Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Michel de Certeau εντόπισε ένα φαινόμενο που ονομάζεται la perruque –πρόκειται για τις διαδικασίες με τις οποίες οι εργαζόμενοι εξαπατούν τους εργοδότες τους, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι εργάζονται, ενώ στην πραγματικότητα κάνουν προσωπικές τους δουλειές, χρησιμοποιώντας τους πόρους του χώρου εργασίας. Δεν κλέβουν τίποτα, εκτός από χρόνο. Μια δημιουργική διαδικασία λαμβάνει χώρα, αλλά τίποτα δεν παράγεται από οικονομικής άποψης. Καθιερώνεται μια τακτική που χρησιμοποιεί τις χαραμάδες που συγκεκριμένες συγκυρίες ανοίγουν για την εποπτεία των ιδιοκτησιακών δυνάμεων. Δραστηριοποιείται σ’ αυτές. Δημιουργεί εκπλήξεις σ’ αυτές. (de Certeau, 37).


Σύμφωνα με μια περίεργη προκατάληψη που επικρατεί στη Βόρεια Ευρώπη, οι μεσογειακές χώρες χαρακτηρίζονται περισσότερο από αυτό το φαινόμενο από τους βόρειους γείτονές τους, με τη μη αναγνωρισμένη από οικονομικής άποψης εργασία στον τριτογενή τομέα και έναν νεποτισμό του τύπου “ξύσε μου την πλάτη να ξύσω τη δική σου”. Θα έλεγα όμως ότι πρόκειται για μια παραπλανητική διάκριση. Οι Σουηδοί, όπως και οι Βρετανοί, είναι επίσης ένθερμοι νεποτιστές με μηχανορραφίες φοροδιαφυγής και πολλές μη χαρτογραφημένες οικονομικές δραστηριότητες. Φυσικά, η επιθυμία της “επίσημης κοινωνίας” είναι να καταπνίξει αυτή τη σφύζουσα κόλαση των ανθρώπινων οικονομικών ανταλλαγής που ο Georges Bataille περιέγραψε τόσο εκφραστικά. Για παράδειγμα, στη Σουηδία, όπου η ψηφιακή πίστωση είναι πολύ διαδεδομένη, υπάρχει ένα ισχυρό και εντελώς νόμιμο πολιτικό κίνημα που ασκεί πίεση για την κατάργηση των μετρητών ως μέσου πληρωμής. Η αλλαγή αυτή έχει αρχίσει να γίνεται σε πολλούς τομείς. Σε ευρείες περιοχές της Ευρώπης, ακόμη και οι μικρότερες μηχανές στους δρόμους δέχονται πιστωτικές κάρτες.


Κατά μεγάλη ειρωνεία, σε μια εποχή που το άτομο θεωρείται κυρίαρχο, χωνόμαστε σε τεχνικά συστήματα, όλα με προβλέψεις για την περίπτωση μη συμμόρφωσης σχετικά με τις οποίες εμείς ως “τελικοί χρήστες” δεν έχουμε σχεδόν κανένα λόγο. Γι’ αυτό θα ήθελα να δώσω έμφαση στο περίπλοκο κουβάρι των δυνατοτήτων για να δράσουμε, του οποίου εμείς ως καταναλωτές-υποκείμενα της ύστερης νεωτερικότητας αποτελούμε αναπόφευκτα μέρος. Το άρθρο αυτό αφορά το υποκείμενο ακτιβιστής, το υποκείμενο πειρατής και τη φαινομενική αδυναμία για την καθαρότητα του υποκειμένου που δρα σε μια τέτοια εποχή.


Πειρατές, παρτιζάνοι και ο Pandeya


Το ελληνικό κράτος και ο ελληνικός λαός συνήργησαν σε ένα “έγκλημα” – έδειξαν πως η ομοσπονδιακή ευρωπαϊκή οικονομία δεν είναι παρά ένας χάρτινος πύργος και πώς εκατομμύρια μικρών βημάτων μυρμηγκιού που κρύβονται κάτω από τη la perruque μπορούν να υπονομεύσουν ολόκληρες εθνικές οικονομίες.


Την ίδια στιγμή, σε μια άλλη περιφερειακή ευρωπαϊκή χώρα, ο σουηδικός λαός συνήργησε στο “έγκλημα” του εναγκαλισμού μιας υποδομής που έδειξε ότι η κατεστημένη οικονομία πολιτιστικής κατανάλωσης δεν είναι παρά ένα χάρτινος πύργος. Ενώ φαινομενικά το σουηδικό νομικό σύστημα μάχεται εναντίον της μη ρυθμισμένης κοινής χρήσης αρχείων, πολλοί άλλοι θεσμικοί παράγοντες στη Σουηδία ευνοούν ενεργά αυτή τη δραστηριότητα: Μια υποδομή ευρείας ζώνης συχνοτήτων που χρηματοδοτείται από το κράτος, η τάση προς συλλογικές, οικουμενικές λύσεις και ένας ρατιοναλισμός Gesellschaftlich όπου η κεντρική μονάδα οργάνωσης είναι σε κρατικό επίπεδο και όχι στο επίπεδο των οικογενειών ή των τοπικών κοινοτήτων. Ένα όλο και πιο εξατομικευμένο, διορατικό και οξυδερκές κοινό των μίντια, μια εθνική περηφάνεια για τα λαμπερά καλώδια της ευρείας ζώνης συχνοτήτων που διαθέτουμε, εγχειρήματα και φίρμες όπως το Pirate Bay, το Spotify κι εκείνοι οι διαβόητοι σουηδικοί διακομιστές web που φιλοξενούν τον ιστότοπο WikiLeaks.


Κατά την άποψή μου, η “ελευθερία” είναι ένα ζώο με πολλά πρόσωπα. Είναι μια ελευθερία που διατυπώνεται με ισχυρές κρατικές ρυθμίσεις, οι οποίες φαινομενικά κάνουν το Βέλγιο και τη Σουηδία μέρη όπου μπορείς να τοποθετήσεις διακομιστές web, εάν διοικείς έναν ιστότοπο σαν το WikiLeaks- κάτι που μοιάζει παράξενο στους Αμερικανούς, δεδομένου ότι ασπάζονται τόσο πολύ την ελευθερία του λόγου. Η ισχυρή παρουσία μετρήσιμων, αυστηρά τυποποιημένων υποδομών πληροφορίας συντελεί στη φαινομενική αναρχία, βασισμένη στην κοινή χρήση αρχείων μεταξύ ομοτίμων. Και παρά τις φαινομενικές διαμάχες στην επιφάνεια, είναι ίσως η παρουσία της διαδεδομένης, κοινής έννοιας για την “καλή ζωή” που επέτρεψε στο ελληνικό κοινό να υπονομεύσει τη δημόσια οικονομία, οφθαλμόν αντί οφθαλμού, όπως το μυρμήγκι.


Για να επανέλθουμε όμως στο θέμα αυτού του άρθρου, πού ακριβώς τοποθετούμε τον “πειρατή” σε όλα αυτά; Πρώτα απ’ όλα, από τη δική μου έρευνα προκύπτει ότι οι χρήστες που ανταλλάσουν αρχεία κάνουν βασική διάκριση ανάμεσα στην “πειρατική αντιγραφή” και την “ιδιωτική αντιγραφή”. Διακρίνουν δηλαδή ανάμεσα σε διαφορετικούς τρόπους δράσης, με κάπως διαφορετικές προθέσεις. Ο “πειρατικός” τρόπος δράσης συνδέεται με την αξία ανταλλαγή/εμπόρευμα ενός αρχείου (παρά με την αξία χρήσης του), ενώ ο δεύτερος τρόπος έχει περισότερο να κάνει με την εξυπηρετικότητα και την αυτό-ικανοποίηση.


Επιπλέον, στον τόμο Efter The Pirate Bay (επ. Andersson & Snickars, 2010), ο Leif Dahlberg διακρίνει μεταξύ “πειρατών” και “παρτιζάνων”, καθώς οι πρώτοι δεν “παίρνουν θέση” με τον ίδιο τρόπο όπως οι δεύτεροι. Οι παρτιζάνοι δεν είναι κανονικοί στρατιώτες, αλλά κάτι ανάμεσα σε πολίτες και στρατιωτικούς, και υιοθετούν μερικές φορές μια πολιτική στάση, καθώς αλλάζουν ρόλους με γήινο τρόπο.


Αλλά με τι ακριβώς συντάσσονται; Σύμφωνα με τον Γερμανό μοντερνιστή φιλόσοφο Carl Schmidt, στόχος του παρτιζάνου δεν είναι να επεκτείνει το μέτωπο του πολέμου, αλλά να εγκαθιδρύσει μια νέα παγκόσμια τάξη. Και όταν η τάξη αυτή εγκαθιδρύεται, ο παρτιζάνος παραδίδεται και γίνεται κανονικό μέρος της. Ο παρτιζάνος εμφανίζεται σε μη τακτική και μη αναμενόμενη βάση και δρα για να υπερασπιστεί ένα συγκεκριμένο πολιτικό αντικείμενο. Ο προβληματισμός πολλών σημερινών ακτιβιστών είναι κατά κάποιο τρόπο συμβατικός, με την έννοια ότι η “καθαρή πολιτική” μοιάζει αρχικά να είναι ένα κίνημα ελευθερίας του δικτύου, που διατηρεί τις ανοιχτές υποδομές στις οποίες έχουμε συνηθίσει.


Με αυτή την έννοια, ο πειρατής είναι πολύ πιο τρομακτικός, καθώς αποφεύγει όλες αυτές τις διακρίσεις μεταξύ “φίλου” και “εχθρού”. Ο πειρατής είναι πολύ πιο ριζοσπαστικός απέναντι στις πιθανές συνέπειες των πράξεών του(της). Οι πραγματικοί πειρατές ορίζονται από μια ουδέτερη στάση σε σχέση με τις συνέπειες, που είναι περίπου μηδενιστική.


Όπως σημείωσα προηγουμένως (Andersson 2009), παρατηρούμε εδώ μια μετακίνηση- από την τακτική στή στρατηγική. Ο “ιδιωτικός” καταναλωτής ενεργεί μέσα στη la perruque, ενώ οι ευκαιριακές “πειρατικές” στάσεις που υιοθετούν τα υποκείμενα ανοίγουν τον δρόμο προς πιο διαρκείς, στρατηγικές παρεμβάσεις (ειδικά καθώς η τεράστια δυναμική που δίνεται στο άτομο προέρχεται από τις κοινές ψηφιακές υποδομές μας). Τελικά, με μια πλήρως “παρτιζάνικη” στάση, εγκαθιδρύεται ένας στρατηγικός τόπος.


Από τη στιγμή που ένα νεφελώδες κίνημα αποκτά αναγνωρίσιμους εκπροσώπους, επιτρέπει προσωπικά κουσούρια και εκστρατείες σπίλωσης να σπιλώνουν τη δραστηριότητά του, όπως είδαμε πρόσφατα στην υπόθεση του WikiLeaks. Αυτό εξηγεί επίσης τις περίεργες εξελίξεις στην υπόθεση Pirate Bay, όπου πολλοί online ακτιβιστές έφτασαν να αμφισβητούν την ηθική υπόσταση ανθρώπων της υπηρεσίας- Fredrik Neij, Gottfrid Svartholm Warg, Peter Sunde και Carl Lundström. Το 2003, το TPB αναπτύχθηκε από τη χαλαρή ακτιβιστική κολεκτίβα Piratbyran, που αποτελούσε μια διαλεκτική αντίδραση στη σουηδική ομάδα πίεσης υπέρ της βιομηχανίας κοπυράιτ, Antipiratbyran. Το TPB καθιέρωσε σύντομα ένα στυλ ανυπακοής και ανεξαρτησίας- ενώ ταυτόχρονα ήταν αυστηρά προσηλωμένο στην στήριξη της “ουδετερότητας του δικτύου” και σε μία τύπου Gesellschaftlich αποτελεσματικότητα. Το Pirate bay ήταν αφιερωμένο στη συλλογική κοινή χρήση πόρων- ενώ την ίδια στιγμή το μεγαλύτερο μέρος της κυκλοφορίας του οφειλόταν στην κοινή χρήση ενός εξαιρετικά συμβατικού και καθιερωμένου εμπορικού περιεχομένου. Όταν ξεκίνησε η δίκη του Pirate Bay σε ένα περιφερειακό Σουηδικό δικαστήριο, το 2009, πολλές από αυτές τις εμφανείς αντιφάσεις εκδηλώθηκαν, καθώς οι κατηγορούμενοι δεν εκφώνησαν τις φλογερές αντιστασιακές ομιλίες που πολλοί περίμεναν, αλλά μάλλον περιγέλασαν την όλη διαδικασία του δικαστηρίου με την κατεργαριά του καταστασιακού χάπενινγκ της“δίκης-θεάματος” (Spectrial).


Κι αμέσως μετά τη δίκη, κυκλοφόρησε η είδηση ότι η ονομασία της φίρμας και η διεύθυνση web ήταν προς πώληση, στον άγνωστο μέχρι τότε ένθερμο καπιταλιστή επιχειρηματία Hans Pandeya. Απογοήτευση εμφανίστηκε στους πίνακες μηνυμάτων του Pirate Bay: οι επαναστάτες είχαν τελικά ξεπουληθεί;


Ωστόσο, η πώληση δεν έγινε ποτέ. Αλλά τον επόμενο χρόνο, ως μέρος της εθνικής προεκλογικής εκστρατείας στη Σουηδία, ένας άλλος θεσμικός παίκτης έκανε μια προσφορά για να πάρει ένα άλλο στοιχείο από το περίπλοκο συνονθύλευμα Pirate Bay – και πιο συγκεκριμένα τους διακομιστές. Καθώς με δικαστική εντολή είχε απαγορευτεί στους ιδρυτές που αναφέραμε πιο πάνω να διευθύνουν τον ιστότοπο με οποιονδήποτε τρόπο, το Swedish Pirate Party (Σουηδικό Πειρατικό Κόμμα) ανέλαβε να δώσει bandwidth στον ιστότοπο. Σύντομα, η πρώτη σελίδα του Pirate Bay γέμισε με υλικό της εκστρατείας του Pirate Party, κάτι τελείως ξένο με εκείνους που δημιούργησαν την υπηρεσία, καθώς δεν είχαν ποτέ συνδεθεί με το συγκεκριμένο κόμμα.


Όλα αυτά δείχνουν πως μια υπηρεσία όπως το TPB είναι κολλώδης. Η πληθώρα διασυνδέσεων και συσχετισμένων πράξεων δρα ως κόλλα και προσδένει στη δίνη της καπιταλιστικές επιχειρήσεις, πολιτικές κομμάτων, παρτιζάνους, ακόμη και την ιδέα της επιστασίας μιας συνετής πολιτιστικής οικολογίας. Καθώς το TPB δεν ήταν ένα μόνο πράγμα, ξεγέλασε κάθε ιδέα καθαρότητας και αφιλοκέρδειας ήδη από τη γένεσή του.


Όφελος για την κοινωνία;


Σύμφωνα με την πρόσφατη δικαστική απόφαση για το Pirate Bay (από το Σουηδικό Εφετείο, 26.11.2010), το δικαστήριο κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα σύγκριση ανάμεσα στο The Pirate Bay και υπηρεσίες όπως το Google και το YouTube, που διανέμουν επίσης υλικό προσταταυμένο με κοπυράιτ:

“Εάν η φύση μιας υπηρεσίας αναζήτησης είναι τέτοια που είναι αρχικά ένα πολύτιμο εργαλείο για νόμιμες δραστηριότητες, και για το γενικό όφελος της κοινωνίας, εάν αυτή η νόμιμη χρήση επικρατεί, αλλά η διανομή ή μετάδοση παράνομου υλικού παρά τις προφυλάξεις δεν μπορεί να ρυθμιστεί, η λειτουργία μιας τέτοιας υπηρεσίας μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη”.


Αυτό εγείρει μια άποψη που θυμίζει τα γραπτά του Γάλλου ιστορικού Φερνάν Μπροντέλ, τα οποία εστιάζουν στις κυριότερες νοοτροπίες ορισμένων εποχών, αλλά και στα υλικά θεμέλια αυτών των νοοτροπιών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο έργο του Μπροντέλ παρουσιάζει η διάκριση ανάμεσα σε “αγορές” και “αντι-αγορές” και η εξάρτηση του από ποια σκοπιά βλέπουμε το όφελος που παρουσιάζουν διάφοροι παίκτες για την κοινωνία.


Με δυο λόγια, μπορούμε να ορίσουμε την κοινωνία με έννοιες ανταγωνιστικών αγορών- με παίκτες μικρής κλίμακας, ίσους σε μέγεθος και επιρροή- και ολιγοπωλιακές αγορές, όπου ορισμένοι παίκτες καταφέρνουν να κυριαρχήσουν και επομένως πνίγουν τον ανταγωνισμό. Μπορούμε επίσης να ορίσουμε την κοινωνία σύμφωνα με διάφορες απόψεις βασισμένες σε συντεχνιακά κριτήρια (οι Γάλλοι κοινωνιολόγοι Luc Boltanski & Laurent Thevenot χρησιμοποιούν τον όρο διαφοροποιημένοι τρόποι αιτιολόγησης), όπου το όφελος ενός συγκεκριμένου φαινόμενου εξαρτάται από το κατά πόσο θα υιοθετήσουμε την άποψη των μονοπωλιακών, καλλιτεχνών, συνδικαλιστών, εμπόρων λιανικής, καταναλωτών, πολιτών κ.α. Κατά μια έννοια, οι ακτιβιστές αποτελούν επίσης μια τέτοια μορφή “ειδικού συμφέροντος” ή μάλλον: ο ακτιβισμός πρέπει αναγκαστικά να ευθυγραμμιστεί με ένα ή πολλά τέτοια “ειδικά συμφέροντα”. Τελικά, η ιδέα για το γενικό όφελος για την κοινωνία εξαρτάται επίσης από αυτές τις μεθόδους. Θα έλεγα ότι σε μια δημοκρατική κοινωνία, πρωταρχική σκοπιά πρέπει να είναι η άποψη των πολιτών- όχι των καταναλωτών, όχι των “στοχευμένων ομάδων” κι ακόμη λιγότερο των εταιριών και/ή των κυρίαρχων βιομηχάνων.


Επιπλέον, έχει ζωτική σημασία να καταλάβουμε ότι ο ρόλος μας ως ανθρώπινα όντα στο ψηφιακό οικοσύστημα είναι να παίρνουμε προσωρινά πολλές διαφορετικές θέσεις ή ρόλους. Είναι ένα από τα μαθήματα που μπορούμε να διδαχτούμε από μια ανάλυση των ψηφιακών υποδομών στη βάση του διπόλου δρώνες-δίκτυα (actor-network analysis): Η μεγάλη πλειονότητα όσων ανταλλάσουν αρχεία μοιάζει να αλλάζει αρκετά αυθόρμητα διάφορους ρόλους, όπως αυτόν του “seeder” ή του “leecher”. Ο “ripper”, ο “seeder”, ο “moderator” ή ο “χρήστης κοινών αρχείων” δεν είναι ένας ανθρώπινος δρων (ένας “δρων” με την παραδοσιακή έννοια) αλλά ένας λειτουργικός χειριστής, μια συστεμική ιδιοκτησία, ένας ρόλος που τα ανθρώπινα όντα ενσαρκώνουν ευκαιριακά , αποκλειστικά και μόνο χάρη στις αυξανόμενες τεχνικές υπηρεσίες. Έτσι μπορεί να εκληφθεί και η ιδέα του ακτιβισμού στο Ίντερνετ. Μολονότι η “ανάληψη” αυτού του ρόλου απαιτεί ενεργή επιλογή, δεν είναι αναγκαστικά μια συνειδητή προσπάθεια- και καθώς ένας χρήστης υπολογιστή κατέχει πολλούς διαφορετικούς ρόλους όταν χρησιμοποιεί έναν διασυνδεδεμένο υπολογιστή, είναι συζητήσιμο αν όλοι οι ρόλοι που “παίζει” είναι προαιρετικοί. Καλούμαστε να είμαστε ευκαιριακοί ακτιβιστές (οργανωμένοι σε “smart mobs” ή “adhocracies” ) αλλά θα μπορούσαμε εξίσου να ενσαρκώσουμε έναν ρόλο ακτιβιστή, ο οποίος μας ανατίθεται από την ίδια τη συμμετοχή μας στην υποδομή- όταν η ίδια η υποδομή γίνεται αντιληπτή ως “απειλή στην κοινωνία”. Όχι επαναστάτες χωρίς αιτία, αλλά μάλλον επαναστάτες κατόπιν εξουσιοδότησης. Οι ιδρυτές του Pirate Bay καταδικάστηκαν μόνο επειδή βοήθησαν σε έγκλημα, ενώ το πραγματικό έγκλημα έγινε από τους εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες, μια ενέργεια που μπορούσε να συμβεί μόνο χάρη στο τυφλό, τυποποιημένο πρωτόκολλο που λέγεται BitTorrent. Το “λάθος” ποτέ δεν είναι ενός συγκεκριμένου παίκτη. Στην πραγματικότητα, ο/η παίκτης (τρια) υπάρχει μόνο μέσω του κοινού πρωτοκόλλου και ένα μεγάλο συνονθύλευμα μηχανών και διαθέσιμων ανθρώπων. Το τανγκό χρειάζεται δύο.


Στην περίπτωση του Pirate Bay, αυτό ανοίγει ένα κουτί εργαλείων με πολλές περαιτέρω ερμηνείες. Πρώτα απ’ όλα, μπορούμε να επαναλάβουμε την κριτική που ο ίδιος ο Peter Sunde ορθώς εξέφρασε το 2008, ότι ο ιστότοπος είχε, κατά μια έννοια, αναπτυχθεί υπερβολικά για τα μέτρα του. Η οικολογία της ανταλλαγής αρχείων θα μπορούσε να ωφεληθεί περισσότερο από μικρούς, πιο ισότιμους, λιγότερο κυρίαρχους κόμβους- ένα πιο αποκεντρωμένο παρά ένα μονολιθικό αρχιπέλαγος. Όπως με τον Assange και το WikiLeaks, αυτή είναι μια εξήγηση για τις επικρίσεις που δέχτηκε ο ιστότοπος: κατηγορίες για απληστία, κυριαρχία και εσφαλμένες αρχές. Θα μπορούσε ποτέ η κοινή χρήση αρχείων να μεταβληθεί σε αντι-αγορά; Πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι σε τέτοιες εξελίξεις, και το καλύτερο αντίδοτο θα ήταν να ξεκινήσετε το δικό σας torrent tracker, το δικό σας μπλογκ μουσικής, ταινιών, τέχνης ή παιχνιδιών, ή το δικό σας διανεμημένο αρχείο.


Επιπλέον, μπορούμε να θέσουμε στους εαυτούς μας το ακανθώδες ερώτημα σχετικά με το “όφελος για την κοινωνία” και να το κάνουμε με ανοιχτό μυαλό, καθώς κατά την άποψή μου η ανταλλαγή αρχείων έχει οδηγήσει σε κάποιες ατυχείς εξελίξεις σε σχέση με εκείνους τους συγκεκριμένους παίκτες που υποφέρουν από την αλλαγή της ατμόσφαιρας. Ναι- για τους στιχουργούς, τους παραγωγούς μουσικής και τους καλλιτέχνες είναι πολύ δύσκολο τώρα να βρουν οικονομική στήριξη για μάρκετινγκ και τη “χαμένη τέχνη” των A&R (Artists and Repertoir- Καλλιτέχνες και Ρεπερτόριο), που οι δισκογραφικές εταιρίες παρείχαν με μεγαλύτερη ευκολία στο παρελθόν. Από την άλλη πλευρά, οι πολιτιστικοί παραγωγοί, μικροί και μεγάλοι, διαθέτουν μια γκάμα νέων δυνατοτήτων για να παράγουν και να διανέμουν το υλικό τους με ψηφιακά εργαλεία. Το μάρκετινγκ, ωστόσο, είναι ακόμη ακριβό κι αυτό είναι πρόβλημα.


Αυτό που είναι καίριο, όμως, είναι να μην αφήνουμε τις απόψεις συγκεκριμένων ομάδων συμφερόντων να θολώνουν το τοπίο και να συγκαλύπτουν την έννοια του τι είναι πράγματι καλό για τη μεγάλη πλειονότητα των πολιτών.


Ας ξεκαθαρίσουμε μια για πάντα ότι η βασισμένη στο torrent διανομή είναι σε συγχρονισμό με το Ίντερνετ όπως το ξέρουμε, κι ότι αυτό το φαινόμενο δεν θα εξαφανιστεί- μολονότι τοπικοί κόμβοι, ιστότοποι και διακομιστές μπορούν να έρχονται και να φεύγουν Ας ξεκαθαρίσουμε επίσης ότι η ακουστική αγορά CD είναι πραγματικά η μόνη βιομηχανία που έχει πραγματικά “υποφέρει” λόγω της ανταλλαγής αρχείων. Η κινηματογραφική βιομηχανία και η αγορά των video games παραμένουν εξαιρετικά επικερδείς αγορές. Στην πραγματικότητα, η ανταλλαγή αρχείων είναι ένας θαυμάσιος μηχανισμός διανομής, που επιτρέπει στους πολίτες να δοκιμάζουν υλικό και να διευρύνουν τη γνώση τους για την προσφερόμενη γκάμα. Ας το ξεκαθαρίσουμε λοιπόν: Ιστότοποι όπως το Pirate Bay θα μπορούσαν να θεωρηθούν δίκαιες επιχειρήσεις, με την έννοια ότι προσφέρουν εναλλακτικές μορφές διανομής- επιχειρήσεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν όφελος για την κοινωνία, ως συμπληρώματα σε ήδη ακμάζουσες αγορές.


Με αυτή την έννοια, ο Pandeya είχε πιάσει το νόημα. Υπάρχει εμπορική δυνατότητα σε αυτό που θεωρείται σήμερα δραστηριότητα εκτός νόμου. Ωστόσο, εάν η διανομή torrent γίνει εμπορική και ευθυγραμμιστεί με τις υπάρχουσες μιντιακές εταιρίες, ο κίνδυνος θα είναι, βέβαια, ότι αυτό που θα δούμε θα είναι μια “νερωμένη” άποψη του γνήσιου προϊόντος. Το είδαμε στη Σουηδία με την υπηρεσία μουσικής ροής Spotify, που είναι ένα είδος μονόδρομου Ίντερνετ, όπου ο ρόλος του πολίτη μεταμορφώνεται σε ρόλο καταναλωτή, καθώς ο χρήστης απλώς λαμβάνει δεδομένα χωρίς να μπορεί να στέλνει, ενώ όλα γίνονται σε έναν “περιφραγμένο κήπο”, δομικά χωρισμένο από το υπόλοιπο Ίντενερτ, με μια πολύ πιο περιορισμένη ποικιλία περιεχομένου που μπορεί κανείς να φορτώσει.


Διαφορετικοί τρόποι, τοπικά Ίντερνετ


Κουβεντιάζοντας με ένα μέλος του σουηδικού Pirate Party, αναφέρθηκε σε μια συζήτηση σε έναν πανευρωπαϊκό χώρο ηλεκτρονικής συζήτησης των πειρατιών κομμάτων, όπου διάφορα μέλη από διάφορες χώρες είχαν εκφράσει ελαφρώς διαφοροποιημένες απόψεις για το όφελος της ανταλλαγής αρχείων για την κοινωνία. Ή μάλλον η διαφορά έγκειτο στον τρόπο ερμηνείας: τις λεπτές διαφορές στην έμφαση. Στο γερμανικό και σκανδιναβικό πλαίσιο, σημείωσε, το γενικό επιχείρημα κατά της αυστηρότερης ρύθμισης του Ίντερνετ βασιζόταν σε μια συγκεκριμένη μορφή τεχνικού ντετερμινισμού- ή ίσως και προοδευτισμού- όπου η ανταλλαγή αρχείων γίνεται αντιληπτή ως η κατάληξη της υπάρχουσας τεχνικής υποδομής του Ίντερνετ. Για καλό και για κακό, η ελευθερία του να μοιράζεσαι είναι κτισμένη στο σύστημα. Αυτό ισχύει για βιομηχανικές χώρες όπως η Σουηδία και η Γερμανία, που η εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους είναι βασισμένη στον τεχνικό ρασιοναλισμό κι όπου τα επιχειρήματα που βασίζονται στον εν λόγω ρασιοναλισμό έχουν ευρεία απήχηση στον εθνικό διάλογο.


Η δημόσια συζήτηση στις αγγλοσαξωνικές χώρες, από την άλλη πλευρά, χαρακτηρίζεται από εκκλήσεις για το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα. Ο πολιτικός λόγος στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες μοιάζει να τοποθετεί τα δικαιώματα του πολίτη για την ελευθερία της πληροφορίας και την σχετική οικονομική ανεξαρτησία στο επίκεντρο. Το Electronic Frontier Foundation (EFF), για παράδειγμα, ζει και αναπνέει μέσα από αυτό το ερέθισμα κι αυτός ο τρόπος ερμηνείας βρίσκει ασφαλώς γερά ερείσματα και στον παγκόσμιο λόγο, λόγω και της επιρροής της αγγλικής γλώσσας.


Τέλος, η δημόσια συζήτηση στη μεσογειακή/λατινική περιοχή χαρακτηρίζεται από μια κάπως διαφορετική γεύση, με έμφαση στο γενικό συλλογικό όφελος. Η ανταλλαγή αρχείων θεωρείται εδώ ότι φέρει την υπόσχεση μιας πραγματικά κοινοτικής εμπειρίας, μιας δημόσιας ωφέλειας. Προφανώς, το επιχείρημα αυτό έχει ισχυρή απήχηση και στα (πρώην) σοσιαλδημοκρατικά έθνη του Βορρά. Η σουηδική αριστερά πηγαίνει μάλιστα τόσο μακριά ώστε να προτείνει στις βιβλιοθήκες να ενστερνιστούν και να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία της κοινής χρήσης αρχείων.


Ίσως, λοιπόν, ως συμπατριώτες Ευρωπαίοι να μην είμαστε τελικά τόσο διαφορετικοί. Το homebrewing, η φοροδιαφυγή, τα μαστορέματα DIY, όπως και η ανταλλαγή αρχείων, διαδίδονται ευρέως. Ωστόσο, όλα αυτά μπορούν να σταματήσουν στον ατομικό ατομισμό, ενώ ο “πειρατικός” τρόπος δράσης μπορεί εύκολα να γείρει προς τον μηδενισμό. Όπως ανακάλυψα κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου, δεν είναι περίεργο που η Gesellschaftich ανταλλαγή αρχείων μεταξύ ξένων, έχει διαδοθεί τόσο πολύ στη Σουηδία. Υπάρχει κάτι στο σκανδιναβικό κοινωνικό συμβόλαιο που ταιριάζει με τις δομές όπου ο ριζοσπαστικός ατομικισμός είναι δυνατός χάρη σε ευρείες, βουβές, όχι πολύ ορατές κολεκτίβες, σε κρατικό ή υπερτοπικό επίπεδο. Αλλά όταν ο ακτιβισμός προσδένεται σε τέτοιες διευθετήσεις, αυτές προσδένονται σε εκείνο που ο Certeau αποκαλεί “‘univocity’ (με μια φωνή) ή σταθερότητα ενός ‘κατάλληλου'” (σ. 117) . Επομένως, εκπρόσωποι, μανιφέστα και θέματα καθιερώνονται -και ίσως κάτι που θυμίζει περισσότερο ένα Gemeinschaft δύναται να δημιουργηθεί.


Ο ακτιβισμός δεν μπορεί να απαλλαγεί από όλες αυτές τις περιπλοκές. Ο στόχος και το πεδίο δράσης του ακτιβισμού στην ψηφιακή σφαίρα δεν μπορεί να είναι η καθαρότητα, αλλά μάλλον η πρόσδεση όλων μαζί των, εξατομικευμένων κατά τα άλλα, υποκειμένων. Ο ακτιβισμός στην ψηφιακή σφαίρα έχει να κάνει με τη δημιουργία και τη συντήρηση συσχετισμών. Διαφορετικά, οι διασυνδέσεις ανάμεσα σε παίκτες και φαινόμενα ξεχειλίζουν, δημιουργώντας περισσότερες συνέπειες από τις προβλεπόμενες. Αυτές τις μέρες, ο πρωταρχικός ρόλος ενός ακτιβιστή είναι αυτός του παράγοντα διευκόλυνσης για ανθρώπους και πράγματα, ένα είδος κοινωνικού παράγοντα σύνδεσης – αλλά ξαφνικά η προοπτική μεταβάλλεται και στα μάτια ενός διαφορετικού παρατηρητή η ίδια πράξη θεωρείται αίφνης ανταρσία, απειλή στο στάτους κβο, κάτι που αγγίζει την τρομοκρατία! Ύστερα, με μια περιστροφή, η εικόνα ξαφνικά τρεμοσβήνει και ο ίδιος τρόπος δράσης θεωρείται επιχειρηματικός. Η σύγχυση συνεχίζεται: το κατεστημένο την ασπάζεται και η επιχείρηση αρχίζει να παίρνει μια απόχρωση παρτιζάνικη και τα λοιπά. Η άποψη υφίσταται περίθλαση, για να δανειστούμε μια φράση της Donna Haraway. Δεν είναι περίεργο που η σύγχυση δεσπόζει.


Αναφορές

- Andersson, Jonas (2009) “For the Good of the Net: The Pirate Bay as a Strategic Sovereign”, in Culture Machine, vol. 10 “Pirate Philosophy”

- Andersson, Jonas & Snickars, Pelle (eds.) (2010) Efter The Pirate Bay. Stockholm: Mediehistoriskt arkiv

- Boltanski, Luc and Thévenot, Laurent (2006, trans. by Catherine Porter) On Justification: Economies of Worth. Princeton, NJ and Oxford: Princeton University Press

- Dahlberg, Leif (2011) “Pirates, partisans and politico-juridical space”, Law and Literature, Vol 23, No. 1

- de Certeau, Michel (1984; trans. by Steven Rendall) The Practice of Everyday Life. Berkeley, CA, Los Angeles, CA, and London: University of California Press

- Haraway, Donna J. (1997) Modest_Witness@Second_Millennium .FemaleMan©_Meets_OncoMouse™. London and New York, NY: Routledge

Ο Ernesto, ιδρυτής του TorrenFreak.com, μίας από τις πιο έγκυρες πηγές ενημέρωσης για θέμα που αφορούν την ψηφιακή ανταλλαγή αρχείων μιλά για την πολιτική σημασία των Πειρατικών Κομμάτων, τις παραγωγικές επιπτώσεις της πειρατείας, την αυξανόμενη ποινικοποίηση της πειρατείας από τις δυνάμεις στήριξης του κόπυραιτ, και τις μελλοντικές προοπτικές της ψηφιακής ανταλλαγής αρχείων. Ο Ernesto υποστηρίζει ότι οι χρήστες “θα βρίσκουν πάντα τρόπους να παρακάμπτουν τους νόμους και τους κανόνες και τελικά η τεχνολογία θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από τα συστήματα κατά της πειρατείας” και συμπληρώνει τονίζοντας, ότι ο”μόνος τρόπος για να μειωθεί η πειρατεία είναι να γίνει το περιεχόμενο πιο εύκολα διαθέσιμο, και σε προσιτό και δίκαιο τίμημα.”


Π.Χ.: Πολλά πολιτικά κόμματα, κοινότητες διαμοιρασμού αρχείων και καλλιτέχνες έχουν εκούσια υιοθετήσει την ταυτότητα του “πειρατή” ή της “πειρατείας”. Πιστεύετε ότι αυτή η κίνηση έχει βοηθήσει στην πολιτικοποίηση του κινήματος ενάντια στο κοπυράιτ;


Ernesto: Πιστεύω ότι τα Πειρατικά Κόμματα έχουν πολύ αποτελεσματικά βάλει τα θέματα του κοπυράιτ και της ιδιωτικότητας στην πολιτική ατζέντα σε πολλές χώρες. Στην αρχή, ο όρος “πειρατής” βοήθησε ασφαλώς ως προς το ότι προσέλκυσε την προσοχή, αλλά σε μερικές περιπτώσεις η ετικέτα αυτή αποτελεί εμπόδιο για να σε πάρουν στα σοβαρά. Τα Πειρατικά Κόμματα γίνονται συχνά αντιληπτά ως μονοθεματικά κόμματα που στηρίζονται κυρίως σε νεολαίους, αλλά στην πραγματικότητα οι ιδέες τους προχωρούν πέρα από το θέμα της “κοινής χρήσης αρχείων” και υποστηρίζονται από ανθρώπους όλων των ηλικιών.


Τελικά, πιστεύω ότι ο όρος πειρατής ήταν μια σωστή επιλογή, χωρίς αυτή το κίνημα δεν θα είχε τόση δημοσιότητα. Πέραν τούτου, τα Πειρατικά Κόμματα δεν είναι σε γενικές γραμμές κατά του κοπυράιτ, αλλά κατά της κατάχρησης του κοπυράιτ από μεγάλες εταιρίες και κακοπροαίρετους ανθρώπους.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι η πειρατεία είναι παραγωγική και με την έννοια ότι φέρνει καινοτομία στην κατασκευή ψηφιακών δικτύων, στην παροχή νέων εργαλείων, που μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για διάφορους σκοπούς;


Ernesto: Ναι, απολύτως. Πιστεύω κατηγορηματικά ότι το iPod και άλλα MP3-players δεν θα μπορούσαν να αναπτυχθούν τόσο γρήγορα εάν δεν υπήρχε η πειρατεία. Αυτά τα εναλλακτικά κανάλια διανομής δίνουν συχνά το σήμα για το τι θέλει ο πελάτης πολύ πριν δημιουργηθούν νόμιμες υπηρεσίες που μπορούν να το προσφέρουν. Κατά κάποιο τρόπο, πρόκειται για ένα ευρύ τμήμα έρευνας και ανάπτυξης όπου οι πελάτες δείχνουν στη βιομηχανία τι είδους υπηρεσίες επιθυμούν. Η βιομηχανία πρέπει τότε να βρει νόμιμους τρόπους για να παράσχει τις ίδιες υπηρεσίες, προκειμένου να ανταγωνιστεί με την πειρατεία.


Π.Χ.: Πώς βλέπετε τις σημερινές προσπάθειες για την ποινικοποίηση της ανταλλαγής αρχείων; Πού πιστεύετε ότι αποσκοπούν;


Ernesto: Οι περισσότερες προσπάθειες αποσκοπούν στη δημιουργία ενός αποτρεπτικού αποτελέσματος και στη μεταστροφή της κοινής γνώμης προς την καταδίκη της κοινής χρήσης του υλικού που προστατεύεται από κοπυράιτ, φοβάμαι όμως πως είναι πολύ αργά γι’ αυτό. Οι άνθρωποι θα βρίσκουν πάντα τρόπους να παρακάμπτουν τους νόμους και τους κανόνες και τελικά η τεχνολογία θα βρίσκεται πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από τα συστήματα κατά της πειρατείας. Ο μόνος τρόπος για να μειωθεί η πειρατεία είναι να γίνει το περιεχόμενο πιο εύκολα διαθέσιμο, και σε προσιτό και δίκαιο τίμημα.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι οι πολλαπλές πράξεις ενάντια σε αυτή την ποινικοποίηση είναι αποτελεσματικές; Για παράδειγμα, η δίκη-θέαμα (spectrial) που έστησε η ομάδα του Piratebay the spectrial ή οι διανεμημένες επιθέσεις άρνησης υπηρεσιών (DDoS) που εγκαινίασαν οι Operation Payback?


Ernesto: Όλες αυτές οι πρακτικές προσελκύουν την προσοχή στα θέματα που διακυβεύονται, και μ’ αυτόν τον τρόπο μπορεί να είναι αποτελεσματικές. Ωστόσο, το κίνημα κατά της πειρατείας χρησιμοποιεί τις ίδιες πράξεις εξουδετέρωσης για να δείξει στο κοινό πόσο κακοί είναι αυτοί οι άνθρωποι. Είναι δύσκολο να πεις ποιο θα είναι το τελικό αποτέλεσμα.


Π.Χ.: Μετά την αυξανόμενη δαιμονοποίηση του πρωτοκόλλου Bit Torrent, βλέπετε μια μεταστροφή της κοινής χρήσης αρχείων προς άλλα είδη τεχνολογίας;

Ernesto: Ναι και όχι. Πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το BiTorrent. Στην πραγματικότητα, η χρήση του BitTorrent αυξάνεται. Ωστόσο, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο υπηρεσίες για να κρύβουν την ταυτότητά τους και την κίνηση του BitTorrent online για να αποφεύγουν πιθανές αρνητικές συνέπειες. Σε ό,τι αφορά την κοινή χρήση αρχείων, το τοπίο αλλάζει επίσης, οι υπηρεσίες με ένα κλικ γίνονται πιο δημοφιλείς επειδή οι χρήστες αυτών των υπηρεσιών γίνονται σπάνια στόχος.


Π.Χ.: Βλέπετε την κοινή χρήση αρχείων και την ψηφιακή πειρατεία ως ένα είδος μόνιμης κατάστασης στην ψηφιακή εποχή; Μπορούμε να φανταστούμε ότι σε ένα διάστημα 10 ετών, οι ίδιες, και ίσως πιο παρακμιακές, βιομηχανίες ψυχαγωγίας θα συνεχίσουν να κυνηγούν όσους κάνουν κοινή χρήση αρχείων;


Ernesto:: Νομίζω ότι η κοινή χρήση αρχείων θα παραμείνει πάντα, εάν όμως η βιομηχανία ψυχαγωγίας είναι αρκετά έξυπνη, θα βρει υπηρεσίες που θα κάνουν την ʺπαράνομηʺ μεταφορά άχρηστη για τους περισσότερους ανθρώπους. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι δεν θέλουν να περιμένουν χρόνια μέχρι να δουν τα αγαπημένα τους τηλεοπτικά σόου στην τηλεόραση, γι’ αυτό χρησιμοποιούν BiTorrent. Αυτό έχει να κάνει περισσότερο με τη διαθεσιμότητα παρά με το γεγονός ότι αυτά τα σόου είναι δωρεάν. Το ίδιο ισχύει με τις ταινίες και τη μουσική, το κοινό ζητά καλύτερες υπηρεσίες και μεγαλύτερη διαθεσιμότητα σε καλή τιμή. Προσωπικά, βλέπω την κοινή χρήση αρχείων περισσότερο ως δείγμα απουσίας καλών νόμιμων υπηρεσιών.

————————-

Ο Ernesto συζήτησε μέσω e-mail με τον Παύλο Χατζόπουλο

Αν γίνει σωστά κατανοητή, η λέξη «πειρατεία» (όταν χρησιμοποιείται σε σχέση με την παράνομη διανομή εμπορικών προεγγεγραμμένων μέσων) σήμερα χρησιμοποιείται με ιδιαίτερα αλληγορική σημασία. Οι μεταφορές που περιβάλλουν αυτή τη χρήση έχουν τις ρίζες τους σε αρχές του εθιμικού δικαίου όπως «ο καρπός του μόχθου κάποιου», φέροντας μια διακριτή – και υπολογισμένη – προκατάληψη ενάντια σ’ αυτούς που ασχολούνται ή υπερασπίζονται τέτοιες δραστηριότητες.


1. Μια αντικρουόμενη αλληγορία


Η πειρατεία στην ανοιχτή θάλασσα κανονικά περιλαμβάνει τη στέρηση ενός τρίτου από κάτι πολύτιμο, και την φύλαξη αυτού του πράγματος μακριά από άλλους. Σήμερα βλέπουμε συχνά τους πειρατές να απαιτούν λύτρα σε αντάλλαγμα της απελευθέρωσης αυτού που έχουν παράνομα στην κατοχή τους, συχνά με τη βία ή με την απειλή της βίας.


Η συναισθηματική προκατάληψη που περιέχεται στη μεταφορική χρήση της λέξης «πειρατεία» κατά πολύ πηγάζει από μια φυσική αίσθηση εμπάθειας. Έχει σχηματιστεί βάσει των όρων του Χρυσού Κανόνα: Κανείς δε θέλει να είναι θύμα πειρατών, κι έτσι τα άτομα αποθαρρύνονται από το να θυματοποιούν άλλους με πειρατικές ενέργειες. Το νόημα είναι ότι η απόκτηση κι επαναδιανομή προεγγεγραμμένων εμπορικών μέσων είναι κατακριτέα γιατί στερεί αυτούς που έκαναν την εγγραφή από τα οφειλόμενα κέρδη τους.


Όσοι αποτελούν στόχο δίωξης εκ μέρους της βιομηχανίας είναι συνήθως άτομα που διανέμουν παράνομες εγγραφές: ίσως λαθρέμποροι – αλλά όχι πειρατές. Ό,τι αντιγράφουν αυτά τα άτομα – ή πιο συγκεκριμένα, ό,τι διανέμουν (αντί να συσσωρεύουν) – ξεκίνησε σαν μια νόμιμα αποκτηθείσα ανθρώπινη εγγραφή (παρά σαν ένα απτό πράγμα που αποσπάστηκε με τη βία από κάποιον άλλο).


Το σημείο κατά το οποίο ένα συγκεκριμένο αντίγραφο μιας συγκεκριμένης εγγραφής παύει να είναι νόμιμο συμβαίνει όταν ένα άτομο αποφασίζει να μοιραστεί μ’ ένα άλλο κάτι που θεώρησε απολαυστικό. Το να μοιραζόμαστε εκτιμάται θετικά ανάμεσα στους φίλους και στις σχέσεις, και το έχουμε διδαχτεί σαν αρετή από πολύ μικρή ηλικία. Οι εμπειρίες που μοιραζόμαστε επίσης συνιστούν τη βάση του πολιτισμού (και θα έπρεπε να κατέχουμε κάποια γενετική προσταγή να κατανοούμε τις υποκειμενικές εμπειρίες μας ως προς τις κοινές πολιτισμικές τεχνολογίες, όπως είναι οι γλώσσες της τέχνης και της μουσικής, της ποίησης, της αλληγορίας και του νόμου). Υπάρχει κάτι έντονα προσωπικό και βαθιά ανθρώπινο σ’ αυτό το είδος του μοιράσματος. Επίσης δημιουργεί σε πολλούς ανθρώπους χαρά το να μοιράζονται κάτι απολαυστικό με άλλους.


Η σχέση μεταξύ κάποιου που κάνει μια εμπορική εγγραφή για μαζική διανομή, αυτού που πληρώνει γι’ αυτή, αυτού που ρισκάρει, κι αυτού που κερδίζει, είναι «λεπτή» και με πολλούς τρόπους αντι-διαισθητική. Χάρη στους όρους υπό τους οποίους τα μουσικά γκρουπ συνήθως κάνουν συμβόλαια με τα στούντιο, σχετικά λίγα βγάζουν αρκετά κέρδη από τις πωλήσεις των άλμπουμ, εκτός ίσως στο βαθμό που ένα άλμπουμ χρησιμεύει για να διαφημίσει μια ζωντανή συναυλία ή να προωθήσει κάποιο άλλο επώνυμο προϊόν. Οι «πειρατές» λοιπόν, δεν κλέβουν απ’ αυτούς που θα κέρδιζαν από τον «καρπό του μόχθου τους». Αντίθετα, στα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα το κέρδος που θα βγει είναι συνήθως γι’ αυτούς που συντηρούν ένα συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής και διανομής που, κατά τη διάρκεια των δεκαετιών, έχει εξελιχθεί σαν ένα κομμάτι του πολιτισμού με ολοένα αυξανόμενη επιρροή. Μέρος αυτής της επιρροής έχει να κάνει με την επιτυχία με την οποία ιδιωτικές επιχειρήσεις έχουν ασκήσει πιέσεις στις κυβερνήσεις να θεσπίσουν ευνοϊκές νομοθεσίες και πολιτικές.


Όπου υπάρχει κλοπή στη σύγχρονη «πειρατεία» είναι όταν βιομηχανικές εταιρείες χρησιμοποιούν την προσχεδιασμένη απαρχαίωση σαν μορφή εξαναγκασμού για να διαμορφώσουν αγορές και να επιβεβαιώσουν τη συνέχιση των κερδών. Οι δίσκοι βινυλίου ήταν πολύ δημοφιλείς για αρκετό καιρό. Στις τελευταίες δεκαετίες, μια γρήγορη διαδοχή από κασσέτες, οπτικά μέσα και διάφορες μορφές αρχείων έχουν χρησιμοποιηθεί για να κατοχυρώσουν τις συνεχόμενες πωλήσεις των παλιότερων δίσκων. Ο κύκλος των αναβαθμίσεων εξυπηρετεί παρόμοιο σκοπό στη βιομηχανία των λογισμικών. Το marketing δημιουργεί την λανθασμένη αντίληψη ότι αυτές οι αναγκαστικές πιέσεις είναι στην πραγματικότητα πρόοδος, ότι αυτή η πρόοδος θα συνεχίζεται επ’ αόριστον, και ότι επαναλαμβανόμενες επενδύσεις στις βιομηχανίες που διανέμουν αυτή την αέναη πρόοδο θα συνεχίσουν να αποφέρουν μερίσματα χωρίς φθίνουσες αποδόσεις. Η «Πειρατεία» ως εκ τούτου παρέχει ένα απλό μέσο για τα άτομα ώστε να εξαιρεθούν από δυσλειτουργικές και εκμεταλλευτικές συνθήκες της αγοράς.


Αν κάπου υπάρχουν λύτρα, αυτά είναι οι ζωές των καταναλωτών: το cloud computing και τα μοντέλα του λογισμικού – ως- υπηρεσία που αυτή τη στιγμή προβάλλουν στον ορίζοντα θα αξιώσουν από τους καταναλωτές να αγοράζουν πρόσβαση στο διαδίκτυο επ’ αόριστον για να «έχουν» τα προσωπικά τους δεδομένα ή τις εφαρμογές που αγοράζουν. Οι καταναλωτές θα μετατραπούν σε ψηφιακά αντίστοιχα των ενοικιαστών γεωργών. Ψηφιακά πρότυπα της τηλεόρασης όπως η διεπαφή HDMI προωθούνται ως πιο προχωρημένα από τους αναλογικούς προκατόχους τους, αλλά κυρίως ο στόχος τους είναι να αποκλείσουν τελείως τον αναλογικό εξοπλισμό από την αγορά. Ο στρατηγικός σκοπός πίσω από αυτή την ώθηση είναι να αποτρέψουν δήθεν την «πειρατεία» περιεχομένων με πνευματικά δικαιώματα, αλλά στην πράξη, είναι εξίσου πιθανό να αναχαιτίσουν τη νόμιμα προστατευμένη «δίκαιη χρήση». Το αποτέλεσμα είναι ότι νόμιμες μορφές πολιτισμικού διαλόγου λογοκρίνονται αδικαιολόγητα.


2. Μια σύντομη ιστορία σχετικά με τον αλφαβητισμό των μέσων


Το 2007, βοηθούσα μια ομάδα μαθητών του δημοτικού να συλλάβουν, να παράξουν, και να εκθέσουν σύντομα video projects. Ήταν πολύ έμπειροι στη χρήση της βιντεοκάμερας και στο να βρουν πώς θα χρησιμοποιήσουν το λογισμικό επεξεργασίας, αλλά να τους διδάξω πώς να δουν το τέχνασμα πίσω από την τέχνη των κινούμενων εικόνων αποδείχτηκε αληθινή πρόκληση. Τεχνικές σαν το κινηματογραφικό μοντάζ, για παράδειγμα, είναι ταυτόχρονα τόσο φανερές και όμως τόσο ανεπαίσθητες που είναι εύκολο για κάποιον που έχει μεγαλώσει περικυκλωμένος από κινηματογραφικές ταινίες να προσπεράσει τη σκοπιμότητα τέτοιων συμβάσεων.


Για να βοηθήσω τους μαθητές μου να κατανοήσουν το τέχνασμα των συμβατικών κινηματογραφικών ταινιών, οργάνωσα μια εργασία που εκτεινόταν σε πολλαπλές συναντήσεις στην τάξη. Οι μαθητές θα αντέγραφαν τις αγαπημένες τους τηλεοπτικές διαφημίσεις στο σπίτι και έπειτα θα έφερναν τις εγγραφές στο σχολείο για συζήτηση. Αφού συζητούσαμε τις διαφημίσεις ως προς τη δομή, το περιεχόμενο και το ύφος, οι μαθητές θα ξαναέγραφαν τις διαφημίσεις με το δικό τους γλωσσικό ιδίωμα, με κάποιο τρόπο που θα μπορούσε να βιντεοσκοπηθεί στο σχολείο. Οι μαθητές ύστερα θα έκαναν την παραγωγή των επανεκδόσεών τους.


Και τότε μου ήρθε στο μυαλό ότι αυτή η εργασία ήταν εξ ολοκλήρου αδύνατον να πραγματοποιηθεί. Και ξαφνικά κατάλαβα ότι αυτό που την έκανε αδύνατη ήταν ένας τεχνολογικός περιορισμός που δεν υπήρχε στην τεχνολογία της προηγούμενης δεκαετίας. Το 2007, πολύ λίγες οικογένειες είχαν VCR στα νοικοκυριά τους. Πάρα πολλά νοικοκυριά όμως είχαν DVD players – που δεν έχουν τη δυνατότητα να κάνουν νέες εγγραφές. Το DVD – παρουσιασμένο από το βιομηχανικό marketing σαν ανώτερο της αναλογικής βιντεοκασέτας – μετέτρεψε το σπιτικό βίντεο σε μια αυστηρά καταναλωτική τεχνολογία, αντίθετα με τον πιο ευέλικτο προκάτοχό του, το VCR, που διεύκολυνε την ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ των ατόμων.


Οι συμβατικοί υπαινιγμοί της «προόδου» υπονοούν ότι τα καινούρια προϊόντα είναι πιο εξελιγμένα και θα έπρεπε να παρέχουν μεγαλύτερη λειτουργικότητα ή να είναι κάπως πιο ευπροσάρμοστα από τους προκατόχους τους. Κι όμως να μια συνηθισμένη περίπτωση όπου η εμφανώς χρήσιμη δυνατότητα να κάνει κάποιος νέες εγγραφές απαλείφθηκε στην πιο «προχωρημένη» επανάληψη ενός κοινού οικιακού προϊόντος.


Η ιδέα πίσω απ΄αυτή την εργασία ήταν απλή: πάρε αυτό που έχεις μέσα στο σπίτι σου – μια διαφήμιση της τηλεόρασης- κάτι που κυριολεκτικά στέλνεται μέσα στο σώμα σου κάθε λεπτό της κάθε ημέρας στη διαδρομή προς την απόκτηση κέρδους μιας εταιρείας, αυτό το πράγμα έχει κατασκευαστεί ρητά για να αναπαράγεται και να συζητείται –το οποίο μάλιστα διανέμεται και δωρεάν- και φέρε ένα αντίγραφο στην τάξη να το συζητήσουμε. Στη βάση των εμπειριών μου από την τεχνολογία στην διάρκεια της παιδικής μου ηλικίας, αυτό θα όφειλε να ήταν απλό. Στη βάση της υποτιθέμενης τεχνολογικής προόδου που συντελέστηκε από τότε, αυτό δε έπρεπε να απαιτούσε να στέλνουμε μικρά παιδιά στο σπίτι με ακριβό εξοπλισμό του σχολείου.


3. Η τεχνητή έλλειψη είναι μια συνέπεια της μαζικής εμπορικής διανομής


Η μαζική διάδοση προεγγεγραμμένων μέσων αντιπροσωπεύει μια αλλαγή στον πολιτισμό ίσως της ίδιας τάξης με την εισαγωγή της γραφής ή της γλώσσας. Το περίπλοκο, αλληλοσυνδεόμενο κοινωνικό μωσαϊκό που εκπροσωπούν οι προεγγεγραμμένες τέχνες γίνεται ολοένα και περισσότερο το αντικείμενο ενός επιθετικού πολιτισμικού ιμπεριαλισμού: οι βιομηχανικές επιχειρήσεις στις δημοκρατικές κοινωνίες εξυπηρετούν μια παρόμοια λειτουργία όπως τα γραφεία σχεδιασμού στις συγκεντρωτικές οικονομίες. Συγκεκριμένα, όπου πρόκειται για τις προεγγεγραμμένες τέχνες αυτή η λειτουργία σχεδιασμού έχει να κάνει με τα βασικότερα στοιχεία του ίδιου του πολιτισμού. Επιπλέον, αυτός ο σχεδιασμός διεξάγεται από ισχυρές ιδιωτικές οντότητες, κι όχι από αυθόρμητη πρωτοβουλία ή δημοκρατική διακυβέρνηση.


Η προέλευση αυτής της συγκυρίας μπορεί να εντοπιστεί τουλάχιστον στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν το σύστημα των στούντιο εξελίχθηκε παράλληλα με τις τέχνες των προεγγεγραμμένων τεχνών σαν ένας τρόπος να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι που συνδέονται με την παραγωγή. Η κάθετη ενσωμάτωση έδωσε στα στούντιο τον έλεγχο των καλλιτεχνών, της παραγωγής, της διανομής και της έκθεσης. Αυτή η ποσότητα ελέγχου έκανε την αγορά πολύ περισσότερο προβλέψιμη: όχι τελείως προβλέψιμη, αλλά στα περιθώρια, αρκετά προβλέψιμη ώστε να κερδίσουν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα ορισμένες επιχειρήσεις αποστροφής κινδύνου (συχνά με επιπλέον μάρκετινγκ και δημόσιες σχέσεις, καθώς και με την εφεύρεση των «σταρ»). Μέχρι το τέλος του 20ου αιώνα, η εποχή της κάθετης ενσωμάτωσης ήταν κατά πολύ πλήρης, με καθιερωμένες δυνάμεις μονοπωλίου να ελέγχουν τις μεγαλύτερες βιομηχανίες (και διατηρώντας αυτό το μονοπώλιο με τη συνεργασία των κυβερνήσεων).


Ίσως η μετά την κάθετη ενσωμάτωση περίοδος να περιγράφεται καλύτερα ως ολιγοπώλιο: μια στρατηγική συμβίωση δυνάμεων που είναι κοκκώδεις και μεταστατικές που δεν έχουν το περιθώριο να ανταγωνίζονται στην πραγματικότητα η μία την άλλη, αλλά που ασκούνται στο τέχνασμα του ανταγωνισμού για να προσδώσουν στον εαυτό τους την αύρα της νομιμότητας, και επιπλέον να δρέψουν καινούριες ιδέες όπου η τεχνητή έλλειψη εκτρέφει την καινοτομία (το οποίο πάει να πει: μεταξύ δυνάμεων που προσομοιάζουν στις μονοπωλιακές, η αποδοτικότητα είναι άσχετη γιατί οι πόροι είναι κυριολεκτικά απεριόριστοι).


Η σπανιότητα του χρυσού είναι η προέλευση της αξίας του: η ζήτηση έχει τεράστια σχέση με τη διαθεσιμότητα της προμήθειας. Για προϊόντα όπως τα εμπορικά προεγγεγραμμένα μέσα, που είναι ρητά κατασκευασμένα για μαζική παραγωγή, δεν έχει νόημα να μιλάμε για την αξία σαν μια λειτουργία της έλλειψης. Αυτό συμβαίνει με τόσα πολλά βιομηχανικά προϊόντα, όπου, χάρη στον όγκο των πρώτων υλών που αγοράζονται και της εκτεταμένης χρήσης του αυτοματισμού, το κόστος παραγωγής ανά μονάδα μπορεί να είναι αρκετά χαμηλό σε σχέση με την τιμή πώλησης.


Πολλές βιομηχανίες δημιουργούν τεχνητούς πόρους σχετικής έλλειψης (μέσω υψηλών τιμών, για παράδειγμα, ή με σειρές κατασκευής περιορισμένων εκδόσεων, ή συμφωνίες περιοριστικών αδειών) για να καθορίσουν το κόστος των προϊόντων τους στην αγορά (από το να στηρίζονται στα αυτορυθμιζόμενα χαρακτηριστικά του συστήματος τιμολόγησης, που μπορεί να είναι αρκετά απρόβλεπτα κάπόιες φορές). Η Disney, για παράδειγμα, δεν έχει όλο τον κατάλογό της σε κυκλοφορία, αλλά περιοδικά επαναδιαθέτει κλασσικούς τίτλους. Επειδή οι κλασσικοί τίτλοι της Disney είναι σημαντικά πολιτισμικά αγαθά, και η Disney μπορεί να χρησιμοποιήσει συμφωνίες αδειών κι εμπορευσιμότητας για να διαχειριστεί, από κάποιες απόψεις, τη μακροπρόθεσμη κοινωνική αντίληψη για τα προϊόντα της, υπάρχει ένα σχετικά προβλέψιμο κέρδος όταν επανακυκλοφορεί η «Σταχτοπούτα» σε βίντεο ή στο σινεμά.


4. Συλλογή, remix, ανακύκλωση και τα μπλουζ


Η αλληγορία της «πειρατείας» έχει σαν σκοπό να επηρεάσει τη στάση των ατόμων όπως το να περιορίσει ή αλλιώς να δεσμεύσει κάποιες κοινωνικές πρακτικές, αντιμετωπίζοντας τον πολιτισμό σαν αδαμαντωρυχείο και σαν μεταδοτική ασθένεια την ίδια στιγμή. Πράγματι, κάποιες απ’ αυτές τις κοινωνικές πρακτικές είναι παράνομες, αλλά σ’ αυτή την περίπτωση ο πιο ισχυρός κατήγορος έγραψε τους κανόνες του παιχνιδιού: οι νόμοι δεν εξυπηρετούν τις ανάγκες των ατόμων, αλλά μάλλον των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Τα κίνητρα των εταιρικών κερδών στρέφουν τις κυβερνήσεις ενάντια στους πολίτες. Όπως δείχνει ξεκάθαρα η συνεχιζόμενη κρίση, η ηθική και η νομιμότητα δεν ταυτίζονται πάντα (αν και συχνά υπάρχει ουσιαστική αλληλεπικάλυψη). Μερικές φορές οι νόμοι είναι ανήθικοι (όπως αυτοί που δίεπαν τη δουλεία στις πρώιμες ΗΠΑ).


Πολλές από τις συμπεριφορές που ενέχονται στην «πειρατεία» – ιδωμένες από ένα ελαφρώς διαφορετικό πλαίσιο – θεωρούνται ενάρετες. Η ανάπτυξη των παραδόσεων της Αμερικάνικης gospel μουσικής και των blues (κι επομένως της jazz και της rock) μπορούν, κατά μια σημαντική έννοια, να γίνουν κατανοητές από την άποψη μιας ακουστικής παράδοσης «ανακύκλωσης» και «σοφίας». Οι πρώτοι μουσικοί της jazz και των blues συχνά ανακύκλωναν ρυθμούς, μελωδίες και στίχους σαν κομμάτι μιας παρεκβατικής παράδοσης, ενσωματώνοντας γόνιμα αυτά τα δάνεια σε καινούριες συνθέσεις.


Καθώς εν μέρει οφείλεται στη βία του φυλετικού μίσους, η ακριβής προέλευση των blues είναι αδιευκρίνιστη. Η ίδια συστηματική διαγραφή της πολιτιστικής κληρονομιάς που ενέπνευσε τον Malcolm X κι άλλους Αφροαμερικανούς να αποποιηθούν τα επώνυμά τους επίσης τρέχει κάτω από την επιφάνεια των πιο επιτυχημένων προϊόντων της σύγχρονης μουσικής βιομηχανίας.


Οι ίδιες παραδόσεις της συλλογής (compilation), remix, και ανακύκλωσης που γέννησαν τα blues επίσης δημιούργησαν τη Βίβλο: Η Παλαιά Διαθήκη είναι εμφανώς ένα κείμενο που προέρχεται από συλλογή άλλων κειμένων, και τα τέσσερα Ευαγγέλια της κανονικής Καινής Διαθήκης βασίζονται σε προηγούμενες πηγές (όπως το Κοπτικό Ευαγγέλιο του Θωμά και η υποθετική πηγή Q).


Με απίστευτο (ή ειρωνικό) τρόπο, οι ίδιες παραδόσεις που δημιούργησαν μερικές από τις πιο σεβαστές μορφές έκφρασης του πολιτισμού μας είναι ουσιαστικά εκτός νόμου σήμερα- εκτός από τιε περιπτώσεις όπου επιχειρήσεις με τεράστιους πόρους μπορούν να ασκούν νομοθετική επιρροή για να διεκδικούν μεγαλύτερα μερίδια της δημόσιας σφαίρας.


Ό,τι διαισθάνεται ο καλλιτέχνης του remix – και μεταφέρει στο ακροατήριό του/της – είναι ότι η συλλογή, η σύνθεση, ο επανασυνδυασμός και η επαναδιανομή πολιτισμικών τεχνουργημάτων είναι αρχαίες και αξιοσέβαστες πρακτικές, που εμφανίζονται στα ίδια τα θεμέλια πολλών πολιτισμών. Οι πολιτισμοί εξαρτώνται από τις μοιρασμένες εμπειρίες, και είναι βαθιά προβληματικό για τον πολιτισμό το γεγονός ότι γίνεται ολοένα και περισσότερο ιδιόκτητος.

Η Βραζιλία συνήθως εντάσσεται στην κατηγορία των «αναπτυσσόμενων χωρών», το οποίο έχει να κάνει με μια πολύ σύνθετη ομάδα προβλημάτων που είναι τόσο διαβρωτικά όσο κι αλληλοσυνδεόμενα: μεγάλος πληθυσμός αποκλεισμένων ατόμων, υψηλά ποσοστά αναλφαβητισμού ή λειτουργικού αναλφαβητισμού, χαμηλοί κατώτατοι μισθοί, υψηλές τιμές ανεργίας και ανεπίσημης εργασίας, αστική βία, ταραχές στην επαρχία, οργανωμένο έγκλημα, πείνα, έλλειψη στέγης, ολιγοπώλιο καλλιεργούμενης γης, πολιτική διαφθορά, κλπ. Σ’ αυτό το σύντομο δοκίμιο, θα ήταν μάταιο να προσπαθήσω να αναλύσω σε βάθος αυτές τις ανησυχίες σε σχέση με την συνεχόμενη αύξηση των πειρατικών δραστηριοτήτων. Επιλέγω να θέσω μόνο μερικές απ’ αυτές τις πτυχές της Βραζιλιάνικης κοινωνίας παρά το γεγονός ότι όταν ασχολούμαστε με το ένα προϋποθέτει να ασχοληθούμε και με το άλλο.


Το Λεξικό της Οξφόρδης ορίζει την πειρατεία ως «την μη εξουσιοδοτημένη χρήση ή αναπαραγωγή του έργου κάποιου άλλου». Το Ηλεκτρονικό Λεξιλόγιο του Καίμπριτζ περιλαμβάνει την παρανομία στον ορισμό του: «η πρακτική της παράνομης αντιγραφής ενός προγράμματος υπολογιστή, μουσικής, ταινίας, κλπ., και η πώλησή τους» (με ανάλογη έμφαση).


Όταν κάποιος παρακολουθεί μια ταινία σε DVD ή Blu-ray, ειδικά αν έχει γίνει στη Βόρεια Αμερική ή με βάση τα πρότυπα του Hollywood, πρώτα εμφανίζεται η προειδοποίηση κατά της πειρατείας και της μη εξουσιοδοτημένης κατανάλωσης (η ενοικίαση σε άλλους, η αντιγραφή, η χρήση μέρους του θέματος χωρίς την συγκατάθεση του δημιουργού) πριν αρχίσει στην πραγματικότητα η ταινία ή κάποια άλλα τρέιλερ ή προεπιδείξεις της ταινίας. Μερικές ταινίες σε DVD παρουσιάζουν κιόλας ένα σύντομο φιλμ ενάντια στην παράνομη χρήση και αναπαραγωγή των μέσων. Κάποια παραδείγματα είναι τα εξής:


1) Μια οικογένεια που έχει μαζευτεί στο σαλόνι και παρακολουθεί τηλεόραση όταν έρχεται ο πατέρας με ένα πειρατικό μέσο δίνοντας το κακό παράδειγμα στα παιδιά του∙

2) Τα πειρατικά μέσα να καταστρέφουν μια ηλεκτρονική συσκευή και την υγεία των ματιών∙

3) Την αναλογία μεταξύ πειρατικής αναπαραγωγής μιας ταινίας και την κλοπή σε κατάστημα (στη Βραζιλία η σύγκριση του εγκλήματος είναι η ληστεία!).

4) Τη στενή σύνδεση που έχει η πειρατεία με το οργανωμένο έγκλημα: τα χρήματα που συλλέγονται από το πρώτο χρησιμοποιούνται για να χρηματοδοτήσουν τις δραστηριότητες του δεύτερου.


Αυτές οι «εκστρατείες ευαισθητοποίησης» εναρμονίζονται με τα δεδομένα που παρέχουν κάποιοι κυβερνητικοί οργανισμοί, εμπορικές ενώσεις και βιομηχανικές ομοσπονδίες για τις αρνητικές επιπτώσεις της πειρατείας στη Βραζιλία: η πειρατεία καταργεί δυο εκατομμύρια επίσημες θέσεις εργασίας, για κάθε επίσημο μουσικό CD, πωλούνται πέντε στη μαύρη αγορά, 61% πειρατικού λογισμικού έχει κάποιο είδος ιού, η Βραζιλιάνικη κυβέρνηση χάνει γύρω στα 40 εκατομμύρια ρεάλ (περίπου 23 δισεκατομμύρια δολλάρια) το χρόνο σε φόρους (Firjan, 2009b), ο αριθμός των καλλιτεχνικών συμβολαίων έχει πέσει στο 50% από το 1997 ως το 2005 ενώ 80 χιλιάδες θέσεις εργασίας δεν δημιουργήθηκαν στους τομείς της μουσικής και του κινηματογράφου εξαιτίας της πειρατείας (APCM, 2006).


Αντικρύζοντας όλες αυτές τις πληροφορίες και εκστρατείες ενάντια στην πειρατεία, το ερώτημα παραμένει: γιατί οι πειρατικές δραστηριότητες και η κατανάλωση δε φαίνονται να μειώνονται; Αν τα πειρατικά μέσα καταστρέφουν τις ηλεκτρονικές συσκευές, προξενούν την απώλεια θέσεων εργασίας κι αυξάνουν τις τιμές της ανεργίας, κοστίζουν μεγάλα ποσά στην «κοινωνία» και συνδέονται στενά με παράνομες δραστηριότητες (π.χ. διακίνηση ναρκωτικών, οργανωμένο έγκλημα, δωροδοκίες, φοροδιαφυγή), είναι ακριβές να θεωρήσουμε την επιμονή της πειρατείας έλλειψη της κριτικής ικανότητας του καταναλωτή; Είναι σωστό να θεωρήσουμε την κατανάλωση πειρατικών προϊόντων απλά μια συνέπεια της περιορισμένης γνώσης των ολέθριων συνεπειών της πειρατείας; Είναι τελείως παράλογο να σκεφτόμαστε την πειρατεία ως ακτιβισμό και κοινωνικο-οικονομικό προβληματισμό;


Η ανάλυση κάποιων δεδομένων μπορεί να βοηθήσει να ξεκαθαρίσουμε κάποιες από αυτές τις ερωτήσεις. Η Fecomércio-RJ (Εμπορική Ομοσπονδία του Ρίο ντε Τζανέιρο) εξέδωσε μια μελέτη πάνω στην κατανάλωση πειρατικών αγαθών. Σύμφωνα μ’ αυτή τη μελέτη, τα CD και τα DVD είναι τα πειρατικά αγαθά που αγοράζονται συχνότερα και η κατανάλωσή τους έχει επεκταθεί ειδικά στον αναλφάβητο πληθυσμό. Ωστόσο, η ίδια μελέτη έδειξε ότι το «επίπεδο συνείδησης» των ταπεινωτικών κοινωνικών αποτελεσμάτων των πειρατικών δραστηριοτήτων, τείνει να μειώνεται σε κάθε μορφωτικό επίπεδο, ανάμεσα σε ανθρώπους με δευτροβάθμια εκπαίδευση καθώς και ανάμεσα σ’ εκείνους που δεν έχουν επίσημη εκπαίδευση (Fecomercio, 2010: 18).


Επιπλέον, η έρευνα της Fecomércio ανέλυε την κατανάλωση πειρατικών αγαθών με γνώμονα την κοινωνική τάξη. Απεικόνισαν πέντε στρώματα: τα A, B, C, D και E. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η πειρατική κατανάλωση αυξήθηκε στις κοινωνικές τάξεις C, D και E ενώ μειώθηκε στα πλούσια κοινωνικά στρώματα, A και B (Idem: 20), παρά το γεγονός πως παραμένει κοινή στο σύνολο των κοινωνικών τάξεων (Idem: 24).


Οπότε οφείλει κανείς να πει ότι η πειρατεία, πέρα από κυβερνητικές εκστρατείες, πολιτικούς οργανισμούς και εμπορικούς συνδέσμους και τις αρνητικές προοπτικές τους, σταδιακά έχει αρχίσει να θεωρείται όχι επιζήμια αλλά μια αποδεκτή οικονομική δραστηριότητα. Ωστόσο, μπορεί κάποιος όντως να αποκαλεί την πειρατεία ακτιβισμό;


Σε μια χώρα όπου οι υψηλότεροι μισθοί συγκεντρώνονται στη δημόσια διοίκηση, την άμυνα και τις κοινωνικές υπηρεσίες (IPEA, 2010: 9) και η Câmara dos Deputados (Βουλή των Κοινοτήτων) μόλις ενέκρινε μια αύξηση στο μηνιαίο μισθό του βουλευτή σε σχεδόν 27 χιλιάδες ρεάλ (16,000.00 δολλάρια) όταν ο κατώτατος μισθός είναι 510 ρεάλ (299 δολλάρια) και σχεδόν 40 εκατομμύρια Βραζιλιάνοι ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας (Ipeadata, 2010), είναι φανερό ότι μεγάλος αριθμός ανθρώπων περιθωριοποιείται από την πολιτιστική κατανάλωση.


Στο Σάο Πάολο, τη μεγαλύτερη πόλη της Βραζιλίας που κατοικείται από σχεδόν 12 εκατομμύρια ανθρώπους, το κόστος ενός εισιτηρίου για τον κινηματογράφο είναι συνήθως 16 ρεάλ (10 δολλάρια). Αυτό σημαίνει ότι αν μια οικογένεια που αποτελείται από 2 ενήλικες κι έναν έφηβο αποφάσιζε να πάει στον κινηματογράφο, θα πλήρωνε σχεδόν το 10% του κατώτατου μισθού! Η μέση τιμή ενοικίασης μιας ταινίας είναι περίπου 7 ρεάλ, αν δεν πρόκειται για πρόσφατη κυκλοφορία. Οι τιμές των ταινιών DVD στα “camelôs”, τα υπαίθρια περίπτερα που προσφέρουν πειρατικά προϊόντα, κατά μέσο όρο είναι 3,50 ρεάλ, προφανώς υπόκεινται σε διαπραγματεύσεις και συνήθως κατεβαίνουν αν αγοράσει κανείς περισσότερα.


Είχε προαναφερθεί ότι το ποσοστό κατανάλωσης των πειρατικών αγαθών είναι υψηλότερο στις μη προνομιούχες τάξεις. Όπως έδειξε η έρευνα της Fecomercio, η συμφέρουσα τιμή ήταν ο πιο διαδεδομένος λόγος για την αγορά πειρατικών προϊόντων (94% των αιτιολογήσεων), ακολουθούμενος από την εύκολη πρόσβαση στα αγαθά αυτά (12%) (Fecomercio, 2010: 31).


Είναι επίσης σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι ανάμεσα σ’ αυτούς που δεν εμπλέκονται στην πειρατική κατανάλωση, η κύρια αιτιολογία για την οποία δεν αγοράζουν/καταναλώνουν πειρατικά προϊόντα δεν είναι γιατί αυτές οι δραστηριότητες είναι παράνομες ή επειδή έχουν αρνητική επίδραση στο επίσημο εμπόριο (αντίστοιχα, μόνο το 4 και 9% όλων των λόγων). Αντίθετα, η κακή ποιότητα του προϊόντος είναι το πιο συνηθισμένο κίνητρο για την μη αγορά ενός πειρατικού προϊόντος, το 48% όλων των λόγων αποχής (Idem: 30).


Ο φάκελος του Fecomercio αποδεικνύει πώς η γενική «αντίληψη του πληθυσμού για τα δεινά της πειρατείας» έπεσε, κατά τα πρόσφατα χρόνια, δημιουργώντας μια «μεγαλύτερη αποδοχή της πειρατείας από την κοινωνία» (Idem: 25). Αυτή η «αποδοχή» έχει θεωρηθεί εμπόδιο στον αγώνα ενάντια στην πειρατεία. Πολλοί άλλοι θεσμικοί ιστότοποι κρίνουν αυτή την ανοχή ως επιφαινόμενο της έλλειψης κοινωνικής γνώσης και κριτικής ικανότητας.


Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: είναι όντως κριτική ανικανότητα κι ένας ριζοσπαστικοποιημένος εγωκεντρισμός που ευνοούν ατομικά συμφέροντα σε κόστος του κοινού καλού και της υγιούς κοινωνίας, που βρίσκεται στον πυρήνα της πειρατικής κατανάλωσης;


Πρέπει κανείς να έχει στο νου του ότι αν το πειρατικό εμπόριο συμπεριλαμβάνει παπούτσια του τέννις, καπέλα, μακώ, πουκάμισα πόλο, παιχνίδια, γυαλιά, τσιγάρα, ηλεκτρονικές συσκευές, προϊόντα καθαρισμού, έπιπλα, χημικά κι ακόμη και φάρμακα, τα πιο εμπορικά διαδεδομένα είναι τα πολιτιστικά αγαθά: μουσικά CD και ταινίες DVD. Αυτό το δοκίμιο δεν είναι μια έγγραφη υπεράσπιση των πλαστών φαρμάκων και των βλαβερών για την υγεία πειρατικών προϊόντων. Τουναντίον! Αυτά τα προϊόντα θα έπρεπε να ποινικοποιηθούν όχι κάτω από ένα «άρθρο ποινικοποίησης της πειρατείας» αλλά γιατί είναι επικίνδυνα για τη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα.


Τα πειρατικά αγαθά, τουλάχιστον στη Βραζιλία, είναι σχεδόν συνώνυμα με τα «πολιτιστικά αγαθά»: τα πιο διαδεδομένα μη εξουσιοδοτημένα προϊόντα που έχουν αναπαραχθεί είναι η μουσική και οι ταινίες, όχι τα εικονικά φάρμακα (placebo) και τα χημικά προϊόντα. Ο πανικός των κυβερνητικών θεσμών και των εμπορικών συνδέσμων δεν δικαιολογείται λοιπόν. Η κριτική τους στην πειρατεία βασίζεται στη φιλελεύθερη ιδέα του «δημιουργού», ενός ατόμου που φέρει μια ατομική δημιουργικότητα, και της «αμεροληψίας του εμπορίου» όπου το επίσημο εμπόριο δεν θα έπρεπε να βλάπτεται από την ανεπίσημη αγορά.


Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε ότι όταν νομικοί και κυβερνητικοί θεσμοί αναφέρονται στην πειρατεία, βασίζουν τα επιχειρήματά τους πάνω στην υπεράσπιση των πνευματικών δικαιωμάτων και στην πτυχή της κοινωνικής ζημίας, με τη μορφή του συσχετισμού της πειρατείας με το οργανωμένο έγκλημα και τη διακίνηση ναρκωτικών. Δεν γίνεται όμως κανενός είδους αναφορά στο πρόβλημα του πολιτιστικού αποκλεισμού. Επίσης, η όλη συζήτηση για καλλιτέχνες που γίνονται θύματα εκμετάλλευσης από εκδότες και τη μουσική βιομηχανία δεν αντιμετωπίζεται, πόσο μάλλον το ζήτημα της εκμετάλλευσης της εργασίας, των ανεπίσημων δραστηριοτήτων σαν απεγνωσμένη επιλογή ενάντια στην αυξανόμενη ανεργία και την εξεζητημένη τιμή των μέσων του κινηματογράφου/θεαμάτων και των μουσικών συναυλιών. Δεν συνειδητοποιούν ότι η αγορά ενός πειρατικού DVD κάποιες φορές είναι κάτι περισσότερο από την αποφυγή πληρωμής των φόρων και την καταστρατήγηση πνευματικών δικαιωμάτων: είναι ένας τρόπος να αποκτήσει κανείς πρόσβαση σε κάτι που στερείται καθημερινά: την ένταξη.


Κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί αν η κοινωνική και πολιτισμική ένταξη είναι μια δικαιολογία για την πειρατική δραστηριότητα, πέρα από το γεγονός ότι φανερά αποτελεί επικερδές εμπόριο. Χρίζει περαιτέρω έρευνας μιας και δεν υπάρχει απάντηση σ’ αυτή την ερώτηση. Η έρευνα για την πειρατεία συνήθως εστιάζει στα άδικα αποτελέσματα της πειρατείας και στην κατανάλωση (γενικά βασισμένη στην κοινωνική τάξη ανάλυση). Το να φτάσουν στους πειρατές είναι ένα δύσκολο έργο, καθώς η πειρατεία δεν αντιμετωπίζεται σα θέμα δημοκρατικής διαμάχης, αλλά της αστυνομίας και της εγκληματικότητας. Οπότε, είναι αναγκαίο να παρατηρήσουμε τι έχουν να πουν οι διακινητές (“camelôs”) για τη δραστηριότητά τους, να αφήσουμε να ακουστεί αυτός ο αυξανόμενα σημαντικός κοινωνικός δρων.


Παρά την έλλειψη πληροφοριών σχετικά με τις καθημερινές δικαιολογίες των πειρατών και μικροπωλητών αυτων των προϊόντων που έχουν καταγραφεί στη Βραζιλία, είναι δυνατό να αναλύσουμε την πειρατεία όχι μόνο σαν μια (αποκλίνουσα;) οικονομική δράση, αλλά σαν ένα κοινωνικό κίνημα, όπως είναι η περίπτωση του διεθνούς κινήματος του Πειρατικού Κόμματος. Υπάρχουν πολλά Πειρατικά Κόμματα σ’ όλο τον κόσμο. Αρκετά από αυτά είναι επίσημα καταγεγραμμένα και μερικά έχουν κιόλας μέλη εκλεγμένα στη δημόσια σφαίρα (όπως η περίπτωση του Πειρατικού Κόμματος της Σουηδίας, που υπήρξε το πρώτο στο είδος του).


Το Πειρατικό Κόμμα της Βραζιλίας ιδρύθηκε το 2007, ωστόσο δεν είναι καταγεγραμμένο και δεν μπορεί να κατέλθει με υποψηφίους στις εκλογές. Το όνομα «Κόμμα» δεν πρέπει να συγχέεται με έναν συγκεντρωτικό, ιεραρχικό πολιτικό θεσμό: το Πειρατικό Κόμμα της Βραζιλίας αποφεύγει τη θεσμοθέτηση και δεν ζητά επίσημη κυβερνητική υποστήριξη. Είναι ένας προμαχώνας που αμφισβητεί την τρέχουσα αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Στην ουσία, στον Καταστατικό Χάρτη των Αρχών του 2010, το Πειρατικό Κόμμα πρότεινε να αναθεωρηθούν νέες μορφές πολιτικής δέσμευσης και δικαιωμάτων των πολιτών εισάγοντας καινοτόμα ζητήματα όπως:

• Μείωση της περιόδου πνευματικών δικαιωμάτων από 70 χρόνια σε μόνο 5
• Οργάνωση καινούριων μορφών επιχειρηματικότητας, χωρίς τους πολιτιστικούς μεσάζοντες
• Εκδημοκρατισμό της πρόσβασης σε πολιτιστικά αγαθά και τεχνολογίες
• Εξάπλωση της κριτικής συζήτησης πάνω στη διαφάνεια, την ηλεκτρονική διακυβέρνηση και τον ορισμό της ιδιωτικής πολιτικής
• Αύξηση της πραγματικής συμμετοχής του κοινού πολίτη
• Επαναξιολόγηση των μικροπωλητών ως φορέων πολιτιστικής διάχυσης
• Προώθηση της πρόσβασης στον πολιτισμό και τη γνώση των μη προνομιούχων οικονομικά.


Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η πειρατεία, εδώ, δεν έχει την πρόθεση να ζημιώσει τη δημιουργική διαδικασία. Δεν αρνείται οποιαδήποτε μορφή προστασίας του δημιουργού, αλλά την αναδιαμορφώνει. Δεν προωθεί την κλοπή ιδεών, αλλά προβάλει τη συνεργατική κατανάλωση και έναν «δωρεάν πολιτισμό». Η πειρατεία είναι η λυδία λίθος μιας καινούριας δημοκρατίας, ενός κόσμου λιγότερο κερδοσκοπικού, μιας ισότητας στην πολιτιστική πρόσβαση και της καταγγελίας μιας καπιταλιστικής εγκληματικότητας που κυρίως επηρεάζει όσους ζουν στη φτώχεια και στο περιθώριο.


Αναφορές

- ABCM (2006). Combate à pirataria. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.abpd.org.br/pirataria_dados.asp

- Fecomercio (2010). Pirataria no Brasil: radiografia do consumo. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.fecomercio-rj.org.br/publique/media/estudo.pdf

- Firjan (2009a). Números da pirataria no Brasil. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.firjan.org.br/data/pages/4028808121372558012139E0478A54DE.htm

- Firjan (2009b). Prejuízos causados pela pirataria. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.firjan.org.br/data/pages/4028808121372558012139E0478A54E2.htm

- FNCP (2008) Aumenta em oito milhões o volume de brasileiros que compram produtos piratas. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.forumcontrapirataria.org/v1/abf.asp?idP=492

- Ipea (2010). “Análise Regionalizada da Massa Salarial com Uso da PME-IBGE” in Comunicados do Ipea, νο. 72. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.ipea.gov.br/portal/images/stories/PDFs/comunicado/101214_comunicadoipea72.pdf

- IPEAdata (2010). Pobreza – número de pessoas pobres. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 2010 από το http://www.ipeadata.gov.br/ipeaweb.dll/ipeadata?SessionID=40894674&Tick=1292437389130&VAR_FUNCAO=RedirecionaFrameConteudo%28%22iframe_dados_s.htm%22%29&Mod=S


Διαβάστε τις τρομακτικές οδηγίες που εμφύτευσε ένα χαλαρά συνδεδεμένο δίκτυο ειδικών των τεχνολογιών σε ένα υπάρχων δίκτυο για να κλέψει τα αυγά, τα δολάρια, και τα jpges από μιας ανυποψίαστη νέα γενιά μπροστά στα μάτια του οικονομικού κατεστημένου.


Διαβάστε πώς οι servers, οι seeders, οι trackers, τα μαιλ, τα εταιρικά συμβόλαια, οι διεθνείς επενδυτές, το χαρτζιλίκι του Ikko, οι σκανδαλιστικές διαφημίσεις, οι σύνδεσμοι, και οι μηχανές αναζήτησης παρείσφρυσαν και κατέστρεψαν έναν κόσμο που δεν είχε που να ακουμπήσει, που να ζητήσει συμβουλές, κανέναν που να μπορεί να εμπιστευτεί…


Η μηχανή που λειτουργεί κάτω από τις ραδιοσυχνότητες, κινείται ανεμπόδιστη από τις ζούγκλες της Καμπότζης, στις γκέι γειτονιές του Σαν Φρανσίσκο, στις άδειες παραλίες του Τελ-Αβίβ, και μέσα από τις συνδέσεις internet κανονικών ανθρώπων στο Jönköping και το Göteborg. Δεν αφήνει κανέναν ανέγγιχτο και καταστρέφει τα πάντα στο πέρασμα της. Τεχνολογικά ανώτερη και υλικά ανεξάρτητη μετασχηματίζεται, μεταμορφώνεται, και επανεμφανίζεται διαρκώς σε συνεχώς διαφορετικές ενσαρκώσεις και υποδυόμενη διαφορετικά ονόματα κώδικα. Ενώ στραγγαλίζει τους αντιπάλους της, παραμένει άπιαστη, και ακόμα περισσότερο ακατανόητη. Έχει ειπωθεί ότι αυτή είναι η πρώτη φορά που το Kopimi (αντέγραψέ με) ελευθέρωσε τον κόσμο, αλλά μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι δεν θα είναι η τελευταία.


001. Αποκτήστε ίντερνετ.


002. Αρχίστε να χρησιμοποιείται το Internet Relay Chat.


003. Δημιουργήστε μια συστοιχία και γεννήστε μια ιστοσελίδα.


004. Πειραματιστείτε με ψυχοτρόπες χημικές ουσίες.


005. Φτιάξτε ένα πρόγραμμα με τρία βήματα.


006. Πάρτε μια σθεναρή στάση για κάτι παραγωγικό και αναγκαίο.


007. Μην ρυθμίσετε τίποτα.


008. Πείτε ότι θα μετακομίσετε σε δύο εβδομάδες, αλλά μείνετε για επτά μήνες. Επιστρέψτε μετά από ένα χρόνο για να κάνετε ακριβώς το ίδιο πράγμα.


009. Κυλιστείτε στο πάτωμα γελώντας δυνατά (Rotflol).


010. Ηρεμήστε, είστε είδη στο μέσο του δρόμου.


011. Πλάκα σας κάναμε.


012. Μην σκέφτεστε έξω από το κουτί. Κτίστε ένα κουτί.


013 Δώστε υποστήριξη. Δώστε υποστήριξη.


014. Οργανώστε και συμμετέχετε σε πάρτυ και πανηγύρια.


015. Ξεκινήστε 30-40 blog για το ίδιο θέμα.


016 Αποστραγγίστε τον ιδιωτικό τομέα από προγραμματιστές, γραφίστες, και διανοούμενους.


018. Συχνά εκφραστείτε αόριστα στα ΜΜΕ.


019. Να διαδίδετε όλες τις φήμες.


021. Ξεκινήστε ένα ραδιοφωνικό κανάλι.


022. Να αντιγράφετε ότι χρησιμοποιείται και να του δίνετε μια αυθαίρετη ονομασία, είτε είναι μηχανή αναζήτησης, ή δημόσια υπηρεσία.


023. Να αγοράσετε ένα λεωφορείο.


028. Ποτέ μην στοχεύετε κάπου.


029. Βάλτε τα με τον καθένα


030. Επινοήστε ή κάνετε κατάχρηση του Kopimi (αντέγραψε με).


031. Κάντε πράγματα σαν μια συνάθροιση, όχι σαν μια συλλογικότητα.


032. Η διαφήμισή σας να είναι συγκεχυμένα όμοια με αυτή των μεγάλων εταιριών.


033. Να δράτε πάντα με πρόθεση.


035. Να υποστηρίζετε πάντοτε ότι το κατεστημένο είναι πίσω.


035. Όταν σας ασκούν κριτική, κατηγορήστε άλλους, και αναφερθείτε στο μη-γραμμική.


036. Να στέλνετε τα πάντα σε όλα τα μέσα, όποια και αν είναι αυτά.


038. Γίνεται γονείς και στήστε ένα blog για την ανατροφή τους.


040. Να έχετε ζωντανή συμμετοχή σε διαδικτυακές συζητήσεις που δεν σας ενδιαφέρουν.


041. Να στήσετε τουλάχιστον τρία με τέσσερα κανάλια IRC για κάθε εγχείρημά σας.


042. Να τσακώνεστε και να συμφιλιώνεστε συχνά.


043. Να μοιράζεστε αρχεία με οποιονδήποτε το επιθυμεί.


045. Να κάνετε παρέα με αριστερούς, δεξιούς, και φιλελεύθερους.


046. Να βλέπετε τον αριθμό 23 στα πάντα.


047. Να φλερτάρετε με το χρήμα.


048. Πολύ σπάνια (λέει ο afk).


049. Απειλήστε πολύ μεγάλες Αμερικανικές εταιρίες.


057. Σε μία δίκη, αρνηθείτε τα πάντα.


058. Καλλιεργήστε αβάσιμους μύθους και αντιδράστε απέναντί τους.


059 Να χακεύετε ιστοσελίδες, λογιαριασμούς μαιλ, και άλλα πράγματα.


060. Πάντοτε να χλευάζετε και να γελοιοποιείτε όλες τις διαστάσεις της πνευματικής ιδιοκτησίας.


061. Φτιάξτε μια ιστοσελίδα όπου ο καθένας μπορεί να αγοράσει και πουλήσει ψήφους σε δημοκρατικές εκλογές.


080 Να χρησιμοποιείται τον όρο «δυναμικός» σαν να σήμαινε «εκτός ελέγχου».


083. Ισχυριστείτε ότι λαμβάνετε 1265 μαιλ ανά ημέρα.


088. Δημιουργήστε την μεγαλύτερη υπηρεσία ανταλλαγής αρχείων στο κόσμο σε ένα βράδυ.


089. Να προσελκύσετε τη διεθνή προσοχή από παρανόηση.


093. Να σώσετε το διαδίκτυο.


094. Να χρησιμοποιήσετε το διαδίκτυο σαν πηγή σοβαρών συζητήσεων


097. Ακολουθήστε το κίτρινο ανθρωπάκι.


099. Δημιουργήστε κοινωνικές υπηρεσίες σαν μια παρωδία των α-κοινωνικών υπηρεσιών.


100. Αρχίστε πάλι από την αρχή.


100. Να προσέχετε τις φλεγόμενες γάτες.


100. Γράψτε ένα βιβλίο, αλλά ξεκινήστε από το εξώφυλλο.


100. Να κερδίσετε.

Η υλοποίηση της αρχής της ανοιχτής πρόσβασης, εξηγεί ο Michael Geist, απαιτεί βραχυπρόθεσμα τη δυνατότητα μιας μεγαλύτερης πρόσβασης του κοινού στη γνώση, με την υιοθέτηση πιο ανοιχτών προσεγγίσεων σε ό, τι αφορά στη δημοσιοποίηση. Μακροπρόθεσμα, το κοινό θα μπορεί να αναμένει ότι αυτή η γνώση θα είναι γρήγορα διαθέσιμη και έτσι θα διευκολύνουμε τη δημιουργία μιας καλύτερα ενημερωμένης κοινωνίας, με βαθύτερη γνώση.

Μία συνέντευξη με τον Θανάση Πρίφτη για το Re-public


Θανάσης Πρίφτης: Όλες αυτές οι πρόσφατες και σημερινές διαφωνίες για τις πολλαπλές λειτουργίες του Ίντερνετ πρέπει ή θα έπρεπε, κατά τη γνώμη σας, να μεταφερθούν στη γλώσσα των δικαιωμάτων; Είναι, με αυτή την έννοια, τα ‘ψηφιακά δικαιώματα’ μια χρήσιμη αντίληψη;


Michael Geist: Νομίζω ότι η συζήτηση για τα ψηφιακά δικαιώματα έχει αξία. Τα ‘δικαιώματα’ αντιμετωπίζονται δικαίως ως κάτι εγγενές σε όλους τους πολίτες, που δεν πρέπει να περιορίζονται ή να καταργούνται χωρίς βάσιμο λόγο. Στο ηλεκτρονικό φάσμα, η συζήτηση για τα ψηφιακά δικαιώματα πλαισιώνει το θέμα με τρόπο που να γίνεται αμέσως κατανοητό στα άτομα, τους διαμορφωτές πολιτικής και τους πολιτικούς.


Θ.Π.: Θεωρείτε τα ψηφιακά δικαιώματα ως ατομικά ή ως συλλογικά;


M.G.: Και τα δυο. Τα ψηφιακά δικαιώματα μπορούν να εκχωρηθούν σε ένα άτομο- π.χ. ηλεκτρονική ελευθερία λόγου. Μπορούν επίσης να εκπροσωπούν ένα συλλογικό δικαίωμα- π.χ. ελευθερία επικοινωνίας και δικαίωμα πρόσβασης.


Θ.Π.: Στη δουλειά σας δίνετε έμφαση στην αρχή της ανοιχτής πρόσβασης, μια έννοια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα που αλλάζει ριζικά τον τρόπο που βλέπουμε την επιστήμη, τη εκπαίδευση και τη γνώση. Νομίζετε, όμως, ότι η πρόσβαση στο περιεχόμενο αρκεί για τον εκδημοκρατισμό της γνώσης;


M.G.: Δεν νομίζω ότι είναι αρκετή, αποτελεί όμως αναγκαία προϋπόθεση. Υπάρχουν ασφαλώς πρόσθετα θέματα- ικανότητα διασύνδεσης, ευέλικτη νομοθεσία για το κοπυράιτ κλπ, που είναι επίσης βασικά, αλλά η πρόσβαση στο περιεχόμενο είναι σημαντική.


Θ.Π.: Η υπόθεση έχει βγει στον αέρα: πέντε ηγετικά ευρωπαϊκά ερευνητικά ιδρύματα απηύθυναν έκκληση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εγκαθιδρύσει μια νέα πολιτική σύμφωνα με την οποία η έρευνα που χρηματοδοτείται από τις κυβερνήσεις θα πρέπει να είναι διαθέσιμη στο κοινό λίγο μετά τη δημοσίευση. Πείτε μας κάτι παραπάνω. Πώς οργανώθηκε αυτή η προσπάθεια; Έπειτα από την αρχική επιτυχία, προτίθεστε να συνεχίσετε;


M.G.: Πιστεύω ότι αυτό οφείλεται σε πολλούς ακτιβιστές για την Ανοιχτή Πρόσβαση που επιδιώκουν την κινητοποίηση της κοινής γνώμης για το θέμα. Σίγουρα η μάχη θα συνεχιστεί- παρόλο που υπάρχει κάποια υποστήριξη κι ένα κίνημα γι’ αυτό το θέμα, απέχουμε ακόμη πολύ από το να υπάρξουν εντολές για Ανοιχτή Πρόσβαση στους μεγαλύτερους χρηματοδότες ανά τον κόσμο. Επιπλέον, πολλοί ερευνητές και ακαδημαϊκοί δεν αφιερώνουν ακόμη πολλή σκέψη στον τρόπο με τον οποίον μπορεί να υπάρχει μεγαλύτερη πρόσβαση στο έργο τους.


Θ.Π.: Ποια αναμένετε να είναι τα βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα αποτελέσματα αυτής της προσπάθειας;


M.G.: Βραχυπρόθεσμα θα υπάρξει μια αυξανόμενη συνειδητοποίηση για τη δυνατότητα μιας μεγαλύτερης πρόσβασης του κοινού στη γνώση, με την υιοθέτηση πιο ανοιχτών προσεγγίσεων σε ό, τι αφορά στη δημοσιοποίηση. Μακροπρόθεσμα, το κοινό θα μπορεί να αναμένει ότι αυτή η γνώση θα είναι γρήγορα διαθέσιμη και θα διευκολύνουμε τη δημιουργία μιας καλύτερα ενημερωμένης κοινωνίας, με βαθύτερη γνώση.


Θ.Π.: Το περιεχόμενο και η πληροφορία έχουν να κάνουν με τον τρόπο οργάνωσης της έρευνας και των εκπαιδευτικών οργανισμών, έτσι ώστε να υπάρχει εύκολα και αποτελεσματικά πρόσβαση, άντληση πληροφοριών και χρήση; Μ’ αυτή την έννοια, πού νομίζετε ότι πρέπει να εστιαστούν οι περισσότερες προσπάθειες; Στην οικοδόμηση Συστημάτων Πληροφορίας, στην ψηφιοποίηση του περιεχομένου ή πού αλλού;


M.G.: Είναι ακόμη νωρίς γι’ αυτά. Ο Google είναι ασφαλώς ο κυρίαρχος παίκτης στον κόσμο της έρευνας, αλλά απομένουν ακόμη πολλά να ψηφιοποιηθούν και υποψιάζομαι ότι θα δούμε να εμφανίζονται εναλλακτικές, ιδιαίτερα στους φιλολογικούς κλάδους.


Διαβάστε ακόμα


Ανοιχτή πρόσβαση: Επαναχαράσοντας τους κανόνες της έρευνας (στα αγγλικά)


Η δύναμη της πληροφορίας: Μία ανεξάρτητη έρευνα (στα αγγλικά)

Ο Blixa Bargeld μιλά για το νέο εγχείρημα των Einsturzende Neubauten που θα κυκλοφορήσει χωρίς την ανάμειξη κάποιας δισκογραφικής εταιρίας. Το εγχείρημα περιλαμβάνει μια σειρά από πειραματισμούς: ο δίσκος χρηματοδοτήθηκε από τους υποστηρικτές του συγκροτήματος, οι οποίοι είχαν τη δυνατότητα να βλέπουν ζωντανά τις ηχογραφήσεις μέσω webcasts και να παρεμβαίνουν στην δημιουργία του την ίδια στιγμή συζητώντας ζωντανά με τα μέλη του γκρουπ.


Πάνος Παπούλιας: “Alles Wieder Offen” (Όλα [είναι] Πάλι Ανοιχτά) είναι ο τίτλος του νέου άλμπουμ των Einsturzende Neubauten. Σε ποιο βαθμό αποτελεί ο τίτλος αναφορά στη νέα και μοναδική διαδικασία παραγωγής μέσω του ιστότοπου www.neubauten.org και του Supporter Project;


Blixa Bargeld: Λοιπόν, αυτός είναι ο τρίτος δίσκος που κάνουμε με αυτόν τον τρόπο, συνεπώς η διαδικασία παραγωγής δεν είναι πια κάτι καινούριο. Αυτό που είναι καινούριο είναι το γεγονός ότι για πρώτη φορά στην ιστορία του συγκροτήματος κάνουμε το δίσκο μόνοι μας, χωρίς την παραμικρή βοήθεια από κάποια δισκογραφική εταιρία. Συνεπώς κατά κάποιον τρόπο ο τίτλος του δίσκου αναφέρεται στο γεγονός ότι οι ίδιοι κάνουμε το δίσκο σαν να είμαστε δισκογραφική εταιρία. Ήθελα μόνο να το δοκιμάσουμε μία φορά στην καριέρα μας. Δεν θέλω να βρεθώ το 2020 να λέω «σκατά, έπρεπε να κάνεις το δίσκο μόνος σου». Εκτός από αυτό, θεωρώ ότι ο πιο ωραίος τρόπος να ονομάσεις ένα δίσκο δεν είναι άλλος από το να του δώσεις τον τίτλο ενός από τα κομμάτια του.


ΠΠ: Όταν λέτε ότι θέλατε να το δοκιμάσετε μια φορά, αυτό σημαίνει ότι η συγκεκριμένη μέθοδος παραγωγής έχει κάποια ημερομηνία λήξης ή είναι κάτι που θα συνεχίσει;


BB: Δημιουργήσαμε τον ιστότοπο www.neubauten.org την περίοδο 2002/3, όταν ήμασταν στη Φάση Ένα του «supporter project» – τώρα είμαστε στη Φάση Τρία. Στην Πρώτη Φάση κάναμε ένα δίσκο, ο οποίος είχε πολλά κοινά χαρακτηριστικά με το δίσκο που δώσαμε στη Mute Records. Αν και δεν ήταν πολύ κομψή λύση, τότε δεν υπήρχε καμιά περίπτωση κάποια δισκογραφική εταιρία να απέρριπτε το δίσκο- παρ’ ότι τον είχαμε ήδη δώσει στους Υποστηρικτές (Supporters) του neubauten.org. Συνεπώς, το αποτέλεσμα της Φάσης Ένα δεν ήταν μια οικονομική επιτυχία για εμάς.


Τη δεύτερη φορά που κάναμε δίσκο, δεν τον δώσαμε σε δισκογραφική εταιρία – απλά τον στείλαμε στους συνδρομητές του neubauten.org. Αυτό ήταν καλύτερο για μας, αλλά μας έλειπε το ευρύτερο κοινό, πράγμα που προκαλούσε προβλήματα στην οργάνωση μιας περιοδείας. Χρειάζεται πραγματικά, ο δίσκος να γίνει γνωστός σε περισσότερους ανθρώπους – σε αυτούς που δεν μπορούν να γίνουν συνδρομητές. Υπάρχουν χώρες ή περιοχές, στις οποίες η διαδικασία εγγραφής, απλά, δεν είναι εφικτή ή οι άνθρωποι δεν έχουν τα χρήματα να το κάνουν ή είναι πολύ μικρής ηλικίας.


Σε αυτήν την Τρίτη Φάση του «Supporter project» δεν υπήρχε άλλος τρόπος από το να το επιχειρήσουμε μόνοι μας. Θέλαμε να κάνουμε το δίσκο και να τον διανείμουμε στους συνδρομητές, αλλά τότε καμιά εταιρία δεν θα τον έπαιρνε για να τον κυκλοφορήσει – γιατί, ακριβώς, θα τον είχαμε ήδη δώσει στους συνδρομητές. Είναι μια παράλογη σκέψη από μέρους των δισκογραφικών εταιριών. Η διανομή του δίσκου στους συνδρομητές θα σήμαινε μερικές χιλιάδες πωλήσεις λιγότερες… Δεν μας άρεσε αυτό.


ΠΠ: Θεωρείτε ότι ο λόγος για τις λιγότερες πωλήσεις έχει να κάνει με την εξέλιξη του διαδικτύου και τη δυνατότητα του παράνομου κατέβασματος ή με την κακή διαχείριση των δισκογραφικών εταιριών;


BB: Το κατέβασμα είναι καλό για τους Einsturzende Neuabuten. Το κατέβασμα είναι κακό για τονRobbie Williams, όχι για μένα.


ΠΠ: Ποια είναι η άποψή σας για τους υπάρχοντες νόμους για τα δικαιώματα του δημιουργού και τα μέσα ανοιχτού κώδικα; Θα θεωρούσατε τη ριζοσπαστική διαδικασία παραγωγής των Neubauten και ιδιαίτερα το «Alles Wieder Offen» ως συνέχεια στη συζήτηση για τα δικαιώματα του δημιουργού;


BB: Σαφώς και αποτελεί συνέχεια της εν λόγω συζήτησης. Δεν θέλω να επεκταθώ σε λεπτομέρειες, αλλά, αν η βιομηχανία δίσκων θέλει να επιβιώσει με κάποιον τρόπο, πρέπει να αλλάξει την πολιτική της. Πρέπει, επίσης, να αλλάξει τη στάση της, κυρίως, σε ό,τι αφορά τα δικαιώματα του δημιουργού. Η τωρινή στάση της δεν αποτελεί πρότυπο για το μέλλον – αποτελεί τροχοπέδη στην πρόοδο της ανθρωπότητας. Ακόμα και ο Rick Rubin, ο οποίος αμέσως μόλις ορίστηκε επικεφαλής της Sony Records, το πρώτο πράγμα που έκανε, μόλις ανέλαβε τη θέση, ήταν να καταργήσει τις πολυτελείς κασετίνες CD (jewel cases). Το πρώτο πράγμα για το οποίο ήθελε να είναι σίγουρος ήταν ότι η Sony δεν πρόκειται να παράγει ξανά πολυτελείς κασετίνες. Έχει πια μόνο digipacks (χάρτινες συσκευασίες). Χρειάστηκε πολύς χρόνος για να ληφθεί αυτή η απλή και λογική απόφαση, πρακτική που χρησιμοποιούν εδώ και πολύ καιρό οι Neubauten, αλλά και άλλα συγκροτήματα στη διανομή των δίσκων τους. Όχι άλλες πολυτελείς κασετίνες πια.


Το μέλλον της βιομηχανίας της μουσικής είναι οι συνδρομητές. Η Sony έχει αποκτήσει με το πέρας των δεκαετιών τόσες πολλές δισκογραφικές εταιρίες, με αποτέλεσμα τώρα πια να έχουν απομείνει μόνο τρεις μεγάλες εταιρίες. Φανταστείτε ότι μπορείτε να έχετε πρόσβαση σε ολόκληρο τον κατάλογο, αλλά και σε παλαιότερους καταλόγους – για παράδειγμα τους παλιούς 78ρηδες δίσκους τζαζ …Μου αρέσει αυτό! Δεν χρειάζεται να ανησυχώ και δεν χρειάζεται να πω «όχι δεν μπορείς να το αντιγράψεις από το ένα μηχάνημα στο άλλο», κλπ. Μπορώ να έχω πρόσβαση σε αυτό το υλικό τώρα και για πάντα – το αγοράζω μια φορά και αυτό είναι όλο! Βέβαια, αυτό δεν είναι παρά μια ευχάριστη Ουτοπία. Αλλά με αυτόν τον τρόπο που χειρίζονται την κατάσταση τώρα, δεν υπάρχει μέλλον. Πρέπει να αλλάξουν κι άλλο τον τρόπο που γίνονται σήμερα τα πράγματα. Στο Www.neubauten.org δουλεύουμε για μια μεγαλύτερη εκδοχή της υπάρχουσας πλατφόρμας και αυτή θα είναι η επόμενη σοβαρή επαγγελματική μας κίνηση.


ΠΠ: Από την έως τώρα συζήτηση μας προβάλλεται η ιδέα της «ανοιχτής πρόσβασης». Αναρωτιέμαι πώς σχετίζεται με τη διαδικασία παραγωγής του «Alles Wieder Offen» μέσω του www.neubauten.org;


BB: Η «ανοιχτή πρόσβαση» σημαίνει να ηχογραφείς μέχρι ενός ορίου στη βάση της συλλογικής νοημοσύνης. Οι συνεισφορές των υποστηρικτών έχουν πιο σημαντική θέση στη διαδικασία παραγωγής από ό,τι παλαιότερα και η εν λόγω συλλογική νοημοσύνη αποτελεί σημαντικό κομμάτι της παραγωγικής διαδικασίας. Σημαίνει, όμως, και κάτι άλλο. Οι Neubauten είναι ένα καλό ζωντανό μουσικό συγκρότημα και για μας η κατάσταση που επικρατεί στο στούντιο, όπου συνήθως δεν υπάρχει αυτή η ζωντανή ατμόσφαιρα, μπορεί να μεταβληθεί με το να υπάρχουν μερικές εκατοντάδες άνθρωποι να μας παρακολουθούν, όταν διεξάγονται τα «webcasts» μας- στα οποία υπάρχει η δυνατότητα επιρροής από τους υποστηριχτές. Δημιουργείται στο στούντιο η δυναμική μιας ημι-συναυλιακής κατάστασης, γνωρίζουμε ότι μας ακούν και μας βλέπουν και αυτό επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο παίζουμε. Και η επιρροή είναι προς το καλύτερο. Μερικές φορές η κατάσταση θυμίζει τη διαδικασία ηχογράφησης της αργής παραλλαγής του «Voodoo Child (Slight Return)» του Jimi Hendrix – νομίζω ότι περιέχεται στο «Electric Ladyland». Σε κάθε περίπτωση, πάντως, κατά τη διάρκεια της ηχογράφησης του «Electric Ladyland» ήταν που δημιουργήθηκε στο Hendrix η αίσθηση ότι η κατάσταση στο στούντιο ήταν πολύ ψόφια και έτσι προσκάλεσε το κοινό. Κάθισαν όλοι στο στούντιο και το συγκρότημα του Hendrix έπαιζε, ενώ το κοινό άκουγε και έβλεπε. Φυσικά, αυτό επηρέασε το τρόπο με τον οποίο έπαιζαν. Θεωρώ, λοιπόν, ότι κατά το παρελθόν και άλλοι άνθρωποι προσπάθησαν να ξεφύγουν από την ίδια παγίδα.


ΠΠ: Θυμάμαι ότι κάποτε έχετε πει ότι οι παραγωγές ενός συγκροτήματος είναι πολύ πιο γόνιμες υπό την απουσία δημοκρατικών και ανοιχτών διαδικασιών. Υποστηρίζεται, ακόμα, αυτή τη θέση υπό το φως της τελευταίας διαδικασίας παραγωγής των Neubauten; Είναι πιο δημοκρατική και έχει καταλήξει στην παραγωγή μεγάλης ποσότητας υλικού.


BB: Υπάρχει κάτι στη δημιουργική διαδικασία που βρίσκεται πίσω από κάθε είδους σύστημα λήψεως αποφάσεων. Θέλω να ξαφνιαστώ από τη μουσική. Θέλω να κάνω κάτι, τον έλεγχο του οποίου δεν θα έχω. Όταν θέλεις κάτι τέτοιο, σχεδιάζεις μια στρατηγική, πιθανότατα αυτό σημαίνει ότι πας προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, αλλά – και εδώ είναι που η προεγούμενη ερώτηση για την ανοιχτή πρόσβαση έρχεται πάλι στο προσκήνιο – πρέπει να υπάρχουν κενά στο σύστημα που κατασκευάζεις στα οποία μπορούν να διοχετευτούν πράγματα που δεν έχεις σχεδιάσει. Αν όλα έχουν σχεδιαστεί και εξελίσσονται σύμφωνα με το πλάνο, τότε δεν πρόκειται να καταλήξεις σε κανενός είδους ενδιαφέρουσα μουσική. Θα καταλήξεις σε κάτι ενθουσιώδες μόνο αν υπάρχουν κενά στη δομή και αν τα συγκεκριμένα κενά ή οι ρωγμές λειτουργούν με τέτοιο τρόπο που να επιτρέπουν τη διείσδυση μη προβλεπόμενων και ελέγξιμων δυνάμεων στη μουσική. Αυτό είναι απαραίτητο. Και δεν είναι ούτε δημοκρατικό ούτε τίποτα άλλο. Μοιάζει περισσότερο με τον καιρό.


ΠΠ: Είναι ο τρόπος με τον οποίο έχουν έως τώρα δουλέψει οι Neubauten η υιοθέτηση μιας δομής και μετά η αποδόμησή της, έτσι, ώστε να δημιουργηθεί κάτι καινούριο ή βλέπουν μια τυχαία διάταξη των πραγμάτων στο πλαίσιο της οποίας εργάζονται επαναδιατάσσοντάς την; Ποιος είναι ο νικητής στη διαδικασία σύνθεσης των Einsturzende Neubauten, αυτός που δρα ή η δομή;


BB: Θα θεωρούσα ότι υπάρχουν μερικές διαφορετικές παραλλαγές, οι οποίες δύναται να εφαρμοστούν σε διαφορετικά τραγούδια. Για παράδειγμα το τελευταίο μας άλμπουμ, θεωρώ ότι είναι πολύ ομοιογενές στον ήχο του και τη διάθεσή του. Φαίνεται, επίσης, να είναι ένα κλασσικό άλμπουμ. Έχει μια ροή, είναι μια συλλογή τραγουδιών, ας πούμε. Αυτή είναι μια διαδικασία που δεν αποφασίστηκε εκ των προτέρων, αλλά είναι κάτι που αναπτύχθηκε δυναμικά με τον καιρό. Μόλις ένα μήνα μετά το παρατήρησα και συνειδητοποίησα πώς λειτουργούσε ο δίσκος.


Αλλά, αν κοιτάξουμε ένα ένα τα κομμάτια ξεχωριστά, όλα έχουν από μια διαφορετική ιστορία. Το «Die Wellen» (Τα Κύματα) προήλθε από τα πειράματα του Musterhaus. Η διαδικασία από την οποία δημιουργήθηκε το «Die Wellen» μπορεί να περιγραφεί ως εξής: Είχαμε στη διάθεσή μας ένα θέατρο παραστάσεων όπερας στο οποίο δουλεύαμε για το άλμπουμ. Έξω από την όπερα, στην άκρη της πόλης, είχαμε ένα εργοστάσιο, το οποίο μετατρέψαμε σε πειραματικό θέατρο. Σε αυτό το μέρος δουλέψαμε για το «Musterhaus». Υπήρχε, επίσης, και ένα θέατρο δωματίου (chamber theatre), όπου νέοι, εκκεντρικοί σκηνοθέτες επιχειρούσαν καινούρια, παράξενα πράγματα. Σε αυτό το μέρος κάναμε το Jewels.


Όλα αυτά τα πράγματα λειτουργούσαν ταυτόχρονα και με κάποιον τρόπο επηρέασαν την όπερα και το «Musterhaus». Μερικές φορές, όπως στην περίπτωση του «Die Wellen», κάποιος θα έπαιρνε την πρωτοβουλία και θα έλεγε «αυτό θα πρέπει να το μεταφέρουμε στη σκηνή της όπερας» και έτσι πήγαινε στη σκηνή που ηχογραφούσαμε το άλμπουμ. Μερικές φορές, αυτές οι εκκεντρικές τεχνικές και οι νέοι σκηνοθέτες που συμμετείχαν στο «Jewels» κατέληξαν στην παραγωγή τόσο καλών αποτελεσμάτων που έπρεπε να εφαρμοστούν και στην όπερα.


Θα αποφύγω να το περιγράψω με θεωρητικούς όρους, όπως θα θέλατε, αλλά μπορώ να περιγράψω την εν εξελίξει δουλειά σε συγκεκριμένα κομμάτια και θα πρέπει εσείς να κρίνετε, αν αυτά αντιστοιχούν στον ένα ή στον άλλο θεωρητικό όρο. Το «Die Wellen» ξεκίνησε ως κομμάτι για πιάνο. Εγώ το έγραψα. Οι στίχοι του «Die Wellen» είναι στην πραγματικότητα 12 ετών. Τους είχα ξεχάσει. Ήρθαν στη μνήμη μου, καθώς έπαιζα πιάνο. Και στα τρία μέρη που ζω έχω πιάνο. Το να παίζω πιάνο είναι για μένα σαν να σκέφτομαι. Ποτέ δεν διδάχτηκα, πώς να παίζω πιάνο, επομένως όλα όσα κάνω είναι πολύ περιορισμένα. Για κάποιο διάστημα, φλέρταρα με μια ιδέα και στο μυαλό μου αυτή η ιδέα είχε το όνομα «τα κύματα», γιατί είχε να κάνει με τη δυναμική. Κατά μίαν έννοια η μουσική που έπαιζα ήταν μινιμαλιστική. Στην πραγματικότητα μοιάζει με το Charlemange Palestine, ήταν χωρίς διακοπή, πάντα με ανοιχτές χορδές. Νομίζω ότι μετά πήγα στον υπολογιστή μου στη διαδικασία αναζήτησης και έψαξα για τον όρο: «Die Wellen» για να δω, αν υπήρχαν αποθηκευμένα κάποια κείμενα, τα οποία να περιελάμβαναν αυτόν τον όρο. Έτσι ανακάλυψα, ανάμεσα σε άλλα, το συγκεκριμένο κείμενο, το οποίο υπήρχε ήδη από το 1994. Και δεν το είχα γράψει, ενώ βρισκόμουν μεσοπέλαγα, αλλά κοιτώντας έξω από το παράθυρο κατά τη διάρκεια μιας χιονοθύελλας στο Βέλγιο. Παρακολουθούσα την έντονη χιονοθύελλα και πάρα πολλούς ανθρώπους να περπατούν με μεγάλα πέδιλα του σκι. Είχε πλάκα.


ΠΠ: Το γεγονός ότι οι εν λόγω στίχοι είναι τόσο παλιοί, αλλά εντούτοις το ότι με τόση ευκολία ενσωματώθηκαν στο «Alles Wieder Offen», αποτελεί επιβεβαίωση ενός κοινού DNA, το οποίο έχει επιτρέψει στο συγκρότημα να διατηρηθεί όλα αυτά τα 27 χρόνια της ύπαρξής του;


BB: Λοιπόν, θα μπορούσε αυτό να ταιριάζει σε μένα, καθώς εγώ είμαι ο δημιουργός τους. Οι στίχοι όμως απλώς ταίριαξαν με το υπόλοιπο περιεχόμενο. Δεν ξεχωρίζουν σαν κάτι διαφορετικό από τους υπόλοιπους στίχους στο «Alles Wieder Offen». Αλλά πάλι είναι διαφορετικοί, γιατί αποτελούν ένα από τα μόλις τρία τραγούδια των Neubauten, τους στίχους των οποίων έγραψα πριν τη σύνθεση της μουσικής. Έχω γράψει, επίσης, και τους στίχους του «Interimslieben» πριν τη μουσική, αλλά συνήθως δεν γράφω πριν τη σύνθεση της μουσικής. Συνεπώς, η μουσική ανάπτυξη της σύνθεσης προέρχεται από δυο παράλληλες διαδικασίες, οι οποίες συνεργάζονται και τροφοδοτούν η μία την άλλη.


Στο κομμάτι «Nagorny Karabach» υπήρχε η μουσική και μόνο μια φράση: «Nagorny Karabach». Η επόμενη πρόταση που εμφανίστηκε ξαφνικά και κρυσταλλώθηκε πάνω στη μουσική ήταν «Ich steig den Berg herunter (Κατεβαίνω το βουνό)». Και αυτό τελικά προκάλεσε την εμφάνιση ενός άλλου μέρους του τραγουδιού που δεν ήταν εκεί από πριν. Υπήρχε το Α-μέρος του τραγουδιού και από αυτή τη γραμμή δημιουργήθηκε το Β-μέρος του τραγουδιού. Και αυτός ο στίχος ήταν τόσο επίμονος που άρχισε να περιπλανιέται και σε άλλα τραγούδια. Για κάποιο καιρό φαινόταν ότι σε κάθε τραγούδι θα υπήρχε η φράση «Κατεβαίνω το βουνό» ή «Κατεβαίνω από το βουνό» ή κάτι παρόμοιο. Έπρεπε να το σταματήσω! Έπρεπε να το φέρω εκεί που ξεκίνησε, να το περιορίσω στο «Nagorny Karabach». Τώρα υπάρχει μόνο στο «Nagorny Karabach» όπου συναντάται δυο φορές. Αλλά για κάποιο διάστημα θεώρησα ότι είναι παράξενο ότι αυτό συνέβαινε σε κάθε τραγούδι. Είμαι στην ευχάριστη θέση να έχω ένα υπέροχο γκρουπ και το να παίζω με αυτό το γκρουπ είναι για μένα ο πιο πολύτιμος τρόπος να σκέφτομαι. Έχω ένα δυνατό συγκρότημα που με ωθεί να σκέφτομαι και αυτό είναι η ευχαρίστησή μου. Γιατί, πράγματι, πιστεύω ότι πρέπει να βρω τις λέξεις και τους στίχους και τη σημασία τους στο πλαίσιο της μουσικής. Πρέπει ν’ ακούσω τι κάνει η μουσική. Δεν κάθομαι απλά και γράφω «Κατεβαίνω το βουνό.» Είναι κατά τη διάρκεια που παίζουμε, όταν ξαφνικά σκέφτομαι έναν στίχο και αναρωτιέμαι από πού προήλθε. Και έτσι καταλήγω σε αυτόν. Υπάρχουν μουσικές δομές και σε αυτά τα μικρά φτερά και τις χορδές βασίζεται η λεκτική επένδυση. Όταν υπάρχει αρκετή, μπορώ να τη μειώσω, να τη συμπυκνώσω και να την περιορίσω μέχρι να έχω ένα κομμάτι που θα μπορεί να τραγουδηθεί.


ΠΠ: Αναφερθήκατε σε μουσικές δομές. Στο «Alles Wieder Offen» εκτός από την «ανοιχτή πρόσβαση» στη διαδικασία παραγωγής, είναι όλα ανοιχτά και στη διαδικασία σύνθεσης;


BB: Υπάρχουν διαφορετικές ιστορίες γι’ αυτό. Αν μιλήσουμε πάλι για το «Nagorny Karabach», το ηχογραφήσαμε πολλές φορές στο στούντιο, αλλά τελικά καταλήξαμε να χρησιμοποιήσουμε τη ζωντανή βερσιόν. Ηχογραφήθηκε ζωντανά και περιελάμβανε το ακροατήριο. Το ακροατήριο είναι πολύ πειθαρχημένο- άρα δεν το ακούς. Θυμάμαι ότι όταν παίξαμε ζωντανά εκείνο το απόγευμα σκέφτηκα: «ας κάνουμε δύο ολοκληρωμένους γύρους και μετά το Β-μέρος και αυτό είναι όλο». Βασικά, δηλαδή, πηγαίνει έτσι: Εισαγωγή -A-A-B-A-A-B. Είχαμε, λοιπόν, αυτή την ηχογράφηση και είχαμε και μερικές άλλες ηχογραφήσεις και στο τέλος παίξαμε μια φορά το Α, μια φορά το Β, δύο φορές το Α, δύο φορές το Β και ό,τι άλλο θέλαμε και βάλαμε το ορχηστρικό στο Β- μέρος και όλα αυτά ήταν λίγο έως πολύ τυχαία: δεν υπήρχε καμιά λέξη σε αυτό ή κάποια ιδέα που θα μπορούσαμε να δουλέψουμε πάνω της. Αυτό συμβαίνει γιατί σύμφωνα με το πρότυπο της συγγραφής τραγουδιών, και αυτό είναι κάτι ενδιαφέρον που έμαθα με την πάροδο των χρόνων, ακολουθείς της αριστοτελική λογική. Έχεις μια θέση, μια αντί-θεση και μια σύνθεση.


Συνεπώς, μπορείς, πράγματι, να κάνεις μια δήλωση με ένα τραγούδι μέσω της αλληλουχίας των αποσπασμάτων του. Η αντί-θεση, η οποία φυσιολογικά είναι το μεσαίο όγδοο σε ένα κανονικό τραγούδι είναι το σημείο όπου αλλάζει η οπτική του, όποια και αν ήταν πριν. Όλες οι άλλες ηχογραφήσεις είχαν διαφορετική δομή – δεν ήταν τόσο καλές. Προσπαθήσαμε να επεξεργαστούμε τη ζωντανή ηχογράφηση – στην πραγματικότητα αποπειραθήκαμε να την αλλάξουμε σε A-A-B-A-B-A-B. Την επεξεργαστήκαμε ένα διάστημα και για μια περίοδο παρέμεινε έτσι. Στο τέλος, πάντως, επανήλθαμε στην προεγούμενη δομή, αλλά δεν μπορώ να εξηγήσω, γιατί συνέβη αυτό. Απλά, δεν φαινόταν σωστό στη λογική και τη δομή του.


Έπειτα, υπάρχει κάτι τελείως διαφορετικό, όπως το «Unvollstädigkeit» (Ατέλεια). Το «Unvollstädigkeit» είχε μόνο μία εκτέλεση, ένα απόσπασμα που εισήχθη από τους νέους σκηνοθέτες σε ένα από τα dream protocols που βρήκα στο «θέατρο δωματίου» όπου κάναμε το «Jewels». Σκέφτηκα ότι ήταν πολύ καλό για να παραμείνει εκεί. Έτσι αποφασίσαμε να το μεταφέρουμε στην όπερα όπου ηχογραφούσαμε το άλμπουμ. Είχα, λοιπόν, μόνο αυτό το μικρό απόσπασμα κειμένου, αλλά ήθελα ένα πάρα πολύ καλό κομμάτι για να το παίξω ζωντανά. Όλοι συνεισέφεραν μουσικές ιδέες σε αυτό το κομμάτι, αλλά από το κομμάτι λείπει η δομή. Υπάρχουν μόνο ατάκες (cues), όπως στο θέατρο. Τα άλλα μέλη του γκρουπ γνωρίζουν ότι, όταν λέω μια συγκεκριμένη φράση, αυτή θα είναι η πρώτη ατάκα. Γνωρίζουν, επίσης, πως, όταν λέω μια άλλη συγκεκριμένη φράση, αυτή θα είναι η δεύτερη ατάκα. Όλα τα υπόλοιπα είναι τελείως ανοιχτά. Αυτό, λοιπόν μου δίνει τη δυνατότητα, όταν παίζουμε ζωντανά να αρχίσω επίτηδες να λέω ή να τραγουδάω ο,τιδήποτε μου κάνει κέφι εκείνη τη στιγμή, ο,τιδήποτε περνά από το μυαλό μου. Έχω κάποιο πλαίσιο ως προς το τι θα τραγουδήσω, μπορώ να μιλήσω πχ. για τη χαμένη ιδιοκτησία ή ο,τιδήποτε άλλο. Έχω τη δυνατότητα να μιλήσω για τελείως διαφορετικά πράγματα. Αυτή ήταν, αρχικά, η ιδέα μου για τη δομή (ή για την απουσία δομής) στο «Unvollstädigkeit». Να υπάρχει ένα κομμάτι σαν και αυτό για τη σκηνή, όπου μπορώ να βγω και να κάνω ό,τι θέλω σε όποια γλώσσα θέλω, μέχρι να πω τη συγκεκριμένη πρόταση και αυτή να γίνει η ατάκα που θα προκαλέσει πράγματα να συμβούν. Και μετά μια άλλη πρόταση και αυτή θα είναι η δεύτερη ατάκα. Σε αυτό το σημείο αρχίζει το πραγματικό μου κείμενο. Θα παρατηρήσατε, επίσης, ότι οι τυπωμένοι στίχοι του τραγουδιού είναι διαφορετικοί από αυτούς που τελικά τραγουδάω στο άλμπουμ. Το έκανα σκοπίμως. Είχα εκείνο το συγκεκριμένο κείμενο και ήθελα αυτό να τυπωθεί, αλλά αυτό που τελικά τραγούδησα στην ηχογράφηση δεν είναι ακριβώς το ίδιο με αυτό που τυπώθηκε. Ορίστε, λοιπόν, ένα παράδειγμα τραγουδιού που θα μου άρεσε πολύ να κάνω με τους Neubauten, κάτι που να είναι γεμάτο ατάκες. Σε αυτή την περίπτωση υπάρχουν μόνο δύο ατάκες, αλλά υπάρχουν και άλλα τραγούδια που περιέχουν διαφορετικό αριθμό με ατάκες. Το «Redukt» (από το άλμπουμ «Silence Is Sexy») είναι παρόμοιο. Σε κάθε ηχογράφηση του «Redukt» μπορείς να μετρήσεις στροφές- αν θες να τις ονομάσεις στροφές – στις οποίες δεν υπάρχει κάποια λογική ως προς τον αριθμό του μέτρου. Μία έχει πιθανόν 43 και η ίδια μια άλλη μέρα 27. Άρα δεν υπάρχει λογική. Υπάρχουν μόνο ατάκες.


ΠΠ: Εδώ και πόσο καιρό υπάρχει αυτό το σύστημα με τις ατάκες στη μεθοδολογία σύνθεσης του συγκροτήματος;


BB: Πάντα ήμουν περήφανος γι’ αυτή την αόρατη μουσική νοηματική γλώσσα που χρησιμοποιούν συχνά οι Neubauten εδώ και αρκετό καιρό. Δεν μπορείς, όμως, να πεις το ίδιο για το «Nagorny Karabach», γιατί αυτό είναι εντελώς ευθύ με αυτήν την έννοια. Αλλά στο «Unvollstädigkeit» ή το «Headcleaner» οι ατάκες ακολουθούνται. Στο «Headcleaner» υπάρχει ένα πολύπλοκο σύστημα, αφού οι ατάκες δεν προέρχονται από εμένα, αλλά από διαφορετικά μέλη του συγκροτήματος σε πολύ διαφορετικές εκτελέσεις.


ΠΠ: Πώς ενσωματώνεται το «Alles Wieder Offen» στην τάση των Einsturzende Neubauten να ανακαλύψουν εκ νέου τον εαυτό τους και πώς ταιριάζει στη ριζοσπαστική και εικονοκλαστική φύση του συγκροτήματος;


BB: Δεν μπορώ να περιαυτολογήσω για τη γενικότερη αντίληψη πίσω από τη διοικητική μέριμνα, την επιμέλεια και εν γένει τη δημιουργία του συγκεκριμένου δίσκου. Είχαμε αυτό το περίγραμμα και το πλάνο για μια χρονική περίοδο και είμαι πολύ περήφανος που στάθηκε δυνατό να το πραγματοποιήσουμε κατ’ αυτόν τον τρόπο. Περιέγραψα τη διαδικασία παραγωγής και την κατάσταση του γκρουπ προηγουμένως. Αν αποτύχουμε σε αυτό το εγχείρημα τώρα, οι Einsturzende Neubauten δεν θα έχουν άλλη δυνατότητα να δημιουργήσουν σε ευνοϊκές συνθήκες. Αν επιτύχει – δηλαδή, να γίνουμε η δική μας δισκογραφική εταιρία- και αποκτήσουμε αρκετή ακροαματικότητα, καθώς και τα μέσα παραγωγής για να κάνουμε κάτι σαν και αυτό, τότε έχουμε κερδίσει. Αλλά, αν αποτύχουμε, τότε δεν θα είναι δυνατόν να συνεχίσουμε να δουλεύουμε – είναι τόσο σημαντικό όσο αυτό.


ΠΠ: Μου φαίνεται ότι στην περιγραφή σας για το μέγεθος του εγχειρήματος αγγίζετε το ζήτημα των Neubauten ως πλατφόρμας πειραματισμού, η οποία, όμως, υπερβαίνει τα μουσικά εγχειρήματα.


BB: Θεωρώ ότι, αν επιτύχουμε σε ό,τι έχουμε κάνει τώρα – τότε αυτό που ακολουθεί είναι κάτι τελείως καινούριο και αρχίζω να έχω μια εμμονή με την ιδέα- το επόμενο πράγμα που θα επιχειρήσουμε θα είναι μια ταινία. Η ταινία που γυρίσαμε αυτή την περίοδο, τη Φάση Τρία. Στους τίτλους του τέλους αναφέρεται ότι «η σύλληψη και η σκηνοθεσία ήταν του Blixa Bargeld», αλλά δεν έκανα αυτό που κάνουν οι κανονικοί σκηνοθέτες. Την ιδέα συνέλαβα μόνο! Μου αρέσει, πάντως, να φλερτάρω με την ιδέα της παραγωγής ενός φιλμ. Στη Φάση Δύο και Τρία έχουμε ήδη κάνει ένα DVD και θεωρώ ότι το DVD της Φάσης Δύο είναι πραγματικά σπουδαίο. Μου άρεσε πολύ αυτή η ταινία. Και δεν θα είναι πού δύσκολο να προχωρήσουμε ένα βήμα παρακάτω. Ίσως να δημιουργήσουμε κάτι το οποίο θα διανεμηθεί ως DVD, αλλά θα κάνει χρήση όλων των δυνατοτήτων των μέσων και θα προκύψει ένα DVD που θα το βάζεις να παίζει και θα είναι πάντα μια διαφορετική ταινία… για κάποιο διάστημα. Ίσως γίνει πραγματικότητα αυτή η ιδέα, αλλά πρώτα από όλα πρέπει να επιτύχουμε σε αυτό που έχουμε τώρα στα χέρια μας.

H αντιδραστική νομοθεσία για το κοπυράιτ και η τεχνολογία για το DRM (Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων) επιφέρουν, υποστηρίζει η Εύα Γαρμπή, ισχυρό πλήγμα στις ελευθερίες των ανθρώπων, αποστερώντας τους από φυσικά και συνταγματικά κατοχυρωμένα ανθρώπινα δικαιώματα.


Ο όρος ‘Ψηφιακά Δικαιώματα’ αναφέρεται σε εκείνα τα δικαιώματα που ανήκουν στη σφαίρα του ψηφιοποιημένου κόσμου και ισχύουν για ψηφιακό περιεχόμενο δημοσιευμένο και διανεμημένο σε ηλεκτρονικό σχήμα. Τα Ψηφιακά Δικαιώματα δείχνουν την ελευθερία των ατόμων να εκτελούν ορισμένες πράξεις χρησιμοποιώντας μια ηλεκτρονική συσκευή έναν επεξεργαστή ή γενικά ένα διαδραστικό δίκτυο. Αυτή η παλέτα πράξεων είναι συναφής με τα ατομικά δικαιώματα που έχουν κατοχυρωθεί και διασφαλιστεί στον φυσικό κόσμο αλλά έχουν δεχτεί τις επιδράσεις των προκλήσεων της ψηφιακής τεχνολογίας και, κατά συνέπεια, μια λυσσαλέα πολεμική από εκείνους που θεωρούν εσφαλμένα το Ίντερνετ ως τόπο ανεξέλεγκτης και απεριόριστης ελευθερίας. Στις μέρες μας, ένα απλό κλικ, ένα σύρσιμο του ποντικιού και η επιλογή προγράμματος είναι οι μόνες βασικές κινήσεις για να τεθεί μια νέα ιδέα ή έκφραση στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής, κι αυτό αποτελεί μια νέα πρόκληση έναντι των παραδοσιακών τρόπων προστασίας, όπως αυτός που προσφέρει η παραδοσιακή νομοθεσία για το κοπυράιτ. Πράγματι, στις περισσότερες εθνικές δικαιοδοσίες, το ψηφιακό περιεχόμενο υπόκειται στις ρυθμίσεις της νομοθεσίας για το κοπυράιτ.


Συνεπώς, ενώ το Ίντερνετ αποτελεί μια θαυμάσια λεωφόρο, που προφέρει μια τρομερή ποσότητα δεδομένων και δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης, παρέχοντας στα άτομα νέα μέσα για τη μετάδοση και την αναζήτηση της γνώσης σε παγκόσμιο επίπεδο, επικρατεί ευρέως η αντίληψη, ιδίως από την πλευρά ορισμένων ισχυρών ομάδων πίεσης υπέρ του κοπυράιτ, ότι αποτελεί ένα εξαιρετικά επικίνδυνο πεδίο που προλειαίνει το έδαφος για τους αμφισβητίες έτσι ώστε να τα βάζουν με ένα υποτιθέμενα ακλόνητο προπύργιο νόμων, κανόνων και ρυθμίσεων που καθιερώθηκαν από πολλά νομικά συστήματα ανά τον κόσμο. Πασίγνωστα προβλήματα μεταξύ των οποίων τα δίκτυα κοινών αρχείων μεταξύ ομότιμων (Peer-to-Peer) , δηλαδή το λογισμικό που χρησιμοποιείται για (βασικά παράνομη) ανταλλαγή μουσικής και άλλων αρχείων, πυροδότησαν μια σειρά από μάχες στη σύγχρονη μουσική ιστορία και έθεσαν στο προσκήνιο τη νομοθεσία για το κοπυράιτ. Γι’ αυτό το λόγο, παρατηρείται μια αυξανόμενη τάση αυτο- ρύθμισης, έτσι ώστε να διασφαλιστεί και να διατηρηθεί η εφαρμογή και η παρακολούθηση της παραδοσιακής νομοθεσίας για το κοπυράιτ, με τη χρήση τεχνολογιών όπως τα φίλτρα σε σημεία κοινής πρόσβασης, προκειμένου να διασφαλιστεί, να εντοπιστεί και να ελεγχθεί το ψηφιακό περιεχόμενο.


Η νομοθεσία και η τεχνολογία προχωρούν χέρι-χέρι για να σχεδιάσουν το περίγραμμα ενός ρυθμιστικού-προστατευτικού πλαισίου για το ψηφιακό περιεχόμενο. Στην πραγματικότητα, η αντιδραστική νομοθεσία για το κοπυράιτ και η τεχνολογία για το Digital Rights Management –DRM (Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων) (1) επιφέρουν ισχυρό πλήγμα στις ελευθερίες των ανθρώπων, αποστερώντας τους από φυσικά και συνταγματικά κατοχυρωμένα ανθρώπινα δικαιώματα.


Οι μεγάλες εταιρίες των μέσων επικοινωνίας, προκειμένου να διατηρήσουν τα όλο και πιο ξεπερασμένα επιχειρηματικά πρότυπά τους, οι μεγάλες εταιρίες των μέσων επικοινωνίας προσπαθούν να περιορίσουν την πρόσβαση στο περιεχόμενό τους, κλειδώνοντάς το με το DRM. Κάποτε, το DRM αποτελούσε μια πρόσθετη πρόνοια στην παραδοσιακή προστασία του κοπυράιτ, σήμερα όμως έχει μεταμορφωθεί σε έναν περίπλοκο και πολύ-επίπεδο μηχανισμό άμυνας που ελέγχει με κακό τρόπο την αναπαραγωγή και τη διανομή της ηλεκτρονικής πληροφορίας, εμποδίζει την ελεύθερη πρόσβαση των ανθρώπων στο WWW και υπονομεύει την ελευθερία τους να ασκήσουν τα ψηφιακά τους δικαιώματα. Επιπλέον, σα να μην είναι ήδη αρκετά ισχυρό, το DRM έχει ενισχυθεί από τους νόμους και υποστηριχθεί από μέτρα κατά της παράκαμψης. Οι μεγάλες εταιρίες των μέσων επικοινωνίας έχουν επιτυχώς ασκήσει πιέσεις στις κυβερνήσεις για να υιοθετήσουν νέες ρυθμίσεις, οι οποίες εκτός του ότι επιτρέπουν και επικυρώνουν τη χρήση του DRM, απαγορεύουν την παράκαμψή του, ανεξάρτητα από το αν η χρήση του υλικού που υπόκειται στο κοπυράιτ και γίνεται δυνατή από την παράκαμψη αυτή συνιστά παραβίαση του κοπυράιτ. Το 1998, για παράδειγμα, τέθηκε σε ισχύ το Digital Millennium Copyright Act (DMCA), για να παρέχει στους κατόχους του κοπυράιτ πρόσθετη ασφάλεια. Το DMCA είναι ο νομικός κώδικας που προσφέρει προστασία στον κώδικα λογισμικού που παρέχει το DMR, το οποίο με τη σειρά του στοχεύει στην υποστήριξη του νομικού κώδικα του κοπυράιτ. Γίνεται βεβαίως εμφανές ότι το αποτέλεσμα μιας τέτοιας δια-υποστηρικτικής αλληλουχίας μπορεί να είναι πολύ κακό, να προκαλεί σύγχυση και να θέτει σε κίνδυνο τις συνταγματικά κατοχυρωμένες ελευθερίες των ανθρώπων. Πράγματι, όταν η ψηφιακή ελευθερία έκφρασης των ανθρώπων γίνεται υπόθεση ‘διαχείρισης’ της τεχνολογίας, τότε είναι καιρός η ανθρώπινη γνώση να αντισταθεί σ’ αυτή την παρακμή. Πέραν τούτου, το DMCA έχει προχωρήσει ακόμη πιο μακριά, προγράφοντας συσκευές που προτίθενται να παρακάμψουν τα μέτρα προστασίας του κοπυράιτ, ακόμη κι αν η παράκαμψη αυτή γίνεται για την άσκηση δικαιωμάτων εύλογης χρήσης ή για την ελευθερία του λόγου. Πιο αυστηρό από την παραδοσιακή νομοθεσία για το κοπυράιτ, το DMCA ενθαρρύνει τον απόλυτο έλεγχο στα δημιουργικά έργα, αποτρέποντας έτσι την άνθηση ενός ‘αποδεσμευμένου’ πολιτισμού.


Αυτός ο εντελώς απάνθρωπος φαύλος κύκλος κατά των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ελευθεριών έχει σταδιακά επεκταθεί και νόμοι όπως το DMCA έχουν τώρα διαδοθεί σε όλο τον κόσμο. Η δίωξη των ψηφιακών δικαιωμάτων έχει γίνει, στις μέρες μας, παγκόσμιο φαινόμενο. Η Ιαπωνία, η Αυστραλία και πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν υιοθετήσει περιορισμούς του κοπυράιτ σαν το DMCA. Τουλάχιστον εννιά ακόμη χώρες, συμπεριλαμβανομένων της Χιλής, της Γουατεμάλας και της Σιγκαπούρης, δέχονται πιέσεις για να θέσουν σε ισχύ νόμους όπως το DMCA, έπειτα από ενοχλητικά παζάρια με Αμερικανούς διαπραγματευτές του εμπορίου που ισχυρίζονται ότι αυτό αποτελεί προϋπόθεση για την ασφάλεια των συμφωνιών του ελεύθερου εμπορίου που ρυθμίζουν το εμπόριο. Τα ανθρώπινα δικαιώματα θυσιάζονται στο όνομα της υποτιθέμενης κοινωνικής ασφάλειας και σταθερότητας, σε μια δίωξη που δεν λαμβάνει υπόψη την πιο σημαντική λεπτομέρεια από όλες, που είναι η διασφάλιση και προώθηση αυτών ακριβώς των δικαιωμάτων ως μοναδική βάση για να επιτευχθούν οι προαναφερόμενες επιθυμητές αξίες.


Πριν από το Ίντερνετ, ο νόμος και ειδικότερα το δικαστήριο, ο δικαστής, καθόριζε το θέμα της προστασίας του κοπυράιτ και τον τρόπο εφαρμογής της νομοθεσίας για το κοπυράιτ. Ο ανθρώπινος παράγοντας ήταν ο κύριος και μοναδικός διαχειριστής της ρυθμιστικής εξουσίας της νομοθεσίας για το κοπυράιτ κι αυτό το καθεστώς έδινε μια αίσθηση φυσικότητας στη νομική διαδικασία και συνεπώς μια αίσθηση κοινωνικής ασφάλειας. Ωστόσο, στην ψηφιακή εποχή όλα υπάρχουν πέρα από τον έλεγχο της γνώσης και είναι βασικά το Ίντερνετ και όχι πλέον τα δικαστήρια που διαχειρίζονται τη δικαιοσύνη. Ένας ‘αναίσχυντος’ κώδικας για το κοπυράιτ αποτελεί το μέλλον του κοπυράιτ, όπου οι προγραμματιστές θα κωδικοποιούν τον έλεγχο για την πρόσβαση στο περιεχόμενο, έναν έλεγχο που οι δικαστές δεν θα μπορούν να τσεκάρουν και τα δικαστήρια να επικυρώσουν. Η τεχνολογία DRM έχει προχωρήσει λίγο παραπέρα από την απλή διασφάλιση της δημόσιας πρόσβασης, τη διατήρηση της εύλογης χρήσης και της προστασίας των κατόχων ψηφιακών δικαιωμάτων από την παράνομη μεταφορά δεδομένων, αποδυναμώνοντας τα ανθρώπινα δικαιώματα ιδίως στον τομέα της ελευθερίας της έκφρασης και της ιδιωτικότητας. Υπάρχει, όμως, κάτι που μπορούσε ν’ αλλάξει την τροχιά αυτού του δυναστικού κύκλου, θα μπορούσαν τα ψηφιακά δικαιώματα να έχουν ένα δικό τους χώρο πέρα από τα περιοριστικά όρια της νομοθεσίας για το κοπυράιτ και των τεχνολογιών DRM;


Το σύστημα αδειών του Creative Commons (CC) ήρθε ως σωτήρας για να βελτιώσει και να προσαρμόσει το σύστημα του κοπυράιτ στη σημερινή ψηφιοποιημένη πραγματικότητα και να δώσει μια ανάσα στην πληθώρα των ψηφιακών δικαιωμάτων, που λαχταρούν να υπάρξουν.


Το CC αποτελεί έναν από τους πιο φιλόδοξους ανα-προσανατολισμούς του συστήματος του κοπυράιτ που ‘καλλιεργεί ένα commons όπου οι άνθρωποι μπορούν να νιώσουν ελεύθεροι να μοιραστούν τα δικαιώματά τους, να χρησιμοποιήσουν εκ νέου όχι μόνο ιδέες αλλά και λέξεις, εικόνες και μουσική. Επιδιώκει να δημιουργήσει έναν ‘ελεύθερο πολιτισμό’, ενισχυμένο από ένα ήθος μοιράσματος, δημόσιας εκπαίδευσης και δημιουργικής δια-δραστηριότητας’. Το CC παρέχει εναλλακτικά συστήματα παροχής αδειών και συμβολαίων που επιτρέπουν στους δημιουργούς να οργανώνουν, να διαχειρίζονται και να χρησιμοποιούν εκ νέου τα ψηφιακά δικαιώματά τους, χωρίς να ζητούν την άδεια του κράτους ή της υπάρχουσας νομοθεσίας. Παρέχοντας απλώς τα εργαλεία για την επωφελή χρήση των δυνατοτήτων που προσφέρει το Ίντερνετ, το CC επιχειρεί να αποκαταστήσει την ισορροπία ανάμεσα στην προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων και τις ανάγκες της κοινωνίας για διασφάλιση της προόδου στις τέχνες και τις επιστήμες, χωρίς να λέει στους κατόχους ψηφιακών δικαιωμάτων τι να κάνουν τις ελευθερίες τους. Οι άδειες CC επιδιώκουν να δημιουργήσουν μια ‘ζώνη άνευ δικηγόρου’ όπου τα ψηφιακά δικαιώματα υπάρχουν χωρίς περιορισμούς, άδειες και νομικές παρεμβάσεις. Η ιδέα τους να διευκολύνουν και να ενθαρρύνουν τη δημιουργικότητα με γενναιόδωρους όρους χορήγησης αδειών, που ευνοούν το μοίρασμα και την εκ νέου χρήση του ψηφιακού περιεχομένου, δείχνει μια θετική στάση απέναντι στην έννοια της ανοικτής πρόσβασης, της κοινότητας και της συνεργασίας, μιας τριάδας που παρέχει ευρύτερη πρόσβαση στη γνώση και την πληροφορία.


Το σύστημα αδειών του CC αποτελεί μια ελπιδοφόρα πρωτοβουλία, μια απόλυτη αλλαγή στην αποδοτικότητα των ατόμων και εγκαινιάζει ένα νέο σχήμα διαχείρισης των ψηφιακών δικαιωμάτων, παρέχοντας ένα εντελώς νέο πρότυπο, πλήρως προσαρμοσμένο στις απαιτήσεις της ψηφιοποιημένης εποχής.

——————————————————————————–

(1) Οι επικριτές του DRM υποστηρίζουν ότι ο όρος “διαχείρηση πνευματικών δικαιωμάτων” (digital rights management) είναι ανακριβής θα έπρεπε να αντικατασταθεί με την φράση “περιρορισμός ψηφιακών δικαιωμάτων” (digital restrictions management).


Διαβάστε ακόμα


Εκστρατεία του Free Software Foundation ενάντια στο DRM


Δεσμευμένοι από το νόμο; (στα αγγλικά)

Επανεξετάζοντας τα πρώτα 4 χρόνια του Creative Commons, ο Lawrence Lessig θυμάται ότι οι άδειες CC σχεδιάστηκαν για να συμβάλλουν στο άνοιγμα ενός χώρου δημιουργικότητας απελευθερωμένου από ένα μεγάλο μέρος του βάρους που αποτελεί ο νόμος για το κοπυράιτ. Οι άδειες CC έγιναν ένας απλός τρόπος για τους συγγραφείς και τους καλλιτέχνες να εκφράσουν τις ελευθερίες που επιθυμούν να έχει η δημιουργικότητά τους.


Creative Commons: Στόχοι και διδάγματα


Ποιο πρόβλημα επιχειρεί να επιλύσει το Creative Commons; Και τι έχουμε διδαχτεί μέχρι στιγμής;


Όταν ο Richard Stallman εγκαινίασε το Ίδρυμα Ελεύθερου Λογισμικού (Free Software Foundation), περισσότερα από 20 χρόνια πριν, ανταποκρίθηκε σε κάτι νέο στον κόσμο της ανάπτυξης του λογισμικού. Σύμφωνα με την εμπειρία του, το λογισμικό ήταν ελεύθερο, με την έννοια ότι ο πηγαίος κώδικας είχε ελεύθερη πρόσβαση και μπορούσε να τροποποιηθεί ελεύθερα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όμως, αυτός ο κανόνας άλλαξε. Όλο και περισσότερο, το λογισμικό γινόταν ιδιόκτητο, με την έννοια ότι ο πηγαίος κώδικας ήταν κρυφός και οι χρήστες δεν ήταν ελεύθεροι να τον κατανοήσουν ή να τον τροποποιήσουν. Ο Stallman θέλησε λοιπόν να οικοδομήσει ένα αντιστάθμισμα σ’ αυτή την τάση, αναπτύσσοντας ένα ελεύθερο σύστημα λειτουργίας, όπου οι ελευθερίες που εκείνος είχε γνωρίσει θα εξακολουθούσαν να υπάρχουν.


Σε ό, τι αφορά στον πολιτισμό, η ιστορία είναι κατά κάποιο τρόπο διαφορετική. Δεν ξεκινήσαμε μ’ έναν κόσμο χωρίς ιδιόκτητο πολιτισμό. Αντίθετα, υπήρχε πάντοτε ιδιόκτητος πολιτισμός- δηλαδή έργο προστατευμένο από δικαίωμα αποκλειστικότητας. Και, κατά την άποψή μου τουλάχιστον, αυτό δεν είναι κακό. Οι καλλιτέχνες πρέπει να φάνε. Οι συγγραφείς, επίσης. Είναι βασικό ένα σύστημα να εξασφαλίζει ανταμοιβές στη δημιουργική κοινότητα, τουλάχιστον για να εμπνεύσει ένα δημιουργικό έργο.


Αλλά στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας μας, το βάρος που αποτελούσε το κοπυράιτ για τους άλλους δημιουργούς, και για τον πολιτισμό γενικά, ήταν ασήμαντο. Και ένα μεγάλο μέρος δημιουργικού έργου παρέμενε ελεύθερο από τις ρυθμίσεις του νόμου. Το κοπυράιτ ήταν σημαντικό για την πολιτιστική ανάπτυξη, αλλά περιθωριακό. Ρύθμιζε σημαντικά ορισμένες δραστηριότητες, αλλά άφηνε τους περισσότερους από εμάς ελεύθερους από τον έλεγχό του.


Όλα αυτά άρχισαν να αλλάζουν με τη γέννηση των ψηφιακών τεχνολογιών, για μια αιτία με την οποία κανείς δεν ασχολήθηκε ιδιαίτερα.


Εάν το κοπυράιτ ρυθμίζει τα ‘αντίγραφα’, τότε ενώ ένα απειροελάχιστο ποσοστό των χρήσεων του πολιτισμού εκτός διαδικτύου συνεπάγεται τη δημιουργία ‘αντιγράφων’, κάθε χρήση πολιτισμού στο διαδίκτυο αρχίζει με τη δημιουργία αντιγράφου. Στον πραγματικό κόσμο, η ανάγνωση ενός βιβλίου είναι μια πράξη που δεν ρυθμίζεται από το νόμο του κοπυράιτ, γιατί στον πραγματικό κόσμο η ανάγνωση ενός βιβλίου δεν δημιουργεί αντίγραφο. Στο Ίντερνετ, η ίδια πράξη εμπίπτει στο νόμο του κοπυράιτ, γιατί η ανάγνωση ενός βιβλίου στον ψηφιακό κόσμο συνεπάγεται πάντα τη δημιουργία ‘αντίγραφου’. Επομένως, καθώς ο κόσμος χρησιμοποιεί όλο και περισσότερο το διαδίκτυο, πολλές από τις ελευθερίες (με την έννοια της ζωής που δεν ρυθμίζεται από το νόμο του κοπυράιτ) εξαφανίζονται. Κάθε χρήση περιεχομένου που υπόκειται στο κοπυράιτ απαιτεί, υποθετικά τουλάχιστον, άδεια. Η αποτυχία διασφάλισης άδειας δημιουργεί ένα σύννεφο αβεβαιότητας σε ό, τι αφορά στη νομιμότητα της χρήσης.


Υπάρχουν πολλοί που δεν ασχολούνται μ’ αυτά τα σύννεφα αβεβαιότητας. Πολλοί κάνουν αυτό που θέλουν, αγνοώντας τις συνέπειες (και όχι μόνο στο διαδίκτυο). Υπάρχουν, όμως, ορισμένοι, και ειδικά κάποια σημαντικά ιδρύματα όπως σχολεία, πανεπιστήμια, κυβερνήσεις και εταιρίες που πολύ σωστά, έναντι αυτής της αβεβαιότητας, διστάζουν. Ορισμένοι, όπως ένας αυξανόμενος αριθμός πανεπιστημίων, ζητούν επειγόντως άδεια για να χρησιμοποιήσουν υλικό που βρίσκουν το Ίντερνετ στις τάξεις. Μερικοί, όπως ένας αυξανόμενος αριθμός εταιριών, απαγορεύουν ρητά στους υπαλλήλους τους να χρησιμοποιούν στις παρουσιάσεις υλικό που βρίσκουν στο διαδίκτυο. Κατά συνέπεια, ακριβώς τη στιγμή που οι τεχνολογίες του Ίντερνετ δημιουργούν μια έκρηξη ευκαιριών για συνεργατική δημιουργικότητα και κοινή γνώση, η αβεβαιότητα για τις άδειες παρεμβαίνει σ’ αυτή τη συνεργασία.


Εμείς, στο Creative Commons θεωρούμε πως αυτό είναι ένα είδος νομικής παραφροσύνης- μιας παραφροσύνης που δημιουργεί ο νόμος. Όχι μόνο επειδή πιστεύουμε ότι οι άνθρωποι πρέπει να υποχρεούνται να μοιράζονται. Αλλά επειδή πιστεύουμε ότι πολλοί που διαθέτουν το έργο τους στο Ίντερνετ είναι ευτυχείς να το μοιράζονται. Ή ευτυχείς να το μοιράζονται για ορισμένους σκοπούς, αν όχι για άλλους. Ή πρόθυμοι να δουν το έργο τους να διαδίδεται ευρέως, χωρίς να νοιάζονται για τους κανόνες του κοπυράιτ. Και θεωρούμε πως οι άνθρωποι αυτοί μπορούν να χρησιμοποιήσουν έναν απλό τρόπο για να διατυπώσουν τις προτιμήσεις τους.


Αυτό ήταν, λοιπόν, το κίνητρο για τις άδειες CC: Ένας απλός τρόπος για τους συγγραφείς και τους καλλιτέχνες να εκφράσουν τις ελευθερίες που επιθυμούν να έχει η δημιουργικότητά τους. Οι δημιουργοί που θέλουν να πουν ‘Διατηρούνται όλα τα δικαιώματα’, δεν χρειάζεται να υποβάλουν αίτηση. Αλλά οι δημιουργοί που θέλουν απλώς να πουν ‘Διατηρούνται ορισμένα δικαιώματα’ μπορούν να χρησιμοποιήσουν τις άδειες μας για να εκφράσουν απλώς αυτή την ιδέα. Και τα άτομα και οι θεσμοί που επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν έργα που βρήκαν στο Ίντερνετ μπορούν να το κάνουν, χωρίς να φοβούνται ότι θα ταυτιστούν με αυτούς που πιστεύουν ότι ‘Κανένα δικαίωμα δεν τηρείται’, σε ό, τι αφορά στο κοπυράιτ.


Όπως το Κίνημα για Ελεύθερο Λογισμικό (Free Software Movement), πιστεύαμε πως αυτή η επινόηση μπορούσε να συμβάλει στο άνοιγμα ενός χώρου δημιουργικότητας απελευθερωμένου από το ένα μεγάλο μέρος του βάρους που αποτελεί ο νόμος για το κοπυράιτ. Σε αντίθεση, όμως, με το Κίνημα για Ελεύθερο Λογισμικό, ο στόχος μας δεν είναι να εξαλείψουμε τον ‘ιδιόκτητο πολιτισμό’, όπως ορισμένοι από το Κίνημα για Ελεύθερο Λογισμικό επιθυμούν να εξαλείψουν το ιδιόκτητο λογισμικό. Αντίθετα, πιστεύουμε ότι οικοδομώντας ένα προπύργιο ελεύθερου πολιτισμού (με την έννοια του πολιτισμού που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα, τουλάχιστον για ορισμένους σημαντικούς σκοπούς), μπορούμε να αντισταθούμε στις τάσεις που ωθούν προς την άλλη πλευρά. Ακόμη πιο σημαντικό, στην τάση που τροφοδοτείται από την κούρσα στις τεχνολογίες για τη ‘Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων’.


Τι το κακό έχει η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων;


Φανταστείτε αυτή την ευτυχή εικόνα: Η δεκατετράχρονη κόρη σας έχει να γράψει για το σχολείο μια έκθεση για τις πρόσφατες πλημμύρες στη Νέα Ορλεάνη. Το θέμα της είναι το εξής: ‘Πώς οι απόψεις των ανθρώπων για την καταστροφή διαφέρουν ανάλογα με την προέλευσή τους;’ Κάνει λοιπόν αυτό που κάνουν όλο και περισσότερο τα παιδιά: μπαίνει στο Ίντερνετ για να αρχίσει την εργασία της. Ψάχνει στο Google για ειδήσεις σχετικά με τις πλημμύρες. Κι αρχίζει τις αναζητήσεις για να συμπληρώσει την έρευνά της.


Φανταστείτε ότι βρίσκει ένα αρχείο με σημαντικές μαρτυρίες θυμάτων από τις πλημμύρες. Ύστερα βρίσκει σειρές ειδησεογραφικών προγραμμάτων που αναφέρονται στις πλημμύρες. Τέλος βρίσκει κάποια στοιχεία δημοσκοπήσεων για το ποια θα έπρεπε να είναι η αντίδραση της αμερικανικής κυβέρνησης, καθώς και απόψεις για τις κινήσεις που η αμερικανική κυβέρνηση ήδη έκανε.


Ύστερα, χρησιμοποιώντας διαφορετικές φωνές, ταινίες και περιγραφές, η κόρη σας δημιουργεί μια δική της σύντομη ταινία. Ενσωματώνει τις φωνές από το αρχείο ήχου με τη μορφή αφήγησης κι ύστερα παίρνει σύντομες περικοπές από τα ειδησεογραφικά προγράμματα για να δείξει τις διάφορες απόψεις. Κι όταν τελειώσει, σας δείχνει με υπερηφάνεια την εργασία της κι εσείς (κατά πάσα πιθανότητα) πιστεύετε ότι κρατάτε στα χέρια σας το επόμενο έργο του George Lucas.


Η διαλειτουργικότητα είναι το σημαντικότερο ίσως πράγμα που μας έδωσε το Ίντερνετ σε μια πλατφόρμα στην οποία η εμπειρία είναι διαλειτουργική. Πρώτον, ο στόχος που είχαν οι ιδιοφυίες των υπολογιστών και των δικτύων ήταν να βρουν απλώς ένα τρόπο να κάνουν τους υπολογιστές να συνομιλούν μεταξύ τους. Ύστερα, οι ιδιοφυείς στις εφαρμογές, βρήκαν τρόπους να κάνουν το περιεχόμενο που κυκλοφορεί στα διάφορα μηχανήματα να είναι διαλειτουργικό σε μια μόνο ψηφιακή πλατφόρμα. Βρισκόμαστε κοντά σ’ έναν κόσμο όπου οποιοσδήποτε τύπος αρχείου ήχου μπορεί να αναμιχθεί με οποιονδήποτε τύπο αρχείου βίντεο και ύστερα να συμπληρωθεί με οποιονδήποτε τύπο αρχείου κειμένου ή εικόνων. Υπάρχουν εξαιρέσεις, υπάρχουν κάποιοι που δεν παίζουν το παιχνίδι της διαλειτουργικότητας. Αλλά η τάση του διαδικτύου είναι να παράγει έναν κόσμο όπου ο καθένας μπορεί να περικόπτει και να συνδυάζει ο,τιδήποτε, φτιάχνοντας έτσι κάτι καινούργιο. Ακριβώς όπως οι αισθήσεις επεξεργάζονται διαφορετικά είδη εμπειριών (ήχο, εικόνες, μυρωδιά, συγκινήσεις) και ύστερα τα μεταφέρουν σε μια μόνο πλατφόρμα (το μυαλό), έτσι τα ψηφιακά δίκτυα κατέστησαν δυνατό το συνδυασμό πολλών μορφών μέσων επικοινωνίας, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν σε μια μόνο πλατφόρμα.


Αυτή η σύγκλιση είναι που κάνει τη δημιουργική εργασία της κόρης σας δυνατή. Με την έννοια, ασφαλώς, ότι δεν κάνει τίποτα διαφορετικό από αυτό που έκαναν οι κινηματογραφιστές εδώ και περίπου έναν αιώνα. Αλλά η διαφορά είναι πως εκείνη δεν είναι κινηματογραφιστής και δεν χρειάστηκε να αγοράσετε εξοπλισμό αξίας εκατοντάδων χιλιάδων δολαρίων. Οι ψηφιακές τεχνολογίες και το Ίντερνετ έχουν εκδημοκρατίσει αυτόν τον τρόπο ομιλίας. Και μόλις αρχίζουμε να βλέπουμε τη δημιουργικότητα που αυτή η αλλαγή προκάλεσε.


Σκεφτείτε όμως για ένα λεπτό τι είναι αυτό που έκανε την κόρη σας να μπορεί να δημιουργήσει αυτή την ταινία. Δεν ήταν μόνο η ύπαρξη ορισμένων τεχνολογιών- η ψηφιακή τεχνολογία, και ειδικά το Ίντερνετ. Ήταν, επίσης, η απουσία άλλης τεχνολογίας- δηλαδή, τεχνολογιών που ελέγχουν πώς και εάν μπορεί να χρησιμοποιήσει το περιεχόμενο που βρήκε. Όταν η κόρη σας αντέγραψε τις ηχητικές μαρτυρίες αυτών που επέζησαν, ο υπολογιστής δεν ρώτησε ‘για ποιο σκοπό.’ Όταν ενσωμάτωσε αυτές τις καταγραφές στην ταινία της, το λογισμικό δεν της ζήτησε να δείξει ότι έχει άδεια. Μπόρεσε να κάνει όλα αυτά που έκανε επειδή η τεχνολογία δεν ενδιαφέρεται για το εάν έχει την άδεια να τα κάνει. Το Ίντερνετ δεν κατασκευάστηκε έχοντας τις άδειες κατά νου. Η ελεύθερη πρόσβαση ήταν ο κανόνας.


Ωστόσο, η ελεύθερη πρόσβαση δημιουργεί πολλά προβλήματα σε πολλούς- στην πραγματικότητα, μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα σε όλους μας. Είναι πασίγνωστο ότι οι δισκογραφικές και κινηματογραφικές εταιρίες διαμαρτύρονται γι’ αυτό το χαρακτηριστικό του Ίντερνετ. Με βάση τον αρχικό σχεδιασμό του, μπορείς να ‘μοιραστείς’ ολόκληρη τη συλλογή δίσκων και ταινιών που διαθέτεις με τους 100.000 ‘καλύτερους φίλους’ σου. Δεν είναι περίεργο που βλέπουν αυτό το χαρακτηριστικό σαν ιό. Νομίζω όμως ότι ο καθένας μας μπορεί να μετανιώσει γι’ αυτό το χαρακτηριστικό του διαδικτύου σε ορισμένες περιπτώσεις. Θα σας άρεσε, ας πούμε, να προωθήσει κάποιος ένα προσωπικό ηλεκτρονικό μήνυμα που του στείλατε στους 100 καλύτερους φίλους του;


Το θέμα είναι πως όσο καλή κι αν είναι η ελεύθερη πρόσβαση, ορισμένοι τουλάχιστον θεωρούν πως δεν είναι τόσο καλή, τουλάχιστον γι’ αυτούς. Και οι πιο ισχυροί ανάμεσά τους προωθούν τεχνολογίες που μπορούν να εισαχθούν στο Ίντερνετ, επιτρέποντας σε αυτούς, ή γενικά στους κατόχους, να ελέγχουν πώς χρησιμοποιείται το ψηφιακό περιεχόμενο. Εάν λοιπόν αγοράσετε ένα τραγούδι από ένα κατάστημα μουσικής στο Ίντερνετ, ίσως να μπορέσετε να το αντιγράψετε σε τέσσερα πέντε μηχανήματά σας, αλλά δεν μπορείτε να το αντιγράψετε 20 φορές ή να το προωθήσετε στο Ίντερνετ για να έχουν πρόσβαση σ’ αυτό άλλοι. Ή εάν στείλετε ένα εμπιστευτικό έγγραφο, οι τεχνολογίες μπορεί να μη σας δώσουν τη δυνατότητα να το τυπώσετε ή να το μεταφέρετε σε διαφορετικό μηχάνημα. Η ικανότητα ελέγχου είναι βασικά απεριόριστη- φανταστείτε όποιον έλεγχο θέλετε, υπάρχει κάποιος κάπου που εργάζεται για να προσθέσει αυτό τον έλεγχο στις τεχνολογίες του διαδικτύου.


Ονομάστε γενικά αυτές τις τεχνολογίες ‘Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων’. Πιστεύω ότι υπάρχει ισχυρή ώθηση να εισαχθεί η Διαχείριση Ψηφιακών Τεχνολογιών στο Ίντερνετ κι ότι αυτή η ώθηση είναι κακό πράγμα.


Αλλά δεν πιστεύω πως η Διαχείριση Ψηφιακών Τεχνολογιών είναι κακό πράγμα επειδή πιστεύω πως η παραβίαση των δικαιωμάτων των άλλων είναι καλό πράγμα. Το κακό με τη Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων είναι πως εάν αναπτυχθεί σε παγκόσμιο επίπεδο ερήμην μας, θα μας πάει από το ένα άκρο στο άλλο. Χωρίς αμφιβολία, η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων διευκολύνει τις δισκογραφικές εταιρίες να σταματήσουν την παράνομη διάδοση του υλικού τους. Καταστρέφει όμως, επίσης, τις ευκαιρίες για δημιουργική, απρόσμενη, κριτική χρήση. Κινδυνεύουμε να περάσουμε, δηλαδή, από έναν κόσμο όπου δεν υπάρχει ελεύθερη χρήση, σε έναν κόσμο που η άδεια για κάθε χρήση θα είναι ο κανόνας.


Πώς μπορούν, λοιπόν, οι άδειες Creative Commons να βοηθήσουν στην επίλυση του προβλήματος; Η άποψή μας είναι ότι εάν δώσουμε στους δημιουργούς έναν απλό τρόπο να πουν ποιες ελευθερίες επιθυμούν να έχει το υλικό τους, αυτό, για πολλούς δημιουργούς, θα ήταν αρκετό. Όχι αρκετό ίσως για να κυκλοφορήσει το Χόλιγουντ μια νέα ταινία. Αλλά αρκετό για το ευρύ φάσμα των δημιουργών που καθιστούν το δημιουργικό έργο τους διαθέσιμο μέσω του Διαδικτύου.


Ή, για να το θέσουμε αλλιώς, ο στόχος μας ήταν να προσφέρουμε μια τεχνολογία που δίνει τη δυνατότητα να πει κανείς ποια δικαιώματα διατηρούνται και ποια όχι, ελπίζοντας ότι αυτό θα καταστήσει περιττή μια επιπρόσθετη τεχνολογία για την ενίσχυση των δικαιωμάτων που διατηρούνται. Στόχος μας ήταν η ‘Έκφραση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων’. Και ελπίδα μας ότι η καλή Έκφραση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων θα σταματήσει τουλάχιστον το αίτημα για ανεπεξέργαστη Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων.


Γιατί όμως να μην προσθέσουμε τη Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων στα δικαιώματα που εκφράζονται μέσα απ’ την Έκφραση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων του Creative Commons; Τι κακό έχει ένα φτηνό σύστημα που ενισχύει τα δικαιώματα που ήδη διατηρούνται;


Υπάρχουν τουλάχιστον δύο προβλήματα. Μπορούμε να δούμε το πρώτο αν επιστρέψουμε στην εικόνα αυτού που έκανε το διαδίκτυο εκπληκτικό-τη διαλειτουργικότητα. Μια ευρέως διαδεδομένη Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων θα αχρήστευε τη διαλειτουργικότητα. Ή τουλάχιστον θα την αχρήστευε αν δεν υπήρχε προηγουμένως άδεια. Θα μπορούσαμε να εγγράψουμε ή να προσθέσουμε ή να κριτικάρουμε, χρησιμοποιώντας ψηφιακό υλικό, μόνο με την άδεια αυτού που ελέγχει το περιεχόμενο. Και η υποχρέωση άδειας θα αχρήστευε ασφαλώς ένα μεγάλο μέρος των δυνατοτήτων του Ίντερνετ.


Το δεύτερο πρόβλημα έχει να κάνει με την ‘εύλογη χρήση’. Η νομοθεσία για το κοπυράιτ δεν έδωσε ποτέ στους κατόχους του κοπυράιτ το δικαίωμα να τελειοποιήσουν τον έλεγχο στο έργο που υπόκειται στο κοπυράιτ. Η εύλογη χρήση αποτελεί κωδικοποιημένη έκφραση αυτού του ελέγχου. Όπως τις βλέπουμε σήμερα, οι τεχνολογίες Διαχείρισης Ψηφιακών Δικαιωμάτων δεν τηρούν την ‘εύλογη χρήση’.


Η εύλογη χρήση


‘Εύλογη χρήση’: Καμιά λέξη δεν χρησιμοποιήθηκε περισσότερο στις συζητήσεις για το κοπυράιτ και δεν έγινε λιγότερο κατανοητή. Τι είναι η ‘εύλογη χρήση’ (στην Αμερική, ‘εύλογος χειρισμός’ στο μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου) και με ποιο τρόπο απειλείται από τη Διαχείριση των Ψηφιακών Δικαιωμάτων;


Ο νόμος αναγνωρίζει τρία είδη ‘χρήσεων’ για έργα που υπόκεινται στο κοπυράιτ:



1. Ελεύθερες χρήσεις (χρήσεις που δεν εμπίπτουν στη νομοθεσία για το κοπυράιτ, όπως η ανάγνωση ενός βιβλίου)


2. Χρήσεις που υφίστανται ρυθμίσεις (χρήσεις που εμπίπτουν στη νομοθεσία για το κοπυράιτ, όπως η αναδημοσίευση ενός βιβλίου)


3. Εύλογες χρήσεις (χρήσεις που θα μπορούσαν να εμπίπτουν στη νομοθεσία για το κοπυράιτ, αλλά είναι ελεύθερες επειδή η νομοθεσία τις θεωρεί ‘εύλογες’- όπως η αντιγραφή λέξεων από ένα βιβλίο για την παρουσίαση του βιβλίου).


Οι ψηφιακές τεχνολογίες αλλάζουν τις ισορροπίες ανάμεσα σε αυτά τα τρία είδη χρήσεων. Όσο η ζωή μετατοπίζεται στο διαδίκτυο, οι ‘ελεύθερες χρήσεις’ συρρικνώνονται. Επειδή κάθε πράξη στο ψηφιακό διαδίκτυο παράγει αντίγραφο, και τα ‘αντίγραφα’ εμπίπτουν στη νομοθεσία για το κοπυράιτ, υπάρχουν πολύ λιγότερες ‘ελεύθερες χρήσεις’ στον ψηφιακό χώρο.


Αυτή συρρίκνωση σημαίνει ότι η ‘εύλογη χρήση’ πρέπει τώρα να επωμιστεί το φορτίο της προστασίας χρήσεων που προηγουμένως ήταν ελεύθερες. Ωστόσο δεν υπάρχουν πολλά προηγούμενα προστασίας αυτών των νέων ‘ευλόγων χρήσεων’. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει προηγούμενο που λέει ότι είναι ‘εύλογη χρήση’ να δώσεις σε κάποιον ένα βιβλίο. Αυτό συμβαίνει επειδή στον πραγματικό κόσμο, το να δώσεις σε κάποιον ένα βιβλίο δεν ενέπιπτε ποτέ στη νομοθεσία για το κοπυράιτ και επομένως κανείς δεν χρειάστηκε ποτέ την υπεράσπιση του κοπυράιτ για ‘εύλογη χρήση’ για να επιτρέψει αυτή τη πράξη. Εάν αυτό το αντίγραφο δεν έχει άδεια, τότε μόνο η ‘εύλογη χρήση’ μπορεί να διασφαλίσει την ελευθερία να το μοιραστεί κανείς με άλλους. Κι αυτοί που επιχειρούν να υπερασπίσουν την ελευθερία τού να δίνεις πρέπει να αναζητήσουν μια νομοθεσία για ‘εύλογη χρήση’ που φτιάχτηκε για έναν διαφορετικό κόσμο.


Αυτό το σημείο είναι κρίσιμο: πρέπει τώρα να βασιστούμε σε μια άχαρη και ακριβή νομική υπεράσπιση (‘εύλογη χρήση’) για να προστατεύσουμε ελευθερίες που θεωρούσαμε πριν δεδομένες. Χωρίς αμφιβολία, με όλο το χρήμα και τον χρόνο του κόσμου, μπορούμε να φανταστούμε ότι οι ελευθερίες ‘εύλογης χρήσης’ θα μπορούσαν να εξισορροπήσουν την κατάσταση. Εδώ είναι όμως που η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων γίνεται ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο πρόβλημα.


Γιατί πριν ισχυριστείς ότι η χρήση σου είναι ‘εύλογη’, πρέπει να έχεις την τεχνική ικανότητα να χρησιμοποιήσεις το έργο με συγκεκριμένο τρόπο. Η ‘εύλογη χρήση’ αποτελεί άμυνα. Πρέπει να μπορείς να χρησιμοποιήσεις το υλικό με τρόπο που θέτει θέμα κοπυράιτ πριν αναπτύξεις την υπεράσπισή σου.


Ωστόσο εάν η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων αναπτυχθεί με τον τρόπο που σχεδιάστηκε, τότε η τεχνολογία θα σου στερήσει την τεχνική ικανότητα να χρησιμοποιήσεις το έργο με τρόπο που να σου δίνει το δικαίωμα να κάνεις εύλογη χρήση. Και καθώς, τουλάχιστον στις Ηνωμένες Πολιτείες, αποτελεί αδίκημα να φτιάχνεις εργαλεία που τροποποιούν αυτόν τον κώδικα- ακόμη κι αν ο σκοπός είναι η ‘εύλογη χρήση’- ο κίνδυνος της Διαχείρισης Ψηφιακών Δικαιωμάτων γίνεται ορατός: οι ψηφιακές τεχνολογίες συρρίκνωσαν το φάσμα των ‘ευλόγων χρήσεων’ (καθώς κάθε χρήση παράγει ένα αντίγραφο). Η νέα γενιά ψηφιακής τεχνολογίας θα συρρικνώσει το φάσμα των ‘ευλόγων χρήσεων’, στερώντας ακόμη και την ικανότητα να χρησιμοποιηθεί το περιεχόμενο με τρόπο που είναι, κατά τα άλλα, ‘εύλογος’.


Αυτό είναι το πρόβλημα που δημιουργεί η Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων για την ‘εύλογη χρήση’. Πώς μπορεί το Creative Commons να βοηθήσει στην επίλυσή του;


Με δυο σημαντικούς τρόπους:



1. Κατασκευάζοντας μια επίστρωση της ξεκάθαρης δημιουργικότητας του Creative Commons, αυξάνουμε το φάσμα δημιουργικής εργασίας, απαλλαγμένο απ’ τις παγίδες της Διαχείρισης Ψηφιακών Δικαιωμάτων.


2. Καταργώντας τη χρήση της Διαχείρισης Ψηφιακών Δικαιωμάτων που έχει να κάνει με τις ελευθερίες που εγγυάται η άδεια μας, εξασφαλίζουμε ότι οι ελευθερίες που ενσωματώσαμε στην άδεια μας δεν περιορίζονται από τη Διαχείριση Ψηφιακών Δικαιωμάτων. Η πρώτη από τις ελευθερίες αυτές είναι η ‘εύλογη χρήση’. Όπως αναφέρει το μέρος 2 κάθε άδειας, ‘οι άδειες του Creative Commons δεν μεταβάλλουν ή περιορίζουν την ‘εύλογη χρήση’.


Επομένως χρησιμοποιούμε τις άδειες μας για να οικοδομήσουμε τις ελευθερίες που οι δημιουργοί επιθυμούν πάνω σε μια ενισχυμένη επίστρωση ελευθεριών για ‘εύλογη χρήση’. Το Creative Commons σημαίνει, λοιπόν, ‘εύλογη χρήση’-συν: μια υπόσχεση ότι οι όποιες ελευθερίες δίνονται είναι πάντοτε επιπρόσθετες στις ελευθερίες που εγγυάται ο νόμος.


Διαβάστε ακόμα


Ελεύθερος πολιτισμός (στα αγγλικά)


iCommons (στα αγγλικά)

H επανεφεύρεση της ‘ανοιχτής πρόσβασης’ δεν σηματοδοτεί το τέλος της πνευματικής ιδιοκτησίας, παρατηρεί o Christopher May. Είναι μάλλον το τέλος της περιόδου που η πνευματική ιδιοκτησία έμοιαζε να αποτελεί το κυρίαρχο παράδειγμα για να κατανοήσει κανείς πώς η γνώση και η πληροφορία ταιριάζουν στη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας


Όπως βλέπουμε στη ‘Θεία Κωμωδία’ του Δάντη, η ιδέα της διεύρυνσης ενός πόρου μέσω της μοιρασιάς του δεν είναι πρωτότυπη. Πράγματι, αυτοί οι στίχοι του δωδέκατου αιώνα θα μπορούσαν σχεδόν να αποτελέσουν μια έκκληση για την υποστήριξη της αναδυόμενης σφαίρας της ‘ανοιχτής πρόσβασης’ στην αυξανόμενη αντιπαράθεσή της με το παγκόσμιο καθεστώς της πνευματικής ιδιοκτησίας. Οπωσδήποτε, πολλοί από μας χρησιμοποιούμε την Wikipedia, εξαρτιόμαστε από το Google για την αναζήτηση στο Ίντερνετ και προτιμούμε το Firefox (όλα εκ των οποίων βασίζονται σε λογισμικό ανοιχτού πηγαίου κώδικα). Πρέπει όμως να μπορούμε να αναγνωρίσουμε με ποιο τρόπο αυτές οι πρακτικές αποτελούν μέρος μιας πιο διαδεδομένης πολιτικής και οικονομικής μεταβολής προς την ‘ανοιχτή πρόσβαση’ και όχι απλώς προσωπικές και πρακτικές τεχνολογικές επιλογές.


Τις δυο τελευταίες δεκαετίες οι υπηρεσίες και τα προϊόντα που βασίζονται στην πληροφορία και/ή τη γνώση εμπλέκονται όλο και περισσότερο με τις πρακτικές και τα πρωτόκολλα της πνευματικής ιδιοκτησίας. Σ’ αυτό το πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο, η κρατική νομοθεσία παίζει κεντρικό ρόλο στη δόμηση και τη διαμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων μέσω της ρύθμισης και της εκτέλεσης: το κράτος συγκροτεί πάντα, σε κάποιο βαθμό, την κοινωνία μέσω των νομικών μορφών που υιοθετεί για να αναγνωρίσει και να νομιμοποιήσει ορισμένες δραστηριότητες, ενώ καθιστά κάποιες άλλες απαγορευμένες και υποκείμενες σε κυρώσεις- η (λεγόμενη) κοινωνία της πληροφορίας δεν είναι διαφορετική. Πράγματι, μπορούμε να πούμε ότι η νομική μορφή που υποστήριξε την επιταχυνόμενη εμπορευματοποίηση του Ίντερνετ και, στη συνέχεια, την ιδιοποίηση της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας της πληροφορίας, είναι πνευματική ιδιοκτησία, νομοθετημένη από κράτη.


Το νομικό καθεστώς της πνευματικής ιδιοκτησίας


Η εγκαθίδρυση (έστω μερικώς) της παγκόσμιας κοινωνίας της πληροφορίας προκάλεσε την επέκταση της πνευματικής ιδιοκτησίας σε τομείς που μέχρι τότε δεν μπορούσε να γίνει κακή χρήση, προτρέποντας σε διεκδικήσεις κυριότητας σε πτυχές γνώσης και/ ή πληροφορίες που προηγουμένως παρέμεναν στο ‘δημόσιο τομέα’ ή αποτελούσαν μέρος μιας σφαίρας που τώρα ορίζεται ως ‘τα commons της γνώσης’ . Εάν ο καπιταλισμός απαιτεί νέες αγορές για να ανοιχτεί, μια διευρυμένη νομική μορφή της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι αναγκαία προκειμένου να συνεχιστεί η επέκταση στην κοινωνία της πληροφορίας, εφόσον νέοι εμπορεύσιμοι πόροι μπορούν να διαμορφωθούν από την πληροφορία και τη γνώση. Επομένως, αντί η κοινωνία της πληροφορίας να αποτελεί μια πρόκληση για το κράτος ή ένα φαινόμενο έξω από τον έλεγχό του, το κράτος (οι νομοθέτες και οι εκτελεστές του νόμου) είναι σε μεγάλο βαθμό συνεργοί σε ό ,τι αφορά στην ανάπτυξη ενός καπιταλισμού που βασίζεται στην πληροφορία και/ή τη γνώση. Τα κράτη μεσολαβούν (πάλι) μέσω της νομοθεσίας ανάμεσα στα αντικρουόμενα συμφέροντα του κεφαλαίου και των πολιτικών αντιπάλων του.


Επιπλέον, το κράτος είναι εγγυητής της πνευματικής ιδιοκτησίας και δεν αντιμετωπίζει πραγματικούς ανταγωνιστές. Αυτό υπογραμμίζεται από τα αιτήματα του ιδιωτικού τομέα, που γίνονται πιο συγκεκριμένα μέσω της Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights Agreement- TRIPs (Συμφωνία για τις εμπορικές πτυχές των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας), υπό την αιγίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου , που αφορά στη θεσμοθέτηση μιας επαρκούς παγκοσμιοποιημένης προστασίας της ιδιοκτησία τους, μέσα από τις νομικές δραστηριότητες του κράτους. Ενώ γενικά οι πολυεθνικές εταιρίες ζητούν λιγότερη ρύθμιση σε ορισμένους τομείς, η πνευματική ιδιοκτησία δεν είναι ένας από αυτούς. Αντίθετα, βασικό στοιχείο της TRIPs είναι η ριζική διεύρυνση και θεσμοποίηση της κρατικής αρχής- συμπεριλαμβανομένης της αναζήτησης και σύλληψης ατόμων με βάση απλώς και μόνο την υποψία παραβίασης, όπως και της φυλάκισης των ‘χάκερς’ που προσπαθούν να δημιουργήσουν μεθόδους για πρόσβαση χωρίς άδεια σε αυτές τις ιδιοκτησίες.


Η αμφισβήτηση της πνευματικής ιδιοκτησίας


Η προσπάθεια να ενισχυθεί το νομικό καθεστώς και να διευρυνθεί η ικανότητα επιβολής των δομών του προκάλεσε μια απρόσμενη αντίδραση. Η ‘εποχή της πληροφορίας’ εισήγαγε νέες μεθόδους για τη διάδοση και χρήση της πληροφορίας και της γνώσης, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως οι προηγούμενες θεωρήσεις του τρόπου με τον οποίον τα ιδιωτικά δικαιώματα εξισορροπούνται με τα δημόσια, σε ό, τι αφορά στη χρήση και την πρόσβαση σε σημαντικά ‘commons γνώσης’, αγνοήθηκαν. Ήδη, πολλοί δημιουργοί, συγγραφείς και σχολιαστές μοιράζονται τη δουλειά που βρίσκεται σε εξέλιξη στο Ίντερνετ και ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς που θα εμφανιστεί στη συνέχεια σε ‘κανονικές’ διόδους, εμφανίζεται πρώτα στο διαδίκτυο.


Η διάδοση του ιστολόγιου ως μορφή δημοσίευσης και η αυξανόμενη χρήση κοινωνικών δικτυακών χώρων ως ανταλλαγή πληροφοριών (όπως το mySpace) αποτελούν απλώς τα πιο ορατά δημοσίως και πρόσφατα στάδια μιας τάσης που οδήγησε την τελευταία δεκαετία σε μια στροφή προς όλο και πιο διαθέσιμες λειτουργίες συνεχούς ροής. Ωστόσο, ορισμένοι άρχισαν να ανησυχούν ότι η κυκλοφορία της δουλειάς στο διαδίκτυο μπορεί να επιτρέψει σε ανενδοίαστους χρήστες να ενσωματώσουν αυτή την εύκολα προσβάσιμη εργασία σε εμπορικά προϊόντα και να αποκομίσουν κέρδη από την αναπαραγωγή της- εκεί παραμένει πάντοτε η δυνατότητα κακής χρήσης. Η ανάπτυξη της άδειας ‘Creative Commons’ αποτελεί μια απάντηση σε αυτή την ανησυχία, καθώς οι παραγωγοί πληροφορίας και/ή γνώσης επιθυμούν να διασφαλίσουν διευρυμένη πρόσβαση, διατηρώντας παράλληλα κάποιο έλεγχο στη δουλειά τους. Οι άδειες ‘Creative Commons’, παρόμοιες με τη ‘General Public License’ (Γενική Άδεια Χρήσης) που χρησιμοποιείται από τους υπέρμαχους του ελεύθερου λογισμικού, επιτρέπουν διανεμημένη χρήση του περιεχομένου, αλλά επίσης, κι αυτό έχει σημασία, δεν επιτρέπουν την κακή χρήση του (ή ‘περίφραξη’ του) όταν χρησιμοποιείται σε άλλα πλαίσια. Η άδεια είναι διαμορφωμένη ως μενού επιλογών σχετικά με το βαθμό ελεύθερης πρόσβασης που ένας δημιουργός επιθυμεί να επιτρέψει: επιτρέπει μια επιλογή από μια σειρά όλο και μεγαλύτερων ‘ελευθεριών’ χρήσης, τροποποίησης και διανομής.


Αυτή η επέκταση της ιδέας της ‘ανοιχτής πρόσβασης’, που υποστηρίζει την ελευθερία πρόσβασης ως άμεση αντίθεση στην κυριότητα και την εξατομικευμένη ιδιοκτησία στη γνώση, είναι εν μέρει ένα δείγμα της αυξανόμενης πρόσβασης στο διαδίκτυο και τις τεχνολογίες που συνδέονται με αυτό. Ωστόσο, αυτές οι τεχνικές εξελίξεις, ενώ διευκολύνουν τις αντισταθμιστικές κινήσεις έναντι της πνευματικής ιδιοκτησίας, δεν αποτελούν τη μόνη αιτία τους. Αντίθετα, και αυτό είναι προφανές στην κοινότητα του λογισμικού όπου οι ιδέες για ανοιχτή πρόσβαση επανήλθαν, η έκκληση για ανοιχτή πρόσβαση αποτελεί άμεση απάντηση στη στροφή προς μια πιο αποφασιστική προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας που παρατηρείται τις δυο τελευταίες δεκαετίες. Η επιθυμία των ‘ιδιοκτητών’ να προστατεύσουν τα δικαιώματά τους με τεχνικά μέσα όπως η διαχείριση ψηφιακών δικαιωμάτων και μέσω δικαστηρίων, προκάλεσε μια αντίδραση ενάντια σε αυτές τις τόσο επεκτατικές εκφράσεις των δικαιωμάτων των ιδιοκτητών. Εκείνοι που επιδιώκουν πρόσβαση στη γνώση και την πληροφορία αντέδρασαν σε αυτή τη διευρυμένη κακή χρήση, αναζητώντας τρόπους (τεχνικούς και κοινωνικούς) υπονόμευσης της μετατροπής της γνώσης σε εμπορεύσιμο πόρο (ή προϊόν).


Κατά συνέπεια, αυτό που ξεκίνησε ως προβληματισμός για την προστασία των δικαιωμάτων των δημιουργών και των νεωτεριστών ως ανταμοιβή για τις προσπάθειές τους, ενθαρρύνοντας την ανάπτυξη τεχνικών μέσων προστασίας αυτών των δικαιωμάτων, προκάλεσε τελικά μια αντίδραση καθώς εξετάστηκαν οι αρχικές θεωρίες για κίνητρα και ανταμοιβές που αποτελούν την καρδιά της πνευματικής ιδιοκτησίας, και βρέθηκαν ελλιπείς. Όπως συμβαίνει με όλα τα περίπλοκα κοινωνικά φαινόμενα, δεν υπάρχει αμφιβολία πως η επιστροφή στην ‘ανοιχτή πρόσβαση’ είναι αποτέλεσμα μιας ποικίλης σειράς κοινωνικών και τεχνολογικών μεταβολών. Ωστόσο, το πολιτικό κλίμα, όπου το κράτος εμφανίζεται να έχει αυξημένη βούληση να υποστηρίξει τα αιτήματα ιδιωτών ιδιοκτητών πνευματικής ιδιοκτησίας, αποτελεί σημαντικό παράγοντα που συμβάλει σε αυτή την αλλαγή. Η επιστροφή στην ‘ανοιχτή πρόσβαση’ επαναφέρει στο προσκήνιο την ανθρωπιστική έννοια του μοιράσματος, που σχεδόν δεν έχει ιστορικό προηγούμενο, και που στο τέλος του εικοστού αιώνα σαρώθηκε από το θρίαμβο της εξατομικευμένης ιδιοκτησίας. Ωστόσο, η επανεφεύρεση της ‘ανοιχτής πρόσβασης’ δεν σηματοδοτεί το τέλος της πνευματικής ιδιοκτησίας, αλλά μάλλον το τέλος της περιόδου που η πνευματική ιδιοκτησία έμοιαζε να αποτελεί το κυρίαρχο παράδειγμα για να κατανοήσει κανείς πώς η γνώση και η πληροφορία ταιριάζουν στη σύγχρονη κοινωνία της πληροφορίας: τώρα υπάρχει επιλογή- ανάμεσα στην ιδιοκτησία και την ανοιχτή πρόσβαση.


Διαβάστε ακόμα


Η διαχείρηση των ψηφιακών πνευματικών δικαιωμάτων (στα αγγλικά)


Ανάμεσα στην εμπορευματοποίηση και την ανοιχτή πρόσβαση (στα αγγλικά)

Η πνευματική ιδιοκτησία θα πρέπει και στο μέλλον να δώσει στον καλλιτέχνη κίνητρα για δημιουργία και παραγωγή έργων προς όφελος της πνευματικής κληρονομιάς, της πολυφωνίας και της απεριόριστης ποικιλίας, υποστηρίζει η Διονυσία Καλλινίκου.

.


Ο ψηφιακός αιώνας που διανύουμε ίσως να μην αποτελεί την ιδανική εποχή για την πνευματική ιδιοκτησία. Το διαδίκτυο έφερε τη μεγάλη ανατροπή, παρά το ότι η νομοθεσία εξασφάλισε σχετικά έγκαιρα το θεσμικό πλαίσιο προστασίας. Είναι γνωστό ότι, σύμφωνα με την κλασική αντίληψη, η αναγνώριση της πνευματικής ιδιοκτησίας αποσκοπεί στην προστασία του δημιουργού, του πολιτισμού και της οικονομίας. Η πνευματική ιδιοκτησία, ως δικαίωμα και ως θεσμός, εξασφαλίζει πράγματι τη χρηματοδότηση της πνευματικής δημιουργίας, προάγει τον πολιτισμό, αφού κάθε έργο αποτελεί στοιχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς και έχει μεγάλη οικονομική σημασία γιατί οι πολιτιστικές επιχειρήσεις αποτελούν βασικούς συντελεστές συνεισφοράς στο εθνικό εισόδημα.


Η επιβολή των πνευματικών δικαιωμάτων


Η σύνδεση της πνευματικής ιδιοκτησίας με το εμπόριο επιτεύχθηκε σε διεθνές επίπεδο με τη Συμφωνία TRIPS. Η διανοητική ιδιοκτησία θεωρήθηκε ένας από τους βασικούς συντελεστές στην οικονομία των χωρών και έτσι καθιερώθηκαν αρχές, κανόνες και ρυθμίσεις με στόχο την αντιμετώπιση του διεθνούς εμπορίου προϊόντων που αποτελούν αντικείμενο απομίμησης ή παραποίησης, ενώ τονίστηκε η ανάγκη προστασίας του δημοσίου συμφέροντος και η ανάπτυξη της τεχνολογίας. Η καθιέρωση αποτελεσματικών και πρόσφορων μέσων για την επιβολή των δικαιωμάτων, καθώς και η αναγκαιότητα πρόβλεψης μη χρονοβόρων διαδικασιών για την πολυμερή πρόληψη και επίλυση των διαφορών που ανακύπτουν μεταξύ των κυβερνήσεων, αποτελεί έναν από τους βασικούς σκοπούς της Συμφωνίας TRIPS.


Η ανάγκη προστασίας συνδέεται με την οικονομία. Οι σχετικές μελέτες αποδεικνύουν ότι η προστιθέμενη αξία των πολιτιστικών επιχειρήσεων που έχουν σχέση με την πνευματική ιδιοκτησία κυμαίνεται σε ποσοστό περίπου 5% του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος. Οι εθνικές κυβερνήσεις πιέστηκαν και αναθεώρησαν τη νομοθεσία τους, τα αμφισβητούμενα θέματα διευθετήθηκαν στη διαδικασία επίλυσης διαφορών στον ΠΟΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη δούλεψαν εντατικά για το κοινοτικό κεκτημένο και η διεθνής κοινότητα προχώρησε στην ψήφιση των Συνθηκών Internet. Τα πνευματικά δικαιώματα γίνονται ένα από τα βασικά θέματα συζητήσεων σε πολιτικό επίπεδο για τις χώρες που δεν τηρούν επαρκώς τη νομοθεσία. Οι μεγάλοι δικαιούχοι θέλουν να δουν τον «πειρατή» να οδηγείται στο αυτόφωρο και στη φυλακή, εγκύκλιοι τονίζουν την ανάγκη επιβολής της νομοθεσίας, επιστολές και σχετικά έγγραφα προτρέπουν τη διοίκηση και κάθε εμπλεκόμενο να σεβαστεί με κάθε τρόπο την πνευματική ιδιοκτησία.


Ο επαναπροσδιορισμός των κανόνων


Παράλληλα όμως άρχισε να διαπλάθεται ένα κλίμα αμφισβήτησης. Νέα φιλοσοφικά ρεύματα διαμόρφωσαν το θεωρητικό υπόβαθρο για το ανοιχτό περιεχόμενο και την ελεύθερη πρόσβαση, ενώ η τεχνολογία άρχισε να ξεπερνάει το νόμο. Η πνευματική ιδιοκτησία αντιμετωπίζεται με δυσπιστία, ενώ το κοινό εκφράζει σταθερά την άποψη ότι οι νομικοί κανόνες θέτουν φραγμό στη διάδοση της γνώσης. Ο «πειρατής» έχει τη συμπάθεια του κοινού και σε πολλές περιπτώσεις οι νομοθετικές ρυθμίσεις μένουν γράμμα κενό.


Τα συστήματα ανταλλαγής αρχείων peer to peer, τα τεχνολογικά μέτρα, οι περιορισμοί του περιουσιακού δικαιώματος και η εύλογη αμοιβή για την ιδιωτική αναπαραγωγή έχουν γίνει αντικείμενο πολλών προβληματισμών, ενώ το ανοιχτό/ελεύθερο λογισμικό και τα Creative Commons υπόσχονται μία νέα προσέγγιση.


Βρισκόμαστε στην αρχή ενός νέου αιώνα στον οποίο η τεχνολογία έχει αναμφίβολα κυρίαρχο ρόλο. ΄Οσοι κατέχουν τα δίκτυα επιζητούν την ιδιοκτησία του περιεχομένου στο όνομα της πληροφόρησης του κοινού, των συνταγματικών ελευθεριών και των commons. Έντονη είναι η επιθυμία να υπαχθούν οι πνευματικές δημιουργίες στα πράγματα κοινής χρήσης του εμπραγμάτου δικαίου (ΑΚ 967). Πολλοί είναι εκείνοι που υποστηρίζουν την ελεύθερη διάθεση των έργων στο διαδίκτυο χωρίς τους φραγμούς της νομοθεσίας.


Ο αντίλογος είναι μεγάλος. Το νομοθετικό πλαίσιο σε εθνικό, κοινοτικό και διεθνές επίπεδο έχει διαμορφώσει το θεσμικό πλαίσιο προστασίας στο διαδίκτυο που βασίζεται κυρίως στις Συνθήκες Internet και στην Οδηγία 2001/29. Τα τεχνολογικά μέτρα βάζουν εμπόδια στη χρήση και πολλοί είναι εκείνοι που υποστηρίζουν ότι με τον τρόπο αυτό το περιεχόμενο μπορεί να μείνει κλειδωμένο πέρα από τη χρονική διάρκεια προστασίας. Η ψηφιακή νομοθεσία άρχισε πρόσφατα να εφαρμόζεται. Το ίδιο ισχύει και για τη διαδικασία επίλυσης διαφορών σε σχέση με τα τεχνολογικά μέτρα και τους προβλεπόμενους περιορισμούς.


Οι γνωστές πολιτιστικές επιχειρήσεις (παραγωγοί φωνογραφημάτων και οπτικοακουστικών έργων, ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί, εκδότες εντύπων) βοήθησαν τους καλλιτέχνες να δημιουργήσουν και να ζήσουν από την πνευματική δημιουργία τους. Τώρα είναι οι εταιρείες υψηλής τεχνολογίας που στην ουσία επιζητούν τον επαναπροσδιορισμό των κανόνων και τα οικονομικά οφέλη μέσα από καινούργιες αγορές.


Παράλληλα έχει ξεκινήσει ένας κοινωνικός, φιλοσοφικός και πολιτικός διάλογος επαναπροσδιορισμού των κανόνων που έχουν θεσπισθεί. Το ερώτημα που τίθεται είναι που θα οδηγήσει ο διάλογος αυτός και ποιο θα είναι το μέλλον της πνευματικής ιδιοκτησίας.


Τα πνευματικά δημιουργήματα εδώ και πολλούς αιώνες ξεπέρασαν τα εθνικά σύνορα και αυτό έγινε πιο εύκολο στον ψηφιακό χώρο. Τα έργα διακινούνται με μεγάλη ταχύτητα και ευκολία και με τεχνολογικές μεθόδους που συνεχώς εκσυγχρονίζονται. Το δίκαιο έρχεται πολλές φορές εκ των υστέρων να καλύψει την προσβολή που έχει στο μεταξύ λάβει μεγάλες διαστάσεις και θεωρείται κάτι φυσικό και νόμιμο. Η ανταλλαγή μουσικών ή άλλων έργων ανήκει στην καθημερινή συνήθεια πολλών καταναλωτών ιδιαίτερα νέων ατόμων, οπότε γεννιέται το ζήτημα αν είναι σκόπιμο να εφαρμοσθεί η νομοθεσία με όλη την προβλεπόμενη αυστηρότητα. Ο πειρατής των CD του δρόμου δέχεται τη συμπάθεια του κοινού και πολλές φορές και των διωκτικών αρχών. ΄Ετσι αφήνουμε το νόμο και περνάμε στην ηθική και την κοινωνιολογία. Ζητάμε νέες λύσεις που ακούγονται πρωτότυπες αλλά και αυτές είναι δύσκολο να ξεφύγουν από το δίκαιο.


Η πνευματική ιδιοκτησία δεν εμποδίζει την πρόσβαση, την ανάγνωση ή την παθητική χρήση. Βασική είναι η αρχή της προστασίας της μορφής και όχι της ιδέας, η έννοια της ιδιωτικής χρήσης και η διαδικασία των τριών σταδίων. Ο απόλυτος και αποκλειστικός χαρακτήρας του δικαιώματος ανήκει στην κλασική θεώρηση που έχει επίκεντρο το δημιουργό, ενώ τα συμφέροντα της ολότητας εξισορροπούνται στο πλαίσιο των νόμιμων περιορισμών. Τους κανόνες αυτούς ακολούθησαν οι Συνθήκες Internet και η Οδηγία 2001/29 προσαρμόζοντας τις κλασικές αρχές στα νέα τεχνολογικά δεδομένα. Η τεχνολογία δίνει τη δυνατότητα διακίνησης των έργων με δωρεάν λογισμικό και με ψηφιακές άδειες χρήσης, ενώ ο δημιουργός μπορεί να χρηματοδοτήσει το έργο του χωρίς τη διαμεσολάβηση των γνωστών πολιτιστικών επιχειρήσεων. Το θέμα δεν είναι μόνο κοινωνιολογικό ή νομικό, αλλά και οικονομικό. Οι οικονομικές δραστηριότητες που έχουν σχέση με την πνευματική ιδιοκτησία καταλαμβάνουν μεγάλους κλάδους. Στον ψηφιακό χώρο επιζητείται μία νέα οικονομική κατανομή. Το γεγονός αυτό δεν έχει γίνει ακόμη από όλους αντιληπτό, ενώ προβάλλεται σχεδόν πάντοτε το συμφέρον του κοινού.


Η ανακατανομή των οικονομικών μεγεθών δεν είναι κάτι νέο και πάντα διέτρεχε το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας, είτε στις σχέσεις μεταξύ των δημιουργών και των άλλων δικαιούχων, είτε στις σχέσεις τους με τις πολιτιστικές επιχειρήσεις. Σε κάποια στιγμή ερχόταν η ισορροπία για να βρεθεί κάτι άλλο αργότερα. Το ίδιο θα γίνει και στη νέα τάξη πραγμάτων που διαμορφώνεται. Οι τεχνολογικές δυνατότητες είναι τεράστιες και δεν είναι δυνατό να σταματήσει η πρόοδος. Η ίδια η αγορά και η ευελιξία εκ μέρους των δικαιούχων κατά την άσκηση του δικαιώματος θα δώσουν τη λύση. ΄Αλλωστε έχει αρχίσει η online διάθεση των έργων με άδεια και έναντι αμοιβής, ενώ πολλά δημιουργήματα διακινούνται ελεύθερα στο διαδίκτυο, χωρίς να έχουν μετατραπεί σε κοινόχρηστα.


Η προσαρμοστικότητα της πνευματικής ιδιοκτησίας


Η πνευματική ιδιοκτησία πάντα κατάφερνε να επιβιώσει και να προσαρμοσθεί σε κάθε τεχνολογική εξέλιξη. Το διαδίκτυο έχει παγκόσμιο χαρακτήρα, αλλά οι ρυθμίσεις δεν είναι σκόπιμο να εξυπηρετούν μονόπλευρα εκείνους που ηγούνται της τεχνολογίας και της σχετικής βιομηχανίας. Οι προτεινόμενες λύσεις και νέες προσεγγίσεις θα πρέπει να μη διαβρώσουν τις αρχές που εδώ και αιώνες ισχύουν και ειδικότερα να μην οδηγήσουν στην υιοθέτηση κανόνων που προέρχονται από άλλα νομικά συστήματα και από άλλες παραδόσεις. Το όφελος θα είναι αμφίβολο για τον εθνικό καλλιτέχνη, όπως το συγγραφέα που απευθύνεται σε μικρό αναγνωστικό κοινό γιατί χρησιμοποιεί την μητρική του γλώσσα που διαβάζεται και ομιλείται από λίγους. Η Ευρωπαϊκή Ψηφιακή Βιβλιοθήκη αυτό το χάσμα προσπαθεί να καλύψει, να δώσει δηλαδή σε όλους τους λαούς της Ευρώπης τη δυνατότητα να διατηρήσουν την ευρωπαϊκή τους ταυτότητα και την πολιτιστική τους κληρονομιά.


Η διαπλοκή του δικαίου, της πολιτικής και του πολιτιστικού πλουραλισμού ανήκει στην ιδεολογία του 21ου αιώνα. Η πνευματική ιδιοκτησία έχει άμεση σχέση με τον πολιτισμό και κατά συνέπεια είναι σκόπιμο να βασιστούμε στην πολιτιστική και νομική ισοτιμία. Οι έννομες σχέσεις που διαμορφώνονται μέσα από το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι σκόπιμο να ακολουθούν την παράδοση των λαών για να αποφευχθεί η πολιτιστική ομοιομορφία που εύκολα επιτυγχάνεται μέσω του διαδικτύου. ΄Αλλωστε η πνευματική ιδιοκτησία θα πρέπει και στο μέλλον να δώσει στον καλλιτέχνη κίνητρα για δημιουργία και παραγωγή έργων προς όφελος της πνευματικής κληρονομιάς, της πολυφωνίας και της απεριόριστης ποικιλίας.


Διαβάστε ακόμα


Ομάδα μελέτης για την εφαρμογή των Creative Commons στην Ελλάδα


Η ψηφιακή τεχνολογία αρωγός υποστήριξης για τα ΑμεΑ