Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης, η Saskia Sassen συζητά τις θέσεις του καινούργιου της βιβλίου, Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα. Η ανάλυση της επικεντρώνεται στον πολλαπλασιασμό άτυπων πολιτικών και επαναπροσδιορίζει τις σύγχρονες παγκόσμιες εξελίξεις σαν μία πολύπλοκη αλληλεπίδραση ανάμεσα στην κινητικότητα και την ακινησία.


Πάνος Παπούλιας: Στο πρόσφατο βιβλίο σας «Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα: Από τις Μεσαιωνικές στις Παγκόσμιες Συναρμολογήσεις», μελετάτε την παγκοσμιοποίηση σαν μια διαδικασία από-εθνικοποίησης. Ποιες είναι οι πολιτικές επιπτώσεις της ανάλυσής σας σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση;


Saskia Sassen: Πιστεύω ότι σήμερα συντελείται μια θεμελιώδης μετατροπή. Η άποψη ότι με τον όρο παγκοσμιοποίηση μπορούμε να συλλάβουμε αυτή την θεμελιώδη μετατροπή μου προκαλεί ανησυχία για δύο λόγους. Πρώτον, διότι βασίζεται στην υπόθεση ότι η παγκοσμιοποίηση καλύπτει όλα όσα συμβαίνουν εκτός του εθνικού. Δεύτερον, διότι όταν αναφερόμαστε σε μια θεμελιώδη μετατροπή τότε αυτή θα πρέπει εν μέρει να εμπίπτει και στην ουσία: να λαμβάνει χώρα και να αλλάζει αυτό που αποτελεί ιστορικά την πιο περίπλοκη κοινωνική αρχιτεκτονική, το έθνος-κράτος. Επομένως το ερώτημα για εμένα είναι «ποιες είναι οι διαφορετικές τοποθεσίες όπου λαμβάνει χώρα αυτή η μετατροπή»; Θεωρώ ότι όλα συμβαίνουν στο εσωτερικό του εθνικού χώρου και σε εξαιρετικές περιπτώσεις στο εσωτερικό του κρατικού μηχανισμού.


Οι επιπτώσεις τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο είναι πολλαπλές. Γενικά, κάτι τέτοιο σημαίνει ότι όποιος σκοπεύει να κάνει έρευνα για την παγκοσμιοποίηση θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη του αυτό που συμβαίνει εντός του εθνικού. Σημαίνει επίσης ότι δεν μπορεί κάποιος να κάθεται στην πολυθρόνα του στις ΗΠΑ και να νομίζει ότι θα συλλάβει το παγκόσμιο. Χρειαζόμαστε ανθρώπους από διαφορετικές περιοχές για να μας πουν τι συμβαίνει και πως αλλάζουν τα πράγματα εντός του έθνους-κράτους. Επιπλέον, εάν το παγκόσμιο συγκροτείται εντός του εθνικού, αυτό σημαίνει ότι στην πραγματικότητα μπορούμε να είμαστε ενεργοί στην παγκόσμια πολιτική ως πολίτες του έθνους-κράτους. Δεν χρειαζόμαστε ένα παγκόσμιο κράτος. Μπορούμε να κάνουμε πολύ περισσότερα σε μία δια-εθνική πολιτική γεωγραφία από ό,τι νομίζουμε. Σε θεωρητικό επίπεδο, με τον όρο παγκοσμιοποίηση δεν πετυχαίνουμε να συλλάβουμε μια κατάσταση όπου το παγκόσμιο και το εθνικό δεν αλληλοαναιρούνται. Για αυτό τον λόγο χρησιμοποιώ τον όρο «από-εθνικοποίηση», έναν όρο που καλύπτει την τεράστια αλλαγή αυτού που ιστορικά έχει κατασκευαστεί ως εθνικό, που ιστορικά έχει αναπτυχθεί σαν μια τεράστια δύναμη η οποία επέτρεψε στην ταυτότητα, την επικράτεια, την ασφάλεια να υπάρξουν. Η από-εθνικοποίηση δεν αποκλείει, όμως, και την δημιουργία ενός πολύ ισχυρού παγκόσμιου μηχανισμού.


Π.Π.: Με ποιο τρόπο η εμφάνιση αυτών των καινούργιων πολιτικών πρακτικών επηρεάζει τον ρόλο των ΜΚΟ και της κοινωνίας των πολιτών στην παγκόσμια πολιτική;


S.S.: Ένα από τα ζητήματα που με έχουν απασχολήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά δεν είχα καταφέρει να διατυπώσω τόσο ξεκάθαρα όσο στο τελευταίο μου βιβλίο, είναι το ερώτημα της ακινησίας. Η διαφορά σήμερα είναι ότι τονίζουμε την κινητικότητα με την έννοια ότι το παγκόσμιο διαπερνά τα σύνορα. Όπως λένε, οι άνθρωποι που είναι παγκόσμιοι έχουν την ταξική συνείδηση αυτών που ταξιδεύουν συχνά. Εκείνο που πιστεύω εγώ, όμως, είναι ότι εξαιτίας της από-εθνικοποίησης, εν μέρει λόγω των παγκόσμιων φαντασιώσεων, οι άνθρωποι μπορεί να εντάσσονται στα παγκόσμια δίκτυα και τις παγκόσμιες πρωτοβουλίες ακόμα και όταν είναι ακίνητοι.


Για παράδειγμα, οι ακτιβιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν έχουν στο μυαλό τους αφηρημένους κανόνες, αλλά τα βασανιστήρια που συμβαίνουν εκείνη την ώρα μέσα στις φυλακές, στην πόλη τους ή στην πατρίδα τους. Ή οι ακτιβιστές που ασχολούνται με το περιβάλλον έχουν στο μυαλό τους το νερό που μολύνεται εκεί ακριβώς, στην ίδια τους την πόλη. Επομένως πιστεύω ότι τα ζητήματα της τοπικής πολιτικής γίνονται παγκόσμια διότι συμβαίνουν σε μια χώρα μετά την άλλη, σε μια τοποθεσία μετά την άλλη. Ως αποτέλεσμα έχουμε τον συνδυασμό κάποιου που είναι ακίνητος στο όριο, είναι φτωχός, δεν έχει την δυνατότητα να ταξιδεύει, αλλά ταυτόχρονα έχει πάθος με ένα συγκεκριμένο τοπικό ζήτημα. Οι περισσότεροι ακτιβιστές που γνωρίζω δεν γράφουν σαν τον David Held. Έχουν πραγματική εμμονή με ένα πολύ συγκεκριμένο εχθρό. Η διαφορά, όμως, είναι ότι σήμερα η επανάληψη αυτών των φαινομένων συντελεί στην παγκοσμιοποίηση. Και αυτό εγώ το ονομάζω, εν μέρει σαν πρόκληση, αλλά και σαν περιγραφή, «μη-κοσμοπολιτικές παγκοσμιότητες». Γιατί υπάρχει μια αίσθηση του παγκόσμιου (παγκοσμιότητα) για εκείνους τους τύπους ανθρώπων που δεν είναι παγκόσμιοι χρηματιστές με κοσμοπολίτικα γούστα στο φαγητό και τα ρούχα. Η κατάσταση εκείνη που τους καθιστά παγκόσμιους είναι αντίθετα, το πάθος τους για ένα πολύ τοπικό ζήτημα. Επομένως πιστεύω ότι δεν θα πρέπει να μπερδεύουμε το παγκόσμιο με το κοσμοπολίτικο. Εκείνο που πραγματικά με ενδιαφέρει είναι να δώσουμε σε αυτούς τους ανθρώπους την ευκαιρία να συμμετέχουν στην παγκόσμια πολιτική, στις παγκόσμιες υποκειμενικότητες, ακόμα και αν δεν ταξιδεύουν.


Π.Π.: Αυτό όμως καλύπτει μόνο ένα μέρος των λειτουργιών της κοινωνίας των πολιτών. Τι διαφορά υπάρχει όταν αυτοί οι άνθρωποι συμμετέχουν στην παγκόσμια πολιτική;


S.S.: Η ανάλυση μου είναι πιο συγκεκριμένη. Από την μια πλευρά, υπάρχουν οι φτωχοί, οι κολλημένοι με την λάσπη, που είναι ακίνητοι. Αλλά από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και εκείνοι που είναι ενεργοί στις τοπικές πολιτικές του παγκόσμιου. Και θα σας δώσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: έγινε μια δίκη στο εθνικό δικαστήριο στην Ουάσιγκτον εναντίον εννιά πολυεθνικών, μόνο τρεις εκ των οποίων ήταν Αμερικάνικες (οι υπόλοιπες ήταν Ολλανδικές, Αγγλικές και Γαλλικές) που κατηγορούνταν όχι για όσα έκαναν στα στρατηγία τους αλλά για όσα έκαναν παράκτια. Αυτό είναι να κάνει κανείς παγκόσμια πολιτική. Οι πολίτες δεν είναι ανάγκη να ταξιδεύουν, ούτε να πάνε στο παγκόσμιο δικαστήριο. Και φυσικά αυτή είναι μόνο μια επίσημη μορφή πολιτικής.


Π.Π.: Πιστεύετε ότι η καινούργια αυτή μορφή πολιτικών γίνεται κεντρικής σημασίας για την παγκόσμια πολιτική ή πιστεύετε ότι θα είναι πάντα συμπληρωματικές της πολιτικής παλαιού τύπου;


S.S.: Η πολιτική παλαιού τύπου, ο «επίσημος πολιτικός μηχανισμός», τυπική έκφραση του φιλελεύθερου δημοκρατικού κράτους, έχει δύο πολιτικές εργαλειακές λειτουργίες: το εκλογικό σύστημα και το θεσμικό δικαίωμα να δικαστεί ένα κράτος. Θεωρώ ότι αυτοί οι μηχανισμοί υποφέρουν από κούραση. Στην ανάλυση που κάνω στο καινούργιο μου βιβλίο, αυτό που κυριαρχεί είναι η διάδοση των ανεπίσημων πολιτικών.


Με αυτό δεν εννοώ ότι είναι παράνομες, ούτε ότι υπάρχουν χωρίς επίσημη έγκριση. Στη σφαίρα των άτυπων πολιτικών συμπεριλαμβάνω επίσης και τις πολυεθνικές εταιρείες, των οποίων η νομική προσωπικότητα είναι ιδιωτική, αλλά κάνουν και αυτές πολιτική με άτυπο τρόπο. Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουν ενεργοποιηθεί ιδιαίτερα στην πολιτική εντός του κράτους, πιέζοντας πάνω από εκατόν είκοσι χώρες να αλλάξουν στοιχεία της νομοθεσίας τους. Μια άλλη μορφή άτυπων πολιτικών είναι και αυτή των Μητέρων της Plaza de Mayo που στεκόντουσαν καθημερινά σιωπηλές ενάντια στην δικτατορία. Δεν ενεργούσαν σαν πολίτες., αλλά σαν άτυποι πολιτικοί παράγοντες. Ενεργούσαν σαν μητέρες. Η μητέρα δεν είναι επίσημος πολιτικός παράγων. Οι παρελάσεις στο Λονδίνο και την Νέα Υόρκη είναι άλλη μια μορφή άτυπων πολιτικών. Το Capoeira είναι ο χορός των σκλάβων αλλά είναι και μια πολεμική τέχνη. Και υπάρχουν και πολλά άλλα παραδείγματα.


Το θέμα δεν είναι απλά η κούραση με την πολιτική παλαιού τύπου, ή η ανάγκη μίας νέας μορφής ηγεσίας. Νομίζω ότι η ο μεγάλος συνασπισμός στην Γερμανία, που υποτίθεται ότι λειτουργεί περίφημα γιατί δεν ενέχει πια ιδεολογικές διαμάχες, είναι ένα σημάδι αποτυχίας. Δεν ξέρω αν η επίσημη πολιτική θα εξαφανιστεί. Αυτό που ξέρω είναι ότι ο επίσημος πολιτικός μηχανισμός καλύπτει όλο και λιγότερο το πολιτικό (le politique) σε σχέση με τις δεκαετίες αμέσως μετά τον πόλεμο. Και θεωρώ ότι αυτό ξεπερνά την πολιτική των κομμάτων.


Π.Π.: Θεωρείτε ότι η εμφάνιση αυτού του νέου είδους πολιτικών είναι μια επιτάχυνση ενός φαινόμενου που προ-υπήρχε ή ότι είναι κάτι εντελώς καινούργιο;


S.S.: Δεν θα έλεγα εντελώς καινούργιο. Στο βιβλίο αναπτύσσω το επιχείρημα ότι η δυνατότητες πρώτα διαμορφώνονται και έπειτα χρησιμοποιούνται για να μορφοποιήσουν ξανά αυτή την κατάσταση. Είναι πολύ πολύπλοκο. Αλλά θεωρώ ότι αυτό που βλέπουμε είναι ο πολλαπλασιασμός των τόπων όπου συμβαίνει. Για παράδειγμα, δύο όροι χρησιμοποιούνται για να εξηγήσουν αυτό που συμβαίνει στο Λονδίνο: ο ένας είναι η επιστροφή στον εθνικισμό παλαιού τύπου, και ο άλλος η επιστροφή σε ένα ισχυρό εθνικιστικό κράτος. Θεωρώ ότι η έννοια της επιστροφής είναι παραπλανητική: πρόκειται για τον εθνικισμό των ιθαγενών που προβάλουν διεκδικήσεις. Αυτός είναι διαφορετικός από τον ευρωπαϊκό εθνικισμό. Η υποτιθέμενη επιστροφή σε ένα εθνικιστικό κράτος είναι επίσης παραπλανητική. Αυτό που θέλουν οι Άγγλοι εθνικιστές είναι ένα κράτος νέου τύπου.


Επομένως πιστεύω ότι οι πιθανότητες της φιλελεύθερης δημοκρατίας εξαντλούνται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους και δημιουργούν χώρο για ποικιλόμορφες άτυπες πρωτοβουλίες. Μερικοί πληθυσμοί ιθαγενών βρίσκονταν εκεί εδώ και πολύ καιρό. Διαμαρτύρονται εδώ και καιρό. Κάνουν πολιτική εδώ και πολύ καιρό. Αλλά τώρα υπάρχει ένας συνδυασμός συνθηκών που τους επιτρέπει να τοποθετηθούν με συγκεκριμένο τρόπο. Δεν είναι καινούργιος. Διαχέεται και χαρακτηρίζεται από τον πολλαπλασιασμό των λέξεων, και τον πολλαπλασιασμό των τόπων. Με αυτήν την έννοια, δημιουργείται μια παγκοσμιότητα που δεν έχει σχέση με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ).


Π.Π.: Η απο-εθνικοποίηση στην οποία αναφέρεστε κατ’ επανάληψη είναι απλά μια πολιτική διαδικασία; Ή θα λέγατε ότι είναι μια διαδικασία με κανονιστικές και ηθικές διαστάσεις? Αυτό που συνδέει τους «πρώην πολίτες» μεταξύ τους είναι οι κοινές ανάγκες και πόθοι για το πώς τα πράγματα πρέπει να γίνουν. Θεωρείτε ότι υπάρχει μια ηθική πλευρά στην απο-εθνικοποίηση;


S.S.: Νομίζω ότι διαφέρει από περίπτωση σε περίπτωση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο κόσμος δεν έχει ούτε καν συναίσθηση αυτού που συμβαίνει. Μεταξύ των ιθαγενών της Λατινικής Αμερικής σίγουρα υπάρχει εθνικισμός, αλλά για τους ίδιους δεν πρόκειται για εθνικισμό. Σε άλλα σημεία του κόσμου, έχεi ενδιαφέρον πώς η απώλεια της πρόνοιας αλλάζει τις σχέσεις των πολιτών με το κράτος. Φαίνεται ότι όλο και περισσότερο έχουμε το δικαίωμα να μηνύσουμε το κράτος. Σήμερα μπορούμε να έχουμε παραπάνω από μια εθνικότητες. Αλλά για πόσα έθνη μπορεί να πεθάνει κάποιος; Υπάρχουν κι άλλα παραδείγματα, όπως το γεγονός ότι τόσοι νέοι άνθρωποι νοιώθουν ότι μπορούν να έχουν ταξιδιωτική βίζα. Παλιότερα απλά δεν ένοιωθες ότι μπορούσες να το κάνεις. Για μένα αυτές είναι διαφορετικές στιγμές που δείχνουν πώς αλλάζουν τα πράγματα. Σήμερα υπάρχουν πολυποίκιλα στοιχεία που συνδυάζονται δημιουργώντας μία απόσταση μεταξύ πολιτών και κράτους.


Π.Π.: Το έργο σας χαρακτηρίζεται από την αίσθηση ότι το φιλελεύθερο κράτος βρίσκεται σε παρακμή. Που την αποδίδεται;


S.S.: Τίποτα δεν διαρκεί για πάντα, εκτός ίσως από την Καθολική εκκλησία. Αν θα ήθελα να γίνω ιδιαίτερα δραματική θα έλεγα ότι ζούμε τις απαρχές του μέλλοντος, ότι σήμερα ζούμε σε ένα αλλαγμένο κόσμο. Όχι, αυτό δεν είναι το μέλλον. Δεν νομίζω ότι ο κρατικός μηχανισμός θα μετακινηθεί, αλλά το λειτουργικό κράτος. Σήμερα, μόνον 15 κράτη στον κόσμο είναι πλουσιότερα από τις πιο πλούσιες πολυεθνικές εταιρίες. Αλλά ακόμα και αυτές οι πολυεθνικές δεν διαθέτουν την πολύπλοκη διοικητική οργάνωση και τις δυνατότητες διακυβέρνησης που έχουν τα περισσότερα έθνη-κράτη. Θα περιλάμβανα σε αυτά ακόμα και όσα θεωρούνται δυσλειτουργικά, όπως την Αργεντινή και την Ιταλία. Δεν μιλώ απλώς για ένα τέλεια οργανωμένο κράτος, όπως η Σουηδία.


Σύμφωνα με δική μου ανάγνωση, ο εθνικός κρατικός μηχανισμός από-εθνικοποιείται. Αυτό δεν αποκλείει το γεγονός ότι ο εθνικιστικός λόγος μπορεί να γίνει ακόμα πιο ισχυρός. Όντως, είναι ιδιαίτερα ισχυρός σήμερα. Πρώτον, κάνω το διαχωρισμό μεταξύ των πράξεων λόγου (speech acts) του πολιτικού συστήματος και των πραγματικών του επιδόσεων. Δεύτερον, (και ο Νίκος Πουλαντζάς -τον οποίο θαύμαζα ενώ παρακολούθησα μερικά μαθήματά του όταν ήμουν πολύ μικρή για να καταλάβω- το έχει ξεκαθαρίσει) υπάρχουν εσωτερικές διαφοροποιήσεις εντός του κράτους. Ο εκτελεστικός κλάδος της κυβέρνησης δεν έχει απλώς αποκτήσει περισσότερη δύναμη: πρώτον, έχει ιδιωτικοποιηθεί, καταλύοντας το διαχωρισμό μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, και δεύτερον ευθυγραμμίζεται όλο και περισσότερο με το παγκόσμιο.


Όταν το ΔΝΤ καταρτίζει ένα πρόγραμμα για μία συγκεκριμένη χώρα, δεν διαπραγματεύεται με την νομοθετική εξουσία, παρά μόνον με την εκτελεστική. Όταν ο Αμερικανός πρόεδρος ζητά από τη νομοθετικό σώμα να τοποθετήσει τη χώρα σε ταχεία πορεία (fast track), αυτό σημαίνει ότι θα κάνει εκείνος κουμάντο. Το ίδιο συμβαίνει και με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ): μιλά μόνον με την εκτελεστικό κλάδο. Μπορούμε να πολλαπλασιάσουμε το παράδειγμα. Όποιες και αν είναι οι πράξεις λόγου του εθνικισμού, η νομοθετική εξουσία γίνεται περισσότερο κούφια σε εθνικό επίπεδο. Και υπάρχει μία εξήγηση για το πώς όταν την ίδια στιγμή κυριαρχεί η ιδιωτικοποίηση, η απορύθμιση, και η φιλελευθεροποίηση, ενώ ορισμένες κρατικές λειτουργίες εξαλείφονται, άλλοι τομείς ρυθμίζονται περισσότερο και μεταφέρονται στην δικαιοδοσία της εκτελεστικής εξουσίας. Οι ΗΠΑ είναι το πιο ακραίο παράδειγμα, όπου η δημόσια διοίκηση νουθετείται από την εκτελεστική εξουσία. Και αυτό δεν είναι σύννομο. Όταν μελετούμε το εντός του εθνικού, δεν είναι δυνατόν να περιορίσουμε τα πολιτικά ζητήματα σε αυτή την επίσημη σφαίρα. Αυτό που φαίνεται ξεκάθαρα είναι ότι, ανάλογα με τις χρονικότητες, η ιστορία φτιάχνεται συχνά από τους αποκλεισμένους, τους άτυπους , γιατί σε αυτό το σημείο συντελείται η δημιουργία του καινούργιου. Οι άτυποι δράστες δημιουργούν το πολιτικό. Οι δημιουργοί των μεσαιωνικών πόλεων δεν σκέφτονταν για τα θέματα υπηκοότητας, αλλά για το δικαίωμα προστασίας της ιδιοκτησίας τους. Με αυτή την έννοια, το πώς σκέφτονται οι δράστες σχετικά με το τι πράττουν δεν είναι απαραίτητα ο καλύτερος τρόπος για να καταλάβουμε τι συμβαίνει. Μπορεί να υπάρχει μία συστημική τάση την οποία οι δράστες δεν γνωρίζουν.


Π.Π.: Αφού πιστεύετε ότι η ιστορία φτιάχνεται από τους αποκλεισμένους, τους λιγότερο προνομιούχους, αλλά και από ισχυρούς άτυπους παίκτες όπως οι πολυεθνικές, πως βλέπετε το ρóλο των κεντροαριστερών πολιτικών κομμάτων σε σχέση με αυτές τις νέες μορφές πολιτικής;


S.S.: Πρώτα από όλα νομίζω ότι οι πολιτικοί οργανισμοί είναι απαραίτητοι. Αλλά δύο στοιχεία πρέπει να ληφθούν υπόψη. Αν πάρουμε το παράδειγμα της Βολιβίας με τον Έβο Μοράλες ή της Βενεζουέλας με τον Τσάβες βλέπετε το συγκεκριμένο πλαίσιο στο οποίο αναφέρομαι. Τα δύο στοιχεία αναφέρονται λοιπόν πρώτον στην ενσωμάτωση των αποκλεισμένων. Αυτή είναι συχνά η απάντηση του μηχανισμού του έθνους-κράτους όταν αντιμετωπίζει τα αιτήματα των άτυπων δραστών. Στο σχολείο μαθαίνουμε ότι μία μέρα οι πατέρες του έθνους αποφάσισαν να δώσουν το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες και τους μαύρους. Αλλά δεν είναι έτσι: υπάρχουν χρόνια άτυπων αγώνων πίσω από μία τέτοια απόφαση. Και δεν αναφέρομαι στον κομμουνισμό, γιατί είμαι σοσιαλίστρια. Χρειάζεται όλοι αυτοί οι αγώνες να γίνουν ορατοί. Άρα μάθημα πρώτο για όλα αυτά τα κόμματα είναι ότι χρειαζόμαστε ένα ισχυρό κόμμα το οποίο όμως θα αφουγκράζεται αυτό που συμβαίνει. Το θέμα δεν είναι απλά να μαζευτούν πολιτικά στελέχη με εξαιρετικά μυαλά σε ένα δωμάτιο και να εφεύρουν κάτι. Η ιστορία δεν συμβαίνει με αυτό τον τρόπο.


Το δεύτερο θέμα είναι η παγκόσμια πόλη. Η πολυεθνική εταιρία δεν θέλει μία πόλη, αλλά ένα δίκτυο. Οι πόλεις είναι σήμερα κοντόφθαλμες. Αυτό είναι ριζικά λανθασμένο – πρέπει να αναπτύξουν τη δυνατότητα να κάνουν μία πολιτική των δικτύων. Δεν μιλάω για έναν Οργανισμό Ηνωμένων Πόλεων. Εννοώ την δημιουργία πολλών στρατηγικών συνεργασιών. Αν μία εταιρία εδρεύει σε 20 διαφορετικές πόλεις, μπορούν οι πόλεις να συγκροτήσουν ένα αντίστοιχο δίκτυο. Νομίζω ότι ο διεθνισμός βρίσκεται πολύ ψηλά στην ατζέντα. Δεν σημαίνει μία επιστροφή στο παρελθόν, αλλά την δημιουργία νέων δημόσιων φορέων.


Διαβάστε ακόμα


Επικράτεια, δικαιοδοσία, δικαιώματα: Εισαγωγή (στα Αγγλικά)


Μεταναστευτικές πολιτικές: Από τον έλεγχο στην διακυβέρνηση (στα Αγγλικά)

Ο Misha Glenny, ο οποίος εργάζεται πάνω στη συγγραφή ενός βιβλίου για το θέμα, υποστηρίζει ότι αν δεν αντιμετωπιστεί η διευρυμένη ζήτηση για παράνομα αγαθά και υπηρεσίες η καταπολέμηση του διεθνικού οργανωμένου εγκλήματος δεν θα έχει κανένα αποτελέσμα.


Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Ποια θεωρείτε ότι είναι τα νέα χαρακτηριστικά του οργανωμένου εγκλήματος, από το τέλος της δεκαετίας του 1980-αρχές της δεκαετίας του 1990 κι ύστερα;


Misha Glenny: Υπάρχουν δύο γεγονότα. Το πρώτο ήταν η εμφάνιση της παγκοσμιοποίησης και η απελευθέρωση των χρηματοοικονομικών αγορών. Το άλλο ήταν η κατάρρευση του κομμουνισμού, ακολουθούμενη από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η ανάδυση ασταθών μεταβατικών κρατών. Αυτό που συνέβη είναι ότι υπήρξε κατάρρευση της κρατικής εξουσίας σε ευρείες περιοχές του πρώην κομμουνιστικού κόσμου. Αυτή η κατάρρευση δημιούργησε ένα κενό και προκειμένου η νέα οικονομία της αγοράς να λειτουργήσει, έπρεπε να υπάρξει έλεγχος των νομοθετικών συμβάσεων. Το κράτος δεν ήταν σε θέση να εγγυηθεί και το αποτέλεσμα ήταν να εμφανιστούν προστασίες της παρανομίας παντού, στην πρώην Σοβιετική Ένωση και την Ανατολική Ευρώπη. Μια μεγάλη ποσότητα χρήματος συγκεντρώθηκε σε μικρές περιοχές της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Ήθελαν να επεκταθούν, ερευνώντας τις δυνατότητες της αγοράς αλλού.


Και αυτό φέρνει την παγκοσμιοποίηση επί τάπητος. Το χρήμα και τα αγαθά διακινούνταν πιο εύκολα ανά τον κόσμο. Το δι-εθνικό οργανωμένο έγκλημα – που είναι στην πραγματικότητα αποκεντρωμένο και ποικίλο, δεν πρόκειται για ευρείες συνωμοσίες- εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία. Οι ρυθμοί παγκοσμιοποίησης του κόσμου ήταν πολύ γοργοί σε ό, τι αφορά στο εμπόριο, αλλά πολύ πιο αργοί σε ό, τι αφορά στις ρυθμίσεις. Υπάρχουν, λοιπόν, για παράδειγμα, φορολογικές διαφορές ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις χώρες εκτός Ε.Ε. Ένα από τα μεγαλύτερα παράνομα εμπόρια ανά τον κόσμο είναι το λαθρεμπόριο καπνού. Αυτό συμβαίνει επειδή πολλές χώρες έχουν πολύ υψηλούς φόρους στα τσιγάρα.


Αυτός ο συνδυασμός γεγονότων επέτρεψε στις εγκληματικές ομάδες να εξερευνήσουν όλες τις ευκαιρίες. Υπάρχει όμως κι ένα άλλο σημαντικό θέμα, που αφορά τη φύση της παγκοσμιοποίησης. Αυτό ισχύει κυρίως για την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ιαπωνία που είναι οι μεγαλύτεροι φορείς της παγκοσμιοποίησης και επιδιώκουν να ανοίξουν τις αγορές στον ανεπτυγμένο και ημι-ανεπτυγμένο κόσμο για να πουλήσουν εκεί τα αγαθά και τις υπηρεσίες τους, να τοποθετήσουν εκεί τα κεφάλαιά τους, να κάνουν επαναπατρισμό των κερδών τους, ελέγχοντας, παράλληλα, πολύ στενά το εργατικό κίνημα. Αυτό δημιούργησε μια ευρύτατη εγκληματική αγορά σε ό, τι αφορά στην παράνομη διακίνηση εργατικών χεριών. Το άλλο είναι ότι διατηρούν πολύ υψηλές τιμές στα αγροτικά προϊόντα τους. Αυτό σημαίνει πως πολλές από τις αναπτυσσόμενες χώρες ανά τον κόσμο δεν μπορούν να διεισδύσουν στις αγορές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ιαπωνίας και να πληρώσουν τα αγαθά που εισάγουν – στο όνομα της παγκοσμιοποίησης- από τον ανεπτυγμένο κόσμο. Προσπαθούν λοιπόν να διεισδύσουν στις ευρωπαϊκές και αμερικανικές αγορές με αγαθά και υπηρεσίες που έχουν μεγάλη ζήτηση και τα οποία παράγουν, όπως ναρκωτικά, γυναίκες, εργατικά χέρια κ.α. Αυτά είναι τα κύρια θέματα που επέφεραν μια δραματική αύξηση στο ποσοστό του οργανωμένου εγκλήματος, όπως αυτό απορρέει από το παγκόσμιο ακαθάριστο εθνικό προϊόν.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι το κυβερνο-έγκλημα αποτελεί το μέλλον του οργανωμένου εγκλήματος;


M.G.: Πιστεύω ότι το οργανωμένο έγκλημα έχει μέλλον σε όλους τους τομείς. Το κυβερνο-έγκλημα θα αποτελέσει έναν από τους μεγάλους τομείς ανάπτυξης τα επόμενα 15 χρόνια. Όσο περισσότερο δουλεύουμε με υπολογιστές και ηλεκτρονικά συστήματα, τόσο περισσότερες ευκαιρίες θα έχουν οι εγκληματίες να τα εκμεταλλεύονται. Όταν υπήρχαν μόνο οι υπολογιστές και το διαδίκτυο, οι δυνατότητες ήταν περιορισμένες. Τώρα υπάρχουν όλων των ειδών οι καθημερινές λειτουργίες που γίνονται από υπολογιστές. Εάν πάρετε το παράδειγμα του VOIP (Voice Over the Internet Protocol), μπορεί εύκολα να βρεθεί ένας χάκερ που θα ακούει όλες τις συζητήσεις μιας εταιρίας που χρησιμοποιεί VOIP.


Π.X.: Είναι σωστό να θεωρήσουμε το οργανωμένο έγκλημα ως δίκτυο; Εάν ναι, πώς μπορούμε να αντιπαλέψουμε ένα δίκτυο;


M.G.: Όχι, δεν είναι ένα ευρύ δίκτυο. Είναι πολλά μικρά δίκτυα. Όποτε βλέπετε ένα αφεντικό του εγκλήματος να αναπτύσσει μονοπώλιο ή μερικό μονοπώλιο σε ένα εμπόριο, όπως για παράδειγμα, τα καρτέλ του Medellin και του Cali στην Κολομβία, στη δεκαετία του 1980 και του 1990, απλώς ενοποιεί πολλές μικρές ομάδες. Από την ώρα που τσακίσεις τον αρχηγό, τον Πάμπλο Εσκομπάρ ή τον Ροντρίγκεζ Γκάσα, ανακαλύπτεις πως οι περισσότερες από αυτές τις ομάδες είχαν μια σχετική αυτονομία και μπήκαν απλώς για να γεμίσουν το κενό. Το μεγαλύτερο μέρος του οργανωμένου εγκλήματος γίνεται από πολύ μικρές ομάδες. Η κοκαϊνη αποτελεί εμπόρευμα όταν υπάρχουν μεγάλες ομάδες οργανωμένου εγκλήματος. Στην πράξη, τα εμπορεύματα επιδρούν στο είδος των ομάδων, ανάλογα με το πού γεωγραφικά παράγεται το αγαθό, πού πουλιέται κλπ


Γενικά, είναι όπως η έλλειψη επίδρασης που ο θάνατος του Ζάρκάουι είχε στο Ιράκ. Τα ίδιο συνέβη με τον Εσκομπάρ – δεν είχε καμιά επίδραση. Υπήρξε κάποια επίδραση στην παραγωγή του κακάο και την πώλησή του στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην τιμή του στις Ηνωμένες Πολιτείες; Απολύτως καμία.


Π.Χ.: Σε σχέση με την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος, πώς αποτιμάτε τις υπάρχουσες παραδοσιακές μεθόδους;


M.G.: Δεν υπάρχουν αρκετά χρήματα γι’ αυτό. Ένα μεγάλο μέρος των πόρων πάνε αλλού. Για παράδειγμα, σε σχέση με τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας. Στη δεκαετία του 1990, ο πρόεδρος Κλίντον αναγνώρισε ότι το οργανωμένο έγκλημα είναι ισάξιο της τρομοκρατίας- το αποκάλεσε σκοτεινή πλευρά της παγκοσμιοποίησης- τώρα όμως έχει υποβαθμιστεί. Η παραδοσιακή αστυνόμευση, πρώτον, δεν έχει πόρους και δεύτερον δεν οδηγεί στη ρίζα του προβλήματος. Είναι σα να προσπαθείς να κάνεις φράγμα με το δάχτυλό σου.


Η παραδοσιακή αστυνόμευση είναι σημαντική και μπορεί να βελτιωθεί, αλλά δεν θα έχει αποτέλεσμα αν δεν αντιμετωπιστούν τα κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα σε ό, τι αφορά στην πλευρά της προσφοράς, όπως για παράδειγμα, στο Αφγανιστάν, και σε ό, τι αφορά στην πλευρά της ζήτησης- για παράδειγμα, γιατί οι άνθρωποι μεταφέρουν τόσα πολλά από αυτά τα παράνομα αγαθά και υπηρεσίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες; Επειδή, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, για παράδειγμα, σε έναν πληθυσμό που ξεπερνά τα 400 εκατομμύρια ανθρώπων, ένα μεγάλο ποσοστό αυτών των πολιτών έχουν την ακόρεστη επιθυμία να κοιμούνται με πόρνες, να καπνίζουν αφορολόγητα τσιγάρα, να μπήγουν χαρτονομίσματα των 1ο λιρών ή των 50 ευρώ στη μύτη τους. Μέχρι να αντιμετωπιστεί η πλευρά της ζήτησης, δεν πρόκειται να οδηγηθούμε πουθενά. Αυτός είναι ο καπιταλισμός: ο προμηθευτής αναζητά μια αγορά και υπάρχει μεγάλη αγορά εκεί. Εάν κοιτάξετε τις στατιστικές, που η βρετανική κυβέρνηση απρόσεκτα δημοσιοποιεί, ένα ποσοστό 18-20% της ηρωίνης που εισέρχεται στο Ηνωμένο Βασίλειο κατάσχεται. Εκτιμούν πως μόνο αν κατάσχουν γύρω στο 60-70% των ναρκωτικών που εισέρχονται στο Ηνωμένο Βασίλειο θα υπάρξει επίδραση στο οικονομικό κίνητρο των προμηθευτών.


Βασικά, αυτό που κάνουμε είναι αναποτελεσματικό: βάζουμε κάποιους κακούς στη φυλακή, αλλά αυτό δεν σταματά το εμπόριο.


Π.Χ.: Βλέπετε κάποιες θετικές πτυχές ή θετικές επιδράσεις στις πολλαπλές επιχειρήσεις του οργανωμένου εγκλήματος ανά τον κόσμο;


M.G.: Υπάρχουν σε ορισμένα μεταβατικά κράτη, όπου το οργανωμένο έγκλημα παρέχει ένα είδος τάξης. Εάν πάρετε το κλασικό παράδειγμα του Πάμπλο Εσκομπάρ, έκτισε σχολεία και εκκλησίες στο Μέντελιν. Ο Πάμπλο ήταν σεβαστό πρόσωπο σε πολλά μέρη του Μέντελιν και ειδικότερα στις φτωχογειτονιές. Χύθηκε πολύ αίμα στους δρόμους της Μόσχας, και παρ’ όλο που το ποσοστό εγκληματικότητας έφτασε σε μεγάλα ύψη στη Ρωσία, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, οι περισσότεροι άνθρωποι που σκοτώθηκαν ήταν στη μαφία ή επιχειρηματίες. Το κοινό δεν υπέφερε. Εάν πάρετε, για παράδειγμα, την περιοχή Σόλντσεβο, που φιλοξένησε τη μεγαλύτερη ομάδα οργανωμένου εγκλήματος στη Μόσχα, τη Σολντσέβσκαγια, φρόντισαν να διατηρούν τους δρόμους της περιοχής τους ασφαλείς. Οι ομάδες οργανωμένου εγκλήματος αποτελούσαν, σε πολλές περιπτώσεις ανά τον κόσμο, υποκατάστατα για τα κράτη και είχαν κρατικές ευθύνες, φέρνοντας σε πέρας λειτουργίες που το κράτος δεν ήταν τότε σε θέση να επιτελέσει.


Πέραν αυτού, δεν υπάρχει μέθοδος ανεξάρτητης ρύθμισης τέτοιων οργανώσεων και, επομένως, αυτό που συμβαίνει είναι ότι όλο το χρήμα διοχετεύεται σε μια μικρή ομάδα στην κορυφή. Η παρακρατική λειτουργία τείνει να είναι πολύ αυθαίρετη. Μια μέρα ξυπνούν και λένε πως η εκκλησία χρειάζεται καινούρια καμπάνα- θα τους δώσω 400 δολάρια γι’ αυτό. Δεν υπάρχει ισοζύγιο σ’ αυτό. Εάν ο τύπος στην κορυφή είναι πολύ βρώμικος, τότε αυτό είναι κακό για τους ντόπιους.


Διαβάστε ακόμα


Η κυριαρχία του όχλου (στα Αγγλικά)


Τα ναρκωτικά και η τρομοκρατία: Ο ρόλος της Βρετανίας (στα Αγγλικά)

Αυτοί που παράγουν πολιτική στις περισσότερες χώρες τείνουν να συζητούν για τον δι-εθνισμό και τη διασπορά σε πλαίσια που σχετίζονται με θέματα ασφαλείας. Ο Karim H. Karim υποστηρίζει την ανάγκη συζήτησης για την θέσπιση νέων μορφές δι-εθνικών υπηκοοτήτων που να αντανακλούν την σύγχρονη παγκόσμια κινητικότητα .


Η διασπορά έχει επεκταθεί σημαντικά τον τελευταίο καιρό, καθώς διευρυμένες οικογένειες, φίλοι και συνέταιροι εγκαθίστανται σε διαφορετικές ηπείρους. Τα μέλη τους είναι σε θέση να διατηρούν επαφή μεταξύ τους μέσω των σύγχρονων τεχνολογιών επικοινωνίας και έχουν αναπτύξει την αίσθηση ότι αποτελούν παγκόσμιες κοινότητες. Ωστόσο, υπό το φως αυτών των εξελίξεων, οι κυβερνητικές πολιτικές σε ό, τι αφορά στην υπηκοότητα, βρίσκονται πολύ πίσω. Ακόμη και όταν σε δημόσιες συζητήσεις για την εγκατάσταση των μεταναστών τίθενται θέματα όπως οι εθνικές αξίες και η κοινωνική συγκρότηση, ελάχιστη προσοχή δίνεται στην ενδεχόμενη επίδραση των δι-εθνικών και κοσμοπολίτικων απόψεών τους στον κυρίαρχο εθνικό λόγο. Επικεντρωμένοι κατ’ αρχάς στην ανάπτυξη τρόπων ένταξης των μεταναστών στο έθνος, αυτοί που παράγουν πολιτική δεν μοιάζουν να προβληματίζονται με τις εξω-εθνικές κοσμοθεωρίες των τελευταίων. Οι νεοφερμένοι πρέπει να υιοθετούν τις κυρίαρχες αξίες και τα βασικά πολιτισμικά στοιχεία της νέας χώρας και να χαλαρώνουν τους δεσμούς τους με την παλιά.


Η διασπορά στην εποχή της παγκοσμιοποίησης


Πριν από την εισβολή του Διαδικτύου και της δορυφορικής τηλεόρασης, ήταν δύσκολο για τους μετανάστες να παραμένουν σε επαφή με την πατρίδα τους. Οι εθνικές κυβερνήσεις μπορούσαν, κατά συνέπεια, να εργάζονται για την αφομοίωση των νεοφερμένων στην κοινωνία υποδοχής τους. Αυτό επιτεύχθηκε σε ένα βαθμό με τους πρώτους Ευρωπαίους μετανάστες σε χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες,ενώ άρχισε ουσιαστικά με τους μετανάστες δεύτερης γενιάς. Ωστόσο, οι νέες τεχνολογίες κατέστησαν το πρότυπο του ‘melting pot’, της συνύπαρξης διαφόρων φυλών σε μια περιοχή, ανεπαρκές. Επίσης, οι διηπειρωτικές μεταφορές έχουν γίνει πολύ πιο γρήγορες και σχετικά φθηνές, δίνοντας τη δυνατότητα στους μετανάστες να ταξιδεύουν συχνά μεταξύ της νέας και της παλιάς χώρας.


Πολλοί από τους μετανάστες δεν έχουν μόνο τη δυνατότητα να κάνουν το πήγαινε-έλα, αλλά μπορούν να βρίσκονται σε επαφή με την οικογένεια και τους φίλους τους σε σταθερή βάση μέσω του Διαδικτύου. Σε αυτές τις συνθήκες, η έννοια μιας ομοιογενούς εθνικής υπηκοότητας γίνεται όλο και πιο δύσκολη, καθώς τα άτομα αναπτύσσουν υβριδικές ταυτότητες. Η παγκόσμια κινητικότητα έχει καλλιεργήσει μια κοσμοπολίτικη άποψη. Οι άνθρωποι που έχουν διασυνδέσεις με τη διασπορά τείνουν να θεωρούν τους εαυτούς τους πολίτες του κόσμου. Έχουν οικογένεια και φίλους σε πολλές χώρες, όπου ενδέχεται επίσης να κάνουν επιχειρήσεις και να συμμετέχουν σε διάφορα εθνικά δημόσια πεδία. Ένας σημαντικός αριθμός ατόμων που σχετίζονται με τη διασπορά έχουν διπλές, ακόμη και πολλαπλές, υπηκοότητες. Την ώρα που οι κυβερνήσεις θεωρούν τους ανθρώπους ως υπηκόους συγκεκριμένης δικαιοδοσίας, τα μέλη της διασποράς θεωρούν όλο και περισσότερο τους εαυτούς τους ως κοσμοπολίτες.


Το τέλος της πολιτισμικής ομογενοποίησης


Η αποκλειστική διεκδίκηση από το κράτος-έθνος (στη σημερινή του έννοια) της αφοσίωσης του κάθε πολίτη, βρίσκεται σε αντίθεση με τον κοσμοπολιτισμό της διασποράς. Βρισκόμαστε, φαίνεται, σε μια ιστορική χρονική συγκυρία. Είναι σαφές ότι μια μείζων αναθεώρηση είναι αναγκαία, προκειμένου να αντιμετωπιστεί το αυξανόμενο πολιτικό αδιέξοδο ανάμεσα στην κάθετη δομή του κράτους-έθνους και τις οριζόντιες δι-εθνικές δυναμικές της διασποράς.


Φαίνεται ότι η επινοητική φύση του κράτους-έθνους δεν μπορεί πλέον να διατηρήσει το μύθο ενός πολιτισμικά και εθνικά ομοιογενούς πληθυσμού. Ο καπιταλισμός μάς έχει φέρει σε ένα στάδιο που τα δι-εθνικά δίκτυα έχουν γίνει απαραίτητα για την οικονομική επιβίωση του έθνους. Η διεθνής μετανάστευση έχει γίνει αναπόσπαστο στοιχείο του σύγχρονου διεθνούς συστήματος. Οι οικονομίες των ανεπτυγμένων χωρών είναι δύσκολο να λειτουργήσουν χωρίς τη διαρκή ενστάλαξη εργασίας από τα φτωχότερα κράτη, τα οποία με τη σειρά τους είναι όλο και πιο εξαρτώμενα από τα εμβάσματα των μεταναστών.


Το παγκόσμιο σύστημα των κρατών-εθνών υφίσταται σήμερα βαθιές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο διασφαλίζει αυτό που η Seyla Benhabib περιγράφει ως κεντρικούς του στόχους, την εδαφική κυριαρχία, τον διοικητικό έλεγχο, τη σταθεροποίηση της συλλογικής πολιτισμικής ταυτότητας και την επίτευξη πολιτικής νομιμοποίησης. Ο δι-εθνισμός της διασποράς ωθεί τα κράτη-έθνη να επανεξετάσουν αυτούς τους στόχους. Ο καθένας μπορεί να δει ότι υπάρχουν ήδη δι-εθνικές έννοιες υπηκοότητας. Πράγματι, τα κινήματα για το περιβάλλον, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις γυναίκες έχουν κάνει συμμαχίες για τα πολιτικά δικαιώματα με πραγματικά δι-εθνικό χαρακτήρα.


Διεκδικώντας μία δι-εθνική υπηκοότητα


Οι μετασχηματιστικές αλλαγές που επήλθαν με τους νέους τρόπους επικοινωνίας και μεταφοράς, επιβάλλουν τη σκέψη μιας απο-εδαφοποίησης της διακυβέρνησης και, κατ’ επέκταση, της υπηκοότητας. Πολλά κράτη που παράγουν μετανάστες έχουν συνειδητοποιήσει την αξία της καθιέρωσης πολιτικών για τη διασπορά που ενθαρρύνουν τους μετανάστες να επενδύουν στην πατρίδα τους και να ασκούν πιέσεις για τα συμφέροντά της στη χώρα υποδοχής τους. Η Ινδία έχει ήδη καθιερώσει το καθεστώς του Ινδού Μη Μόνιμου Κάτοικου και των Προσώπων Ινδικής προέλευσης, που έχουν ποικίλα προνόμια με στόχο να αποκτήσουν βίζες μεγάλης διάρκειας, φορολογία και δικαίωμα ιδιοκτησίας στη χώρα. Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για αναπτυσσόμενες δι-εθνικές μορφές υπηκοότητας. Η Ινδία, όπως το Ισραήλ, έχει ορίσει υπουργό που εποπτεύει την εφαρμογή της πολιτικής της στη διασπορά. Η Κολομβία, η Δομινικανή Δημοκρατία και η Ιταλία επιτρέπουν στα μέλη της διασποράς να ψηφίζουν στις εθνικές εκλογές της πατρίδας τους. Κυβερνήσεις της ανατολικής και της νοτιοανατολικής Ασίας κάνουν ειδικές διευθετήσεις για τους Κινέζους που έχουν επιχειρήσεις στις χώρες τους. Ένας αριθμός κρατών που παράγουν μετανάστες χρησιμοποιούν ενεργά τα δι-εθνικά μέσα ενημέρωσης για να ενισχύσουν το δι-εθνικό συναίσθημα της διασποράς.


Αυτές οι κυβερνήσεις όμως τείνουν να αποτελούν εξαίρεση. Αυτοί που παράγουν πολιτική στις περισσότερες άλλες χώρες τείνουν συνήθως να συζητούν για τον δι-εθνισμό και τη διασπορά σε πλαίσια που σχετίζονται με θέματα ασφαλείας. Ενώ οι κυβερνήσεις επιφορτίζονται με το αναγκαίο καθήκον της αποτροπής της τρομοκρατίας, δεν μοιάζουν να εκτιμούν την ανάγκη να κατανοήσουν καλύτερα τη φύση της διασποράς. Οι σύγχρονες δυναμικές της παγκοσμιοποίησης και της τεχνολογικής ανάπτυξης καθιστούν αδύνατο το μάντρωμα των μειοψηφικών ομάδων εντός των κρατικών συνόρων. Οι χώροι της διασποράς συμπίπτουν με άλλες μορφές δι-εθνικών διασυνδέσεων. Το πολλαπλό επίστρωμα των διηπειρωτικών επικοινωνιακών δικτύων έχει γίνει αναπόσπαστο στοιχείο της παγκοσμιοποίησης- τα μέσα ενημέρωσης της διασποράς βασίζονται στις δορυφορικές και διαδικτυακές υποδομές που δημιουργήθηκαν και διατηρήθηκαν από κυβερνήσεις και εταιρείες : η παγκοσμιοποίηση από τα πάνω και η παγκοσμιοποίηση από τα κάτω δεν λειτουργούν πάντα αντίθετα.


Οι παλαιότερες αντιλήψεις για την υπηκοότητα γίνονται όλο και πιο παρωχημένες, καθώς αυξάνεται η επίγνωση ότι τα άτομα έχουν πολλαπλές ταυτότητες. Το κράτος-έθνος σιγά- σιγά επαναπροσδιορίζεται σύμφωνα με τις δι-εθνικές διασυνδέσεις που γίνονται από τα μέσα ενημέρωσης, τις μεταφορές, τις εμπορικές και κοινωνικές μεταμορφώσεις. Ωστόσο, οι κυβερνήσεις των κρατών που παράγουν και δέχονται μετανάστες πρέπει να ανταποκριθούν στην ανάγκη να εμπλακούν σε διεθνείς συζητήσεις για τις επιδράσεις της δι-εθνικής διασποράς και του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού στο ρόλο του κράτους-έθνους τον εικοστό πρώτο αιώνα. Είναι πιθανό να φανταστούμε πως μερικές κυβερνήσεις μπορεί να σκεφτούν κάποιες μορφές δι-εθνικών υπηκοοτήτων διαμέσου των ηπείρων- οι οποίες μπορεί να συνεπάγονται την υπέρβαση της σειράς δικαιωμάτων και ευθυνών που εμπεριέχονται στην έννοια της εθνικής υπηκοότητας.


Διαβάστε ακόμα


Η διασπορά και τα επικοινωνιακά της δίκτυα (στα Αγγλικά)


Τα ΜΜΕ της διασποράς (στα Αγγλικά)

Το δέος και ο σεβασμός είναι ακριβώς το είδος των αρετών που ο ορθολογισμός της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών δεν μπορεί να αποδεχτεί, υποστηρίζει ο Stephen Hopgood. Αυτή η ορθολογικότητα είναι το πιο ισχυρό όπλο της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών σε ό, τι αφορά στην αμφισβήτηση των δομών ανισότητας και των καθιερωμένων αρχών που τις συντηρούν.


Σε πλήρη αντίθεση με τις τωρινές τεταμένες σχέσεις τους, λίγο περισσότερο από ένα χρόνο πριν, ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Κόφι Ανάν συζητούσε με ισραηλινό κοινό στην Ιερουσαλήμ για την ‘ιερή υποχρέωση της καταπολέμησης του μίσους και της μισαλλοδοξίας’. Μιλώντας στα εγκαίνια του Μουσείου της Ιστορίας του Ολοκαυτώματος στο Γιαντ Βασέμ, ο Ανάν είπε στους ακροατές του ότι το καθήκον των Ηνωμένων Εθνών να είναι στην εμπροσθοφυλακή του αγώνα κατά του ρατσισμού και του αντισημιτισμού είναι μια υποχρέωση που ‘μας συνδέει με τον εβραϊκό λαό και με το κράτος του Ισραήλ που γεννήθηκε, όπως τα Ηνωμένα Έθνη, από τις στάχτες του Ολοκαυτώματος. Και μας συνδέει με όλους τους λαούς που απειλήθηκαν ή μπορεί να απειληθούν με παρόμοια μοίρα. Τα Ηνωμένα Έθνη πρέπει να παραμείνουν αιωνίως σε εγρήγορση’.


Η ‘ιερή’ ηθική εξουσία του ΟΗΕ


Χρησιμοποιώντας τη λέξη ‘ιερή’, ο Ανάν δεν είχε φυσικά την πρόθεση να αναφερθεί σε οποιαδήποτε θρησκευτική ή πνευματική παράδοση. Η ιερότητα στην οποία έκανε αναφορά εμπεριείχε μάλλον την καθαρή ιδέα του ‘ιερού’, την αίσθηση ότι υπάρχουν πράγματα- συμπεριλαμβανομένων των πεποιθήσεων, των καθηκόντων, των συμβόλων και των φρικαλεοτήτων- που το νόημα και η σημασία τους είναι κατά κάποιο τρόπο αποσυνδεδεμένα από τις συνήθεις θεωρήσεις. Υπερβαίνουν τις γήινες επιθυμίες, ανάγκες, συμφέροντα ή προτιμήσεις αυτών από τους οποίους ζητείται να τα τηρήσουν. Η αναγνώριση του ειδικού καθεστώτος της ιερότητας γίνεται λοιπόν ένα είδος ρητής υποχρέωσης. Συνειδητά ή όχι, ο Ανάν πρόβαλε μια ειδική διεκδίκηση για την ηθική εξουσία των Ηνωμένων Εθνών και κατά συνέπεια του δικού τους ρόλου στη διεθνή πολιτική, συνδέοντάς τον με την ιερότητα, γενικά, και με το Ολοκαύτωμα, ειδικά. Η αναφορά στην ιερότητα και η ερμηνεία των απαιτήσεών της, δεν είναι κάτι που μπορεί να το κάνει ο καθένας.


Τα Ηνωμένα Έθνη είναι η θεσμική μορφή του ιδανικού για μια παγκόσμια υπηκοότητα- μια παγκόσμια κοινωνία των πολιτών- και, παρά τις πολλές αποτυχίες τους, δεν υπάρχει άλλος αξιόπιστος ενάγων για να μιλήσει για λογαριασμό της ‘ανθρωπότητας’ ως σύνολο. Τα κράτη-μέλη είναι ακατάλληλα, καθώς διακατέχονται πολύ εμφανώς από εθνικά και ταξικά συμφέροντα, ιδεολογίες και ειδικές, όχι οικουμενικές, πεποιθήσεις. Ο Κόνορ Κρουζ Ο’ Μπράιεν αναγνώρισε τη μοναδικότητα της ισχύος των Ηνωμένων Εθνών ως χώρο παγκόσμιου τελετουργικού πριν από σαράντα χρόνια και την ονόμασε ‘ιερό δράμα’. Στους κόλπους των Ηνωμένων Εθνών, η μόνιμη Γραμματεία, υπό την ηγεσία σήμερα του Ανάν και αποτελούμενη από διεθνείς υπαλλήλους, υποστηρίζει ότι αποτελεί την προσωποποίηση της αφιλοκέρδειας στις υποθέσεις της παγκόσμιας κοινότητας. Ακόμη και οι σκεπτικιστές, συμφωνούν ότι μόνο ένας θεσμός σαν τη Γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών μπορεί να κάνει κάτι γι’ αυτές. Οι παρατηρήσεις του Ανάν έθεσαν πράγματι ένα ηθικό σύνορο γύρω από την παγκόσμια ιερότητα και έδωσαν στη γενική γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών το ρόλο να το ελέγχει.


Το ιερό και το βέβηλο


Το ανανεωμένο ενδιαφέρον για την ιερότητα δεν προκαλεί έκπληξη, καθώς σε έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο ορθολογικός και κοσμικός, δεν είναι σαφές πώς η ιερότητα μπορεί να γίνει κατανοητή. Η ουσία του κόσμου της ιερότητας περιλαμβάνει αυτό που ο Γάλλος κοινωνιολόγος Εμίλ Ντυρκχάιμ αποκάλεσε ‘πράγματα που τίθενται κατά μέρος.’ Αυτός ο κόσμος βρίσκεται σε αντίθεση με τον ανίερο κόσμο, εκείνον της ζωής μέρα με τη μέρα, με τις υπερβολικά ανθρώπινες ανάγκες, επιθυμίες και συγκινήσεις. Η υλική αναπαραγωγή της κοινωνικής ζωής γίνεται στον ανίερο κόσμο. Η ιερότητα είναι ο κόσμος της ιδανικής αναπαραγωγής. Εδώ καλλιεργείται ό, τι θεωρείται η ουσία μιας κοινότητας ή κοινωνίας. Χωρίς αυτή την έννοια του συλλογικού, που υπερβαίνει τα διαστήματα ζωής του κάθε είδους των συγκεκριμένων ατόμων που το μοιράζονται, η ίδια η κοινωνία δεν μπορεί να αναπαράγει. Κάθε τμήμα της δομής του νοήματός της θα ήθελε συνεχή ανάλυση, συζήτηση και διαπραγμάτευση. Μ’ αυτόν τον τρόπο, η ταυτότητα μιας κοινωνίας που προχωράει θα ήταν το αποτέλεσμα μιας ατέλειωτης σειράς παζαριών και συμβιβασμών. Θα την απορροφούσε η ανίερη ζωή της υλικής αναπαραγωγής. Αυτό δεν σημαίνει πως η ζωή σταματάει, αλλά πως αυτή η ‘κοινωνία’, με την έννοια μιας κοινωνικής συλλογικότητας που σφραγίζεται από υπερβολικά εξαρτώμενες και πρόσκαιρες σχέσεις, δεν μπορεί ποτέ να είναι κάτι παραπάνω από φευγαλέα, σαν το ενσταντανέ ενός κινούμενου φιλμ. Οι κοινωνικοί δεσμοί της είναι μάλλον ‘ισχνοί’ παρά ‘πυκνοί’, για να παραφράσουμε τον Michael Walzer.


Στην πραγματικότητα, βέβαια, το περιεχόμενο του ιδανικού αλλάζει, όπως οφείλει, και ο περίπλοκος τρόπος με τον οποίον οι ανθρώπινες κοινότητες νεωτερίζουν και τροποποιούν μια φαινομενικά καταπιεστική νοηματική δομή είναι συχνά ευφάνταστος και επιδέξιος. Πώς θα μπορούσαν όμως οι κοινωνικοί θεσμοί όπως οι φυλές, τα έθνη, οι θρησκευτικές ομάδες και οι μυστικές αδελφότητες να υπάρχουν ακόμη, χωρίς τουλάχιστον κάποια ενοποιητική έννοια γι’ αυτό που ενώνει τα μέλη τους διαχρονικά; Όταν ο Πάπας πεθαίνει, οι καρδινάλιοι επιλέγουν απλώς έναν άλλον Πάπα- η Καθολική Εκκλησία, η λειτουργία της, τα μυστήρια, οι ιερές προσταγές, δεν πεθαίνουν μαζί του. Η υπερβατική εξουσία εκδηλώνεται μέσα από θεσμικούς κανόνες, πρακτικές, σύμβολα και τελετουργικά που αποτελούν σταθερά σημεία στο τοπίο του νοήματος. Αυτό το συμπυκνωμένο απόσταγμα αιώνων δίνει στους ερευνητές μερικές απαντήσεις για τα πιο οδυνηρά ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ποιος είμαι; Ποιο είναι το νόημα της ζωής; Γιατί πρέπει να συνεχίσω;


Η ικανότητα αυτών των ‘πυκνών’ θεσμών να συγκρατούν τους πιστούς όταν υπάρχουν τόσες άλλες επιλογές διαθέσιμες στη σύγχρονη αγορά της πίστης, δεν είναι ασφαλώς αυτή που ήταν. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τη Δύση, χωρίς να είναι λιγότερο σημαντικό. Πράγματι, αποτελεί επιτυχία της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών. Κι αυτό είναι το θέμα. Μια πετυχημένη παγκόσμια κοινωνία των πολιτών υπονομεύει την ιερότητα.


Η ορθολογικότητα της παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών


Αυτή η κοινωνία των πολιτών μπορεί να προσδιοριστεί με διάφορους τρόπους, παρ’ όλο που σύμφωνα με την πιο ισχυρή σύγχρονη αντίληψη είναι πιθανώς ‘ένας κόσμος μη καταναγκαστικής συλλογικής δράσης γύρω από κοινά συμφέροντα και αξίες που γίνεται πέρα από τα σύνορα των εθνών-κρατών’. Η χρήση του όρου ‘συμφέροντα’ εδώ είναι παράξενη, δεδομένου ότι η ηθική ώθηση της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών υπερβαίνει τα κοινά συμφέροντα (διαφορετικά δεν θα υπήρχε αλτρουϊσμός) αλλά η ιδέα των ‘αξιών’ επικεντρώνει την προσοχή στην ανάγκη για μια βαθύτερη κοινή δομή πίστης. Αυτή η πίστη έχει ορισμένα αναπόφευκτα χαρακτηριστικά, πουν τα τρία σημαντικότερα είναι: Να είναι οικουμενική (δεν μπορούν να υπάρχουν κριτήρια εισόδου), να είναι ομοιόμορφη (δεν γίνεται ανεκτή καμία ανισότητα μεταχείρισης ως αρχή) και να είναι αυτό-εξουσιοδοτούμενη με την έννοια ότι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών πρέπει να αντλεί εξουσία μέσω κάποιας μορφής δημοκρατικής εκπροσώπησης.


Οι συνήθεις ορισμοί της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών έχουν πολλές αδυναμίες. Δίνουν ελάχιστη σημασία στον καπιταλισμό. Είναι υπερβολικά ‘ισχνοί’ για να εμπνέουν την πολιτική δράση και αφοσίωση. Χρειάζονται πολύ περισσότερο εξαναγκασμό απ’ ό, τι οι υπέρμαχοί τους συνειδητοποιούν. Κι ύστερα υπάρχουν τα διλήμματα που συνδέονται με την απουσία μιας αντίθεσης ( το ‘αυτοί’) βάσει της οποίας να προσδιοριστεί το ‘εμείς’, και η έλλειψη κάθε διασύνδεσης μεταξύ των άνισων υλικών συνθηκών στις οποίες οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν τη ζωή τους και της ρητορικής της αλληλεγγύης. Σ’ αυτό το σημείο, η άποψή μου διαφέρει. Υποστηρίζω ότι εγγενής στη φύση της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών είναι η αδιάκοπη αναζήτηση της εξάλειψης της ανισότητας και των διακρίσεων στο όνομα της οικουμενικής ομοιομορφίας. Είναι μια μορφή εκλογίκευσης- το συνεχές ερώτημα ‘γιατί’ αξιώνει βάσιμους λόγους για οποιαδήποτε μορφή κοινωνικής διευθέτησης. Για τον Κόφι Ανάν, αυτή η αναζήτηση απαιτεί αιώνια επαγρύπνιση. Όλα τα είδωλα πρέπει να απαντήσουν στη δημοκρατική εξέταση. Μια τόσο πλήρης εκλογίκευση είναι ο εχθρός της ιερότητας.


Η ανελέητη εξονυχιστική εξέταση, σε συνδυασμό με την ανάγκη κοινωνικών διευθετήσεων για την επίδειξη οικουμενικότητας και ομοιομορφίας, υπονομεύει κάθε ελπίδα για την καθιέρωση της ιερότητας. Αυτή η εκλογίκευση είναι το πιο ισχυρό όπλο της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών σε ό, τι αφορά στην αμφισβήτηση των δομών ανισότητας και των καθιερωμένων αρχών που τις συντηρούν. Οι συνήθειες και οι παραδόσεις δεν έχουν ασυλία, έτσι όπως είναι βασισμένες σε διάφορες μορφές ιστορικών εθίμων, θεμελιώδους ανισότητας, σεξουαλικών απαγορεύσεων, διαφορικών κοινωνικών ρόλων και διακρίσεων φύλου, φυλής, έθνους και ηλικίας.


Υπονομεύοντας την ιερότητα


Η χρήση του όρου ιερότητα από τον Κόφι Ανάν σημαίνει να έχεις και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο. Μπορεί να έχει δίκιο λέγοντας ότι το Ολοκαύτωμα αποτελεί την καλύτερη υποψηφιότητα ως θεμέλιος λίθος της ιερότητας στην παγκόσμια κοινωνία των πολιτών. Για να είναι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών μια ‘κοινωνία’ με όλη την έννοια του όρου, πρέπει να υπάρξουν πράγματα που εμείς, ως παγκόσμιο κοινό, αναγνωρίζουμε και βιώνουμε καθαρά ως μέλη αυτής της κοινότητας. Στις αρχές του 2005, τα Ηνωμένα Έθνη ενέκριναν την παγκόσμια Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος ( στις 27 Ιανουαρίου κάθε χρόνο) ως θεσμική έκφραση αυτής της ιδέας. Και οι παρατηρήσεις του Ιρανού προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, που καταδικάστηκαν ευρέως, ότι το Ολοκαύτωμα είναι ‘μύθος’ στόχευαν αναμφίβολα στη δημιουργία αγανάκτησης ακριβώς επειδή περνούσαν αυτά τα ιερά σύνορα. Το Ολοκαύτωμα προκαλεί τρομακτικό δέος και σεβασμό.


Αλλά το δέος και ο σεβασμός είναι ακριβώς το είδος των αρετών που ο ορθολογισμός της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών δεν μπορεί να αποδεχτεί. Εάν ήταν αποτελεσματικά, θα μπορούσαν να εξυψώσουν πηγές εξουσίας που έχουν να κάνουν με το νόημα της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών πέρα από τη δημοκρατική βούληση, δημιουργώντας νέες παραδόσεις που κινδυνεύουν, με το πέρασμα του χρόνου, να σταθεροποιήσουν την ανισότητα και τη διαφορική μεταχείριση. Να καταλήξουν, κατά πάσα πιθανότητα, να ελέγχονται από μια ιερατική τάξη και ίσως αυτό να φιλοδοξεί ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών να γίνει- προνομιακός ερμηνευτής της παγκόσμιας ιερότητας. Με αυτούς τους τρόπους, η ιερότητα αναδημιουργεί την ανισότητα- πρόσβασης, γοήτρου, και δημοκρατικής εφαρμογής της λογικής- που η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών υπονομεύει. Επιπλέον, το Ολοκαύτωμα δεν είναι ένα γεγονός που συνέβη στην ‘ανθρωπότητα’, παρά στο βαθμό που κάνουμε μαζική αφαίρεση, αλλά ένα γεγονός που συνέβη πολύ σαφώς στους Εβραίους, κυρίως, όπως και σε διάφορες άλλες καταδιωγμένες ομάδες. Μόνο αν του διαβρώσουμε τον ειδικό χαρακτήρα του, μπορούμε να το αναγάγουμε σε οικουμενικό έγκλημα. Η ιστορία του, το πλαίσιό του, οι μοναδικές λεπτομέρειές του (όπως η προηγούμενη ιστορία του ευρωπαϊκού αντισημιτισμού) θα πρέπει σταδιακά να σβήσουν προκειμένου να φορέσει τον μανδύα της επίθεσης στην ανθρωπότητα ως σύνολο. Η Ιστορία δεν μπορεί να έχει εξουσία στους κόλπους της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών γιατί είναι αντι-Ιστορία μέχρι τον πυρήνα της- μπορεί πάντα να χαραχτεί μια καθαρή μολυβιά και οι υπάρχουσες κοινωνικές διευθετήσεις να τεμαχιστούν και να ξαναφτιαχτούν. Στην πραγματικότητα, η προ-σύγχρονη ιστορία είναι μια μακρά ιστορία αδικίας, καταπίεσης, διάκρισης και ηθικού πισωγυρίσματος και κάθε χρόνος που πέρασε από τότε είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση της ηθικής προόδου.


Το συμπέρασμα είναι: Όχι ιερότητα, όχι αναπαραγωγή, και όχι ρόλος μαμής για τα Ηνωμένα Έθνη ή όποια άλλη ‘κοινωνία των πολιτών’. Τα Ηνωμένα Έθνη δεν μπορούν να ανακηρύξουν οποιοδήποτε σύμβολο, τελετουργικό ή ιστορία, αυτό είναι εκτός συζήτησης. Πρέπει να απορρίψουν την εξουσία του παρελθόντος και επομένως να απορρίψουν την εξουσία του δικού τους παρελθόντος (γιατί το παρελθόν είναι πάντα λιγότερο προοδευτικό από το παρόν, που είναι πάντα κατώτερο από τον κόσμο που έρχεται). Η ιερότητα, ασφαλώς, δεν εξαφανίζεται. Παραμένει στο υπο-οικουμενικό επίπεδο, αθεράπευτα μεροληπτική, ηθικά και πολιτιστικά ποικίλη. Θα παραμείνει αντικείμενο ευλάβειας ακριβώς επειδή ο ορθολογισμός που αγγίζει μια ισχνή παγκόσμια συνείδηση δεν μπορεί να την προσαρμόσει. Ο κόσμος της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών είναι, στην πραγματικότητα, ένα πεδίο λειτουργικότητας και ανταλλαγής, όχι νοήματος (χωρίς να ξεχνάμε τους πολλούς τρόπους με τους οποίους οι ‘πολίτες του κόσμου’ προσπαθούν να του δώσουν νόημα). Η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών είναι σαν ένα αεροδρόμιο όπου διάφοροι άνθρωποι συναντιούνται στο τράνζιτ και μοιράζονται μια επιφανειακά παρόμοια εμπειρία πριν γυρίσουν πίσω στον ‘πυκνό’ κοινωνικό κόσμο που τους περιμένει.


Διαβάστε ακόμα:


Κατανοώντας την Διεθνής Αμνηστία


Παγκόσμια κοινωνία πολιτών: Η πολιτική ενός νέου κόσμου;

Οι προοδευτικές πολιτικές πρέπει να υποστηρίζουν ορισμένες κεντρικές αξίες και ταυτόχρονα να ανταποκρίνονται στη σύγχρονη ατζέντα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των θεμάτων του φύλου και των περιβαλλοντολογικών προβλημάτων. Οι κεντροαριστερές πολιτικές δυνάμεις και τα κινήματα της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να ανταποκριθούν στην πρόκληση της συμφιλίωσης αρχών και αποτελεσματικών πολιτικών.


Μια συνέντευξη στον Πάνο Παπούλια για το Re-Public


Η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει


Πάνος Παπούλιας: Σε ένα από τα πιο πρόσφατα έργα σας, Η Παγκόσμια Συνθήκη, αναφέρεστε στην ανάγκη μεταρρύθμισης της διαδικασίας της παγκοσμιοποίησης. Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι κυριότερες κατευθύνσεις προς τις οποίες η μεταρρύθμιση αυτή πρέπει να στοχεύει;


David Held: Λοιπόν, υπάρχουν δύο κύρια ρεύματα σκέψης για την παγκοσμιοποίηση. Το πρώτο είναι η συμβατική και πασίγνωστη νεοφιλελεύθερη θέση, που υποστηρίζει ουσιαστικά ότι οι αγορές αποτελούν το κλειδί για τη μεταρρύθμιση και την ανάπτυξη. Οι περισσότεροι από τους κύριους υποστηρικτές και οι περισσότεροι από τους κυρίαρχους θεσμούς της διεθνούς τάξης δημιουργούν και συντηρούν κανόνες που ενισχύουν αυτό το σχέδιο. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν αυτοί που υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα είναι η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και η ίδια η παγκοσμιοποίηση και χρειαζόμαστε περισσότερες τοπικές και εθνικές λύσεις για το μέλλον μας.


Η δική μου θέση δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Νομίζω ότι υπάρχουν βαθιά προβλήματα στη νεοφιλελεύθερη εκδοχή της παγκοσμιοποίησης, αλλά νομίζω επίσης ότι η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει. Ο κόσμος έγινε πιο διασυνδεδεμένος, η ηλεκτρονική και τεχνολογική επανάσταση και το ίντερνετ προωθούν νέες μορφές ανθρώπινης επικοινωνίας. Δεν αναδιαμορφώνουν μόνο τις ίδιες τις επικοινωνίες, αλλά τη φύση του επιχειρείν, αλλάζουν την υποδομή της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης. Νομίζω λοιπόν ότι πέρα από τη συζήτηση για το μέλλον της παγκοσμιοποίησης σήμερα πρέπει να διαχωρίσουμε ορισμένα πράγματα: ότι η αυξανόμενη διασύνδεση του κόσμου ήρθε για να μείνει και το ερώτημα είναι πώς πρέπει να είναι.


Νομίζω ότι η νεοφιλελεύθερη λύση έχει αποτύχει, δηλαδή ο φονταμενταλισμός των αγορών από τη μια πλευρά και οι δυνάμεις κατά της παγκοσμιοποίησης από την άλλη, δεν παρέχουν μια σοβαρή απάντηση στα προβλήματα της παγκόσμιας διασύνδεσης και στο γεγονός ότι όλο και περισσότερο η μοίρα και οι τύχες της κάθε χώρας και όλων των χωρών σε ζωτικά θέματα –από τους εμπορικούς μέχρι τους περιβαλλοντολογικούς κανόνες- δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με τοπικές ή εθνικές λύσεις.


Είναι η κοινωνία των πολιτών προοδευτική;


Π.Π.: Αναφερθήκατε εν συντομία στα μειονεκτήματα των κινημάτων κατά της παγκοσμιοποίησης με την έννοια της αντίδρασής τους στα θέματα που ανακύπτουν από το αυξανόμενο επίπεδο παγκόσμιας διασύνδεσης. Θα μπορούσατε να αναπτύξετε περισσότερο το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων σε σχέση με την παγκόσμια μεταρρύθμιση;


D.H.: Δεν υποθέτω πως τα παγκόσμια κινήματα είναι αναγκαστικά ανώτερα ή σοφά. Οφείλουν να δείξουν πως είναι στη φύση των πολιτικών τους και στη φύση της δουλειά τους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορείτε να βρείτε αναρίθμητες κοινωνικές ομάδες που τάσσονται υπέρ των αμβλώσεων και άλλες τόσες που τάσσονται εναντίον. Όλες τους είναι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, αλλά δεν είναι όλες προοδευτικές. Η προοδευτική φύση της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να εξετάζεται, μέχρι ενός σημείου, ανεξάρτητα από τα ίδια τα κινήματα.


Για να απαντήσω σε γενικές γραμμές στην ερώτησή σας, νομίζω πως τα τελευταία 20 ή 30 χρόνια, αρχίζοντας από τις αλλαγές στις περιβαλλοντολογικές πολιτικές που προωθήθηκαν από τα οικολογικά κινήματα και μέχρι τη γένεση των κινημάτων που έχουν να κάνουν με την παγκοσμιοποίηση, τα κοινωνικά κινήματα υπήρξαν απίστευτα σημαντικά στην άσκηση πιέσεων για να αλλάξει η ατζέντα της παγκοσμιοποίησης, να ξεφύγει από το νεοφιλελεύθερο πρότυπο, καθώς και στην άσκηση πιέσεων για περισσότερο εκδημοκρατισμό και υπευθυνότητα στις παγκόσμιες διαδικασίες, όπως επίσης στους εθνικούς θεσμούς, θέτοντας νέα θέματα στην ατζέντα σε αρκετά βασικές μορφές. Υπάρχει η OXFAM, στο προσκήνιο των συζητήσεων για το εμπόριο, το χρέος, ακόμη και τη φτώχεια. Υπάρχουν οι Γιατροί χωρίς Σύνορα που κάνουν εκπληκτική δουλειά για την υγεία και τη διανομή της υγείας και άλλοι. Πολλές παράλληλες ομάδες κάνουν σημαντική δουλειά, αλλάζοντας την ατζέντα σε τοπικό όπως και σε πιο παγκόσμιο επίπεδο.


Έχουμε δει τα τελευταία 20 έως 30 χρόνια το επίτευγμα των κοινωνικών κινημάτων που μετατόπισαν την ατζέντα από το εμπόριο και το χρέος στο περιβάλλον, τη βιωσιμότητα, τη φτώχεια και λοιπά. Ο ρόλος των διανοούμενων, των πολιτικών κομμάτων είναι να συζητήσουν αυτή την ατζέντα, όχι απλώς να τη δεχτούν μόνο και μόνο επειδή προήλθε από την κοινωνία των πολιτών. Με άλλα λόγια, πρέπει να ξέρουμε γιατί ορισμένες συνεισφορές της κοινωνίας των πολιτών είναι προοδευτικές και άλλες όχι.


Οι προκλήσεις της κεντροαριστεράς


Π.Π.: Ποια πιστεύετε λοιπόν ότι είναι η ουσία μιας προοδευτικής κοινωνίας των πολιτών ή η προοδευτικότητα στην πολιτική;


D.H.: Η ουσία της προοδευτικότητας σήμερα έχει στον πυρήνα της βασικές αρχές παγκόσμιας δικαιοσύνης, βασικές αρχές δημοκρατίας και υπευθυνότητας, βασικές ανησυχίες για το περιβάλλον και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Αναγνωρίζει επίσης ότι οι αγορές ήρθαν για να μείνουν αλλά πρέπει να εφοδιαστούν με νέα είδη κανόνων. Πρέπει να δεχτούμε πως εάν επιθυμούμε να μετατοπίσουμε την ατζέντα επιτυχώς, τότε πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε πως οι κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου δεν πρόκειται να το αποδεχτούν έτσι απλά εκτός κι αν ανταποκρίνεται σε κάποιες από τις ανησυχίες τους, που αφορούν θέματα ασφαλείας, όχι μόνο την τρομοκρατία αλλά επίσης το πρόβλημα των κρατών αμφισβητούμενης νομιμότητας και της εξάπλωσης των πυρηνικών. Αυτού του είδους τα θέματα δεν είναι δημοφιλή στην κεντροαριστερά. Νομίζω ότι προκειμένου η προοδευτικότητα να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της διακυβέρνησης, πρέπει να διατυπώσει καθαρά τις ανησυχίες της κοινωνίας των πολιτών, αλλά να δώσει επίσης σοβαρές απαντήσεις στη συμβατική ατζέντα. Το εκλογικό σώμα δεν μπορεί να πειστεί ότι η κεντροαριστερά διαθέτει ικανή απάντηση σε θέματα διακυβέρνησης, εκτός κι αν μπορέσει να ενσταλάξει τις αξίες της σ’ αυτές τις μεγάλες προκλήσεις.


Π.Π.: Νομίζετε ότι η κεντροαριστερά ενσωματώνει ιδέες που είχε η αριστερά 30-40 χρόνια πριν;


D.H.: Πρέπει να θυμόμαστε πάντα ότι η αριστερά δεν είχε ποτέ αποτελέσει μια μοναδική, συγκροτημένη φωνή, όπως και σήμερα στην κεντροαριστερά υπάρχουν πολλές φωνές. Μέχρι ενός σημείου, αυτό είναι καλό: το πρόβλημα της ερμηνείας του κόσμου είναι τόσο περίπλοκο που υπάρχει χώρος για διαφορετικές κρίσεις και θέσεις.


Η κεντροαριστερά πρέπει να είναι δημοκρατική, πρέπει να είναι ανεκτική, πρέπει να είναι πλουραλιστική, πρέπει να είναι ανοιχτή σε εναλλακτικές απόψεις. Αυτό όμως που τη διαφοροποιεί από την κεντροδεξιά είναι η δέσμευση σε ορισμένες κεντρικές αξίες. Κατά την άποψή μου, αυτές οι κεντρικές αξίες είναι ορισμένες από τις παραδοσιακές αξίες του σοσιαλισμού, αλλά και μια σειρά αξιών που ο σοσιαλισμός δεν κατάλαβε ή δεν διατύπωσε καλά. Νομίζω ότι οι μαρξιστές και κάποιοι άλλοι σοσιαλιστές εξέλαβαν ορισμένα θέματα της σύγχρονης πολιτικής στραβά. Δεν κατάλαβαν το κράτος: νόμιζαν πως το κράτος θα έσβηνε. Δεν κατάλαβαν τη φύση των σύγχρονων εκλογικών σωμάτων, που είναι πολύ πιο διάχυτα και αποσπασματικά. Δεν κατάλαβαν το πρόβλημα των δικαιωμάτων και των ελευθεριών.


Επομένως, η κεντροαριστερά σήμερα οφείλει να θέσει τις κλασικές ανησυχίες για κοινωνική δικαιοσύνη και απελευθέρωση στο επίκεντρο. Σήμερα, όμως, αυτή η ατζέντα πρέπει να συνδεθεί με το καθεστώς των ανθρώπινων δικαιωμάτων, με τους προβληματισμούς για το θέμα των φύλων, με τη βιωσιμότητα του περιβάλλοντος, με μια ολόκληρη γκάμα θεμάτων που δεν αποτελούσαν μέρος της παραδοσιακής αριστεράς. Η μεταφορά των κεντρικών αξιών μιας προοδευτικής κεντροαριστεράς στη δημόσια πολιτική σημαίνει πολύ σκληρό πολιτικό προβληματισμό και πολύ σκληρή πολιτική δουλειά. Δεν αρκεί πλέον η κριτική και ο σκεπτικισμός, η κεντροαριστερά πρέπει να αρθρώνει μια πολιτική πειστική, εφικτή και πρακτική.


Π.Π.: Μιλάτε για ένα μίγμα ηθικής οντολογίας, πολιτικής ιδεολογίας και πραγματισμού;


D. H.: Ναι, αλλά ο πραγματισμός δεν σημαίνει αναγκαστικά εγκατάλειψη αυτών που έχουμε. Αυτός είναι ο λόγος που ασκώ τόσο σκληρή κριτική σε όλο μου το έργο σε δυό σειρές πολιτικών επιλογών που διαμόρφωσαν πρόσφατα τη φύση της παγκοσμιοποίησης: Η Συναίνεση της Ουάσιγκτον, από τη μια πλευρά, και το δόγμα ασφαλείας της Ουάσιγκτον από την άλλη. Πρόκειται για καταστροφικά πακέτα πολιτικής. Μου φαίνεται πως και τα δύο βασίζονται σε παρεξήγηση του κόσμου όπως τον ξέρουμε, και τα δύο είναι φανερό ότι θα έχουν επιζήμια αποτελέσματα.


Μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής


Π.Π.: Ωστόσο, υιοθετώντας, μερικώς έστω, τον πραγματισμό, η κεντροαριστερά και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ειδικότερα δεν κινδυνεύουν να διολισθήσουν στο χομπεσιανό έδαφος της πολιτικής της ισχύος;


D.H.: Νομίζω πως η ερώτηση είναι σωστή. Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος όταν συνδέουμε τα ιδανικά με την πολιτική να διολισθήσουμε σε μια βραχυπρόθεσμη πολιτική δομή, εγκαταλείποντας τα ιδανικά. Νομίζω πως υπάρχει εκεί μια διαφορά ανάμεσα στο ρόλο των κομμάτων και το ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Κατά κάποιο τρόπο, ο ρόλος του κόμματος της κεντροαριστεράς είναι να δημιουργήσει μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής. Ένα αποτελεσματικό κεντροαριστερό κόμμα είναι μια παραγωγική γέφυρα. Αλλά οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει πάντα να προωθούν την ατζέντα τους πιο πέρα, γιατί χωρίς αυτή την πίεση οι πολιτικοί θα διολισθαίνουν στις συμβατικές πολιτικές.


Κοιτάξτε την ιστορία του προοδευτικού σχεδίου στη Βρετανία σήμερα. Το μπλερικό σχέδιο ξεκίνησε με αυτόν τον νέο σαιξπηρικό κεντροαριστερό πρίγκιπα. Κόλλησε τώρα στο τέλμα των συζητήσεων για τη δημόσια πολιτική, τη μεταρρύθμιση του δημόσιου τομέα και την καταστροφική, οπισθοδρομική εξωτερική πολιτική.


Με άλλα λόγια, οφείλουμε να διαχωρίζουμε τον ρόλο του κόμματος, που είναι να λειτουργεί ως περιστροφική γέφυρα και το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων, που είναι να διασφαλίζουν συνεχώς ότι αυτά τα ιδανικά προωθούνται αποφασιστικά και εκπληρώνονται.


Π.Π.: Πιστεύετε ότι τα κοινωνικά κινήματα αναδύονται μέσα από τις ανεπάρκειες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας;


D.H.: Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι ταυτόχρονα αναπότρεπτη και πολύ αδέξια. Αναπότρεπτη επειδή δεν υπάρχουν πολλές εναλλακτικές λύσεις σε αυτή τη μορφή της δημοκρατίας. Αδέξια επειδή είναι πολύ αναποτελεσματική, δεν είναι πολύ καλή στο διάλογο και λοιπά. Οφείλουμε να είμαστε ευφάνταστοι, να σκεφτούμε νέες μορφές διαβούλευσης ικανές να κάνουν τους πληθυσμούς να εμπλακούν στην πολιτική. Η προοδευτική κοινωνία των πολιτών είναι εν μέρει ένας νέος τόπος πολιτικής που το κράτος επιθυμεί να κατακτήσει ή να έχει ως συνομιλητή κι αυτός ο πλουραλισμός αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο για μια υγιή δημοκρατία. Η τυπική δημοκρατία είναι η κατάσταση που διαμορφώνει το έδαφος για να ανθίσει η κοινωνία των πολιτών. Αντίστροφα, η κοινωνία των πολιτών είναι το έδαφος στο οποίο η δημοκρατία συντηρείται. Προϋποθέτουν η μια την άλλη.


Π.Π.: Στην περίπτωση της πρόσφατης βρετανικής εξωτερικής πολιτικής, θα λέγατε ότι το κεντροδεξιό κόμμα έκανε το κεντροδεξιό κίνημα να σιγήσει;


D.H.: Νομίζω ότι η βρετανική εξωτερική πολιτική βασικά ενέδωσε στην αμερικανική θέση. Η κυβέρνηση μπόρεσε-παίρνοντας αυτή τη θέση- να εξουδετερώσει την αντιπολίτευση. Ήταν μια αρκετά ανελέητη μακιαβελική πολιτική που παίχτηκε γύρω από τα ζητήματα εξουσίας. Η βρετανική κυβέρνηση θυσίασε όλα τα πράγματα που διακρίναμε ως κεντροαριστερή προσέγγιση σε θέματα ειρήνης και ασφάλειας. Ο Μπλερ ξεκίνησε ως ευρωπαϊστής και διεθνιστής και κατέληξε να αποδυναμώσει την Ευρωπαϊκή Ένωση και να αποδυναμώσει τους διεθνείς θεσμούς.


Πραγματισμός και ρευστή πολιτική


Π.Π.: Είναι η κεντροαριστερά ένας προνομιακός συνομιλητής των κινημάτων της κοινωνίας των πολιτών;


D.H.: Είναι εξαιρετικά απίθανο τα συμβατικά κεντροδεξιά κόμματα να είχαν κάτι να πουν στα προοδευτικά κινήματα της κοινωνίας των πολιτών. Ωστόσο, η πολιτική σήμερα είναι πολύ ρευστή και κανείς δεν έχει το μονοπώλιο της σοφίας και των καλών ιδεών. Θα ήμασταν εξαιρετικά ανόητοι στην κεντροαριστερά εάν απορρίπταμε κάτι μόνο και μόνο επειδή ο εμπνευστής του προέρχεται από την κεντροδεξιά. Οι καλές ιδέες είναι καλές ιδέες.


Οφείλουμε να διακρίνουμε τη λογική των ιδεών από τον πραγματισμό της πολιτικής. Στη λογική των ιδεών ο καθένας είναι ελεύθερος να συμβάλει και θα έπρεπε να κρίνεται από την ποιότητα των επιχειρημάτων του. Μ’ αυτή την έννοια είμαι οπαδός του Χάμπερμαν. Πιστεύω ότι η ποιότητα του δημόσιου λόγου εξαρτάται από την ποιότητα των συνεισφορών σ’ αυτόν τον δημόσιο λόγο. Αυτός είναι ο κίνδυνος που αντιμετώπισε πάντα η παραδοσιακή αριστερά, πήρε παρόμοια μορφή με την εκκλησία. Όπως η εκκλησία ενήργησε ως εκπρόσωπος του ανθρώπινου γένους απέναντι στο Θεό τη μεσαιωνική εποχή, η αριστερά θεώρησε ότι είχε μια ανάλογη αποστολή. Υποτίθεται ότι εξέφρασε τα αντικειμενικά συμφέροντα της εργατικής τάξης. Ανεξάρτητα αν κάποιος ήταν λενινιστής ή φαμπιανός ή παραδοσιακός σοσιαλδημοκράτης, ήξερε ποια ήταν η μηχανή της ιστορίας.


Σήμερα, ξέρουμε πως δεν υπάρχει αντικειμενικό συμφέρον. Ξέρουμε πως τα συμφέροντα αποδίδονται υποθετικά σε διαφορετικούς κοινωνικούς παράγοντες και μπορεί να έχουν διαφορετικές συγκεκριμένες εκδηλώσεις. Οι ιδέες πρέπει να δοκιμάζονται μέσα στο χάος των δημοκρατικών πολιτικών. Ας το αντιμετωπίσουμε, η ιστορία της κεντροαριστεράς σε σχέση με την οικολογία έχει υπάρξει απελπιστικά φτωχή. Εκτός κι αν η αριστερά δώσει προσοχή στη νέα ατζέντα, στα περιβαλλοντολογικά προβλήματα, τον φεμινισμό, τις πολυπλοκότητες των αγορών, θα παραμείνει αδύναμη σ’ αυτά τα θέματα. Αυτός δεν είναι ο δρόμος για την εξουσία.


Πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ


Π.Π.: Πιστεύετε πως ένα από τα μείζονα μειονεκτήματα των προοδευτικών πολιτικών είναι, σε γενικές γραμμές, η αξία του διεθνισμού;


D.H.: Εάν είχαμε πολλές ώρες, θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε πάνω στις διαφορετικές θέσεις γι’ αυτό το ζήτημα. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό φιλελεύθερο με την έννοια ότι είμαι υπέρμαχος της κοινωνικής ισότητας, των ίσων δικαιωμάτων και της ηθικής αξιοπρέπειας κάθε ανθρώπινου πλάσματος. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό δημοκράτη, γιατί πιστεύω ότι η δημοκρατία είναι ο μόνος τρόπος να έρθουμε σε διάλογο με ανθρώπους που υποστηρίζουν διαφορετικές απόψεις και να φτάσουμε σε συλλογικές λύσεις. Ότι ο τρόπος επίλυσης των διαφορών δεν είναι η βία ή η επιβολή ή η κυριαρχία, αλλά μόνο ο διάλογος μεταξύ ίσων εταίρων. Αυτό όμως προϋποθέτει ότι οι άλλοι άνθρωποι αποδέχονται τη γλώσσα της ηθικής ισότητας. Πρέπει να αναγνωρίσουμε πως σε μερικές πιο θεοκρατικές χώρες αυτό δεν είναι αποδεκτό.


Η θέση μου είναι πως δεν υπάρχει εδώ χώρος για ισότιμο συμβιβασμό. Εκτός κι αν μοιραστούμε ορισμένες οικουμενικές αρχές διαλόγου, δεν μπορούμε να έρθουμε σε διάλογο μεταξύ μας και στη συνέχεια να λύσουμε ειρηνικά πολλά από τα πιο πιεστικά προβλήματα παγκοσμιοποίησης στον κόσμο. Για να υποστηρίξω τη δημοκρατική οικουμενικότητά μου, θα έλεγα πως δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς γυναίκες που αναζητούν ίσα δικαιώματα. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς άντρες που απορρίπτουν τις αξιώσεις για υποταγή. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις και κουλτούρα που αναζητούν μια ευκαιρία να τις εκφράσουν. Όλες οι μορφές δογματικού μονολόγου- παραδοσιακός μαρξισμός, παραδοσιακή θεοκρατία διαφόρων ειδών- δεν μπορούν να δώσουν λύσεις σ αυτά τα προβλήματα, αποτυχαίνουν όλες.


Σ’ αυτά τα ζητήματα δεν μπορούμε να συμβιβαστούμε. Δεν λέω ότι πρέπει να πάμε εκεί με τα τανκς για να επιβάλλουμε αυτόν τον κώδικα σε άλλους. Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν ορισμένες θεμελιώδεις αρχές και πιστεύω που σφραγίζουν τη σκέψη μας. Μια παραδοσιακή αυταρχική χώρα που δεν επιτρέπει ανεξαρτησία στις γυναίκες, δεν βρίσκεται από τη δική μου και τη δική σας πλευρά. Αυτό σημαίνει ότι η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να βασίζεται στην επιβολή των αξιών μας σε αυτήν; Καθόλου. Η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να αναγνωρίσει ότι η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων και η δημοκρατία πρέπει να έρθουν από κάτω. Το πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ.


Διαβάστε ακόμα:


Παγκοσμιοποίηση: Οι κίνδυνοι και οι απαντήσεις (στα Αγγλικά)


Ετήσια έκδοση για την παγκόσμια κοινωνία πολιτών (στα Αγγλικά)


Η πολιτική μετά το σοσιαλισμό (στα Αγγλικά)

Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις; Ο Joseph Camilleri προτείνει μια σειρά ιδεών για τον μετασχηματισμό της παγκόσμιας δημοκρατίας.


Σε έναν κόσμο που παγκοσμιοποιείται με ταχείς ρυθμούς, οι «κίνδυνοι με σοβαρές συνέπειες» έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της λειτουργίας της κοινωνίας (Ulrich Beck, Risk Society, 1992). Η παγκόσμια κατάσταση είναι παράγων μεγάλης ευπάθειας τόσο για τα κράτη όσο και για τις ομάδες και τα άτομα. Αρκεί κάποιος να σκεφτεί τις επιδράσεις των οικονομικών κρίσεων, τα κύματα των προσφύγων, τις εκχυλίσεις του πετρελαίου, τη μείωση του όζοντος, την υπερθέρμανση του πλανήτη ή τις τρομοκρατικές επιθέσεις. Εάν υπάρχει ένα χαρακτηριστικό που διακρίνει τη σύγχρονη ζωή είναι η «παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας».


Εάν αυτή η ανάγνωση των γεγονότων είναι ακριβής, τότε ορισμένα δύσκολα ερωτήματα τίθενται από μόνα τους: Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Και ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις;


Η κυρίαρχη μορφή διακυβέρνησης στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης περιγράφεται καλύτερα ως εμβάθυνση και επέκταση της αμοιβαία υποστηρικτικής ισχύος του υπερεθνικού κεφαλαίου και των κρατών της G7 σε παγκόσμια κλίμακα, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να προσπαθούν να ασκήσουν ηγεμονική εξουσία- μια επιδίωξη που στην πράξη αποδεικνύεται πολύ πέραν των δυνάμεών τους. Όπως υποστήριξε ο Stephen Gill, το καθαρό αποτέλεσμα της νεοφιλελεύθερης ατζέντας των τελευταίων τριάντα χρόνων ή παραπάνω ήταν η δημιουργία ενός «συντάγματος για τον παγκόσμιο καπιταλισμό», που επιδιώκει να εναρμονίσει τις νομικές δομές ανόμοιων κρατών σε μια παγκόσμια ημι-συνταγματική δομή νόμων, κανόνων, κανονισμών και κριτηρίων (Innovation and Transformation in International Studies, 1977). H κύρια λειτουργία του είναι η παγίωση των προνομιακών προτεραιοτήτων για την παραγωγή, την κατανάλωση και την ασφάλεια, ενός σχετικά μικρού ποσοστού του παγκόσμιου πληθυσμού.


Παγκόσμια διακυβέρνηση και λαϊκή νομιμότητα


Πιο απλά, το σύγχρονο παζλ της διακυβέρνησης πρέπει, σύμφωνα με την συγκεκριμένη πρόταση, να τοποθετηθεί ευθέως μέσα στο πλαίσιο μιας πολιτικής οικονομίας σε παγκοσμιοποίηση. Το καίριο ερώτημα στο οποίο πρέπει να δοθεί απάντηση είναι κατά πόσο το αναπτυσσόμενο σύστημα της παγκόσμιας διακυβέρνησης μπορεί να νομιμοποιηθεί στα μάτια των κύριων συστατικών στοιχείων του: των κρατών, των λαών και της διεθνούς κοινότητας γενικά; Για να το εκφράσουμε λίγο διαφορετικά, μπορεί η παγκόσμια τάξη να συντονιστεί με τα συστατικά στοιχεία της –με τις ανάγκες, τις αγωνίες και τις προσδοκίες τους- τόσο ώστε να εμπνεύσει εμπιστοσύνη στο μέλλον;


Λαμβάνοντας υπόψη τις πολλαπλές προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας, η μεταρρύθμιση της διακυβέρνησης δεν μπορεί να περιοριστεί σε μεμονωμένα κράτη ή, για τους ίδιους λόγους, στα Ηνωμένα Έθνη. Η μεταρρύθμιση της Γενικής Γραμματείας των Ηνωμένων Εθνών και των διαφόρων υπηρεσιών της- ή ακόμη του Συμβουλίου Ασφαλείας και της Γενικής Συνέλευσης- είναι σημαντική αλλά όχι αρκετή. Οι ειδικές αντιπροσωπείες των Ηνωμένων Εθνών, τα προγράμματα και οι επιτροπές είναι όλα ενσωματωμένα στη μεταρρυθμιστική ατζέντα . Το ίδιο όμως και οι πιο ισχυροί διεθνείς θεσμοί, ιδιαίτερα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου που κατά μεγάλη ειρωνεία έχουν ασήμαντους δεσμούς με τα κυριότερα συμβουλευτικά όργανα των Ηνωμένων Εθνών.


Ούτε μπορεί η μοίρα των πολυμερών θεσμών να διαχωριστεί από τις ενέργειες των κρατών-μελών τους ή άλλων παικτών στην παγκόσμια σκηνή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικότερα, άφησαν το στενό συμφέρον τους να υπαγορεύει τις πράξεις τους. Ανεξάρτητα αν ήταν παράλειψη ή αποστολή, προκάλεσαν τη νομιμότητα και το κύρος των Ηνωμένων Εθνών και έθεσαν σε αμφισβήτηση τους αναδυόμενους κανόνες για τη διεθνή υπηκοότητα. Το φαινόμενο δεν είναι εντελώς καινούργιο, αλλά μπορούμε να πούμε πως με τη σημερινή κυβέρνηση Μπους η μονομέρεια έφτασε σε νέα ύψη.


Θεσμικές συμφορήσεις: μια διέξοδος


Ωστόσο, οι κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι οι μόνοι κατηγορούμενοι. Πολλά καθεστώτα σε διαφορετικά μέρη του κόσμου έχουν σε διαφορετικές περιόδους αψηφήσει τους διεθνείς κανόνες και τα ψηφίσματα των Ηνωμένων Εθνών. Εξίσου προβληματικός είναι ο ρόλος των μεγάλων υπερεθνικών εταιριών, τραπεζών και άλλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Την τεράστια, συχνά πολύ επιζήμια, επίδραση των αποφάσεών τους συναγωνίζεται μόνο η αξιοσημείωτη έλλειψη υπευθυνότητας, εκτός ίσως σε ό,τι αφορά στους μετόχους τους και έμμεσα, στην καλύτερη περίπτωση, στους πελάτες τους. Η αποτυχία των ΜΜΕ να ενημερώνουν και να αναλύουν με ακρίβεια και αντικειμενικότητα έχει επίσης αποβεί επιζήμια για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Ούτε οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΗ.ΚΥ.Ο), και ειδικά κάποιες από τις μεγαλύτερες, μπορούν να θεωρηθούν υποδειγματικές, κρίνοντας από τις επουσιώδεις αντιπαλότητές τους, την προτεραιότητα που δίνουν συχνά στην προστασία του δικού τους χωραφιού, καθώς και τη συχνή αδυναμία διαβούλευσης με τα ίδια τους τα μέλη, πόσο μάλλον τον κόσμο, που οι ανάγκες του είναι προφανώς το πρωταρχικό τους μέλημα.


Έναντι αυτών των θεσμικών συμφορήσεων, είναι χρήσιμο να επιστρέψουμε στις πρωταρχικές αρχές. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τη χρησιμότητα πρόσθετων αλλαγών ή την ανάγκη για πρακτικές μεταρρυθμίσεις όπως αυτές που πρότεινε ο Κόφι Ανάν, με μερική μόνο επιτυχία, στη Γενική Συνέλευση, τον περασμένο χρόνο. Η επιστροφή στις πρωταρχικές αρχές έχει γίνει τώρα πρακτική αναγκαιότητα.


Χωρίς αυτήν, είναι δύσκολο να δει κανείς πώς τα κράτη, οι λαοί και η διεθνής κοινότητα γενικά, θα ανανεώσουν και θα διατηρήσουν μακροπρόθεσμα τον ενθουσιασμό για μεταρρυθμίσεις. Ορισμένα καίρια ερωτήματα τίθενται ευθύς αμέσως από μόνα τους:


• Είναι δυνατόν να εκδημοκρατιστεί το παγκόσμιο (και περιφερειακό) πολυμερές σύστημα; Εάν ναι, πώς; Ο εκδημοκρατισμός συμβαδίζει με την αποτελεσματικότητα και τις παραδοσιακές έννοιες της κυριαρχίας;
• Είναι η πολιτική, η ασφάλεια και η οικονομία διαφορετικά αντικείμενα φροντίδας; Εάν όχι, πώς μπορούν να γίνουν οι αναγκαίες διασυνδέσεις, εννοιολογικά και οργανωτικά;
• Είναι αλήθεια ότι βλέπουμε τα αρχικά σημάδια μιας αναπτυσσόμενης παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών; Εάν ναι, πρέπει να ενθαρρυνθεί ένα τέτοιο κίνημα; Με ποια πρακτικά βήματα; Μπορούν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να συμβάλουν πιο αποτελεσματικά στη δημοκρατική διακυβέρνηση; Εάν ναι, πώς; Και ποιες είναι οι συνέπειες για τους πολυμερείς θεσμούς;


Το καίριο επιχείρημα που προβάλλεται εδώ είναι ότι όλες οι όψεις της παγκοσμιοποίησης- οικονομικές όσο και πολιτικές και πολιτισμικές- πρέπει να υπόκεινται στη δοκιμασία της δημοκρατικής νομιμότητας. Ένας τέτοιος εκδημοκρατισμός πρέπει να αντλεί ζωή από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και τους θεσμούς, όχι μόνο της διεθνούς κοινότητας αλλά και των τοπικών, εθνικών και περιφερειακών κοινοτήτων. Περιττό να πούμε πως πολλά δομικά κωλύματα φράζουν το δρόμο μιας τέτοιας μετασχηματιστικής αλλαγής. Το πιο εμφανές είναι αυτό που ο Richard Falk αποκάλεσε «γεωπολιτικό κλείσιμο» (Predatory Globalization, 1999), δηλαδή το δικαίωμα του βέτο που μπορούν να ασκήσουν τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας.


Υπάρχουν, ωστόσο, πιο βασικά εμπόδια, τρία από τα οποία είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Το πρώτο έχει να κάνει με το κρατικο-κεντρικό ήθος που κυριαρχεί στο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών και τις περισσότερες πολυμερείς οργανώσεις. Το δεύτερο σχετίζεται με την κυρίαρχη ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης όπως αυτή διαμορφώνεται από υπερεθνικές εταιρίες, χρηματιστηριακές αγορές και τους θεσμικούς φύλακες της παγκόσμιας οικονομίας. Το τρίτο αναφέρεται στην γεωπολιτική, στρατιωτική, οικονομική και πολιτισμική ηγεμονία στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να προσβλέπουν. Η συνδυασμένη επίδραση των τριών αυτών τάσεων οδηγεί στη συγκέντρωση της λήψης αποφάσεων σε σχετικά λίγα χέρια, τον αποκλεισμό των πιο κρίσιμων ζητημάτων για την ανθρώπινη ασφάλεια από την παγκόσμια ατζέντα, εκτός από περιφερειακούς η συμβολικούς τρόπους, και την περιχαράκωση μορφών λόγου και πρακτικής που στερούνται ευαισθησίας σε ό,τι αφορά στην πολιτισμική πλειονότητα.


Πώς μπορεί, επομένως, το δημοκρατικό σχέδιο να προχωρήσει με τρόπους που να λαμβάνουν υπόψη αυτά τα δομικά εμπόδια; Πρώτον, τα διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης –τοπικό, μικροπεριφερειακό (ή επαρχιακό), εθνικό, μακροπεριφερειακό και παγκόσμιο- πρέπει να είναι συμπληρωματικά και αμοιβαία συγκροτημένα. Ενώ οι θεσμοί σε κάθε επίπεδο πρέπει να παραμένουν αυτόνομοι και να ενεργούν μέσα στη σφαίρα αρμοδιότητάς τους, ο εκδημοκρατισμός σε ένα επίπεδο μπορεί να συνδέεται και να ενισχύει τον εκδημοκρατισμό σε άλλα επίπεδα (David Held, Democracy and the Gobal Order, 1995). Δεύτερον, η κουλτούρα των δικαιωμάτων του πολίτη πρέπει να αναπτύσσεται και στα τρία πεδία: κράτος, αγορά και κοινωνία των πολιτών, και η συμμετοχή στο κάθε πεδίο να εμπνέεται από και να στηρίζει τη συμμετοχή στα άλλα δυο. Τρίτον, υψηλή προτεραιότητα πρέπει να δίνεται στη μεγιστοποίηση και εξομοίωση της πρόσβασης σε εκπαιδευτικές ευκαιρίες και στον τερματισμό της υψηλής συγκέντρωσης ελέγχου της επιστημονικής και τεχνολογικής καινοτομίας. Η διαμόρφωση της κοινής γνώμης και της έκφρασης της δημοκρατικής βούλησης πρέπει να βασίζεται σε μια ελεύθερη και ζυγισμένη ροή γνώσης, ιδεών και επιχειρηματολογίας.


Ένα νέο περιεχόμενο στην κοσμοπολίτικη δημοκρατία


Παρ’ όλο που πολλή δουλειά μένει ακόμη να γίνει, υπάρχει ήδη ένας ικανός αριθμός προτάσεων που έρχονται να δώσουν σχήμα και περιεχόμενο σε αυτή την πολύπλευρη έννοια της κοσμοπολίτικης δημοκρατίας. Χρησιμοποιώντας το υπάρχον σύστημα των Ηνωμένων Εθνών καθαρά ως σημείο εκκίνησης, υποδεικνύουν ένα πρόγραμμα εφικτού μετασχηματισμού, που βασίζεται σε πέντε διασυνδεόμενους στόχους: α) να προσδιορίσουν την άσκηση κυριαρχίας των μεγάλων κέντρων εξουσίας και πλούτου σε σχέση με τη διευθέτηση των ανθρώπινων υποθέσεων, εν μέρει αναπτύσσοντας πιο αυστηρές διαδικασίες ευθύνης, β) να ενισχύσουν τη θεσμική δυνατότητα των κρατών να συμμετέχουν στην περιφερειακή και παγκόσμια διακυβέρνηση, γ) να εδραιώσουν, πολιτισμικά όσο και πολιτικά, το μεταρρυθμισμένο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών ως κεντρικό σημείο της περιφερειακής και παγκόσμιας λήψης αποφάσεων, στην πολιτική ασφάλειας όπως και στην οικονομική πολιτική, δ) να ανοίξουν τους περιφερειακούς και παγκόσμιους θεσμούς στις φωνές της κοινωνίας των πολιτών, δηλαδή σε μια σειρά μη κρατικών παικτών και γενικά στην παγκόσμια κοινή γνώμη (κυρίως μέσω ενός προγράμματος βιώσιμης μεταρρύθμισης στη δομή και τη λειτουργία των παγκόσμιων συστημάτων ενημέρωσης και επικοινωνίας, ε) να συντονίσουν περισσότερο όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης με τις διασυνδεόμενες προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας- ένα έργο που πρέπει να ενισχυθεί συνειδητά από τους θεσμούς και τις διαδικασίες της επίσημης και ανεπίσημης παιδείας, στ) να βρουν πιο διαφανείς και υπεύθυνους τρόπους ενσωμάτωσης των κύριων παικτών της αγοράς στο σύστημα διακυβέρνησης.


Αυτή η πρόχειρη και εξαιρετικά επιλεκτική σκιαγράφηση της μεταρρυθμιστικής ατζέντας επιχείρησε να τοποθετήσει τη δημοκρατική ιδέα στον πυρήνα της διακυβέρνησης, στις διάφορες εκδηλώσεις της. Υποστηρίζει την οικοδόμηση ενός δημοκρατικού νομικού πλαισίου, στο οποίο οι λειτουργίες, οι εξουσίες και οι πόροι που ανήκουν κανονικά στο κράτος μεταβιβάζονται σε διαφορετικά αλλά διασυνδεόμενα και αμοιβαία ενισχυτικά επίπεδα διακυβέρνησης- από το τοπικό στο παγκόσμιο. Ωστόσο, η νέα συμμετοχική κουλτούρα, για να ευδοκιμήσει και να δώσει ζωή σε κάθε επίπεδο λήψης αποφάσεων, πρέπει να ενσωματώσει τα οράματα και τις προσδοκίες της κοινωνίας των πολιτών όπως και τους μηχανισμούς της αγοράς. Μόνο αντλώντας από την ενέργεια, τις υπηρεσίες και τα δίκτυα της αγοράς και της κοινωνίας των πολιτών, αυτό το πολύ-διασυνδεόμενο σύστημα διακυβέρνησης μπορεί να δώσει νόημα και περιεχόμενο στην ανθρώπινη ασφάλεια. Αντίστροφα, μόνο μέσα από τον εκδημοκρατισμό των πολιτικών θεσμών η αγορά και η κοινωνία των πολιτών μπορούν να παίξουν εποικοδομητικό ρόλο, διαμορφώνοντας και εφαρμόζοντας τα κριτήρια της ανθρωπιστικής διακυβέρνησης.


Διαβάστε ακόμα:


Τι να κάνουμε με τα Ηνωμένα Έθνη (στα Αγγλικά)


Η υπηκοότητα σε ένα παγκοσμιοποιημένο κόσμο (στα Αγγλικά)

Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος απαιτεί νέους τρόπους πολιτικής εκπροσώπησης και συμμετοχής. “Θα μπορούσαμε ν’ αρχίσουμε καλώντας όλα τα εθνικά κοινοβούλια να ορίσουν ένα μέλος που να εδρεύει με συμβουλευτική ιδιότητα στο αμερικανικό Κογκρέσο και που να έχει δικαίωμα ψήφου μόνο όταν το υπό συζήτηση θέμα έχει επίδραση στο κράτος του”, προτείνει ο Richard Falk.


Λαμβάνοντας υπόψη τα κριτήρια στα οποία πρέπει να ανταποκρίνεται μια δημοκρατία για να είναι αποτελεσματική σύμφωνα με τις τρέχουσες πραγματικότητες της παγκόσμιας τάξης, δεν μπορούμε πλέον να σκεφτόμαστε μόνο με τα βεστφαλικά σημεία αναφοράς για τις εδαφικές κοινότητες όπως αυτές ορίζονται από τα διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα. Οι περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο στερούνται πλήρως πολιτικών δικαιωμάτων και ισχύος καθώς δεν μπορούν να ψηφίσουν ή να συμμετάσχουν με κάποιο άλλο τρόπο στις εκλογές και τις πολιτικές διαδικασίες που διαμορφώνουν προς το καλύτερο ή το χειρότερο τις μοίρες τους. Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών μέσα από τις πράξεις ή την απραξία της ρίχνει άμεσα τον ίσκιο της σε όλες ουσιαστικά τις κοινωνίες και όσες δέχονται αυτή την επίδραση είναι άνευ φωνής ή διεξόδου. Μέχρι να αντιμετωπιστεί αυτός ο βασικός παράγοντας, η διαδικασία αναζήτησης της παγκόσμιας δημοκρατίας δεν μπορεί να πάει πολύ μακριά. Όλοι μας ζούμε όλο και περισσότερο σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο και αν επιζητούμε δημοκρατική διακυβέρνηση, τότε χρειαζόμαστε νέους τρόπους πολιτικής εκπροσώπησης και συμμετοχής που να καθορίζονται, τουλάχιστον μερικώς, από εξω- εδαφικά κριτήρια.


Όσο μεγαλύτερη είναι η επίδραση εξωτερικών πολιτικών παικτών, τόσο πιο σημαντικό είναι να αναλογιστούμε ξανά τον τρόπο με τον οποίο οι κυρίαρχες αντιλήψεις εκπροσώπησης μπορούν να απαλλαγούν από εδαφικά κριτήρια έτσι ώστε να συνδεθούν αποτελεσματικά με την πολιτική εκπροσώπηση. Η επιβεβαίωση της πρόκλησης που αντιμετωπίζει η δημοκρατία εκφράστηκε στην προηγούμενη δεκαετία ή περίπου μέσα από την αυξανόμενη ανησυχία για την απάθεια των ψηφοφόρων που πηγάζει, μεταξύ άλλων παραγόντων, από την « χωρίς επιλογές δημοκρατία».Αυτή η αντίληψη έμοιαζε να προέρχεται από τις τάσεις των κυριότερων πολιτικών κομμάτων να συγκλίνουν γύρω από μια δέσμη πολιτικών που ανταποκρίνονται στις προτεραιότητες του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Ωστόσο, ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας έφερε στην επιφάνεια άλλες ανησυχίες, ιδίως μια ευαισθητοποίηση έναντι της υπερεθνικής βίας είτε αυτή προέρχεται από μη κρατικούς παίκτες είτε από ένα παγκοσμιοποιημένο κράτος. Η βία των μη κρατικών παικτών, ανεξάρτητα πόσο σοβαρή είναι, πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα είδος «εγκλήματος» και όχι ως «πόλεμος», αλλά οι πολιτικές του παγκοσμιοποιημένου κράτους πρέπει να υπόκεινται σε δημοκρατικό έλεγχο στο επίπεδο μιας παγκόσμιας πολιτικής. Για να μπορέσουμε έστω να το φανταστούμε, θα πρέπει να σκεφτούμε ποιοι τρόποι εκπροσώπησης θα επέτρεπαν στους λαούς του κόσμου να είναι και να νιώθουν συνδεδεμένοι με εξω- εδαφικές διαδικασίες αποφάσεων που επηρεάζουν την ασφάλεια και τη βιωσιμότητά τους.


Η πολιτική συμμετοχή δεν επιδρά στις πολιτικές


Όπως έχουν τα πράγματα σήμερα, και ανεξάρτητα από το πόσο αυτό αναγνωρίζεται, η αντικειμενική κατάσταση των περισσότερων ανθρώπων στον κόσμο είναι ότι υφίστανται νέα καθεστώτα με δυνητικά καταστροφικό αυταρχισμό, αυτή τη φορά σε πεδίο παγκόσμιο και με απειλητική προοπτική, που εκπορεύεται από διάφορα σημεία αναφοράς, αλλά ειδικότερα από τα κυβερνητικά στρατηγεία των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ουάσιγκτον. Η τάξη του κόσμου, όπως την ξέρουμε, διαμορφώνεται κυρίως σήμερα από τους μεγάλους στρατηγικούς σχεδιασμούς της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών, με επιπτώσεις ζωής και θανάτου σε πολλές κοινωνίες, ιδίως στη Μέση Ανατολή. Εξαιτίας της κατανομής της στρατιωτικής βίας στον κόσμο και της προκλητικής, σε γενικές γραμμές, στάσης της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών σε ό,τι αφορά στο διεθνές δίκαιο, δεν υπάρχουν εμπόδια στην πορεία μιας απόφασης για την έναρξη πολέμων ή τη χρήση πυρηνικών όπλων. Η ψήφος στις εθνικές εκλογές δεν διασφαλίζει πλέον ούτε εδαφική ασφάλεια, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αξιώνουν να αγνοούν την κυριαρχία κατά την καταδίωξη υπόπτων για τρομοκρατία ή άλλων εχθρικών στοιχείων. Επομένως, η συνεχιζόμενη αποκλειστική προσήλωση σε βεστφαλικές διευθετήσεις υπονομεύει τη δημοκρατική υπευθυνότητα με δύο τρόπους. Πρώτον, δεν παρέχονται τρόποι πολιτικής εκπροσώπησης που να μπορούν να επιδρούν σε πολιτικές που ακολουθούνται από έναν ηγεμονικό παίκτη. Δεύτερον, τα υποτελή κράτη, ακόμη κι αν είναι δημοκρατικά συγκροτημένα, δεν μπορούν πλέον να είναι σίγουρα ότι η εδαφική κυριαρχία τους δεν θα παραβιαστεί από έναν ηγεμονικό παίκτη. Κατά συνέπεια, οι πολίτες δεν μπορούν να ασκήσουν αποτελεσματικό δημοκρατικό έλεγχο στην ίδια τους την πολιτική μοίρα, μέσα στο ίδιο τους το κράτος, ανεξάρτητα από το πόσο γνήσια αφοσιωμένη στη δημοκρατική διακυβέρνηση είναι η βεστφαλική εδαφική κοινότητα.


Εάν λοιπόν θέλουμε να πάρουμε σοβαρά τους στόχους και το ήθος της δημοκρατίας, δεν θα πρέπει πλέον να αρκεστούμε στη λογική μιας πολιτικής δημοκρατίας ενσωματωμένης σ’ έναν βεστφαλικό κόσμο αποτελούμενο από κυρίαρχα κράτη. Στην πραγματικότητα, βέβαια, ένας τέτοιος κόσμος δεν υπήρξε ποτέ, σήμερα όμως μ’ αυτό το είδος της παγκόσμιας κυριαρχίας που ασκούν οι Ηνωμένες Πολιτείες, η αναντιστοιχία μεταξύ της γεωγραφίας των κρατών και της γεωγραφίας της εξουσίας είναι τόσο σημαντική που υπονομεύει την κατανόησή μας για τη φύση της πολιτικής δημοκρατίας. Για να αντιδράσουμε σε αυτή τη συγκυρία πρέπει να αρχίσουμε να αισθανόμαστε, να σκεφτόμαστε και να ενεργούμε ως παγκόσμιοι πολίτες και ως πολίτες-οδοιπόροι. Αγαπώντας πάντα τη χώρα μας, πρέπει να πάψουμε να έχουμε αυτή την τάση αποκλειστικής αφοσίωσης σε μια συγκεκριμένη περιοχή, που γέννησε καταστροφικά εθνικιστικά συναισθήματα του τύπου «το έθνος μου δίκαιο ή άδικο, το έθνος μου». Ένα ανάλογο, τυφλά εθνικιστικό, σύστημα αξιών καλλιεργήθηκε συνειδητά από κυρίαρχα κράτη στη διάρκεια των τελευταίων αιώνων, με αυξανόμενα καταστροφικές συνέπειες. Πρέπει να υπερβούμε αυτόν τον στενό, εδαφικό πατριωτισμό και να συνειδητοποιήσουμε πόσο σημαντικό είναι να υιοθετήσουμε ένα ήθος ανθρώπινης αλληλεγγύης που θα μπορούσε να γεννήσει το πνεύμα και την πραγματικότητα ενός «κοσμοπολίτικου πατριωτισμού»


Ασύμμετρη παγκοσμιοποίηση


Σ’ αυτό το σημείο, πρέπει να θέσουμε το ακόλουθο ερώτημα με την έννοια του επείγοντος: « Πότε η πολιτική παγκοσμιοποίηση θα αρχίσει να συμβαδίζει με την οικονομική παγκοσμιοποίηση;» Τα παγκόσμια αγαθά και οι ιδιότητες των πλούσιων και ισχυρών πρέπει να κατανεμηθούν πιο δίκαια στους φτωχούς και περιθωριακούς. Ένα σωστό πρώτο βήμα θα ήταν να ανταποκριθούν, σε πρώτο στάδιο, σ’ αυτή την πρόκληση οι Ηνωμένες Πολιτείες. Μόνες μεταξύ κρατών οι Ηνωμένες Πολιτείες συμπεριφέρονται ως παγκόσμιο κράτος και όχι ως παραδοσιακό κυρίαρχο έθνος που περιορίζει τους νόμους του στο πλαίσιο της εδαφικής κυριαρχίας του. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αρκετές εκατοντάδες στρατιωτικές βάσεις σε περισσότερες από 60 χώρες, ναυτικές δυνάμεις σε όλους τους ωκεανούς, περιφερειακές στρατιωτικές διοικήσεις που καλύπτουν τον πλανήτη, συμπεριλαμβανομένης της επικράτειάς τους, και επενδύουν πολλά για την επίτευξη της εποπτείας της κυριαρχίας τους από το διάστημα. Πραγματικά δεν είναι υπερβολή να αναγνωρίσουμε τις Ηνωμένες Πολιτείες ως το πρώτο παγκόσμιο κράτος στην ιστορία και να επισημάνουμε ότι αυτή η πραγματικότητα έχει σοβαρές πολιτικές επιπτώσεις για το μέλλον της δημοκρατίας.


Εάν μια μη εδαφική λογική αποδέχεται τη ΝΑΦΤΑ για το εμπόριο και το χρήμα, γιατί να μην αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με μη εδαφικά κριτήρια για την ευημερία και την αυτοδιάθεση των λαών του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης, ως πρώτης κίνησης, μιας πιο περιφερειακής αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας; Εμείς, στη βόρεια Αμερική, ας προτείνουμε τουλάχιστον μια επαναστατική ενέργεια, την παροχή πολιτικών δικαιωμάτων κατά φάσεις σε αυτούς που δέχονται την επίδραση της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών, χωρίς να είναι πολίτες. Θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε επιτρέποντας στους Καναδούς και τους Μεξικάνους να ψηφίζουν στις αμερικανικές εκλογές, αργότερα στις ευρωπαϊκές και τελικά να δώσουμε πλήρη ή μερική ψήφο σε όλους τους λαούς του κόσμου. Είναι περιττό να επισημάνουμε ότι αυτή η γραμμή σκέψης χαρακτηρίζεται εύκολα ως «ουτοπική» και, κατά συνέπεια, εύκολα απορρίπτεται. Θα μπορούσαμε επίσης ν’ αρχίσουμε με μεγαλύτερη μετριοπάθεια καλώντας όλα τα εθνικά κοινοβούλια να ορίσουν ένα μέλος που να συμμετέχει με συμβουλευτική ιδιότητα στο αμερικανικό Κογκρέσο, έχοντας δικαίωμα ψήφου μόνο όταν το υπό συζήτηση θέμα έχει επίδραση στο κράτος του. Ακόμη περισσότερο, κάθε περιοχή θα μπορούσε να εξουσιοδοτηθεί να επιλέγει έναν περιφερειακό εκπρόσωπο που να συμμετέχει στις συναντήσεις του αμερικανικού υπουργικού συμβουλίου, με δικαίωμα ψήφου όταν τα όποια θέματα έχουν επίδραση στην περιοχή την οποία εκπροσωπεί.


Ανοικοδομώντας τη δημοκρατική ζωή


Ας εμπιστευτούμε όμως τη φαντασία μας για να οραματιστούμε την αποδοχή αυτού του τρόπου ανοικοδόμησης της δημοκρατικής ζωής. Ας υποθέσουμε μάλιστα ότι, ως αποτέλεσμα ενός πολιτικού θαύματος, τέτοιες εκλογικές διαδικασίες γίνονταν υπαρκτές, τουλάχιστον στο δυτικό ημισφαίριο. Από μια τόσο πλεονεκτική θέση, δεν θα ήταν πλεόνασμα πίστης να σκεφτούμε πως ένα τέτοιο πρότυπο εξω- εδαφικής εκπροσώπησης και συμμετοχής στις αμερικανικές εθνικές εκλογές θα παρήγαγε πιο μετριοπαθείς ηγέτες με πιο κοσμοπολίτικη αντίληψη κι ότι αυτό, με τη σειρά του, θα παρήγαγε μια πιο νομιμοποιημένη βάση για την αμερικανική εξωτερική πολιτική. Συμπεραίνω, ίσως επειδή το εύχομαι, πως αν ποτέ μια τέτοια καινοτομία εφαρμοζόταν, έστω μερικώς και σε πειραματική βάση, τότε θα ήταν πιο πιθανό να υιοθετήσει ένα κοσμοπολίτικο όραμα ο επόμενος Αμερικανός πρόεδρος παρά οι μελλοντικοί νικητές εκλογικών αναμετρήσεων, στην περίπτωση που συνεχίσουμε να στηριζόμαστε στις βεστφαλικές αντιλήψεις για την πολιτική κοινότητα, ένα εκλόγιμο εκλογικό σώμα και μια εδαφικά καθορισμένη έννοια εκπροσώπησης. Είναι πιο πιθανό η πολιτική να νομιμοποιηθεί από τους λαούς του κόσμου εάν διαπιστωθεί ότι προέρχεται από συμμετοχικές διαδικασίες που λαμβάνουν υπόψη τα γεωπολιτικά όπως και τα εδαφικά σύνορα.


Ας προχωρήσουμε πιο πέρα στη φαντασίωση μιας παγκόσμιας πολιτείας αφιερωμένης στην υλοποίηση δημοκρατικών αξιών. Ας υποθέσουμε ότι ολόκληρος ο κόσμος θα είχε τη δυνατότητα να ψηφίσει για τους μελλοντικούς Αμερικανούς προέδρους. Μπορεί να αρχίζαμε τότε να αναπτύσσουμε το είδος των πολιτικών εκστρατειών και ηγεσίας που χρειαζόμαστε στον 21ο αιώνα για να ανταποκριθούμε με σοβαρότητα στα πιο πιεστικά προβλήματα του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της φτώχειας, του φαινόμενου του θερμοκηπίου, του πολιτικού και θρησκευτικού φανατισμού, της πολιτισμικής μισαλλοδοξίας, της αναποτελεσματικής παγκόσμιας διακυβέρνησης. Ασφαλώς, η άσκοπη ονειροπόληση δεν μας οδηγεί πολύ μακριά, εδώ που βρισκόμαστε όμως πώς αλλιώς μπορούμε να προχωρήσουμε; Νομίζω πως σ’ αυτούς τους επικίνδυνους καιρούς πρέπει ν’ ακούμε πιο προσεκτικά από άλλοτε προτάσεις που μοιάζουν τόσο έξω απ’ το «κουτί» ώστε φαίνονται επιπόλαιες. Αυτό που έχει τώρα στο «κουτί» της η πολιτική δημοκρατία μοιάζει πολύ αποκαρδιωτικό και μας οδηγεί με βεβαιότητα σε δρόμους που ενέχουν τον κίνδυνο μιας συλλογικής καταστροφής για την ανθρωπότητα ως σύνολο. Γι’ αυτό και μόνο το λόγο θα ήταν ανεύθυνο να απορρίψουμε ακόμη και εξωφρενικές προτάσεις για αλλαγή, εμμένοντας στην αδυναμία υλοποίησής τους . Σ’ αυτή τη στιγμή της ιστορίας, η υπόθεση της παγκόσμιας δημοκρατίας είναι για μένα ακαταμάχητη, ακόμη κι αν η πρακτική εφαρμογή της μοιάζει προς το παρόν τόσο απόλυτα ανέφικτη. Αποτελεί καθήκον των παγκόσμιων πολιτών και των πολιτών-οδοιπόρων να καλύψουν όσο πιο γρήγορα γίνεται το ανθυγιεινό κενό ανάμεσα στην επιτακτική ανάγκη για παγκόσμια δημοκρατία και τις πολιτικές εγκαθίδρυσής της. Σ’ αυτό το στάδιο, μια τέτοια επιτακτική ανάγκη αποτελεί τουλάχιστον έκκληση στην πολιτική και ηθική φαντασία. Εκτός κι αν αρχίσουμε να φανταζόμαστε την παγκόσμια δημοκρατία σε μετα-βεστφαλική γλώσσα, δεν έχουμε ελπίδα να φτάσουμε στη γη της επαγγελίας.


Το εφικτό δεν ορίζει το πραγματικό


Μπορεί να αναθαρρήσουμε αν σκεφτούμε πόσο πιο φτωχή θα ήταν η πρόσφατη ιστορία αν η εξέλιξή της είχε παραμείνει πιστή στους περιορισμούς της κοινής αντίληψης για το εφικτό. Εάν το εφικτό όριζε το πραγματικό, οι περισσότερες από τις πραγματικά συναρπαστικές αλλαγές των τελευταίων είκοσι ετών θα είχαν απορριφθεί ως ανέφικτες, λίγο πριν μας εκπλήξουν όταν πράγματι συνέβησαν. Αρκεί να θυμηθούμε πως αυτοί που προφήτευαν την πτώση του τείχους του Βερολίνου μερικά χρόνια πριν συμβεί, το 1989, θεωρούνταν ονειροπαρμένοι. Το ίδιο ισχύει για όσους πίστευαν, ενάντια στους οιωνούς, ότι θα ζούσαν αρκετό καιρό ώστε να βιώσουν την εμπειρία της απελευθέρωσης της ανατολικής Ευρώπης από τον καταπιεστικό σοβιετικό ζυγό που υπήρχε από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Νότια Αφρική, μόλις στα τέλη της δεκαετίας του ’80, οποιοσδήποτε προωθούσε το όραμα μιας Νότιας Αφρικής την οποία θα κυβερνούσε ο τότε φυλακισμένος Νέλσον Μαντέλα θα είχε αποπεμφθεί ως εκκεντρικός κάτοικος άλλου πλανήτη.


Με άλλα λόγια, το αδύνατο συμβαίνει ξανά και ξανά, μόνο όμως αν είμαστε αρκετά γενναίοι για να παλεύουμε ενάντια στους φαινομενικούς οιωνούς, έτσι ώστε να το κάνουμε να συμβεί. Αν λάβουμε υπόψη τις πολλές σοβαρές προκλήσεις εκεί έξω στον κόσμο, μόνο οι πολιτικές του αδύνατου μπορούν να μας δώσουν ελπίδα για το μέλλον. Πρέπει να εγκαταλείψουμε την αυτοπεριοριστική ιδέα της πολιτικής ως «τέχνης του εφικτού» και να δώσουμε στους ευφάνταστους εαυτούς μας την έννοια της πολιτικής ως «τέχνης του ανέφικτου», ή λιγότερο παράδοξα, της «αναζήτησης του αναγκαίου».

Ζούμε σε μια πολυεπίπεδη παγκόσμια πολιτεία η οποία υπόκειται σε μια γεωπολιτική μορφή παγκόσμιας διακυβέρνησης που στις μέρες μας δε δίνει μεγάλη προσοχή στις δημοκρατικές αρχές της συμμετοχής, της υπευθυνότητας και της νομιμότητας. Αυτή η διευθέτηση έχει πρακτικά ενσωματωθεί στο παγκόσμιο κράτος που διοικείται από την Ουάσιγκτον και αξιώνει για τον εαυτό του μια σειρά από μετα-βεστφαλικούς τρόπους δράσης. Οι υπάρχουσες μορφές δημοκρατικής υπηκοότητας εξακολουθούν να διαμορφώνονται από κρατικίστικες ιδέες και πρακτικές, εκτός, μέχρι ενός σημείου, στο εσωτερικό της περιφερειακής κυριαρχίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου μια ευρύτερη περιφερειακή πολιτεία έχει αποτελεσματικά απομακρύνει τον πόλεμο από τις εσωτερικές της σχέσεις και έχει θεσπίσει μορφές περιφερειακής δημοκρατικής συμμετοχής, ιδίως την περιφερειακή βουλή. Μια εναλλακτική οδός για να ανοίξουν οι αμερικανικές εκλογές σε μη εθνικούς απόντες ψηφοφόρους θα ήταν η καθιέρωση μιας παγκόσμιας βουλής λίγο πολύ στο πρότυπο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, που υπάρχει εδώ και αρκετές δεκαετίες. Για να αποκτήσει αξιοπιστία η παγκόσμια δημοκρατία χρειάζεται, πάνω απ’ όλα, να μάθουμε να σκεφτόμαστε, να αισθανόμαστε και να φανταζόμαστε έξω απ’ το βεστφαλικό «κουτί»!


Διαβάστε ακόμα:


Κινητοποιώντας την παγκόσμια δημοκρατία (στα Αγγλικά)


Προς ένα παγκόσμιο κοινοβούλιο (στα Αγγλικά)