχές και αξίες και εν συνεχεία στην χρήση του κέρδους για την επίτευξη οικονομικών αλλά και κοινωνικών στόχων. Αναφορικά με την περίπτωση της Ελλάδας, ο Τρίτος Τομέας και πιο συγκεκριμένα οι φορείς της Κοινωνικής Οικονομίας θα μπορούσαν να ενισχυθούν μέσα από κάποιους αναγκαίους εναλλακτικούς χρηματοδοτικούς θεσμούς και εργαλεία, τα οποία όμως δεν υπάρχουν ακόμα στην Ελλάδα. Αυτά τα εργαλεία είναι: η συνεταιριστική πίστη, οι τοπικοί αποταμιευτικοί και επενδυτικοί μηχανισμοί (όπως τα κοινωνικά αμοιβαία κεφάλαια), οι κοινωνικές διατακτικές πληρωμής για την κατανάλωση υπηρεσιών των φορέων της Κοινωνικής Οικονομίας, τις οποίες αγοράζουν κυρίως φορείς του ∆ημόσιου Τομέα και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, οι πρακτικές μικροπίστωσης, καθώς και οι συστηματικές συμβάσεις προμηθειών με το ∆ημόσιο, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που προβλέπουν την «κοινωνική ρήτρα εκτέλεσης» (Ζιώμας 2010).


Πρέπει να σημειώσουμε ότι στην Ελλάδα και στις περιφέρειες της, η κοινωνική επιχειρηματικότητα δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη. Ενώ και στην Ελλάδα έχει γίνει αξιόλογη προσπάθεια σε επιστημονικό (θεωρητικό) επίπεδο, η πρακτική εφαρμογή πολιτικών και πρακτικών κοινωνικής οικονομίας βρίσκονται σε πολύ αρχικό/βασικό επίπεδο. Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι η κινητοποίηση τα τελευταία χρόνια, ως προς την ανάπτυξή της, σχετίζεται περισσότερο με τη κινητοποίηση και υποστήριξη από την ΕΕ, παρά με την ύπαρξη παράδοσης στον εθελοντισμό ή και στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών γενικά, ή και ως αποτέλεσμα αυτο-οργάνωσης και κινητοποίησης των πολιτών ειδικότερα. Παρόλα αυτά, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται έντονη δραστηριοποίηση στο χώρο της κοινωνικής οικονομίας και την εμφάνιση ενός μεγάλου φάσματος πρωτοβουλιών που αποσκοπούν στην ένταξη στην αγορά εργασίας και την καταπολέμηση της ανεργίας και του αποκλεισμού, στην αγροτική, τουριστική και γενικά, στην τοπική ανάπτυξη, στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.


Τα διαφορετικά μοντέλα κοινωνικών επιχειρήσεων τα οποία μπορούμε να συναντήσουμε είναι τα ακόλουθα: ένας Συνεταιρισμός, μια Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης, ένας Κοινωνικός Συνεταιρισμός Περιορισμένης Ευθύνης (ΚΟΙΣΠΕ) ή με την μορφή μιας Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας.


Ένα τέτοιο παράδειγμα κοινωνικής επιχειρηματικότητας αποτελεί ο ΚΟΙΣΠΕ ∆ιάπλους, ο οποίους απευθύνεται σε άτομα με ψυχική ασθένεια και απαρτίζεται από τις εξής επιχειρηματικές δράσεις: θερμοκήπιο, κατάστημα πώλησης παραδοσιακών προϊόντων και κηποτεχνία. Ο Κοισπε ξεκίνησε το 2002 ύστερα από μια προσπάθεια σύστασης κοινωνικού συνεταιρισμού περιορισμένης ευθύνης. Ξεκίνησε ουσιαστικά από το Ψ.Ν.Α και από εκεί δημιουργήθηκε η πρώτη ομάδα πρωτοβουλίας, που έφτασε κάποια στιγμή το 2004, να συστήσει ουσιαστικά τον κοινωνικό συνεταιρισμό. Μία πολύ βασική λεπτομέρεια είναι, ότι ο ΚΟΙΣΠΕ – ∆ιάπλους δεν ανήκει στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (Ψ.Ν.Α.) Το ∆αφνί είναι μέλος του κοινωνικού συνεταιρισμού, τον έχει υποστηρίξει αλλά ωστόσο αποτελούν δυο διαφορετικές νομικές οντότητες. Ο κοινωνικός συνεταιρισμός είναι νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου, με δικό του Α.Φ.Μ με συγκεκριμένο νόμο, που το περιγράφει και τον τρόπο που λειτουργεί και αποτελεί πέρα από κοινωνική επιχείρηση, μια μονάδα ψυχικής υγείας. Σύμφωνα με τον νόμο 2716/99, μέσω του οποίου συστήθηκε ο Διάπλους, στόχος ήταν για να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας σε ψυχικά ασθενείς. Μέλη του συνεταιρισμού είναι ψυχικά ασθενείς, επαγγελματίες υγείας ή οποιοσδήποτε άλλος δεν έχει σχέση με την ψυχική υγεία καθώς επίσης δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς.


Η ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας σχετίζεται με την προώθηση της τοπικής ανάπτυξης. Οι κοινωνικές επιχειρήσεις έχουν μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα. Αυτό δεν αναιρεί τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα τους και την επιδίωξη της εμπορικής τους βιωσιμότητα. Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά συντελούν όπως θα αιτιολογηθεί στην συνέχεια στην αύξηση της τοπικής απασχόλησης και την ενίσχυση του τοπικού παραγωγικού συστήματος.


Ο Κάμπελ αναλύει το εργασιακό σύστημα του τρίτου τομέα σε σχέση με την τοπική ανάπτυξη. Σύμφωνα με αυτόν λοιπόν, η παραγωγή ή/και παροχή αγαθών και υπηρεσιών από τις «κοινωνικές επιχειρήσεις» που αναπτύσσονται δημιουργούν άμεση απασχόληση, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο πράττουν το δημόσιο και οι ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η Harding στην ανάλυση της για τον συγκεκριμένο τομέα στην Βρετανία, διαπίστωσε μάλιστα ότι δημιουργούνται πέντε φορές περισσότερες θέσεις απασχόλησης από αυτές που δημιουργούνται από τις εμπορικές επιχειρήσεις. Η συγκεκριμένη υπεροχή των «κοινωνικών επιχειρήσεων» στη δημιουργία άμεσης απασχόλησης θα πρέπει να συσχετιστεί με την κοινωνική διάσταση αυτών και τον καινοτόμο χαρακτήρα τους. Πέρα όμως από τις προαναφερόμενες άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στο τοπικό παραγωγικό σύστημα, η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών που παράγονται από ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες επιτρέπει ή προωθεί την πρόσβαση των ίδιων των ευπαθών κοινωνικά ομάδων στην εύρεση εργασίας. Η ανάπτυξη δραστηριοτήτων της Κοινωνικής Οικονομίας-Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας αναμένεται να συντελέσει στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, και ειδικότερα θέσεων εργασίας για άτομα ευπαθών κοινωνικών ομάδων. Πέραν αυτού, διαθέτει τη δυναμική να προωθήσει την κοινωνική αλληλεγγύη και την κοινωνική ενσωμάτωση και να ενδυναμώσει τον τοπικό παραγωγικό ιστό και την τοπική ανάπτυξη.


Εφόσον, οι υπάλληλοι των επιχειρήσεων του τρίτου τομέα προέρχονται από κοινωνικές ομάδες που πλήττονται από αποκλεισμό στην αγορά εργασίας (μακροχρόνια άνεργοι, άτομα αναπηρίες γυναίκες, νέοι, πρώην χρήστες ουσιών, μειονότητες κτλ), επέρχεται ως άμεσο αποτέλεσμα η μείωση του κοινωνικού αποκλεισμού. Επιπλέον, η εργασιακή ένταξη των ατόμων των ευπαθών ομάδων στις επιχειρήσεις του τρίτου τομέα συνοδεύεται από την επακόλουθη βελτίωση της απασχολησιμότητας και την ενίσχυση των επαγγελματικών προοπτικών τους στην αγορά εργασίας.


Συνολικά, όλοι οι παραπάνω παράγοντες αυξάνουν τις προοπτικές κοινωνικής ένταξης των αποκλεισμένων ατόμων, επηρεάζουν άμεσα τα επίπεδα ανταγωνιστικότητας μίας περιοχής και κυρίως στηρίζουν την συνοχή του κοινωνικού συνόλου, ιδιαίτερα στα πλαίσια κρίσεων της τοπικής αναπτυξιακής δυναμικής. Βέβαια, η δυναμικότητα της αναπτυξιακής διαδικασίας εξαρτάται και από άλλους σημαντικούς τοπικούς παράγοντες (τοπικό κοινωνικό κεφάλαιο, ευνοϊκές συνθήκες ανταγωνιστικότητας σε περιφερειακό επίπεδο κτλ). Η κοινωνική επιχειρηματικότητα, όμως, μπορεί να αποτελέσει το εναρκτήριο έναυσμα της αναπτυξιακής διαδικασίας.


Σχετικά με την παρούσα κατάσταση στην Ελλάδα, το σχέδιο νόμου για την κοινωνική οικονομία συζητήθηκε στη Βουλή το τρίτο δεκαήμερο του Αυγούστου (2010). Το συγκεκριμένο σχέδιο νόμου τέθηκε σε κοινοβουλευτική διαβούλευση στη ∆ιαρκή Επιτροπή Κοινωνικών Υποθέσεων, ενώ έχει ήδη παρουσιαστεί από τον υπουργό Εργασίας το προσχέδιο αυτού του εγχειρήματος, το οποίο αποτελεί καινοτόμο πεδίο προώθησης της απασχόλησης για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (νέους μακροχρόνια ανέργους, ανέργους σε προ-συνταξιοδοτικό στάδιο, ΑμEΑ κ.λπ.) προς καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Η ψήφιση του συγκεκριμένου νομοσχεδίου θα αποτελέσει την απαρχή δημιουργίας νέων ευκαιριών για όλες τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και θα βοηθήσει ουσιαστικά στον περιορισμό του κοινωνικού τους αποκλεισμού. Ας ελπίσουμε ότι ένα τέτοιο σχέδιο νόμου θα ψηφιστεί σύντομα και δεν θα μείνει απλά άλλο ένα ευχολόγιο.


Βιβλιογραφία

- Αλεξόπουλος, Ανδρέας, Κωστοπούλου, Νικολίτσα, Μαραβά Νεκταρία, Μιχαλόπουλος,Χαράλαμπος (2000) Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και η συμβολή της στην βιώσιμη ανάπτυξη και συνοχή: Το παράδειγμα της Κοινωνικής Επιχείρησης Ναυπάκτου.

- Αναπτυξιακή Σύμπραξη «Κοινωνικό Επιχειρείν», Μοντέλα Χρηματοδότησης Κοινωνικών Επιχειρήσεων στο Νομό Αρκαδίας, ΚΠ EQUAL.

- Ζιώμας, ∆. (2010) Κοινωνική Οικονομία – Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και Κοινωνικές Επιχειρήσεις: Βασικές έννοιες, ορισμοί και τα κυριότερα χαρακτηριστικά.

- Λουμάκη, Ελένη (2008) Η προώθηση της Κοινωνικής Οικονομίας μέσα από την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη και η σύνδεση της με την απασχόληση: Το παράδειγμα του κλάδου των τραπεζών. ∆ιπλωματική Εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.

- Campbell, Mike (1999) Το τρίτο σύστημα Απασχόλησης και Τοπικής Ανάπτυξης, Συνθετική Έκθεση.

- Harding, R. (2004), Social enterprise. The new economic engine?, στο Business Strategy Review, Winter.

- Lullarinen, Μ. (2003) Η κοινωνική οικονομία ως όργανο για τη δραστηριοποίηση των τοπικών αγορών απασχόλησης, Ευρωπαϊκό Φόρουμ για την Τοπική Ανάπτυξη και Απασχόληση, Ρόδος, 16-17 Μάιου, 2003.

- Moulaert, F. & Ailenei, O. (2005) Social Economy, third sector and Solidarity relations: A conceptual Synthesis from history to present, στο Urban Studies, vol. 42, νο 11: 2037- 2053.

Ο πρόεδρος του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Ρουμανία, Victor Ponta, περιγράφει τις πιθανές πολιτικές κατευθύνσεις που μπορούν να ακολουθήσουν τα Ευρωπαϊκά περιφερειακά κράτη για να αντιμετωπίσουν την παγκόσμια οικονομική κρίση. Σχετικά με την οικονομική θέση της Ρουμανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση τονίζει ότι το “ευρώ είναι μια κοινή οικονομική ζώνη κι αν κάποιος έχει προβλήματα πρέπει να βοηθηθεί να τα ξεπεράσει, γιατί κάποια άλλη στιγμή κάποιος άλλος θα έχει ανάγκη αυτή τη βοήθεια. Η ύπαρξη μιας κοινής αντίληψης θα μας ωθήσει να μπούμε γρηγορότερα στην ευρωζώνη. Είναι πραγματικά μια καλή ερώτηση αλλά ταυτόχρονα είναι μια καλή περίοδος για μας για να κατανοήσουμε τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα αυτής της δυνατότητας και όχι απλώς να ευχόμαστε να μπούμε στην ευρωζώνη χωρίς να αντιλαμβανόμαστε τις συνέπειες.”


Παύλος Χατζόπουλος: Κύριε Ponta, θα ήθελα να σας ρωτήσω ποιο είναι το πολιτικό σας πρόγραμμα για την αναδιοργάνωση του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Ρουμανίας, τα επόμενα δυο χρόνια.


Victor Ponta: Πρώτα απ’ όλα οφείλω να πω ότι έγινα ο ηγέτης του μεγαλύτερου πολιτικού κόμματος στη Ρουμανία, το οποίο όμως όπως πολλά άλλα αριστερά κόμματα στην Ευρώπη (με ελάχιστες σημαντικές εξαιρέσεις, όπως στην Ελλάδα ή την Ισπανία) βρίσκεται τώρα στην αντιπολίτευση. Ο κόσμος με ψήφισε, πρώτα απ’ όλα, ως επένδυση για το μέλλον. Είμαι ένας νέος άνθρωπος γεμάτος ιδέες και μπορώ ακόμη να μαθαίνω από τις εμπειρίες των άλλων αλλά και από τις δικές μας. Ξέρω ότι είναι δύσκολο, αλλά είμαι αποφασισμένος πρώτα να αναδιοργανώσω το Κόμμα και μετά να εκσυγχρονίσω τη χώρα.


Η χώρα μας, όπως όλες οι άλλες, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια κρίση, αλλά ο τρόπος που η κυβέρνησή μας χειρίζεται αυτή την κρίση είναι κάπως ιδιαίτερος με την αρνητική έννοια. Φυσικά, παρακολουθούμε την κατάσταση στην Ελλάδα που έχει ίσως τη μεγαλύτερη παρουσία στα μέσα ενημέρωσης. Στη Ρουμανία όμως η κυβέρνησή μας πήρε πολύ πιο σκληρά μέτρα. Για παράδειγμα, ίσως είναι καλό να μάθει ο ελληνικός πληθυσμός ότι ο κόσμος στη Ρουμανία βρίσκεται κάτω από ακόμη μεγαλύτερη πίεση. Οι περικοπές στις αποδοχές έφτασαν στο 25%, στις συντάξεις στο 15%, ο ΦΠΑ ανήλθε στο 24% (που είναι ο υψηλότερος στην Ευρώπη). Επομένως, η οικονομική κατάσταση στη Ρουμανία μοιάζει να είναι ακόμη χειρότερη από της Ελλάδας.


Κατά τη γνώμη μου, όμως, και κατά τη γνώμη του κόμματός μου, αυτό που είναι πραγματικά αρνητικό στη Ρουμανία είναι ότι δεν έχουμε στρατηγική για το μέλλον, δεν έχουμε στρατηγική για το πώς θα βγούμε από την κρίση, για το πώς θα οικοδομήσουμε τη νέα οικονομία και τη νέα κοινωνία. Γι’ αυτό κι έχω εντυπωσιαστεί από το γεγονός ότι η Ελλάδα και ο Έλληνας πρωθυπουργός σκέφτονται για όλα αυτά, ακούνε σημαντικούς οικονομολόγους από το εξωτερικό, αναζητούν λύσεις. Την ίδια ώρα στη χώρα μας, τουλάχιστον ο πρωθυπουργός δεν προσπαθεί να βρει μια λύση: θέλει μόνο να κάνει περικοπές, να κάνει περικοπές στα πάντα χωρίς να μας λέει ποιο είναι το μέλλον, και όπως συμβαίνει πάντοτε οι περικοπές και τα πιο σκληρά μέτρα δεν είναι για εκείνους που βρίσκονται σε καλύτερη θέση, δεν στοχεύουν τις μεγάλες τράπεζες ή επιχειρήσεις, αλλά αγγίζουν άμεσα τους πιο φτωχούς και αδύναμους. Έτσι η κοινωνική κατάσταση γίνεται χειρότερη κι από την οικονομική, και στο Συμπόσιο της Σύμης, ακούγοντας για την ελληνική εμπειρία και τους άλλους οικονομικούς συμβούλους, συνειδητοποίησα ότι η κυβέρνησή μας στη Ρουμανία ακολουθεί ακριβώς εκείνα τα βήματα που οι ειδικοί δεν συστήνουν.


Δεν είμαστε στην ευρωζώνη για να μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την νομισματική πολιτική πολύ καλύτερα απ’ ό, τι τώρα. Η ρουμανική κυβέρνηση έχει διατηρήσει σταθερό το νόμισμα, όπως συνέβη στην Αργεντινή ή την Τουρκία όταν βυθίστηκαν στην κρίση. Μειώνουμε απλώς την γενική οικονομική παραγωγή και την κατανάλωση κι αυτό θα μπλοκάρει ακόμη περισσότερο την οικονομία. Ωθούμε αυτή τη στιγμή όλες τις κοινωνικές ομάδες σε εσωτερικές διαμάχες, τους δημόσιους υπάλληλους έναντι των υπαλλήλων του ιδιωτικού τομέα, πράγμα που αυξάνει σημαντικά τις κοινωνικές εντάσεις. Προσπαθώ λοιπόν να μάθω και να καταλήξω σε λύσεις, λαμβάνοντας υπόψη την εμπειρία πολλών άλλων χωρών. Οι παλιές ιδέες, σύμφωνα με τις οποίες το μόνο που πρέπει να κάνουμε είναι να μειώσουμε τις δαπάνες και να αυξήσουμε την ανεργία- ο πρωθυπουργός μας είπε ότι πρέπει να απολύσουμε το ένα πέμπτο των δημοσίων υπαλλήλων, συμπεριλαμβανομένων των δασκάλων και των γιατρών- δεν είναι πλέον βιώσιμες. Είναι λύσεις της δεκαετίας του ογδόντα ή του ενενήντα, δεν είναι λύσεις του μέλλοντος.


Π.Χ.: Μπορείτε να επεκταθείτε λίγο περισσότερο σε αυτό που εσείς και το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Ρουμανίας προτείνετε ως εναλλακτική λύση στην πολιτική που περιγράψατε; Δεν θέλω να πω μ’ αυτό ότι έχετε έτοιμες λύσεις, κανείς δεν έχει.


Victor Ponta: Εμείς τουλάχιστον λέμε ότι πρέπει να εξετάσουμε τις πιθανές λύσεις. Το να συνεχίσουμε να κλαιγόμαστε ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα, ότι είμαστε σε μια πολύ κακή κατάσταση, δεν πρόκειται να μας βοηθήσει να βγούμε απ’ την κρίση. Η πρώτη μας πρόταση- που έχει γίνει αντικείμενο μεγάλης συζήτησης στη Ρουμανία- αφορά τα υπάρχοντα ποσοστά των φόρων. Έχουμε σήμερα έναν σταθερό ενιαίο φόρο 16%, τον οποίο εισήγαγε η δεξιά κυβέρνηση πριν από πέντε χρόνια και θεωρήθηκε η μεγαλύτερη επιτυχία της δεξιάς πολιτικής της. Σε αυτά τα πέντε χρόνια δεν έφερε περισσότερα χρήματα στον προϋπολογισμό, αλλά αντίθετα πόλωσε ακόμη περισσότερο την κοινωνία μας. Ένα πολύ μικρό μέρος του πληθυσμού γινεται πλουσιότερο λόγω αυτού του 16%- είναι οπωσδήποτε πολύ επωφελές για τους ανθρώπους με τα υψηλότερα εισοδήματα. Από την άλλη πλευρά, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού δεν έχει χρήματα σήμερα για να καλύψει τις βασικές ανάγκες. Τα περισσότερα δημόσια σχολεία αντιμετωπίζουν τώρα οικονομικά προβλήματα, ενώ από την άλλη πλευρά υπάρχουν ιδιωτικά σχολεία στα οποία έχουν πρόσβαση μόνο οι άνθρωποι και οι γονείς που έχουν τη δυνατότητα να πληρώσουν γι’ αυτά. Το σύστημα υγείας είναι σχεδόν μια πλήρης καταστροφή, γιατί με το 16% δεν είναι δυνατόν να υποστηριχθεί. Το κοινωνικό σύστημα, και πρώτα από όλα οι συντάξεις, βρίσκονται μονίμως σε αρνητικό ισοζύγιο.


Το μεγαλύτερο θέμα συζήτησης αυτή τη στιγμή, ανάμεσα σε εμάς την Αριστερά και τη δεξιά κυβέρνηση έχει να κάνει με την επιβολή ενός διαφορετικού, προοδευτικού συστήματος φορολόγησης στη Ρουμανία, όπως συνέβαινε πριν από το 2005. Το παλιό σύστημα φορολόγησης δεν έφερνε αναγκαστικά περισσότερα χρήματα στον προϋπολογισμό, αλλά τουλάχιστον εξασφάλιζε μια καλύτερη και πιο δίκαιη κοινωνική ισορροπία. Τώρα, το να φορολογείται με το ίδιο 16% κάποιος που κερδίζει 10.000 ευρώ και κάποιος που κερδίζει 100 ευρώ, δεν είναι δίκαιο, όχι μόνο ιδεολογικά, αλλά επειδή στην πραγματική ζωή δεν αποτελεί την καλύτερη λύση για να κρατούνται οι ισορροπίες στην κοινωνία.


Η δεύτερη πρότασή μας αφορά την απόρριψη του προγράμματος της σημερινής κυβέρνησης για απολύσεις μεγάλου μέρους των δημοσίων υπαλλήλων, προκειμένου να μειωθεί το δημόσιο έλλειμμα σε αυτόν τον τομέα. Απορρίπτουμε αυτό το πρόγραμμα: έχουμε μια συμφωνία με το ΔΝΤ και προτιμάμε να χρησιμοποιήσουμε τους όρους της συμφωνίας και να μαζέψουμε χρήματα από τις ιδιωτικές τράπεζες για την προώθηση επενδύσεων και τη δημιουργία περισσότερων θέσεων εργασίας. Εάν απλώς απολύεις ανθρώπους και δεν τους δίνεις θέσεις εργασίας, το μόνο που πετυχαίνεις είναι να αυξάνει το ποσοστό της ανεργίας- πράγμα που πάλι επιβαρύνει το κράτος. Είναι σα να εξοικονομείς χρήματα στη μια τσέπη και να τα ξοδεύεις απ’ την άλλη.


Η τρίτη πρότασή μας αφορά τα κυβερνητικά προγράμματα για περαιτέρω ιδιωτικοποίηση στους τομείς της εκπαίδευσης και της υγείας. Πιστεύουμε ότι μακροπρόθεσμα αυτό θα επιδράσει αρνητικά στην κοινωνία μας, γιατί εάν δεν υποστηρίξουμε την εκπαίδευση και την υγεία όλων των πολιτών, και ιδιαίτερα των μη προνομιούχων, δεν θα μπορέσουμε να είμαστε ανταγωνιστικοί στην ευρωπαϊκή και την παγκόσμια σκηνή. Η τέταρτη πρότασή μας, και τελειώνω μ’ αυτό, είναι να αξιοποιήσουμε το πλεονέκτημα ότι δεν ανήκουμε στην ευρωζώνη και να αφήσουμε το νόμισμα λίγο πιο ελεύθερο, αντί να κρατάμε τη συναλλαγματική ισοτιμία σταθερή. Μπορούμε επίσης να χρησιμοποιήσουμε αυτή την πολιτική για να εξισορροπήσουμε τον προϋπολογισμό λίγο περισσότερο, αντί να επιμένουμε σε μέτρα μείωσης των δημοσίων δαπανών και της απασχόλησης.


Π.Χ.: Σχετικά με όσα είπατε για τις κοινωνικές υπηρεσίες, το κράτος πρόνοιας και τι κάνει η Δεξιά: Η κρίση δημιουργεί κάποιες προκλήσεις για τη χρηματοδότηση του κράτους πρόνοιας σε χώρες όπου αυτό ήταν ισχυρό και ακόμη μεγαλύτερες προκλήσεις για οικοδόμηση νέων κοινωνικών υπηρεσιών. Σε περιπτώσεις όπου το κράτος πρόνοιας ήταν πολύ αδύναμο, όπως υποθέτω ότι συνέβαινε στη Ρουμανία, πώς βλέπετε αυτή την πρόκληση τώρα;


Victor Ponta: Συμφωνώ απολύτως ότι είναι κάτι παραπάνω από μια κρίση ή μια πολιτική συζήτηση. Στην πραγματικότητα, το ερώτημα είναι κατά πόσο το κράτος πρόνοιας είναι ακόμη εφικτό στην Ευρώπη ή εάν ξαναγυρίσουμε σε κοινωνίες άκρως ατομικιστικές, όπως στη Δυτική Ευρώπη πριν από τη δεκαετία του πενήντα. Το κράτος πρόνοιας δεν υπήρχε από καταβολής κόσμου. Και πιστεύω ότι αυτός είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος και η μεγαλύτερη μάχη ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά σήμερα. Καθώς πιστεύω ακράδαντα στο κράτος πρόνοιας ως ιδέα και ως λύση, εάν δεν λειτουργεί υπάρχουν δυο λύσεις, εννοώ ότι υπάρχουν δυο πράγματα να χειριστεί κανείς, γιατί δεν είμαι βέβαιος ότι έχουμε όλες τις λύσεις. Πρώτα απ’ όλα, είχα την ευκαιρία να ακούσω τον Ευρωπαίο Επίτροπο Γιοακίμ Αλμούνια, που μας είπε ´Κοιτάξτε, δεν πρέπει απλώς να περικόψετε δαπάνες και υπηρεσίες, πρέπει να βρείτε νέες πηγές εισοδήματος, να είστε πιο δημιουργικοί και να καταλάβετε ότι η αύξηση της φορολογίας δεν θα είναι πλέον η λύση, γιατί όλο το κεφάλαιο, όλο το χρήμα θα πηγαίνει οπουδήποτε αλλού εκτός απ’ την Ευρώπηʺ. Πρέπει λοιπόν να βρούμε νέες λύσεις για τη χρηματοδότηση των κοινωνικών υπηρεσιών και σε μια χώρα που δεν είναι πολύ ανεπτυγμένη, όπως η Ρουμανία, υπάρχει μεγάλο έδαφος για την ανάπτυξη υποδομών. Τα ευρωπαϊκά ταμεία είναι μια λύση προς αυτή την κατεύθυνση- κι εμείς δεν χρησιμοποιούμε αποτελεσματικά τα ευρωπαϊκά κονδύλια: είμαστε ένα από τα ελάχιστα νέα μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης που δίνουμε περισσότερα στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό από εκείνα που μας επιστρέφονται. Αυτό οφείλεται στη γραφειοκρατία μας και τη διαφθορά μας. Δεύτερον, είναι βέβαιο ότι υπάρχει δυσλειτουργία στην κρατική γραφειοκρατία. Έχω ακούσει τους φόβους εδώ στην Ελλάδα για τη διαδεδομένη διαφθορά και απάτη και φοβάμαι ότι βρισκόμαστε στην ίδια κατάσταση. Δεν μπορώ να πω ότι στην περίπτωσή μας 8% του ΑΕΠ – όπως στην Ελλάδα- χάνεται με αυτό τον τρόπο, μπορεί να είναι περισσότερο. Πρώτα απ’ όλα, λοιπόν, πρέπει να βρούμε νέες πηγές εισοδήματος, δεύτερον πρέπει να αναμορφώσουμε τη δημόσια διοίκηση και να την κάνουμε πιο αποτελεσματική, πιο διαφανή, γιατί φυσικά έχουμε χρήματα, το πρόβλημα δεν είναι να έχουμε κάποια χρήματα, το πρόβλημα είναι πώς ξοδεύουμε αυτά τα χρήματα. Για παράδειγμα, σχεδόν 20% του ρουμανικού προϋπολογισμού δαπανάται σε υπηρεσίες και απόκτηση αγαθών που κανείς δεν βλέπει ή δεν καταλαβαίνει σε τι χρειάζονται. Υπάρχουν λοιπόν δυο λύσεις: ο τρόπος εφαρμογής τους είναι θέμα πολιτικής διαχείρισης και βεβαίως μοιάζουν πολύ καλές στα χαρτιά, στην πράξη μπορεί να μην είναι εύκολες, αλλά δεν βλέπω κάποια τρίτη λύση.


Π.Χ.: Η Ρουμανία έγινε μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε περίοδο κρίσης. Θα ήθελα να σας ρωτήσω ποια είναι η προσδοκία σας για το ρόλο της Ρουμανίας μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στο μέτρο που αυτό μπορεί να έχει επίδραση σε νέες πολιτικές, σε σχέση για παράδειγμα με την οικονομική κρίση ή με τη Συνθήκη της Λισαβόνας.


Victor Ponta: Θα είμαι πολύ ευθύς και ευλικρινής. Φυσικά, οι προσδοκίες της Ρουμανίας είναι υψηλές- λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθος της χώρας μας και τον πληθυσμό της και επίσης τη στρατηγική σημασία της ως σύνορο της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την Ουκρανία και τη Ρωσία και τη Μαύρη Θάλασσα. Ωστόσο, δεν έχουμε καταφέρει ακόμη να παίξουμε καλά τα χαρτιά μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, νιώθουμε σα να είμαστε ακόμη μέλος μιας δεύτερης κατηγορίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν φταίνε μόνο οι Ευρωπαίοι γι’ αυτό, φταίνε οι πολιτικοί μας και δεν τους ασκώ κριτική επειδή είμαι στην αντιπολίτευση αλλά επειδή είναι εμφανές ότι δεν είχαν ιδέες, δεν είχαν την πρόθεση να συμμετάσχουν σε αυτή τη διαδικασία. Έπειτα, οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Ευρωπαϊκής Ένωσης μας απογοήτευσαν όταν είπαν περίπου – και ίσως αυτή είναι η γερμανική άποψη : ʺ Δεν είστε στο ευρώ, δεν μας νοιάζει για σας, πηγαίνετε στο ΔΝΤ και κάνετε ό, τι σας πουν, γιατί έχουμε τόσα προβλήματα με το ευρώ, έχουμε τόσα προβλήματα με τις χώρες της ευρωζώνης, δεν θέλουμε ν’ ακούμε για σας ή τη Βουλγαρία ή την Ουγγαρία και τους άλλουςʺ.


Στην πράξη, λοιπόν, νιώθουμε κάπως απογοητευμένοι από την ένταξή μας στην ΕΕ και υπάρχουν ζητήματα όπου η Ρουμανία θα έπρεπε να έχει συμμετάσχει περισσότερο στη λήψη αποφάσεων. Ένα παράδειγμα είναι η πολιτική των κοινών συνόρων: έχουμε τα μεγαλύτερα σύνορα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ξοδεύουμε πολλά χρήματα από τον προϋπολογισμό για την εποπτεία αυτών των συνόρων. Έχουμε πολλά προβλήματα με τους μετανάστες, είμαστε ίσως η μεγαλύτερη πύλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς τα ανατολικά. Δεύτερον, μετά την Πολωνία και φυσικά τη Γαλλία, έχουμε τεράστιες δυνατότητες στη γεωργία που μένουν ανεκμετάλλευτες- δεν θέλω να κατηγορήσω κανέναν, ίσως είναι δικό μας το σφάλμα που δεν έχουμε καταφέρει να κατανοήσουμε πλήρως το αγροτικό σύστημα στην Ευρώπη. Το μισό περίπου της αγροτικής μας δυναμικής μας χάνεται κάθε χρόνο επειδή δεν ξέρουμε πώς να μπούμε στον ευρωπαϊκό ανταγωνισμό που είναι πραγματικά σκληρός σε ό, τι αφορά τα αγροτικά προϊόντα. Η Ελλάδα, η Πορτογαλία και η Ισπανία που μπήκαν νωρίς στην Ευρωπαϊκή Ένωση βοηθήθηκαν πάρα πολύ από τα ευρωπαϊκά ταμεία για την ανάπτυξη των υποδομών τους. Η Ρουμανία και η Βουλγαρία ήρθαν λίγο αργά: τα ευρωπαϊκά κονδύλια γίνονται όλο και λιγότερα, κι είναι όλο και πιο δύσκολο να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικά. Από την άλλη πλευρά, οφείλω να αναγνωρίσω ότι η κοινή γνώμη διάκειται ακόμη πολύ ευνοϊκά σε σχέση με την ένταξή μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έτσι ήταν πάντα κι αυτό δεν άλλαξε, ανεξάρτητα από το τίμημα. Και φυσικά το μέλλον της χώρας, κατά την άποψή μου τουλάχιστον, είναι εκατό τοις εκατό ευρωπαϊκό.


Π.Χ.: Μολονότι πρόκειται για ένα ευαίσθητο θέμα, θέλω να σας ρωτήσω για το ευρώ. Για παράδειγμα, αναφερθήκατε προηγουμένως στις πιθανές λύσεις σε σχέση με την κρίση, στο ενδεχόμενο να έχετε έναν μη σταθερό μηχανισμό ισοτιμίας συναλλάγματος για το νόμισμά σας. Από την άλλη πλευρά, το ευρώ δεν το επιτρέπει.


Victor Ponta: Το γνωρίζω αυτό!


Π.Χ.: Μετά την εμπειρία της κρίσης και τον τρόπο που την αντιμετώπισαν τα μέλη της ευρωζώνης, θα ήταν μια επιθυμητή στρατηγική για τη Ρουμανία να μπει στο ευρώ ή μήπως ένα άλλο είδος ευρώ θα αποτελούσε μια πιο επιθυμητή επιλογή;


Victor Ponta: Θα σας απαντήσω ευθέως. Δεν ξέρουμε ακόμη. Εάν μου είχατε κάνει την ίδια ερώτηση πριν από δυο χρόνια, θα σας έλεγα: ʺ Θα μπούμε στο ευρώ όταν θα είμαστε έτοιμοι, ίσως το 2012 ή το 2013ʺ. Τώρα είμαστε πολύ πιο σκεπτικοί. Δεν είμαστε έτοιμοι να μπούμε τώρα στην ευρωζώνη και ίσως οι όροι να είναι πιο σκληροί όταν θα είμαστε έτοιμοι. Όλες οι πολιτικές δυνάμεις συμφωνούμε να βάλουμε ως στόχο για να μπούμε στο ευρώ το 2014-2015. Στο μεταξύ, όμως, ο κόσμος θα αλλάξει, είμαι βέβαιος γι’ αυτό. Η πολιτική του ευρώ θα αλλάξει, η ευρωζώνη θα αλλάξει. Ελπίζω πραγματικά η ευρωζώνη να αντέξει αυτή τη δύσκολη περίοδο της κρίσης. Είμαι όμως βέβαιος ότι το έτος 2015 θα έχουμε διαφορετικές συνθήκες και διαφορετικές προσεγγίσεις για τα αν θα μπούμε ή όχι στην ευρωζώνη. Αυτή την περίοδο, λοιπόν, σε σχέση με τα ευρώ λέμε: ʺΒλέποντας και κάνονταςʺ. Το πώς θα εξελιχθεί η απόφαση της Ευρωπαϊκής ΄Ενωσης να σώσει την Ελλάδα και να σώσει την Ισπανία και την Πορτογαλία θα μας επηρεάσει πολύ, γιατί αν όλα πηγαίνουν καλά μόνο για τη Γερμανία ή τη Γαλλία δεν θα έχει μεγάλο ενδιαφέρον για μας να μπούμε. Το ευρώ είναι μια κοινή οικονομική ζώνη κι αν κάποιος έχει προβλήματα πρέπει να βοηθηθεί να τα ξεπεράσει, γιατί κάποια άλλη στιγμή κάποιος άλλος θα έχει ανάγκη αυτή τη βοήθεια. Η ύπαρξη μιας κοινής αντίληψης θα μας ωθήσει να μπούμε γρηγορότερα στην ευρωζώνη. Είναι πραγματικά μια καλή ερώτηση αλλά ταυτόχρονα είναι μια καλή περίοδος για μας για να κατανοήσουμε τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα αυτής της δυνατότητας και όχι απλώς να ευχόμαστε να μπούμε στην ευρωζώνη χωρίς να αντιλαμβανόμαστε τις συνέπειες.


Π.Χ.: Μια τελευταία ερώτηση για τους άμεσους στόχους σας. Αναφερθήκατε στα σχέδιά σας για αναδιοργάνωση του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα γι’ αυτό;


Victor Ponta: Δεν είμαι ο νεότερος ηγέτης στην ιστορία του κόμματός μας αλλά είμαι ένας ηγέτης που εξελέγη από ένα πολύ δημοκρατικό συνέδριο, πράγμα που δεν ήταν ακριβώς στις παραδόσεις μας. Η αντιπαράθεση ανάμεσα σε μένα και τον προηγούμενο ηγέτη κρίθηκε από μια μικρή διαφορά 80 ψήφων σε σύνολο 1.600, κι αυτό με έπεισε ότι ένα σύγχρονο αριστερό κόμμα πρέπει να είναι πρώτα απ’ όλα δημοκρατικό εσωτερικά. Φυσικά θα υποστηρίξω, κι αυτό δεν θέλω να το κρύψω, τη νέα γενιά. Με εξέλεξαν, επίσης, ως επένδυση για το μέλλον, για να υποστηρίξω τη γενιά μου, να βοηθήσω να έρθουν νέα πρόσωπα στη δημόσια σκηνή, νέοι ηγέτες στις τοπικές κομματικές οργανώσεις. Θα αποκτήσω πολύ περισσότερες διασυνδέσεις, αυτό προτείνω στον εαυτό μου και στο κοινό, στα ευρωπαϊκά κινήματα, δεν θα αρκεστώ στην εσωστρέφεια σε σχέση με τη δική μας χώρα και τις δικές μας εθνικές πολιτικές, γιατί αυτό δεν είναι πλέον δυνατό στο παγκοσμιοποιημέμο περιβάλλλον μας.


Το κόμμα μου ήταν στην κυβέρνηση από το 2000 έως το 2004 και όλοι, ακόμη και οι εχθροί μας, ακόμη και ο σημερινός πρωθυπουργός, αναγνώρισαν ότι έκανε την καλύτερη πολιτική διαχείριση και διακυβέρνηση της μετακομμουνιστικής περιόδου. Η προηγούμενη κυβέρνησή μας είχε ωστόσο πρόβλημα με τη διαφθορά. Δεν θα ντραπώ να το χειριστώ, όχι μόνο επειδή πριν μπώ στο κόμμα και στην πολιτική ήμουν δημόσιος κατήγορος, αλλά επειδή ενδιαφέρομαι πολύ γι’ αυτό το θέμα. Προωθώ τη νέα γενιά, αλλά προωθώ μια καθαρή νέα γενιά, αν μπορώ να χρησιμοποιήσω αυτόν τον όρο. Φιλοδοξώ να αποδείξω ότι μπορούμε να είμαστε πάλι πολύ καλοί στη διακυβέρνηση, αλλά ότι θα μας αγγίξει λιγότερο αυτή η ασθένεια που μεταδίδεται τόσο πολύ στην Ευρώπη. Τα πράγματα δεν είναι τόσο περίπλοκα. Όπως σας είπα προηγουμένως, θα είναι δύσκολο να τα εφαρμόσουμε στην πράξη, αλλά ελπίζω ότι θα τα καταφέρουμε.

Η νέα πρόεδρος του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Φινλανδίας, Jutta Urpilainen, μιλά για τις προοπτικές ενδυνάμωσης του κοινωνικού κράτους στην Ευρώπη και τις προσπάθειες αναδιοργάνωσης του κόμματος της. Σημειώνει ότι οι σοσιαλδημοκράτες πρέπει “να ενισχύσουμε το Ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο και για να το κάνουμε αυτό πρέπει πρώτα απ’ όλα να προχωρήσουμε στην αναγκαία μεταρρύθμιση του φορολογικού μας συστήματος: να εξασφαλίσουμε ότι το κράτος θα συλλέγει περισσότερους φόρους, αλλά με δίκαιο τρόπο- να ανακουφίσουμε τους μη έχοντες από την πίεση και να επικεντρωθούμε στην εξεύρεση νεωτεριστικών τρόπων φορολόγησης του μεγάλου πλούτου.”


Παύλος Χατζόπουλος: Κυρία Urpilainen, πρώτα από όλα θέλω νας ρωτήσω για τα σχέδιά σας σχετικά με την αναδιοργάνωση του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος στη Φινλανδία. Η σημασία της επανεξέτασης του ρόλου των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων βρίσκεται εδώ και αρκετό καιρό στην ατζέντα, αλλά υπάρχουν διάφοροι τρόποι εφαρμογής, ανάλογα και με κάθε εθνική περίπτωση.


Jutta Urpilainen: Το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Φινλανδίας αριθμεί σήμερα γύρω στα 50.000 μέλη, με μέσο όρο ηλικίας τα 60 χρόνια, επομένως το πρώτο καθήκον μας είναι να προσελκύσουμε περισσότερους νέους στο κόμμα μας και να τους εμπνεύσουμε να γίνουν πολιτικά ενεργοί. Προσπαθούμε τώρα να ανοίξουμε το κόμμα μας, έτσι ώστε να συμμετέχουν περισσότεροι άνθρωποι στις κομματικές διαδικασίες. Για να σας δώσω ένα παράδειγμα, κάνουμε μια θερινή περιοδεία, πηγαίνουμε στις μεγάλες καλοκαιρινές εκδηλώσεις στη Φινλανδία, συγκεντρώνουμε προτάσεις για τον επόμενο προεδρικό υποψήφιο των Σοσιαλδημοκρατών ( καθώς η επόμενη προεδρική εκλογή αναμένεται το 2012 και δεν έχουμε ακόμη επιλέξει τον δικό μας υποψήφιο). Ζητάμε από τους πολίτες να προτείνουν ποιος θα ήταν καλός υποψήφιος για το κόμμα μας- υπάρχει επίσης η δυνατότητα να ψηφίσουν τον υποψήφιό μας μέσω Ίντερνετ. Ελπίζουμε αυτός ο νεωτεριστικός τρόπος πολιτικής να φέρει νέα μέλη στο κόμμα μας. Έχουμε επίσης αρχίσει να χρησιμοποιούμε τα κοινωνικά μέσα επικοινωνίας για την πολιτική οργάνωση και υπάρχουν μερικά κατ’ αρχάς θετικά σημάδια- αποκτούμε περισσότερα νέα μέλη τώρα απ’ ό, τι προηγουμένως και μάλιστα νεότερα. Είμαι πολύ αισιόδοξη για το μέλλον του κόμματός μας.


Σε ό, τι αφορά τα πολιτικά ζητήματα, διακρίνω κυρίως τρία που αφορούν τη σοσιαλδημοκρατία στη Φινλανδία, σε σχέση και με τις επικείμενες βουλευτικές εκλογές του Απριλίου 2011. Το πρώτο έχει να κάνει βεβαίως με την οικονομία και τη δημιουργία θέσεων εργασίας. Σήμερα στη Φινλανδία, το ποσοστό της ανεργίας είναι περίπου 10% και μας προβληματίζει ιδιαίτερα η ανεργία των νέων, γιατί σε αυτούς το ποσοστό ανεργίας είναι ακόμη υψηλότερο- περίπου 20%. Έτσι, το κύριο μέλημά μας είναι να επινοήσουμε πολιτικές που να μπορούν να παρέχουν περισσότερες θέσεις εργασίας στους ανθρώπους, ιδιαίτερα στους νέους, αλλά φυσικά και στους μεγαλύτερους. Το δεύτερο θέμα έχει να κάνει με τη δικαιοσύνη. Η φορολογία, για παράδειγμα, πιστεύουμε ότι πρέπει να αναδιοργανωθεί για να γίνει πιο δίκαιη. Η σημερινή κυβέρνησή μας- που είναι δεξιά- θέσπισε αντίθετα φορολοαπαλλαγές για τους πλούσιους, για ανθρώπους που στην πραγματικότητα δεν ζήτησαν φοροαπαλλαγές. Θέλουμε λοιπόν να αλλάξουμε ριζικά το φορολογικό μας σύστημα την επόμενη κοινοβουλευτική περίοδο. Τέλος, το τρίτο θέμα αφορά την ασφάλεια. Λόγω της τρέχουσας οικονομικής κρίσης, ο κόσμος νιώθει πολύ ανασφαλής, πόσο μάλλον υπό την απειλή της αυξανόμενης ανεργίας. Υπάρχουν ορισμένες γεωγραφικές περιοχές στη Φινλανδία όπου η ανεργία είναι πολύ υψηλή και όπου πολλοί κάτοικοι νιώθουν ότι δεν έχουν μέλλον, λόγω της έλλειψης προοπτικής σχετικά με τις θέσεις εργασίας. Επιπλέον, οι περιοχές αυτές πλήττονται από την ανεπάρκεια των κοινωνικών υπηρεσιών- αν πάρουμε για παράδειγμα τον τομέα της περίθαλψης, υπάρχει μεγάλη έλλειψη γιατρών σε πολλούς δήμους στη Φινλανδία. Πρέπει να κάνουμε αυτούς τους ανθρώπους να νιώσουν πιο ασφαλείς κι αυτό σημαίνει να τους προσφέρουμε θέσεις εργασίας αλλά επίσης κοινωνικές υπηρεσίες, όπως περίθαλψη, σχολεία, υψηλότερο επίπεδο ζωής.


Νομίζω ότι τα τρία αυτά θέματα, η οικονομία και η δημιουργία θέσεων εργασίας, η δικαιοσύνη και η ασφάλεια θα βρίσκονται στο επίκεντρο των βουλευτικών εκλογών την προσεχή άνοιξη.


Π.Χ.: Θα ήθελα να μας πείτε περισσότερα για το κράτος πρόνοιας και τον σχεδιασμό των κοινωνικών υπηρεσιών γενικά. Το κράτος πρόνοιας άρχισε να αντιμετωπίζει προβλήματα πριν από την οικονομική κρίση και έχει τώρα να ξεπεράσει πολλές δυσκολίες προκειμένου να επιβιώσει. Μια από τις πρώτες πολιτικές που υιοθετούν τα δεξιά κόμματα για να χειριστούν την κρίση είναι ο περιορισμός του κράτους πρόνοιας και των κοινωνικών δικαιωμάτων γενικότερα. Θα ήθελα να σας ρωτήσω πώς το κόμμα σας και εσείς αντιμετωπίζετε την πρόκληση της αναμόρφωσης του κράτους πρόνοιας σε μια περίοδο κρίσης, χωρίς περικοπές στα κοινωνικά δικαιώματα των πολιτών.


Jutta Urpilainen: Καλή ερώτηση! Ετοιμάζουμε το δικό μας λεπτομερές και εκτεταμένο πρόγραμμα για τη μεταρρύθμιση του κράτους πρόνοιας ενόψει της επόμενης εκλογικής περιόδου. Σε γενικές γραμμές θα έλεγα ότι σήμερα χρειαζόμαστε περισσότερο κράτος πρόνοιας, όχι λιγότερο. Οφείλουμε να ενδυναμώσουμε το κοινωνικό μοντέλο μας και για να το κάνουμε πρέπει πρώτα απ’ όλα να προχωρήσουμε στην αναγκαία μεταρρύθμιση του φορολογικού μας συστήματος: να εξασφαλίσουμε ότι το κράτος θα συλλέγει περισσότερους φόρους, αλλά με δίκαιο τρόπο- να ανακουφίσουμε τους μη έχοντες από την πίεση και να επικεντρωθούμε στην εξεύρεση νεωτεριστικών τρόπων φορολόγησης του μεγάλου πλούτου.


Προϋπόθεση για όλα αυτά είναι να ξαναφέρουμε τους ανθρώπους στη δουλειά, και γι’ αυτό πιστεύω ότι η δημουργία θέσεων εργασίας θα είναι το κύριο θέμα στην πολιτική ατζέντα τους ερχόμενους μήνες. Σε σχέση με το κράτος πρόνοιας, πιστεύω ότι πρέπει να στοχεύσουμε περισσότερο στα παιδιά και τους νέους, γιατί αυτοί είναι το μέλλον της κοινωνίας μας. Κατά συνέπεια, η ενίσχυση της ποιότητας και η δημουργικότητα της εκπαίδευσης έχουν ιδιαίτερη σημασία, ειδικά στο πλαίσιο του δημοτικού σχολείου, ακόμη και του νηπιαγωγείου. Θέλουμε να μεταρρυθμίσουμε και την ανώτατη εκπαίδευση, έτσι ώστε κάθε νέος να έχει τη δυνατότητα να κάνει πανεπιστημιακές σπουδές και μετά να εργαστεί. Εάν πάρουμε τα ερευνητικά αποτελέσματα του Programme for International Sudent Assessment (PISA) του ΟΟΣΑ, η Φινλανδία έχει πολύ υψηλό σκορ, αλλά αυτό αφορά κυρίως το σύστημα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης- η ανώτατη εκπαίδευση χρειάζεται σοβαρές μεταρρυθμίσεις.


Π.Χ.: Μια τελευταία ερώτηση: γίνεται πολύς λόγος για το ρόλο της Ευρώπης, τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σε σχέση με την χρηματοοικονομική κρίση και το πώς αυτή επιδρά στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Πώς βλέπετε το ρόλο της Φινλανδίας μέσα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, σε μια εποχή που η Ευρώπη ακολουθεί μια πορεία λιγότερο προοδευτική από την αναμενόμενη ή την επιθυμητή;


Jutta Urpilainen: Ελπίζω ο ρόλος της Ευρώπης να αποτελέσει πρότυπο για τον υπόλοιπο κόσμο, στους τομείς της εκπαίδευσης, της καινοτομίας, της πράσινης οικονομίας και επίσης της ασφάλειας, με τον τρόπο που περιέγραψα πριν. Πιστεύω ότι αυτό που χρειαζόμαστε τώρα είναι ένα ισχυρό πολιτικό κίνημα, ισχυρά πολιτικά κόμματα στην Ευρώπη, όπως επίσης πανευρωπαϊκά. Η απλή παρουσία εθνικών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων στη Φινλανδία και την Ελλάδα, για παράδειγμα, δεν αρκεί. Κι είμαι έτοιμη να το υποστηρίξω αυτό ως ηγέτης του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Φινλανδίας. Αυτό σημαίνει ότι χρειαζόμαστε μια ισχυρή πολιτική ατζέντα για ολόκληρη την Ευρώπη ως σοσιαλδημοκράτες.


Νομίζω ότι το μανιφέστο του Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος που υιοθετήθηκε πριν από τις ευρωεκλογές του 2009 ήταν μια καλή αρχή, αλλά οπωσδήποτε δεν αρκεί. Έχω μια μικρή ανησυχία μήπως, επειδή η Ευρώπη βρίσκεται τώρα στα χέρια των συντηρητικών, παραιτηθούμε κατά κάποιο τρόπο, μήπως επειδή δεν είμαστε στην κυβέρνηση θεωρήσουμε ότι δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι για να αλλάξουμε την κατάσταση. Όπως ανέφερα προηγουμένως, χρειαζόμαστε τώρα ένα ισχυρότερο κράτος πρόνοιας, και όχι ασθενέστερο. Χρειαζόμαστε τώρα ένα νέο κοινωνικό πρότυπο για ολόκληρη την Ευρώπη. Αυτός είναι ο λόγος που εμείς οι Σοσιαλδημοκράτες πρέπει να είμαστε πολύ ενεργοί σε ευρωπαϊκό επίπεδο, να προσπαθήσουμε να οικοδομήσουμε μια νέα κοινή προοδευτική πολιτική για την Ευρώπη.


Στόχος του αφιερώματος είναι η επανεξέταση των κοινωνικών πρακτικών πέρα από τους θεσμούς του κράτους και της αγοράς και η απόπειρα διασύνδεσης του κράτους πρόνοιας με νέες μορφές κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης. Στα πιθανά θέματα συμπεριλαμβάνονται:

• αρχαιολογίες άτυπων πρακτικών πρόνοιας
• επινόηση και διαχείριση της κοινωνικής πρόνοιας ως κοινό αγαθό
• κοινωνική πρόνοια, άϋλη εργασία και επισφάλεια
• κοινωνική πρόνοια και επέκταση των δικαιωμάτων του πολίτη
• πρακτικές μεταξύ ομοτίμων και οργάνωση της κοινωνικής πρόνοιας


Τα άρθρα πρέπει να είναι γύρω στις 1.500-1.800 λέξεις.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε οποιαδήποτε ηλεκτρονική μορφή στο



e-mail: phatzopoulos@republic.gr


Παράταση προθεσμίας υποβολής άρθρων: 10 Οκτωβρίου 2010


1. Tο τέλος της σοσιαλδημοκρατίας

‘Σοσιαλδημοκρατία’ είναι μια λέξη που σήμερα σημαίνει πολύ λίγα πράγματα.
Ralf Dahrendorf


Ο χώρος της σοσιαλδημοκρατίας, την τελευταία τριακονταετία, έχει περιέλθει σε κατάσταση (ανεπανόρθωτης;) κρίσης, απόρροια σε μεγάλο βαθμό της απαξίωσης που υπέστησαν οι βασικές παραδοχές του. Ο γερμανός κοινωνιολόγος Ralf Dahrendorf αναφέρεται χαρακτηριστικά στο τέλος όσων παραδοσιακά σημασιοδοτούσαν την σοσιαλδημοκρατία, “τον κεντρικό ρόλο του κράτους στον προγραμματισμό της οικονομικής πολιτικής” και μιαν ευρεία δέσμευση στο πεδίο του κράτους πρόνοιας, της δημόσιας υποστήριξης του πληθυσμού, της λεγόμενης “κοινωνικής δικαιοσύνης”. Και οι δύο αυτές έννοιες ωστόσο έχουν μπει στο αρχείο της Ιστορίας από τις αλλαγές των δύο τελευταίων δεκαετιών».


Δεν πρόκειται για μια ιστορικά συγκυριακή κρίση δυσμενών συσχετισμών πολιτικών δυνάμεων, αλλά αντίθετα πρόκειται για κρίση του σοσιαλδημοκρατικού «υποδείγματος», με την έννοια που δίνει στο υπόδειγμα ο Thomas Kuhn, ως δηλαδή συνεκτικό σύνολο παραδοχών από το οποίο πηγάζουν οι επί μέρους προσλαμβάνουσες. Ο Martin Jacques, εκδότης της έγκυρης μαρξιστικής επιθεώρησης «Marxism Today», δεν διστάζει να υποστηρίξει ότι, «η Αριστερά, ως ιστορικό φαινόμενο, είναι νεκρή- και δεν θα ξαναγεννηθεί».


Τα αίτια της κρίσης μπορούν κύρια να αναζητηθούν, στην εξάντληση των ορίων του κοινωνικού κράτους κατά τη δεκαετία του ’70 όταν κατέστη σαφές πως οι διαχειριστικές κορπορατιστικές λογικές του τότε κυρίαρχου κεϋνσιανού μοντέλου υπερέβησαν τις δυνατότητές τους,. Η κρίση του σοσιαλδημοκρατικού οικονομικού μοντέλου ήταν, λοιπόν, πρώτιστα κρίση του μεγάλου κράτους.


2. Η κρίση του φιλελευθερισμού

Eίναι παράξενο πως από τα μεγάλα πολιτικά ρεύματα, μόνο ο φιλελευθερισμός στερείται ιδεολογίας
Anthony deJesay.


Αντίστοιχη κρίση, διαφορετικής όμως μορφής και αιτίων, παρόμοιου όμως εύρους και έντασης, φαίνεται να βιώνει και ο φιλελεύθερος χώρος. Ο νεοφιλελευθερισμός, η πλέον αντιπροσωπευτική έκφρασή του φιλελευθερισμού του 20ου αιώνα, έχει πλέον εξαντλήσει την δυναμική της δεκαετίας του ’80, τουλάχιστον στα αναπτυγμένα κράτη του Δυτικού κόσμου, και την εμβέλεια των κύριων επιλογών του στον οικονομικό τομέα, που συνιστούσαν ο περιορισμός του δημόσιου τομέα (roll back the state) μέσα από ευρεία προγράμματα ιδιωτικοποιήσεων, η «απορύθμιση των αγορών» (deregulation) και η πειθάρχηση της δημοσιονομικής πολιτικής.


Ταυτόχρονα, ο «ρεπουμπλικανικός» φιλελευθερισμός, υφίσταται τις συνέπειες της εξάντλησής του καθώς εφάρμοσε εν πολλοίς το «πρόγραμμα» του, αυτό του πολιτικού φιλελευθερισμού, μέσα από την κατοχύρωση των βασικών πολιτικών ελευθεριών (ελευθερία λόγου, εκλογικά δικαιώματα, κ.λπ.) συμβάλλοντας στην εγκαθίδρυση του σύγχρονου κράτους δικαίου.


Σε ένα δεύτερο επίπεδο, οι διαφορετικές εκφάνσεις του φιλελευθερισμού στερούνται σε μεγάλο βαθμό «οράματος» για τις επιθυμητές μορφές κοινωνικής συμβίωσης. Όπως χαρακτηριστικά παρατηρούσε ο συντηρητικός συγγραφέας T.S. Elliot, ο φιλελευθερισμός περισσότερο απομακρύνεται παρά πηγαίνει κάπου. Αξίζει να σημειωθεί ότι, ο φιλελευθερισμός αποκτά θετικό περιεχόμενο και με το έργο του αυστριακού πολιτικού φιλοσόφου Friedrich Hayek.

Τέλος, δε πρέπει να παραγνωρίσουμε την ορθή επισήμανση του αμερικανού οικονομολόγου και κατόχου Nobel Οικονομικών (1986) James Buchanan, ο οποίος υποστηρίζει ότι η υπέρμετρη προβολή του επιχειρήματος της αποτελεσματικότητας (efficiency) από τους φιλελεύθερους και ο κοινωνικός ωφελιμισμός οδηγεί στην παραγνώριση των αξιακών προϋποθέσεων του κλασσικού φιλελευθερισμού.


Από τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό πως, η ταυτόχρονη κρίση στην οποία έχουν εισέλθει τα δύο κύρια πολιτικά ρεύματα και η απουσία διαφαινόμενης εξόδου από αυτήν, επιβάλλουν την ανα-σημασιοδότησή τους, με στόχο την ανάδειξη νέων λειτουργικών κοινωνικών μοντέλων. Άλλωστε, οι συνθέσεις αποτελούν συνηθισμένο φαινόμενο στην ιστορία των κοινωνικών επιστημών.


3. Πολιτικές καταβολές και ιστορικές διαδρομές


Φιλελεύθεροι και σοσιαλιστές εμφανίζουν κοινές πολιτικές καταβολές και παράλληλες ιστορικές διαδρομές, αμφότεροι προσανατολισμένοι στη χειραφέτηση του ατόμου και στην άρση των θεσμοθετημένων διακρίσεων. Με την επιλογή του δογματικού κολεκτιβισμού και του κεντρικού σχεδιασμού, που επικράτησε στο εσωτερικό της Αριστεράς με την κυριαρχία του μαρξισμού από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι δύο αυτές οικογένειες όχι μόνο απομακρύνθηκαν, αλλά και τέθηκαν αντιμέτωπες, με τρόπο που καθιστούσε αδύνατη την συνύπαρξή τους.


Ωστόσο, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται ότι, υπήρξε στο παρελθόν ένα ρεύμα στους κόλπους του σοσιαλιστικού κινήματος με ισχυρή παρουσία, που εξέφραζε δυσπιστία, απέναντι στις κεντρικά κατευθυνόμενες πολιτικές. Πρόκειται για ένα ρεύμα που εκφράστηκε κύρια με τον πρώιμο βρετανικό σοσιαλισμό, από τον Robert Owen έως τον Bertrand Russell και τον L.T. Hobhouse. Μία παράδοση, όχι απλά μη μαρξιστική αλλά, συνειδητά αντι-μαρξιστική. Στη Γαλλία συναντούμε αντίστοιχα σοσιαλιστικά ρεύματα επηρεασμένα από την σκέψη του Pierre-Joseph Proudhon, του «μασκαρεμένου φιλελεύθερου» για τους επικριτές του.


Στη πλούσια παράδοση του φιλελεύθερου σοσιαλισμού ή σοσιαλφιλελευθερισμού πρέπει ακόμη να συμπεριλάβουμε την εμβληματική φυσιογνωμία του ιταλικού αντιφασιστικού κινήματος Carlo Rosselli και το έργο του Φιλελεύθερος Σοσιαλισμός, τον επίσης ιταλό ριζοσπάστη Piero Gobetti (1901-1926) με το έργο του Φιλελεύθερη Επανάσταση, τον σπουδαίο ρεβιζιονιστή Edward Bernstein, τον πολέμιο των μονοπωλίων Franz Oppenheimer και τον Friedrich Naumann, για να περιοριστούμε σε ορισμένους μόνο από αυτούς.


Ο πρώην υπουργός κυβέρνησης Blair και θιασώτης του Τρίτου Δρόμου Peter Hain, κάνει λόγο για φιλελεύθερο σοσιαλισμό (libertarian socialism), υπενθυμίζει τη πλούσια ατομοκεντρική και αντικρατικιστική παράδοση του βρετανικού σοσιαλισμού και επισημαίνει την απαξίωση του σοσιαλισμού εξαιτίας της ταύτισης του με τον κρατισμό.


Στο πλαίσιο της φιλελεύθερης παράδοσης, υπενθυμίζουμε την κοινωνική και ηθική του κλασσικού φιλελευθερισμού. Άλλωστε τα κύρια ρεύματα της ατομικιστικής σκέψης αποδέχονται την «κοινωνική φύση του ατόμου» (L. Dummon). Δεν έχει κάποιος παρά να θυμηθεί αναφέροντας ενδεικτικά, την «ακοινώνητη κοινωνικότητα» του Immanuel Kant, την ηθική θεωρία του Adam Smith, τον ωφελιμισμό του John Stuart Mill και την αυθόρμητη τάξη του Hayek.


4. Πέρα από το κοινωνικό κράτος

«Δεν υπάρχει ανακολουθία ανάμεσα στο σύστημα ελεύθερης αγοράς και στην επιδίωξη ευρύτερων κοινωνικών σκοπών»
Milton Friedman


Η κοινωνική προστασία και το κοινωνικό κράτος δεν αποτελούν απαραίτητα συμπληρωματικούς όρους. Τουναντίον, συχνά είναι αντιθετικοί. Τούτο διότι το κοινωνικό κράτος δημιούργησε, συντήρησε και ανέπτυξε μία κουλτούρα εξάρτησης που υπονόμευσε μία σειρά προσπαθειών οικονομικού εκσυγχρονισμού, συνετέλεσε στην υπανάπτυξη της επιχειρηματικότητας και συνέβαλε στη δημιουργία ευνοημένων κοινωνικών ομάδων που λειτουργούν ως οργανωμένες ομάδες πίεσης-συμφερόντων και οδηγούν στην περιθωριοποίηση τμημάτων του πληθυσμού («κοινωνίες των δύο τρίτων»). Παράλληλα, δεν επέτρεψε την ανάπτυξη του κοινωνικού κεφαλαίου και της κοινωνίας των πολιτών, που πλέον αναγνωρίζονται ευρέως ως καθοριστικοί παράγοντες οικονομικής ανάπτυξης.


Έτσι, μία λειτουργική σύγκλιση/σύνθεση ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και την σοσιαλδημοκρατία οφείλει, εκ των πραγμάτων να οικοδομηθεί στους παρακάτω τέσσερις βασικούς άξονες:



• Τον τερματισμό της εξιδανίκευσης του κράτους, της «παχιάς ιερής αγελάδας». Η κρατολατρεία αποτελεί τη νομιμοποιητική βάση της Συντήρησης, δικαιώνει τις διαχειριστικές λογικές και τις καθεστωτικές πρακτικές, στηρίζοντας τελικά το status quo και αναπαράγοντας την οικονομική αναποτελεσματικότητα και τη διαπλοκή κρατικού μηχανισμού και ιδιωτικών συμφερόντων («παρεοκρατικός καπιταλισμός»). Στραγγαλίζει την κοινωνία των πολιτών και αποθαρρύνει την ενεργό συμμετοχή στο πολιτικό γίγνεσθαι.


• Την εμπιστοσύνη στις δημιουργικές δυνάμεις της αγοράς και τις κοινωνικά επωφελείς συνέπειες της ατομικής πρωτοβουλίας. Την ενθάρρυνση της αποκέντρωσης (decentralization) ως οργανωτική μορφή της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής δράσης. Την προώθηση του εθελοντισμού και των θεσμών της ανοικτής κοινωνίας, με τελικό στόχο τη συμφιλίωση της ανάπτυξης με την αλληλεγγύη.


• Την ενίσχυση του Ατόμου και της Ελεύθερης Επιλογής, τόσο θετικά με την αύξηση των διαθέσιμων επιλογών των πολιτών στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή του τόπου, όσο και αρνητικά με την προστασία του απέναντι στις απειλές της μισαλλοδοξίας, του στενόμυαλου κοινοτισμού και της ισοπεδωτικής ομοιομορφίας που επιβάλουν οι πλειοψηφίες.


• Την προώθηση της κεντρικής σε όλα τα συστήματα ηθικής (πολιτικά και θρησκευτικά) αξία της κοινωνικής αλληλεγγύης.


Σύμφωνα με την Canto-Sperber, τούτο θα επιτευχθεί με την προσφυγή σε ένα «σοσιαλισμό των ελευθεριών» που τοποθετείται «ενάντια σε όλες τις μορφές του αυταρχισμού, του σχεδιοποιημένου κα κρατικοποιημένου σοσιαλισμού». Η διαμόρφωση της νέας σοσιαλδημοκρατίας προϋποθέτει την επανασύνδεσή της με βασικές αρχές της φιλελεύθερης σκέψης όπως, την αυτονομία του προσώπου και τον πλουραλισμό, την επιλογή και την ατομική υπευθυνότητα, την διανοητική μετριοπάθεια και τον αντι-ουτοπισμό, τον θεμελιώδη ρόλο των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, τις αγορές ως αποκεντρωμένες μορφές κοινωνικής οργάνωσης.


5. Προς μία λειτουργική σύνθεση φιλελευθερισμού και σοσιαλδημοκρατίας

«Η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία μόνο φιλελεύθερη μπορεί να είναι.»
Monique Canto-Sperber


Μία λειτουργική σύνθεση των δύο ρευμάτων περνάει ουσιαστικά μέσα από την επαναβεβαίωση της προτεραιότητας της Ελευθερίας ως τελικού σκοπού, πέρα από την κυριαρχία του στείρου οικονομισμού, απότοκου του φιλοσοφικού ωφελιμισμού. Την προτεραιότητα της ελευθερίας ως ηθική επιταγή της πολιτικής οικονομίας επαναφέρει το έργο του ριζοσπάστη οικονομολόγου Amartya Sen, ο οποίος τιμήθηκε με το Nobel Οικονομικών (1998) για το έργο του στα οικονομικά της ανάπτυξης και της ευημερίας (welfare economics). Στο έργο του Η Ανάπτυξη ως Ελευθερία, προχωρά πέρα από το κλασσικό επιχείρημα της αποτελεσματικότητας της ελεύθερης οικονομίας ως παράγοντα οικονομικής ευημερίας (effectiveness reason), στην αξιολόγησή της με βάση τη μεγιστοποίηση της ανθρώπινης ελευθερίας (evaluative reason). Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι, «η αξιολόγηση της προόδου πρέπει πρωταρχικά να γίνεται με κριτήριο το κατά πόσο ενδυναμώνονται οι ελευθερίες των ανθρώπων».


Ο Sen, επαναφέρει την «ηθική διάσταση» στην οικονομική επιστήμη. Είναι χαρακτηριστικό πως, ο ίδιος ο Sen δεν διστάζει να αναγνωρίσει τη συμβολή του φιλελεύθερου στοχαστή Friedrich von Hayek, στην οικονομική επιστήμη. Σε άρθρο του για το έργο του Hayek Ο Δρόμος προς τη Δουλεία σημειώνει πως, «το χρέος μας στον Hayek είναι ουσιαστικό. Βοήθησε να καθιερώσουμε μία μέθοδο αξιολόγησης βασισμένη στην ελευθερία, με την οποία κρίνονται τα οικονομικά συστήματα».


Στο πολιτικό επίπεδο, ο κορυφαίος πολιτικός φιλόσοφος John Rawls και η θεωρία του για την «αναδιανεμητική δικαιοσύνη» (distributive justice) προσφέρει την ηθική βάση νομιμοποίησης της παραπάνω σύνθεσης, όπως αναπτύσσεται στο γνωστό έργο του Θεωρία της Δικαιοσύνης. Για τον Rawls, η κατοχύρωση και διεύρυνση των ατομικών ελευθεριών πρέπει να συνοδεύεται από την παράλληλη παρέμβαση υπέρ των λιγότερο ευνοουμένων και όχι κατ’ ανάγκη των ασθενέστερων ή των φτωχότερων. Πρόκειται δηλαδή για απομάκρυνση τόσο από τον οικονομικό ωφελιμισμό των συντηρητικών αλλά και νεοφιλελεύθερων οικονομολόγων, όσο και τον εξισωτισμό (egalitarianism) της παραδοσιακής σοσιαλιστικής θεωρίας.


Ένα ενδεικτικό παράδειγμα των ορίων του κοινωνικού ωφελιμισμού, της αποτυχίας του κοινωνικού κράτους, καθώς και ένα εν δυνάμει πεδίο δράσης του προγράμματος μίας φιλελεύθερης σοσιαλδημοκρατίας, θα μπορούσε να αποτελέσει το φαινόμενο της επονομαζόμενης «νέας ένδειας», δηλαδή εκείνων των στρωμάτων που στερούνται όχι μόνο οικονομικά αλλά και συμβολικά αγαθά, κάτι που τα καθιστά εκτός «συστήματος». Βρίσκονται εκτός αγοράς εργασίας και συνεπώς εκτός κράτους πρόνοιας, καθώς οι προτεραιότητες του καθορίζονται σε γενικές γραμμές από την ένταση/συνεννόηση κεφαλαίου-εργασίας και ως εκ τούτου στερούνται οργανωμένης εκπροσώπησης και υποστήριξης από το συνδικαλιστικό κίνημα. Πρόκειται για άτομα που συνθέτουν τις «μη-λίστες» της συγκεκαλυμμένης φτώχειας καθώς δεν καταγράφονται στις επίσημες στατιστικές.


Στις μέρες μας, η ευημερία του κοινωνικού συνόλου μοιάζει συχνά να οικοδομείται πάνω στα θεμέλια της περιθωριοποίησης μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού, μέσα από την δημιουργία των λεγόμενων «κοινωνιών των 2/3». Από την απομόνωση των ανέργων υπό το καθεστώς των ασφυκτικών ρυθμίσεων των αγορών εργασίας και των αποκλεισμό των αλλοδαπών από τους αυστηρούς μεταναστευτικούς νόμους, έως την καταδίκη στη μιζέρια του αγροτικού πληθυσμού του Τρίτου Κόσμου μέσα από τον περιορισμό του διεθνούς εμπορίου και την εφαρμογή της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), συναντούμε ένα συνεχώς διευρυνόμενο υπο-προλεταριάτο ανθρώπων που στερούνται στοιχειώδη ατομικά δικαιώματα και οικονομικές ελευθερίες, δημιουργώντας μια βραδυφλεγή βόμβα στα θεμέλια της κοινωνικής συνοχής.


Η παγίωση-θεσμοθέτηση και η αναπαραγωγή σχέσεων ανισότητας, μέσα από διοικητικές ρυθμίσεις, σε βάρος των λιγότερο ευνοημένων συνιστά ανεπίτρεπτη παραβίαση ατομικών δικαιωμάτων και μέγιστη κοινωνική αδικία. Η ενσωμάτωσή τους αποτελεί το μεγάλο στοίχημα για την οικονομική ευημερία, την αρμονική συνύπαρξη και την διεθνή ασφάλεια τον 21ο αιώνα.


7. Αντί επιλόγου


Ο Sen μας υπενθυμίζει εύστοχα πως, κανείς μέχρι σήμερα δεν κατάφερε να συνδυάσει επιτυχώς έστω δύο εκ των προτεραιοτήτων της οικονομικής αποτελεσματικότητας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και των ατομικών ελευθεριών. Τούτο αποτελεί ίσως την μεγαλύτερη πρόκληση της κοινωνικής και πολιτικής θεωρίας τον 21ο αιώνα.


Η μετάβαση από το κοινωνικό κράτος στη κοινωνία της πρόνοιας, τις βασικές κατευθύνσεις θα επιτρέψει – για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του γάλλου φιλελεύθερου διανοητή Guy Sorman – τη συμφιλίωση της ανάπτυξης με την αλληλεγγύη, δημιουργώντας κοινωνίες ευημερίας που διασφαλίζουν (και) την οικονομική αξιοπρέπεια των μελών τους.

Συνθέσεις όπως η παραπάνω ίσως να συμβάλουν σε αυτό που ο Wilhelm Röpke, εκ των θεωρητικών της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς, αναφέρει ως την συνεννόηση ανάμεσα σε φιλελεύθερους και σε φιλελεύθερους σοσιαλιστές. Και ίσως κατορθώσουν να προσφέρουν μία ρεαλιστική ουτοπία (Giddens), όχι στη βάση απρόσωπων σχεδίων κοινωνικής μηχανικής, αλλά με επίκεντρο την Civitas Humana.



* Το κείμενο βασίζεται σε ερευνητική εργασία που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα του Εργαστηρίου Ευρωπαϊκής Ενοποίησης & Πολιτικής του Πανεπιστημίου Αθηνών.


Πάνος Παπούλιας: Νομίζετε ότι έχει ακόμη νόημα να μιλάμε για εργατική τάξη και για εργατικό κίνημα σήμερα;


Stanley Aronowitz: Η απάντηση είναι προφανώς ότι το εργατικό κίνημα βρίσκεται σε αδράνεια, ότι δηλαδή είναι υπό έλεγχο, ότι δεν υπάρχει πραγματικό εργατικό κίνημα στις Ηνωμένες Πολιτείες τουλάχιστον. Αυτό το οποίο επιτρέπεται σήμερα είναι μια σειρά σωματείων, που εκπροσωπούν κάπου δεκαέξι εκατομμύρια άτομα, τα οποία εργάζονται με ημερομίσθια και μισθούς και διαπραγματεύονται για τις εργασιακές συνθήκες και για τις απολαβές τους. Με την ιστορική έννοια, όμως, όχι, δεν υπάρχει εργατικό κίνημα στις Ηνωμένες Πολιτείες και υποψιάζομαι πως, με μερικές εξαιρέσεις, δεν υπάρχει εργατικό κίνημα στις περισσότερες από τις ανεπτυγμένες βιομηχανικές κοινωνίες. Αυτό που υπάρχει σήμερα και υπήρξε για πολύ καιρό με κάποιες διακυμάνσεις-όπως οι Γάλλοι δημόσιοι υπάλληλοι ή οι οδηγοί φορτηγών που διαδηλώνουν και ίσως η Γαλλία είναι η μεγάλη εξαίρεση- είναι μια σειρά ρυθμισμένων σχέσεων μεταξύ συνδικάτων και εργοδοτών που ορισμένες φορές- και πολύ σπάνια στις Ηνωμένες Πολιτείες- καταλήγουν σε απεργίες και μάχες γύρω από ορισμένα ζητήματα.


Βασικά, όμως, σήμερα δεν υπάρχει εργατικό κίνημα. Νομίζω ότι αναδυόμενα εργατικά κινήματα υπάρχουν στις χώρες της νότιας Ασίας και στη Λατινική Αμερική. Νομίζω ότι υπάρχει εργατικό κίνημα στην Κίνα ή στην Ινδία ή και σε μερικές από τις μεγαλύτερες χώρες της Νότιας Αμερικής- ειδικά σε μέρη όπως το Μεξικό ή η Αργεντινή και η Βραζιλία. Σε εκείνα τα μέρη τα ανεξάρτητα σωματεία έχουν απελευθερωθεί από την κυβέρνηση και τον έλεγχο, τα τελευταία χρόνια. Επικρατεί ακόμη μια αίσθηση ότι υπάρχει εργατική τάξη κι εργατικό κίνημα, που έχει μια ανεξάρτητη πολιτική και κοινωνική προοπτική. Στην Κίνα, βεβαίως, το εργατικό κίνημα και τα συνδικάτα ελέγχονται από την κυβέρνηση. Το 2006 έγιναν 24.000 απεργίες, διαδηλώσεις και εξεγέρσεις διαφόρων ειδών σε όλη την Κίνα. Πολλές από αυτές αφορούσαν τις εργασιακές συνθήκες και τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων της εργατικής τάξης.


Πάνος Παπούλιας: Η έλλειψη ορμής στο εργατικό κίνημα οφείλεται στο γεγονός ότι η εργατική τάξη δεν είναι πλέον τόσο μεγάλη αριθμητικά;


Stanley Aronowitz: Δεν νομίζω καθόλου ότι έχει να κάνει με τους αριθμούς. Το παιχνίδι με τους αριθμούς είναι ένα λάθος που πολλοί κάνουν. Μια σύντομη απάντηση στην ερώτησή σας είναι ότι η έλλειψη ορμής στην οποία αναφερθήκατε προκύπτει επειδή το ιδεολογικό δόγμα που επικράτησε στις εργατικές τάξεις όπως και στον γενικό πληθυσμό είναι ότι ο καπιταλισμός είναι μόνιμος. Σύμφωνα με αυτή την ιδεολογία, που επηρεάζει τη συνείδηση και τη φαντασία πολλών ανθρώπων, τα ζητήματα που αφορούν μια καλύτερη ζωή θα επιλυθούν μέσω των εδραιωμένων πολιτικών και οικονομικών δυνάμεων. Νομίζω ότι αυτή την περίοδο η λαβή της ιδεολογίας που προαναφέραμε αρχίζει να χαλαρώνει. Πέραν τούτου, το πρόβλημα της χαλάρωσής του δεν οδηγεί αναγκαστικά σε μια αναβίωση του εργατικού κινήματος ή της εργατικής τάξης ως ιστορικής δύναμης. Αυτό που νομίζω ότι είναι το μείζον πρόβλημα εδώ είναι ότι δεν υπάρχει πολιτικός σχηματισμός σε οποιαδήποτε χώρα –συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας- που να αποκηρύσσει καθοριστικά το καπιταλιστικό σύστημα. Δεν υπάρχει αντικαπιταλιστικό πνεύμα στο εργατικό κίνημα και στον γενικό πληθυσμό που να πιστεύει ότι υπάρχουν πολλές εναλλακτικές προς την κατεύθυνση ενός διαφορετικού μέλλοντος. Αυτό είναι το μείζον πρόβλημα.


Δεν μπορεί πραγματικά να περιμένει κανείς απ’ τον κόσμο να μετέχει στην ανάπτυξη ενός κινήματος, χωρίς μια πνευματική/ιδεολογική κατεύθυνση. Και όλα τα κινήματα που αυτοαποκαλούνται σοσιαλιστικά, όλα τα κόμματα που αυτοαποκαλούνται κομμουνιστικά είναι από πολλές πλευρές στην καλύτερη περίπτωση, σοσιαλδημοκρατικά και, στη χειρότερη, συνεργάτες του νέο-φιλελευθερισμού. Αυτό είναι μείζον πρόβλημα – όταν οι άνθρωποι κοιτάζουν αυτή την κατάσταση βλέπουν ότι υπάρχει ελάχιστη διαφορά ανάμεσα στους συντηρητικούς και την αριστερά. Θα ψηφίσουν τους συντηρητικούς ή θα ψηφίσουν τους αριστερούς, αλλά δεν πιστεύουν πως έχουν τόσο μεγάλες πολιτικές διαφορές, καθώς καθορίζονται από τις ίδιες καπιταλιστικές νέο-φιλελεύθερες δυνάμεις. Τόσο οι ηγεσίες των συνδικάτων όσο και οι ηγεσίες των περισσότερων πολιτικών κομμάτων- εσωτερικών και εξωτερικών- είναι με πολλούς τρόπους δεσμευμένες σε αυξητικές αλλαγές. Και νομίζω πως δεν μπορεί κανείς να φτιάξει ένα κίνημα στη βάση αυξητικών αλλαγών.


Πάνος Παπούλιας: Αναφερθήκατε στους ηγέτες των συνδικάτων. Είναι μια αναφορά στον τρόπο που λειτουργούν τα συνδικάτα. Νομίζετε ότι ο τρόπος με τον οποίον λειτουργούν ή θα έπρεπε να λειτουργούν τα συνδικάτα σήμερα πρέπει να είναι διαφορετικός απ’ ό, τι στο παρελθόν;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι τα συνδικάτα πρέπει να αποκηρύξουν τις μακροπρόθεσμες συμφωνίες, να αποκηρύξουν τη συνεργασία με τους εργοδότες και να αποκηρύξουν τη συνεργασία με τα πολιτικά κόμματα που, σε μεγάλο βαθμό, δεν απηχούν το πνεύμα και το γράμμα των αιτημάτων των μελών τους. Πρέπει να απεργούν μόνα τους, ίσως αποδεσμευόμενα από τα πολιτικά κόμματα, χωρίς αναγκαστικά να κάνουν δικό τους πολιτικό κόμμα- αυτό δεν θα ήταν ίσως πρακτικό. Πρέπει να δηλώσουν την ανεξαρτησία τους και να δηλώσουν ότι οι παλιότερες διευθετήσεις δεν ισχύουν πια. Νομίζω, ξέρετε, ότι το θέμα είναι η πάλη των τάξεων και δεν νομίζω ότι οι περισσότεροι συνδικαλιστικοί ηγέτες –ακόμη κι εκείνοι που αυτοαποκαλούνται σοσιαλιστές ή σοσιαλδημοκράτες ή κομμουνιστές- κατανοούν ή πιστεύουν ότι η τακτική και η στρατηγική εισβολής στην καπιταλιστική πάλη των τάξεων είναι πλέον βιώσιμη στην κατάστασή τους. Αυτή η έλλειψη κατανόησης και πίστης οφείλεται στο γεγονός ότι είναι δεσμευμένοι καταρχήν με τον ίδιο το θεσμό τους και μετά με τους εργάτες.


Πάνος Παπούλιας: Ως προέκταση του τελευταίου σας σχόλιου, θεωρείτε ότι μια ριζοσπαστική πολιτική θα έπρεπε να εστιαστεί στην αλλαγή των δομών εξουσίας ή στη δημιουργία εναλλακτικών θεσμών;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι δεν πρέπει να εστιαστεί στους υπάρχοντες θεσμούς. Νομίζω ότι πρέπει να σκεφτούμε εργατικούς συνεταιρισμούς υπό τις συνθήκες της από-βιομηχανοποίησης που επικρατούν στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, νομίζω ότι πρέπει να σκεφτούμε εναλλακτικούς εκπαιδευτικούς θεσμούς, εναλλακτικούς τρόπους εκπαίδευσης των μελών μας, νέες μορφές περίθαλψης και τα λοιπά. Είχαμε ένα μακρύ ειδύλλιο, δηλαδή το εργατικό κίνημα και η εργατική τάξη είχαν ένα μακρύ ειδύλλιο με το κράτος. Αυτό συνέβη, σε κάποιο βαθμό, μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και νομιμοποιόταν από το γεγονός ότι υπήρχε ένας ιστορικός συμβιβασμός- η εργατική τάξη υποσχέθηκε να μην ανατρέψει την κυβέρνηση, δηλαδή να μην προκαλέσει θεμελιακή κοινωνική αλλαγή, και οι κυρίαρχες τάξεις υποσχέθηκαν να δεχτούν ένα κράτος πρόνοιας. Και το κράτος πρόνοιας στην Ευρώπη ήταν αρκετά εκτεταμένο, στις Ηνωμένες Πολιτείες όχι και τόσο – εκεί είχαμε ένα ιδιωτικό κράτος πρόνοιας μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, οι θεσμοί του κράτους πρόνοιας έχουν αρχίσει να καταρρέουν παντού και το να προσπαθούμε να μεταρρυθμίσουμε αυτούς τους θεσμούς νομίζω ότι είναι τρομερό λάθος. Ναι, νομίζω ότι πρέπει να στραφούμε σε εναλλακτικούς θεσμούς. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν πρέπει να διατηρήσουμε αυτά που έχουμε ήδη κερδίσει. Δεν θα τα ακύρωνα αυτά. Πρέπει όμως να δημιουργήσουμε νέους τρόπους που να ανταποκρίνονται στις βασικές ανάγκες των ανθρώπων.


Πάνος Παπούλιας: Θεωρείτε ότι το σκανδιναβικό παράδειγμα διαπραγμάτευσης των αμοιβών αποτελεί μια περίπτωση που απεικονίζει την άποψή σας;


Stanley Aronowitz: Το σκανδιναβικό μοντέλο διαπραγμάτευσης για ολόκληρο το εργατικό δυναμικό είναι καλύτερο από τη διαπραγμάτευση ανά τομέα. Στο βαθμό που διαθέτουμε ήδη ένα σύστημα διαπραγμάτευσης, θα ήταν καλύτερο να έχουμε έναν μόνο διαπραγματευτικό μηχανισμό παρά τους κατακερματισμένους διαπραγματευτικούς μηχανισμούς που έχουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πέραν τούτου, εξακολουθώ να πιστεύω ότι η διαπραγμάτευση ως στρατηγική αρχίζει να ξεθωριάζει. Αρχίζει να διαβρώνεται. Αυτό είναι το πρώτο πρόβλημα. Αυτό που χρειάζεται είναι να βασιστούμε περισσότερο στην άμεση δράση. Και άμεση δράση σημαίνει απεργίες και διαδηλώσεις και αιτήματα, στα οποία ανταποκρίνονται ή δεν ανταποκρίνονται οι εργοδότες. Η προσέγγιση έναντι των εργοδοτών πρέπει να είναι ‘κοιτάξτε, δεν θα κάτσουμε να μιλήσουμε μαζί μας, αν δεν είστε έτοιμοι να ανταποκριθείτε στα αιτήματά μας’. Νομίζω ότι το δεύτερο πρόβλημα με το σύστημα διαπραγμάτευσης είναι ότι τα αιτήματα περιορίζονται όλο και περισσότερο.


Πάρα πολλά θέματα απουσιάζουν πλέον από το πεδίο της συνδικαλιστικής διαπραγμάτευσης και ένα από αυτά τυχαίνει να είναι ο νέος χαρακτήρας της επαγγελματικής δομής σε πολλές από τις χώρες μας- δηλαδή, η ανάπτυξη της άϋλης και πνευματικής εργασίας. Τι σημαίνει αυτό με τους όρους της διαπραγμάτευσης; Δεν διαπραγματευόμαστε αυτές τις νέες μορφές εργασίας με κανέναν τρόπο. Αντίθετα, αυτό που συμβαίνει είναι ότι περιορίζουμε τη διαπραγμάτευσή μας στους τομείς που χαρακτηρίζονται από την πνευματική εργασία στο είδος διαπραγμάτευσης που γίνεται για το χειρονακτικό εργατικό δυναμικό, κι αυτό δεν έχει αποτέλεσμα. Το τρίτο πρόβλημα είναι ότι τα συνδικάτα δεν εκπροσωπούν το όραμα μιας νέας κοινωνίας. Μπορούν να διαπραγματεύονται με όποιο τρόπο θέλουν αλλά δεν συζητούν για το κατά πόσον το εκπαιδευτικό σύστημα ανταποκρίνεται στις ανάγκες των παιδιών μας, δεν συζητούν για το κατά πόσον το σύστημα υγείας- ακόμη κι αν υποστηρίζεται από το κράτος, όπως στην Ελλάδα και σε άλλες δυτικοευρωπαϊκές χώρες- διατηρεί μια ποιότητα στην περίθαλψη. Γίνεται μια προσπάθεια σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης, όπως και στις Ηνωμένες Πολιτείες, προς ένα σύστημα δυο κατευθύνσεων. Εκείνοι που μπορούν να πληρώσουν ιδιωτική περίθαλψη, μπορούν να την έχουν. Εκείνοι που δεν μπορούν, έχουν δημόσια περίθαλψη. Σε μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων, το πιθανότερο είναι το δημόσιο σύστημα να χειροτερεύσει.


Έτυχε να βρεθώ στα επείγοντα περιστατικά στην Αθήνα και μπορώ να σας πω ότι το ελληνικό σύστημα είναι πολύ καλό, επειδή είναι δωρεάν, αλλά έχει πολλά ελαττώματα. Το θέμα της ποιότητας δεν μοιάζει να υπάρχει στην ατζέντα. Αυτό που μας νοιάζει είναι εάν η περίθαλψη υπάρχει και είμαστε ευγνώμονες γι’ αυτό ή μάλλον ότι υπάρχει ένα δημόσιο σύστημα που παρέχει περίθαλψη μέσω του κράτους και δεν αναρωτιόμαστε τι είδους περίθαλψη είναι, εάν είναι καλή ή κακή, εάν είναι κατάλληλη για τις ανάγκες των ανθρώπων. Δεν κάνουμε μια πραγματικά ποιοτική συζήτηση για το τι είναι η εκπαίδευση και για το κατά πόσον τα παιδιά μας λαμβάνουν ακόμη μια καλή εκπαίδευση ή εάν το σύστημα του δημόσιου σχολείου, που είναι ακόμη κυρίαρχο στο πεδίο της εκπαίδευσης, εξαπατά τα παιδιά μας. Υπάρχουν πολλά τέτοια προβλήματα και το εργατικό κίνημα και τα πολιτικά κόμματα της αριστεράς δεν θέτουν αυτά τα προβλήματα, δεν τα βάζουν στο πρώτο πλάνο της πολιτικής συζήτησης και πιστεύω ότι αυτό είναι σοβαρό πρόβλημα.


Πάνος Παπούλιας: Τι απαντάτε στο νεοφιλελεύθερο επιχείρημα ότι αυτά τα προβλήματα υπάρχουν, αλλά μπορούν να επιλυθούν μόνο με την προώθηση της ελεύθερης αγοράς και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι έχουμε ιδιωτική πρωτοβουλία στις Ηνωμένες Πολιτείες στην εκπαίδευση, έχουμε ιδιωτική πρωτοβουλία στην περίθαλψη- δεν έχουμε δημόσιο σύστημα υγείας, παρά μόνο για τους πολύ φτωχούς- και επιτρέψτε μου να σας πω κάτι: το σύστημά μας έχει καταρρεύσει. Έχουμε μεγάλη εμπειρία στις Ηνωμένες Πολιτείες για την ιδιωτική πρωτοβουλία στον τομέα της απασχόλησης όπου το μισθολογικό χάσμα μεγάλωσε, έχουμε ιδιωτική πρωτοβουλία σχετικά με το περιβάλλον, που γίνεται όλο και χειρότερο. Εγώ λέω το εξής: κοιτάξτε τις Ηνωμένες Πολιτείες κι αν τις κοιτάξετε καλά θα δείτε ότι η κατάστασή μας χειροτερεύει σχετικά με την περίοδο όπου η ιδιωτική πρωτοβουλία έμοιαζε να είναι η καλύτερη λύση, την περίοδο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, επειδή δεν υπήρχε άλλη οικονομική, και ακόμη λιγότερο στρατιωτική δύναμη να μας ανταγωνιστεί- ακόμη κι η Σοβιετική Ένωση δεν ήταν οικονομικά βιώσιμη στην παγκόσμια αγορά. Είμαστε τώρα αντιμέτωποι με μια κατάσταση όπου βρισκόμαστε σε μια παγκόσμια αγορά κι αυτή η αγορά καταστρέφει τους μισθούς, τις εργασιακές συνθήκες, την περίθαλψη, την παιδεία, το περιβάλλον και πολλές άλλες υπηρεσίες στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Η ελεύθερη αγορά δεν λειτουργεί, εκτός κι είναι δική σου. Πράγμα που σημαίνει ότι αν έχεις ένα μονοπώλιο ή ολιγοπώλιο, τότε μπορείς να μιλάς για αγορές. Αλλά εάν μιλάτε για ανταγωνιστικές ελεύθερες αγορές που παρέχουν βασικές υπηρεσίες, σας παραπέμπω σε αυτό που συνέβη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Γιατί το κεφάλαιο συναίνεσε στη δημιουργία ενός κράτους πρόνοιας στο μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Ευρώπης; Επειδή ήταν καλύτερο γι’ αυτούς, ήταν φθηνότερο, το κράτος μπορούσε να διαχειριστεί τα πράγματα καλύτερα, και όντως το έκανε για μεγάλο διάστημα, αλλά τώρα κατήργησαν πολλές από αυτές τις παραμέτρους και οι υπηρεσίες χειροτερεύουν. Τις κατήργησαν επειδή έπεισαν πολλούς από τους σοσιαλιστές, όπως και τους συντηρητικούς, ότι είναι καλύτερο να έχεις χαμηλή φορολογία και πιο αδύναμη κρατική παρουσία σε αυτές τις υπηρεσίες και να μεταφέρεις ένα μεγάλο μέρος της ευθύνης στον ιδιωτικό τομέα. Ωστόσο, πρόκειται ακόμα για τον δημόσιο τομέα, πρόκειται πάντα για τον δημόσιο τομέα! Ο ιδιωτικός τομέας δεν θέλει να στηρίζεται εντελώς στις δικές του δυνάμεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν προϋπολογισμό για τα οπλικά συστήματα ύψους 700 δις δολαρίων. Όλα αυτά τα χρήματα πηγαίνουν σε ιδιωτικές εταιρίες- και παρόλα αυτά δεν μπορούν να κερδίσουν τον πόλεμο στο Ιράκ.


Πάνος Παπούλιας: Πόσο απαισιόδοξος είστε σχετικά με την προοπτική των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων που προσπαθούν να απορροφήσουν τους κραδασμούς αυτών των αντίξοων επιδράσεων που απορρέουν από τις αγορές;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι οι σοσιαλδημοκράτες τέλειωσαν. Νομίζω ότι η εποχή της σοσιαλδημοκρατίας, που άρχισε όταν ο Ένγκελς ενθάρρυνε τους Γερμανούς να φτιάξουν σοσιαλδημοκρατικά κόμματα στη δεκαετία του 1880, τέλειωσε. Εκατόν είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, αυτό που θα έπρεπε να κάνουν είναι να μαζέψουν τα πράγματά τους και να πάνε σπίτι. Δεν κάνω καμιά αποκάλυψη όταν λέω ότι συμβιβάστηκαν, πρόδωσαν και αρνήθηκαν να παράσχουν αυτή την προστασία. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είναι βασικά νεοφιλελεύθερα σήμερα, νομίζω ότι αποποιήθηκαν το στόχο του σοσιαλισμού και δεν διατηρούν πραγματικά τις αντικαπιταλιστικές τους θέσεις. Αντίθετα, αυτό που συνέβη είναι ότι έγιναν φιλελεύθερα κόμματα του κράτους πρόνοιας και τώρα που ο φιλελευθερισμός εκφυλίστηκε σε νεοφιλελευθερισμό, ακολούθησαν. Δεν πιστεύω καθόλου ότι οι σοσιαλδημοκράτες μπορούν να το κάνουν. Εάν τύχει να το κάνουν, στη μια ή την άλλη περίπτωση, τότε εντάξει, αλλά, βασικά, η εμπειρία της Γερμανίας του Σρέντερ και της Γαλλίας με το σοσιαλιστικό κόμμα και αυτό που συνέβη στο βρετανικό Εργατικό κόμμα, με κάνουν να μην έχω πίστη στη σοσιαλδημοκρατία. Το ισπανικό σοσιαλιστικό κόμμα είναι, ίσως, λίγο καλύτερο τώρα απ’ ό, τι στο παρελθόν, αλλά είναι κι αυτό ένα νεοφιλελεύθερο κόμμα.


Πάνος Παπούλιας: Θεωρείτε ότι ο γάμος μεταξύ νεοφιλελευθερισμού και αριστεράς είναι αδύνατος per se σε θεωρητικό επίπεδο ή ήσασταν αρχικά ανοιχτός σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο μέχρι που η διαδικασία απέδειξε ότι ήταν μια χίμαιρα επειδή ο νεοφιλελευθερισμός απορρόφησε κάθε αριστερή τάση της σοσιαλδημοκρατίας;


Stanley Aronowitz: Αυτό που είπατε είναι απολύτως σωστό, αυτό ακριβώς συνέβη. Και συνέβη, με τη δική του μορφή, και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουμε μια αριστερά πτέρυγα του Δημοκρατικού Κόμματος ή μια φιλελεύθερη πτέρυγα του Δημοκρατικού Κόμματος, που έπεισε συστηματικά μεγάλους αριθμούς ανθρώπων, ιδίως στα συνδικάτα- που εξακολουθούν να είναι πολύ ισχυρά στο δημοκρατικό κόμμα, όχι αναγκαστικά στη χώρα γενικά αλλά στο δημοκρατικό κόμμα παίζουν σημαντικό ρόλο. Έπεισαν ότι η λύση ήταν η ελεύθερη αγορά με την κατάλληλη προστασία. Αυτό σήμαινε να υπάρχει η NAFTA ή άλλες εμπορικές συμφωνίες που ήταν βασικά συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου με ελάχιστη προστασία για το εργατικό δυναμικό και ελάχιστη προστασία για το περιβάλλον. Τους έπεισαν τώρα ότι οι δημοκρατικοί μπορούν να νικήσουν τους ρεπουμπλικάνους στις εκλογές του 2008 και να ελέγξουν ορισμένα απ’ τα προβλήματα που έχουμε στο σύστημα υγείας, στην παιδεία και στο περιβάλλον. Νομίζω πως ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι μια τεράστια αυταπάτη και δεν πρόκειται να συμβεί χωρίς ένα ορκισμένο κίνημα στα αριστερά των σοσιαλδημοκρατών. Δηλαδή, ένα ριζοσπαστικό κίνημα, καθαρά αντικαπιταλιστικό, που να αναπτύσσει πρόγραμμα όπως και εναλλακτικές λύσεις στην κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη γραμμή και που να αρχίσει να θέτει ερωτήματα για την ποιότητα όπως και για την ποσότητα, αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για οποιεσδήποτε αλλαγές.


Πάνος Παπούλιας: Νομίζετε ότι ένα αριστερό κόμμα ή κυβέρνηση θα μπορούσε να υποστηρίξει φιλελεύθερες αξίες σε πολιτικό, κοινωνικό ή ακόμη ηθικό επίπεδο, εγκαταλείποντας παράλληλα τις φιλελεύθερες οικονομικές αξίες;


Stanley Aronowitz: Νομίζω πως θα ήταν δύσκολο, ιδίως σε μια περίοδο παγκοσμιότητας όπως αυτή στην οποία βρισκόμαστε τώρα. Για να συμβεί κάτι τέτοιο σε ένα μέρος όπως η Ελλάδα, η Ισπανία ή η Πορτογαλία- στη νότια Ευρώπη θα ήταν πιο πιθανό, οι Βορειο-ευρωπαίοι είναι πιο δεσμευμένοι στη νεοφιλελεύθερη παράδοση- το πρώτο που θα χρειαζόταν θα ήταν μια δημόσια δήλωση από αυτή την κυβέρνηση αποδέσμευσης από το ΝΑΤΟ, από την Ε.Ε., από κάθε πολιτική ή οικονομική συμφωνία που έγινε μετά τον πόλεμο, στο τέλος του 20ου και στις αρχές του 21ου αιώνα.


Θα έπρεπε να πουν: ‘Κοιτάξτε, είμαστε μόνοι μας’ κι αυτό είναι το μόνο που θα μπορούσαν να κάνουν. Και, αναμφίβολα, θα ήταν πολύ δύσκολο, επειδή θα σήμαινε ότι οι εμπορικές σχέσεις θα καταστρέφονταν. Θα τους τιμωρούσαν. Θα τους έβαζαν σε μια θέση όπου θα έπρεπε να δημιουργήσουν μόνοι τους, θα έπρεπε να εδραιώσουν διαφορετικές εμπορικές σχέσεις και τα λοιπά. Θα έπρεπε να φτάσουν στη Λατινική Αμερική, να κάνουν συμφωνίες με την Κίνα, με τη Βραζιλία, την Αργεντινή, τη Βολιβία, τις αριστερές κυβερνήσεις της Λατινικής Αμερικής. Θα έπρεπε να είναι πάνω από μια χώρες που θα το έκαναν αυτό και να δημιουργήσουν μια ζώνη εμπορίου όπου θα έκαναν ελεύθερο εμπόριο μεταξύ τους, θα βοηθούσε η μια την άλλη, στην ουσία θα δημιουργούσαν ένα νέο οικονομικό κέντρο. Εννοώ, δεν θα μπορούσε να το κάνει μόνη της μια κυβέρνηση, γιατί θα την απορροφούσαν τελικά αυτές οι νεοφιλελεύθερες διευθετήσεις και μπορώ να σας δώσω παραδείγματα. Όταν οι σοσιαλιστές ήρθαν στην εξουσία στη Γαλλία, οι σοσιαλδημοκράτες στη Γερμανία, κι εσείς είχατε άλλωστε μια σοσιαλιστική κυβέρνηση- και είχα συναντήσει τον πρωθυπουργό όταν ήμουν στην Αθήνα εκείνη την εποχή.


Δεν μπορείς να το κάνεις μόνος σου, πρέπει να βελτιώσεις , πρέπει- χρησιμοποιήσατε έναν όρο που νομίζω ότι είναι σωστός- να απορροφήσεις τις χειρότερες επιδράσεις της διάβρωσης που οφείλεται στις παγκόσμιες νεοφιλελεύθερες διευθετήσεις, αλλά βασικά νομίζω ότι τελικά το κόμμα ή η κυβέρνηση που θα ήταν στην εξουσία δεν θα ήταν δημοφιλής στον κόσμο γιατί θα υποχρεωνόταν να κάνει τις ίδιες συμφωνίες με το κεφάλαιο που κάνουν οι συντηρητικοί. Γι’ αυτό και είναι δύσκολο. Δεν μπορείς να έχεις φιλελεύθερες, και συνάμα κοινωνικά υπεύθυνες αξίες, σε μια μόνο χώρα. Πρέπει να έχεις ένα δίκτυο χωρών και κινημάτων που υποστηρίζονται μεταξύ τους. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να έχεις μια μορφή διεθνισμού, εργατικού διεθνισμού, κοινωνικού διεθνισμού και τα λοιπά. Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ έδωσε την ελπίδα ότι θα εξελισσόταν σε κάτι τέτοιο, αλλά αυτό δεν συνέβη. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν ήταν καλό. Ήταν καλό επειδή τουλάχιστον έκανε ανθρώπους από διάφορα κοινωνικά κινήματα να μιλήσουν για τα αμοιβαία προβλήματά τους, αλλά δεν δημιούργησε κάποιο είδος δράσης στον τομέα της αμοιβαίας βοήθειας.


Πάνος Παπούλιας: Νομίζετε ότι μια αριστερή διεθνική προσέγγιση στα προβλήματα της παγκοσμιοποίησης έχει να κάνει με την αντίσταση και την συνεργασία ή με την επιλεκτική αντίσταση και την επιλεκτική συνεργασία;


Stanley Aronowitz: Θα έλεγα, ένα μίγμα αντίστασης και συνεργασίας. Εάν είχε μια συνεργατική σχέση σε θέματα παραγωγής, εμπορίου, θέματα ιδιοκτησίας και εμπορικά θέματα μέσω της περίθαλψης και της περιβαλλοντικής τεχνολογίας, θα μπορούσε να έχει νόημα. Νομίζω ότι πρέπει να μπορείς να επιβιώσεις. Αυτό είναι πολύ προτιμότερο από το να επιχειρείς να περιορίσεις την παρέμβαση κάποιου στο έθνος-κράτος ως απομονωμένη οντότητα.


Πάνος Παπούλιας: Πόσο αισιόδοξος είστε, όμως, για το ενδεχόμενο μιας τέτοιας συνεργασίας σ’ αυτό το επίπεδο;


Stanley Aronowitz: Δεν μπορώ να κάνω προβλέψεις, Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι πολλοί άνθρωποι στον πλανήτη καταλαβαίνουν τώρα ποια είναι τα όρια του κράτους-έθνους. Πολλοί άνθρωποι κατανοούν τα όρια μιας απόπειρας μεταρρύθμισης του φιλελεύθερου κράτους, στο πλαίσιο των συνθηκών της καπιταλιστικής ηγεμονίας. Αυτό που ακόμη δεν κάνουμε είναι να σκεφτόμαστε τους εναλλακτικούς τρόπους των οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών σχέσεων και πώς ένα διεθνικό κίνημα και διεθνικές κυβερνήσεις θα μπορούσαν να κάνουν τη διαφορά. Νομίζω ότι γίνεται μια προσπάθεια στη Λατινική Αμερική από τον Τσάβες, όπως και στη Βολιβία και την Ουρουγουάη- οι Βραζιλιάνοι δεν έχουν μπει στο χορό ακόμη-για την ανάπτυξη μιας ζώνης εμπορίου, αλλά ακόμη είναι ανερχόμενη. Βρίσκεται ακόμη σε πολύ χαμηλό δοκιμαστικό επίπεδο και νομίζω ότι για να αναπτυχθεί θα έπρεπε να γίνει μια ζωντανή συζήτηση για τα διεθνικά κινήματα και την διεθνική αντίσταση και τις εναλλακτικές. Δεν υπάρχει ακόμη.


Πάνος Παπούλιας: Κατά κάποιο τρόπο δηλαδή συμφωνείτε με την διεθνική μεθοδολογία κοσμοπολιτών όπως οι David Held και Ulrich Beck, αλλά διαφωνείτε με τον συλλογισμό σύμφωνα με τον οποίο αποδέχονται το φιλελεύθερο οικονομικό πλαίσιο ως βάση εργασίας.


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι αυτό είναι πολύ σωστό. Η αποδοχή ενός φιλελεύθερου οικονομικού πλαισίου με λίγο περισσότερο έλεγχο από τους σοσιαλδημοκράτες σε διεθνική βάση θα κατέληγε σε αποτυχία. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα είχε στην αρχή ενδιαφέρον και κάποια καλά αποτελέσματα, αλλά νομίζω ότι σε όχι πολύ μεγάλο διάστημα θα κατέρρεε.


Πάνος Παπούλιας: Έχουμε φτάσει σ’ ένα σημείο όπου ο καπιταλισμός ασχολείται με τα πράσινα θέματα, ιδίως τη μείωση του άνθρακα, πολύ σοβαρά. Τι μπορεί να σημαίνει η καπιταλιστική προσέγγιση αυτών των ζητημάτων για την Πράσινη Πολιτική στο μέλλον;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι θα επιχειρήσουν σοβαρά να μειώσουν την εμβέλεια εκπομπής του άνθρακα και θα επιχειρήσουν να μειώσουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα με διάφορες τεχνολογίες. Αυτό που ο καπιταλισμός δεν θα κάνει- κι αυτό μου φαίνεται ότι είναι το μέλλον οποιασδήποτε Πράσινης Πολιτικής- είναι να αντιμετωπίσει το μέγεθος της συσσώρευσης. Δεν άκουσα ποτέ κάποιον να λέει, στους καπιταλιστικούς κύκλους, ότι θα μειώσουν σημαντικά ή και θα εξαλείψουν τη χημική βιομηχανία που βασίζεται στην παραγωγή υδρογονάνθρακα. Δεν ακούω κανέναν να λέει ότι πρέπει να αποσυρθούν τα δυο τρίτα της αυτοκινητοβιομηχανίας, ακόμη κι αν οι άνθρωποι λένε : ‘εντάξει, θα χρησιμοποιήσουμε υβρίδια’. Τα υβρίδια χρησιμοποιούν ακόμα βενζίνη. Τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα αποτελούν υπόθεση του μέλλοντος και αν πάτε στη Δυτική Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες θα δείτε ότι οι μεταφορές γίνονται κυρίως με αυτοκίνητο. Δεν βλέπουμε ακόμη μια σημαντική προσπάθεια όσον αφορά τη μαζική διακίνηση σε μέρη όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Λατινική Αμερική και η Ασία. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ο καπιταλισμός θα λάβει σοβαρά υπόψη κάποια από αυτά τα πράγματα, δεν θα αφήσουν να κατηγορηθούν για πλήρη αμέλεια, αλλά νομίζω ότι αυτό σημαίνει ότι για την Πράσινη Πολιτική, ανεξάρτητα αν γίνεται από τη ριζοσπαστική αριστερά ή την πράσινη αριστερά ή οποιονδήποτε άλλο, το στοίχημα θα είναι μεγαλύτερο σε σχέση με την περιβαλλοντική κρίση.


Θα μπορούσα να θέσω και άλλα μεγάλα προβλήματα στα οποία οι Ευρωπαίοι είχαν κάποιες επιτυχίες, όπως η περιβαλλοντική φύση της γεωργίας, η ανάπτυξη της αγοράς ακινήτων και η προαστιοποίηση, που αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες μορφές περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Και θα μπορούσα να εξηγήσω γιατί….Πρέπει να συμφωνήσουμε σ’ ένα μορατόριουμ για την περαιτέρω οικοδόμηση των προαστίων και την επέκτασή τους σε γεωργικές εκτάσεις; Τότε θα πρέπει να εξετάσουμε τρόπους κυριότητας και γεωργικής μεταρρύθμισης. Το κεφάλαιο δεν πρόκειται να θέσει το ζήτημα της αγροτικής μεταρρύθμισης. Υπάρχουν πολλοί μικροί αγρότες στη Δυτική Ευρώπη και στο μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου- η Κίνα κινείται πολύ γρήγορα προς το αμερικανικό μοντέλο. Η γεωργία δεν είναι πλέον ένας πραγματικά ξεχωριστός τομέας. Οι τεχνολογίες της, η προλεταριοποίηση του εργατικού δυναμικού της και πολλές άλλες πτυχές της θυμίζουν πραγματικά τον βιομηχανικό καπιταλισμό. Αυτό από μόνο του γίνεται μείζον πρόβλημα- η χρήση εντομοκτόνων και η χρήση χημικών λιπασμάτων όλων των ειδών, μολονότι περιορίστηκε στην Ευρώπη, δεν εξαφανίστηκε από το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου. Αυτό είναι το μέλλον της Πράσινης Πολιτικής. Δηλαδή, έχουμε να κάνουμε με το θέμα της γης. Χρειαζόμαστε 1) ένα μορατόριουμ στην προαστιοποίηση2) ριζική αναδιοργάνωση της γεωργίας έτσι ώστε να έχουμε μια οικουμενική οργανική γεωργία που θα χρειάζεται περισσότερη δουλειά και θα είναι πολύ πιο δαπανηρή αλλά ταυτόχρονα πιο ασφαλής για τον πλανήτη.


Πάνος Παπούλιας: Σε τελική ανάλυση, βρίσκετε ότι η έλλειψη πολύ προστατευμένων και ριζοσπαστικών πολιτικών εναλλακτικών λύσεων είναι ένα πρόβλημα της σύγχρονης πολιτικής;


Stanley Aronowitz: Η σύγχρονη πολιτική έχει συνηθίσει να λέει όσα λιγότερα δυνατόν για οτιδήποτε. Στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουμε τελειοποιήσει αυτή την τεχνική να μη λέμε τίποτα, την έχουμε κάνει τέχνη. Οι εκστρατείες μας στερούνται οποιασδήποτε σημαντικής συζήτησης ή εναλλακτικής λύσης. Στην πραγματικότητα, στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν συζητούν καν το πρόβλημα με κανένα τρόπο, δεν τους νοιάζει να κάνουν κάτι γι’ αυτό. Και δεν έχουμε καν μια αριστερά σ’ αυτή τη χώρα, ως σύνολο ικανό να αποτελέσει ένα αντίδοτο σε αυτόν τον χαρακτήρα της σύγχρονης πολιτικής. Επιπλέον, θα έλεγα ότι στη Δυτική Ευρώπη τα πράγματα δεν είναι πολύ διαφορετικά ούτε πολύ καλύτερα. Υπάρχει καλύτερη παράδοση κι από μια πλευρά υπάρχουν άνθρωποι με πιο κριτικό υπόβαθρο, λόγω της παιδείας τους και λόγω της φύσης των πολιτικών κομμάτων και των συνδικάτων, αλλά νομίζω ότι αυτό χάνεται. Και νομίζω ότι πρέπει να αντιμετωπίσουμε το γεγονός ότι αυτό χάνεται. Μια νεότερη γενιά ανατρέφεται χωρίς σοβαρή πνευματική ή πολιτική παιδεία. Κι αυτό είναι ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα.

Ο Loic Wacquant μιλά για το νέο του βιβλίο, Urban Outcasts, μία ανάλυση των μεταμορφώσεων των αμερικανικών γκέτο και των ευρωπαϊκών αστικά υποβαθμισμένων περιοχών που παρουσιάζουν συγκέντρωση μεταναστών. Υποστηρίζει ότι τα banlieues της Κόκκινης Ζώνης στη Γαλλία συγκροτούν, αυτό που ονομάζει, αντι-γκέτο: χώρους εθνικά ανομοιογενείς, με πορώδη σύνορα, φθίνοντες θεσμούς, και χωρίς μια κοινή πολιτιστική ταυτότητα.


Στο Urban Outcasts (Απόβλητοι των πόλεων) κάνετε μια μεθοδική σύγκριση της εξέλιξης του μαύρου αμερικανικού γκέτο και της γαλλικής λαϊκής περιφέρειας ή banlieue,τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Γιατί επιχειρήσατε αυτή τη σύγκριση και τι αποκαλύπτει για το μεταβαλλόμενο πρόσωπο της φτώχειας στην πόλη;


Loic Wacquant: Αυτό το βιβλίο γεννήθηκε από τη σύγκλιση δύο σοκ, το πρώτο προσωπικό και το δεύτερο πολιτικό. Το προσωπικό σοκ ήταν η ανακάλυψη, από πρώτο χέρι, του μαύρου αμερικανικού γκέτο – ή αυτού που απέμεινε- όταν μετακόμισα στο Σικάγο κι έζησα για έξι χρόνια στην περιφέρεια της Νότιας Πλευράς της πόλης. Ερχόμενος από τη Γαλλία, σοκαρίστηκα από την ένταση της αστικής ερήμωσης, του φυλετικού διαχωρισμού, της κοινωνικής στέρησης και της βίας του δρόμου που συγκεντρώνονται σ’ αυτή την terra non grata , την οποία οι ‘απέξω’, συμπεριλαμβανομένων πολλών διανοουμένων, φοβούνται, αποφεύγουν και υποτιμούν.


Το πολιτικό σοκ ήταν ο διάχυτος ηθικός πανικός για τη γκετοποίηση στη Γαλλία και σ’ ένα μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης. Στη δεκαετία του 1990, τα μέσα επικοινωνίας, οι πολιτικοί, ακόμη και κάποιοι ερευνητές, είχαν φτάσει να πιστεύουν ότι οι εργατικές γειτονιές στις περιφέρειες ευρωπαϊκών πόλεων μετατρέπονταν σε γκέτο, κατά το πρότυπο των Ηνωμένων Πολιτειών. Έτσι η δημόσια συζήτηση και η κρατική πολιτική επαναπροσδιορίζονταν προς την καταπολέμηση της ανάπτυξης των λεγόμενων γκέτο, με βάση την αντίληψη ότι υπήρχε ‘αμερικανοποίηση’ της αστικής φτώχειας, δηλαδή ότι διακρινόταν από μια όλο και βαθύτερη εθνική διαίρεση, αυξανόμενο διαχωρισμό και αχαλίνωτη εγκληματικότητα.


Το άθροισμα αυτών των δυο σοκ γέννησε το ερώτημα που έδωσε ζωή σε μια δεκαετία έρευνας: υπάρχει σύγκλιση μεταξύ των αμερικανικών γκέτο και των ευρωπαϊκών αστικά υποβαθμισμένων περιοχών που παρουσιάζουν συγκέντρωση μεταναστών, και εάν όχι, τότε τι συμβαίνει; Και τι καθορίζει τη μεταμόρφωσή τους; Για να απαντήσω σ’ αυτές τις ερωτήσεις, μάζεψα στατιστικά στοιχεία και έκανα επιτόπια παρατήρηση σ’ ένα ρημαγμένο τμήμα της ‘Μαύρης Ζώνης’ του Σικάγο και σε ένα αποβιομηχανοποιημένο προάστιο της ‘Κόκκινης Ζώνης’ του Παρισιού, μεταξύ του αεροδρομίου του Ρουασί και της πρωτεύουσας. Επίσης, κατασκεύασα ξανά την ιστορική τροχιά τους, γιατί κανείς δεν μπορεί να καταλάβει τι συνέβη σ’ αυτές τις παρακμασμένες γειτονιές, στη δεκαετία του 1990, αν δεν λάβει υπόψη τον πλήρη κύκλο του εικοστού αιώνα, που σφραγίστηκε από την άνθιση και, στη συνέχεια, το τέλος της βιομηχανοποίησης τύπου Φορντ και κεΪνσιανού κράτους πρόνοιας.


Τι συνέβη λοιπόν στην αμερικανική Μαύρη Ζώνη και τη γαλλική Κόκκινη Ζώνη και κατά πόσο συγκλίνουν;


Loic Wacquant:Για την αμερικανική πλευρά έδειξα ότι, μετά τις ταραχές της δεκαετίας του 1960, το γκέτο των μαύρων εξερράγη ή, αν θέλετε, κατέρρευσε, λόγω της ταυτόχρονης σύμπτυξης της οικονομίας της αγοράς και της περιστολής του κοινωνικού κράτους. Το αποτέλεσμα ήταν μια νέα αστική μορφή που ονομάζω υπεργκέτο, η οποία χαρακτηρίζεται από διπλό αποκλεισμό με βάση τη φυλή και την τάξη και ενισχύεται από μια κρατική πολιτική που σχετίζεται με την υποχώρηση της πρόνοιας και την αστική εγκατάλειψη. Όταν λοιπόν μιλάμε για το αμερικανικό γκέτο, επιβάλλεται να το τοποθετούμε ιστορικά και να μην το συγχέουμε με το ‘κοινοτικό γκέτο’ της δεκαετίας του 1950 και τον απόγονο του τού τέλους του αιώνα. Το κοινοτικό γκέτο ήταν ένας κόσμος παράλληλος, ‘μια μαύρη πόλη μέσα στη λευκή’, όπως αναφέρουν οι αφρο-Αμερικανοί κοινωνιολόγοι St. Clair Drake και Horace Cayton,στο σπουδαίο βιβλίο τους Black Metropolis. Χρησίμευε ως δεξαμενή ανειδίκευτων εργατικών χεριών για τα εργοστάσια και ο πυκνός ιστός των οργανώσεών του αποτελούσε ένα είδος προστασίας έναντι της κυριαρχίας των λευκών. Με την από-βιομηχανοποίηση και τη μεταστροφή στον χρηματοοικονομικό καπιταλισμό, το υπεργκέτο δεν έχει οικονομική λειτουργία και στερείται κοινοτικών οργανώσεων, τις οποίες υποκατέστησαν κρατικοί θεσμοί κοινωνικού ελέγχου. Είναι ένα εργαλείο σκέτου αποκλεισμού, ένα απλό δοχείο υποδοχής για τα στιγματισμένα τμήματα του μαύρου προλεταριάτου: τους άνεργους, τους αποδέκτες της πρόνοιας, τα εγκληματικά στοιχεία και τους συμμετέχοντες στην ανθούσα παραοικονομία.


Σε ό, τι αφορά στη γαλλική πλευρά, αποδεικνύεται πως τα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας και η αντίληψη πολιτικής κάνουν λάθος: οι περιφέρειες των χαμηλότερων τάξεων έχουν υποστεί μια διαδικασία εξαθλίωσης και σταδιακής αποσύνθεσης που τις απομάκρυνε από το πρότυπο του γκέτο. Το γκέτο είναι ένας εθνικά ομοιογενής θύλακας που περιλαμβάνει όλα τα μέλη μιας κατώτερης κατηγορίας και τους θεσμούς τους, αποτρέποντας την πρόκληση εντάσεων στην πόλη. Σήμερα, τα παρακμάζοντα banlieues είναι μικτά και, τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, έχουν γίνει πιο ποικίλα από πλευράς εθνικής στρατολόγησης – περιλαμβάνουν συνήθως μια πλειοψηφία Γάλλων πολιτών και μετανάστες από δυο έως και τρεις ντουζίνες εθνικότητες. Η αυξανόμενη παρουσία αυτών των μεταναστών της μετα-αποικιακής εποχής οφείλεται στη μείωση του χωροταξικού διαχωρισμού τους : παλιότερα ήταν αποκλεισμένοι από τα δημόσια συγκροτήματα κατοικιών και επομένως πιο απομονωμένοι. Και οι κάτοικοι που ανέρχονται στην ταξική δομή μέσα απ’ το σχολείο, την αγορά εργασίας ή την επιχειρηματικότητα σπεύδουν να εγκαταλείψουν αυτές τις υποβαθμισμένες περιοχές.


Τα banlieues της Κόκκινης Ζώνης έχουν επίσης χάσει τους περισσότερους από τους τοπικούς θεσμούς που συνδέονταν με το Κομμουνιστικό Κόμμα (στο οποίο χρωστούν το υποκοριστικό τους), οργάνωναν τη ζωή γύρω από το τρίο του εργοστασίου, του συνδικάτου και της γειτονιάς κι έδιναν στον κόσμο συλλογική περηφάνια για την τάξη και την πόλη του. Η εθνική ανομοιογένεια, τα πορώδη σύνορα, η φθίνουσα θεσμική πυκνότητα και η ανικανότητα να δημιουργήσουν μια κοινή πολιτιστική ταυτότητα έκαναν αυτές τις περιοχές το αντίθετο των γκέτο: είναι αντι-γκέτο.


Αυτό δεν συνάδει με την εικόνα που περιγράφουν τα γαλλικά μέσα ενημέρωσης, οι πολιτικοί τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς και οι ακτιβιστές που κινητοποιούνται γύρω από θέματα μετανάστευσης, φυλής και υπηκοότητας, ιδιαίτερα μετά το κύμα ταραχών που σάρωσε τα banlieues των χαμηλότερων τάξεων, τον Νοέμβριο του 2005.


Loic Wacquant:Αυτή είναι μια καλή απεικόνιση, μια καίρια συμβολή της κοινωνιολογίας στην πολιτική συζήτηση: μέσα από τη διαμόρφωση ιδεών και τη συστηματική παρατήρηση, φανερώνει τα αγεφύρωτα κενά- στη συγκεκριμένη περίπτωση την πλήρη αντίφαση- ανάμεσα στη δημόσια αντίληψη και την κοινωνική πραγματικότητα. Οι μετανάστες και τα παιδιά τους στη γαλλική πόλη έχουν μάλλον αναμιχθεί παρά διαχωριστεί. Το κοινωνικό προφίλ και οι ευκαιρίες τους έχουν μάλλον πλησιάσει εκείνες των γηγενών Γάλλων αντί να είναι διαφορετικές, ακόμη κι αν πλήττονται από υψηλότερα ποσοστά ανεργίας. Διαχέονται περισσότερο στο χώρο, αντί να συγκεντρώνονται. Και επειδή τώρα είναι πιο ‘ενσωματωμένοι’ στην εθνική ζωή και ανταγωνίζονται για τα συλλογικά αγαθά, τους βλέπουν ως απειλή και η ξενοφοβία διογκώνεται ανάμεσα στα γηγενή τμήματα της εργατικής τάξης που απειλούνται από μια καθοδική κινητικότητα.


Οι αστικές περιφέρειες στη Δυτική Ευρώπη δεν πάσχουν από γκετοποίηση αλλά από τη διάλυση της παραδοσιακής εργατικής τάξης, που οφείλεται στην ομαλοποίηση της μαζικής ανεργίας και τη διάδοση των αβέβαιων θέσεων εργασίας μερικής απασχόλησης, όπως και στον διασυρμό στη δημόσια συζήτηση. Στην πραγματικότητα, η συζήτηση για τη ‘γκετοποίηση’ αποτελεί μέρος της συμβολικής δαιμονοποίησης των περιοχών των χαμηλότερων τάξεων, που γίνονται έτσι κοινωνικά ασθενέστερες και πολιτικά περιθωριοποιημένες.


Το Urban Outcasts δείχνει ότι η θέση της ‘σύγκλισης’ μεταξύ Ευρώπης και Αμερικής στο πρότυπο του μαύρου γκέτο είναι εμπειρικά λανθασμένη και πολιτικά παραπλανητική. Στη συνέχεια, αποκαλύπτει την ‘ανάδυση’ ενός νέου καθεστώτος αστικής φτώχειας κι από τις δυο πλευρές του Ατλαντικού, διαφορετικού από το καθεστώς των πενήντα χρόνων που προηγήθηκαν και το οποίο ήταν εδραιωμένο στη σταθερή βιομηχανική εργασία και το δίκτυ ασφαλείας του κεϊνσιανού κράτους. Αυτή η προωθημένη περιθωριοποίηση τροφοδοτείται από τον κατακερματισμό της μισθωτής εργασίας, τον επαναπροσδιορισμό της κρατικής πολιτικής μακριά από την κοινωνική προστασία και προς όφελος του καταναγκασμού της αγοράς και από τη γενικευμένη αναζωπύρωση της ανισότητας- είναι η περιθωριοποίηση που παράγει η νεοφιλελεύθερη επανάσταση. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι πίσω μας, αλλά μπροστά μας. Είναι αναγκασμένη να παραμείνει και να αναπτυχθεί, καθώς οι κυβερνήσεις εφαρμόζουν πολιτικές κατάργησης των κανόνων στην οικονομία και εμπορευματοποίησης των δημόσιων αγαθών. Αυτή όμως η κοινωνική πραγματικότητα, που διαμορφώνεται από τη σπανιότητα και την αβεβαιότητα της εργασίας και τον μεταβαλλόμενο ρόλο του κράτους, καθίσταται πιο ασαφής από το εθνοποιημένο ιδίωμα της μετανάστευσης, τη διάκριση, και την ‘ανομοιότητα’. Πρόκειται, ασφαλώς, για πραγματικά ζητήματα, που δεν αποτελούν όμως την κινητήρια δύναμη πίσω από την περιθωριοποίηση της αστικής περιφέρειας στην Ευρώπη. Ακόμη χειρότερα, εξυπηρετούν την απόκρυψη του νέου κοινωνικού ζητήματος- την αβέβαιη εργασία και τις συνέπειές της στη διαμόρφωση του νέου αστικού προλεταριάτου του εικοστού πρώτου αιώνα.


Στο βιβλίο, υπογραμμίζετε τη συλλογική ταπείνωση που νιώθουν οι άνθρωποι που συνωστίζονται στα υπεργκέτο και τα αποβιομηχανοποιημένα banlieue. Οι κάτοικοι της Μαύρης Ζώνης έχουν χάσει τη φυλετική περηφάνια τους και οι αντίστοιχοί τους στην Κόκκινη Ζώνη έχουν χάσει την ταξική περηφάνια τους. Υποστηρίζετε ότι ο ‘εδαφικός στιγματισμός’ είναι η νέα διάσταση της αστικής περιθωριοποίησης στην Αμερική και στην Ευρώπη, στο έμπα του νέου αιώνα.


Loic Wacquant:Πράγματι, ένα από τα διακριτά χαρακτηριστικά της προωθημένης περιθωριοποίησης είναι το διάχυτο χωροταξικό στίγμα που απαξιώνει τους ανθρώπους που βρίσκονται παγιδευμένοι σε υποβαθμισμένες γειτονιές. Σε κάθε προωθημένη κοινωνία, ένας αριθμός αστικών περιοχών ή πόλεων έχουν γίνει εθνικά σύμβολα και συνώνυμα για όλα τα κακά της πόλης: το Clichy-sous-Bois (απ’ όπου ξεκίνησαν οι ταραχές του Νοεμβρίου 2005), στη Γαλλία, το Moss Side του Μάντσεστερ, στην Αγγλία, το Berlin-Neukoln στη Γερμανία, το South-Bronx στη Νέα Υόρκη κλπ. Αυτή η αυξανόμενη δυσφήμηση των υποβαθμισμένων περιοχών της μητρόπολης αποτελεί άμεση συνέπεια της πολιτικής εξασθένησης των Αφρο-αμερικανών στην πολιτική σκηνή των Ηνωμένων Πολιτειών και της εργατικής τάξης στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.


Όταν μια περιοχή θεωρείται το ‘φρικτό μέρος’ της πόλης, όπου μόνο τα αποβράσματα της κοινωνίας μπορούν να ζήσουν, όταν το όνομά της είναι συνώνυμο με τη φαυλότητα και τη βία στη δημοσιογραφική και πολιτική συζήτηση, ο σπίλος αυτού του μέρους επικαλύπτει τα στίγματα της φτώχειας και της εθνότητας ( που σημαίνει ‘φυλή’ στις Ηνωμένες Πολιτείες και αποικιακή καταγωγή στην Ευρώπη). Εδώ άντλησα από τις θεωρίες του Ervin Gofman και του δασκάλου μου Pierre Bourdieu για να αναδείξω τον τρόπο με τον οποίο η δημόσια ανυποληψία που πλήττει αυτές τις περιοχές κάνει τους κατοίκους να υποτιμούν τον εαυτό τους και διαβρώνει τους κοινωνικούς δεσμούς τους. Ως αντίδραση στη δυσφήμηση του χώρου, οι κάτοικοι ακολουθούν στρατηγικές αμοιβαίας αποστασιοποίησης και πλάγιας σπίλωσης. Αποσύρονται στην ιδιωτική σφαίρα της οικογένειας και αποχωρούν από τη γειτονιά (όταν έχουν επιλογή). Αυτές οι πρακτικές συμβολικής αυτοπροστασίας προβάλλουν μια προφητεία αυτό-εκπλήρωσης μέσω της οποίας οι αρνητικές απεικονίσεις του μέρους καταλήγουν να παράγουν σε αυτό την ίδια την πολιτιστική ανομία και τον κοινωνικό ατομικισμό που, σύμφωνα με τις απεικονίσεις αυτές, υπήρχαν ήδη εκεί.


Ο εδαφικός στιγματισμός δεν υπονομεύει μόνο την ικανότητα για συλλογικό προσδιορισμό ταυτότητας και δράση των οικογενειών των χαμηλότερων τάξεων, αλλά πυροδοτεί την προκατάληψη και τη διάκριση στους ‘απέξω’, όπως οι εργοδότες και οι δημόσιες γραφειοκρατίες. Οι νέοι της La Courneuve, της στιγματισμένης πόλης της Κόκκινης Ζώνης, στα περίχωρα του Παρισιού, που μελέτησα, παραπονιούνται διαρκώς ότι πρέπει να κρύβουν τη διεύθυνσή τους όταν ψάχνουν για δουλειά, όταν γνωρίζουν κορίτσια ή πηγαίνουν σε πανεπιστήμιο έξω απ’ την πόλη τους, προκειμένου να αποφύγουν αρνητικές αντιδράσεις φόβου ή απόρριψης. Η αστυνομία τούς μεταχειρίζεται πιο αυστηρά, όταν οι άνδρες της ανακαλύπτουν ότι προέρχονται από αυτή τη σπιλωμένη πόλη που θεωρείται φοβερό ’γκέτο’. Ο εδαφικός στιγματισμός είναι ένα ακόμη εμπόδιο στο δρόμο της κοινωνικοοικονομικής ενσωμάτωσης και της πολιτικής συμμετοχής.


Σημειώστε ότι το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται στη Λατινική Αμερική μεταξύ των κατοίκων των κακόφημων favelas της Βραζιλίας, των poblaciones της Χιλής και των villas miserias της Αργεντινής. Υποπτεύομαι ότι οι κάτοικοι της Villa del Bajo Flores, της La Cava ή της Villa de Retiro στο Μπουένος Άιρες γνωρίζουν με το παραπάνω τι είναι η ‘διάκριση της διεύθυνσης’. Αυτό το εδαφικό στίγμα συνδέεται με τις υποβαθμισμένες περιοχές της αργεντίνικης πόλης για τον ίδιο λόγο που ισχύει για το υπεργκέτο των Ηνωμένων Πολιτειών και τα αντι-γκέτο της Ευρώπης: τη συγκέντρωση σε αυτά των άνεργων, των άστεγων και των μεταναστών χωρίς χαρτιά, όπως και των κατώτερων τμημάτων του νέου αστικού προλεταριάτου που απασχολείται στην παραοικονομία των υπηρεσιών. Και η τάση των κρατικών ελίτ είναι να χρησιμοποιούν το χώρο ως ‘προπέτασμα’ για να αποφεύγουν να αντιμετωπίζουν τα προβλήματα που έχουν τις ρίζες τους στη μετατροπή της εργασίας.


Αυτό το εδαφικό στίγμα δεν διευκολύνει τη μεταστροφή στο ποινικό κράτος και την εγκαθίδρυση της πολιτικής της ‘μηδενικής ανοχής’, που την παγκόσμια διάδοσή της αναλύσατε στο προηγούμενο βιβλίο σας Les prisons de la misère/ Carceles de la Miseria;


Loic Wacquant:Η σπίλωση του χώρου δίνει στο κράτος αυξημένη ελευθερία να εφαρμόζει επιθετική πολιτική ελέγχου της νέας περιθωριοποίησης που μπορεί να πάρει τη μορφή διασποράς ή ανάσχεσης, ή ακόμη καλύτερα ενός συνδυασμού των δυο προσεγγίσεων. Διασπορά σημαίνει διασκορπισμός των φτωχών στο χώρο και ανάκτηση των εδαφών που παραδοσιακά καταλαμβάνουν, με το πρόσχημα ότι οι γειτονιές τους είναι κακές ‘απαγορευμένες περιοχές’ που απλώς δεν μπορούν να διασωθούν. Αυτό συμβαίνει σήμερα με τη μαζική κατεδάφιση των δημόσιων οικιστικών συγκροτημάτων στην καρδιά του ιστορικού γκέτο της αμερικανικής μητρόπολης και των εξαθλιωμένων περιφερειών πολλών ευρωπαϊκών πόλεων. Χιλιάδες μονάδες τέτοιων κατοικιών καταστρέφονται μέσα στη νύχτα και οι κάτοικοί τους σκορπίζονται σε κοντινές περιοχές ή σε φτωχές συνοικίες, λίγο πιο μακριά, δημιουργώντας την εντύπωση ότι ‘το πρόβλημα λύθηκε’. Η διασπορά των φτωχών των πόλεων μπορεί να τους καθιστά λιγότερο ορατούς και λιγότερο ενοχλητικούς πολιτικά, αλλά δεν τους δίνει δουλειά ούτε τους εξασφαλίζει ένα βιώσιμο κοινωνικό στάτους.


Η δεύτερη τεχνική για την αντιμετώπιση της αύξησης της προωθημένης περιθωριοποίησης ακολουθεί την αντίθετη τακτική: αποσκοπεί στη συγκέντρωση και συγκράτηση της αναταραχής που δημιουργούν ο κατακερματισμός της εργασίας και η αποσταθεροποίηση της εθνικής (φυλετικής ή εθνικής) ιεραρχίας, απλώνοντας ένα γερό αστυνομικό δίκτυο γύρω από την υποβαθμισμένη γειτονιά και επεκτείνοντας τις φυλακές στις οποίες τα πλέον απείθαρχα στοιχεία εξορίζονται μόνιμα. Αυτή η ποινική ανάσχεση συνοδεύεται συνήθως στο μέτωπο της κοινωνικής πρόνοιας από μέτρα που έχουν στόχο να σπρώξουν τους αποδέκτες της δημόσιας βοήθειας στις κατώτερες χαραμάδες της παραοικονομίας των υπηρεσιών, υπό την ονομασία του ‘συστήματος εκπαίδευσης ανέργων’ (Περιγράφω την εφεύρεση, στις Ηνωμένες Πολιτείες, αυτής της νέας πολιτικής για τη φτώχεια που παντρεύει την περιοριστική ‘εκπαίδευση ανέργων’ με την επεκτατική ‘εκπαίδευση φυλακής’, στο επόμενο βιβλίο μου Punishing the Poor/Castigar a los pobres). Αλλά η πολιτική της mano dura ή ‘μηδενικής ανοχής’ είναι επίσης καταδικασμένη σε αποτυχία. Πετώντας τους άνεργους, τους περιθωριακά απασχολούμενους και τους μικρο-εγκληματίες πίσω απ’ τα κάγκελα, τους κάνουμε ακόμα λιγότερο απασχολούμενους, ενώ αποσταθεροποιούνται ακόμη περισσότερο οι οικογένειες και οι γειτονιές των χαμηλότερων τάξεων. Η ανάπτυξη της αστυνομίας, των δικαστηρίων και των φυλακών για την ανακοπή της περιθωριοποίησης, δεν είναι μόνο εξαιρετικά δαπανηρή και αναποτελεσματική, αλλά επιδεινώνει αυτούς ακριβώς τους ασθενείς που υποτίθεται ότι θεραπεύει. Κι έτσι μπαίνουμε ξανά στον φαύλο κύκλο που επεσήμανε πριν από πολύ καιρό ο Michel Foucault: η αποτυχία της φυλακής να λύσει το πρόβλημα της περιθωριοποίησης χρησιμεύει ως δικαιολογία για τη συνεχιζόμενη επέκτασή της.


Επιπλέον, στην Αργεντινή και τις γειτονικές χώρες που υπέστησαν, στον εικοστό αιώνα, δεκαετίες αυταρχικής διακυβέρνησης, η αστυνομία είναι από μόνη της φορέας βίας και η δικαστική μηχανή ξεχειλίζει από μεροληψία. Έτσι, το ξεδίπλωμα του ποινικού κράτους στον πάτο της ιεραρχίας των τάξεων και των περιοχών ισοδυναμεί με την εκ νέου εγκαθίδρυση μιας δικτατορίας στα περιθωριακά τμήματα της εργατικής τάξης. Παραβιάζει στην πράξη το ιδανικό της δημοκρατικής υπηκοότητας που θεωρητικά καθοδηγεί τις αρχές. Το κράτος δεν πρέπει να πολεμήσει το σύμπτωμα, την εγκληματική ανασφάλεια, αλλά την αιτία της αστικής αναταραχής: δηλαδή, την κοινωνική ανασφάλεια που το ίδιο το κράτος προκάλεσε καθώς έγινε ο επιμελής υπηρέτης του δεσποτισμού της αγοράς.