Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση άνοιξε τη συζήτηση για την πιο δημοκρατική διακυβέρνηση της οικονομίας. Ερωτήματα για τις προοπτικές που δημιουργήθηκαν από την κρίση για την προοδευτική αναδόμιση της πίστωσης, της εργασίας, του κράτους πρόνοιας, και των δημόσιων επενδύσεων μοιάζει να βρίσκουν θέση στην επικρατούσα πολιτική ατζέντα. Αυτή η σειρά συνεντεύξεων προτείνει μια αρχική διερεύνηση για το ποιοι μηχανισμοί και θεσμοί του οικονομικού συστήματος θα πρέπει να μετασχηματιστούν, ποιοι να καταργηθούν, και τι θα μπορούσε να αναδυθεί στη θέση τους. Οι συνεντεύξεις έγιναν στο πλαίσιο του συμποσίου της Σύμης που πραγματοποιήθηκε στον Πόρο το καλοκαίρι του 2010.

O γενικός διευθυντής της διεθνούς οικολογικής οργάνωσης Greenpeace, Kumi Naidoo, συζητά για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών από την συγκυρία της σύγκλισης μιας σειράς παγόσμιων κρίσεων. Υποστηρίζει ότι η σημερινή ιστορική στιγμή “θυμίζει μία απόλυτη καταιγίδα. Είναι ένας όρος που υποδηλώνει τη σύγκλιση μιας σειράς κρίσεων που ξεσπούν όλες μαζί σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα: η κρίση της τιμής των καυσίμων, η κρίση της τιμή των τροφίμων, η συνεχιζόμενη κρίση φτώχειας που έχει ως αποτέλεσμα να χάνονται οι ζωές 50.000 ανδρών, γυναικών και παιδιών κάθε μέρα από αποτρέψιμες αιτίες στον ανεπτυγμένο κόσμο, η κλιματική κρίση που έχει ευθύνεται ήδη για την απώλεια 300.000 ζωών και τέλος η χρηματοοικονομική κρίση. Μόνο όταν ξέσπασε τη χρηματοοικονομική κρίση εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία αναγνώρισαν επιτέλους ότι βρισκόμαστε εν μέσω κρίσης.”


Παύλος Χατζόπουλος: Η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών δεν φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο σε περιόδους κρίσης, όπως για παράδειγμα στην πρόσφατη χρηματοοοικονομική κρίση. Νομίζετε ότι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών μπορεί να γίνει ένας συνεκτικός, ισχυρός παίκτης στην παγκόσμια πολιτική;


Kumi Naidoo: Πρώτον, η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών αντανακλά όλες τις αντιφάσεις και τις ασυμμετρίες εξουσίας της σύγχρονης παγκόσμιας κοινωνίας. Είναι μύθος να θεωρούμε μερικές φορές ότι η κοινωνία των πολιών βρίσκεται per se στην προοδευτική πλευρά της ιστορίας και λειτουργεί εσωτερικά με τρόπο κριτικό απέναντι στους κυρίαρχους θεσμούς της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Τουλάχιστον όσον αφορά τις ΜΗ.ΚΥ.Ο της κοινωνίας των πολιτών, αντανακλούν συχνά τους ίδιους στρεβλούς τρόπους λήψης αποφάσεων όπου ορισμένες χώρες ή ομάδες έχουν λιγότερη φωνή από άλλες.


Η δεύτερη πρόκληση είναι ότι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών απέχει πολύ από το να είναι ένας ομοιογενής μονόλιθος. Εμπεριέχει αντιφάσεις, διαφορετικές προοπτικές, ακόμη και διαφορετικές ιδεολογικές τάσεις. Θεσμικά αποτελείται από ΜΗ.ΚΥ.Ο, συνδικαλιστικές οργανώσεις, κοινωνικά κινήματα και τα λοιπά. Το γεγονός ότι δεν ενεργεί με το ρυθμό που απαιτούν ορισμένες καταστάσεις έχει εν μέρει να κάνει ακριβώς με αυτή την ποικιλία στο παγκόσμιο επίπεδο. Ειδικότερα σε σχέση με την χρηματοοικονομική κρίση, θα έλεγα ότι σε ό, τι αφορά την προοδευτική κοινωνία των πολιτών, η κρίση επιβεβαίωσε σε μεγάλο βαθμό την κριτική μας για τον τρόπο λειτουργίας της παγκόσμιας οικονομίας και τα λοιπά. Προειδοποιούσαμε για το ενδεχόμενο μιας τέτοιας κρίσης εδώ και πολύ καιρό. Όταν η κρίση πράγματι συνέβη, σκεφτήκαμε ότι είχε έρθει η ώρα μας, ότι ήρθε η στιγμή να μπορέσουμε να κάνουμε προτάσεις, να πούμε ότι το σημερινό σύστημα δεν δουλεύει και να προτείνουμε τις υπάρχουσες εναλλακτικές λύσεις για να αναδομήσουμε την παγκόσμια οικονομία και να προωθήσουμε το δίκαιο και τη βιωσιμότητα. Γι’ αυτό το λόγο, η Greenpeace εγκαινίασε μια στρατηγική πρωτοβουλία που αμφισβητεί το κυρίαρχο κοινωνικο-οικονομικό παράδειγμα.


Το πρόβλημα είναι ότι ακόμη και οι σοσιαλιστές, ακόμη και οι σοσιαλδημοκράτες, δεν είναι έτοιμοι να κατανοήσουν πλήρως αυτή τη στιγμή τη σοβαρότητα της θέσης μας. Για παράδειγμα, αν ήταν να δώσουμε την ίδια ποιότητα ζωής που βιώνουν οι άνθρωποι στην Ελλάδα σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες παντού στον κόσμο, θα χρειαζόμαστε οκτώ πλανήτες για να την παράγουν. Ελάχιστες φωνές στην παγκόσμια κοινωνία των πολιτών, ή και εκτός αυτής, λένε ότι το υπάρχον παράδειγμα δεν είναι βιώσιμο. Ότι η οικονομική οδός που προωθείται αυξάνει αστρονομικά το χάσμα ανάμεσα στις πλούσιες και τις φτωχές χώρες, με κάποιες εξαιρέσεις (Ινδία, Βραζιλία). Ότι ο τρόπος με τον οποίον μετράμε την ανάπτυξη είναι εξαιρετικά προβληματικός: χαιρετίζουμε μια ανάπτυξη χωρίς θέσεις εργασίας, που συμβάλλει σημαντικά στη δημιουργία μιας ισχυρής παγκόσμιας ελίτ και που αναπαράγει υπερβολική αδικία. Οι κοινωνικές εντάσεις που παρατηρούμε σε πολλά μέρη στον κόσμο είναι αποτέλεσμα αυτών των προβλημάτων και αποτελούν απλώς, κατά τη γνώμη μου, την κορυφή του παγόβουνου.


Αυτή η ιστορική στιγμή θυμίζει μία απόλυτη καταιγίδα. Είναι ένας όρος που υποδηλώνει τη σύγκλιση μιας σειράς κρίσεων που ξεσπούν όλες μαζί σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα: η κρίση της τιμής των καυσίμων, η κρίση της τιμή των τροφίμων, η συνεχιζόμενη κρίση φτώχειας που έχει ως αποτέλεσμα να χάνονται οι ζωές 50.000 ανδρών, γυναικών και παιδιών κάθε μέρα από αποτρέψιμες αιτίες στον ανεπτυγμένο κόσμο, η κλιματική κρίση που έχει ευθύνεται ήδη για την απώλεια 300.000 ζωών και τέλος η χρηματοοικονομική κρίση. Μόνο όταν ξέσπασε τη χρηματοοικονομική κρίση εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία αναγνώρισαν επιτέλους ότι βρισκόμαστε εν μέσω κρίσης. Το γεγονός ότι 50.000 άνθρωποι σε αυτόν τον πλανήτη πεθαίνουν από αποτρέψιμες αιτίες σε καθημερινή βάση δεν προκαλεί παρά υποκριτική συμπόνοια πολλών ισχυρών κυβερνήσεων και πληθυσμών, επειδή οι ζωές αυτές χάθηκαν σε φτωχές χώρες. Δεν φαίνεται να υπάρχει κάποια σοβαρή παγκόσμια αλληλεγγύη για την αντιμετώπιση αυτού του θέματος.


Έχω περιγράψει λεπτομερώς στο βιβλίο μου Civil Society at the Millennium αυτή την εκπληκτική απώλεια ζωής από αποτρέψιμες αιτίες που έχουν αντιμετωπιστεί σε μέρη όπως η Ευρώπη και η Βόρεια Αμερική. Είναι τρομερό να χάνονται 7.000 άνθρωποι κάθε μέρα από ελονοσία. Χάνουμε 6.000 ανθρώπους από HIV και AIDS. Χάνουμε 1.500 ανθρώπους από φυματίωση. Το περιγράφω ως καθημερινό βουβό τσουνάμι ή καθημερινή παθητική γενοκτονία. Η αντίδρασή μας στη σύγκλιση αυτών των κρίσεων είναι ότι αγνοούμε αυτό που είπε κάποτε ο Άλμπερτ Αϊνστάιν: ʺ Όταν προσπαθείς να αντιμετωπίσεις ένα πρόβλημα δεν πρέπει να χρησιμοποιείς το ίδιο σκεπτικό και λογικό πλαίσιο που σε οδήγησε αρχικά στο πρόβλημα αυτόʺ. Σε μεγάλο βαθμό, στην αντίδρασή μας στην κρίση χρησιμοποιούμε – με κάποιες εξαιρέσεις- το ίδιο σκεπτικό που μας οδήγησε αρχικά στην κρίση.


Ένα άλλο πρόβλημα είναι ότι αντιλαμβανόμαστε αυτές τις κρίσεις σα να είναι στάσιμες- μόνες τους, ξεχωριστές και αποσυνδεδεμένες μεταξύ τους. Εάν βλέπαμε ότι αυτές οι κρίσεις συνδέονται- κι αυτό αποτελεί πρόκληση, επειδή οι κοινωνίες μας λειτουργούν ακόμη με πολύ αποσπασματικό τρόπο- θα μπορούσαμε να αντλήσουμε σοφία από τον κινέζικο πολιτισμό, επειδή η απόδοση της κρίσης στην κινέζικη γλώσσα υποδηλώνει, επίσης, ευκαιρία. Εμείς, μετατρέπουμε την κρίση σε ευκαιρία; Δεν μπορούμε να το κάνουμε αν δεν κατανοήσουμε τις διασυνδέσεις μεταξύ όλων αυτών των κρίσεων. Επιτρέψτε μου να σας δώσω ένα πρακτικό παράδειγμα: δυο από τις μεγάλες προκλήσεις για το έργο της Greenpeace είναι, από τη μια πλευρά η μείωση της ανάφλεξης του άνθρακα και ο έλεγχος της κλιματικής αλλαγής και, από την άλλη, η δημιουργία αξιοπρεπών και βιώσιμων θέσεων εργασίας. Εάν λοιπόν αντιμετωπίσουμε ξεχωριστά την κλιματική αλλαγή και τη δημιουργία θέσεων εργασίας, δεν θα πάμε πολύ μακριά. Εάν αντίθετα τα δούμε ως συνδεδεμένα, θα πούμε: ʺ Για στάσου! Ξέρουμε ότι υπάρχουν πραγματικές ευκαιρίες και τεράστιες δυνατότητες στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, λόγω της ηλιακής, αιολικής, γεωθερμικής, βιομαζικής δυνατότητας. Με αυτά τα δεδομένα, δεν πρέπει να κάνουμε μαζικές επενδύσεις στην ανανεώσιμη ενέργεια που έχει θετική επίδραση στο περιβάλλον και ταυτόχρονα δημιουργεί θέσεις εργασίας;ʺ


Οφείλουμε να σκεφτούμε σοβαρά για επενδύσεις στην ανανεώσιμη ενέργεια ή τη χαμηλή ανάπτυξη του άνθρακα. Εάν λέγαμε ότι στη Νότια Αφρική ή σε οποιαδήποτε αφρικανική χώρα θα επενδύσουμε σοβαρά σε ηλιακή ενέργεια, αντί να επενδύσουμε σε πυρηνική ενέργεια ή έστω σε κάρβουνο, θα μπορούσαμε μέσα σε έξι μήνες να ηλεκτροδοτήσουμε μεγάλα τμήματα ολόκληρων κοινοτήτων που δεν έχουν πρόσβαση στην ηλεκτρική ενέργεια. Η πυρηνική ενέργεια μπορεί να αποτελεί επιλογή, αλλά στην πραγματικότητα είναι υπερβολικά ακριβή, υπερβολικά αβέβαιη, χρειάζεται πολύ χρόνο και παρέχει πολύ λίγα. Επίσης δεν έχουμε βρει ακόμη λύση για τα πυρηνικά απόβλητα και όσο αυτό παραμένει, η Greenpeace και οι άλλες περιβαλλοντικές οργανώσεις δεν θα υποστηρίξουν ποτέ την πυρηνική ενέργεια.


Υπάρχουν πολλά πράγματα, ωστόσο, για τα οποία η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών πρέπει να φτάσει σε συμφωνία. Ας πάρουμε το θέμα του χρήματος και των οικονομικών, για παράδειγμα, η δέσμευση που οι πλούσιες χώρες ανέλαβαν απέναντι στα φτωχά έθνη για βοήθεια στις υπό ανάπτυξη χώρες με 0.7% του ΑΕΠ ελήφθη για πρώτη φορά το 1970. Ο Νέλσον Μαντέλα κι εγώ ξεκινήσαμε την εκστρατεία ʺΝα κάνουμε τη φτώχεια ιστορίαʺ στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 2005 – και 35 χρόνια είναι πολύς καιρός για να περιμένει κανείς λιγότερο από 1% του ΑΕΠ. Σήμερα, έχουν περάσει 40 χρόνια και μόνο πέντε χώρες έχουν αγγίξει το στόχο του 0.7%. Χώρες όπως η Βρετανία, που είναι ιστορικά ένοχες για αποικιοκρατική εκμετάλλευση και εξακολουθούν να υποστηρίζουν ότι βρίσκονται ´στη σωστή πλευρά της ιστορίας ʺ μιλούν ακόμη για επίτευξη του στόχου του 0.7% το 2013. Άλλη μια στατιστική: για να παραγραφεί όλο το χρέος του τρίτου κόσμου, χρειάζονται 500-600 δισεκατομμύρια δολάρια. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, ο αριθμός αυτός αντιπροσώπευε ένα τεράστιο ποσό χρημάτων. Με την τραπεζική κρίση μάθαμε πως όταν υπάρχει πολιτική βούληση 500 δις δολάρια είναι μικρό ποσό. Οι κυβερνήσεις ρίχνουν χρήματα σε μεγάλες χρηματοοικονομικές οργανώσεις και άλλες κυβερνήσεις στο πλαίσιο του ʺ πολύ μεγάλο για να αποτύχειʺ και μπορούν να συγκεντρώσουν σε μια νύχτα όχι δισεκατομμύρια, αλλά τρισεκατομμύρια δολάρια γι’ αυτό το σκοπό. Εάν ένα μικρό μέρος αυτών των χρημάτων συγκεντρώνονταν για την υποστήριξη της ανάπτυξης, των επενδύσεων, της φαρμακευτικής αγωγής και της εκπαίδευσης στον τρίτο κόσμο, δεν θα σώζονταν μόνο χιλιάδες ζωές αλλά θα δημιουργείτο μια νέα αίσθηση παγκόσμιας αλληλεγγύης.


Ζούμε ακόμη σε έναν εξαιρετικά μη ισορροπημένο κόσμο: με αυτά που η Ευρώπη και η Αμερική ξοδεύουν για τροφές ζώων κάθε χρόνο, θα μπορούσαν να παρέχουν διατροφή σε άλλες ηπείρους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδοτεί κάθε Ευρωπαίο με 2 ευρώ τη μέρα: ο μισός κόσμος αυτού του πλανήτη θα μπορούσε να ζήσει με αυτά τα χρήματα. Πολλοί άνθρωποι είναι θυμωμένοι με την υπάρχουσα παγκόσμια κατάσταση: με την εκμετάλλευση από τις τράπεζες, την ανεύθυνη συμπεριφορά της χρηματοοικονομικής βιομηχανίας και τις παγκόσμιες αδικίες, όλο και περισσότεροι άνθρωποι αποξενώνονται από αυτά που πρεσβεύουν οι κυβερνήσεις τους. Γιατί η προοδευτική παγκόσμια κοινωνία των πολιτών δεν έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να αντιληφθεί τον θυμό τους, να σκεφτεί και να προσφέρει μια ουσιαστική αλλαγή; Αυτό είναι το καίριο ερώτημα στο οποίο η κοινωνία των πολιτών στο τοπικό, το εθνικό και το παγκόσμιο επίπεδο πρέπει σήμερα να δώσει απάντηση.


Π.Χ.: Να περάσουμε στην πολιτική του περιβάλλοντος. Μια από τις κριτικές που ασκούνται στις σημαντικές ΜΗΚΥΟ είναι ότι προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση στην εξουσία τείνουν να από-πολιτικοποιούν την ατζέντα τους. Τα επιχειρήματά σας αμφισβητούν βεβαίως αυτή τη στροφή στην από-πολιτικοποίηση των περιβαλλοντικών θεμάτων, ωστόσο η πρόσβαση στα φόρα δόθηκε πολλές φορές στις ΜΗΚΥΟ σε αυτή τη βάση, ότι θα συμπεριφέρονται σαν τα θέματα να είναι πιο τεχνικά παρά πολιτικά. Πιστεύετε ότι ο επαναπροσανατολισμός αυτών των οργανώσεων προς μια διασύνδεση των θεμάτων που έχουν να κάνουν με την κοινωνική δικαιοσύνη με τα περιβαλλοντικά θέματα, θα περιορίσει τη συμμετοχή και την επιρροή τους στους πολιτικούς κύκλους;


Kumi Naiddo: Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να κάνουν μια πολύ σαφή διάκριση ανάμεσα στην απόκτηση πρόσβασης στην εξουσία και την άσκηση επιρροής στην εξουσία. Η απόκτηση πρόσβασης στην εξουσία χωρίς επιρροή στην εξουσία είναι αυτοκαταστροφική γιατί επιτρέπει σε αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία να ισχυρίζονται ότι συμβουλεύονται την κοινωνία των πολιτών, να δεσμεύουν την κοινωνία των πολιτών και μετά να την αγνοούν και να προχωρούν μπροστά με τις δικές τους ατζέντες. Υπάρχει κίνδυνος όταν οι ελίτ και η κοινωνία των πολιτών βρίσκουν κοινό έδαφος, η κοινωνία των πολιτών να γίνεται πιο άνετη παρουσία αυτών των ελίτ και λιγότερο άνετη όταν πρόκειται να συνεργαστεί με την παραδοσιακή βάση της.


Προσωπικά, για παράδειγμα, φροντίζω να περνάω τουλάχιστον δέκα μέρες κάθε χρόνο κάνοντας εθελοντισμό ή δουλεύοντας με εθελοντές. Το διάστημα που είμαι στη Greenpeace, όταν ταξιδεύω βρίσκω πάντα το χρόνο να είμαι με τους εθελοντές μας. Είναι η ψυχή όχι μόνο της Greenpeace αλλά και κάθε οργάνωσης της κοινωνίας των πολιτών. Είναι άνθρωποι έτοιμοι να διαθέσουν το χρόνο τους, την ενέργεια τους και την προσπάθειά τους ως πράξη ανθρώπινης αλληλεγγύης. Ωστόσο, όσο αυτές οι παγκόσμιες διαδικασίες ή οι διακυβερνητικές συναντήσεις όπως το Πλαίσιο Συμφωνίας για την Κλιματική Αλλαγή των Ηνωμένων Εθνών ( UNFECC) λαμβάνουν χώρα, είναι καίριο για μας να προσπαθούμε να τις επηρεάζουμε. Κατά κάποιο τρόπο είναι όπως το σύνθημα “Όχι στο όνομά μαςʺ, που εμφανίστηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες μετά τις 11 Σεπτεμβρίου, από οικογένειες ανθρώπων που είχαν χάσει τη ζωή τους, όταν η αμερικανική κυβέρνηση άρχισε να εκμεταλλεύεται αυτούς τους θανάτους για να δικιαολογήσει τους πολέμους στο Ιράκ και το Αφγανιστάν. Παρομοίως, εάν πρέπει να ληφθούν αποφάσεις, εάν πρέπει να γίνουν διακυβερνητικές συναντήσεις στο όνομα των πολιτών, τότε έχουμε δικαίωμα να βρισκόμαστε εκεί. Το καίριο ερώτημα είναι ότι μερικές φορές ακόμη κι όταν έχεις το δικαίωμα να κάνεις κάτι, μπορεί να έχει στρατηγική σημασία να μην ασκήσεις αυτό το δικαίωμα.


Πιστεύω, πολύ σοβαρά, ότι τα επόμενα δυο χρόνια, εάν για παράδειγμα η UNFCCC δεν μπορέσει να δράσει στο Κανκούν και τη Νότια Αφρική, πολλές οργανώσεις θα σκεφτούν πόση ενέργεια και προσπάθεια ξοδεύουν στις επίσημες περιβαλλοντικές διαδικασίες, που είναι πολύ χρονοβόρες. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τη διάσκεψη της Κοπεγχάγης, ήμουν εκεί για τρεις βδομάδες. Εάν μας ρωτήσετε από πολιτική σκοπιά αν είπαμε κάτι σε αυτές τις διαπραγματεύσεις που εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία κι εκείνοι που εμπλέκονται στις διαπραγματεύσεις δεν ήξεραν, θα σας απαντήσω: Νομίζω ότι όχι, ήξεραν. Δεν είναι καλύτερο για μας, από στρατηγική άποψη, να κινητοποιούμε την κοινή γνώμη έτσι ώστε η πίεση σε εκείνους που διαπραγματεύονται να αυξάνεται και να μπορούν να αποδώσουν; Ως συμπέρασμα, δεν εννοώ ότι η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στις επίσημες περιβαλλοντικές διαδικασίες πρέπει να σταματήσει σε αυτό το στάδιο, θα έλεγα όμως ότι η αξιοπιστία αυτών των διαδικασιών μειώνεται σε καθημερινή βάση.


Π.Χ.: Μια κριτική που ασκείται ειδικότερα στις ΜΗΚΥΟ που έχουν πρόσβαση σε αυτές τις διακυβερνητικές συναντήσεις είναι ότι δαπανούν περισσότερο χρόνο στις αίθουσες λήψης αποφάσεων παρά για διαμαρτυρίες έξω στο δρόμο.


Kumi Naidoo: Μιλάμε συχνά για μια εσωτερική και εξωτερική στρατηγική και θα έλεγα ότι και οι δυο είναι σημαντικές, και οι δυο είναι αναγκαίες. Η εξωτερική στρατηγική είναι πιο κρίσιμη γιατί εάν τα μέλη της κοινωνίας των πολιτών βρίσκονται μέσα, χωρίς την υποστήριξη ανθρώπων που βρίσκονται έξω, τότε γιατί θα μας ακούν; Δεν μπορώ να μιλήσω στο όνομα όλης της κοινωνίας των πολιτών, αλλά στη Greenpeace είχαμε περισσότερο κόσμο έξω παρά μέσα, στην Κοπεγχάγη, κι αυτός είναι ο λόγος που στην τελευταία συνάντηση της G20 δεν μας άφησαν να παραστούμε στη συνάντηση. Είπα στους ανθρώπους μας: ʺ Αυτό είναι καλόʺ. Είχαμε μια δράση στην Κοπεγχάγη που τους σόκαρε όλους, τη δανέζικη κυβέρνηση και τα λοιπά. Ένας από τους ακτιβιστές μας εισέβαλε στο δείπνο των αρχηγών κρατών την παραμονή της λήξης των διαπραγματεύσεων, όταν τα πράγματα έμοιαζαν ανέλπιδα. Πέρασε μετά πολύ καιρό στη φυλακή.


Η άποψή μου είναι ότι όταν οι άνθρωποι δείχνουν ότι έχουν θιγεί αρκετά από τις αδικίες και είναι έτοιμοι να μπουν στην πρώτη γραμμή, τότε τάσσομαι υπέρ της ανυπακοής των πολιτών. Ένας από τους λόγους είναι ότι προβληματίζομαι βαθιά για μια κλιμάκωση των διαμαρτυριών σε μορφές αναρχικής, ανεξέλεγκτης βίας. Κάθε μεγάλη διαδήλωση ή εκστρατεία που ξεκινά τα τελευταία δέκα χρόνια- και που έχω δει- γίνεται όλο και πιο ακραία. Το επίπεδο αποξένωσης που βιώνουν οι νέοι αυξάνεται μαζικά- έχουν χάσει την πίστη τους σε όλους, έχουν σχεδόν πάψει να εμπιστεύονται τις μεγάλες διεθνείς ΜΗ.ΚΥ.Ο. Θα έλεγα ότι έχουμε ένα λογικό επίπεδο υποστήριξης από νέους ανθρώπους ως Greenpeace γιατί οργανώνουμε αυτές τις πιο ριζοσπαστικές δράσεις που οι άνθρωποι θεωρούν πιο αμφιλεγόμενες.


Η αλλαγή δεν θα προκύψει μόνο μέσα από τη συζήτηση. Εάν δεν έχουμε ένα ισχυρό στοιχείο ειρηνικών προσπαθειών τότε η διαμαρτυρία κινδυνεύει να γίνει διέξοδος για τον θυμό που οι άνθρωποι νιώθουν εναντίον του συστήματος. Για να το περιγράψω σύντομα, οι επιλογές δράσης που έχουν οι άνθρωποι είναι τρεις. Στο ένα άκρο, είναι να μιλούν, να συμμετέχουν, να στέλνουν επιστολές με αιτήματα και τα λοιπά. Στο μέσο, είναι η ανυπακοή των πολιτών. Και στο άλλο άκρο είναι η βία. Είναι καίριο σήμερα να προσπαθούμε να κρατάμε τον κόσμο μακριά από τη βίαιη διαματυρία- όπως προκύπτει από την εμπειρία μου, στη Νότια Αφρική πληρώνουμε ακόμη το τίμημα για τη βία στη μάχη για την ανεξαρτησία.


Π.Χ.: Σε σχέση με την αναφορά σας για την κινητοποίηση των πολιτών έξω από τις αίθουσες των επίσημων συναντήσεων, μια από τις κριτικές εναντίον γνωστών ΜΗ.ΚΥ.Ο παγκόσμιας εμβέλειας είναι ότι για να την αποκτήσουν έχουν πληρώσει το τίμημα να είναι όλο και πιο αποστασιοποιημένες από τις τοπικές κοινότητες και τους τοπικούς αγώνες στον κόσμο. Υποστηρίζουν είναι ότι αυτές οι ΜΗ.ΚΥ.Ο πρέπει να επανασυνδεθούν με τοπικές μορφές ακτιβισμού.


Kumi Naidoo: Ένα δημοφιλές σύνθημα στη δεκαετία του 1980 ήταν: ʺ Σκέψου παγκόσμια, δράσε τοπικάʺ. Σήμαινε ότι ανεξάρτητα από αυτό που προσπαθείς να αντιμετωπίσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, πρέπει να καταλάβεις πώς ο παγκόσμιος λόγος, οι παγκόσμιες διαδικασίες, οι παγκόσμιες πολιτικές, μπορούν να επιδράσουν σε αυτό που μπορείς να κάνεις σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο. Ωστόσο, μια από τις ειρωνείες σ’ αυτή την ιστορική στιγμή, ειδικά μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, είναι ότι η πραγματική εξουσία περνάει σήμερα από το εθνικό στο παγκόσμιο επίπεδο. Κι αυτό ισχύει για χώρες σαν τη δική μου, τη Νότια Αφρική, ή τα διάδοχα κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης ή τις δημοκρατίες στην Αφρική ή τη Λατινική Αμερική που διαδέχθηκαν στρατιωτικές δικτατορίες. Ακόμη κι αν έχεις μια πολύ ικανή, δεσμευμένη, αποτελεσματική, ευφυή εθνική ηγεσία, ακόμη κι αν αυτή κάνει ό, τι καλύτερο μπορεί, ακολουθεί όλους τους κανόνες. Δεν έχει την εξουσία να αλλάξει, για παράδειγμα, την εμπορική ατζέντα, γιατί η Παγκόσμια Οργάνωση Εμπορίου καθορίζει τους παγκόσμιους εμπορικούς κανόνες. Δεν έχει την εξουσία να καταπολεμήσει το HIV-AIDS γιατί η μάχη αυτή απαιτεί τη χρήση σωτήριων φαρμακευτικών ουσιών που την ευρεσιτεχνία τους έχουν οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρίες που δεν έδειξαν το είδος της ανθρωπιάς που ελπίζαμε ότι θα δείξουν, τουλάχιστον σε γρήγορη και βαθιά κλίμακα. Το καλύτερο παράδειγμα είναι φυσικά το περιβάλλον. Καμιά χώρα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη της τα περιβαλλοντικά προβλήματα. Για παράδειγμα, η Νορβηγία κατάφερε να μειώσει τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα από 40% σε 20%- αλλά ακόμη κι αν πετύχαινε μια μείωση της τάξης του 100% δεν θα ήταν αρκετή χωρίς τη συνεργασία και το συντονισμό με τα άλλα κράτη.


Ωστόσο, η ερώτησή σας είναι πολύ σημαντική καθώς αυτό που είδα, ιδιαίτερα τα τελευταία πέντε χρόνια, είναι ότι η ενέργεια των πολιτών έχει μετατοπιστεί προς το πάνω ή προς τα κάτω σε σχέση με το εθνικό επίπεδο. Σε μεγάλο βαθμό, οι περισσότεροι άνθρπωοι μοιάζουν να έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στην εθνική πολιτική σφαίρα. Μπορεί να πουν ʺεντάξει, αυτά τα ζητήματα πρέπει να αντιμετωπιστούν σε παγκόσμιο επίπεδοʺ, όπως μπορώ να φανταστώ έναν Έλληνα ακτιβιστή να λέει ʺο καημένος ο κ. Παπανδρέου, δεν μπορεί να ελέγξει την κατάσταση…είναι θέμα του ΔΝΤ και της Ευρωπαϊκής Ένωσηςʺ. Είναι υπερεθνικοί θεσμοί και κάποιοι άνθρωποι μπορούν να πουν: ʺΑς στοχεύσουμε στην πίεση στην Ε.Ε., τον ΟΗΕ και τα λοιπάʺ. Είναι μια κατανοητή αντίδραση κι αυτό το είδος αντίδρασης έχει αυξηθεί την τελευταία δεκαετία. Αυτό που είδα επίσης να συμβαίνει πιο πρόσφατα είναι μια διαφορετική προσέγγιση από ανθρώπους που λένε: ʺ Ας αφήσουμε το εθνικό, ας αφήσουμε το παγκόσμιο επίπεδο, ας κάνουμε κάτι πιο μετρήσιμο σε τοπικό επίπεδο, που μπορεί να έχει πραγματικό αποτέλεσμαʺ. Είναι μια στάση που πρεσβεύει: ʺ Θα ήθελα όλος ο κόσμος να στραφεί στην ανανεώσιμη ενέργεια, αλλά αν δεν μπορώ να το πετύχω, ας δω ποιες είναι οι ηλιακές δυνατότητες στην κοινότητά μου, ας επενδύσουμε ό, τι μπορούμε και αν βελτιώσουμε τις ζωές 5.000 ανθρώπων στην τοπική μας κοινότητα, αυτό είναι το πεδίο ελέγχου μαςʺ.


Ακόμη κι αν ξέρω ότι το παγκόσμιο και το εθνικό και οι κανόνες που θέτουν μπορούν να εμποδίσουν αυτό που μπορώ να κάνω, αλλά αυτό ξεπερνά το πεδίο ελέγχου μου. Επομένως, πιστεύω βαθύτατα ότι δεν έχουμε την επιλογή να πούμε ότι θα χειριστούμε τα τοπικά ή τα εθνικά ή τα περιφερειακά ή τα παγκόσμια ζητήματα. Η πολιτική έχει γίνει πιο σύνθετη, η αλλαγή έχει γίνει επίσης πιο σύνθετη, όλες οι οργανώσεις που εμπλέκονται στη διακυβέρνηση είναι σημαντικές, από το τοπικό έως το παγκόσμιο επίπεδο. Νομίζω ότι σε αυτό το στάδιο πρέπει να συμμετέχουμε ταυτόχρονα σε όλα τα επίπεδα. Η στρατηγική πρόκληση για μας είναι πόσο χρόνο, ενέργεια και πόρους θα επενδύσουμε στο τοπικό, το εθνικό, το περιφερειακό και το παγκόσμιο επίπεδο αντίστοιχα. Ο τρόπος που απαντάμε σε αυτή την ερώτηση ποικίλλει ανάλογα με το διαφορετικό πλαίσιο.

Ο Poul Nyrup Rasmussen, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος (ΕΣΚ), μιλά για την έλλειψη αποτελεσματικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην αντιμετώπιση της κρίσης του δημόσιου χρέους και προτρέπει για την υιοθέτηση ενός πανευρωπαϊκού φόρου οικονομικών συναλλαγών, ενώ ανοίγει την δημόσια συζήτηση για την δημιουργία ενός συστήματος έκδοσης ευρω-ομόλογων που θα επιτρέψει την μείωση των κινδύνων στον χρηματοοικονομικό τομέα μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.


Ερώτηση: Ποια διδάγματα πρέπει να αντλήσει η Ευρώπη από αυτή την οικονομική κρίση, προκειμένου να αποτρέψει την επόμενη;


Poul Nyrup Rasmussen: Το πρώτο δίδαγμα για τους Ευρωπαίους ηγέτες, μολονότι είναι οδυνηρά αργά, είναι ότι η καλύτερη πορεία δράσης βασιζόταν στις συστάσεις του Κόμματος των Ευρωπαίων Σοσιαλιστών. Ήδη από το Φεβρουάριο, δηλώσαμε- μέσω συνεντεύξεων Τύπου, άρθρων γνώμης, τηλεοπτικών συνεντεύξεων, σεμιναρίων και μιας πανευρωπαϊκής Ημέρας Δράσης – ότι η απάντηση στην κρίση απαιτούσε τρεις άξονες: έναν μηχανισμό Οικονομικής Σταθερότητας, μια Ευρωπαϊκή Νομισματική Εγγύηση και έναν Φόρο Οικονομικών Συναλλαγών. Όλες αυτές οι συστάσεις υιοθετήθηκαν με καθυστέρηση και μερικές φορές με μισή καρδιά από τη συντηρητική πλειοψηφία.


Το δεύτερο δίδαγμα για την Ευρώπη είναι ότι σε αυτό το είδος της κρίσης οι σκληρότεροι οικονομικοί κανόνες πρέπει να συνοδεύονται από πολιτικές που διασφαλίζουν οικονομική ανάπτυξη και δημιουργία απασχόλησης. Οι αρχές που κατευθύνουν αυτές τις πολιτικές πρέπει να είναι η αλληλεγγύη και όχι ο εγωϊσμός, και εργαλεία πρέπει να είναι οι επενδύσεις και όχι οι περικοπές. Αυτή η αμφίδρομη πορεία δράσης είναι η εναλλακτική που προτείνουμε έναντι του σημερινού κύματος των περικοπών λιτότητας.


Το τρίτο και πιο εμφανές δίδαγμα που η Ευρώπη πρέπει να αντλήσει από την κρίση είναι πώς ΝΑ ΜΗΝ χειραγωγεί τις ευρωπαϊκές υποθέσεις. Η δαπανηρή και εγωϊστική αναποφασιστικότητα της Μέρκελ αποτελεί ένα καλό παράδειγμα που δείχνει ότι το μέλλον της Ευρώπης δεν μπορεί να εξαρτάται από εθνικές μεταβαλλόμενες διαθέσεις και εκλογικά συμφέροντα.


Ερώτηση: Εάν δεν υπήρχε μια παγκόσμια τραπεζική κρίση, θα υπήρχε κρίση στην Ευρώπη;


Poul Nyrup Rasmussen: Η απάντηση βρίσκεται στα χέρια της Ευρώπης, και πάλι. Το 1990, οι συντηρητικοί επιχείρησαν να επιλύσουν μια παρόμοια κρίση μέσω άγριων περικοπών. Απέτυχαν. Τώρα ήρθε ο καιρός για πιο σοβαρή και υπεύθυνη σκέψη. Εάν οι ηγέτες πάψουν να εστιάζουν στις περικοπές και δώσουν κίνητρα στις τράπεζες για να διευκολύνουν τα δάνεια, να ανεβάσουν ταχύτητα στην καινοτομία- ζωτική για την ανάκαμψη και πλήρως ευθυγραμμισμένη με τη Στρατηγική της Λισαβόνας- έχουμε πολλές πιθανότητες να σταθεροποιήσουμε το οικονομικό σκάφος επεκτείνοντας παράλληλα και πάλι την οικονομία. Με άλλα λόγια μετρώ την επιτυχία της ανάκαμψης με το πόσες θέσεις εργασίας δημιουργούμε.


Ερώτηση: Μπορεί να υπάρξει μεταδοτικότητα, που θα θέσει το ευρώ σε κίνδυνο;


Poul Nyrup Rasmussen: Υπάρχει ήδη μεταδοτικότητα! Το ευρώ βρίσκεται σήμερα σε κίνδυνο λόγω των επιθέσεων των χρηματοοικονομικών αγορών και της κερδοσκοπίας. Τα CDS ( Credit Default Swaps- Συμβ. Αντασφάλισης Κινδύνου) και οι ανοιχτές πωλήσεις αποτέλεσαν μόνο την κορυφή του παγόβουνου κατά του οποίου η καγκελάριος Μέρκελ κατεύθυνε το ευρωπαϊκό σκάφος.Αυτό μπορεί να χειροτερεύσει αν δεν τακτοποιήσουμε την άλλη μεγάλη μεταδοτικότητα που έχουμε στην Ε.Ε.: την πολυδιαίρεση. Ο τρόπος για να προχωρήσουμε μπροστά είναι να οικοδομήσουμε ενότητα και αυτό μπορεί μόνο να γίνει, όπως έγινε από την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, με αλληλεγγύη. Είμαστε ο μεγαλύτερος εμπορικός συνασπισμός στον κόσμο. Οι άνθρωποι και όχι οι αγορές πρέπει να αποφασίσουν πώς θα χρησιμοποιήσουμε αυτή τη δύναμη.


Ερώτηση: Ποια είναι η καλύτερη λύση; Ο νέος τραπεζικός φόρος που προτείνουν στην Ευρώπη μπορεί να βοηθήσει;


Poul Nyrup Rasmussen: Η πρόταση της Επιτροπής για τη δημιουργία εθνικών ταμείων ελεγχόμενης πτώχευσης δεν πάει πολύ μακριά. Όπως είπα πιο πάνω, η λύση είναι περισσότερη και όχι λιγότερη Ευρώπη. Χρειαζόμαστε μια προσέγγιση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Επιπλέον, χρειαζόμαστε έναν πανευρωπαϊκό φόρο οικονομικών συναλλαγών που να συγκεντρώνει χρήματα για την αποπληρωμή ζημιών που έχουν ήδη προκληθεί και για την αντιμετώπιση των κερδοσκόπων.


Πρέπει επίσης να αρχίσουμε να εξετάζουμε σοβαρά ένα σύστημα έκδοσης ευρω-ομόλογων που θα μας επιτρέψει να μειώσουμε τον κίνδυνο στον χρηματοοικονομικό τομέα μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.


Δεν πρέπει να αφήσουμε τις τράπεζες να πάρουν ακόμη μεγαλύτερα ρίσκα. Σε περιπτώσεις κακοδιαχείρισης, οι τραπεζίτες θα πρέπει να πληρώσουν. Οι αποταμιεύσεις των πολιτών πρέπει να προστατευθούν με κάθε κόστος.

Ο Γιάνης Βαρουφάκης ισχυρίζεται ότι το πακέτο στήριξης των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ αποτελεί τιμωρία για την Ελλάδα. Με τα υπέρμετρα επιτόκια που χρεώνει και με δεδομένη την αταλάντευτη αντίστασή του σε οποιαδήποτε επαναδιαπραγμάτευση του υπάρχοντος ελληνικού χρέους, ωθεί την Ελλάδα σε περαιτέρω πτώχευση. Ακριβώς όπως ένας άσπλαχνος γιατρός δίνει αρκετά φάρμακα ώστε να κρατήσει λίγο ακόμη τον ασθενή στη ζωή έτσι ώστε να εξακολουθεί να υποφέρει ακόμη από βασανιστικό πόνο, αλλά όχι αρκετά για να τον αποτρέψει να απαλλαγεί από τη θανάσιμη αγωνία, έτσι και το πακέτο ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ παρατείνει την αγωνία του ελληνικού κράτους χωρίς να αποτρέπει την αναπόφευκτη χρεοκοπία.


1. Προσωπική αρετή, ελληνικές παραβιάσεις και η κληρονομιά των Βερσαλλιών


Οι Γερμανοί θεωρούν τους Έλληνες ανυπόφορα σπάταλους. Σκληρά εργαζόμενος, καλά εκπαιδευμένος, καινοτόμος, τεχνολογικά προχωρημένος, και με μια ιστορία ουσιαστικού σφιξίματος της ζώνης όταν η χώρα του αντιμετώπισε σοβαρή πτώση της ανταγωνιστικότητας των προϊόντων της,[2] ο γερμανικός λαός είναι τώρα έξαλλος που η ασωτία ενός μικρού έθνους μπορεί να ταρακουνήσει βίαια τα θεμέλια στα οποία επένδυσε τη συλλογική μεταπολεμική ενέργεια του: τη σταθερότητα του νομίσματός του.


Η οργή του είναι ιδιαίτερα κατανοητή αν τοποθετηθεί στο ιστορικό πλαίσιο. Όταν το γερμανικό έθνος συνθηκολόγησε μετά τον Μεγάλο Πόλεμο, οι σύμμαχοι αξίωσαν το νόμιμο αλλά και παράλογο δικαίωμά τους από το συλλογικό του σώμα. Κανένας οίκτος, καμιά τύψη, καμιά μεγαλοψυχία για τους νικημένους. Η Συνθήκη των Βερσαλλιών επέβαλε βαριές αποζημιώσεις στο ήδη ηττημένο και αποδεκατισμένο έθνος και άφησε το λαό του να τα βγάλει πέρα μόνος του, αφού ο πλούτος του έθνους λεηλατήθηκε από τους νικητές.


Ενώ ο υπόλοιπος ανεπτυγμένος κόσμος συμμετείχε ξανά στη Χρυσή Βάση, το μοναδικό νόμισμα εκείνης της εποχής, η Γερμανία υποχρεώθηκε να παραμείνει εκτός (καθώς δεν της είχε απομείνει χρυσός μετά την ατιμωτική ήττα) και να τυπώσει το δικό της χρήμα. Καθώς βρέθηκε αποστερημένη από επενδύσεις και υποχρεωμένη να πληρώνει αποζημιώσεις μεταξύ 2% και 3% ετησίως στους νικητές, το νόμισμά της άρχισε αναπόφευκτα να υποτιμάται. Το αποτέλεσμα ήταν ένας υπερ-πληθωρισμός που σάρωσε τις κερδισμένες με μόχθο καταθέσεις της γερμανικής μεσαίας τάξης και έστρωσε το δρόμο για την ανάληψη της εξουσίας από τους Ναζί, αφού πλέον οι κραδασμοί της κρίσης του 1929 είχαν αγγίξει την ήδη ρημαγμένη χώρα. Τα υπόλοιπα, όπως λένε, ανήκουν στην ιστορία.


Από τότε η Γερμανία αποφάσισε, περίπου ομόφωνα, να μην ξαναβρεθεί ποτέ σε ένδεια λόγω κατάρρευσης του νομίσματος. Μολονότι συνεισφέρει ευχαρίστως και με το παραπάνω στον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης και χρεώνεται μεγάλους λογαριασμούς όταν κάποιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα το απαιτεί, το μόνο πράγμα που δεν μπορεί να καταλάβει είναι οποιαδήποτε παραβίαση της αυστηρής νομισματικής πολιτικής που κράτησε ισχυρό το DeutschMark, το οποίο μεταφέρθηκε στο νέο πανευρωπαϊκό νόμισμα, το ευρώ.


Τον περασμένο Σεπτέμβριο, όταν η νεοεκλεγμένη κυβέρνηση της Αθήνας ανακοίνωσε ότι το έλλειμμα της Ελλάδας ήταν διπλό από εκείνο που η προηγούμενη κυβέρνηση ανέφερε, οι Γερμανοί δεν πίστευαν στα μάτια τους. Αδυνατούσαν να πιστέψουν ότι ακόμη κι ένα νοτιοευρωπαϊκό κράτος μπορούσε να εμπλακεί σε τέτοιο παιχνίδι εξαπάτησης. Λίγους μήνες αργότερα, όταν οι χρηματαγορές συσπειρώθηκαν κατά των ελληνικών ομολόγων, πολλοί Γερμανοί θεώρησαν ότι οι Έλληνες πήραν αυτό που τους άξιζε.


Θεωρήθηκε ως δίκαιη ανταπόδοση, ειδικά στη νοοτροπία ενός έθνους που τον περασμένο αιώνα αποδέχτηκε τη συλλογική τιμωρία του και κατάφερε να βγει από το τέλμα μέσα από σκληρή δουλειά και εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις. Η Ελλάδα έπρεπε κι αυτή να πληρώσει για τις αμαρτίες της. Για τους Γερμανούς, το θέμα δεν ήταν το κόστος της διάσωσης του ελληνικού κράτους από τα νύχια των χρηματαγορών. Το θέμα ήταν ότι η Ελλάδα έπρεπε να υποστεί την τιμωρία που της άξιζε επειδή έθεσε σε κίνδυνο μια λέσχη που παραμέρισε με αβρότητα τους κανόνες για να τη δεχτεί ως μέλος της. Κι επειδή η εν λόγω λέσχη είναι αυτή που εκδίδει το νόμισμα στο οποίο ο γερμανικός λαός εμπορεύεται, αποταμιεύει και για το οποίο είναι συλλογικά περήφανος, η τιμωρία απέκτησε τη σημασία ενός καίριου δεσμευτικού τελετουργικού.


2. Η πραγματική κληρονομιά των Βερσαλλιών


Το πρόβλημα με την ηθική προσβολή είναι ότι σπανίως αποτελεί μια λογική βάση οικονομικής πολιτικής. Η προσωπική αρετή είναι σημαντική αλλά είναι αβέβαιος οδηγός για τον χειρισμό μιας κρίσης και κακός ιστορικός σε ό, τι αφορά τις αιτίες της. Ένα καλό παράδειγμα είναι η προαναφερόμενη Συνθήκη των Βερσαλλιών του 1919 που καταδίκασε τη Γερμανία σε μακροχρόνιες αποζημιώσεις. Τότε, οι νικητές ένιωθαν δικαιωμένοι ηθικά που επέβαλαν βαριές ποινές στη χώρα που είχε αρχίσει τον πιο φονικό πόλεμο μέχρι τότε.


Ήταν όμως φρόνιμο; Όχι, δεν ήταν. Ο Τζον Μέϊναρντ Κέϊνς, που επρόκειτο αργότερα να φωτίσει σημαντικά την ικανότητα του καπιταλισμού να σκοντάφτει, να πέφτει και ύστερα να αδυνατεί να σταθεί ξανά στα πόδια του χωρίς βοήθεια, βρισκόταν στις Βερσαλλίες καά την επεξεργασία της Συνθήκης. Μόλις επέστρεψε στο Κέμπριτζ, έβαλε σε τάξη τις σκέψεις του και κατέληξε σε ένα ζοφερό συμπέρασμα.


Με δυο λόγια, ο Κέϊνς είπε ότι οι νικητές επέβαλαν στους νικημένους μια Συνθήκη που δεν ήταν μόνο ανελέητη αλλά και αυτοκαταστροφική για τους νικητές. Με αυτή την έννοια, η τιμωρία είχε ένα τίμημα που οι νηκητές δεν υπολόγισαν καλά, ένα τίμημα εξίσου εξωφρενικό για τους τιμωρημένους όσο και για τους τιμωρούς. Και ο Κέϊνς είχε δίκιο!


Οι αποζημιώσεις αποδείχτηκαν ανεπαρκείς για τη βελτίωση των οικονομιών της Γαλλίας και της Βρετανίας, κατάφεραν όμως να αποστραγγίσουν τη γερμανική οικονομία από ζωή και, επομένως, να δημιουργήσουν τις συνθήκες του υπερπληθωρισμού που προετοίμασε την κοινωνία για τη μετεωρική άνοδο του Χίτλερ.


Μετά το 1929 και την κοσμοϊστορική κρίση της Γουόλ Στριτ που μεταδόθηκε σαν ιός με τη μορφή της Μεγάλης Ύφεσης παντού, οι χώρες που είχαν απολαύσει χαμηλό πληθωρισμό χάρη στη Χρυσή Βάση της δεκαετίας του 1920 συνειδητοποίησαν ξαφνικά ότι, σε εποχές αποπληθωρισμού, το κοινό νόμισμα είναι σαν μια μπάλα αλυσσοδεμένη στο πόδι ενός ανθρώπου που πνίγεται. Ανίκανες να συντονίσουν τις οικονομικές πολιτικές, άρχισαν να πηδούν από το πλοίο η μια μετά την άλλη εγκαταλείποντας το ενιαίο νόμισμα (τη Χρυσή Βάση) κι αρχίζοντας έναν αποπληθωριστικό πόλεμο όλων εναντίον όλων.



Οι άμεσες αιτίες του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού πανικού- γιατί περί αυτού πρόκειται- είναι εμφανείς. Οφείλονται στην καταστροφική πτώση της αξίας του χρήματος, όχι μόνο στα εμπορεύσιμα είδη, αλλά σε όλα τα περιουσιακά στοιχεία…Οι δανειολήπτες όλων των ειδών ανακαλύπτουν ότι τα χρεώγραφά τους δεν ισοδυναμούν πλέον με τα χρέη τους….Λίγες κυβερνήσεις έχουν ακόμη αρκετά έσοδα για να καλύψουν τις σταθερές χρεώσεις για τις οποίες είναι υπόλογες. Επιπλέον, μια κατάρρευση αυτού του είδους αυτοτροφοδοτείται.[3]


Το αποτέλεσμα της ανικανότητας διαχείρισης μιας απλής αλήθειας, δηλαδή να υποχρεωθούν οι ελλειμματικές χώρες να αποπληθωρίσουν, ήταν μια μάστιγα στο σπίτι των (μέχρι τότε) πλεονασματικών χωρών, μαζική φτώχεια για όλους κι ένας πραγματικός πόλεμος που η ανθρωπότητα προσπαθεί από τότε να ξεπεράσει. Όπως λέει ο Κέϊνς:

…η ανειλικρινής αποδοχή….αδύνατων όρων που δεν θα μπορούσε να φέρει σε πέρας (έκανε) τη Γερμανία σχεδόν εξίσου ένοχη που αποδέχτηκε κάτι που δεν μπορούσε να εκπληρώσει με τους Συμμάχους που επέβαλαν κάτι που δεν είχαν δικαίωμα να αξιώσουν.[4]


Εάν οι Βερσαλλίες μας διδάσκουν κάτι, είναι ότι οι ισχυροί δεν επιβάλλουν πάντα στους νικημένους μια Συνθήκη που ανταποκρίνεται στα ίδια τους τα συμφέροντα. Μερικές φορές παρασύρονται από τη βιασύνη τους να τιμωρήσουν, σφίγγουν τους μυς τους περισσότερο απ’ ό, τι θα έπρεπε και καταλήγουν να τιμωρήσουν τον εαυτό τους. Αυτός είναι ο φόβος μου σχετικά με το πρόσφατο οικονομικό πακέτο που επέβαλαν η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο σε μια άλλη ηττημένη χώρα: την Ελλάδα.


3. Οι νέες Βερσαλλίες


Στην εισαγωγή του βιβλίου του για τις συνέπειες της Συνθήκης των Βερσαλλιών, ο Κέϊνς έγραψε τα ακόλουθα:

Ωθούμενος από τρελές ψευδαισθήσεις και παράτολμη αυτοεκτίμηση, ο ελληνικός λαός ανέτρεψε τα θεμέλια πάνω στα οποία όλοι ζούσαμε και χτίζαμε. Αλλά οι εκπρόσωποι της Ευρωπαϊκής Ένωσης πήραν το ρίσκο να ολοκληρώσουν την καταστροφή που η Ελλάδα άρχισε, με ένα πακέτο οικονομικής στήριξης που εάν εφαρμοστεί θα υποσκάψει ακόμη ποερισσότερο, αντί να αποκαταστήσει, την ευαίσθητη, περίπλοκη οργάνωση, που ήδη ταρακουνήθηκε και διαλύθηκε με την κρίση του 2008, μέσω της οποίας και μόνο οι ευρωπαϊκοί λαοί μπορούν να απασχολούνται και να ζουν.[5]


Δεν είναι, βέβαια, αυτά ακριβώς τα λόγια του Κέϊνς. Αλλά δεν απέχουν πολύ! Το μόνο που έκανα ήταν να αντικαταστήσω μερικές από τις λέξεις του με εκείνες που είναι τονισμένες πιο πάνω. Πράγματι, ο Κέϊνς θα μπορούσε να γράφει για την ελληνική δημοσιονομική καταστροφή και το πακέτο του ΔΝΤ-ΕΕ-ΕΚΤ που επιβλήθηκε αποτελεσματικά στο χρεοκοπημένο ελληνικό κράτος.


Το επιχείρημά μου εδώ είναι απλό: Το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ είναι το πιο παράξενο είδος τιμωρίας. Στην πραγματικότητα, είναι μια παράλογη ποινή επειδή:


α) αποτελεί μια άσπλαχνη και ασυνήθιστη τιμωρία
β) πρόκειται να ζημιώσει τους τιμωρούς πολύ περισσότερο από μια πιο δίκαιη τιμωρία στην Ελλάδα.[6] Κατά μεγάλη ειρωνεία, από αυτή την άποψη, δεν διαφέρει πολύ την πρωτότυπη Συνθήκη των Βερσαλλιών.


Γιατί ισχυρίζομαι ότι το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ αποτελεί τιμωρία, όταν αυτό που λένε ότι κάνει είναι ότι σώζει την Ελλάδα από τη χρεοκοπία; Επειδή, νομίζω, δεν κάνει τίποτα τέτοιο. Με τα υπέμετρα επιτόκια που χρεώνει και με δεδομένη την αταλάντευτη αντίστασή του σε οποιαδήποτε επαναδιαπραγμάτευση του υπάρχοντος ελληνικού χρέους, ωθεί την Ελάδα σε περαιτέρω πτώχευση. Ακριβώς όπως ένας άσπλαχνος γιατρός δίνει αρκετά φάρμακα ώστε να κρατήσει λίγο ακόμη τον ασθενή στη ζωή έτσι ώστε να εξακολουθεί να υποφέρει ακόμη από βασανιστικό πόνο, αλλά όχι αρκετά για να τον αποτρέψει να απαλλαγεί από τη θανάσιμη αγωνία, έτσι και το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ παρατείνει την αγωνία του ελληνικού κράτους χωρίς να αποτρέπει την αναπόφευκτη χρεοκοπία. Κι όταν έρθει η χρεοκοπία, θα έρθει σε μια εποχή μικρότερου εθνικού εισοδήματος και υψηλότερου συνολικά επιπέδου χρέους. Δεν είναι λοιπόν παράλογο να περιγράψουμε αυτό το πακέτο ως μια άσπλαχνη και ασυνήθιστη τιμωρία.


Πέραν αυτού, γιατί ισχυρίζομαι ότι το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ είναι αυτοκαταστροφικό για πλεονασματικές χώρες όπως η Γερμανία που παρέχουν τα πρόσθετα δάνεια; Η απάντηση είναι απλή: Μετά την Κρίση του 2008, η Γερμανία σάλπαρε σε μη χαρτογραφημένα τρικυμιώδη ύδατα. Για πρώτη φορά σε τριάντα χρόνια, το πλεόνασμά της δεν απορροφήθηκε από το εμπορικό έλλειμμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Μέχρι το 2008, το γερμανικό θαύμα ήταν οικοδομημένο όχι μόνο πάνω στην τυπική γερμανική σκληρή εργασία και δημοσιονομική υπευθυνότητα αλλά επίσης στη μεγάλη δημοσιονομική ʺ ανευθυνότητα ʺ των Ηνωμένων Πολιτειών που είχαν αρκετά μεγάλα ελλείμματα ώστε να απορροφούν τη βιομηχανική παραγωγή των μεγάλων εθνών της Ευρώπης και της Ασίας. Τώρα, χρειαζόμαστε νέες πηγές δημοσιονομικής ʺ ανευθυνότητας ʺ, έτσι ώστε η Siemens, η BMW και οι υπόλοιποι λαμπεροί βιομηχανικοί γίγαντες της Γερμανίας να μπορούν να βρουν αγοραστές.


Σε αυτό το πλαίσιο, το να μετατρέπεις χώρες όπως η Ελλάδα σε μια χτυπημένη απ’ τον ήλιο άγονη γη και να υποχρεώνεις την υπόλοιπη Ευρωζώνη σε ένα ακόμη πιο γρήγορο, καθοδικό σε ό, τι αφορά τον αποπληθωρισμό των χρεών φαύλο κύκλο, είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να υπονομεύσεις την οικονομία της ίδιας της Γερμανίας. Ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι η Ελλάδα θα έχει τις ερήμους που της αξίζουν, αξίζουν οι σκληρά εργαζόμενοι Γερμανοί μια πολιτική ελίτ που τους οδηγεί ολοταχώς στην οικονομική καταστροφή;


Δεν πιστεύω ότι το αξίζουν. Αλλά έχει συμβεί στο παρελθόν και μπορεί να ξανασυμβεί. Για να αναφερθώ, για μια τελευταία φορά, στο βιβλίο που έγραψε ο Κέϊνς το 1920 για τη Συνθήκη των Βερσαλλιών:

Ίσως να είναι ιστορικά αληθινό ότι καμιά τάξη της κοινωνίας δεν χάνεται παρά από το ίδιο της το χέρι.[7]


Σημειώσεις

[1] – Μεταφρασμένο σε ʺ Το παραλήρημα παραφροσύνης των Γερμανώνʺ. Βλέπε E.F.Heckscher, Mercantilism, Αναθεωρημένη 2η έκδοση, Λονδίνο: London: Allen & Unwin, 1962, τ. 1. σ. 56

[2] – Μετά την επανένωση, στο μέσο της δεκαετίας του 1990 και ύστερα πάλι από το 2002

[3] – John Maynard Keynes (1922). ʺ The World’s Economic Outlookʺ. The Atlantic Monthly.

[4] – Dr Melchior: A Defeated Enemyʺ στο Two Memoirs (1949), επανεκδόθηκε στο Collected Writings, Vol. X: Essays in Biography, σ. 428

[5] – Αντικατέστησα το γερμανικός με ʺελληνικόςʺ, το γαλλικός και βρετανικός με ʺ ευρωπαϊκόςʺ, το γερμανικός με Ελλάδα, το Ειρήνη με ʺ πακέτο οικονομικής στήριξηςʺ, το πόλεμος με ʺ την κρίση του 2008ʺ. Βλέπε ʺ Introduction to John Maynard Keynes”. The Economic Consequences of the Peace, Harcourt Brace New York, 1920.

[6] – Αφήνοντας την Ελλάδα σε αθέτηση και επιτρέποντας στην ΕΚΤ να χρηματοδοτήσει τις τράπεζες (ελληνικές, γαλλικές και γερμανικές).

[7] – Κεφάλαιο 6, σ. 238, The Economic Consequences of the Peace, Harcourt Brace New York, 1920

Η Ελλάδα και η Καλιφόρνια είναι αφάνταστα διαφορετικές. Η Καλιφόρνια έχει τρεις φορές περισσότερο πληθυσμό και ένα ΑΕΠ πάνω από πέντε φορές μεγαλύτερο. Αυτά τα δυο μέρη απέχουν πολύ μεταξύ τους στον πλανήτη και έχουν πολύ διαφορετικές διασυνδέσεις με την παγκόσμια οικονομία. Παρόλα αυτά, οι συνθήκες τους έχουν εντυπωσιακά ίδια χαρακτηριστικά. Και τα δυο μέρη διέρχονται βαθιές δημοσιονομικές κρίσεις που απειλούν να καταστρέψουν τα δίκτυα κοινωνικής ασφάλειας και συνοχής, και τα δυο ανήκουν σε ευρύτερες πολιτικές οντότητες όπου οι συνθήκες απέχουν από το να είναι ήρεμες ( πόσο μάλλον υγιείς). Ακόμη περισσότερο, και τα δυο αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα που εκφράστηκε πολύ καλά στους στίχους του ʺ Καλωσορίσατε στο Ξενοδοχείο Καλιφόρνια ʺ, μια επιτυχία του 1976 του συγκροτήματος The Eagles που εδρεύει στην Καλιφόρνια : ʺΜπορείτε να κάνετε τσεκ-άουτ ό, τι ώρα θέλετε, αλλά δεν μπορείτε ποτέ να φύγετεʺ.


Η καθόλου προφανής σύγκριση των συνθηκών στην Ελλάδα και την Καλιφόρνια θα μας επιτρέψει να δούμε αν η λύση για την Καλιφόρνια είναι να εξυγιάνει τη διακυβέρνηση του κράτους της. Η μόνη μεσοπρόθεσμη λύση για την Ελλάδα είναι να εργαστεί προς την κατεύθυνση της δημιουργίας Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης. Διαφορετικά, η έξοδος της Ελλάδας από την ευρωζώνη θα είναι ουσιαστικά αναγκαία. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει τεράστια προβλήματα, από κοινού με διάφορα άλλα γειτονικά κράτη στην ευρωζώνη. Το δημοσιονομικό έλλειμμα της Ελλάδας ως μέρος του ΑΕΠ, το εμπορικό ισοζύγιο της και τα λοιπά, θυμίζουν πολύ εκείνα της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας ειδικότερα, μεταξύ των εθνών της ευρωπαϊκής περιοχής. Αυτό οδήγησε ορισμένους να κατασκευάσουν την καυστική και σκανδαλώδη ονομασία, ʺPIGSʺ.


Ωστόσο, τα ʺδομικά ελλείμματαʺ στο εμπόριο και τις κρατικές δαπάνες αυτών των νοτιοευρωπαϊκών εθνών δεν αποτελούν έκπληξη, λαμβάνοντας υπόψη το συνολικό πρότυπο παραγωγής και εμπορίου ολόκληρης της ευρωζώνης. Η παραγωγή υψηλής παραγωγικότητας και η εξαγωγική ικανότητα αποτελεί μονοπώλιο της Γερμανίας και της Γαλλίας και η παραγωγή με χαμηλότερες αποδοχές και εξαγωγική ικανότητα άλλων τμημάτων της περιφέρειας της Ευρώπης.


Εάν καταρτίσουμε το ισοζύγιο της Ευρώπης, αυτά τα εθνικά “προβλήματα” εξαφανίζονται μέσα στη συνολική εικόνα της ισχύος της Ευρώπης. Εδώ όμως υπάρχει ένα catch -22. δηλαδή ένα δίλημμα χωρίς δυνατότητα διαφυγής λόγω των αμοιβαία συγκρουόμενων καταστάσεων. Εάν η Ευρώπη παραμείνει δυνατή, τότε οι αγορές θα αποτιμήσουν την Ευρώπη ως σύνολο, με τα ξεχωριστά έθνη-κράτη ως μέρος της οντότητάς της. Αλλά εάν η Ευρώπη διασπαστεί, τότε κάθε χώρα θα βρεθεί μόνη της και τα πιο ανίσχυρα έθνη θα πρέπει πράγματι να προσαρμοστούν περισσότερο- και θα υπάρχουν περισσότερα ρίσκα σε ό, τι αφορά την ικανότητα εξόφλησης των χρεών τους- τα επόμενα χρόνια.


Τίθεται λοιπόν το ερώτημα: τι είναι η Ευρώπη; Είναι μήπως το ευρώ; Είναι η Γερμανία τόσο επιφυλακτική επειδή δεν θέλει να επιβραβεύσει μια αποτυχία ενός κράτους-μέλους που οφείλεται σε έλλειψη πειθαρχίας, επειδή δεν θέλει να δημιουργήσει προηγούμενο- ή και για τα δυο; Εάν όμως επιβληθεί στην Ελλάδα μια συμφωνία που δεν μπορεί να εφαρμοστεί και θα αποτύχει, για ποιο λόγο οι αγορές θα πιστέψουν ότι το μέλλον θα είναι καλύτερο για την Πορτογαλία ή την Ισπανία; Τα πρόσφατα στοιχεία από τη Γαλλία δείχνουν ότι τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις ανησυχούν μήπως η κατάρρευση του ευρωπαϊκού χάρτινου πύργου θα πλήξει το έθνος τους.


Η εξίσωση του “να σώσουμε την Ευρώπη” με το “να σώσουμε το ευρώ επιβάλλοντας δημοσιονομική πειθαρχία στα κράτη-μέλη” αποτελεί βασικό σφάλμα. Θα καταλάβουμε γιατί αν δούμε το παράδειγμα της Καλιφόρνιας. Η Καλιφόρνια έχει ένα έλλειμμα 20 δις δολαρίων ή και παραπάνω τα τελευταία τρία χρόνια, σε έναν βασικό προϋπολογισμό περίπου 100 δις δολαρίων. Η Καλιφόρνια έχει επί πλέον συσσωρεύσει έναν μεγάλο όγκο μη καταγεγραμμένου χρέους-ειδικά μέσω κρατικών ομολόγων- σε τόσο υψηλό επίπεδο που το κράτος πρέπει να δεσμεύει περίπου 6% των δαπανών του στην εξυπηρέτηση του χρέους και μπορεί να δανειστεί λίγο παραπάνω. Μέρος του χρέους συσσωρεύτηκε το 2003-04, όταν η Καλιφόρνια δανείστηκε 15 δις δολάρια για να καλύψει μέχρι το τέλος του έτους, όπως την υποχρεώνει ο νόμος, ένα κενό στον προϋπολογισμό. Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτείες εντέλλονται να ισοσκελίζουν τους προϋπολογισμούς τους, αυτή ήταν συμπεριφορά μιας δυσλειτουργικής κυβέρνησης. Κατά συνέπεια, το περιοδικό The Economist ανέφερε στο τεύχος της 10ης Ιουνίου 2009 ότι η Καλιφόρνια ήταν μια χρεοκοπημένη πολιτεία. Το κακό δημοσιονομικό ιστορικό της Καλιφόρνιας δεν επέδρασε στο αμερικανικό δολάριο, και δεν υπάρχει καλιφορνέζικο δολάριο. Λόγω της ύπαρξης ενός ενοποιημένου ομοσπονδιακού προϋπολογισμού και της δυνατότητας της ομοσπονδιακής κυβέρνησης να τυπώνει χρήμα αν είναι απαραίτητο, τα ελλείμματα κάθε πολιτείας δεν πυροδοτούν ποτέ αντιδράσεις των χρηματαγορών. Στην πραγματικότητα, οι δαπάνες στο επίπεδο της πολιτείας αποτελούν μόνο ένα ποσοστό των δημοσίων δαπανών στην Καλιφόρνια. Πιο σημαντικές είναι οι ομοσπονδιακές δαπάνες. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση λαμβάνει 55% του δημοσίου εισοδήματος που εισπράττεται εντός των συνόρων των Ηνωμένων Πολιτειών. Διοχετεύει το 20% στις κυβερνήσεις των πολιτειών και στις τοπικές κυβερνήσεις και δαπανά το υπόλοιπο απευθείας. Τα χρήματα αυτά διοχετεύονται άμεσα ή έμμεσα σε ιδιώτες και εταιρίες σε κάθε πολιτεία, με βάση τις συμβάσεις που έχει κάνει η ομοσπονδιακή κυβέρνηση για την υγεία, τη συνταξιοδότηση και άλλα προγράμματα. Πολιτείες με υψηλότερο εισόδημα (όπως η Καλιφόρνια) λαμβάνουν λιγότερα ομοσπονδιακά έσοδα από αυτά που καταβάλλουν οι κάτοικοι και οι επιχειρηματίες τους, ενώ πολιτείες με χαμηλότερο εισόδημα λαμβάνουν περισσότερα. Οι επιστροφές που λαμβάνει η Καλιφόρνια ανέρχονται στο 78% των καταβολών της. Αυτός ο ʺ φόροςʺ που επιβάλλεται στην Καλιφόρνια εξασφαλίζει μια πιο ισότιμη ευημερία στις Ηνωμένες Πολιτείες ως σύνολο. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση κατανέμει απευθείας λιγότερο από τις μισές δημόσιες δαπάνες των Ηνωμένων Πολιτειών, διατηρώντας έτσι το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας της χώρας, τα δημόσια προγράμματα υγείας και ασφάλισης και λοιπά.


Αυτό λοιπόν που προστατεύει την Καλιφόρνια είναι το γεγονός ότι είναι μελος της ζώνης του δολαρίου των 50 πολιτειών, η οποία έχει εντός των συνόρων της μια κεντρική τράπεζα που δημουργεί όση ρευστότητα χρειάζεται για να διατηρείται η ανάπτυξη και να αποφεύγεται ο υπερβολικός πληθωρισμός. Το χρέος της Καλιφόρνιας είναι καταγεγραμμένο περίπου σε καθεστώς “σκουπιδιού” και η ικανότητά της να το εξυπηρετήσει είναι όλο και πιο επισφαλής, δεν έχει όμως ένα νόμισμα που οι κερδοσκόποι μπορούν να κάψουν. Το ίδιο ισχύει, φυσικά, για τη Νέα Υόρκη, τη Νεβάδα και άλλες ελλειμματικές πολιτείες.


Οι περιπτώσεις της Ελλάδας και της Καλιφόρνιας βρίσκονται λοιπόν σε πλήρη αντίθεση. Η Ελλάδα δείχνει τη βούληση να υποστεί όλες τις θυσίες που απαιτούνται για να θέσει το έλλειμμα του προϋπολογισμού της υπό έλεγχο, συμπεριλαμβανομένης της βούλησης να ανοίξει κάποιες συμβάσεις που αφορούν θέματα αποδοχών και αρχαιότητας. Η Ελλάδα δεν κατάφερε να αποτρέψει τις επιπτώσεις σε ό, τι αφορά το χρέος της, ωστόσο δεν έχει τη δυνατότητα να τυπώσει ευρώ, δεν έχει άλλο νόμισμα και δεν είναι σε θέση να βρει οδό διαφυγής κερδίζοντας αυξητικά ευρώ μέσω του εμπορίου. Η Καλιφόρνια, αντίθετα, κατάφερε να πουλήσει τα χρεώγραφά της με σχετική άνεση. Ο δημόσιος τομέας στην Καλιφόρνια έκανε πολλές θυσίες τα τελευταία χρόνια, αποδείχτηκε όμως ότι δεν ήταν αρκετές για να επιλύσουν το θέμα του ελλείμματος. Αυτό θα απαιτούσε αύξηση της φορολογίας και το σύνταγμα της πολιτείας της Καλιφόρνιας απαιτεί μια ψηφοφορία 2/3 στο νομοθετικό σώμα. Οι Δημοκρατικοί έχουν ευρεία πλειοψηφία -64%- αλλά δεν έχουν αρκετές ψήφους για να περάσουν παρόμοιες αυξήσεις κόντρα στην αντιπολίτευση των Ρεπουμπλικάνων. Ως ισχυρή πλειοψηφία, οι Δημοκρατικοί δεν θέλουν να περικόψουν τις δαπάνες για το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας και την παιδεία περισσότερο απ’ όσο τις έχουν ήδη περικόψει, αλλά οι Ρεπουμπλικάνοι δεν θα συμφωνήσουν σε έναν συμβιβασμό. Για να αλλάξει η αναλογία των 2/3 θα έπρεπε να αλλάξει το σύνταγμα της πολιτείας, κι αυτό θα απαιτούσε την ψήφο της πλειοψηφίας στις γενικές εκλογές. Έτσι, η Καλιφόρνια είναι παγιδευμένη σε ένα δίλημμα που δημιούργησαν οι κανόνες που επέβαλε στον εαυτό της και που οι οργισμένοι ψηφοφόροι δεν επιθυμούν να αλλάξουν. Τόσο η Ελλάδα όσο και η Καλιφόρνια έχουν κάνει τσεκ ιν σε διαφορετικές παγίδες διακυβέρνησης και όπως στο Hotel California τους είναι αδύνατο να φύγουν από κει: η Ελλάδα, εξαιτίας των πολιτικών δυνάμεων και των οικονομικών δομών στην υπόλοιπη ευρωζώνη και η Καλιφόρνια εξαιτίας των οργισμένων ψηφοφόρων της.


Προς τα πού οδεύουν, λοιπόν, αυτά τα δυο μέρη που πλήττονται από την κρίση; Ο Κυβερνήτης της Καλιφόρνιας, Σβαρτσενέγκερ, υποστηρίζει ότι πρέπει να διοχετευθεί περισσότερο ομοσπονδιακό χρήμα στην Καλιφόρνια, ενώ στο μεταξύ οι κάτοικοι της πολιτείας του έχουν βοηθηθεί από υψηλότερα επίπεδα ομοσπονδιακών δαπανών. Οι Καλιφορνέζοι πρέπει να ψηφίσουν για την αναθεώρηση του συντάγματός τους, αλλά μπορεί να μην το κάνουν, ελπίζοντας ότι οι ομοσπονδιακές δαπάνες και η μακροοικονομία θα τους βγάλουν από την κρίση. Αυτή είναι η τραγωδία της Καλιφόρνιας: διατηρώντας ανέφικτες ελπίδες ότι η τύχη θα τους χαμογελάσει στο τέλος, οι Καλιφορνέζοι αποφεύγουν τις σκληρές επιλογές τώρα, κάνοντας έτσι τις σκληρές επιλογές που τους περιμένουν αύριο ακόμη πιο δύσκολες. Η Ελλάδα δεν έχει άλλη επιλογή από το να πάρει δραστικά μέτρα σε ό, τι αφορά τις δαπάνες και τους φόρους. Το γεγονός ότι αυτό ήταν αναπόφευκτο, δεν το κάνει λιγότερο τραγικό. Η τραγωδία τελικά είναι ότι με αυτά τα μέτρα η Ελλάδα θα συνεχίσει να είναι μέλος της ευρωζώνης έναντι ενός εξωφρενικού τιμήματος σε ύφεση, αυξημένη ανισότητα και περιορισμένες δημόσιες υπηρεσίες. Και εάν η Ελλάδα αποδείξει ότι είναι ικανή να παραμείνει στην ευρωζώνη, οι κερδοσκόποι δεν θα σταματήσουν να επιτίθενται στονεπόμενο εθνικό κρίκο της αλυσίδας. Εάν η Ελλάδα δεν τα καταφέρει, είναι απίθανο όχι μόνο η Ισπανία και η Πορτογαλία, αλλά ακόμη και η Γαλλία να μπορέσουν να αντισταθούν στις κεντρόφυγες δυνάμεις που δημουργήθηκαν από την ανάγκη επαναβεβαίωσης του δημοσιονομικού ισολογισμού μέσα σε μακροοικονομική επιβράδυνση και πολιτική ένταση.


Το παράδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών δείχνει μια διαφορετική οδό. Σε μια λειτουργική ένωση, αφιερωμένη σε ένα ελάχιστο επίπεδο ευημερίας σε ολόκληρη ην περιοχή της ένωσης, υπομονάδες με χαμηλότερο εισόδημα, μέσα σε ένα ευρύτερο σύνολο, δέχονται μεταγγίσεις καθαρών εσόδων από υπομονάδες με υψηλότερο εισόδημα. Αυτό δεν μπορεί να γίνει προβληματικό ή αντικείμενο πολιτικής διαμάχης. Για άλλη μια φορά, η περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών είναι διαφωτιστική: πολλοί μη Καλιφορνέζοι στις Ηνωμένες Πολιτείες ζηλεύουν και παράλληλα είναι δύσπιστοι με τους Καλιφορνέζους και πολλοί Καλιφορνέζοι θεωρούν όσους μένουν σε άλλα μέρη των Ηνωμένων Πολιτειών ως ανίδεους. Η ομοσπονδιακή ένωση δεν κάνει τις ενδοεθνκές αντιπαλότητες να εξαφανίζονται, αλλά αμβύνει τις γωνίες τους, καθώς η μακροοικονομική, δημοσιονομική και νομισματική πολιτική συνδέει, στο τέλος, όλους τους Αμερικανούς μαζί.


Τα διδάγματα εδώ είναι σαφή. Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, έθνη όπως η Ελλάδα δεν θα υποχρεώνονταν να ισοσκελίσουν όλες τις δημόσιες δαπάνες εντός των συνόρων: το ζήτημα της αντιμετώπισης των δημοσίων δαπανών θα ετίθετο στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η Ελλάδα θα έπρεπε απλώς να ισοσκελίσει το όποιο μέρος των συνολικών δημοσίων δαπανών βρισκόταν υπό άμεσο έλεγχο σε κρατικό επίπεδο. Το χρηματοοικονομικό σύστημα θα έπρεπε να ώστε οι κερδοσκόποι να κρατηθούν σε απόσταση. Οι υπερτράπεζες και τα ταμεία δεν θα είχαν τη δυνατότητα να παίζουν βραχυπρόθεσμα παιχνίδια, ενώ θα μπορούσαν να επιτευχθούν σύνθετες μακροπρόθεσμες συμφωνίες.


Προς το παρόν, βέβαια, αυτό είναι άπιαστο όνειρο: οι διασυνοριακές δαπάνες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας είναι πολύ λιγότερες από τις μισές δημόσιες δαπάνες στην Ευρώπη, και ακόμη κι αυτό προκαλεί συχνά πικρόχολες διαμαρτυρίες. Αλλά εάν αυτό είναι προς το παρόν άπιαστο όνειρο για την Ελλάδα και την Ευρώπη, υπάρχει στην πραγματικότητα εναλλακτική λύση έτσι ώστε αυτό που ονομάζεται “Ευρώπη” να επιβιώσει ως συνεκτική περιφερειακή οντότητα;


Εάν οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα είναι “όχι”, τότε υπάρχει ατζέντα. Η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να κινητοποιηθεί σε τρία επίπεδα: πρέπει να εργαστεί με άλλα απειλούμενα έθνη για να έχουν κοινούς στόχους και ιδέες, πρέπει να εργαστεί εντός του πλαισίου του ευρώ για λογαριασμό των απειλούμενων εθνών και πρέπει να κιητοποιήσει τον πληθυσμό προκειμένου να αγωνιστεί για ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής και τη διατήρηση ενός πραγματικού κοινωνικού διχτύου ασφαλείας. Επιπλέον, η Ελλάδα πρέπει να συνεργαστεί με άλλα έθνη που στοχοποιούνται από τουςκερδοσκόπους, έτσι ώστε να φτάσουν σε συμφωνία για μια κοινή πρόταση. Εάν η Πορτογαλία ή η Ισπανία τάσσονταν στο πλευρό της Γερμανίας εναντίον της Ελλάδας, αυτό θα ήταν αυτοκτονικό για το όραμα της “μιας Ευρώπης”. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι μια δυνατή, καθαρή, τίμια συζήτηση για το κατά πόσο ʺμια Ευρώπηʺ μπορεί να κατασκευαστεί στον μετα-νεοφιλελεύθερο κόσμο. Είναι σαφές ότι η επιχειρηματολογία δεν τελειώνει με την “Ευρώπη” ή τη “Βραζιλία” ή τις Ηνωμένες Πολιτείες ως προνομιούχες οντότητες που η τύχη τους και οι μακροοικονομικοί κατευθυντήριοι μηχανισμοί είναι απρόσβλητοι από τις τρέχουσες παγκόσμιες τάσεις της κατάτμησης και της ύφεσης. Αντίθετα. Οι κερδοσκόποι πρέπει να παταχθούν παγκόσμια κι νας παγκόσμιος δημοσιονομικός μηχανισμός πρέπει κάποτε να βρεθεί. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι μια δυνατή, καθαρή, τίμια συζήτηση για το κατά πόσο “μια Ευρώπη” μπορεί να κατασκευαστεί στον μετα-νεοφιλελεύθερο κόσμο. Είναι διακαής η ελπίδα η συζήτηση αυτή να καταλήξει με την αναγνώριση του όφελους μιας πραγματικής ένωσης εντός της Ευρώπης. Δεν έχει έρθει το τέλος των πραγμάτων, απέχουμε από την άλλη όχθη αυτού του ποταμού. Ωστόσο, ο,τιδήποτε λιγότερο προκαλεί την καταστροφή -για τη δημοκρατία, για την ηγεσία και για το μέλλον του κόσμου. Κανείς δεν μπορεί να το υποστεί αυτό τώρα.

Η χρηματοοικονομική κρίση που απειλεί τώρα να καταπιεί την ευρωζώνη και για την οποία οι σημερινές και προηγούμενες ελληνικές κυβερνήσεις επικρίνονται, οφείλεται κυρίως σε σφάλματα πολιτικής των ηγετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στον λανθασμένο θεσμικό σχεδιασμό της ευρωζώνης. Σ’ αυτά, οι ελληνικές κυβερνήσεις έπαιξαν πολύ μικρό ρόλο. Στην πραγματικότητα, αν η Ελλάδα δεν αποτελούσε μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τότε τα σφάλματα θα ανέκυπταν αλλού. Ακόμη κι αν η Ευρωπαϊκή Ένωση περιοριζόταν στα βόρεια σύνορά της, δηλαδή τη Σκανδιναβία, τη Γερμανία, την Αυστρία, το Μπενελούξ και τη Γαλλία, τότε η κρίση θα ξεσπούσε στην Ολλανδία, όπου το δημόσιο χρέος σε σχέση με το εθνικό εισόδημα δεν βρίσκεται πολύ χαμηλότερα από εκείνο της Ελλάδας ( 99% του ΑΕΠ το 2009, σε σύγκριση με 108% της Ελλάδας). Κι αυτό επειδή η κρίσιμη παράμετρος δεν είναι το απόλυτο επίπεδο του δημόσιου χρέους, ή έστω το επίπεδο του χρέους σε σχέση με το εθνκό εισόδημα, όπως ορίζεται στη Συνθήκη του Μάαστριχτ, αλλά το επίπεδο του χρέους που οι κεντρικές τράπεζες αρνούνται να αναχρηματοδοτήσουν.


Η αρχή ότι οι κεντρικές τράπεζες δεν πρέπει να αναχρηματοδοτούν δημόσιο δανεισμό ανάγεται στα δόγματα του Hjalmar Schacht, προέδρου της Reichbank του Χίτλερ ( ο Schacht γλύτωσε την καταδίκη στη Νυρεμβέργη επειδή ο Χίτλερ τον απομάκρυνε από τη Reichsbank, μετά τη διαμαρτυρία του ότι το υπουργείο Οικονομικών ξεπέρασε τη συμφωνημένη ποσόστωση δανεισμού). Η αρχή αυτή οδήγησε στο παράδοξο των κεντρικών τραπεζών στην Ευρωπαϊκή Ένωση όπου οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να αγοράζουν εταιρικά και άλλα ομόλογα, ακόμη και τις παράπλευρες δανειακές υποχρεώσεις που έγιναν διαβόητες στην οικονομική κρίση των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά όχι ομόλογα που εκδίδονται από κυβερνήσεις.


Αυτή η επιχειρησιακή πλευρά των κεντρικών τραπεζών γέννησε φόβους αθέτησης των δανειακών υποχρεώσεων από πλευράς των κυβερνήσεων. Στην πραγματικότητα, λαμβάνοντας υπόψη ότι ο δανεισμός τους γίνεται με το εσωτερικό τους νόμισμα, ο κίνδυνος αθέτησης απομακρύνεται εύκολα εάν επιτραπεί στις κυβερνήσεις να αναχρηματοδοτούν τα χρέη τους, με τον ίδιο τρόπο που οι εταιρίες αναχρηματοδοτούν τα δικά τους. Πολλές κεντρικές τράπεζες, όπως η Bank of England, μπορούσαν αρχικά να διαχειριστούν τα χρέη της κυβέρνησής τους, για παράδειγμα αγοράζοντας και πουλώντας κρατικά ομόλογα, προκειμένου να διατηρούν μια σταθερή αγορά σε αυτά τα ομόλογα. Η λειτουργία αυτή καταργήθηκε όταν η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σχεδιάστηκε στο Μάαστριχτ από κεντρικούς τραπεζίτες που πίστευαν ότι οι εμπορικές τράπεζες και οι διατραπεζικές αγορές τους, οι κεφαλαιαγορές και οι οίκοι αξιολόγησης μπορούν να εκτιμούν τα οικονομικά ρίσκα καλύτερα από τις κεντρικές τράπεζες.


Αυτή η συγκινητική πίστη στη σύνεση και την προβλεπτικότητα των εμπορικών τραπεζιτών και των οίκων αξιολόγησης επέζησε παρά τις αυξανόμενες ενδείξεις ότι οι εμπορικοί τραπεζίτες και οι οίκοι αξιολόγησης δεν είναι στην πραγματικότητα καλοί κριτές της οικονομικής αξιοπιστίας. Ο λόγος είναι πολύ απλός. Η οικονομική επιτυχία των εμπορικών τραπεζιτών και των οίκων αξιολόγησης δεν εξαρτάται από τη σύνεσή τους αλλά από την κρίση τους για τη συναίνεση των χρηματοοικονομικών αγορών σε οποιαδήποτε στιγμή, όσο άσκοπη κι αν είναι αυτή η συναίνεση. Όπως έγραψε ο Κέϊνς, αλίμονο, ‘συνετός ʺτραπεζίτης δεν είναι κάποιος που προβλέπει τον κίνδυνο και τον αποφεύγει, αλλά κάποιος που, όταν καταστρέφεται, καταστρέφεται με τον συνηθισμένο, ορθόδοξο τρόπο μαζί με τους εταίρους του, έτσι ώστε κανείς να μην μπορεί να τον κατηγορήσει’ ( J.M.Keynes, Essays in Persuasion 1931, σ. 176). Μετά την οικονομική κρίση του 1929, ο Κέϊνς συμπέρανε με λόγια ιδιαίτερα ταιριαστά στη σημερινή κατάσταση: ʺ Τα σημερινά σημάδια δείχνουν ότι οι τραπεζίτες του κόσμου τείνουν προς την αυτοκτονία. Σε κάθε στάδιο υπήρξαν απρόθυμοι να υιοθετήσουν μια δραστική θεραπεία. Και επέτρεψαν να φτάσουν τα πράγματα σε ένα σημείο όπου είναι δύσκολο να βρεθεί διέξοδος’ ( ίδιο, σ. 178)


Η αρχή του Schacht ήταν επίσης μια παρόμοια άσκοπη συναίνεση. Διορθώθηκε λίγο στις αρχές Μαΐου όταν οι κυβερνήσεις της ευρωζώνης συμφώνησαν τελικά να δημιουργήσουν ένα χρηματοδοτικό πακέτο 720 δις ευρώ για τις αγορές κρατικών ομολόγων της ευρωζώνης. Αυτό μπορεί να είναι μόνο ένα πρώτο βήμα προς ένα επίσημο σύστημα που θα ρυθμίζει τις αγορές για κρατικά χρεώγραφα.


Η αθέτηση πληρωμής δεν είναι επομένως πρόβλημα. Ένα πολύ σοβαρότερο ενδεχόμενο είναι αυτό του αποπληθωρισμού του χρέους. Ο αποπληθωρισμός του χρέους έχει ήδη αρχίσει. Οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά σε όλη την Ευρώπη, και ειδικότερα στη Βρετανία και τη νότια Ευρώπη, συνθλίβονται από το υπερβολικό χρέος. Η αντίδρασή τους είναι να χρησιμοποιούν εισόδημα για να αποπληρώνουν το υπερβάλλον χρέος. Αυτό οδηγεί το χρήμα, με τη σημερινή μορφή της τραπεζικής πίστωσης, να βρίσκεται εκτός κανονικής κυκλοφορίας όπου θα ξοδευόταν σε αγαθά και υπηρεσίες, και να χρησιμοποιείται για την αποπληρωμή του χρέους. Στους ισολογισμούς των τραπεζών, οι χρεώσεις και οι πιστώσεις ακυρώνονται από αυτή τη διαδικασία και οι τραπεζικοί ισολογισμοί μειώνονται. Το αποτέλεσμα είναι η μείωση της τραπεζικής πίστωσης και οι μειωμένες δαπάνες στην πραγματική οικονομία. Καθώς οι καλύτεροι (σε μετρητά) δανειολήπτες αποπληρώνουν πρώτοι, ο τραπεζικός δανεισμός επικεντρώνεται όλο και περισσότερο στους χειρότερους δανειολήπτες, εκείνους που δεν μπορούν να αποπληρώσουν τα χρέη τους.


Σε αυτές τις συνθήκες, το καλύτερο που μπορούν να κάνουν οι κυβερνήσεις είναι να παρέχουν καλά περιουσιακά στοιχεία στις τράπεζες, με άλλα λόγια να δανείζονται περισσότερα από τις τράπεζες και όχι λιγότερα. Εάν οι κυβερνήσεις συμμετέχουν στον αποπληθωρισμό περικόπτοντας τις δαπάνες τους, τότε η πολιτική αυτή γίνεται ηττοπαθής. Το ΑΕΠ μπορεί τότε να πέσει πιο γρήγορα από τη μείωση του χρέους, κι έτσι η αναλογία του δημόσιου χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ να εξακολουθήσει να αυξάνεται. Υπό το παρόν πρόγραμμα του ΔΝΤ, η αναλογία χρέος/ΑΕΠ της Ελλάδας αναμένεται να αυξηθεί στο 145% μέχρι το τέλος του 2011 (χαμηλότερα πάντως από εκείνη της Ιαπωνίας, που βρίσκεται σήμερα στο 192%). Ωστόσο, ως αποτέλεσμα της δημοσιονομικής λιτότητας, της πολιτικής αναταραχής και των μειωμένων επενδύσεων, το ακαθάριστο εθνικό προϊόν της Ελλάδας αναμένεται να πέσει κατά 12% μέχρι το τέλος του 2011. Αυτό θα ανεβάσει την αναλογία του δημοσίου χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ στο 155%. Με απλά λόγια, δεν είναι δυνατόν να μειωθεί η αναλογία χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ με περικοπές δαπανών. Ο μόνος τρόπος που μπορεί η αναλογία αυτή να μειωθεί είναι με την οικονομική ανάπτυξη: την αύξηση της αξίας (σχετικά με το χρέος) της οικονομικής δραστηριότητας.


Δυο αρχές πρέπει να καθοδηγούν αυτόν τον δημοσιονομικό ελιγμό. Η μία είναι ότι η συνολική δημόσια δαπάνη στην πραγματική οικονομία (που είναι ξεχωριστή από τις πληρωμές του χρέους) δεν πρέπει να περικοπεί. Μια τέτοια μείωση οδηγεί σε συρρίκνωση της φορολογικής βάσης και αυξάνει την αναλογία του χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ. Η δεύτερη αρχή είναι ότι το δημοσιονομικό ισοζύγιο πρέπει, όπου είναι δυνατόν, να αποκατασταθεί με την αύξηση των φόρων στους πιο εύπορους. Όχι επειδή οι πλούσιοι αξίζουν αυτή τη μεταχείριση (αν και η δικαιοσύνη στην κατανομή του εισοδήματος πρέπει να βρίσκεται πάντα στην πολιτική ατζέντα) αλλά επειδή η μείωση των εισοδημάτων τους εξαιτίας των φόρων έχει ελάχιστο αντίκτυπο στη συνολική δαπάνη στην πραγματική οικονομία.


Ένας άλλος κρίσιμος θεσμικός παράγοντας στην κρίση είναι η ενσωμάτωση των τραπεζικών και χρηματοπιστωτικών αγορών που βρίσκεται σε εξέλιξη στην ευρωζώνη από τότε που οι έλεγχοι του κεφαλαίου καταργήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Μολονότι τα αιτήματα για μεγαλύτερη οικονομική αποτελεσματικότητα που έγιναν για την τραπεζική και χρηματοπιστωτική ενσωμάτωση εμπεριείχαν μεγάλη δόση υπερβολής, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ενσωμάτωση οδήγησε στην αυξημένη αλληλεγγύη με την Ελλάδα των κυβερνήσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η χρηματοοικονομική ενσωμάτωση σημαίνει ότι τράπεζες σε άλλες χώρες κατέχουν το ελληνικό δημόσιο χρέος και είναι προετοιμασμένες να ασκήσουν πίεση για να διασφαλίσουν ότι τα περιουσιακά στοιχεία τους θα αναχρηματοδοτηθούν.


Στα χρόνια πριν από την χρηματοοικονομική ενσωμάτωση τα πλεονάσματα που οι γερμανικές επιχειρήσεις αποκτούσαν μέσω του εξωτερικού εμπορίου συσσωρεύονταν σε γερμανικές τράπεζες. Το σύστημα ελέγχου του ξένου κεφαλαίου σήμαινε ότι οι γερμανικές τράπεζες αποκτούσαν ξένα περιουσιακά στοιχεία μέσω αγορών που ελέγχονταν από τη γερμανική κυβέρνηση. Τα εμπορικά ελλείμματα χωρών όπως η Ελλάδα αποστράγγιζαν τα αποθέματα σε ξένο νόμισμα του ελληνικού τραπεζικού συστήματος. Κι αυτό όμως μπορούσε να το διαχειριστεί η κυβέρνηση της χώρας που είχε το έλλειμμα. Ωστόσο, οι έλεγχοι ξένου κεφαλαίου πρόβαλαν στοιχεία κρατικής εγγύησης για τα ξένα περιουσιακά στοιχεία των τραπεζών.


Με την χρηματοοικονομική ενσωμάτωση, οι κρατικές εγγυήσεις έπαψαν να υπάρχουν. Διαδικασίες ανταγωνισμού στις τραπεζικές αγορές υποχρεώνουν τις γερμανικές, γαλλικές και ολλανδικές τράπεζες να αποκτούν ως περιουσιακά στοιχεία τα ασθενή χρέη της νότιας Ευρώπης. Κατά συνέπεια, οι καταθέσεις στις εμπορικές τράπεζες των γερμανικών, γαλλικών και ολλανδικών επιχειρήσεων και νοικοκυριών στηρίζονται σε κάποιο βαθμό στα περιουσιακά στοιχεία που οι τράπεζές τους κατέχουν στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία. Για χάρη των τραπεζών τους και των καταθέσεων των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών, οι κυβερνήσεις της Βόρειας Ευρώπης πρέπει να αναχρηματοδοτήσουν τα χρέη της νότιας Ευρώπης.


Αυτό δεν σημαίνει ότι η διαφθορά και η φοροδιαφυγή που θεωρείται διαδεδομένη στην Ελλάδα δεν έπαιξε ρόλο στην επιδείνωση του δημοσιονομικού ελλείμματος της χώρας. Η διαφθορά είναι σοβαρό πρόβλημα αλλά πρέπει να καταπολεμηθεί με τη διαφάνεια και τη δημοκρατική υπευθυνότητα. Τίποτα δεν θα ήταν χειρότερο για την ελληνική δημοκρατία ή για τους περιορισμένους, δυστυχώς, δημοκρατικούς θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το να γίνει εισπράκτορας χρέους για τις ξένες τράπεζες και τις πολυμερείς υπηρεσίες όπως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και άλλες. Όλα τα κράτη οφείλουν να ανταποκριθούν στις οικονομικές υποχρεώσεις τους μολονότι αυτό δεν σημαίνει, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, ότι πρέπει να αποπληρώσουν τα χρέη τους αμέσως. Πέρα από ένα σημείο, όμως, η αντίληψη ότι το πρώτο καθήκον ενός κράτους είναι να πληρώνει μαζικά κρατικά χρεώγραφα σε ξένα συμφέροντα μπορεί μόνο να εξαντλήσει τους συμβιβασμούς στους οποίους στηρίζεται η δημοκρατία. Κάπως έτσι οι δημοκρατίες πολλών αναπτυσσόμενων κρατών υπονομεύθηκαν από τη διεθνή χρεωστική κρίση της δεκαετίας του 1980. Εάν επιβληθούν παρόμοιες πιέσεις, η προοπτική για τη δημοκρατία στην Ευρώπη θα είναι ζοφερή.


Πάνω από όλα είναι σημαντικό το γεγονός ότι η ευρωζώνη δεν πρέπει να ακολουθήσει την πορεία της ζώνης του φράγκου. Σχεδιασμένη από τον Γάλλο Jacques Rueff, που η αντίθεσή του στον Κέινς τον έκανε να μη βλέπει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι πιστωτικές αγορές, η Ζώνη του Φράγκου αποτελεί παράδειγμα για ολόκληρο τον κόσμο για το πώς μπορεί να επιτευχθεί ο χαμηλός πληθωρισμός με τίμημα την οικονομική οπισθοδρόμηση και τη διεφθαρμένη δημοκρατία, που διακόπτεται μόνο από coups d’etat και εμπορεύσιμες φούσκες. Χρειαζόμαστε καλύτερες λύσεις απ’ αυτήν.

Το πρόγραμμα του Ευρώ είχε σχεδιαστεί γύρω από μια νεοφιλελεύθερη ατζέντα – τα κριτήρια σύγκλισης για να γίνει μια χώρα μέλος έδειχναν μια εμμονή με τη συγκράτηση των δημοσιονομικών ελλειμάτων, και εστίασαν όλη την προσοχή της πολιτικής στον πληθωρισμό αλλά όχι στη μείωση της ανεργίας. Ήταν λογικό να απαιτείται η σύγκλιση των τιμών του πληθωρισμού ανάμεσα στα κράτη, αλλά δεν δόθηκε καμία προσοχή στη διασφάλιση της ομοιότητας των συνθηκών του πληθωρισμού ανάμεσα στα κράτη. Ήταν λογικό να απαιτηθεί η σύγκλιση των επιτοκίων, αλλά δεν δόθηκε καμία προσοχή στη σύγκλιση του επιχειρηματικού κύκλου ή στα επίπεδα ανεργίας. Και, ίσως το σημαντικότερο όλων, δεν δόθηκε προσοχή στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Όταν όμως ένα κράτος χάνει το δικό του νόμισμα αποσύρεται το βασικό εργαλείο για να αντιμετωπιστεί ένα πρόβλημα τρεχουσών συναλλαγών – να αλλάξουν οι συναλλαγματικές ισοτιμίες. Ένα έλλειμα τρεχουσών συναλλαγών πρέπει να χρηματοδοτηθεί με δανεισμό εκτός της ενδιαφερόμενης χώρας. Επιπλέον, για χώρα μέσα σε μία νομισματική ένωση σημαίνει δανεισμό σε αυτό που στην πραγματικότητα είναι ξένο συνάλλαγμα – δηλαδή σε νόμισμα που η Κυβέρνηση και/ ή Κεντρική Τράπεζα δεν μπορεί να δημιουργήσει κι όπου δεν έχει κανένα έλεγχο στο επιτόκιο αυτού του νομίσματος. Το Πρόγραμμα Σταθερότητας κι Ανάπτυξης (ΠΣΑ) της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) δεν παρέχει μηχανισμούς με τους οποίους το συναλλαγματικό έλλειμα μιας χώρας να μπορεί να διορθωθεί χωρίς πληθωρισμό, κι όμως ένα τέτοιο έλλειμα με τη συναφή ανάγκη δανεισμού από το εξωτερικό με συγκέντρωση χρεών είναι τελικά μια μη βιώσιμη κατάσταση.


Η μεγάλη ύφεση έχει επιφέρει μεγάλες (συχνά πρωτοφανείς) αυξήσεις σε ελλείματα προϋπολογισμού κι αυξανόμενο δημόσιο χρέος καθώς οι κυβερνήσεις επέτρεπαν στους αυτόματους σταθεροποιητές της δημοσιονομικής πολιτικής να λειτουργούν με την πρόσθεση μερικών, συχνά μικρών, διακριτικών ερεθισμάτων από τις αυξημένες δημόσιες δαπάνες. Ευτυχώς το ΠΣΑ με τους περιορισμούς του στα ελλείματα σε κάτω από 3 τοις εκατό του ΑΕΠ (με ευρεία ισορροπία στην πορεία του επιχειρηματικού κύκλου) και με χρέος στο ΑΕΠ εξήντα τοις εκατό ή λιγότερο είχε στην πραγματικότητα ανασταλεί προσωρινά ενώ η καταιγίδα ήταν στο αποκορύφωμά της. Είναι όμως τόσο εμφανές τώρα πως οι εμμονές του ΠΣΑ με την δημοσιονομική εξυγείανση ήταν μόνο προσωρινά αδρανείς και τώρα έχουν επιστρέψει με σκοπό την εκδίκηση.


Η εγγύς δεκαετία από τότε που εγκαινιάστηκε το Ευρώ σαν «πραγματικό» νόμισμα (ύστερα από τρία χρόνια που ήταν εικονικό νόμισμα) έχει δει τους στόχους που έχει θέσει το ΠΣΑ να αποτυγχάνουν:


(i) Ακόμη και στα σχετικά καλά έτη από το 2002 ως το 2007 το μέσο έλλειμα του προϋπολογισμού ήταν 2.2 τοις εκατό του ΑΕΠ (το οποίο ανέρχεται στο 2.7 τοις εκατό αν συμπεριλαμβάνονταν το 2008 και το 2009) (βάσει υπολογισμών του Ο.Ο.Σ.Α.). Τέσσερις χώρες είχαν κατά μέσο όρο πλεονάζοντα προϋπολογισμό (η Φινλανδία, το Λουξεμβούργο, η Ιρλανδία και η Ισπανία), αλλά όταν η περίοδος εκτείνεται στο 2009 οι τελευταίες δυο χώρες έχουν ελλειματικό μέσο όρο.

(ii) Οι στόχοι των ποσοστών δημόσιου χρέους γενικά είχαν αποτύχει, κι ακόμη και πριν από την ύφεση μόνο οι τέσσερις χώρες που προαναφέρθηκαν μαζί με την Ολλανδία είχαν ποσοστό χρέους κάτω από το 60 τοις εκατό του ΑΕΠ.


(iii) Η τιμή του πληθωρισμού ήταν εκτός της εμβέλειας του 0 μέχρι 2 τοις εκατό που κρίνεται ότι συνιστά σταθερότητα στις τιμές, μολονότι το περιθώριο ήταν ελάχιστο με το ποσοστό πληθωρισμού να βρίσκεται μεταξύ 2 τοις εκατό και 2,5 τοις εκατό σε κάθε έτος της καινούριας δεκαετίας, μέχρι που έφτασε το 3,3 τοις εκατό το 2008.


Αυτά τα αποτελέσματα υποστήριξαν ελάχιστα την αξιοπιστία της ΟΝΕ και ήταν η υποστήριξη στην αξιοπιστία του Ευρώ το κύριο σκεπτικό πίσω από την σύναψη του ΠΣΑ. Ωστόσο, η πολιτική συνέχισε να εστιάζει την προσοχή της στο έλλειμα του προϋπολογισμού, κι όταν ήρθε η μεγάλη ύφεση με πολύ μεγαλύτερη επίπτωση στην ελλειματική κατάσταση των Μεσογειακών χωρών αυτή η προσοχή εντάθηκε. Αυτό όμως είναι το λάθος έλλειμα για να εστιάσει κανείς – η προσοχή θα έπρεπε να δοθεί στο έλλειμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Η παραμέληση του ελλείματος των τρεχουσών συναλλαγών είναι ένα (αν όχι το) σπουδαιότερο ελάττωμα του ΠΣΑ και του σχεδιασμού της ΟΝΕ. Είναι αξιοσημείωτο πως τα ελλείματα τρεχουσών συναλλαγών εξακολουθούν να υπάρχουν για την Ελλάδα, την Ιρλανδία, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία για όλη την διάρκεια της τρέχουσας δεκαετίας. Αυτό έχει συχνά συνοδευτεί από μια σταδιακή απώλεια της ανταγωνιστικότητας που ξεκινάει από τις διαφορές στον πληθωρισμό. Αυτές οι διαφορές δεν ήταν πολύ μεγάλες σε κανένα έτος, αλλά συσσωρευτικά το αποτέλεσμα ήταν ότι, βάσει του δείκτη τιμών λιανικής, οι τιμές στην Ελλάδα ανέβηκαν 28 τοις εκατό από το 2001 ως το 2009, στην Ισπανία 25 τοις εκατό ενώ οι αριθμοί για την Φινλανδιά και τη Γερμανία ήταν 13.3 τοις εκατό και 14 τοις εκατό αντίστοιχα. Τα κόστη εργασίας ανά μονάδα προϊόντος (αριθμοί από τη βάση δεδομένων του Ο.Ο.Σ.Α.) στις χώρες που αναφέρθηκαν ανήλθαν σχεδόν 10 τοις εκατό σχετικά με το μέσο όρο της ευρωζώνης (για την Πορτογαλία δεν διατίθενται οι αριθμοί) στην περίοδο 2002-2009, ενώ (με εξαίρεση το Λουξεμβούργο) τα κόστη ανά μονάδα προϊόντος είτε έπεσαν (ιδιαίτερα στη Γερμανία όπου υπήρξε μια πτώση 10 τοις εκατό) ή διαμορφώθηκαν με βάση το μέσο όρο.


Η «μεγάλη ύφεση» έχει σχετικά μικρή επίδραση στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών – για τον απλό λόγο ότι η ύφεση έχει ευρεία εξάπλωση και η ζήτηση για εισαγωγές κι εξαγωγές έχει πέσει, με σχετικά μικρές διαφοροποιήσεις στο καθαρό ισοζύγιο. Η μεγάλη ύφεση έχει σοβαρές επιπτώσεις στο έλλειμα του προϋπολογισμού. Ο δημόσιος δανεισμός αντικαθιστά τον ιδιωτικό δανεισμό, που σημαίνει ότι σε μια χώρα με έλλειμα τρεχουσών συναλλαγών, ο ιδιωτικός δανεισμός από το εξωτερικό γίνεται δημόσιος δανεισμός από το εξωτερικό.


Καθώς η ευρωζώνη έχει την τάση να κρατάει σε ισορροπία το συνολικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, και μερικές χώρες, κυρίως η Γερμανία, έχουν ουσιαστικό πλεόνασμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, τότε σαν επακόλουθο άλλες χώρες θα έχουν ελλείματα. Τα τρία καίρια ζητήματα είναι μακροχρόνια. Πρώτον, ένα συνεχόμενο έλλειμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών θα καταστήσει μια χώρα ευάλωτη σε προβλήματα χρηματοδότησης του ελλείματος και προσέλκυσης της αντιστοιχης εισροής κεφαλαίων. Δεύτερον, το έλλειμα συνεχίζει να ανεβαίνει καθώς ο τόκος και οι σχετικές πληρωμές του συσσωρευόμενου χρέους αυξάνονται (εκτός αν οι εισαγωγές πέσουν σε σχέση με τις εξαγωγές). Τρίτον, ειδικά σε ένα καθεστώς σταθερής συναλλαγματικής ισοτιμίας, οι ελλειματικές χώρες θα βρίσκονται υπό την πίεση να «ισορροπήσουν τα βιβλία τους» εκτός κι αν οι χώρες με πλεόνασμα έχουν τη διάθεση να επεκταθούν.


Αυτή τη στιγμή, η προσοχή εστιάζεται στην ικανότητα μιας σειράς κυβερνήσεων να διασφαλίσουν τη χρηματοδότηση για τα ελλείματα στον προϋπολογισμό τους και να «διαπραγματευτούν» τα χρέη. Σε μια κλειστή εθνική οικονομία όπου η Κεντρική Τράπεζα μπορεί να προμηθεύσει («τυπώσει») χρήματα στον ιδιωτικό τομέα, δεν θα υπήρχε ουσιαστικό πρόβλημα για τη διασφάλιση της οικονομίας. Στην ΟΝΕ, οι εθνικές κυβερνήσεις και οι Κεντρικές Τράπεζές τους έχουν απωλέσει την ικανότητά τους να παρέχουν χρήματα, και φυσικά, οι οικονομίες δεν μπορούν να θεωρηθούν κλειστές, και στην πραγματικότητα η κάθε χώρα έχει γίνει μια περιοχή της ευρωζώνης. Αυτό οδηγεί πολλούς από εμάς να επιχειρηματολογήσομε υπέρ ενός στιβαρού προϋπολογισμού της ΕΕ (της τάξης του 5 τοις εκατό του ΠΣΑ) και της ικανότητας της ΕΕ να λειτουργήσει τη δημοσιονομική πολιτική (δηλαδή να αποσύρει την απαίτησή της για ισορροπημένο προϋπολογισμό). Αν το ουσιαστικό πρόβλημα ήταν ότι υπήρχε ανάγκη για χρηματοδότηση των ελλειμάτων που είχαν ανέβει σαν αυτόματοι σταθεροποιητές στη διάρκεια της ύφεσης και θα μπορούσαν να υποχωρήσουν καθώς να ανέκαμπταν οι οικονομίες, τότε η λύση θα ήταν άμεση – αν και μέσα στο πλαίσιο του ΠΣΑ, της Συνθήκης της Λισσαβώνας και τις πολιτικές πραγματικότητες της ΕΕ τις σχεδόν απίθανον να επιτευχθούν. Η ΕΕ θα δανειζόταν από το λογαριασμό της και ύστερα θα τα δάνειζε στις σχετικές κυβερνήσεις – μέλη. Η ΕΕ μπορεί να δανειστεί στο δικό της νόμισμα (το ευρώ) και μέσω της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει το νόμισμα που θα διασφάλιζε ότι δεν κινδυνεύει με αθέτηση.


Ωστόσο, η χρηματοδότηση των ελλειμάτων των προϋπολογισμών στην παρούσα κλίμακα δεν αποτελεί το βασικό πρόβλημα. Πρώτον, αυτά τα ελλείματα θα μειώνονταν εφόσον τα φορολογικά έσοδα αποκαθίστανται καθώς οι οικονομίες βγαίνουν από την ύφεση. Δεύτερον, είναι αρκετά πιθανό για πολλές χώρες οι απαιτήσεις του ΠΣΑ να είναι ασύμβατες με υψηλά επίπεδα οικονομικής δραστηριότητας. Η επίτευξη υψηλών επιπέδων εργασίας συχνά απαιτεί το ερέθισμα που προέρχεται από τις δημόσιες δαπάνες (καθ’ υπέρβαση της φορολογίας). Τρίτον, πολλές χώρες της Ευρωπαϊκής και Νομισματικής Ένωσης έχουν μεγάλα ελλείματα τρεχουσών συναλλαγών που δεν προήλθαν από τη μεγάλη ύφεση και που εμφανίζονται μάλλον σαν μακροχρόνια χαρακτηριστικά. Αυτά τα ελλείματα πρέπει να χρηματοδοτηθούν, και η ικανότητα των χωρών να συνεχίσουν να χρηματοδοτούν αυτά τα ελλείματα πρέπει να αμφισβητείται σοβαρά.


Οι Μεσογειακές χώρες θα αντιμετωπίσουν μια ζοφερή πορεία σε σχέση με τον πληθωρισμό αν παραμείνουν στο ευρώ. Οι απόπειρες να επιβληθεί δημοσιονομική εξυγείανση για να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις του ΠΣΑ αναγκαστικά θα είναι αντιπληθωριστικές, και θα οδηγήσουν σε υψηλότερα επίπεδα ανεργίας. Η μοναδική «λύση» για να πληρούν τις απαιτήσεις του ελλείματος του προϋπολογισμού και να συγκρατήσουν το έλλειμα τρεχουσών συναλλαγών σ’ αυτό το πλαίσιο θα ήταν η υποτίμηση. Υπάρχει ένας ξεκάθαρος κίνδυνος από τις προσπάθειες να μειώσουν τα ελλείματα του προϋπολογισμού με περικοπές των δημόσιων δαπανών και οι αυξήσεις στους φόρους θα είχαν περιορισμένη επιτυχία – περικοπές στις δημόσιες δαπάνες μειώνουν τα έσοδα των δημοσίων υπαλλήλων, των οποίων η αγοραστική δύναμη ελαττώνεται με αλυσσιδωτές αντιδράσεις στον ιδιωτικό τομέα, μείωση των φορολογικών εισφορών, αφήνοντας έτσι το έλλειμα του προϋπολογισμού με ελάχιστες αλλαγές. Αν το περιβάλλον υποτίμησης μείωνε τις πληθωριστικές πιέσεις θα μπορούσε να έχει αυτό κάποια επίδραση στην αποκατάσταση του ανταγωνισμού κι έτσι να τροποποιήσει το έλλειμα των τρεχουσών συναλλαγών.


Η ΕΝΕ στρείται μηχανισμών με τους οποίους οι χώρες θα μπορούσαν να επιλύσουν τα προβλήματα των ελλειμάτων τους. Η επιλογή που αντικρύζουν πολλές χώρες της ΕΝΕ είναι είτε η άκαπμτη παραμονή στο ευρώ και η ταλαιπωρία ενός αβέβαιου μέλλοντος υποτίμησης και υψηλών επιπέδων ανεργίας ή τελικά να αφήσουν το ευρώ. Τα οικονομικά προβλήματα μέσα στην ευρωζώνη είχαν αρχίσει να αρχίσει να διαφαίνονται από την έναρξή της κι οξύνθηκαν με την «μεγάλη ύφεση». Τα σφάλματα κρύβονται στο νεοφιλελεύθερο σχεδιασμό του προγράμματος του ευρώ, που τώρα έχουν ενσωματωθεί και στη Συνθήκη της Λισσαβώνας, κι όπου υπάρχει ελάχιστη προοπτική για σοβαρή αλλαγή εξαιτίας των απαιτήσεων για αλλαγή με πλήρη σύμπνοια. Χωρίς όμως βασική και θεμελιώδη αλλαγή, πολλές (ίσως και όλες) οι χώρες της ευρωζώνης αντικρύζουν ένα δυσοίωνο οικονομικό μέλλον.

Ο Joseph Halevi υποστηρίζει ότι η κρίση δεν ξεκίνησε λόγω του υπερβολικού ελληνικού ελλείμματος. Θα μπορούσε να γίνει μια διαχείρησή της σε ευρωπαϊκό επίπεδο επινοώντας κοινές πολιτικές για τη βελτίωση της ευρωπαϊκής, και ειδικότερα της ελληνικής ανάπτυξης, καθώς αυτή είναι η μόνη θεραπεία που δεν σκοτώνει τον ασθενή. Οι δραστικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, αποσυντονίζουν ολόκληρο το σύστημα των υπηρεσιών και υποδομών στο οποίο στηρίζεται μια σύγχρονη κοινωνία, μειώνοντας το ποσοστό του χρέους οριακά ή και καθόλου.


Μέρος Πρώτο: Ο γερμανικός χώρος συσσώρευσης


Η σημερινή κατάσταση πραγμάτων στην ευρωζώνη και στην Ε.Ε. αντανακλά τη διαίρεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε τρεις ομάδες.


Γύρω από τη Γερμανία υπάρχει μια ομάδα νεομερκαντιλιστικών χωρών, η οποία αποτελείται από την Ολλανδία, το Βέλγιο, την Αυστρία και τη Σκανδιναβία. Ο νεομερκαντιλισμός τους μπορεί να θεωρηθεί ισχυρός εξαιτίας των σταθερών πλεονασμάτων τους στις εξαγωγές- που πραγματοποιούνται κατά κύριο λόγο στο εσωτερικό της Ευρώπης, λαμβάνοντας υπόψη ότι η τάση των αυξανόμενων ελλειμμάτων με την Ασία δεν αντισταθμίζεται από το κυμαινόμενο πλεόνασμα με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα εξωτερικά καθαρά ισοζύγια της ομάδας δεν εξαρτώνται ιδιαίτερα από την ονομαστική υποτίμηση του νομίσματος. Η σαφής αυτή θέση βασίζεται στο συνδυασμένο αποτέλεσμα της διατήρησης μιας ισχυρής βιομηχανίας κεφαλαιουχικών αγαθών που συνδέεται μέσω Γερμανίας με τις παγκόσμιες ολιγοπωλιακές εταιρίες και της επίδειξης, από μακροοικονομικής άποψης, ενός πολύ χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης. Η Γερμανία δεν είναι η ατμομηχανή της Ευρώπης. Από τη δεκαετία του 1970, η Δυτική Ευρώπη είχε συστηματικά έναν πολύ υψηλότερο ρυθμό ανάπτυξης τονώνοντας έτσι τις εξαγωγές από τη Γερμανία και τους οικονομικούς δορυφόρους της. Κατά συνέπεια, η νεομερκαντιλιστική ομάδα αποτελεί μια κλασική περίπτωση μονοπωλιακού κεφαλαίου, που μεταβλήθηκε σε μια μακρονοικονομική θεσμοποιημένη ρύθμιση μέσα από την ίδια τη διαδικασία της construction europeenne , την οποία ήθελε η Γαλλία.


Στο παρελθόν, η Γερμανία στόχευε στη σταθερή ισοτιμία συναλλάγματος για να αποφεύγει τις ανταγωνιστικές υποτιμήσεις. Στο πλαίσιο ενός ενιαίου νομίσματος, ένας τέτοιος στόχος μεταβάλλεται σε ανταγωνιστικό αποπληθωρισμό των αποδοχών. Η εσωτερική αποτελμάτωση διασφαλίζει ότι οι γερμανικές αποδοχές αυξάνουν λιγότερο από την παραγωγικότητα. Το σύστημα των συμβατικών υποχρεώσεων της χώρας, που βασίζεται σε μια νεομερκαντιλιστική συμφωνία με τις συνδικαλιστικές ενώσεις, επιτρέπει το χάσμα μεταξύ παραγωγικότητας και αποδοχών να είναι πιο ευνοϊκό για το κεφάλαιο απ’ ό, τι στην υπόλοιπη Ευρώπη. Κατά συνέπεια, η χαμηλή ανάπτυξη στη Γερμανία ενισχύει την ανταγωνιστικότητα των εξαγωγών της μέσω του αποπληθωρισμού των αποδοχών. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ότι ενώ η Ευρώπη δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα χωρίς τις γερμανικές μηχανολογικές και τεχνολογικές εισροές, η Γερμανία δεν είναι ένας εισαγωγέας που επεκτείνεται γρήγορα και επομένως δεν συνεισφέρει στην ευρωπαϊκή καθαρή ζήτηση. Συσσωρεύει λοιπόν πολύ μεγάλα εξωτερικά πλεονάσματα που χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση του FDI (Foreign Direct Investments- άμεσες ξένες επενδύσεις) και τις κοινοπραξίες στην Κίνα και αλλού, καθώς και στην αγορά σκάρτων αμερικανικών οικονομικών χαρτιών όπως συνέβη με την εξαγορά της Landesbanke.


Η δεύτερη ομάδα χωρών είναι η εσωτερική ευρωπαϊκή περιφέρεια, με επικεφαλής την Ιταλία. Εταιρίες στην Πορτογαλία, την Ισπανία και την Ελλάδα θα ήθελαν να κάνουν καθαρές εξαγωγές αλλά δεν μπορούν, επειδή παρά την ανάπτυξη των εξαγωγών τους έχουν αδύναμο εσωτερικό τομέα κεφαλαιουχικών αγαθών έτσι ώστε κάθε συνεχιζόμενη επέκταση σε εθνικό εισόδημα να έχει αυξανόμενο εισαγωγικό πριεχόμενο. Η εξάρτηση από τις εισαγωγές στους τομείς της τεχνολογίας και, επίσης, σε διαρκή αγαθά είναι τέτοια που οι παλιότερες, πριν από το ευρώ, υποτιμήσεις δεν βοήθησαν στη βελτίωση της εξωτερικής θέσης αυτών των χωρών. Η Ισπανία και η Ελλάδα, όχι όμως η Πορτογαλία, γνώρισαν υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης από το μέσο όρο στην Ε.Ε. Η ανάπτυξη της Ισπανίας οφειλόταν στην εισαγωγή της χώρας στις διεθνείς κτηματαγορές μέσω Λονδίνου. Στην περίπωση της Ελλάδας, το δημοσιονομικό έλλειμμα επέτρεψε τη διατήρηση μιας ανάπτυξης προσανατολισμένης στις εισαγωγές. Και στις δυο περιπτώσεις η αύξηση της εσωτερικής ζήτησης οδήγησε σε υψηλότερη δραστηριότητα που είχε ως συνέπεια περισσότερες εισαγωγές κατά κεφαλή. Σημειώνεται ότι χωρίς τον παγκόσμιο χρηματοικοικονομικό τομέα της, η Βρετανία θα αποτελούσε μέρος των μονίμως ελλειμματικών χωρών της εσώτερης περιφέρειας. Η Ιταλία, από την άλλη πλευρά, είναι συχνά ένας καθαρός εξαγωγέας. Αλλά τα καλύτερα επιτεύγματά της σε καθαρές εξαγωγές προέκυψαν όταν η λίρα υποτιμήθηκε σε σχέση με το γερμανικό μάρκο. Με το ευρώ, η καθαρή εξωτερική θέση της επιδεινώθηκε πολύ κι έγινε αρνητική το 2005. Η Ιταλία συμβολίζει την αδύναμη μορφή του νεομερκαντιλισμού που εξαρτάται από την υποτίμηση του πραγματικού νομίσματος. Η Ιταλία επομένως ανήκει στην εσώτερη περιφέρεια, καθώς η διεθνής θέση της συνδέθηκε με ένα ολοένα πιο ανίσχυρο νόμισμα. Το ευρώ περιόρισε τον ευρωπαϊκό χώρο του ιταλικού καπιταλισμού.


Η τρίτη ομάδα αποτελείται αποκλειστικά από τη Γαλλία, που είναι μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση. Έχει μια έντονα νεομερκαντιλιστική στάση αλλά σπάνια την επιτυγχάνει. Είναι η μεγαλύτερη αγορά σε καθαρές εξαγωγές για τη Γερμανία και, ολοένα περισσότερο, για την Ιταλία. Από τη δεκαετία του 1980, η Γαλλία έφτασε σε καθαρή εξωτερική θέση μόνο μετά την κατάρρευση του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Συστήματος το 1992-93, για να τη χάσει τέσσερα χρόνια μετά τη δημιουργία του ευρώ. Αντίθετα με την Ιταλία, η Γαλλία, λόγω του βάρους του χρηματοοικονομικού τομέα της, επιχείρησε να αποφύγει την οδό της ανταγωνιστικής υποτίμησης. Το σχέδιο για ένα κοινό ευρωνόμισμα προήλθε βασικά από τους Μιτεράν-Ντελόρ ως μέσο παράκαμψης του αποτυχημένου νεομερκαντιλισμού και άσκησης ελέγχου στις νομισματικές πολιτικές της Γερμανίας. Η ιδιόμορφη θέση της Γαλλίας σχετίζεται με την παρούσα κρίση.


Μέρος Δεύτερο: Η Euroland σε αδιέξοδο


Ας λάβουμε τώρα υπόψη το γεγονός ότι από τη δεκαετία του 1970 η Γερμανία ακολουθεί την εσκεμμένη και επιτυχή πολιτική να διατηρεί τον δικό της ρυθμό ανάπτυξης πολύ χαμηλότερα από εκείνον της υπόλοιπης Ευρώπης με τον πολύ συγκεκριμένο στόχο να συσσωρεύει οικονομικά πλεονάσματα. Αλλά και η Γαλλία δεν τάσσεται υπέρ της συνεχούς ανάπτυξης επειδή οι διαδοχικές κυβερνήσεις της, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του Μιτεράν, φοβούνται τα αιτήματα που έχουν να κάνουν με τις αποδοχές.Τέλος η Ιταλία μπορεί να αναπτυχθεί αν οι ευνοϊκές συνθήκες για τις συναλλαγματικές ισοτιμίες υπερισχύσουν, καθώς οι δαπάνες του δημόσιου τομέα έπαψαν να στηρίζουν την ανάπτυξη της χώρας ήδη από το τέλος της δεκαετίας του 1970. Υπό αυτές τις συνθήκες δεν αποτελεί έκπληξη ότι στη Δυτική Ευρώπη οι ρυθμοί ανάπτυξης παρουσίασαν μείωση την κάθε μία από τις 4 τελευταίες δεκαετίες. Η Ευρώπη πέφτει όλο και περισσότερο στην αρπάγη των γερμανικών πλεονασμάτων και το μόνο φωτεινό σημείο είναι οι καθαρές εξαγωγές στις Ηνωμένες Πολιτείες που μετά βίας όμως αποτελούν αντιστάθμισμα στα αυξανόμενα ελλείμματα με την Ασία. Η δημουργία του ευρώ αποσαφήνισε εντελώς την κατάσταση και επέτρεψε στη Γερμανία να φτάσει σε πλεονάσματα χωρίς προηγούμενο, στο πλαίσιο μιας όλο και βαθύτερης ευρωπαϊκής αποτελμάτωσης. Όταν η διέξοδος των Ηνωμένων Πολιτειών έπαψε να υπάρχει, την επομένη της κρίσης των ενυπόθηκων δανείων υψηλού ρίσκου που μετακυλήθηκε στα παράγωγα που είχε η Landesbanke, η Γερμανία σκλήρυνε τη νεομερκαντιλιστική στάση της και αποφάσισε μονομερώς να επανακαθορίσει τους κανόνες του παιχνιδιού.


Η ελληνική κρίση είναι ακριβώς η οδός που επέλεξε το Βερολίνο για να τροποποιήσει τον κώδικα συμπεριφοράς εις βάρος της Γαλλίας. Δεν υπάρχει πρόβλημα υπερβολικού ελληνικού ελλείμματος. Θα μπορούσαν να το χειριστούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο επινοώντας κοινές πολιτικές για τη βελτίωση της ευρωπαϊκής, και ειδικότερα της ελληνικής ανάπτυξης, καθώς αυτή είναι η μόνη θεραπεία που δεν σκοτώνει τον ασθενή. Οι δραστικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, αποσυντονίζουν ολόκληρο το σύστημα των υπηρεσιών και υποδομών στο οποίο στηρίζεται μια σύγχρονη κοινωνία, μειώνοντας το ποσοστό του χρέους οριακά ή και καθόλου. Αλλά από τη νεομερκαντιλιστική σκοπιά του Βερολίνου, μια συνεταιριστική επιλογή δεν αντιμετωπίζεται καθόλου για τους ακόλουθους λόγους.
Η Γερμανία βλέπει την ευρωζώνη ως σταθερό σύστημα ισοτιμίας συναλλάγματος που ο μόνος στόχος του είναι να αποτρέπει ανταγωνιστικές υποτιμήσεις (στο παρελθόν οι πιο ζημιογόνες και αποτελεσματικές υποτιμήσεις ήρθαν από την Ιταλία). Για τη Γερμανία η ρήτρα της μη μεταφοράς που έχει εγγραφεί στις συνθήκες του Μάαστριχτ, του Δουβλίνου και του Άμστερνταμ πρέπει να διατηρηθεί, καθώς ο βασικός ρόλος της Δυτικής Ευρώπης είναι να παρέχει καθαρή ζήτηση για τις εξαγωγές της Γερμανίας. Όπως έγραψε ο Wolfgang Munchau στους Financial Times της 21ης Μαρτίου, ο υπουργός Οικονομικών Rainer Brüderle είπε ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να κάνει τίποτα για τη ζήτηση επειδή η κατανάλωση αποτελεί απόφαση των ιδιωτών. Ένας ανώτερος αξιωματούχος της Bundesbank συνέκρινε μάλιστα την ευρωζώνη με ποδοσφαιρική ένωση όπου η Γερμανία κατέχει περήφανα το υπ’ αριθμόν ένα κενό στην ομάδα. Η σύγκριση είναι προφανώς λανθασμένη: για να ανταγωνιστούν τη Γερμανία, οι χώρες της ευρωζώνης πρέπει να μειώσουν τους δικούς τους ρυθμούς ανάπτυξης πολύ κάτω από εκείνους της Γερμανίας, πράγμα που σημαίνει ότι η ανάπτυξή τους θα είναι μηδενική ή ακόμη και αρνητική. Αυτή η ʺ gestaltʺ είναι που ώθησε τον Σαρκοζί να αντιπαρατεθεί με τη Μέρκελ, μολονότι άργησε πολύ να το κάνει, και μόνο αφού η γερμανική κυβέρνηση έχασε την πλειοψηφία στο Bundesrat ύστερα από τις εκλογές στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, στις 17 Μαΐου.


Η σκλήρυνση της γερμανικής στάσης απέναντι στην Ελλάδα και τις Ιβηρικές χώρες οφείλεται επίσης στην εστίαση του Βερολίνου στη δική του εξώτερη περιφέρεια στην Ανατολική Ευρώπη, που συμπεριλαμβάνει τις Βαλτικές χώρες, οι οποίες βρίσκονται σε πλήρη ύφεση, όπως και η Σλοβακία και η Ουγγαρία. Είναι κοινό μυστικό ότι, μολονότι αρνείται να το επιβεβαιώσει, η Κεντρική Ευρωπαϊκή Τράπεζα αγοράζει τα ομόλογά τους ως ενέχυρα δανείων, δίνοντας άφεση αμαρτιών στις αυστριακές και σουηδικές τράπεζες για τη ριψοκίνδυνη δανειακή συμπεριφορά τους. Αυτό γίνεται με την πλήρη υποστήριξη του Βερολίνου. Η αντίθεση της Γερμανίας στη βοήθεια προς την Ελλάδα αποτελεί μέρος της πολιτικής της να κατευθύνει το χρήμα σε περιοχές που είναι δορυφορικές ζώνες της και σε περιοχές αναδιαρθρωτικών στρατηγικών των γερμανικών εταιριών, όπως είναι η περίπτωση της Ανατολικής Ευρώπης.


Μετά τις εκλογές στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, η Γαλλία υποχρέωσε το Βερολίνο να δεχτεί το πακέτο χρηματοδότησης των 750 δις ευρώ. Ορισμένες εξέχουσες προσωπικότητες, όπως ο Ρομάνο Πρόντι στους Financial Times της 21ης Μαΐου, προανήγγειλαν ότι η απόφαση αυτή αποτελεί ένα βήμα προς τον ευρωπαϊκό δημοσιονομικό φεντεραλισμό. Δεν πρόκειται για κάτι τέτοιο. Στην καλύτερη περίπτωση, είναι μια χρηματοδότηση έκτακτης ανάγκης, πολύ αδιαφανής μάλιστα, καθώς είναι διαρθωμένη σε ένα ειδικό επενδυτικό όχημα, το περιεχόμενο του οποίου είναι άγνωστο. Η τοξική φύση αυτού του εργαλείου δείχνει τη σοβαρότητα της κατάστασης και αναδεικνύει την ακαταλληλότητά του. Αυτό εξηγεί γιατί αυτή η φαντασματική χρηματοδότηση δεν εξευμενίζει τις αγορές.


Οι προσδοκίες γίνονται χειρότερες με την κούρσα προς τα κάτω που δημιούργησε η ελληνική κρίση, την οποία προκάλεσε η Γερμανία. Κάθε χώρα παίρνει μέτρα λιτότητας που θα καταστήσουν την ανάκαμψη ένα εντελώς τυχαίο γεγονός. Επιπλέον η διαμάχη ανάμεσα στη Γερμανία και τη Γαλλία περιορίζεται σε δυο ανταγωνιστικούς, αν και παρόμοιους, κανόνες για τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το γερμανικό σχέδιο, που βασίζεται στον δικό του τρομακτικά ισοσκελισμένο νόμο για τον προϋπολογισμό και την εντελώς νέα γαλλική πρόταση για μια πορεία προς έναν ισοσκελισμένο προϋπολογισμό. Και οι δυο θα βουλιάξουν χτυπώντας στα βράχια των ενδοευρωζωνικών ασυμμετριών και της επιδεινούμενης κοινωνικής κρίσης που οδηγεί σε μεγάλες απώλειες φορολογικών εσόδων.

Η παγκόσμια λιτότητα οδηγεί στην παγκόσμια κρίση. Ως εκ τούτου, η πολιτική λιτότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα μεγαλώσει την Ευρωπαϊκή κρίση. Αντίθετα, και ειδικότερα δεδομένης της αξιολόγησης ορισμένων Ευρωπαϊκών μελών κρατών για την ικανότητά τους να αποπληρώσουν το κυρίαρχο χρέος τους, μια παγκόσμια επεκτατική πολιτική θα μπορούσε να αποδυναμώσει το Ευρώ στις διεθνείς αγορές και να βάλει σε κίνδυνο την Ευρωπαϊκή συνοχή, τουλάχιστον ως προς την σφαίρα της παραγωγής κι ακόμη χειρότερα από πολιτικής πλευράς.


Όσο κι αν πιστεύεται πως οι ρίζες της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης βρίσκονται σε παγκόσμιες ανισορροπίες, αυτές της Ευρωζώνης ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκονται στις μη-συντονισμένες οικονομικές πολιτικές. Κρίνεται τότε απαραίτητο να εκτιμηθούν οι αιτίες των χρηματοπιστωτικών κρίσεων που βιώνουν κάποια μέλη κράτη, σε παγκόσμια[1] και τομεακά επίπεδα, και να αναλυθούν οι πιθανοί τρόποι εξόδου από την κρίση για κάποια από αυτά τα κράτη μέλη δεδομένων των περιφερειακών και διεθνών διασυνδέσεών τους, και στη σφαίρα της πραγματικής και στη σφαίρα της χρηματοοικονομίας. Απ’ αυτή την άποψη θα υποστηριχθεί ότι η λιτότητα σε όλη την Ευρώπη θα ήταν επιζήμια για την ανάπτυξη και συνεπώς για την χρηματοπιστωτική κρίση και τελικά για το σύστημα του Ευρώ.


Εν τούτοις, η πρόσφατη αύξηση στο παγκόσμιο εμπόριο θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί σαν ένα επιχείρημα που υποστηρίζει πακέτα λιτότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και ειδικά στην Ελλάδα. Η αξία των παγκόσμιων εμπορικών συναλλαγών ήταν περίπου 25% υψηλότερη στους τρεις πρώτους μήνες του 2010 από την ίδια περίοδο του 2009,[2] σύμφωνα με τον Οργανισμό Παγκοσμίου Εμπορίου:[3] 

Τιμές ανάπτυξης Παγκόσμιων Εμπορικών συναλλαγών, Ιαν. – Μάρτιος 2010


Ακόμη κι αν οι παγκόσμιες εμπορικές συναλλαγές μειώθηκαν σε μια βάση μέτρησης από τρίμηνο σε τρίμηνο, συνεχίζουν να αυξάνονται σε ετήσια βάση. Παρόλα αυτά, οι εξαγωγές εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης αυξήθηκαν περισσότερο από τις εξαγωγές μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ οι τιμές αύξησης σε εισαγωγές εντός κι εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ίσες. Εν τούτοις, η αύξηση σε παγκόσμια αγαθά δεν είχε την ίδια επίδραση στις τρέχουσες συναλλαγές των χωρών μελών:

Τρέχουσες συναλλαγές (σε εκατομμύρια Ευρώ)

Πηγή: Βάση Δεδομένων Eurostat


Ωστόσο, μια αύξηση στο παγκόσμιο εμπόριο δεν θα μπορούσε να εκπροσωπεί μια ευκαιρία δεδομένου ότι το μερίδιο από τις εξαγωγές της Ελλάδας εκτός ΕΕ-27 εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης[5] διατηρήθηκαν στο 0,5% ενώ το μερίδιο εξαγωγών της Γερμανίας αυξήθηκε από 25% σε 27%. Επιπλέον, διαφορές στις αλλαγές των ελλειμάτων και πλεονασμάτων των τρεχουσών συναλλαγών που απεικονίζονται στον παραπάνω πίνακα μπορούν να εξηγηθούν από το επίπεδο του μεριδίου των εξαγωγών των διαφορετικών χωρών μέσα στο ΕΕ-27 κι εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης:

Εμπόριο εκτός ΕΕ- 27, Μερίδιο εξαγωγών ανά κράτος – μέλος

Πηγή: Βάση δεδομένων Eurostat


Επιπλέον, οι εξαγωγές της Ελλάδας εκτός ΕΕ- 27 είναι λιγότερο του 1% του Ελληνικού ΑΕΠ ενώ το Γερμανικό ανάλογο για το ίδιο μέγεθος είναι υψηλότερο από 10%.[6] Η Ελλάδα λοιπόν δεν μπορεί να υπολογίζει σε μια παγκόσμια ανάκαμψη σαν κίνητρο για την οικονομία της.


Από αυτή την άποψη, μπορεί να πει κανείς ότι οι καθαροί εξαγωγείς εκτός ΕΕ- 27 εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία ανάπτυξης στο παγκόσμιο εμπόριο για να βελτιώσουν τις τρέχουσες συναλλαγές τους.[7] Από την άλλη πλευρά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η αύξηση στο παγκόσμιο εμπόριο ήταν επιζήμια για τους καθαρούς εισαγωγείς μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.[8] Αν κοιτάξει κανείς την εξέλιξη των πλεονασμάτων κι ελλειμάτων τρεχουσών συναλλαγών σε ποσοστό ΑΕΠ, μπορεί να προσέξει την αντίθετη εξέλιξη των λογαριασμών:

Ελλείματα/πλεονάσματα τρεχουσών συναλλαγών σε % του ΑΕΠ

Πηγή: Βάση Δεδομένων Eurostat


Μοιάζει τότε προβληματικό να υπολογίζει κανείς στη διεθνή ανάκαμψη ως παράγοντα τόνωσης της Ελληνικής οικονομίας. Ένας από τους κύριους λόγους είναι η χρέωση στο εξωτερικό των καθαρών εισαγωγέων που έρχεται σαν αποτέλεσμα, μαζί με την πολύ αργή αντίδραση των Ευρωπαίων αρχηγών, προς τις επιθέσεις κερδοσκοπίας που ασκήθηκε ενάντια σ’ αυτές τις χώρες στις χρηματοοικονομικές αγορά. Στην πραγματικότητα, τα μακροπρόθεσμα επιτόκια σ’ αυτές τις χώρες είναι τώρα όλα πιο ψηλά απ’ ότι στη Γερμανία.[9] 


Επιπλέον, όπως απεικονίζεται στο παραπάνω γράφημα, θα ήταν πολύ άδικο για την Ελληνική οικονομία να την μεταχειρίζονται σαν δωρεάν επιβάτη που μόνο κερδίζει από την Ευρωπαϊκή ένωση χωρίς να κάνει καθόλου προσπάθειες να αυξηθεί η παραγωγικότητά της:

Πραγματικό ΑΕΠ ανά υπάλληλο, 1999=100

Πηγή: Βάση δεδομένων AMECO


Η Γερμανία είχε περίπου 4 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από το μέσο όρο, αλλά αυτή η επίδοση σμικρύνθηκε από αυτήν της Ελλάδας όπου η πραγματική απόδοση ανά εργαζόμενο στην οικονομία ανήλθε κοντά στο 30% σαν σύνολο. Η εικόνα – που συχνά επαναλάμβανεται στα ΜΜΕ στα πλαίσια της Ελληνικής κρίσης – της καινοτόμου Γερμανίας να προσπερνάει, οδηγώντας τις εξαγωγικές επιτυχίες της με ταχύτερη ανάπτυξη της παραγωγικότητας είναι λοιπόν ξεκάθαρα μόνο μέρος της ιστορίας στην καλύτερη περίπτωση (κι απλά λανθασμένη όσον αφορά στην Ελληνογερμανική σύγκριση). Παρομοίως, το να μεταχειρίζονται τις χώρες του νότου (Πορτογαλία, Ιταλία, Ελλάδα, Ισπανία) σαν «γουρούνια» (PIGS από τα αρχικά των χωρών Portugal, Italy, Greece, Spain) είναι παραπλανητικό, καθώς οι μέσοι όροι των ετήσιων ωρών εργασίας είναι οι μεγαλύτεροι στην Ευρώπη.


Ωστόσο, το γράφημα που ακολουθεί απεικονίζει μια μεγαλύτερη αύξηση σε ονομαστικούς μισθούς στην Ελλάδα σε σχέση με τη Γερμανία που αντισταθμίζει τη μεγαλύτερη ανάπτυξη της παραγωγικότητας στην Ελλάδα συγκριτικά με τη Γερμανία:

Ονομαστική αποζημίωση ανά εργαζόμενο, 1999=100

Πηγή: Βάση δεδομένων AMECO υπολογισμός ETUI (Ινστιτούτο Εμπορίου Ευρωπαϊκής Ένωσης)


Το γράφημα δείχνει ξεκάθαρα αυτοσυγκράτηση του ονομαστικού μισθού στη Γερμανία. Ενώ η ανάπτυξη της παραγωγικότητας ήταν πάνω από τον μέσο όρο κατά περίπου 4 ποσοστιαίες μονάδες, η ανάπτυξη του ονομαστικού μισθού στη Γερμανία ήταν κάτω από το μέσο όρο κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες (ως το 2008). Οι Ιβηρικές χώρες είχαν 12-14 ποσοστιαίες μονάδες ταχύτερη ανάπτυξη ονομαστικού μισθού, παρά την κάτω του μέσου όρου παραγωγικότητα. Στην περίπτωση της Ελλάδας ήταν σχεδόν 40 ποσοστιαίες μονάδες περισότερη που αντιστάθμισε το χάσμα της θετικής παραγωγικότητας, που ήταν γύρω στο 10%.


Για να το θέσουμε αλλιώς, η Ευρωπαϊκή Ένωση σαν σύνολο δεν μπορεί απλά να κατηγορεί την Ελλάδα για την κακή διαχείριση των τελευταίων 5 ή 10 χρόνων. Η χειροτέρευση των τρεχουσών συναλλαγών της Ελλάδας επέτρεψε σε κάποιες Ευρωπαϊκές χώρες να επωφεληθούν, και γιατί ήταν σχετικά πιο ανταγωνιστικές κι επειδή οι εργαζόμενοι είχαν χρήματα για να αγοράζουν αγαθά και υπηρεσίες που έρχονταν από το εξωτερικό: «Ειδικότερα, η απώλεια της ανταγωνιστικότητας στην Ελλάδα (και σε μια σειρά από άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένων της Ισπανίας και της Ιρλανδίας) είναι το είδωλο μιας αύξησης σε σχετική ανταγωνιστικότητα άλλων χωρών, κυρίως της Γερμανίας, της Αυστρίας και της Ολλανδίας. Επιπλέον οι τελευταίες χώρες δεν θα μπορούσαν να είχαν αυξήσει τις καθαρές εξαγωγές τους χωρίς την επέκταση της ταχύτερης ζήτησης στην πρώτη ομάδα, που, συχνά ξεχνάμε, ήταν επίσης υπεύθυνες για αρκετή από την Ευρωπαϊκή ανάπτυξη στην οικονομία και στις θέσεις εργασίας στα πρόσφατα έτη, ενώ η ανάπτυξη της ζήτησης και της απόδοσης στις χώρες με πλεόνασμα ήταν υποτονική. Το πρόβλημα είναι συμμετρικό και τέτοια θα πρέπει να είναι και η λύση του“.[10] Οπότε, μοιάζει τώρα άτοπο να επιμένουμε να θεραπεύσει η Ελλάδα μόνη της τα προβλήματά της μόνο με το να κάνει περικοπές στις δαπάνες, χωρίς κανένα κίνητρο από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ακολουθώντας τις αρχές: «εμείς βάζουμε τάξη στο δικό μας σπιτικό κι αν οι άλλοι δεν το κάνουν, τότε καλά να πάθουν».[11] Επιπλέον, καθώς ο ιδιωτικός τομέας ξεπληρώνει τα χρέη του και προσπαθεί να ξαναχτίσει τους ισολογισμούς του, η κατανάλωση και οι επενδύσεις έχουν ήδη και σίγουρα θα συνεχίσουν να καταρρέουν, παίρνοντας στον κατήφορό μαζί τους και την παραγωγή.


Πρόσφατα, οι Ευρωπαίοι αρχηγοί συμφώνησαν να κατασκευάσουν ένα όχημα ειδικού σκοπού για να διαχειριστούν την χρηματοπιστωτική κρίση στην Ευρώπη. Εν τούτοις, πρώτα από όλα, μοιάζει προβληματικό να θεωρείται ότι μια τέτοια οικονομική κατασκευή μπορεί να αναπληρώσει το ρόλο μιας οικονομικής κυβέρνησης. Επιπλέον, κάνοντας αυτό, οι Ευρωπαίοι αρχηγοί δεν δρουν με γνώμονα μόνο το συμφέρον της Ελλάδας αλλά μάλλον για να προλάβουν τις δικές τους πιθανές μελλοντικές οικονομικές απώλειες αν δεν πάρουν αυτά τα μέτρα. Στην περίπτωση χρεωκοπίας, απώλειες θα είχαν όλοι εκείνοι που έχουν οικονομίες κι επενδύσεις σε Ελληνικά ομόλογα, οι μισοί σχεδόν εκ των οποίων είναι Γάλλοι, Γερμανοί και Ιταλοί. Από αυτή την άποψη, από τη μια οι Ευρωπαίοι ηγέτες δρουν για να αποφευχθεί μια μελλοντική κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος, αποφεύγοντας έτσι και την κατάρρευση του συστήματος του Ευρώ, αλλά από την άλλη πλευρά, δεν γίνεται τίποτα για να δοθεί μια νέα ώθηση στην Ελληνική οικονομία: «Κυριολεκτικά εγγυάται πως η Ελλάδα, η Ισπανία, και άλλες χώρες με μεγάλα ιδιωτικά και δημόσια χρέη θα καταδικαστούν σε χρόνια οικονομική ύφεση και υψηλά επίπεδα ανεργίας».[12]


Επιπροσθέτως, μοιάζει δύσκολο να ισχυριστεί κανείς ότι μια μείωση στις δημόσιες δαπάνες είναι ευνοϊκή για κέρδη στην παραγωγικότητα. Στην πραγματικότητα, μια μείωση στους μισθούς δημοσίων υπαλλήλων, ενώ μπορεί να ελαττώσει το χρέος, δεν μπορεί να επιφέρει βελτίωση στην ανταγωνιστική θέση της Ελλάδας. Οι Έλληνες δημόσιοι υπάλληλοι δεν παράγουν αγαθά και υπηρεσίες για εξαγωγές. Οπότε μια μείωση των μισθών τους θα ευνοήσει την ύφεση. Η αύξηση των μισθών στην Ελλάδα θα έπρεπε να ήταν πιο αργή και να συνδέεται με την αύξηση της παραγωγικότητας. Οι χώρες με πλεόνασμα θα έπρεπε επίσης να μπουν στο παιχνίδι και να προφτάσουν την καθυστέρηση στην αύξηση των πραγματικών μισθών. Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί η Γερμανική μισθοδοτική πολιτική για τους μισθούς, που έχει χαρακτηριστεί ως μερκαντιλιστική, να είναι πηγή ανάκαμψης. Επομένως, αν τα εθνικά χρέη είναι προβληματικά, σίγουρα, η πτώση των δημοσίων δαπανών, απέχοντας πολύ από το να λύσει το πρόβλημα, θα το επιδεινώσει μέσω μιας μείωσης της ανάπτυξης, δηλαδή την δημιουργία ύφεσης.


Τέλος, με την ευκαιρία της αναδιάρθρωσης των χρεών να έχει χαθεί,[13] το κόστος μιας αθέτησης οποιασδήποτε χώρας μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα είναι υψηλότερο από όσο θα μπορούσε να είναι. Σίγουρα θα είχε στοιχίσει λιγότερο στους καθαρούς εξαγωγείς. Εξάλλου, ο βαθμός αναβολής κι ο χρόνος που χρειάστηκε για να προταθούν λύσεις για τη χρηματοπιστωτική κρίση σίγουρα έδωσε ένα κίνητρο στους κερδοσκόπους να επιτεθούν στο Ευρώ. Από αυτή την άποψη η μερική νομισματοποίηση του Ελληνικού χρέους από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα είναι βέβαια μια καλή αρχή. Τέτοια μέτρα θα έπρεπε να επεκταθούν στο πλαίσιο του άρθρου 122 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ, ώστε να αποφευχθεί η αθέτηση οποιουδήποτε κράτους – μέλους. Ωστόσο, μεσοπρόθεσμα, η Γερμανία, η Αυστρία και άλλες χώρες με πλεόνασμα θα έπρεπε να δεσμευτούν να διατηρήσουν δημοσιονομικά κίνητρα και να μπουν σε μια φάση αυξήσεων των μισθών με ταχύτερο από την αύξηση της παραγωγικότητας. Από την άλλη πλευρά, οι χρεωμένες χώρες θα πρέπει να έχουν την ικανότητα να σταθεροποιήσουν τα δημόσια οικονομικά τους τείνοντας προς δημοσιονομικά πλεονάσματα μεσοπρόθεσμα. Σε κάθε περίπτωση, οι στρατηγικές εξόδου πρέπει να αποσυγχρονιστούν και να διαφοροποιηθούν μεταξύ των χωρών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα έπρεπε να αναθεωρήσει τους διάφορους μηχανισμούς συντονισμού πολιτικής με σκοπό να τους ενδυναμώσει και να στρέψει την προσοχή εκ νέου προς την κατεύθυνση που αποκαλύφθηκε αναγκαία από την κρίση, συγκεκριμένα: μια συμμετρική εστίαση στις χώρες με πλεόνασμα και έλλειμα, την παρακολούθηση των ιδιωτικών δυναμικών χρεών-αποταμιεύσεων, αντί να παρακολουθείται μόνο ο δημόσιος τομέας, κι έτσι να γίνει εστίαση στις θέσεις τρεχουσών συναλλαγών. Θα πρέπει, επίσης, να ενσωματώσουν τις ρυθμίσεις μισθών και τιμών και επομένως να ενδυναμώσει το ρόλο των κοινωνικών εταίρων. Τέλος, αυτά τα μεσοπρόθεσμα μέτρα θα έπρεπε να εφαρμοστούν με ένα καθαρό όραμα για το μέλλον των προτύπων παραγωγής της ΕΕ. Βεβαίως, η Ελλάδα θα μπορούσε να παίξει έναν σημαντικό ρόλο στην Ευρώπη στη διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας.


Σημειώσεις

[1] -Θα χειριστούμε μόνο τις μακροοικονομικές ρίζες της κρίσης σ’ αυτό το κείμενο. Η διαφοροποίηση τους σε τομεακό επίπεδο αναμένεται να γίνει.

[2] – Σε σημερινά δολάρια ΗΠΑ

[3] – Δελτία τύπου Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, στατιστική παγκόσμιου εμπορίου, 2 Ιουνίου 2010, διαθέσιμη στην ιστοσελίδα http://www.wto.org/english/news_e/pres10_e/pr604_e.htm#_ftn1

[4] – “Intra EU” («Εντός ΕΕ») είναι το εμπόριο μέσα στην ΕΕ. “Extra EU” («εκτός ΕΕ») σ’ αυτόν τον πίνακα είναι εμπόριο μεταξύ των οικονομιών της ΕΕ και άλλων εκτός της ΕΕ.

[5] – Τα 27 κράτη μέλη.

[6] – Βλ. Βάσεις δεδομένων των Eurostat και AMECO

[7] – Στα τελευταία δέκα χρόνια οι θετικές τρέχουσες συναλλαγές για το εμπόριο εκτός ΕΕ 27 της Γερμανίας αυξήθηκε κατά 258% ενώ το αντίστοιχο αρνητικό της Ελλάδας επιδεινώθηκε κατά 94% (Βάση Δεδομένων Eurostat).

[8] – Στα τελευταία δέκα χρόνια οι θετικές τρέχουες συναλλαγές για το εμπόριο μέσα στην ΕΕ 27 της Γερμανίας αυξήθηκε κατά 177% ενώ οι αρνητικές της Ελλάδας επιδεινώθηκαν κατά 41%. Στην ουσία το μερίδιο εξαγωγών της Ελλάδας μέσα στην ΕΕ 27 ήταν κάτω από 1,5% στα τελευταία δέκα χρόνια ενώ το ίδιο μερίδιο για τη Γερμανία ήταν πάνω από 19% στα τελευταία δέκα χρόνια (Βάση Δεδομένων Eurostat).

[9] – Βλ. Πίνακες της ΕΚΤ, διαθέσιμους στην ιστοσελίδα http://www.ecb.int/stats/money/long/html/index.en.html.

[10] – P. Arestis & G. A. Horn (2010), “Open letter to Europen policymakers: The Greek crisis is a European crisis and needs European solutions beyond emergency packages”, («Ανοιχτή επιστολή στους πολιτικούς: Η Ελληνική κρίση είναι μια Ευρωπαϊκή κρίση και χρειάζεται λύσεις πέρα από τα επείγοντα πακέτα») διαθέσιμο στην ιστοσελίδα http://www.boeckler.de/pdf/memorandum_arestis_horn.pdf.

[11] – Στο T. Padoa-Schioppa (2010), “The debt crisis in the Euro Area : Interest and Passion”, (Η χρηματοπιστωτική κρίση στην περιοχή του Ευρώ) Policy Brief, Notre Europe.

[12] – SD. Rodrik (2010), « Who lost Europe ? », (Ποιος έχασε την Ευρώπη;) Social Europe Journal, τεύχος Ιουνίου.

[13] – Βλ. M. Aglietta (2010), “La longue crise de l’Europe”, (Η μακρά κρίση της Ευρώπης) Le Monde, 17 Μαίου.

• Ποιες είναι οι πολιτικές και κοινωνικές συνέπειες που έχουν οι υπάρχοντες θεσμοί οικονομικής διακυβέρνησης στην Ευρώπη;
• Πoιοι είναι οι κατάλληλοι μηχανισμοί για τον έλεγχο και την επιβολή λογοδοσίας στο χρηματοοικονομικό κεφάλαιο;
• Είναι τα υπάρχοντα επενδυτικά εργαλεία αρκετά για να βγάλουν τις περιφερειακές χώρες από την ύφεση;
• Πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν οι δομικές ανισότητες εντός της Ευρώπης μεταξύ περιφερειακών και κεντρικών κρατών-μελών;


Τα άρθρα πρέπει να είναι γύρω στις 1.500-1.800 λέξεις.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε οποιαδήποτε ηλεκτρονική μορφή στο



e-mail: phatzopoulos@republic.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 20 Ιουλίου 2010

• Ποιες είναι οι πολιτικές και κοινωνικές συνέπειες που έχουν οι υπάρχοντες θεσμοί της ευρωζώνης;
• Πώς οι υπάρχοντες μηχανισμοί της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Ένωσης επιδρούν στην ισορροπία μεταξύ χρηματοοικονομικού και παραγωγικού κεφαλαίου;
• Είναι τα υπάρχοντα επενδυτικά εργαλεία κατάλληλα για να βγάλουν τις περιφερειακές χώρες από την ύφεση; Πώς μπορούν οι διευρωπαϊκές επενδύσεις σε βιώσιμες βιομηχανίες να χρηματοδοτηθούν;
• Χρειάζεται η Ευρωπαϊκή Νομισματική Ένωση φορολογικές μετατροπές; Φορολογικές μεταφορές από πλούσια σε φτωχότερα κράτη; Έναν διευρυμένο προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
• Πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν οι δομικές ανισότητες εντός της ευρωζώνης μεταξύ περιφερειακών και κεντρικών κρατών-μελών;


Τα άρθρα πρέπει να είναι γύρω στις 1.500-1.800 λέξεις.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε οποιαδήποτε ηλεκτρονική μορφή στο



e-mail: phatzopoulos@republic.gr


Προθεσμία υποβολής άρθρων: 31 Μαΐου 2010

της Πωλίνας Λάμψα

Τέλος εποχής. Η οικονομική κρίση άλλαξε καθοριστικά τα δεδομένα γιατί είναι και κοινωνική, πολιτική, πολιτιστική επισημαίνει ο Massimo D’Alema. Έθεσε αμετάκλητα σε αμφισβήτηση την ορθόδοξη σκέψη για τις σχέσεις ανάμεσα στα κράτη και τις αγορές, για την εθνική και παγκόσμια κατανομή της εξουσίας, κατά τον David Miliband. Παράλληλα, αποτέλεσε εγερτήριο λάκτισμα για τους σοσιαλιστές, σοσιαλδημοκράτες και εργατικούς, που μετά από χρόνια «ιδεολογικής ανορεξίας» βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια κοινωνία που δεν ζητάει μόνο αποτελεσματικές πολιτικές, αλλά χρειάζεται αξίες. Η “πολιτική είναι μια υπόθεση αξιών” υπογραμμίζει ο Ibrahim Baylan, μετανάστης τουρκικής καταγωγής που έγινε πρόσφατα Γενικός Γραμματέας του σουηδικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Οι αξίες, όμως, πρέπει να μεταφράζονται σε αποτελεσματικές πολιτικές, γιατί οι πολίτες δεν κρίνουν πλέον μόνο από την παραδοσιακή η συναισθηματική σχέση που έχουν με τα κόμματα. Περιμένουν άμεσα και απτά αποτελέσματα.


Η κρίση ανέδειξε τις αδυναμίες του νεοφιλελεύθερου μοντέλου , τη σημασία του επιτελικού ρόλου του κράτους, τα αδιέξοδα που δημιουργεί μια κοινωνία χωρίς ευαισθησία. Σήμερα περισσότερο από ποτέ κατανοούμε γιατί χρειάζεται μια ηθική των οικονομικών πολιτικών, όπως γράφει ο Jean-Christophe Cambadelis, από την ηγετική ομάδα του γαλλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος. Η “προοδευτική κοινότητα ιδεών” βρίσκεται μπροστά στην πρόκληση να παράξει καινοτόμες πολιτικές με αξιακά χαρακτηριστικά.


Να ενισχύσει και να συνδέσει τη δημοκρατική διακυβέρνηση με μια βιώσιμη οικονομία, ώστε να ενδυναμώσει τις βασικές αξίες των προοδευτικών δυνάμεων , την κοινωνική δικαιοσύνη και την αλληλεγγύη , όπως τονίζει ο Πρόεδρος του πανευρωπαϊκού think – tank FEPS, Ernst Stetter. Να υλοποιήσει πολιτικές που συνδυάζουν, για παράδειγμα, τον προβληματισμό για το περιβάλλον με τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας.


Σύμφωνα με τον Kemal Dervis, πρώην Πρόεδρο του United Nations Development Fund (UNDP), η μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλού άνθρακα αποτελεί μοναδική ευκαιρία για την προώθηση καινοτομιών και για τη δημιουργία πράσινων θέσεων εργασίας. Τα παραδείγματα είναι πολλά και εφαρμόσιμα – δεν έχει κανείς παρά να δει τις ισπανικές προτάσεις που περιγράφει ο Πρόεδρος του IDEAS Jesus Caldera ή τις βελγικές προτάσεις που αναλύει ο Elio Di Rupo.


Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν προσπάθειες που, συνδυάζοντας το παγκόσμιο με το τοπικό , καταλήγουν σε πρωτοβουλίες στην τοπική αυτοδιοίκηση – όπως αυτές που εφαρμόζει η Segolene Royal στην περιφέρεια του Poitou- Charentes – για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Για να πετύχουν όλες αυτές οι πολιτικές, πρέπει να βασίζονται στη συνεργασία των κοινωνικών εταίρων, έτσι ώστε να επιτευχθεί η σύναψη κοινωνικών συμφωνιών που θα διασφαλίσουν την απασχόληση, υπενθυμίζει, με βάση την εμπειρία του, ο Olaf Scholz, που ήταν, μέχρι πριν από λίγες μέρες, υπουργός Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων της Γερμανίας.


Στη χώρα μας, στην Ελλάδα, το ΠΑΣΟΚ έγκαιρα εξερεύνησε μερικές από τις ενδιαφέρουσες, καινοτόμες ιδέες της σύγχρονης σοσιαλδημοκρατικής αριστεράς, όπως δείχνουν οι βασικές πολιτικές προτεραιότητες της σημερινής κυβέρνησης. Σε αυτό συνέβαλε και ο κομβικός ρόλος του Γιώργου Παπανδρέου στη μεγάλη οικογένεια των κομμάτων της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, που επιτρέπει μια προνομιακή σχέση με την προοδευτική “κοινότητα ιδεών”.


Μια “κοινότητα ιδεών”, που ορισμένοι εκπρόσωποί της συμμετέχουν στο σημερινό αφιέρωμα του Βήματος Ιδεών και του Re-Public, και η οποία αγκαλιάζει όλες τις γωνιές του πλανήτη . Παρακολουθεί με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις προσπάθειες του Andres Velasco- παιδί θαύμα στο τιμόνι του Υπουργείου Οικονομικών της Χιλής, που έσωσε τη χώρα του από τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης.


Συζητά σε τακτική βάση με τους σοσιαλιστές που ηγούνται σημαντικών διεθνών οργανισμών, όπως ο Juan Somavia, ο οποίος επέβαλε την απασχόληση στην ατζέντα του G20. Επιχειρεί να εντάξει στον προβληματισμό της πολιτικές ενάντια στις πανδημίες, όπως αυτές που αναλύει η Επίτροπος Υγείας Ανδρούλα Βασιλείου, για να είναι προετοιμασμένη απέναντι σε όλων των ειδών τις κρίσεις. Και φυσικά ανταλλάσει καλές πρακτικές, όπως οι μέθοδοι οικοδόμησης ενός Ανοικτού Κόμματος.

Το Ανοικτό Κόμμα αποτελεί προϋπόθεση για την εφαρμοσμένη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία, τονίζει, εμπνευσμένος από την εμπειρία του στο τιμόνι του SPD, ο Mattias Platzeck. Με δυο λόγια, το μεγάλο ζητούμενο για τα προοδευτικά κόμματα σήμερα, τονίζει ο Γραμματέας της Σοσιαλιστικής Διεθνούς Luis Ayala, είναι η ανανέωση του περιεχομένου της πολιτικής μέσα σε ένα πλαίσιο που δεν προδίδει τον ιδεολογικό τους προσανατολισμό. Μόνο έτσι μπορεί να απαντηθεί το ερώτημα των διαχωριστικών γραμμών, που έχει στοιχίσει ακριβά μέχρι τώρα σε αρκετά σοσιαλιστικά κόμματα. Τέλος εποχής, λοιπόν. Η επόμενη μέρα της οικονομικής κρίσης βρίσκει τα προοδευτικά κόμματα και κυβερνήσεις να εγκαινιάζουν ένα νέο, δημιουργικό κύκλο, που δεν μπορεί παρά να είναι φορέας αισιοδοξίας. Οι σοσιαλιστές σχεδιάζουν το μέλλον.

Η οικονομική κρίση έθεσε αμετάκλητα σε αμφισβήτηση την ορθόδοξη σκέψη για τις σχέσεις μεταξύ κρατών και αγορών και την εθνική και παγκόσμια κατανομή της εξουσίας.


Ορισμένοι λένε ότι το αγγλοσαξωνικό μοντέλο των ανοικτών αγορών πρέπει να κατεδαφιστεί, αυτό όμως θα μπορούσε να καταστείλει τις επενδύσεις και καινοτομίες που χρειαζόμαστε για να ανακάμψει η ανάπτυξη. Προτεραιότητές μας πρέπει να είναι η ελαχιστοποίηση του βάθους της ύφεσης και η διασφάλιση ότι η ανάκαμψη είναι βιώσιμη, παρέχοντας εθνικά προγράμματα δημοσιονομικής διεύρυνσης, μέτρα αντίστασης για την προστασία των εθνικών βιομηχανιών και ενισχυμένες ρυθμίσεις για τη μεταρρύθμιση του παγκόσμιου τραπεζικού συστήματος.


Για να προωθήσουμε την αλλαγή, οι δυνάμεις της συνεργασίας πρέπει να νικήσουν. Η επιτυχία του G 20 είναι ότι έδωσε έναυσμα σε μία νέα πολυμερή προσέγγιση και πρέπει να εκμεταλλευτούμε αυτή τη συγκυρία για να μεταρρυθμίσουμε τους διεθνείς θεσμούς, έτσι ώστε να αντανακλούν την ανάδυση ενός πολυκεντρικού κόσμου. Αντί για προστατευτισμό, πρέπει να υπερασπιστούμε την ευρωπαϊκή ενιαία αγορά και να αξιοποιήσουμε αυτή την ευκαιρία για να δείξουμε ότι η Ε.Ε. είναι εταίρος από θετική επιλογή.


Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής πρέπει να αποτελεί συνεισφορά και όχι περισπασμό για την ανάκαμψη. Οι κυβερνήσεις πρέπει να χρησιμοποιήσουν κίνητρα για να αναδομήσουν τις οικονομίες τους γύρω από τις βιομηχανίες και τις κατοικίες χαμηλού άνθρακα και τη διαφοροποίηση των ενεργειακών πηγών.


Ως σοσιαλδημοκράτες, η μοίρα μας δεν θα καθοριστεί από την ίδια την κρίση αλλά από την αντίδρασή μας. Πρέπει να αδράξουμε αυτή την ευκαιρία για να χτίσουμε τους αναγκαίους συνασπισμούς για την επίτευξη των κοινών μας στόχων.

Οι κρίσεις αντανακλούν έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια και προαναγγέλλουν έναν κόσμο που δεν υπάρχει ακόμη. Αυτή είναι η ιστορική στιγμή που ζούμε. Η στενή αλληλεξάρτηση αυτών που, λόγω ευκολίας γλώσσας ή οκνηρίας σκέψης, αποκαλούμε κοινώς “οι κρίσεις” (χρηματοοικονομική, οικονομική, κοινωνική, οικολογική, επισιτιστική, δημοκρατική…’) και η αδυναμία να τις χειριστούμε ξεχωριστά, δείχνουν ότι η αριστερά του 21ου αιώνα πρέπει να αντιπαραθέσει σε ένα μοντέλο που, σε παγκόσμιο επίπεδο βρίσκεται στα όριά του και αποτελεί παράγοντα για πολλαπλές ανασφάλειες, αυτό που ο κοινωνιολόγος Εντγκάρ Μορέν ονομάζει ‘πολιτική πολιτισμού’.


Σε αυτή την προοπτική, οι διάφορες προκλήσεις που η παλιά αντίληψη της κοινωνίας και της προόδου διαχώριζε μέχρι υπερβολής, πρέπει να αντιμετωπιστούν μετωπικά.


Ένα παράδειγμα είναι η οικολογική πρόκληση. Είναι αδύνατον να πετύχουμε αυτήν την, κατά κοινή παραδοχή, επείγουσα οικολογική επανάσταση περιορίζοντας την σε μια προσέγγιση τεχνητά κλαδική. Μια άλλη αντίληψη της ανάπτυξης και μια πραγματική αποτελεσματικότητα της προστασίας του περιβάλλοντός μας, σημαίνει ριζική αναδιαμόρφωση των οικονομιών μας, βιομηχανικές πολιτικές προσαρμοσμένες στις μελλοντικές ανάγκες, μαζική επένδυση στην έρευνα και την επιμόρφωση για την ενθάρρυνση της δημιουργίας δραστηριοτήτων και καινοτόμων τρόπων παραγωγής . Σημαίνει, ταυτόχρονα, εμπλουτισμό της αντίληψής μας για την κοινωνική δικαιοσύνη πέρα από την οπωσδήποτε απαραίτητη κατόπιν εορτής αναδιανομή. Οι πολιτικές για πραγματική ισότητα πρέπει να ενσωματώσουν την οικολογική διάσταση, παρέχοντας πρόσβαση στις δημόσιες συγκοινωνίες, ποιότητα στους κοινωνικούς οικισμούς, μείωση στους λογαριασμούς των λαϊκών νοικοκυριών μέσω της ανανεώσιμης ενέργειας, αγώνα για την υγεία στη βιομηχανική και αγροτική εργασία, επανεφεύρεση της αλληλεγγύης Βορρά-Νότου κλπ


Όταν βρισκόμενη μπροστά στην αδιαφορία των γάλλων κατασκευαστών αυτοκινήτων, αποφάσισα να απευθύνω στην Περιφέρεια της οποίας προεδρεύω μια έκκληση για προγράμματα, κατασκευής ενός οικονομικού, ηλεκτρικού αυτοκινήτου, το έκανα για μια δέσμη λόγων. Οικολογικούς: ένα όχημα απελευθερωμένο από το πετρέλαιο, που δεν ρυπαίνει. Οικονομικούς: για την ενθάρρυνση των καινοτόμων επιχειρήσεων και τη μετατροπή μιας αυτοκινητοβιομηχανίας, που κατέχει μια τεχνογνωσία και κινδύνευε να χαθεί επειδή οι εντολείς της την είχαν αφήσει και ο φαταλισμός που είχαν οι προύχοντες την καταδίκαζαν. Κοινωνικούς: για τη μετατροπή εκατοντάδων απειλούμενων θέσεων εργασίας σε θέσεις εργασίας του μέλλοντος και διάθεση σε όλους ενός αυτοκινήτου χαμηλού κόστους. Φορολογικούς: επειδή τάσσομαι υπέρ μιας οικολογικής, αποτελεσματικής και κοινωνικά δίκαιης φορολόγησης, αντιτάχθηκα στον φόρο για τον άνθρακα που αποφάσισε η κυβέρνηση Σαρκοζί. Από τη στιγμή που σήμερα δεν είναι διαθέσιμα ηλεκτρικά αυτοκίνητα χαμηλού κόστους, ούτε μαζικά μέσα μεταφοράς για το περιφερειακό -αστικό και αγροτικό περιβάλλον, ποια είναι η ελευθερία επιλογής για ένα άλλο μέσο μεταφοράς εκτός από το βενζινοκίνητο ατομικό αυτοκίνητο και πώς μπορούν οι λαϊκές οικογένειες να είναι οικολογικά υπεύθυνες;


Θέλησα η Περιφέρεια να ενισχύσει από κοινού την προσφορά και τη ζήτηση των ηλεκτρικών οχημάτων. Πριν από όλους, κινητοποιήσαμε τις επιχειρήσεις για ένα καινοτόμο πρόγραμμα. Συμμετείχαμε στο κεφάλαιο αυτής της αυτοκινητοβιομηχανίας με 5 εκατομμύρια ευρώ (μια πρεμιέρα για τη Γαλλία!) για να ενθαρρύνουμε την εμπλοκή των ιδιωτών και να υποχρεώσουμε το κράτος να κάνει το καθήκον του ενεργοποιώντας το ταμείο στρατηγικής επένδυσης που, θεωρητικά, δημιουργήθηκε για την ενθάρρυνση της αναθέρμανσης. Δεσμευτήκαμε για τη διασφάλιση της επαγγελματικής πορείας των μισθωτών (επιμόρφωση και εγγύηση πόρων) σ’ αυτή τη μεταβατική εποχή ανάμεσα στην εξαφάνιση των παλιών θέσεων εργασίας και τη δημιουργία νέων. Παράλληλα, δρούμε ανάλογα με τη ζήτηση κινητοποιώντας τις επιχειρήσεις και τις τοπικές κοινότητες για να αγοράσουν αυτά τα ηλεκτρικά οχήματα και συνδράμοντας στην αγορά τους από ιδιώτες.


Η εμπλοκή μας δεν αποτελεί με κανένα τρόπο επιστροφή στον τρόπο διαχείρισης της οικονομίας του παρελθόντος, όπου το κράτος έπαιζε απευθείας τον επιχειρηματία. Τούτο το ταπεινό παράδειγμα απεικονίζει αυτό που πιστεύω ότι πρέπει να είναι ο νέος βολονταρισμός της δημόσιας εξουσίας, σε αντίθεση με τον υπερβολικό ψευδο-βολονταρισμό της σαρκοζικής δεξιάς: να δώσουμε απάντηση στις δυσκολίες του σήμερα εδώ και τώρα, καθώς φανταζόμαστε το μέλλον, και να επιλέξουμε πολυδιάστατες πολιτικές όπου η κοινωνική δικαιοσύνη, αποτελεί προϋπόθεση της οικονομικής, οικολογικής και δημοκρατικής αποτελεσματικότητας.

Μια προοδευτική κυβέρνηση σήμερα πρέπει επειγόντως να αντιληφθεί εκ νέου το νόημα της πολιτικής και επανεκτιμώντας την ίδια την πολιτική να παραμείνει πιστή στον ιδεολογικό της προσανατολισμό. Πρέπει να αποκαταστήσει την πίστη του κόσμου στην κυβέρνηση επανακαθορίζοντας τις προτεραιότητες. Πρέπει να ενεργεί έτσι ώστε το ζήτημα να μην είναι περισσότερη ή λιγότερη διακυβέρνηση, αλλά αποτελεσματική διακυβέρνηση και πολιτικές, και στο επίκεντρο της ατζέντας της να είναι πολιτικές που να υπηρετούν την πλειονότητα του λαού συμπεριλαμβανομένων των πιο ευάλωτων. Οι κοινωνίες που κατακερματίστηκαν ως αποτέλεσμα της κρίσης, πρέπει να ανοικοδομηθούν και να ανακτήσουν κοινή ταυτότητα και συνοχή. Για τους πολίτες, η ασφάλεια πρέπει να προέλθει από αξιοπρεπή απασχόληση, προσιτές υπηρεσίες υγείας, προσβάσιμη παιδεία, διασφαλισμένη αποταμίευση και επαρκείς συντάξεις. Τα παραπάνω, σε συνδυασμό με μια γερά εδραιωμένη δημοκρατία, στηριζόμενη σε ισχυρούς θεσμούς, πρέπει να βρίσκονται στην καρδιά της προοδευτικής διακυβέρνησης και να παρέχουν τα γερά θεμέλια και τη νομιμότητα που απαιτούνται για να υπάρξει αποτελεσματικός χειρισμός των σοβαρών παγκόσμιων προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε όλοι σήμερα.


Οι αγορές και οι μεγάλες επιχειρήσεις δεν πρέπει να βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο. Οι κυβερνήσεις πρέπει να ηγηθούν της ρύθμισης και της εφαρμογής της, έτσι ώστε τα λάθη του παρελθόντος να μην επαναληφθούν. Μια νέα αίσθηση ευθύνης και ανθρωπιάς πρέπει να εμπνεύσει την κυβερνητική δράση για τη δημιουργία των διεθνών θεσμών που έχει επείγουσα ανάγκη ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος μας, έτσι ώστε μεγάλα κομμάτια της ανθρωπότητας και πολλές περιοχές του πλανήτη μας να μην μένουν πίσω. Καθώς η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει γρήγορα τον πλανήτη και τον τρόπο ζωής μας, η άμεση δράση και οι πραγματικές δεσμεύσεις για τη μετατροπή μιας οικονομίας υψηλού άνθρακα σε μια κοινωνία χαμηλού άνθρακα αποτελεί κρίσιμη προτεραιότητα. Με την αλληλεγγύη ως ακρογωνιαίο λίθο της προοδευτικής πολιτικής, η καταπολέμηση της φτώχιας και η παροχή επισιτιστικής ασφάλειας είναι προκλήσεις που πρέπει να υπερβούμε και για μας ένας κόσμος ειρηνικός και απαλλαγμένος από πυρηνικά όπλα πρέπει πάντα να παραμένει υπέρτατος στόχος μας.

Η πιο σοβαρή παγκόσμια οικονομική κρίση από το 1929, πλήττει αναπόφευκτα τη Γερμανία με ιδιαίτερη σκληρότητα, καθώς το 40% του ΑΕΠ της χώρας προέρχεται από τις εξαγωγές. Από την αρχή ήταν ξεκάθαρο ότι έπρεπε να κάνουμε ό, τι ήταν δυνατό για να αντιμετωπίσουμε την κρίση και να διασφαλίσουμε τις θέσεις εργασίας.


Το εργαλείο που έχουμε επιλέξει στη Γερμανία για αυτό το σκοπό είναι το πρόγραμμα μειωμένου ωραρίου εργασίας (Kurzarbeit). Έγκαιρα, γρήγορα και με εντατικά ενθαρρύνουμε δημιουργικές επιχειρήσεις, αλλά και μεγάλες εταιρίες, να αποφύγουν πιθανές απολύσεις υπαλλήλων τους με την επιδότηση προγραμμάτων κατάρτισης και επιμόρφωσης. Η επαγγελματική κατάρτιση των εργαζομένων υποστηρίζεται οικονομικά από το κράτος. Το σύνθημά μας είναι: ‘επιπλέον κατάρτιση, όχι απόλυση’.


Έτσι, η Γερμανία βρίσκεται σήμερα σε καλύτερη θέση από πολλές άλλες χώρες της Ευρώπης. Παρόλο που οι οικονομικές επιδόσεις της χώρας έχουν υποχωρήσει σημαντικά, η ανεργία έχει αυξηθεί ελάχιστα.


Βάση για αυτή την επιτυχία αποτελεί η συνεργασία στο πλαίσιο των επιχειρήσεων και μεταξύ συνδικάτων και εργοδοτών. Η συνεργασία των κοινωνικών εταίρων αποτελεί το πιο αξιόπιστο θεσμικό πλαίσιο για τη σύναψη κοινωνικών συμφωνιών για τη διασφάλιση της απασχόλησης, οι οποίες σε διαφορετική περίπτωση θα ήταν αδιανόητες.


Ωστόσο, δεν έχουμε ακόμη ξεπεράσει την κρίση. Πρέπει να συνεχίσουμε να αναζητούμε και να υλοποιούμε καινοτόμες λύσεις για την ενίσχυση της απασχόλησης, μια υποχρέωση που η νέα κυβέρνηση έχει δεσμευτεί να ακολουθήσει.

Οι Προοδευτικοί και οι Σοσιαλδημοκράτες σε όλο τον κόσμο αντιμετωπίζουν την πρόκληση να ανταποκριθούν στη μεγάλη οικονομική κρίση του 2008-2009 με προτάσεις και προγράμματα που μπορούν να οδηγήσουν σε μια ισχυρή και βιώσιμη οικονομική ανάκαμψη. Μια ανάκαμψη σε ευρεία βάση που να δημιουργεί αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας και να γεννά οφέλη, όχι μόνο στην κορυφή, αλλά τόσο και για τη μέση οικογένεια, όπως και για τους πιο ευάλωτους πολίτες. Μια ανάκαμψη που επιχειρεί απλώς να γυρίσει τον κόσμο πίσω εκεί που βρισκόταν το 2007, δεν θα επιλύσει τα εδραιωμένα προβλήματα που τόσο οι ανεπτυγμένες κοινωνίες όσο και ο αναπτυσσόμενος κόσμος αντιμετωπίζουν τις τελευταίες δεκαετίες.


Τα δημοσιονομικά ισοζύγια πρέπει να αποκατασταθούν έτσι ώστε να εξασφαλίσουν μια πραγματικά προοδευτική φορολόγηση, να βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα των κοινωνικών προγραμμάτων και να δώσουν κίνητρα για τη δημιουργία θέσεων εργασίας από τις επιχειρήσεις μεσαίας και μικρής κλίμακας. Η μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλού άνθρακα πρέπει να αποτελέσει ευκαιρία για την προώθηση καινοτομιών και τη δημιουργία πράσινων θέσεων εργασίας, έτσι ώστε αυτή η αναγκαιότητα να μετατραπεί πράγματι σε ευκαιρία. Ειδικά για τις μικρότερες χώρες, ο ρυθμός ανάπτυξης θα εξαρτηθεί, φυσικά, σε μεγάλο βαθμό από την ανάπτυξη στον κόσμο και στην περιοχή τους. Για την Ελλάδα, ό, τι συμβαίνει στην Ευρώπη στα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο θα έχει καθοριστική επίδραση στην ευημερία. Η οικοδόμηση μιας ισχυρής Ευρώπης και μιας ειρηνικής και γοργά αναπτυσσόμενης περιοχής στη γειτονιά μας, θα αποφέρει οφέλη που θα μπορέσουν να μοιραστούν όλοι.

Η παγκόσμια κρίση απαιτεί αντίδραση σε διεθνές επίπεδο, μολονότι οι εθνικές πολιτικές οφείλουν να αντανακλούν και να ανταποκρίνονται στην ιδιαιτερότητα της εμπειρίας της κάθε χώρας. Το Διεθνές Σύμφωνο Απασχόλησης του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας (ILO Global Jobs Pact) που υιοθετήθηκε από κυβερνήσεις, εργοδότες και συνδικαλιστικές ενώσεις στη Διεθνή Διάσκεψη Εργασίας του Οργανισμού, τον Ιούνιο του 2009, απαντά σε αυτή τη διπλή πρόκληση.


Οι παρακάτω προτάσεις πολιτικών που ακολουθούν, μπορεί να είναι χρήσιμες για να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες της παγκόσμιας κρίσης:



• Πολιτικές που τοποθετούν τον χρηματοοικονομικό τομέα στην υπηρεσία της πραγματικής πολιτικής, της παραγωγικής επένδυσης, των βιώσιμων επιχειρήσεων και της αξιοπρεπούς εργασίας.
• Προτεραιότητα στην εντατικοποίηση της απασχόλησης στην οικονομική ανάπτυξη, με την προώθηση τομέων εντατικής απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των πράσινων θέσεων εργασίας και της προσαρμογής στις πολιτικές που έχουν να κάνουν με την κλιματική αλλαγή.
• Προώθηση ενός ισορροπημένου και βιώσιμου πρότυπου ανάπτυξης, που συνδυάζει τον δυναμισμό της αγοράς και των επιχειρήσεων με τις βασικές λειτουργίες του κράτους, στο πλαίσιο κοινών στόχων δημόσιας πολιτικής.
• Προσπάθεια για ένα πρότυπο οικονομικής ανάπτυξης που κατευθύνεται από τη ζήτηση με βάση το εισόδημα, διεύρυνση των ευκαιριών για παραγωγική απασχόληση και αποφυγή της προσωρινής απασχόλησης και του αποπληθωρισμού των αποδοχών.
• Διασφάλιση ενός κατώτατου ορίου κοινωνικής προστασίας σε όλα τα άτομα και τις οικογένειες, για τη διατήρηση του ελάχιστου βιοτικού επιπέδου και της ασφάλειας των συντάξεων.
• Ενίσχυση του εργατικού δυναμικού με τις απαιτούμενες δεξιότητες για το παρόν και το μέλλον.
• Προώθηση μιας δίκαιης παγκοσμιοποίησης με ηθικό προσανατολισμό, που να παρέχει ευκαιρίες σε όλους.


Η σοβαρότητα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης μπορεί να οδηγήσει σε πολλά χρόνια υψηλών ποσοστών ανεργίας. Μια ανάκαμψη χωρίς θέσεις εργασίας δεν θα είναι οικονομικά και κοινωνικά βιώσιμη.


Το Διεθνές Σύμφωνο Απασχόλησης παρέχει ένα συνολικό πλαίσιο για να υπάρξει άμεση αντίδραση στην κρίση και να αρχίσει η διαμόρφωση πιο νέας, δίκαιης και συνεκτικής παγκοσμιοποίησης που πρέπει να υποκαταστήσει την αστάθεια και την ανισότητα που οδήγησαν στην κρίση.

Η Ισπανία προωθεί ενεργά προοδευτικές πολιτικές που στοχεύουν στην επίτευξη ενός νέου μοντέλου για την οικονομία. Οι πολιτικές αυτές σχεδιάστηκαν στις ‘καλές εποχές’ της υψηλής οικονομικής ανάπτυξης και της χαμηλής ανεργίας, και τώρα δεν είναι εύκολο να υποστηριχθούν στις ‘κακές εποχές’. Η κυβέρνηση, όμως, κάνει μια προσπάθεια, επειδή ανοίγουν ευκαιρίες για νέες επιχειρήσεις αλλά κι επειδή ενισχύουν την κοινωνική συνοχή. Μερικές από τις επιτυχείς οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές μας είναι:



• Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας: ο τομέας αναπτύσσεται γοργά (σήμερα απασχολεί 200.000 εργαζόμενους και αναμένεται να φτάσουν το 1 εκατομμύριο), με βάση τα κίνητρα που παρέχει η κυβέρνηση, ιδίως στις τεχνολογίες αιολικής και ηλιακής ενέργειας.
• Έρευνα, Ανάπτυξη και Καινοτομία: το 2005 σχεδιάστηκε ένα φιλόδοξο πρόγραμμα επένδυσης περισσότερων κρατικών κονδυλίων και αναζήτησης περισσότερων επενδύσεων στους τομείς αυτούς από ιδιωτικές εταιρίες.
• Επενδύσεις σε Σιδηροδρομικό Σύστημα Υψηλής Ταχύτητας ( High Speed Rail- HSR): κατασκευάζονται νέες γραμμές για HSR (10.000 χλμ θα βρίσκονται σε λειτουργία έως το 2020), που θα δημιουργήσουν οικονομική δραστηριότητα και θα προωθήσουν νέα πρότυπα κινητικότητας για τους επιβάτες που θα περάσουν από τα αεροπλάνα και τα αυτοκίνητα στα νέα σύγχρονα τρένα.
• Επαγγελματική φροντίδα για τους ηλικιωμένους και τα άτομα με αναπηρία: μια νέα βιομηχανία αναπτύσσεται, που υποστηρίζεται από ένα μεγάλο κρατικό πρόγραμμα επιχορήγησης του δικαιώματος στη βοήθεια.
• Αύξηση των συντάξεων: οι χαμηλές συντάξεις αυξάνονται σημαντικά από το 2005, μια πολιτική που στοχεύει στην παροχή υψηλότερου διαθέσιμου εισοδήματος στους συνταξιούχους, αυξάνει την ευημερία τους και βελτιώνει την κοινωνική συνοχή.
• Επέκταση του επιδόματος ανεργίας: με την παροχή σε εκείνους τους ανέργους, που η νόμιμη περίοδος κατά την οποία δικαιούνται επιδόματος πλησιάζει στο τέλος της, ενός βασικού επιδόματος 420 ευρώ/ μήνα υπό τον όρο ότι θα παρακολουθήσουν μαθήματα κατάρτισης.

Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, πιστεύω ότι έχει μεγάλη σημασία η πρόσφατη νίκη του ΠΑΣΟΚ στις βουλευτικές εκλογές. Ωστόσο, η πολιτική οικογένειά των προοδευτικών και σοσιαλιστών στο σύνολό της, έχει αυτή τη στιγμή να αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις για μια πιο δίκαιη και πιο συνεκτική κοινωνία.


Η σημερινή οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση, θέτει σημαντικά ερωτήματα σε ό, τι αφορά στις βασικές αξίες μας. Έχει έρθει η ώρα να αδράξουμε αυτή την ευκαιρία για να αντιμετωπίσουμε την ιδεολογία της ελεύθερης αγοράς, που οδήγησε σε τεράστιες εισοδηματικές ανισότητες, χαμηλά επίπεδα επενδύσεων και έκρηξη της οικονομίας. Ας θυμηθούμε ότι οι χρηματοπιστωτικές αγορές πρέπει να είναι στην υπηρεσία της πραγματικής οικονομίας και να ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις προσδοκίες του κόσμου. Πρέπει να επιχειρηθεί σοβαρά μια ρύθμιση του χρηματοπιστωτικού συστήματος, η οποία να κατευθύνεται σε μικρο και μακρό αντι-παρελκυστικές πολιτικές. Οι αγορές δεν είναι οντότητες που αυτορυθμίζονται. Είναι κοινωνικές κατασκευές που ρυθμίζονταν πάντα εξ’ ορισμού σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Αυτό συνοδεύεται από αυστηρότερες προϋποθέσεις κεφαλαίου για τις τράπεζες, ενίσχυση του αγώνα για καλύτερη νομοθεσία σε ό, τι αφορά τα εναλλακτικά επενδυτικά κεφάλαια και ανάγκη μιας πραγματικής ευρωπαϊκής δημοσιονομικής εναρμόνισης. Ένα εργαλείο θα μπορούσε να είναι η εφαρμογή ενός ευρωπαϊκού φόρου στις χρηματοοικονομικές συναλλαγές. Για παράδειγμα, ένας φόρος 0.05% στις συνολικές χρηματοοικονομικές συναλλαγές θα έφερνε ένα εισόδημα της τάξεως του 1% του ονομαστικού παγκόσμιου ακαθάριστου εθνικού προϊόντος το χρόνο!


Επιπλέον, χρειάζεται συγκεκριμένη δράση για να βοηθηθεί η Βαλκανική Χερσόνησος- οι οικονομίες των παλιών και νέων κρατών-μελών της Ε.Ε.- έτσι ώστε να ξεπεράσουν την κρίση το συντομότερο δυνατόν. Με κανένα τρόπο, δεν πρέπει να σταματήσει η ενσωμάτωση ολόκληρης της περιοχής στην Ε.Ε.


Μόνο πολιτικές σαν αυτές μπορούν να αναζωογονήσουν την οικονομία και να αποτρέψουν το ρυθμιστικό αρμπιτράζ. Η εγκαθίδρυση δημοκρατικής διακυβέρνησης για μια βιώσιμη οικονομία είναι ο μόνος τρόπος ενίσχυσης των βασικών αξιών των προοδευτικών: κοινωνική δικαιοσύνη και αλληλεγγύη.

Εάν ανατρέξουμε στη δεκαετία του 1980, στη διάρκεια της κρίσης του χρέους, έλεγαν ότι όταν ο κόσμος άρπαζε ένα κρυολόγημα, η Λατινική Αμερική πάθαινε πνευμονία. Αυτό τότε ήταν αλήθεια. Δεν είναι πια. Ο κόσμος κόλλησε τον ιό της οικονομικής κρίσης όπως ποτέ στο παρελθόν, αλλά η οικονομία της Χιλής παρέμεινε υγιής. Δεν πρόκειται για σύμπτωση, αλλά για το αποτέλεσμα των οικονομικών πολιτικών που εφαρμόστηκαν τις δύο τελευταίες δεκαετίες. Μια αυτόνομη Κεντρική Τράπεζα ελέγχει τον πληθωρισμό. ‘Ένα ευέλικτο καθεστώς ισοτιμίας συναλλάγματος βοηθάει το νόμισμά μας να είναι ανταγωνιστικό και την οικονομία μας να είναι πολύ λιγότερη ευμετάβλητη απ’ ό, τι στο παρελθόν. Η Χιλή έχει ένα σύγχρονο και υγιές οικονομικό σύστημα χωρίς τα τοξικά στοιχεία που δημιούργησαν αυτό το πρόβλημα.


Σε ό, τι αφορά τη δημοσιονομική πολιτική, το δομικό δημοσιονομικό μας σύστημα, διασφαλίζει τη διαφύλαξη όλων των έκτακτων εισοδημάτων. Κάναμε ό, τι κάνει μια οικογένεια όταν έρχεται ανεμοθύελλα: αποταμιεύσαμε στις περιόδους αφθονίας για να χρησιμοποιήσουμε αυτούς τους πόρους στις περιόδους λιτότητας. Έτσι, όταν ξέσπασε η διεθνής οικονομική κρίση, ήμασταν σε θέση να εγκαινιάσουμε μια από τις πιο ισχυρές και αντι-παρελκυστικές πολιτικές: ένα δημοσιονομικό πακέτο της τάξης του 2.8% του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος σε συνδυασμό με τη δεύτερη σε διεθνές επίπεδο πιο επιθετική παρέμβαση κεντρικής τράπεζας αυτό το χρόνο. Και αυτό χωρίς να κάνουμε την οικονομία μας πιο ευάλωτη. Με λίγα λόγια, τον επόμενο χρόνο, όταν θα αναλάβει μετά τις εκλογές η νέα κυβέρνηση, θα κληρονομήσει την ισχυρότερη οικονομική κατάσταση στην ιστορία της Χιλής.

Στην παρούσα κρίση σημασία έχει η ερμηνεία της και η ανεύρεση προοδευτικών λύσεων. Είχαμε δίκιο να αγωνιζόμαστε για τη ρύθμιση μιας αγοράς που αποτελεί μια δύναμη που προχωρεί, χωρίς να γνωρίζει προς ποια κατεύθυνση. Χρειάζεται, λοιπόν, μια ηθική των παγκόσμιων οικονομικών πολιτικών. Με λίγα λόγια, πρέπει να χαράξουμε το δρόμο μιας οικολογικής και κοινωνικής «εξημέρωσης» της οικονομίας της αγοράς. Για να πετύχει αυτό, οι λαοί μας χρειάζονται ένα κράτος προνοητικό που βάζει την πράσινη και βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη στην υπηρεσία των πολιτών. Χρειάζεται επίσης ένα συμβούλιο οικονομικής ασφάλειας που να προστατεύει απέναντι στις χρηματοοικονομικές παραλογισμούς και διατηρεί στο πρώτο πλάνο των εμπορικών δραστηριοτήτων και συναλλαγών τη δικαιοσύνη και την κοινωνική πρόοδο.


Το κράτος έχει γίνει ξανά ένα καταφύγιο έναντι των χρηματοοικονομικών αναταράξεων. Έναντι της κρίσης, χρειάζεται ένα επιτελικό κράτος που προτείνει ένα συντονισμένο πρόγραμμα ανάκαμψης που ταυτόχρονα είναι αποτελεσματικό έναντι των φορολογικών παραδείσων. Πρέπει επίσης να επανεξετάσουμε το τραπεζικό σύστημα. Εάν είναι σωστό τα κράτη να στηρίζουν τις τράπεζες καταθέσεων, τότε οι τράπεζες που βασίζονται στην κερδοσκοπία πρέπει να αναλάβουν τα ρίσκα τους.

Η διεθνής οικονομική κρίση οδήγησε τις χώρες μας σε μια τρομερή φάση οικονομικών και κοινωνικών δυσκολιών. Αποτελεί ευθύνη των σοσιαλιστών να προτείνουν ρεαλιστικά μέτρα που θα δώσουν νέα ώθηση στην οικονομία και θα επανορθώσουν τις κοινωνικές συνέπειες της κρίσης. Τα τέσσερα παραδείγματα που ακολουθούν απεικονίζουν τις πρωτοβουλίες που υποστήριξαν οι υπουργοί του σοσιαλιστικού κόμματος στο Βέλγιο προς αυτή την κατεύθυνση.


Αναθέρμανση σε σταθερή βάση της οικονομικής δραστηριότητας


Εγκατάσταση ενός προγράμματος που ενθαρρύνει την έρευνα- ανάπτυξη και την καινοτομία στις επιχειρήσεις: δημιουργία πόλων ανταγωνιστικότητας σε ορισμένους τομείς αιχμής, που έχουν εντοπιστεί από επιστημονικές μελέτες, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα δίκτυο που περιλαμβάνει τις επιχειρήσεις, την ανώτατη εκπαίδευση, τη βασική έρευνα και την εφαρμοσμένη έρευνα. Όλα αυτά με στόχο την ενθάρρυνση της καινοτομίας στις επιχειρήσεις και τη δημιουργία spin off, την προσέλκυση επενδυτών και τη δημιουργία απασχόλησης. Η στρατηγική αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική στους νέους ‘πράσινους’ τομείς (οικονομίες ενέργειας, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ανακύκλωση και διαχείριση απορριμμάτων, τεχνικές παραγωγής ελάχιστα ή καθόλου ρυπογόνες).


Ανάδυση της υπόγειας οικονομίας

Δημιουργία συστημάτων που επιτρέπουν την ‘αθώωση’ της μαύρης εργασίας. Για παράδειγμα: επικουρικότητα της ζήτησης σε ό,τι αφορά τις βοηθητικές εργασίες (οικιακοί βοηθοί, κηπουρικές εργασίες, μαστορέματα) για να δημιουργηθεί ένας ικανοποιητικός όγκος μαζικής δημιουργίας ανειδίκευτων θέσεων εργασίας. Είναι το σύστημα των τίτλων υπηρεσίας στο Βέλγιο και των επιταγών υπηρεσίας στη Γαλλία. Πλεονέκτημα: επιτρέπει την είσπραξη εισφορών και φόρων στη δηλωμένη με αυτόν τον τρόπο εργασία.


Διατήρηση του δεσμού μεταξύ των εργαζομένων και των επιχειρήσεων τους που αντιμετωπίζουν δυσκολίες


Εγκατάσταση ενός συστήματος προσωρινής οικονομικής ανεργίας (που επιτρέπει μια αποζημίωση των εργαζομένων μεγαλύτερη από εκείνη των ισχυόντων επιδομάτων ανεργίας) σε περίοδο κρίσης, για να μπορέσουν να διαφυλαχθούν όσο περισσότερες θέσεις εργασίας γίνεται μέχρι να υπάρξει ανάκαμψη και να διατηρηθεί ο δεσμός ανάμεσα στους εργαζόμενους και τις επιχειρήσεις τους που βρίσκονται αντιμέτωπες με προσωρινές δυσκολίες. Το σύστημα αυτό πρέπει να συνοδεύεται από απαγόρευση απολύσεων σε ό, τι αφορά τις συγκεκριμένες επιχειρήσεις, κατά το διάστημα που ισχύει η οικονομική ανεργία.


Επένδυση στην κατάρτιση των εργαζομένων και εκείνων που ζητούν εργασία


Έμφαση στην κατάρτιση των εργαζομένων και εκείνων που ζητούν εργασία. Εντοπισμός των κρίσιμων λειτουργιών (που δεν καλύπτονται μετά από έξι μήνες) και παρότρυνση των ανέργων για επαγγελματική κατάρτιση σε αυτούς τους τομείς.

Η πολιτική δεν είναι παρά αξίες και επιλογές που βασίζονται σε αξίες. Η οικονομική κρίση προκαλεί απώλειες σε όλους μας, σε όλες τις χώρες μας, αυτό είναι αλήθεια, αλλά η επίδρασή της μπορεί να αποδυναμωθεί αν επιλέξουμε διαφορετικές δράσεις από εκείνες των φιλελεύθερων κυβερνήσεών μας. Η Ευρώπη χρειάζεται μια ενεργή, προσανατολισμένη στο μέλλον σοσιαλδημοκρατία, που στέκεται στο ύψος της σε ό, τι αφορά την αλληλεγγύη και την πρόνοια. Όλα καταλήγουν στις θέσεις εργασίας- ή στην απουσία θέσεων εργασίας. Οφείλουμε να νικήσουμε την ανεργία.


Επενδύοντας στις υποδομές, όπως οι σιδηρόδρομοι ή οι δημόσιες μεταφορές, μπορούμε να δημιουργήσουμε νέες, φιλικές προς το περιβάλλον, θέσεις εργασίας. Αποκαθιστώντας τον αστικό ιστό με προγράμματα στις περιφερειακές συνοικίες μας , θα μπορέσουμε να δημιουργήσουμε θέσεις εργασίας, όπως και να βελτιώσουμε το επίπεδο ζωής των νοικοκυριών. Αυτός είναι ένας τρόπος για να νικήσουμε την οικονομική κρίση.


Ένα άλλο βήμα είναι να διασφαλίσουμε τα φορολογικά έσοδα, προκειμένου να διατηρήσουμε αυτούς που το κόμμα μας αποκαλεί εργοδότες στο πλαίσιο ενός καθεστώτος πρόνοιας που συντηρούν την πλήρη απασχόληση στην αγορά εργασίας. Είναι καλύτερο για όλους οι νοσοκόμες να μπορούν να πηγαίνουν στις δουλειές τους στα νοσοκομεία, οι δάσκαλοι να διδάσκουν στα σχολεία. Είναι καλύτερο για τους ανθρώπους που υποφέρουν να μπορούν να νοσηλευτούν και για τους ανεκπαίδευτους ή τους νέους να μπορούν να εκπαιδευτούν, είναι καλύτερο για τους εργαζόμενους στην πρόνοια να εργάζονται παρά να υποχρεώνονται να ζουν από την πρόνοια και είναι καλύτερο για την κοινωνία ως σύνολο οι άνθρωποι να εξακολουθούν να ξοδεύουν χρήματα σε αγαθά και υπηρεσίες παρά να τα δεσμεύουν σε τραπεζικούς λογαριασμούς.


Ως Σοσιαλδημοκράτες γνωρίζουμε ότι είναι δυνατό να κάνουμε διαφορετικές επιλογές, να έχουμε διαφορετικές προτεραιότητες που ενδυναμώνουν την ευημερία μας και την αναπτύσσουν αντί να την οδηγούν στην καταστραφή.

Το σημερινό αφιέρωμα του Βήματος Ιδεών και του Re-public αποτελεί τη συνέχεια των πρωτοβουλιών του σχετικά με τη δημιουργία μιας διαρκούς εστίας διαλόγου και κριτικής αναζήτησης για τα μεγάλα πολιτικά και κοινωνικά ρεύματα της εποχής. Η πρώτη πρωτοβουλία ήταν το συμπόσιο των Αθηνών που διοργανώθηκε από τις εφημερίδες ΤΟ ΒΗΜΑ και ΕL ΡΑΙSστις 12 Μαΐου 2009 και με τη συμμετοχή κορυφαίων προσωπικοτήτων απ΄ όλον τον κόσμο έθεσε ορισμένα βασικά ζητήματα για το μέλλον της Σοσιαλδημοκρατίας. Τα ζητήματα αυτά αφορούσαν την αδήριτη ανάγκη πρακτικών προτάσεων για την έξοδο από την κρίση, αλλά κυρίως επεσήμαναν τις προϋποθέσεις για μια ισόρροπη κοινωνική και οικολογική ανάπτυξη στο πλαίσιο μιας δίκαιης έννομης τάξης.


Οι συζητήσεις του Μαΐου πραγματοποιήθηκαν σε μια περίοδο όπου οι περισσότερες κυβερνήσεις των 27 κρατών -μελών δεν ανήκαν στον χώρο της Σοσιαλδημοκρατίας.


Η πολιτική αλλαγή της 4ης Οκτωβρίου στην Ελλάδα και η ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Γιώργο Παπανδρέου αποτελεί για τον τόπο μας μια καθοριστική κοινωνική και πολιτική πρόκληση. Θα ήταν δε σημαντικό η πρόκληση αυτή να υποκινήσει την ευρωπαϊκή Σοσιαλδημοκρατία ώστε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις και να αναπτύξει ιδέες και κυρίως λύσεις για μιαν ανάλογη στροφή.


Το σημερινό αφιέρωμα με τίτλο«Οι Σοσιαλδημοκράτες σχεδιάζουν το μέλλον- Προτάσεις για μια προοδευτική διακυβέρνηση»αποτελεί την επόμενη πρωτοβουλία του Βήματος Ιδεών και υλοποιήθηκε με τη συνεργασία του Re-public, αυτής της σύγχρονης δεξαμενής σκέψεων. Απευθυνθήκαμε και πάλι σε προσωπικότητες του χώρου απ΄ όλον τον κόσμο και κυρίως σε πολιτικούς του μέλλοντος προκειμένου με τις θέσεις τους να προχωρήσουμε στην αναγκαία εμβάθυνση του διαλόγου. Θεωρούμε ότι οι σκέψεις αυτές, καθόσον μας αφορούν, μπορεί και πρέπει να αξιοποιηθούν και να συμβάλουν και στην αποτελεσματικότητα του, καθοριστικού για το μέλλον του τόπου μας, νέου πολιτικού εγχειρήματος Η σημερινή κυβέρνηση, πέρα από τους απαραίτητους συμβολισμούς που ασφαλώς αναδεικνύουν ένα διαφορετικό πνεύμα και ύφος εξουσίας, στην πορεία της πρέπει να συνδυάσει, κυρίως στον οικονομικό και κοινωνικό τομέα, δύσκολες, αυστηρές και ριζικές αποφάσεις, με τη δεδομένη κοινωνική ευαισθησία και τις απαραίτητες ιδεολογικές αναφορές.


Βασική επιδίωξη της κυβέρνησης αυτής αποτελεί ο εκσυγχρονισμός των θεσμών. Η δίκαιη έννομη τάξη, η ανανέωση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας με το νέο εκλογικό σύστημα και η επέκταση της συμμετοχικής δημοκρατίας αποτελούν βασικούς στόχους της.


Η συμμετοχική δημοκρατία δεν αναπτύσσεται μόνο στο επίπεδο του κράτους αλλά και στο επίπεδο των πολιτικών σχηματισμών. Οι παραδοσιακές κομματικές μορφές οργάνωσης με τις συντεχνιακές εκφάνσεις οδήγησαν στον ευτελισμό της πολιτικής. Χρειάζεται μια νέα οργανωτική μορφή, όπου οι πολίτες και οι αυτόνομες κινήσεις τους θα μπορούν να λειτουργούν σε αποκεντρωμένα πεδία και βέβαια στο Διαδίκτυο. Τούτο δεν σημαίνει χαλαρές μορφές οργάνωσης, αντιθέτως θα έλεγα ότι ο εκσυγχρονισμός των δομών και η αποκεντρωτική τους διάσταση μπορεί να δημιουργήσουν μια λειτουργική δυναμική και ένα ισχυρό όχημα παρέμβασης στην κοινωνία, αρκεί να υπάρχουν συγκεκριμένες κανονιστικές διαδικασίες.


Μια τέτοια δομή όμως δεν μπορεί παρά να βασίζεται σε στέρεες ιδεολογικές αναφορές. Είναι ιστορικά αποδεδειγμένο εξάλλου ότι η αποτελεσματικότητα των προοδευτικών διακυβερνήσεων εξαρτάται από την ιδεολογική σαφήνεια. Οταν αυτή δεν υπήρξε, όταν υπήρξαν συγχύσεις και θαμπές ταυτότητες, αυτό διεθνώς είχε μιαν αρνητική συνέπεια στο έργο, στην αποτελεσματικότητα αλλά και στην υστεροφημία των προοδευτικών διακυβερνήσεων, παρά την τεράστια κοινωνική προσφορά τους.

Μετά τους σταθμούς του 1974, του 1981, του 1993 και του 1996 ίσως είναι καιρός, λαμβάνοντας υπόψη την παγκόσμια αλλά και την ελληνική κρίση μας, την ανάγκη να «αναδείξουμε» την πολιτική στο κέντρο των ενδιαφερόντων της κοινωνίας, αλλά και το ότι οφείλουμε ως κοινωνία αλλά και ως ιδεολογικός χώρος να ανταποκριθούμε στα αιτήματα του μέλλοντος και των νέων, να ανοίξουμε τις πόρτες της ιδεολογικής ανανέωσης.


Με έναν ευρύ διάλογο, με ιδέες και προτάσεις και τις απαραίτητες αντιπαραθέσεις, ίσως δημιουργηθεί μια κοινωνική δυναμική που ίσως μπορεί να οδηγήσει σεκαταστατικές προγραμματικές διαδικασίες για την ιδεολογική σοσιαλδημοκρατική ταυτότητα του μέλλοντος.


Προς αυτή την κατεύθυνση είναι λοιπόν αναγκαία η ανάληψη πρωτοβουλιών από τον κοινωνικό χώρο, τον ιδεολογικό χώρο, και πρώτα απ΄ όλα από τον εκφραστή του. Θα ήταν μια πρόσθετη ιστορική συμβολή στη μεγάλη προσπάθεια που αρχίζει στον τόπο μας.

Έχει περάσει πάνω από ένας χρόνος από τότε μας χτύπησε ο κατακλυσμός της κρίσης. Νωρίτερα, τον περασμένο Σεπτέμβρη, υπήρξε μια αρχική έκρηξη ενθουσιασμού μέσα στην αριστερά πως τα χρόνια του αχαλίνωτου νεο – φιλελεύθερου καπιταλισμού της ελεύθερης αγοράς είχαν φτάσει στο τέλος τους. Επιτέλους είχαμε δικαιωθεί για τις κριτικές μας και την πολιτική μας ύστερα από αυτό που για χρόνια φαινόταν σαν την πιο παρατεταμένη ραγδαία ανάπτυξη στην ιστορία του Καπιταλισμού. Ωστόσο, η ελπίδα για μια πιθανή επαναφορά στην ισορροπία των κοικωνικο- οικονομικών προτεραιοτήτων και μια μεταστροφή των ταξικών δυνάμεων, εν δυνάμει μέσω αυτής της επονομαζόμενης «‘νέας’ Νέας Κοινωνικοοικονομικής Πολιτικής» (New Deal) αποδείχτηκε βραχύβια.


Ο Mike Davis απέδειξε αρκετά νωρίς ότι η λύση της νέας Κοινωνικοοικονομικής Πολιτικής για την κρίση του 1929 προέκυψε κυρίως σαν μια αντίδραση προσαρμογής σε μια οργανωμένη, στρατευμένη δύναμη στις ΗΠΑ, με την ιδεολογική απειλή της Σοβιετικής Ένωσης να προβάλει απειλητικά, και με το Μαρξισμό ακόμη να αποτελεί μια σημαντική έμπνευση για την Αμερικάνικη πνευματική ζωή, πιέσεις που δεν υφίστανται τώρα.


Έχει φυσικά υπάρξει η αποκαλούμενη εθνικοποίηση μεγάλων τμημάτων του Αγγλο- Αμερικάνικου τραπεζικού συστήματος. Για αρκετούς σχολιαστές αυτό από μόνο του είναι τρανή απόδειξη πως ο νεο- φιλελευθερισμός έχει λήξει σαν επικρατούσα ιδεολογία. Κι όμως αυτό προϋποθέτει παρεμβάσεις σε αγορές, και οι κυβερνητικοί κανονισμοί αντιτίθεται στη νεο- φιλελεύθερη διακυβέρνηση. Αντί να κατασκευάζουμε νεο – φιλελευθερισμό μέσα από τη διχοτομία των αγορών ενάντια στα κράτη και απελευθέρωση τιμών εναντίον ρύθμισης, είναι ίσως πιο εποικοδομητικό να το δούμε σαν μια συγκεκριμένη μορφή κρατικής παρέμβασης σε κοινωνικές, οικονομικές κι άλλες σχέσεις. Υπάρχει μεγάλη προϊστορία μεγάλων κρατικών παρεμβάσεων για να αποτραπεί η οικονομική κρίση και απαλλαγές τραπεζών στο Βόρειο ημισφαίριο κατά τη διάρκεια της Νεο- φιλελεύθερης εποχής και οι πρόσφατες παρεμβάσεις των διοικήσεων Bush και Obama μπορούν να ειδωθούν μόνο σαν τις πιο δραστικές εκφάνσεις αυτού.


Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το μέγεθος των πρόσφατων κυβερνητικών παρεμβάσεων θα μπορέσει τουλάχιστον να προκαλέσει την ίδια την ηγεμονική αυτοπροβολή του νεο – φιλελευθερισμού σαν μια ιδεολογία απελευθερωμένων οικονομιών, ελεύθερων αγορών κι ελάχιστης κυβερνητικής παρέμβασης. Εδώ πάλι χρειάζεται να φανούμε προσεκτικοί. Ο Νεο – φιλελευθερισμός μοιάζει να επιβιώνει συνεχώς ενώπιον των δικών του ολοφάνερων αντιφάσεων. Πολύ πρόσφατα μπορούμε να σκεφτούμε πως οι μαζικές απαλλαγές των τραπεζών νομιμοποιήθηκαν από απόφθεγμα «πολύ μεγάλος για να αποτύχει». Ωστόσο πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ότι αυτές οι ίδιες οι εταιρείες που έλαβαν χρήματα ως εγγύηση είχαν σα συνέπεια να γίνουν ακόμη μεγαλύτερες. Η J.P. Morgan Chase έχει τώρα περισσότερο από $1 για κάθε δέκα σε κατάθεση στις ΗΠΑ.


Μια εξαιρετικά άβολη πραγματικότητα για τους προοδευτικούς ήταν η σποραδική κι αδύναμη ανταπόκριση των εργατικών τάξεων στην κρίση, τουλάχιστον σε σχέση με τη σπουδαιότητα των γεγονότων. Στη διάρκεια της ιστορίας ο συνδικαλισμός δεν ήταν ποτέ δυνατός απέναντι στην οικονομία, εν μέρει γιατί οι ίδιες οικονομικές κρίσεις βιώνονται σαν μια απρόσωπη αφηρημένη δύναμη. Κάποιοι από τους συγγραφείς σ’ αυτό το τεύχος παίρνουν αυτή την αφαίρεση σοβαρά, και την βλέπουν σαν μια πρόσκληση για να εξερευνήσουν πιο προσωπικούς χώρους και συναισθήματα που έχει φτάσει να καταλαμβάνει αυτή η κρίση στις καθημερινές ζωές των ανθρώπων.


Μέχρι στιγμής, η ηγεμονική ερμηνεία της κρίσης ήταν κατά πολύ ηθικολογική· άπληστοι τραπεζίτες και διεφθαρμένη ‘wall street’ (Σοφοκλέους) ενάντια σε μια τίμια ‘main street’ (Αγορά).


Αυτή η κουβέντα έχει προκαλέσει κι αρκετή συγκεκριμένη ανάλυση. Υπάρχει μια υποβόσκουσα ιδέα από πολλούς σχολιαστές ότι η κρίση έχει κορυφωθεί λόγω οικονομικών υπερβολών που δεν βρίσκονταν σε συγχρονισμό με την πραγματική παραγωγική οικονομία.


Τα δοκίμια αυτού του τεύχους όλα με τον τρόπο τους απέχουν από τέτοιους δυαδικούς τρόπους σκέψης. Πολλά αρχίζουν εξερευνώντας πως τοποθετείται η σχέση μας με την αγορά, και πως αυτό επηρεάζει τον τρόπο που γενικά αντιλαμβανόμαστε την κρίση ως άτομα.


Κάποιοι από τους αρθρογράφους μας βοηθούν να εξετάσουμε σχολαστικά τη φαντασίωση πως η τίμια ρύθμιση μπορεί να μας επαναφέρει πίσω σε μια λιγότερο επιζήμια μορφή καπιταλισμού και προκαλούν την ιδέα πως η διαίρεση της «πραγματικής/ φανταστικής» οικονομίας είναι μια παραγωγική ιδέα μέσω της οποίας μπορούμε να ερμηνεύσουμε την κρίση. Επίσης στις σελίδες αυτού του ειδικού τεύχους, οι αναγνώστες ελπίζουμε να βρουν προσεκτικές αξιολογήσεις για κάποιες από τις αναδυόμενες λαϊκιστικές ανταποκρίσεις στην κρίση, μέσα από τις πολιτιστικές βιομηχανίες και τα μέσα της μόδας, ανταποκρίσεις που μέχρι στιγμής μοιάζουν να κατάσχουν την ανάδειξη συζητήσεων που δίνουν το δικαίωμα να αντιμετωπίσουμε πιο συλλογικά τα φλέγοντα ζητήματα.


Arlen Dilsizian, επιμελητής αφιερώματος

Η τρέχουσα χρηματο-πιστωτική κρίση έχει δημιούργησε την ανάγκη για επιστροφή στην «πραγματική οικονομία» σαν αντίθεση προς την χρηματοοικονομική (πλασματική) οικονομία. Ο Brett Neilson μας δείχνει ότι αυτή η τάση δεν είναι κάτι καινούριο: μέσω της ανάλυσης των πρόσφατων αλλαγών στην ίδια την άσκηση της καπιταλιστικής συσσώρευσης διαλύει κάθε φαντασίωση για επίλυση της κρίσης με την επιστροφή στη βιομηχανία.


Υπάρχει μια αποκρυφιστική ιστορία για την κινέζικη λέξη 危机 (wēi jī) που σημαίνει κρίση. Συνδυάζοντας τα λογοτεχνικά είδη των βιβλίων αυτοβοήθειας στις επιχειρήσεις και τα Ανατολικά σε σχέση με τις τρέχουσες γεωπολιτικές μεταβολές, κυκλοφορεί ο μύθος πως η λέξη αποτελείται από δυο συνθετικά που αντίστοιχα σημαίνουν κίνδυνος (wēi) και ευκαιρία (jī). Ενώ οι Σινολόγοι έχουν απορρίψει αυτό το μύθο, η ιστορία παρόλα αυτά απηχεί και στους ταξιδιώτες της θέσης μπίζνες που ελπίζουν να εξαργυρώσουν την τρέχουσα οικονομική αναταραχή και αυτούς τους αριστερίζοντες που πιστεύουν πως κάθε ανακοίνωση μιας κρίσης θα επηρεάσει τις πιθανότητες ριζοσπαστικής πολιτικής αλλαγής. Από την ύφεση του Αυγούστου του 2007, βρίθουν οι εξαγγελίες για το τέλος του ενός και του άλλου: το τέλος του νεοφιλελευθερισμού, το τέλος της συλλογικής ασωτίας, το τέλος της μετα ψυχροπολεμικής εποχής, το τέλος της Δύσης, και σε κάποιες εκδοχές, ακόμη και το τέλος του καπιταλισμού.


Αυτές οι βιαστικές κρίσεις είναι όλες υπερβολικά πρόωρες και τελεολογικές. Καθώς το πολυδαίδαλο της κινέζικης γλώσσας δεν συνδέεται απαραίτητα με τις τρέχουσες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες, αξίζει να ωθήσουμε αυτό το επιχείρημα λίγο πιο πέρα. Όπως εξηγεί ο Victor H. Mair στο pinyin.info, κίνδυνος + ευκαιρία ≠ κρίση. Σύμφωνα με τον Mair, το κομμάτι της κινέζικης λέξης που χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει (机 ή jī) υπονοεί σε αυτά τα συμφραζόμενα «εναρκτήρια στιγμή» ή «αποφασιστικό σημείο». Μόνο του υποδεικνύει «ευστροφία» ή «επινοητικότητα» ή «μηχανή, συσκευή». Η κρίση μπορεί λοιπόν να είναι μια στιγμή κινδύνου, ένα σημείο απόφασης ή μια μηχανή που ξετυλίγει ακόμη πιο επικίνδυνες αλληλουχίες και συνδέσεις. Πράγματι, ένας από τους πιο επικίνδυνους συνδέσμους που διαιωνίζονται από αυτή τη μηχανή μπορεί να είναι ότι συνδέει την οικονομική αναταραχή με τον πολιτικό οπορτουνισμό. Τι νόημα έχει να επενδύουμε στην προσδοκία ότι ο καπιταλισμός ή ακόμη κι ο νεοφιλελευθερισμός, θα καταρρεύσουν; Η ελπίδα είναι τόσο ακατάλληλη σαν πολιτικό συναίσθημα όσο και η εκφορά του λόγου σαν εννοιολογική βάση για τον πολιτικό αγώνα. Ενώ η πρώτη ενθαρρύνει επιθυμίες για το μέλλον που αναστρέφουν τη νοσταλγία κι εμψυχώνουν την αδράνεια, η δεύτερη προϋποθέτει την απλή σύνδεση σαν υποκατάστατο της πολιτικής σχέσης. Η ρήξη της εκφοράς της κρίσης και της ελπίδας είναι ένα από τα πιο επείγοντα καθήκοντα αυτή τη στιγμή.


Αυτό δεν θα έπρεπε να αποτελεί λόγο για απαισιοδοξία. Η ανάγκη να εγκαταλείψουμε την απόλαυση είναι τόσο μικρή όσο κι αυτή που υπαγορεύει να πιστέψουμε ότι η ανησυχία μπορεί να κατασταλεί με τα ψώνια ή τις προσδοκίες για την επόμενη φούσκα. Αντί να κοιτάζουμε μόνο για συνδέσμους ή να αναζητούμε να ενώσουμε τις τελείες που αρθρώνουν αυτό ή το άλλο, υπάρχει μια ανάγκη να ερμηνεύσουμε πέρα από πλαίσια γεωγραφικά, ιστορικά ή πολιτικά. Σε κίνδυνο βρίσκεται όχι μια οικονομία σύνδεσης μεταξύ ξεχωριστών οντοτήτων αλλά ένα σύνθετο κίνημα με πολλαπλές κατευθύνσεις που είναι προσηλωμένο σε επικαλύψεις, διαθλάσεις κι εποχικές δυσαρμονίες. Σε ένα τέτοιο τέλμα από συγκλίσεις και αντιθέσεις, είναι δυνατόν να αποκτήσουμε μια αίσθηση για το πως δουλεύει η μηχανή της κρίσης. Μια τέτοια μηχανή δεν είναι μια τεχνική συσκευή που χρησιμοποιείται προς έναν ορισμένο σκοπό. Μάλλον κάνουν στροφές συνεχόμενα γύρω από τον εαυτό τους, ενεργοποιώντας ρυθμίσεις υποκειμενικοποίησης και κοινωνικοποίησης. Ο καπιταλισμός χρειάζεται την κρίση για ανανεωθεί. Γι’ αυτό η μηχανή του παρατάσσει συνδέσμους και όρια που μοιάζουν να ξεφεύγουν από τον έλεγχο και να μεταλλάσσουν την ίδια τους την αρμονία.


Πάρτε τον άξονα ΗΠΑ- Κίνα, που συνεχώς αναφέρεται σαν την πρώτη γραμμή πάνω στην οποία ισορροπεί η κρίση. Πάρα πολύ συχνά το σχέδιο, στρίψιμο, σπάσιμο και στροβίλισμα αυτής της γραμμής κρύβεται σε ένα πέπλο από δίπολα: Ανατολή/ Δύση, πίστωση/ χρέος, μέλλον/ παρόν, ανάδυση/ παρακμή, ολοκληρωτισμός/ δημοκρατία, παραγωγή/ κατανάλωση, αποταμίευση/ ασωτία … ευκαιρία/ κίνδυνος. Απόρροια αυτού είναι η φαντασίωση της διαχείρισης αυτής της δυάδας κι οπότε η υπερνίκηση αυτής της κρίσης, είτε μέσω μιας αναδρομικής ηθικής της πρόληψης ή μιας μελλοντικής προβολής της ανάρρωσης. Ποιος ξέρει τι θα είχε συμβεί αν οι Κινέζοι εργάτες ήταν καλύτερα πληρωμένοι ή υπήρχε λιγότερη στήριξη στους Αμερικάνους ομολόγους τους ως «καταναλωτές της έσχατης λύσης»; Ερωτήσεις σαν κι αυτή αφθονούν. Υπάρχει όμως κίνδυνος στην προσέγγιση εργατικών δυναμικών εσωτερικά ετερογενών και συνδεδεμένων σαν να μπορούσαν να ομογενοποιηθούν πλήρως σε εθνικούς συνασπισμούς, σε συσχετισμούς με τις συνολικές οικονομικές δυνάμεις που χειραγωγούνται από τις κεντρικές τράπεζες, και τότε μόνο να συσχετιστούν. Είτε τοποθετημένο σαν μια βάση για αλληλεγγύη ή σαν κίνητρο για ανταγωνισμό, υπάρχει μια στιγμή διαχωρισμού που σχεδόν αναπόφευκτα ανήκει στη δέσμευση της ελεύθερης ανταλλαγής ή του προστατευτισμού. Παρά το θόρυβο γύρω από αυτή τη διαίρεση, παρουσιάζει ένα αναλυτικό αδιέξοδο που δεν αφήνει το περιθώριο να συλλάβουμε τις ιστορικές εξελίξεις που μπορούν να ανακινηθούν από τις αλλαγές αυτές.


Δεν είναι κατά λάθος που αυτό το άρθρο ξεκινάει με μια ιστορία για τη μετάφραση. Η μετάφραση συχνά γίνεται κατανοητή ως μια γέφυρα που ενώνει τους πολιτισμούς. Όμως μπορεί να γίνει και εργαλείο διαχωρισμού και χάραξης συνόρων, που υποθέτει τη μεταφορά ενός μηνύματος από τη μια πλευρά στην άλλη, και, κάνοντας αυτό, προϋποθέτει την ύπαρξη δυο ξεχωριστών και διαφορετικών ενοτήτων. Επιπλέον, η μετάφραση είναι ένας από τους βασικούς τρόπους λειτουργίας του παγκόσμιου κεφαλαίου. Καθημερινά το κεφάλαιο πρέπει να μεταφράζει την κίνηση και τη συνεργασία ζωντανών σωμάτων σε «ομογενή και κενό χρόνο» της αιχμαλώτισης της αξίας. Σήμερα το οικονομικό σύστημα είναι το πιο εξελιγμένο μηχάνημα για να επιτευχθεί αυτή η σύλληψη. Αξίζει να θυμηθούμε ότι, για τον Μαρξ, μια τέτοια αιχμαλώτιση περιλαμβάνει τη διαδικασία της αφαίρεσης. Μόνο όταν αφαιρείται η εργασία γίνεται μετρήσιμη. Υπάρχει πάντα ο πειρασμός σε στιγμές οικονομικής αναταραχής, όταν η ακαταλληλότητα ενός τέτοιου μέτρου γίνεται έκδηλη, να ψάξουμε για το συγκεκριμένο – να ξεφλουδίσουμε τα στρώματα της αφαίρεσης σαν να επρόκειτο για στρεψοδικία. Πίσω από αυτό κρύβεται η αναζήτηση για την «πραγματική οικονομία» ή ένα όνειρο για την επανάκτηση κάποτε της εργασίας στην οποία η αξία που παράγει δεν μπορεί ούτε να αφαιρεθεί ούτε να ανταλλαχθεί.


Για να βγάλουμε νόημα από αυτή την τάση χρειάζεται να μεταφράσουμε στο βάθος των ιστορικών περιόδων, αν όχι τα διαφορετικά επεισόδια οικονομικών κρίσεων. Παράγωγα, μετοχές, ο ατομικός καπιταλιστής – όλα αυτά εκπροσωπούν διαφορετικούς βαθμούς διαχωρισμού από την ιδιοκτησία που εισάγουν νέα στρώματα ρευστότητας στις κοινωνικές σχέσεις του καπιταλισμού. Όταν η μηχανή της κρίσης αρχίζει να ξετυλίγει τα επικίνδυνα μέτρα της, υπάρχει μια ροπή να κατηγορούμε ή να συνηγορούμε υπέρ της απογύμνωσης του πιο πρόσφατου στρώματος της καπιταλιστικής οργάνωσης. Είτε στην τρέχουσα φρενίτιδα να αναγνωρίζουμε ενέργειες κατά της διακύμανσης των τιμών και πώλησης προς κάλυψη ως «εγκληματικές» ή την πολεμική κατά της «μετοχικής εταιρείας» της εποχή της οικονομικής κρίσης του 1857, υπάρχει μια λαχτάρα για πρακτικές ρύθμισης που υπόσχεται να στερεοποιήσει κάθε τι ρευστό. Πως θα καταλάβουμε εμείς αυτή την προθυμία να γειώσουμε την επιμονή της καπιταλιστικής κερδοσκοπίας, που συχνότερα αντηχεί σαν μια έκκληση προς την κρατική εξουσία ή στην φαντασίωση να εξαπλωθεί αυτή η δύναμη παγκοσμίως;


Αξίζει να θυμηθούμε ότι οι φυσιοκράτες θεμελίωσαν τη σύλληψη της παραγωγικής εργασίας κυριολεκτικά στη γη, στο πλαίσιο της γεωργίας. Γράφοντας στην Γαλλία του 18ου αιώνα, έστρεψαν τη διαμάχη για την προέλευση της υπεραξίας από τη σφαίρα της κυκλοφορίας στη σφαίρα της παραγωγής. Αυτή όμως ήταν μια τροπή που κατόρθωσαν μόνο στο στενό πεδίο της γεωργίας. Για τους φυσιοκράτες, η παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών ήταν απλά και μόνο η κατανάλωση της γεωργικής υπεραξίας. Όπως εξηγεί ο Mario Tronti στο Operai e capitale:

Ανακάλυψαν την υπεραξία σαν το περίσσευμα της παραγόμενης έναντι της καταναλισκόμενης αξίας χρήσης· κι αυτό είναι φανερό, πρώτα και κύρια, στη γεωργία, στην πρωτογενή παραγωγή – αυτός είναι ο κλάδος της παραγωγής που μπορούμε να φανταστούμε ως αυτόνομο, ως ανεξάρτητο από την κυκλοφορία και την ανταλλαγή. Αυτό οφείλεται στο ότι είναι στη γη, στην αγροτική παραγωγή, στο ότι ανακαλύπτουν την υπεραξία που παράγεται από την παραγωγική εργασία – η παραγωγική εργασία εδώ πάντα γίνεται πιο συγκεκριμένη, ορισμένη, όχι αφηρημένη εργασία, όχι εξουσία της εργασίας – κι έτσι η υπεραξία παρουσιάζεται σε δώρο της φύσης, της παραγωγικής δύναμης της φύσης. Η γεωργία γίνεται ο μόνος παραγωγικός κλάδος στον οποίο η παραγωγή του κεφαλαίου (δηλαδή, η παραγωγή της υπεραξίας) εκδηλώνεται ευθέως (173 –δική μου μετάφραση).


Είναι δυνατόν να διακρίνουμε παρόμοιες απόπειρες να γειωθεί η παραγωγή κεφαλαίου σε διαμάχες σχετικές με την τρέχουσα οικονομική κατάσταση. Σ’ αυτή την περίπτωση, το σχίσιμο δεν είναι μεταξύ της γεωργίας και της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών αλλά μάλλον στο πλαίσιο της πολυεθνικής και του νέου οικονομικού στρώματος παραγώγων. Το τελευταίο αντιμετωπίζεται σαν η απλή κατανάλωση του πλεονάσματος που δημιουργεί το πρώτο ή σαν σφαίρα κέρδους χωρίς συσσώρευση. Οπότε η εικόνα του παρασιτισμού αυξάνεται – για να μην πούμε για το θέμα της τοκογλυφίας που είναι εμφανές σε κάποιους λόγους για τη συμπεριφορά των τραπεζιτών ή την υποτιθέμενη Κινέζικη τάση προς συσσώρευση. Μαζί με αυτά είναι και οι νέοι ισχυρισμοί για την αξιοπρέπεια της δουλειάς – ούτε αφηρημένη εργασία ούτε δύναμη της εργασίας αλλά συγκεκριμένη εργασία ως «δώρο της φύσης», κι ως εκ τούτου προς κάθε άκρη και σκοπό ανάξια ανταμοιβής. Χωρίς να έχει σχέση με το κέρδος χωρίς συσσώρευση, ο σύγχρονος οικονομικός καπιταλισμός έχει φέρει μια αλλαγή στην ίδια την πρακτική της συσσώρευσης. Από την εποχή της ρήξης του Φορντισμού στις αρχές του 1970, υπήρχε μια τάση να περικυκλώσουν αυτές τις μορφές εργασίας που παραδοσιακά ξέφευγαν από την αφαίρεση μέσα στον παραγωγικό κύκλο. Το κεφαλαίο έκανε αποικίες όχι μόνο στη σφαίρα της παραγωγής αλλά και σ’ αυτήν της αναπαραγωγής – όχι μόνο οι μορφές της συναισθηματικής και σχεσιακής εργασίας που παραδοσιακά ανήκαν στο γυναικείο φύλο αλλά όλη η σειρά των επικοινωνιακών, γλωσσικών και συναισθηματικών ικανοτήτων που απαιτούνται για να συνεχίσουν τα πράγματα να δουλεύουν στον εργασιακό χώρο της εποχής μετά τον Φορντ. Ίσως θα ήταν ακριβέστερο να λέγαμε πως το φράγμα μεταξύ παραγωγικής και αναπαραγωγικής εργασίας έχει καταρριφθεί από το νέο καθεστώς συσσώρευσης που έχει εισέλθει τώρα σε κρίση.


Αλλά η κίνηση της αναπαραγωγικής εργασίας στη σφαίρα της παραγωγής δεν έχει συνοδευτεί από την αξιολόγησή του. Πιο συχνά, η εργασία των σχέσεων, του συναισθήματος ή της μετάφρασης μένει απλήρωτη. Το Google είναι ίσως το πιο εμφανές παράδειγμα εταιρείας της οποίας η υπεροχή έχει χτιστεί πάνω στην ελεύθερη εργασία – με τα αχνάρια των κλικ των χρηστών του διαδικτύου να θεωρούνται «δώρα της φύσης». Ένα τέτοιο «δώρο» είναι η βάση των νέων μορφών συσσώρευσης που είναι έκδηλες στην οικονομία της εξόρυξης πληροφοριών. Αυτή η κίνηση όμως για συσσώρευση που βασίζεται σε διαδικασίες σχεσιακής κι επικοινωνιακής εργασίας επίσης σημαίνει ότι η κρίση δεν μπορεί να αποτραπεί με την επιστροφή στη βιομηχανία – χτίζοντας γέφυρες και υποδομές ενώ περιμένουμε να γυρίσει ο οικονομικός κύκλος.


Η χρηματιστικοποίηση έχει αλλάξει αμετάκλητα τις πολιτικές της επιθυμίας, όπως ακριβώς και η παγκοσμιοποίηση έχει αλλάξει αμετάκλητα τις πολιτικές του χώρου και του χρόνου. Κανείς δεν ξέρει προς τα που θα στρίψει η μηχανή της κρίσης στην επόμενη φάση. Η απάντηση που θεωρεί ότι αυτή η πρόσφατη φάση του καπιταλισμού θα εισάγει σε κάτι καλύτερο από το νεοφιλελευθερισμό είναι εξίσου ακατάλληλη όσο και το συμπέρασμα ότι η ανάρρωση θα κατέβει σαν από μηχανής Θεός. Έχουμε αφεθεί στο να ζούμε στην αμφιβολία. Αλλά αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να έχουμε ελπίδες ή απόγνωση. Ένα από τα χειρότερα πράγματα της αβεβαιότητας είναι ο τρόπος που ενεργοποιεί επιτηδειότητα. Αυτό πρέπει να αποκηρυχθεί έντονα. Για να βγει νόημα από αυτή την κρίση δεν απαιτεί επιτηδειότητα αλλά συνεχή μετάφραση κατά μήκος των γεωγραφικών, ιστορικών και πολιτικών πλαισίων, που επίσης σημαίνει συνεχή αντιμετώπιση του δυσερμήνευτου. Αυτού του είδους η αντιμετώπιση απαιτεί μια πολύ διαφορετική ποικιλία μετάφρασης από ομογενοποιητική κατάληψη του κεφαλαίου. Βρίσκεται σε κίνδυνο η επινόηση νέων μορφών οικειότητας που συνδυάζουν το κοινό με το ξένο για τη δημιουργία υποκειμενικών και θεσμικών μορφών ικανών να διαπραγματευτούν την τρέχουσα μετάβαση. Οποιαδήποτε πολιτική κατάλληλη για την αβεβαιότητα της στιγμής οφείλει να εκτιμήσει αυτή τη δουλειά της μετάφρασης.


*Ευχαριστίες στην Αγγέλα Μητροπούλου για μια ημέρα συζήτησης από την οποία γεννήθηκαν ιδέες γι’ αυτό το άρθρο.

O Stephen Gudeman μας προσκαλεί να αναθεωρήσουμε την αντίληψή μας για την οικονομία όχι σαν μια επίπεδη πεδιάδα που αποτελείται από αγορές και συμπεριφορές τύπου αγοράς που οδηγούν σε καταστάσεις ισορροπίας, αλλά σαν σφαίρες αξιών και πρακτικών που αλληλεπικαλύπτονται και συγκρούονται μεταξύ τους. Μέσα από αυτή τη συγκριτική και εθνογραφικά πληροφορημένη προοπτική της οικονομίας, ο Gudeman μας βοηθάει να θέσουμε σε αμφισβήτηση ορισμένα κυρίαρχα αφηγήματα της τρέχουσας κρίσης.


Ζούμε μια επώδυνη οικονομική κρίση, που τις διαστάσεις της κανείς από μας δεν είχε βιώσει στο παρελθόν.[1] Παντού στον πλανήτη η ανεργία και η υποαπασχόληση αυξάνονται, οι μισθοί παγώνουν, τα σπίτια χάνονται, η ανισότητα συνεχίζεται και πολλοί είναι αυτοί που νιώθουν έντονη συναισθηματική οδύνη. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε όλες τις συνέπειες της ύφεσης ή πότε θα τελειώσει, και ακόμη κι αν ορισμένοι ισχυρίζονται ότι διακρίνουν το σημείο μεταστροφής, η παγκόσμια ανάκαμψη θα είναι αργή.


Πώς πρέπει όμως να αντιληφθούμε την παγκόσμια κρίση; Τα τελευταία χρόνια, η έννοια του Schumpeter περί ‘δημιουργικής καταστροφής’ έκανε την εμφάνισή της στον Τύπο, όπως και στους ακαδημαϊκούς κύκλους. Επεσήμανε τη δυναμική του καπιταλισμού και τον τρόπο που η καινοτομία, μέσω της δημιουργικής καταστροφής, αποφέρει κέρδη. Όταν δημιουργούμε νέα προϊόντα και υπηρεσίες, καταστρέφουμε τα παλιά: το αυτοκίνητο υποκαθιστά το κάρο με τα άλογα. Όλοι ωφελούνται (εκτός από αυτούς που φτιάχνουν κάρα και χαλινάρια), επειδή το νέο προϊόν και μέρος των κερδών επιμερίζονται σε όλους εμάς μέσα από τη μαγεία των αγορών. Επειδή όλοι είμαστε καλύτερα, δεν προβληματιζόμαστε πολύ για το περί δικαίου αίσθημα. Σε μια αναπτυσσόμενη οικονομία, οι ελπίδες αυξάνονται και το επίπεδο ζωής ανεβαίνει.


Η σημερινή κρίση πρέπει να μας κάνει να αμφισβητήσουμε αυτή τη θεωρία, ειδικά αν λάβουμε υπόψη την αλλαγή από τον σοσιαλισμό στον μετα-σοσιαλισμό, τα τελευταία είκοσι χρόνια- μια χρονική περίοδο σύγχρονη, σε γενικές γραμμές, με την ανάπτυξη και την κατάρρευση της ευρύτερης οικονομικής φούσκας. Δεν εννοώ ότι η κατάρρευση του σοσιαλισμού και η φαινομενική ανάπτυξη του καπιταλισμού συνδέονται, ζούμε όμως σε εποχές ειρωνείας. Για να καθυποτάξουν την χρηματοοικονομική κρίση και να αντιμετωπίσουν την ύφεση, οι Ηνωμένες Πολιτείες επαφίενται στα κυβερνητικά κονδύλια και στις παρεμβάσεις τους στις ‘ελεύθερες’ αγορές για να τις σταθεροποιήσουν και να τις σώσουν. Αποφεύγουμε τον όρο, αλλά είναι σαν η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών να εθνικοποιεί μερικώς τους τομείς της αυτοκινητοβιομηχανίας και των τραπεζών. Χρειάζεται σοσιαλισμός για να σωθεί ο καπιταλισμός; Αντίθετα, οικονομίες που πέρασαν από τον εναγκαλισμό ενός αναποτελεσματικού σοσιαλισμού στην αποτελεσματικότητα και την ελευθερία της οικονομίας της αγοράς έπεσαν στην κατάλληλη στιγμή για να βιώσουν τα δυσάρεστα χαρακτηριστικά της, όπως ο νεποτισμός και τα ολιγοπώλια, καθώς και τα πιστωτικά και τραπεζικά προβλήματα. Για παράδειγμα, σύμφωνα με την Wall Street Journal, η παγκόσμια ύφεση, μέσα από τη μειωμένη ζήτηση για ακριβό κασμίρι, έχει άμεση επίπτωση στους νομάδες βοσκούς στη Μογγολία. Πολλοί απ’ αυτούς δανείστηκαν έναντι των κοπαδιών τους για να επεκτείνουν την παραγωγή τους και να βελτιώσουν τις κατοικίες τους. Με την πτώση των τιμών και της ζήτησης, δεν μπορούν να ανταποκριθούν στα χρέη τους και κινδυνεύουν να χάσουν και τα κοπάδια τους και τα πολύτιμα σπίτια τους, που είναι αντίσκηνα. Η κρίση των στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου, που τροφοδοτείται από το διασυνδεόμενο τραπεζικό σύστημα και τη διεθνή ροή κεφαλαίων, έχει παγκόσμιες διαστάσεις. Κατά παράδοξο τρόπο, καθώς ο καπιταλισμός στρέφεται για βοήθεια σε σοσιαλιστικές πρακτικές, οι μετα-σοσιαλιστικές περιοχές μαθαίνουν ότι ο καπιταλισμός δεν θεραπεύει όλες τις ασθένειες.


Επειδή η συνήθης γλώσσα της οικονομίας δεν εξηγεί αυτόν τον κόσμο των αντιφάσεων, των ειρωνειών και του απρόβλεπτου, ίσως να έχει έρθει η ώρα της ανθρωπολογίας. Εγώ έχω διαφορετικό τρόπο σκέψης για την οικονομία. Αντί να τη βλέπω σαν επίπεδες ή ήπιες πεδιάδες που αποτελούνται από αγορές και συμπεριφορές αγορών, οι οποίες οδηγούν σε καταστάσεις ισορροπίας, νομίζω ότι αποτελείται από επικαλυπτόμενες και αντιμαχόμενες σφαίρες αξιών και πρακτικών. Επιτρέψτε μου μια σύντομη παρουσίαση αυτής της άποψης.


Οι οικονομίες περιλαμβάνουν διαφορετικούς χώρους αξιών. Μπορούμε να φανταστούμε αυτές τις περιοχές σαν πέπλα, το ένα πάνω στο άλλο. Τις ονομάζω Σπίτι, Κοινότητα, Εμπόριο, Οικονομία και Οικονομία της Οικονομίας. Το σχετικό μέγεθος κι η ύπαρξη τους ποικίλλει ανάλογα με την κοινωνία.


Μερικές φορές, οι ζώνες είναι χωριστές, μερικές φορές διεισδύουν η μια στην άλλη, μερικές φορές ενώνονται και άλλες φορές επικαλύπτονται. Υπάρχει ένας σημαντικός διαχωρισμός μεταξύ Σπιτιού και Κοινότητας απ’ τη μια πλευρά, και Εμπορίου, Οικονομίας και Οικονομίας της Οικονομίας από την άλλη. Αποκαλώ την πρώτη περιοχή ‘ Κοινότητα’ και τη δεύτερη ‘Αγορά’. Η σφαίρα της κοινότητας φιλοξενεί πολλαπλές αξίες που νομιμοποιούν διαφορετικούς τρόπους και συνδυασμούς σε σχέση με τον προσδιορισμό πόρων και αποτελεσμάτων, όπως η ισότητα, η ανάγκη, η ικανότητα ή η σχετική κοινωνική θέση. Αντίθετα, οι αγορές αποτελούνται από ανώνυμες ανταγωνιστικές ανταλλαγές. Για να παραμείνουν στην ανταγωνιστική αρένα, οι παίκτες πρέπει να κάνουν ορθολογικές επιλογές ή υπολογισμούς, ώστε οι άλλοι να μην τους ξεπεράσουν. Η αιτιολογική αξία γι’ αυτό τον τρόπο ζωής είναι η αποτελεσματικότητα στην κατανομή των πόρων. Ασφαλώς, αυτοί οι δυο ευρείς τομείς συχνά αναμιγνύονται- προς μεγάλη δυσαρέσκεια των νεοφιλελεύθερων που δεν θαυμάζουν τον έρποντα σοσιαλισμό.


Έχω αναπτύξει την αντίθεση μεταξύ αγοράς και κοινότητας αλλού (Gudeman 2001, 2008). Προχωρώντας πιο πέρα, λέω ότι υπάρχει ένα είδος λογικο-γενετικής σχέσης ανάμεσα στις οικονομικές σφαίρες. Νομίζω ότι τις βρίσκουμε στα εθνογραφικά υλικά, ανεξάρτητα αν έχουν
ή όχι μια ιστορική σχέση σε ό, τι αφορά την προέλευσή τους. Ακόμη πιο σημαντικό, τις συναντούμε σήμερα στις καπιταλιστικές οικονομίες, ακόμη κι αν αποσιωπούμε την αναγνώρισή τους. Τις περιγράφω εν συντομία.


Πρώτα, υπάρχει το σπίτι, που χαρακτηρίζεται από την αναζήτηση μιας αυτάρκειας, η οποία δεν επιτυγχάνεται ποτέ. Το σπίτι είναι όπως το εσώτερο κύτταρο της οικονομίας. Στη βάση του, υπάρχουν χαρακτηριστικά όπως μοίρασμα και αμοιβαιότητα, που δεν είναι καλά διαχωρισμένα. Υπάρχουν πολλές μορφές σπιτιών στον κόσμο, από τις ομάδες που αναζητούν τροφή και κυνήγι, μέχρι τις μητριαρχικές καλύβες, ανάμικτες ομάδες και μικρά σόγια, υποστατικά και επαύλεις, ανεξάρτητες χωριάτικες κατοικίες, ολόκληρες οικονομίες. Μια βασική πρακτική του σπιτιού είναι να αποταμιεύει ή να φυλάει με φειδωλή διαχείριση, προκειμένου να διατηρεί ένα βαθμό αυτονομίας. Σημειώνω την αποταμίευση γιατί είναι το αντίθετο της ανταλλαγής στις αγορές. Δικαιολογημένα, ο Κέινς καταφερόταν εναντίον της τάσης για αποταμίευση, ειδικά σε περιόδους ύφεσης. Μ’ αυτή την έννοια, τα κονδύλια της κυβέρνησης ή της ευρύτερης κοινότητας βοηθούν να ξεπεραστεί η εξάντληση της ζήτησης που μπορεί να προκαλείται και από την αποταμίευση στην κυτταρική μονάδα ή οικονομία. Όταν επικρατεί μεγάλη αβεβαιότητα, δεν προσπαθούμε να κρατήσουμε ό, τι έχουμε και να το διατηρήσουμε για το μέλλον;


Δεύτερον, υπάρχει η ίδια η κοινότητα με ένα βαθμό ανταλλαγών μεταξύ των μονάδων. Όπως το σπίτι, η κοινότητα βασίζεται στο μοίρασμα μέσω μιας βάσης που συγκροτεί τις κοινωνικές σχέσεις. Τα υλικά πράγματα και υπηρεσίες καθορίζουν τις σχέσεις. Τόσο στο σπίτι όσο και στην κοινότητα, συγκροτούν κοινωνικές διασυνδέσεις-οι άνθρωποι και τα αντικείμενα δεν είναι ξεχωριστά, όπως παρατήρησε ο Marcel Mauss. Στην κοινότητα το μοίρασμα και η αμοιβαιότητα εμφανίζονται περισσότερο ως ξεχωριστές πρακτικές, αποτελούν τρόπους διαχωρισμού μιας βάσης με διαφορετικές αξίες, Σ’ αυτόν τον τομέα, βλέπουμε επίσης την παρουσία αυτού που εγώ αποκαλώ ‘χρήμα βάσης’. Οι άνθρωποι ανταλάσσουν μέρη ή δείγματα αυτών που συνήθως υπολήπτονται και οι ανταλλαγές αυτές οδηγούν σε μεταστροφές σε υλικά πράγματα και θέσεις. Ας περάσω όμως γρήγορα στην επόμενη σφαίρα αξιών.


Τρίτον, έχουμε την αγορά ή την απρόσωπη, ανώνυμη ανταλλαγή. Ας αφιερώσουμε λίγο χρόνο εδώ, γιατί ένα μέρος της επιχειρηματολογίας μου στηρίζεται στη σχέση μεταξύ κοινότητας και αγοράς. Κατά την άποψή μου, οι αγορές δεν είναι ποτέ αυτόνομες αλλά εμπεριέχουν κάποια έννοια κοινότητας, ακόμη κι αν δεν αναγνωρίζουν ή αν υποβαθμίζουν αυτή τη βάση. Απ’ τη στιγμή που θεωρούμε ότι οι αγορές εντάσσονται σ’ ένα πλαίσιο, η σημασία της κοινότητας γίνεται προφανής. Οι κοινότητες δημιουργούν το πεδίο για το εμπόριο μέσω τυπικών και άτυπων κανόνων. Μερικές φορές οι ρυθμίσεις ξεκινούν με μια ηθική δήλωση. Ο πρόεδρος Ομπάμα μίλησε για τη ντροπή που αποτελούν τα αγόρια της Γουολ Στριτ με τα υπερμεγέθη μπόνους ακριβώς πριν από την χρηματοοικονομική εξαγορά των εταιριών τους. Πολλοί ένιωσαν ότι οι πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών χρηματοδοτούσαν τα μπόνους τους μέσω των φόρων τους, στη δική μου γλώσσα η κοινότητα υποστήριζε παίκτες της αγοράς που ήταν ελεύθεροι καβαλάρηδες σε βάρος μας.


Υπάρχει ακόμη μια διασύνδεση μεταξύ αγοράς και κοινοτικής συμπεριφοράς, την οποία αποκαλώ κλιμακωτή ενίσχυση ή αποικισμό. Ο ανταγωνισμός και ο καθορισμός των τιμών καθοδηγούν τις αγορές. Εκτός κι αν τυγχάνουν ειδικής προστασίας, οι συμμετέχοντες στην αγορά πρέπει να είναι ανταγωνιστικοί για να παραμείνουν στο πεδίο. Εάν δεν μπορούν να φτάσουν ή να χτυπήσουν τις τιμές των άλλων, βρίσκονται αναγκαστικά εκτός ανταγωνισμού. Εδώ η επίδραση των παγκόσμιων δυνάμεων στις τοπικές αγορές είναι πολύ σημαντική, όπως γνωρίζουμε από τις επιδράσεις της Wal-Mart.


Οι ανθρωπολόγοι έχουν ιδιαίτερα ενδιαφερθεί για τον τρόπο που ο ανταγωνισμός οδηγεί τους συμμετέχοντες στην επέκταση των περιθωρίων των αγορών, την οποία γνωρίζουμε ως αυξανόμενη εμπορευματοποίηση της ζωής. Η κλιμακωτή ενίσχυση προκύπτει όταν πράγματα και υπηρεσίες που προηγουμένως δεν μπορούσαν να αποτιμηθούν, υπολογίζονται, τιμώνται και γίνονται ανταλλάξιμα. Κλιμακωτή ενίσχυση γίνεται επίσης όταν η αγορά εντάσσει άλλες οικονομίες.


Η κλιμακωτή ενίσχυση ή αποικισμός έχει επίσης ιδεολογική επίδραση. Το να είσαι ανταγωνιστικός στις αγορές μέσω του συνεχούς καθορισμού των τιμών απαιτεί ένα ειδικό είδος λογικότητας που αποκαλώ υπολογιστική λογική. Την ικανότητα να υπολογίζουν, να μετρούν, να κάνουν ανταλλαγές και να επιλέγουν μοιράζονται αναμφίβολα όλοι οι άνθρωποι, αλλά αυτή αυξάνει ή παρακινείται και διευρύνεται από τη συμμετοχή της αγοράς. Η χρήση της στις αγορές την καλλιεργεί μέσω της επανάληψης, της ανάγκης άσκησής της και της αντιμετώπισή της ως εργαλείο. Η πρόσφατη πειραματική έρευνα το δείχνει. Ορισμένες μελέτες για φοιτητές οικονομικών και επιχειρηματικών σχολών δείχνουν ότι όσο προχωρούν στις σπουδές τους, γίνονται πιο υπολογιστές σε σχέση με τους άλλους. Άλλες αναφορές δείχνουν ότι όσοι συμμετέχουν με υπομνήσεις της αγοράς είναι πιο υπολογιστές και ιδιοτελείς στους επόμενους πειραματισμούς. Μια πρόσφατη μελέτη για pit traders, στο Σικάγο, που είναι αρσενικού γένους, δείχνει πώς αποκτούν όλο και περισσότερο υπολογιστικές και ανταγωνιστικές πρακτικές στη δουλειά τους και μεταφέρουν τις συμπεριφορές αυτές και πέραν των σχέσεων στη δουλειά. Ενισχύουν κλιμακωτά την υπολογιστική λογική έξω από το εμπορικό πεδίο. Ακόμη πιο σκανδαλιστική είναι η άποψη ότι τα υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης στους άντρες και οι εμπορικές επιτυχίες συνδέονται.[2]


Δεν πιστεύω ότι η ικανότητα υπολογιστικής λογικής έχει να κάνει με το φύλο. Τη βλέπω ως μια ικανότητα που διευρύνεται μέσα απ’ την πρακτική. Στο μέτρο, όμως, που η εμπλοκή της αγοράς, μέσω της συνεχούς υποταγής στην πειθαρχία ως τελικό κριτήριο, απαιτεί ικανότητα και χρήση της υπολογιστικής λογικής, και στο μέτρο που οι άνδρες ασχολούνται περισσότερο με τις αγορές, έχει γίνει έμφυλη ικανότητα.


Αυτές οι σκέψεις για τη διαλεκτική της κοινότητας και της αγοράς μας οδηγούν να εξετάσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια τον τρίτο, τέταρτο και πέμπτο χώρο αξιών στην εικόνα μου για την οικονομία. Τους ονομάζω εμπόριο, οικονομία και οικονομία της οικονομίας ή αυτοπαθή οικονομία. Λέγοντας εμπόριο, αναφέρομαι στην ανταλλαγή αγαθών και υπηρεσιών. Λέγοντας οικονομία, αναφέρομαι στον κόσμο της ανταλλαγής χρήματος μέσω ιδρυμάτων όπως οι κεντρικές και οι εμπορικές τράπεζες, οι ασφαλιστικές εταιρίες, οι τραπεζικοί οίκοι και τα μεσιτικά γραφεία, όπως επίσης τα χρηματιστήρια και τα παραρτήματά τους. Με την ευρεία έννοια, αυτή η σφαίρα της αγοράς παρέχει ρευστότητα μέσα από δάνεια, επενδύσεις και συνδεδεμένα εργαλεία για εμπορικές επιχειρήσεις σε αγαθά και υπηρεσίες. Στη σφαίρα της οικονομίας, το χρήμα ανταλάσσεται με χρήμα και η καθυστερημένη επιστροφή του αποφέρει τόκους στον δανειστή. Εάν η εμπορική σφαίρα έχει να κάνει με άμεσα κέρδη και ποσοστά κέρδους όπως αυτά αποτιμώνται σε χρήμα, η οικονομική σφαίρα έχει να κάνει με τόκους και επιτόκια σε χρήμα. Απλοποιώ, επειδή το εμπόριο και η οικονομία είναι βαθιά συνδεδεμένα, αλλά υπάρχει διαφορά. Για παράδειγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες ακολουθούν διπλή προσέγγιση στην καταπολέμηση της κρίσης. Από τη μια πλευρά, τα ομοσπονδιακά ταμεία διοχετεύουν χρήμα στον τομέα της οικονομίας μέσω τραπεζών και μέσω εμπορικού χρέους: αυτή είναι δράση στην οικονομική σφαίρα. Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση ξοδεύει μαζικά από το έλλειμμα για να αναζωογονήσει την παραγωγή και την κατανάλωση αγαθών και υπηρεσιών, και να καταπολεμήσει την ύφεση σα να διαχωρίζεται από την κρίση ρευστότητας.


Ωστόσο, οι οικονομικές και εμπορικές αγορές είναι ίδιες στο ότι και οι δυο είναι ανταγωνιστικές αρένες όπου οι παίκτες στοχεύουν στην απόκτηση κερδών. Η πράξη του να αποκτάς κέρδος δεν είναι καινούργια, αλλά τα τελευταία πενήντα κάτι καινούργιο ήρθε να προστεθεί στον ανταγωνισμό για το κέρδος. Το ονομάζω σφαίρα της ‘οικονομίας της οικονομίας’ ή αυτοπαθή οικονομία. Αλλά θα μπορούσαμε να το αποκαλέσουμε ‘ανάθεση σε τρίτους’ στην επιχειρηματική γλώσσα, ‘σύνδεση και ρίσκο με χρεώγραφα’ σε οικονομικούς όρους ή ‘ειδίκευση’ και ‘διαφοροποίηση’ σύμφωνα με τις εκφράσεις των κοινωνιολόγων.


Οι ανθρωπολόγοι γνωρίζουν για την ανάθεση σε τρίτους, επειδή σε πολλά από τα μέρη που δουλεύουμε παρατηρήσαμε την εμφάνιση και εξαφάνιση αλυσίδων πρόχειρων εργοστασίων που απασχολούν συχνά γυναίκες και παιδιά με χαμηλές αμοιβές. Αυτά τα κέντρα κοστίζουν λιγότερο παρά αν βρίσκονταν σε πολύ εμπορικές περιοχές και μετακινούνται όταν τα επίπεδα των αποδοχών στα έθνη αλλάζουν. Τα κέρδη απ’ αυτά τα εργοστάσια κρατούνται σε παράκτιες εταιρίες ή επιστρέφουν στις μητροπόλεις. Συνήθως δεν επενδύονται σ’ αυτά τα εργοστάσια ή στη συγκεκριμένη περιοχή. Αυτό το είδος offshoring είναι εμβληματικό μιας ευρύτερης διαδικασίας σε μια οικονομία.


Ας εφαρμόσουμε αυτή την εικόνα της ανάθεσης σε τρίτους στον οικονομικό τομέα. Μπαίνουμε εδώ στη σφαίρα των παράγωγων και επενδυτικών φορέων. Στο τελευταίο μέρος του 20ου αιώνα, μετά τη δουλειά που έγινε στην κατανομή ενεργητικών και τη διατίμηση των μελλοντικών συμβολαίων, το ίδιο το ρίσκο έγινε εμπορεύσιμο αγαθό που μπορεί να διαχωριστεί από το ομόλογο ή το εμπορικό εγχείρημα, να αγοραστεί και να πουληθεί. Δεν θα δώσω λεπτομέρειες γι’ αυτή τη νέα μαθηματική διαδικασία, θα πω μόνο ότι μέσω της εμπορευματοποίησης του ρίσκου, κάποιος μπορεί τώρα να αγοράσει και να πουλήσει την τιμή μιας τιμής. Τα παράγωγα του επιτρέπουν να διαχωρίσει το ρίσκο της αλλαγής των τιμών ενός ενεργητικού από την τιμή του ενεργητικού, προκειμένου να εξασφαλίσει μια συγκεκριμένη τιμή στο μέλλον. Τα στεγαστικά δάνεια, για παράδειγμα, είναι δάνεια με ρίσκο. Τεμαχίζοντας, όμως, το υποτιθέμενο ρίσκο και πουλώντας το αλλού, οι τράπεζες μπορούν να διαχωρίσουν τον τόκο του δανείου από το ρίσκο τους, με κάποιο κόστος. Εδώ βρισκόμαστε: στην προβληματική αποτίμηση του ρίσκου. Πώς αποτιμά κάποιος το ρίσκο, εκτός μέσα από την τοπική γνώση ή υπολογίζοντας κατά προσέγγιση με βάση το παρελθόν; Πώς όμως αποτιμά κάποιος το ρίσκο της τιμής ενός ενεργητικού που δεν έχει ιστορία, όπως η υποθήκη ενός στεγαστικού που έχει χορηγηθεί σε οφειλέτη υψηλού κινδύνου; Ωστόσο, το ρίσκο εκτιμήθηκε και ανατέθηκε σε τρίτο και είδαμε την καταστροφή που προκάλεσε αυτή η χρηματοοικονομική επανάσταση. Οι επιδράσεις της κλιμακώθηκαν σε μας τους υπόλοιπους και καλούμε την κοινότητα, με τη μορφή της κυβέρνησης, να μας σώσει από την υπερβολική επέκταση της αγοράς.


Η ιστορία μου δεν έχει ακόμη τελειώσει. Μαζί με άλλους ανθρωπολόγους, κατέγραψα πώς μια οικιακή και κοινοτική οικονομία που βασιζόταν μερικώς στην αυτάρκεια καταστράφηκε από την επέκταση της αγοράς μέσω της καλλιέργειας του εμπορίου που ήταν μια καινοτομία στην υπηρεσία της αποτελεσματικής παραγωγής. Η μεταστροφή αυτή καθοδηγήθηκε από τη αναζήτηση κέρδους στον εμπορικό τομέα. Πιο πρόσφατα, βιώσαμε μια εμπορική επανάσταση σε σχέση με την ανάθεση σε τρίτους, που περιλάμβανε περιορισμένες εταιρικές δραστηριότητες που παράγουν οικονομικό κέρδος. Κι αυτή ήταν μια επανάσταση στην αποτελεσματικότητα κι ένα παράδειγμα δημιουργικής καταστροφής.[3] Τώρα βιώνουμε μια κρίση στον οικονομικό τομέα, που συμβαίνει πάλι στο όνομα της ενίσχυσης της ρευστότητας της αγοράς και τροφοδοτείται από το ρίσκο της ανάθεσης σε τρίτους και την ανάθεση ‘άλφα’. Εξεζητημένοι επαγγελματίες μιλούν για την ‘αναζήτηση για το άλφα’ που ήταν μια από τις επωδούς του Goldman Sachs στη Νέα Υόρκη. Άλφα λέγεται το πλεόνασμα επιστροφής που σχετίζεται με ένα μέτρο σύγκρισης , ή είναι μια αφύσικη, πέρα από τις προσδοκίες, χρηματική επιστροφή. Ως υπολογισμένη επιστροφή για άλλες επιστροφές, το άλφα βρίσκεται στο κέντρο της σφαίρας της ‘οικονομίας της οικονομίας’. Αυτό το υπέρτατο κέρδος στο κέρδος ήταν το άγιο δισκοπότηρο της Γουολ Στριτ και του Σίτι του Λονδίνου.[4]


Η άποψή μου για την οικονομία ως μια ιεραρχία από σφαίρες αξιών και τις αλληλεπιδράσεις τους περιγράφει τη σημερινή κρίση ως ένα νέο φαινόμενο που είναι συνεχές και επεκτείνεται από το σπίτι στην κοινότητα, στο εμπόριο, στην οικονομία και την οικονομία της οικονομίας. Η ιστορία όμως έχει αγκάθια. Μέσω του ξοδέματος του ελλείμματος και της δράσης της κεντρικής τράπεζας πολλές οικονομίες μπορεί να στραφούν σε τρόπους ανάκαμψης. Φυσικά, μεταθέτουμε ένα βαρύ φορτίο στην επόμενη γενιά που θα χρειαστεί να αποπληρώσει το χρέος που συσσωρεύουμε. Η ανησυχία μου, όμως. για το μέλλον είναι άλλη. Η οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων χωρών τροφοδοτήθηκε από την προσωρινή ρευστότητα που παρείχαν οι τομείς της οικονομίας και της οικονομίας της οικονομίας. Αντίθετα, με την ανάθεση σε τρίτους ο εμπορικός τομέας των αγαθών και άλλων υπηρεσιών πιθανώς να μην αναπτυχθεί στον ίδιο βαθμό με τον οικονομικό τομέα. Στην πραγματικότητα, αναρωτιέμαι εάν ο εμπορικός τομέας υποβαθμίστηκε με την ανάθεση σε τρίτους και την εστίαση στα οικονομικά κέρδη.[5] Είμαστε, μήπως, αντιμέτωποι με μια διπλή κρίση λόγω της έκρηξης της οικονομικής φούσκας, από τη μια πλευρά, και του ξεκοιλιάσματος του εμπορικού τομέα, από την άλλη; Παραπέμπω στον Marcel Mauss και τον χαρακτηρισμό του για το ξεφάντωμα των Kwakiutl ως ‘τερατογέννεση’ της προσφοράς δώρων. Για να αποκτήσουν γόητρο και να ξεπεράσουν τους άλλους, οι αρχηγοί έκαιγαν τα σκεπάσματα κι έριχναν τα χάλκινα σκεύη στη θάλασσα. Είναι αυτή η καταστροφή διαφορετική από το οικονομικό ξεφάντωμα στις μητροπόλεις μας;


Υπαινίσσομαι ότι ο καπιταλισμός της αγοράς έχει την τάση να αυτοκαταστρέφεται μέσω της δημιουργικής καταστροφής. Δεν είμαι εξελικτικός ανθρωπολόγος, αλλά φαντάζομαι ένα άλφα αρσενικό να κυνηγά άλφα α κέρδη στις στέγες της Γουολ Στριτ και του Σίτι. Σε τι όμως βασίζεται το άλφα- το κέρδος πάνω στο κέρδος; Εάν, στον ανταγωνισμό για το άλφα καταστρέφουμε τα θεμέλια των σπιτιών, της κοινότητας και του εμπορίου, μπορούμε να προσδοκούμε μια επιστροφή στην οικονομική ζωή όπως ήταν πριν από την κρίση; Είναι η καταστροφή της οικονομίας, μέσω της επικέντρωσης στα καθαρά κέρδη και την ανάθεση σε τρίτους το μέλλον μας ή μήπως μπορούμε να συνδυάσουμε τις εμπειρίες του καπιταλισμού, του σοσιαλισμού και των εθνογραφικών οικονομιών με νέους τρόπους για να στηρίξουμε τις κοινωνικές σχέσεις, έναν αξιοπρεπή υλικό τρόπο ζωής και ατομική ευημερία; Αυτά είναι σήμερα τα ερωτήματα για την οικονομία.


Σημειώσεις

[1] – Συνεχίζω τη συζήτηση που ξεκίνησα με τα Gudeman 2008a, 2008b, 2009a, 2009b.

[2] – Σύμφωνα με μία έρευνα για τους χρηματιστές του Λονδίνου, οι πιο πετυχημένοι είχαν μακρύτερους δείκτες από αντίχειρες, ένα χαρακτηριστικό που σχετίζεται με την έκθεση σε ανδρόγυνα κατά την διάρκεια της κύησης και πιστεύεται ότι αυξάνει τα επίπεδα τεστοστερόνης των ενηλίκων. Wired Science 12 Ιανουαρίου 2009.

[3] – Βλ. Milberg 2008.

[4] – “The Search for Alpha Continues,” (2001); “Active Alpha Investing.”

[5] – Βλ., για παράδειγμα, Krugman, “Reconsidering a Miracle,” NY Times, 16 April 2009; van Ark, O’Mahony, and Timmer (2009).

Αναφορές

- Gudeman, Stephen. 2008a. Economy’s Tension. New York: Berghahn.

- Gudeman, Stephen. 2008b “Watching Wall Street: a global earthquake.” Anthropology Today, 24, νο.6: 20-24.

- Gudeman, Stephen. 2009a “Introduction” for the Greek translation of The Anthropology of Economy. Polyptropon.

- Gudeman, Stephen. 2009b “Hoarding Wealth: When Vice Becomes Virtue,” Anthropology Today, 25, νο. 2:25-26.

- Milberg, William. 2008. “Shifting sources and uses of profits: sustaining US financialization with global value chains.” Economy and Society, 37 (1):420-451.

Το θέαμα των ειδήσεων στα μέσα σχετικά με την χρηματο-πιστωτική Κρίση, απεικονίζει τους θεσμούς των Τραπεζικών Κοινοπραξιών και τις Ομοσπονδιακές Τράπεζες της κοινωνίας μας «σαν προσωπικότητες με θεϊκή υπόσταση που ελέγχουν τις ζωές μας χωρίς λογική ή υποχρέωση λογοδοσίας». Ο Richard Seymour ανιχνεύει μια αντίστοιχη παρουσίαση της εγγενούς κυκλικής λογικής του αφανισμού του πλούτου του Καπιταλισμού που έχει την τάση προς το θέαμα και την αποξένωση.


Η μίνι τηλεοπτική σειρά «έλλειψη πιστώσεων» έχει χαρακτηριστεί από αλλεπάλληλες συγκλονιστικές τροπές στην πλοκή. Κάθε επιπλοκή στην πλοκή έχει προκύψει από το μηδέν, χωρίς προϊστορία, ρίζες ή συμφραζόμενα στα οποία θα μπορούσαμε να αναφερθούμε. Το περίγραμμα για μια τέτοια κάλυψη παρέχεται από το καλλιτεχνικό είδος του ιολογικού ξεσπάσματος: η ασθένεια χτυπάει στην τύχη, ζητώντας νέες θανατώσεις σε επίπεδο βιομηχανίας, καθώς η παθογένεια μεταλλάσσεται και βρίσκει μη αναμενόμενους ξενιστές. Το ορμητικό δράμα των διακυμάνσεων του χρηματιστηρίου, στο μεταξύ, οδηγείται από έναν μοναδικό μυστηριώδη χαρακτήρα γνωστό ως «ο επενδυτής». Νιώθει σιγουριά σήμερα, ταραχή αύριο, δραπετεύει με τις οικονομίες του (και τις δικές σου) μεθαύριο. Όλα όσα προσφέρονται σαν κίνητρο για τέτοια συμπεριφορά είναι τα υποτιθέμενα «κέφια» που διαταράσσουν το λογισμό του εν λόγω επενδυτή.


Η αντικειμενοποίηση θεσμών που έχουν παραχθεί κοινωνικά είναι τέτοια που, στο θέαμα των ειδήσεων, τους ζούμε σαν προσωπικότητες που αγγίζουν το θείο και που ελέγχουν τη ζωή μας χωρίς λόγο ή ευθύνη να λογοδοτήσουν. Μια από τις μεγάλες προκλήσεις που έχουν ζήσει οι σοσιαλιστές ακτιβιστές στην προσπάθεια να ορθώσουν αντίσταση στην απώλεια δουλειών και βιοπορισμών είναι πως η ίδια η ιδέα της «αντίστασης στην ύφεση» μπορεί να μοιάζει ασυνάρτητη υπό της πρίσμα της θεαματικής αυτονομίας της.


Υπάρχει επίσης μια διαδικασία λησμονιάς υφασμένη στη δραματουργία. Ο αφανισμός του πλούτου είναι ένα χαρακτηριστικό σύνηθες του καπιταλισμού, είτε με τη μορφή προγραμματισμένης παλαίωσης ή κανονικών συστηματικών συσπάσεων. Σπιτικά εγκαταλείπονται και τα περιεχόμενα τους αφήνονται στο έλεος, αγαθά μένουν απούλητα κι οπότε αχρησιμοποίητα, εργοστάσια και γραφεία εγκαταλείπονται, οργανικό κεφάλαιο αφήνεται στη σκουριά: όλα αυτά υλικό για το καμίνι της «δημιουργικής καταστροφής».


Ομολογουμένως, η κλίμακα της τρέχουσας κρίσης έχει λίγα προηγούμενα. Για παράδειγμα, σε μια μέρα μόνο το Σεπτέμβριο του 2008, το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης έχασε 1 τρισεκατομμύριο δολάρια. Για να το τοποθετήσουμε σε προοπτική, αυτό αντιστοιχούσε σε δουλειά μιας εβδομάδας ολόκληρου του πληθυσμού του πλανήτη. Και η αγριότητα του ξεκληρίσματος συνεχίστηκε με αμείωτο ρυθμό. Ως το Μάρτιο του 2009, υπολογίστηκε ότι περίπου το 45% του παγκόσμιου πλούτου είχε καταστραφεί. Η κρίση δεν έχει καταπιεί μόνο δουλειές και εισοδήματα, αλλά ολόκληρες βιομηχανίες. Μαζικές κατασχέσεις έχουν δημιουργήσει μια νέα κοινωνική κατηγορία στις ΗΠΑ: τους «οικονομικά άστεγους», αυτούς που αναγκάζονται ξαφνικά να ζήσουν με την οικογένεια , ή σε άσυλα, εξαιτίας της ανεργίας. Σε όλη την Αμερική έχουν ξεπηδήσει ουρές για φαγητό, όπου άνθρωποι που λιμοκτονούν ικετεύουν και περιμένουν για ώρες μέχρι να τραφούν. Στην πλουσιότερη χώρα του κόσμου, 32 εκατομμύρια άνθρωποι εξαρτώνται από δελτία φαγητού.


Ακόμη κι έτσι, η λογική της παραγωγής ειδήσεων είναι να λειτουργεί αποσπασματικά και να εξειδικεύεται σε λεπτομέρειες, να απογυμνώνει τα γεγονότα από το πλαίσιο τους. Το γεγονός ότι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της σημερινής οικονομικής κατάρρευσης έχουν προεικονιστεί πολλές φορές δεν αποτελεί ανησυχία του εκφωνητή, ούτε και πρέπει να επιτραπεί να αλλοιώσει την έκφρασή του δυσοίωνου οργασμού του καθώς αφηγείται τα τελευταία συγκλονιστικά γεγονότα.


Ωστόσο, αν η λειτουργία των ειδήσεων είναι να εγκλωβίσει τόσο τη δημόσια μνήμη ώστε κάθε κρίση να θεωρείται καινοτομία, ένα εξωγενές τράνταγμα σε ένα κατά τα άλλα σταθερό σύστημα κέρδους, τότε η πολιτιστική λογική του καπιταλισμού της καταστροφής είναι πως υπάρχει μόνο μια κατάλληλη απάντηση στην καταστροφή: να την καλλωπίσουμε. Έχουμε συνηθίσει ένα είδος κινηματογραφικής παραγωγής στο οποίο η καταστροφή είναι μια περιπέτεια, μια ευκαιρία να ρίξουμε ασυνάρτητα εξαρτήματα σε διάφορα πράγματα και έχουμε την εμπειρία της αυθεντικότητας, καθώς κι ένα κοινωνικό λιπαντικό και μια ευκαιρία να τα βρούμε με αποξενωμένους συγγενείς. Παρόλα αυτά, να υποβιβάσουμε αυτή την τάση στην υποκατηγορία των ταινιών καταστροφής θα ήταν σα να χάνουμε το νόημα. Τέτοιες εσχατολογικές τάσεις έχουν διαποτίσει την πολιτιστική βιομηχανία.


Σκεφτείτε τη γκάμα των υποτιθέμενων «αντι-καταναλωτικών» ταινιών που μας πουλάει σε μορφή σαγηνευτικών DVD η Dreamworks, η 21st Century Fox, και η Pixar, μεταξύ άλλων. Η μετα – Χάιντεγκερ ταινία του David Fincher, Fight Club, προκαλεί κατ’ επίφαση την εταιρική κουλτούρα. Και το κάνει με το να επικυρώνει μια τραχιά αρρενωπότητα, όπου ο αντιήρωας χωρίς όνομα εγκαταλείπει τις ανέσεις της ζωής, ανατινάζει το διαμέρισμά του με όλα του τα υπάρχοντα, και πάει να ζήσει το alter ego του, τον Tyler Durden,σε ένα εγκαταλελειμμένο σπίτι. Στήνει fight clubs, και η ομοερωτική βία ενσταλάζει μέσα του μια αίσθηση αυθεντικότητας και μια οργή ενάντια στην ευνουχιστική εταιρική κουλτούρα.


Ο Tyler Durden εξηγεί: “Είμαστε καταναλωτές. Είμαστε παράγωγα μιας εμμονής με τον τρόπο ζωής. Φόνος, έγκλημα, φτώχεια, αυτά τα πράγματα δεν με απασχολούν. Αυτό που με απασχολεί είναι τα περιοδικά για celebrity, η τηλεόραση με τα 500 κανάλια, το όνομα ενός τύπου στο εσώρουχό μου. Rogaine, Viagra, Olestra.” Τα club γίνονται η βάση μιας υπόγειας ανταρσίας που, αντί να αναζητά την κοινωνικοποίηση με τον πλούτο, έχει βαλθεί να τον καταστρέψει, να δημιουργήσει χάος. Πάλι, ο Durden εξηγεί το κίνητρο των εξεγερμένων: «Είμαστε τα μεσαία παιδιά της ιστορίας, φίλε. Χωρίς σκοπό ή χώρο. Δεν έχουμε το Μεγάλο Πόλεμο. Το Μεγάλο Κραχ. Ο δικός μας Μεγάλος Πόλεμος είναι ένας πνευματικός πόλεμος… το Μεγάλο Κραχ μας είναι οι ζωές μας. Έχουμε μεγαλώσει με μια τηλεόραση που μας έκανε να πιστεύουμε πως μια μέρα θα είμαστε όλοι εκατομμυριούχοι, και θεοί του σινεμά και αστέρες της Ροκ. Δε θα γίνουμε όμως. Και αυτό το μαθαίνουμε σιγά σιγά. Κι έχουμε τσαντιστεί πολύ, πάρα πολύ.»


Η ταινία αγγίζει μια κορύφωση ευφορίας με την κατάρρευση εκ των έσω του τραπεζικού συστήματος – που αναπαρίσταται στην οθόνη με δυο πύργους που εκρήγνυνται σε φλόγες και καταρρέουν, ενώ οι ήρωες απολαμβάνουν το θέαμα. Στο Fight Club, η κριτική του καταναλωτισμού έρχεται από τη δεξιά. Η λαχτάρα για μια περιπέτεια, για μια καταστροφή σαν τον Μεγάλο Πόλεμο, θυμίζει τον ενθουσιασμό με τον οποίο οι Ευρωπαίοι δεξιοί αντιμετώπίσαν αυτόν τον πόλεμο. Η ιδέα ότι ένας αγώνας ζωής και θανάτου, ή μια οικονομική ύφεση, θα αποκαθιστούσε την ακεραιότητα της είναι ειρωνεία αλλά αποτελεί μια από τις πιο κοινότοπες αλληγορίες της αστικής κουλτούρας. Αρκεί να θυμηθείτε τη μάταιη ελπίδα που τοποθετήθηκε σ’ έναν ανανεωμένο αστικό εθνικισμό στην Αμερική μετά την 11η Σεπτεμβρίου, και την ανακούφιση που εκφράστηκε από σχολιαστές τόσο διαφορετικούς όπως ο David Brooks και ο George Packer, πως μια εποχή παρακμής έφτανε επιτέλους στο τέλος της.


Επίσης γενικά περιλαμβάνεται στις δέκα κορυφαίες προτιμήσεις των ταινιόφιλων σαν αντι-καταναλωτική ταινία η υλοζωϊστική φαντασίωση American Beauty του Sam Mendes. Αντί για τις βάρβαρες αρετές της Ευρωπαϊκής δεξιάς, αυτή η ταινία εκφράζει τις ατομιστικές ηθικές του χίπικου καπιταλισμού. Ο Lester, ένας αποξενωμένος Αμερικανός της μεσαίας τάξης, εσκεμμένα συσχετίζει το πεπρωμένο του από την πλεονεκτική θέση της μετέπειτα ζωής: το μακρύ θάνατο της ψυχής του, και την ανακάλυψη ξανά της ζωής μέσω της απώλειας της δουλειάς του. Εν μέρει, αυτό το ξανάνιωμα παίρνει της μορφή μιας ανακτημένης αρρενωπότητας, που για καιρό είχε κατασχεθεί από τα εταιρικά αφεντικά του και την μαινάδα σύζυγό του. Ο Lester ξαναζεί τη νιότη του, κι φτάνει στο σημείο να συνειδητοποιήσει ότι οι καναπέδες κι άλλα οικιακά αγαθά είναι «σκέτα πράγματα».


Παρά μια τέτοια τετριμμένη σοφία, η ταινία εκφράζει, ή σφετερίζεται μια φοβερή λαχτάρα. Η πνευματική λύση όμως προσφέρεται από τον Ricky, ο επιχειρηματίας – βαποράκι που είναι παγιδευμένος σε μια βίαιη, πατριαρχική οικογένεια, και που βγαίνει με τη κόρη του Lester, τη Jane. Σε μια αξιομνημόνευτη σκηνή, ο Ricky δείχνει στη Jane κινηματογραφικό υλικό από μια αιωρούμενη πλαστική σακούλα. Ο πνιχτός του σχολιασμός δίνει μια ξαφνική αίσθηση ότι η σακούλα έπαιζε μαζί του, και ότι υπήρχε «αυτή η απίστευτα καλοσυνάτη δύναμη που ήθελε να ξέρω ότι δεν υπήρχε λόγος να φοβάμαι. Ποτέ πια.» Αυτή η άυλη δύναμη είναι η «ομορφιά» της ταινίας, και την οποία ο Lester μπορεί να απολαύσει πλήρως μόνο όταν έχει πια απελευθερωθεί από τη ζωή του και το σώμα του αιωρείται στον ουρανό. Δεν υπονοείται κριτική για τη δουλειά ή τη συσσώρευση ως τέτοιες. Στην πραγματικότητα, μέρος της απελευθέρωσης του Lester συνίσταται στο ότι εργάζεται σαν υπάλληλος σε φαστ φουντ, μια από τις πιο εξαντλητικές κι αγχώδεις δουλειές στην Αμερική. Απλά ενθαρρύνεται κανείς να ανταλλάξει τη σχέση του με εργασιακή ανασφάλεια, χαμηλόμισθη δουλειά, την πιθανότητα να απολυθεί, και τελικά να χάσει τη ζωή του. Μην ανησυχείς για τα πράγματα: Χρησιμοποίησε τη δύναμη.


Αυτές, και χιλιάδες μικρότερες παραγωγές, καταναλώνονται για ένα υποτιθέμενο «αντι-καταναλωτικό» μήνυμα. Ένας όμως πιο κατάλληλος όρος για τέτοιες ταινίες θα ήταν αντιυλιστικές. Η αισθητική εκτίμηση της καταστροφής των πραγμάτων μας μοιάζει να είναι τόσο ουσιώδης στην πολιτιστική παραγωγή όσο και η παραγωγή αποβλήτων, η σχεδιασμένη απαξίωση και η κυκλική εξάλειψη των αξιών είναι ενσωματωμένα στον καπιταλισμό. Ταυτόχρονα, η ιδέα ότι οι άνθρωποι μπορούν να έχουν ένα συλλογικό ενδιαφέρον και στρατηγικές για να υπερασπίζονται τα πράγματά τους και να αγωνίζονται για περισσότερα, δεν είναι μέσα στο ρεπερτόριο των συμβάσεων της βιομηχανίας του πολιτισμού. Στην ουσία, παρά την δικαιολογημένη κοροϊδία των ευαγγελιστών και την προφανή ευχαρίστησή τους να μιλούν για το αναπόφευκτο και αλλόκοτο τέλος που περιμένει την ανθρωπότητα, είναι πολιτιστικός κοινός τόπος ότι δεν υπάρχει τίποτα που να μπορούμε να κάνουμε εμπρός στην καταστροφή εκτός από να την καλλωπίσουμε. Για την ακρίβεια, όπως και στην Χριστιανική εσχατολογία, αποδεικνύουμε ότι είμαστε ίσοι προς την καταστροφή και ως εκ τούτου άξιοι λύτρωσης στο επακόλουθο της κάθαρσης ακριβώς με το να θριαμβολογούμε γι’ αυτό.

Η Kingsolver θεωρεί την ερώτηση για το αν, εν όψει της αυξανόμενης ύπαρξης χρεών, μπορεί να υπάρξει ένα κοινωνικό κίνημα στις ΗΠΑ παρόμοιο με το El Barzón, ένα κίνημα οφειλετών στο Μεξικό ιδιαίτερα ορατό κατά τη διάρκεια και ύστερα από τη νεοφιλελεύθερη οικονομική κρίση του 1994. Η σημασία του χρέους του Αμερικάνου καταναλωτή για την παγκόσμια οικονομία (με ισχυρό δυναμικό για οφειλέτες να το οργανώσουν, αν αναγνωριστεί αυτή η σπουδαιότητα) έγινε αισθητή στις ΗΠΑ λόγω της αυξανόμενης οικιακής παρακολούθησης και των συνδέσμων μεταξύ νεοφιλελεύθερης πολιτικής και νεοσυντηρητικής Χριστιανικής λογικής στην κυβερνητική διοίκηση. Από τότε που δημοσιεύτηκε αυτό το άρθρο για πρώτη φορά, οι ΗΠΑ βίωσαν – μαζί με πολλές άλλες χώρες – την πιστωτική κρίση που προβλέφθηκε σ’ αυτό το άρθρο.


Τον Δεκέμβριο του 1994, τον πρώτο χρόνο που η Συμφωνία Ελευθέρου Εμπορίου της Βόρειας Αμερικής (NAFTA) άρχισε να εφαρμόζεται, το μεξικανικό πέσο υποτιμήθηκε και οι επενδυτές στη μεξικανική αγορά προχώρησαν σε μαζική μεταφορά των κεφαλαίων έξω απ’ τη χώρα. Αυτό προκάλεσε τη χειρότερη χρηματοοικονομική κρίση από την εποχή που ξεκίνησε η νεοφιλελεύθερη οικονομική αναδιάρθρωση στη χώρα, πριν από είκοσι χρόνια. Οι πραγματικές αποδοχές έπεσαν σε επίπεδα κατώτερα από αυτά που οι εργάτες κέρδιζαν πριν από δυο δεκαετίες (Dresser 1997), πολλοί δημόσιοι υπάλληλοι έπαψαν να λαμβάνουν τους μισθούς τους και τα μηνιαία επιτόκια στο καταναλωτικό χρέος ανέβηκαν κατά 100 % κι ακόμα περισσότερο. Για πολλούς ανθρώπους, η πληρωμή των πιστωτικών καρτών και των τραπεζικών δανείων έγινε αδύνατη. Το El Barzon, ένα κίνημα που είχε ξεκινήσει στις αγροτικές περιοχές στο βόρειο και δυτικό Μεξικό ( βλέπε Hernandez 2001, de Gramont 2001, H.Williams 2001, Wheat 1996), έγινε ορατό κι απέκτησε λόγο στην πολιτική, καθώς οι οπαδοί του κατέλαβαν τις ιδιοκτησίες που είχαν αναγκαστεί να επιστρέψουν, μπλόκαραν τις γέφυρες με τρακτέρ, γδύθηκαν στους δημόσιους δρόμους (λέγοντας ότι είχαν απογυμνωθεί από όλα τα υπάρχοντά τους από τη νεοφιλελεύθερη πολιτική) και διαδήλωσαν μαζικά στα κρατικά και ομοσπονδιακά κυβερνητικά κέντρα. Το δημόσιο πρόσωπο του El Barzon το 2006 μπορεί να θεωρηθεί , στο πολύπλοκο πεδίο της κοινωνικής διαστρωμάτωσης στο Μεξικό, ως προϊόν της μεσαίας έως και ανώτερης αστικής τάξη.


Μια δεκαετία αργότερα και καθώς η εφαρμογή της NAFTA ολοκληρώθηκε το 2009 σύμφωνα με το 15ετές χρονοδιάγραμμά της, τα επιτόκια στο καταναλωτικό χρέος έχουν γίνει απρόσιτα και για πολλούς από τους κατοίκους των Ηνωμένων Πολιτειών. Στη Νότια Καρολίνα, ένας αυξανόμενος αριθμός πελατών, τα τελευταία χρόνια, πλήρωνε το ηλεκτρικό, το γκάζι, το τηλέφωνο, το νοίκι, τις ασφάλειες, τα στεγαστικά δάνεια, και τώρα τα τρόφιμα, με πιστωτική κάρτα. Στις αρχές του 2005, καθώς το διάταγμα υπ. αρ. 256 για την Πρόληψη των Καταχρηστικών Πτωχεύσεων και την Προστασία του Καταναλωτή ήταν υπό συζήτηση και πλήθαιναν οι δηλώσεις πτώχευσης στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι συνθήκες θύμιζαν, κατά κάποιο τρόπο, εκείνες του Μεξικού, το 1995. Μερικά βραχυπρόθεσμα δάνεια που χορηγούνται με εγγύηση το μισθό για την πληρωμή άλλων χρεών έχουν πολύ υψηλά επιτόκια ( B. Williams 2001), ακόμη και κατά 300-500%, και ενδέχεται να επιδεινώσουν την φυλετική οικονομική αδικία (βλέπε Spence 2005).


Ως πολιτική οικονομική και ερμηνευτική ανθρωπολόγος, που ασχολήθηκα στη δεκαετία του 1990 με την επιτόπια επιστημονική έρευνα, σε πολλές περιοχές, για το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τη NAFTA, προέβλεψα τις επιδράσεις της στο Μεξικό και τις Ηνωμένες Πολιτείες (Kingsolver 2001). Αναρωτιόμουν, μάλιστα, για πολύ καιρό εάν θα υπήρχε ένα κοινωνικό κίνημα της μεσαίας τάξης, αντίστοιχο με το El Barzon, στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε περίπτωση που το χρέος σε σχέση με τις πραγματικές αποδοχές γινόταν αφόρητο, ή εάν ιδεολογικοί λόγοι θα απέτρεπαν κάτι τέτοιο.


Ο χορός εξουσίας και χρέους


Από τη στιγμή που το κυρίαρχο παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα έπαψε να έχει ως μέτρο το χρυσό κι άρχισε να βασίζεται στο χρέος ( Robbins 2005:99), εκείνοι που έχουν καταναλωτικό χρέος ( σε στεγαστικά και πιστωτικές κάρτες) έχουν αποκτήσει μια εξουσία στην οικονομία, γιατί η μηχανή του παγκόσμιου καπιταλισμού βασίζεται στις νέες πηγές χρέους για να δημιουργήσει νέες πηγές κέρδους (από πληρωμές επιτοκίων και τέλη) για τους επενδυτές. Αυτό που πρέπει να επεξεργαστούν ιδεολογικά οι οφειλέτες είναι ότι δεν διεκδικούν την εξουσία τους ( είτε επειδή δεν συνειδητοποιούν το ρόλο τους στην καθοδήγηση της οικονομίας, είτε επειδή φοβούνται τα αντίποινα εάν διεκδικήσουν την εξουσία τους, σταματώντας για παράδειγμα να καταναλώνουν ή αλλάζοντας τα καταναλωτικά πρότυπά τους). Θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε ψευδο- συνείδηση (Lykacs 1967), αλλά εγώ θεωρώ ότι είναι ένας χορός εξουσίας, καθώς πράγματι υπάρχουν μάσκες- όπως αυτή του ‘καταναλωτή’ στις Ηνωμένες Πολιτείες που αποσπά σημαντικά την προσοχή από την εστίαση στην εκμετάλλευση της διεθνικής εργασίας με τροφοδότηση της κατανάλωσης- όπως υπάρχουν επίσης χειρισμοί και ελιγμοί σε σχέση με αυτές τις μάσκες. Μια από τις μάσκες σ’ αυτό το χορό είναι ηθική: ο ισχυρός ρόλος των οφειλετών καλύπτεται στις Ηνωμένες Πολιτείες από μια νεοσυντηρητική χριστιανική ρητορική που χαρακτηρίζει το χρέος ως μη χριστιανικό, ανήθικο ή επαίσχυντο, κι αυτό έχει ως αποτέλεσμα να απομονώνει τα άτομα από μια πιθανή συλλογική δράση, καθώς ντρέπονται να γνωστοποιήσουν την κατάστασή τους στους άλλους. Υπάρχει επίσης η μάσκα της ‘μεσαίας τάξης’, εκείνων που έχουν τεράστια κεφάλαια στις Ηνωμένες Πολιτείες και που τα εισοδήματά τους βασίζονται κατά πολύ στα κέρδη από τα χρέη άλλων που υποτίθεται ότι ανήκουν στην ίδια κοινωνική τάξη.


Αντί να κάνουμε εικασίες σε σχέση με το γιατί εκείνοι που δημιουργούν το χρέος που καθοδηγεί την παγκόσμια οικονομία δεν αναγνωρίζουν και, πολύ περισσότερο, δεν ασκούν την εξουσία τους στις τράπεζες, τις εταιρίες, τα δημόσια ταμεία και τους διεθνικούς πιστωτές, οι ανθρωπολόγοι μπορούν να το ερευνήσουν εθνογραφικά, όπως έχει κάνει ο Brett Williams (2001, 2004). Μπορούμε να ρωτήσουμε ευθέως άτομα σε διάφορες περιοχές γι’ αυτά τα θέματα και να εντάξουμε τις αναλύσεις μας σ’ ένα συγκριτικό και ιστορικό πλαίσιο- και είναι ζωτικό να κάνουμε αυτή την έρευνα συνεργατικά, σε διάφορα πνευματικά πλαίσια ( π.χ. επιστημονικούς κλάδους, ακαδημαϊκούς/ ακτιβιστικούς, παγκόσμιο Βορρά /Νότο, φύλο, φυλή, τάξη ή πολιτικές διαιρέσεις) Ο Emilio Alvarez Longoria (2002:332) μας έχει δώσει, πιστεύω, εξαιρετικές συμβουλές για διεθνική συνεργατική έρευνα : ‘Η πρώτη πρόκληση είναι να αναπτύξουμε μια μορφή συνεργασίας που υπερβαίνει τη δυναμική πλούσια χώρα-φτωχή χώρα. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βρούμε τρόπους να επικοινωνήσουμε τις εμπειρίες με οριζόντιο τρόπο, που επιτρέπει την αμοιβαία γνώση’. Όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς στο Ribeiro Escobar (2006), πολύ συχνά, οι απόψεις των κοινωνικών επιστημόνων αγνοούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες, για λόγους που δεν έχουν να κάνουν μόνο με τη μετάφραση, αλλά και με τις ηγεμονικές πρακτικές γνώσης. Αυτό πρέπει να αμφισβητηθεί και να αλλάξει κι ίσως οι διανοητές των Ηνωμένων Πολιτειών να μετάσχουν περισσότερο στις παγκόσμιες συζητήσεις εάν υπάρξει μια πιο ρεαλιστική αίσθηση του ρόλου των Ηνωμένων Πολιτειών στην παγκόσμια οικονομία ( όπως προκύπτει από τις συναντήσεις της G- 20 στο Λονδίνο).


Η μεγαλύτερη μάσκα σ’ αυτόν τον κυκλικό χορό είναι εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών, ως φιγούρα που έχει τη δύναμη να υπαγορεύει τους όρους, ή να διαγράφει τα δάνεια των άλλων, ενώ οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο μεγαλύτερος οφειλέτης στην παγκόσμια κοινότητα. Εάν η Κίνα, για παράδειγμα, άλλαζε ξαφνικά τους όρους αποπληρωμής των χρεών για τις Ηνωμένες Πολιτείες, θα υπήρχε κρίση που δεν θα εξέθετε μόνο το φάσμα του χρέους των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά θα διατύπωνε εκ νέου τον όρο ‘εξάρτηση’.


Όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας


Για να επικεντρωθούμε στη σύγκλιση νεοφιλελεύθερης και νεοσυντηρητικής λογικής στην κυβέρνηση Μπους, εάν η φράση ‘συγχώρησε μας τα χρέη μας, όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας’ ( που αποδίδεται στον Ιησού στο κατά Ματθαίο 6:12 της Καινής Διαθήκης) εφαρμοζόταν στην παγκόσμια οικονομία, ποιοι θα ήμαστε αυτοί οι ‘εμείς’ που συγχωρούμε τα χρέη; Θεωρώ ότι είναι ενδιαφέρον που ο Pat Robertson της Χριστιανικής Συμμαχίας έκανε δηλώσεις τόσο για την απειλή που εκπροσωπεί ο πρόεδρος της Βενεζουέλας Τσάβες για τις Ηνωμένες Πολιτείες ( ή ίσως για τις νεοφιλελεύθερες καπιταλιστικές αξίες) όσο και για την ανάγκη να είναι οι Χριστιανοί απαλλαγμένοι από χρέη. Έκανε αυτή τη δήλωση στην επίσημη ιστοσελίδα του για να διασαφηνίσει την προτροπή του στις Ηνωμένες Πολιτείες να δολοφονήσουν τον πρόεδρο Τσάβες:

Έχει καταστρέψει την οικονομία της Βενεζουέλας για να τη μετατρέψει σε πλατφόρμα για κομμουνιστική διείσδυση και μουσουλμανικό εξτρεμισμό σε όλη την ήπειρο…Αυτός ο άνθρωπος αποτελεί τρομερό κίνδυνο κι αυτή είναι η δική μας σφαίρα επιρροής, γι’ αυτό και δεν μπορούμε να το αφήσουμε συμβεί. Έχουμε το δόγμα Μονρόε κι έχουμε άλλα δόγματα που έχουμε ανακοινώσει και, χωρίς αμφιβολία, είναι ένας επικίνδυνος εχθρός για τον Νότο μας, που ελέγχει μια τεράστια πηγή πετρελαίου που θα μπορούσε να μας κάνει πολύ κακό.


Δεν θέλω να πω ότι ο Pat Robertson μίλησε στο όνομα της αμερικανικής κυβέρνησης, σίγουρα όμως μίλησε στην κυβέρνηση Μπους. Μπορούμε να δούμε, σ’ αυτή τη δήλωση, τις διασυνδέσεις μεταξύ των ισχυρισμών για ηθική ανωτερότητα της ηγεμονίας των Ηνωμένων Πολιτειών στις Αμερικές, τη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική πολιτική και τις νεοσυντηρητικές χριστιανικές αξίες. Στην επίσημη ιστοσελίδα του, ο Pat Robertson δημοσιεύει επίσης μια μελέτη που λέγεται ‘Πώς να απαλλαχθείτε από τα χρέη’, στην οποία παραθέτει αναφορές από τη Βίβλο για να υποστηρίξει τον ισχυρισμό του ότι το χρέος ισοδυναμεί με δουλεία κι ότι οι Χριστιανοί δεν πρέπει να είναι χρεωμένοι. Σ’ αυτή τη μελέτη, ο Robertson ηθικολογεί για το ρόλο των οφειλετών, αναφέροντας την ατομική βουλιμία για εμπορική ικανοποίηση ως αιτία του χρέους (και όχι, για παράδειγμα, την νεοφιλελεύθερη πολιτική). Σε μια μελέτη για το χρέος της μεσαίας τάξης, οι Warren και Tyagi (2005) υποστηρίζουν ότι το πρόσφατο νομοσχέδιο για την πτώχευση ήταν ‘μια ηθική κρίση για τους πτωχεύσαντες’. Η ηθική κρίση για εκείνους που δεν μπορούν να πετύχουν στην ελεύθερη αγορά συνοδεύεται συχνά από στρατηγικούς ισχυρισμούς περί ‘διαφοράς’ (π.χ. φυλετικής) που επιχειρούν να δικαιολογήσουν ή να εξηγήσουν αυτή την αποτυχία στην αγορά ( Brett Williams 2001, 2004). Ισχυρίζεται επίσης ότι για το χρέος ή την απώλεια οικονομικής δύναμης ευθύνεται το άτομο και όχι μια δομική κατάσταση ή μια πολιτική.


Οι συζητήσεις που σχετίζονται με τη μεταρρύθμιση για την πτώχευση στις Ηνωμένες Πολιτείες αποκάλυψαν όχι μόνο ιδεολογικές εικασίες για την ανηθικότητα του οφειλέτη αλλά και για την αιτία του ίδιου του χρέους- κι ακόμη πιο σημαντικό σε ένα καπιταλιστικό πλαίσιο, την ανικανότητα αποπληρωμής του χρέους και την θεωρούμενη συγχώρεση ή επαναδιαπραγμάτευση του χρέους μέσα από δηλώσεις πτώχευσης. Οι αποφάσεις για το ποιος χρειάζεται συμπόνια και ποιος χρειάζεται αυστηρότητα, σε σχέση με την οικονομική πολιτική στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι όλο και περισσότερο αποφάσεις κρατικές παρά δημοκρατικές. Επαναλαμβάνουμε, ποιος είναι αυτό το ‘εμείς’ στη χριστιανική φράση ‘όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας’ και πόσο αλληλένδετη είναι η δύναμη να διαγράφεις τα χρέη (ή να διαπραγματεύεσαι εκ νέου τους όρους) με έναν εν δυνάμει φασισμό;


Εξημερώνοντας τον οφειλέτη


Εάν η παγκόσμια οικονομία βασίζεται στο χρέος για να αναπτυχθεί, τότε ο οφειλέτης πρέπει να εξημερωθεί για να υπάρχουν ευνοϊκές τριμηνιαίες εκθέσεις. Ο Pem Buck (2005) υποστηρίζει ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι πολίτες της μεσαίας τάξης, και όχι οι φτωχότεροι, είναι πιο πιθανό να υποστηρίξουν το φασισμό. Είναι επίσης η ομάδα που έχει πιθανώς τα περισσότερα χρέη σε πιστωτικές κάρτες. Η νομοθεσία για την πτώχευση του 2005, που στόχευε ως επί το πλείστον να κάνει την κήρυξη πτώχευσης πιο δύσκολη για τη μεσαία τάξη, πρέπει να θεωρηθεί ως μια μορφή πειθάρχησης της μεσαίας τάξης (ή εξημέρωσης των οφειλετών) έτσι ώστε να εξασφαλίσει ότι ο χορός του χρέους θα συνεχιστεί χωρίς διακοπή ή χωρίς δημόσια συνειδητοποίηση της εξουσίας των χρεωμένων έναντι των πιστωτών τους. Η απειλή της φυλακής, υποστηριζόμενη από την απειλή της κρατικής βίας, καραδοκεί εάν η νόμιμη επαναδιαπραγμάτευση των όρων του χρέους δεν αποτελέσει λύση. Από τη στιγμή που οι μισές από τις πτωχεύσεις σχετίζονται με ολίσθημα στην κάλυψη της περίθαλψης από τους εργοδότες (Himmelstein, Warren, Thorne και Woolhandler 2005) και οι άλλες μισές μοιάζουν να συνδέονται με την απώλεια θέσεων εργασίας με άλλους τρόπους, αυτό το γενικό πρότυπο μπορεί να ερμηνευθεί ως ένας τρόπος τιμωρίας ή φίμωσης εκείνων που υποφέρουν από τη φιλελεύθερη αναδόμηση. Στη δεκαετία του 1990, το χρέος σε πιστωτικές κάρτες για τις οικογένειες της μεσαίας τάξης ανήλθε στο 75% (Dugas 2003). Στη μεσαία τάξη, εμπειρίες φυλετικής διάκρισης στο δανεισμό, που εξαναγκάζουν σε ακόμη μεγαλύτερη πειθαρχία συγκεκριμένες ομάδες οφειλετών, είναι διαδεδομένες ( βλέπε Appelbaum Mellnik 2005, B. Williams 2001).


Η οικουμενική μη συμμόρφωση είναι μια αναπτυσσόμενη πρακτική που διευρύνει τις επιδράσεις του χρέους. Ο Werner (2006) αναφέρει ότι περίπου οι μισές πιστωτικές κάρτες έχουν έναν όρο που λέει ότι αν ο κάτοχος της πιστωτικής κάρτας καθυστερεί να πληρώσει τους λογαριασμούς κοινής ωφελείας, για παράδειγμα, το επιτόκιο της πιστωτικής κάρτας μπορεί αυτόματα να ανέβει αρκετά, ως ποινή. Πώς ξέρει η εταιρία της πιστωτικής κάρτας ότι ο λογαριασμός του ηλεκτρικού πληρώθηκε με καθυστέρηση; Λόγω της αυξημένης ηλεκτρονικής εποπτείας, που ξέρουμε ότι υπάρχει, καθώς – για παράδειγμα- το διάταγμα USA PATRIOT έχει διατάξεις περί εποπτείας οικονομικών συναλλαγών ( Zeljak 2004a). Στο Μεξικό, όταν τα επιτόκια εκτοξεύτηκαν το 1994 και 1995, ένας Μπαρτζονίστας χαρακτήρισε αυτά τα επιτόκια που αυξάνονται χωρίς ειδοποίηση ή συνεννόηση ως ‘οικονομική τρομοκρατία’ ( De Palma 1995). Οι αυξανόμενες πτωχεύσεις οδηγούν τους δανειστές σε αυξανόμενη εποπτεία των οφειλετών ( Parenti 2003: 97). Η συλλογική επαναδιαπραγμάτευση των όρων της υπερχρέωσης των οφειλετών της μεσαίας τάξης στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να εμποδιστεί όχι μόνο από τις απομονωτικές επιδράσεις της ηθικολογίας για το χρέος αλλά και λόγω της αυξημένης (και όλο και μεγαλύτερης ηλεκτρονικής) εποπτείας των οικονομικών συναλλαγών όπως και των επικοινωνιακών πρακτικών.


Είναι βασικό να συγκρίνουμε τις σημειώσεις μας διεθνικά καθώς οι μάσκες πέφτουν σ’ αυτόν τον συνεχιζόμενο χορό εξουσίας και χρέους.


Μια πολύ εκτενέστερη εκδοχή αυτού του άρθρου δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Ιανουάριο του 2008 στο Rethinking Marxism 20 (1): 11-25.


Αναφορές

-
Álvarez Icaza Longoria, E. 2002. Alianza Cívica and U.S.-Mexico collaboration. In Cross-border dialogues: U.S.-Mexico social movement networking επ. D. Brooks and J. Fox, 329-333. La Jolla, CA: Center for U.S.-Mexican Studies, University of California, San Diego.

- Appelbaum, B., και T. Mellnik. 2005. Black homebuyers far more likely to pay high interest. The State 4 September: G5.

- Buck, P. 2005. Keeping the collaborators on board as the ship sinks: Toward a theory of fascism and the U.S. `middle class.’ Paper presented in the session Rethinking Class and Exploitation: Imagineering Ethnography and Marxist Praxis Today, American Anthropological Association, 1 Δεκεμβρίου.

- de Grammont, H. C. 2001. El Barzón: un movimiento social inserto en la transición hacia la democracia política en México. En Una nueva ruralidad en América Latina? επ. Norma Giarracca, 153-190. Buenos Aires: CLACSO (Colección Grupos de Trabajo: Desarrollo Rural).

- De Palma, A. 1995. The Mexicans rise up against `fiscal terrorism.’ The New York Times/em> 13 Μαϊου: (1) 4.

- Dresser, D. 1997. Mexico: Uneasy, uncertain, unpredictable. Current History.

- Dugas, C. 2003. Middle class barely treads water. USA Today 14 Σεπτεμβρίου.

- Hernández, M. A. 2001. Remaking the corrido for the 1990s: Maldita Vecindad’s “El Barzón.” Studies in Latin American Popular Culture/em> 20: 101-115.

- Himmelstein, D. U., E. Warren, D. Thorne, και S. Woolhandler. 2005. MarketWatch: Illness and injury as contributors to bankruptcy. Health Affairs: The Policy Journal of the Health Sphere. 2 Φεβρουαρίου. 1.

- Kingsolver, A. E. 2001. NAFTA stories: Fears and hopes in Mexico and the United States. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers.

- Lukàcs, G. 1967. History and class consciousness: Studies in Marxist dialectics. μτφ. R. Livingstone. Cambridge, MA: MIT Press.

- Mann, Bruce H. 2002. Republic of debtors: Bankruptcy in the age of American independence. Cambridge, MA: Harvard University Press

- Manning, Robert D. 2000. Credit card nation: The consequences of America’s addiction to credit. New York: Basic Books.

- Parenti, C. 2003. The soft cage: Surveillance in America from slave passes to the war on terror. New York: Basic Books.

- Ribeiro, Gustavo Lins, and Arturo Escobar, eds. 2006. World anthropologies: Disciplinary transformations within systems of power. Oxford: Berg.

- Robbins, R. H. 2005. Global problems and the culture of capitalism. 3η εκδ. Boston: Allyn & Bacon.

- Spence, L. K. 2005. Commentary: New bankruptcy laws will target middle class. Interview. News & Notes with Ed Gordon. National Public Radio. 17 Μαϊου.

- Warren, E., και A. W. Tyagi. 2005. What’s hurting the middle class: The myth of overspending obscures the real problem. (New Democracy Forum.) Boston Review: a Political and Literary Forum. Σεπτέμβριος/Οκτώβριος 2005.

- Werner, B. 2006. Credit card clause hits consumers. The State. 5 Ιανουαρίου: B6.

- Wheat, A. 1996. The Mexican debtors’ revolt. Multinational Monitor 17:6.

- Williams, Brett. 2004. Debt for sale: A social history of the credit trap. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

- ____________. 2001. What’s debt got to do with it? In The new poverty studies: The ethnography of power, politics, and impoverished people in the United States επ. Judith Goode και Jeff Maskovsky, 79-102. New York: New York University Press.

- Williams, Heather. 2001. Of free trade and debt bondage: Fighting banks and the State in Mexico. Latin American Perspectives 28(4):30-51.

- Zeljak, C. 2004a. The USA Patriot Act. Problems of Post-Communism

- _______. 2004b. The USA Patriot Act and civil liberties (part II). Problems of Post-Communism 51 (3): 69-71.

Μέσα από την ανάγνωσή του νέου είδους παραγωγής των μέσων που ασχολείται με τα σπίτια και την παραγωγή οικιακών χώρων, η οποία προέκυψε από την κερδοσκοπική φούσκα στα ακίνητα που επηρέασε τόσες χώρες, ο William Davies υποστηρίζει, ο πληθωρισμός στις τιμές της ακίνητης περιουσίας οδήγησε παράλογα σε μια συλλογική αναστολή της ορθόδοξης οικονομικής λογικής. Οι αυξανόμενες ανταλλακτικές αξίες στην ιδιοκτησία είχαν την περίεργη επίδραση να μετατρέψουν την αξία χρήσης των κατοικιών σε εθνική εμμονή. Με την τρέχουσα κατάρρευση στη φούσκα των ακινήτων, η αγορά ακινήτων παρουσιάζεται ξανά σαν μια αγορά. Να έχει κανείς δικό του σπίτι είναι σα να είναι θύμα μοχθηρών μαθηματικών πιθανοτήτων, πιθανότητες που είχαν μυστηριωδώς θολώσει το τοπίο κατά την περίοδο της επέκτασης.


Ένα από τα πιο έντονα πολιτισμικά συμπτώματα της κερδοσκοπικής φούσκας στη Βρετανία, το 1992-2008, ήταν η ανάδυση μιας παραγωγής νέου τύπου των μέσων μαζικής ενημέρωσης, που είχε να κάνει με τα σπίτια και την παραγωγή οικιακού χώρου. Τροφοδοτημένη από τη φτηνή πίστωση και τις ανερχόμενες ιδιοκτησιακές αξίες, αυτή η εποχή της οικονομικής υπερβολής τοποθέτησε το σπίτι στο επίκεντρο της πολιτισμικής και οικονομικής ψυχής του έθνους. Όπως φάνηκε, το αποτέλεσμα ήταν ότι το κοινό και οι αναγνώστες ανέπτυξαν μια ακόρεστη δίψα για ένα πολιτισμικό περιεχόμενο που εκθείαζε το σπίτι και όλες τις υλικές και οργανικές δυνατότητές του.


Το BBC άνοιξε το χορό με το κοσμοϊστορικό τηλεοπτικό ριάλιτι σόου Changing Rooms, όπου ομάδες από διακοσμητές εσωτερικών χώρων ανταγωνίζονταν για τη μεταμόρφωση των σπιτιών των διαγωνιζομένων. Το σόου Ground Force έκανε το ίδιο για ιδιωτικούς κήπους. Άλλα τηλεοπτικά κανάλια ακολούθησαν με σόου για την ιδιοκτησία, όπως το Grand Design και το Location, Location, Location. Οι εφημερίδες εγκαινίασαν νέες αφιερώματα και ολόκληρα ένθετα, με στόχο να εκπαιδεύουν, να πληροφορούν και να ψυχαγωγούν τους αναγνώστες τους σε σχέση με το εσωτερικό και το εξωτερικό των σπιτιών. Αναρωτιέται κανείς εάν δυο άλλοι τομείς μαζικού πολιτισμικού ενδιαφέροντος, που γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη στα χρόνια του Τόνι Μπλερ, η μαγειρική και η αρχιτεκτονική, δεν αποτελούσαν, επίσης, κατά κάποιο τρόπο, συμπτώματα αυτού του φετίχ. Κανείς απ’ αυτούς δεν περιορίστηκε στην οικιακή σφαίρα, αλλά αναδρομικά μοιάζει να αναπτύχθηκαν εκεί. Τηλεοπτικοί σεφ όπως ο Jamie Oliver και η Nigella Lawson εμφανίζονταν συχνά στα σπίτια τους να μαγειρεύουν για τους φίλους τους, καθιστώντας εσκεμμένα ασαφές πού τέλειωναν οι μαγειρικές συνταγές και πού άρχιζαν οι οδηγίες για το lifestyle στο σπίτι.


Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πώς έφτασε το σπίτι να έχει αυτή την καίρια πολιτισμική θέση στη Βρετανία. Από οικονομικής άποψης, καταλάμβανε όλα τα σημεία ενός καθησυχαστικού φαύλου κύκλου. Η διογκωμένη αξία του παρείχε μια βάση για καταναλωτική πίστωση που μπορούσε να επεκταθεί στα αντικείμενα που θα το διακοσμούσαν, θα το βελτίωναν και θα αύξαναν ακόμη περισσότερο την αξία του. Καταστήματα βελτίωσης του σπιτιού όπως το B@Q και το IKEA γνώρισαν μεγάλη άνθιση, καθώς απευθύνονταν στην ψυχολογία τόσο του επενδυτή όσο και του καταναλωτή. Η διαμάχη του καπιταλιστικού πνεύματος, ανάμεσα στην προτεσταντική ελίτ που περιμένει για το κέρδος και την, μετά το 1968, ηθική της άμεσης ικανοποίησης, άρχισε να ξεπερνιέται μέσα από μια μορφή ευχαρίστησης που μπορεί να καταναλωθεί και να καθυστερεί ταυτόχρονα.


Κοιτώντας αναδρομικά αυτή την πολιτισμική έκρηξη, αυτό που είναι ταυτόχρονα ειρωνικό κι ενοχλητικό ήταν η απουσία οποιασδήποτε σαφούς οικονομικής συνείδησης. Αυτή η περίοδος υψηλού πληθωρισμού από την οποία επωφελήθηκε περίπου το 70% του πληθυσμού του Ηνωμένου Βασιλείου, είχε το παράλογο αποτέλεσμα να γαλουχήσει νέες τεχνολογικές και αισθητικές αναγνωρίσεις της αξίας του σπιτιού. Αυτό που για τον Αριστοτέλη ήταν θεμελιακή οικονομική μονάδα- ο οίκος-παρουσιαζόταν σε οτιδήποτε εκτός από οικονομικούς όρους. Στη διάρκεια του δεκαεξάχρονου βρετανικού πολιτισμικού τσίρκου του οικογενειακού βίου, το σπίτι μπορούσε να είναι ‘μηχανή ζωής’, καμβάς της καλλιτεχνική έκφρασης, σφαίρα όπου μπορούσε να εφευρεθεί ξανά η αρρενωπότητα και άγκυρα συναισθηματικής έκφρασης. Το γεγονός ότι η αξία του μπορούσε επίσης να ανέβει κατά 20% μέσα σε ένα χρόνο αποτελούσε τη συνθήκη διάδοσης αυτών των φημισμένων πολιτισμικών φαινομένων, αλλά σπάνια βρισκόταν ανάμεσά τους. Στα χρόνια της ανερχόμενης ανταλλακτικής αξίας του σπιτιού, η χρηστική αξία του ήταν που έγινε η εθνική εμμονή μας


Προς επιβεβαίωση όλων αυτών, δείτε πώς εξελίχθηκε η οικονομική κρίση. Η αγορά στέγης βρέθηκε, ασφαλώς, στο οικονομικό επίκεντρο της κρίσης, ακριβώς όπως βρίσκεται στο ψυχολογικό επίκεντρο του, ευφρόσυνα χρεωμένου, καταναλωτή. Είναι φυσικό που οι τράπεζες όλου του κόσμου υπέστησαν σοβαρή ζημιά από μια όρεξη για οικιακή ιδιοκτησία που είχε από καιρό ξεφύγει από κάθε οικονομική λογική. Τα ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια σε Αμερικανούς με χαμηλά εισοδήματα μπορεί να είναι μια απτή αιτία, αλλά εμείς, οι Βρετανοί, που υποκλινόμασταν μπροστά στις απαστράπτουσες εικόνες ενός ακόμη μπάνιου που βαφόταν σε άλλο χρώμα, βρισκόμασταν σαφώς σε παρόμοια διάθεση. Η απόκρημνη κλίμακα του πληθωρισμού οδήγησε, παράδοξα, σε μια συλλογική αναστολή της ορθόδοξης οικονομικής λογικής. Μια πιο επεκτατική, επιζήμια οικονομική συνείδηση που απαρνιόταν τις μικροαστικές συνήθειες της ανταλλαγής και της οικονομίας, την υποκατέστησε. Σε ό τι αφορά τα σπίτια, η φούσκα επιβεβαίωσε την αλήθεια του ισχυρισμού του Ζορζ Μπατάιγ ότι ‘δεν είναι η ανάγκη, αλλά το αντίθετό της, η ‘πολυτέλεια’, που φέρνει αντιμέτωπους τους ζωντανούς και την ανθρωπότητα με το βασικό τους πρόβλημα’.


Κάτι σχετικά με το σπίτι αψήφησε επιτυχώς την υπέρτατη ορθολογιστική μηχανή που ήταν το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα. Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο καπιταλισμός έφτασε στα όρια της κατάρρευσης, όχι λόγω της πάλης των τάξεων ή κάποιας κρίσης υπερπαραγωγής, αλλά λόγω μιας αρχέγονης ροπής για περισσότερο καταφύγιο, περισσότερες ανέσεις, περισσότερη ιδιωτικότητα. Το διαφημιστικό σλόγκαν του ΙΚΕΑ ‘το σπίτι είναι το πιο σημαντικό μέρος στον κόσμο’ αποδείχτηκε σωστό, αλλά ελάχιστοι μπορούσαν να φανταστούν την καταστροφή που ο κόσμος θα μπορούσε να υποστεί από το ‘πιο σημαντικό μέρος’ του.


Οι συνέπειες της κρίσης αντέστρεψαν αυτές τις τάσεις. Η οικονομική λογική μπορεί να λέει ότι η ύφεση είναι η κατάλληλη εποχή για να ανακαλύψουμε ξανά τις χαρές της κηπουρικής, της μαγειρικής και του ‘Do It Yourself’, ως ευπρόσδεκτα καταφύγια σε έναν δυσλειτουργικό κόσμο συναλλαγών και χρήματος. Απ’ τη στιγμή που οι αγορές εργασίας και οι πιστωτικές αγορές γίνονται πολύ επικίνδυνες για να εξαρτάσαι από αυτές, ασφαλώς οι τεχνολογικές και αισθητικές ανέσεις του σπιτιού έρχονται στο προσκήνιο, καθώς η ψυχολογία των υπολογισμών βρίσκεται σε προσωρινό διάλειμμα. Το αντίθετο, όμως, συμβαίνει.


Από πολιτισμικής άποψης, η αγορά στέγης παρουσιάζεται σαφώς, για άλλη μια φορά, ως αγορά. Το να είσαι ιδιοκτήτης ενός σπιτιού σημαίνει να είσαι θύμα επιζήμιων μαθηματικών πιθανοτήτων, πιθανοτήτων που εξιδανικεύτηκαν μυστηριωδώς την περίοδο της ανάπτυξης. Οι ειδησεογραφικές αναφορές περιλαμβάνουν γραφήματα, εικόνες ολόκληρων δρόμων με τυποποιημένες κατοικίες, εικόνες από ανήσυχους μεσίτες ακινήτων. Ο ‘οικονομικός αλφαβητισμός’ της κοινωνίας μας αυξάνεται, ενώ ο προβληματισμός μας σχετικά με την εγκατάσταση ξύλινου ‘καταστρώματος’ στις πίσω αυλές μας βρίσκεται προσωρινά σε αναστολή. Τα σόου για τη βελτίωση του σπιτιού, που αναμφίβολα γυρίστηκαν πριν από την κατάρρευση των Lehman Brothers, είναι πλέον έξω από το πνεύμα της εποχής. Ακριβώς τη στιγμή που η χρηστική αξία του σπιτιού έρχεται στο προσκήνιο, η πολιτισμική αντίδρασή μας είναι να είμαστε σε πανικό για την ανταλλακτική του αξία.


Μια υλιστική θεώρηση αυτών των γεγονότων θα δόξαζε την κρίση, καθώς η αισθητική επίφαση φεύγει και αποκαλύπτονται οι σκληροί μηχανισμοί του χρηματοοικονομικού συστήματος που κατηύθυνε την εμμονή μας με τη στέγη. Ακριβώς όπως ο Μαρξ είδε ότι ο βιομηχανικός καπιταλισμός δημιουργεί τυχαία τις θεσμικές και χωροταξικές συνθήκες για τη συνειδητοποίηση του προλεταριάτου, η κρίση της στέγης μπορεί να είχε ως αποτέλεσμα, όχι εσκεμμένα, να αφυπνίσει τις μεσαίες τάξεις σε σχέση με το πόσο οικονομικά όμοιες και τρωτές είναι. Στο Millenium People, ο JG Ballard φαντάζεται αυτή την αστική συνείδηση να παίρνει τη μορφή ευγενικής εξέγερσης.


Έτσι όμως αγνοούμε το φαινόμενο του σπιτιού ως συστατικό στοιχείο του πρόσφατου καπιταλισμού. Είναι ένα καίριο περιουσιακό στοιχείο, και το θεωρούμε ως τέτοιο όταν συρρικνώνεται. Είναι, επίσης, ένα μέρος για φαί, γέλιο, εφευρετικότητα και ομορφιά, που η κουλτούρα μας το θεωρεί ως τέτοιο όταν διογκώνεται από μια λανθάνουσα οικονομική δυναμική. Πρέπει τώρα να ελπίζουμε ότι θα έχουμε μια δεκαετία, κατά την οποία δεν θα εκτοξευθούν οι τιμές των σπιτιών, για να αποφύγουμε αυτό τον δυσάρεστο γρίφο. Πρέπει να αποκατασταθούν οι εγγενείς αξίες της αρχιτεκτονικής, του φαγητού, της οικογένειας και του σπιτιού, ώστε το πολιτισμικό στάτους τους να αποσυνδεθεί από την εκτόξευση της ανταλλακτικής αξίας. Η ύφεση δίνει μια θαυμάσια ευκαιρία για να τα ερευνήσουμε και να τα δούμε όλα αυτά απ’ την αρχή.

Ο Michael Sayeau θέτει σε αμφισβήτηση τους πρόσφατους διαλόγους στα μέσα των απλών πολιτών που ανακαλύπτουν τα οφέλη της προσωπικής λιτότητας κάτω από τη σκιά της οικονομικής κρίσης. Τραβώντας την προσοχή μας στο γεγονός ότι «λιτότητα» μέχρι πρόσφατα ήταν ο κωδικός για την υποτιθέμενη δομική αναγκαιότητα της πείνας του κυβερνητικού τομέα σε μια εποχή ανάπτυξης των κερδών και των επιστροφών φόρων, ο Sayeau θεωρεί πως αντί να υιοθετήσουμε τέτοιες φαντασιώσεις ασκητικής διαβίωσης, θα ήμασταν καλύτερα αν κάναμε έναν χρήσιμο επαναπροσδιορισμό των πολιτισμικών προτεραιοτήτων. Δεδομένου ότι ο καπιταλισμός είναι ταυτόχρονα κι ένας δυναμικός δημιουργός αγαθών προς κατανάλωση, και της φαύλης και κακής διανομής αυτών των αγαθών, μια πιθανή αρχή είναι η αναγνώριση του ότι η μιζέρια και η λιτότητα είναι αποτελέσματα του καπιταλισμού και όχι η λύση του.


Στον πολιτισμό αρέσει να ξεχνάει, σε στιγμές κρίσης, ότι πολλά από τα πράγματα της σημερινής κατάστασης που μοιάζουν καινούργια, στην πραγματικότητα δεν είναι. Οι εφημερίδες δημοσιεύουν άρθρα για την αυξανόμενη ανεργία σα να ήταν εύκολο να βρεις και να κρατήσεις μια καλή δουλειά πριν αρχίσει η κρίση των τραπεζών. Πετάνε τους ανθρώπους έξω απ’ τα σπίτια τους και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης βρίσκονται εκεί για να το δείξουν στα βραδινά δελτία, λησμονώντας πόσο δύσκολο ήταν να αποκτήσεις, καταρχήν, σπίτι.


Οι εφημερίδες και τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων ψάχνουν για ιστορίες που δίνουν έμφαση σ’ αυτή τη φαινομενικά καινούργια και απρόβλεπτη κατάσταση πραγμάτων. Οτιδήποτε βρίσκουν, το παρουσιάζουν σαν να μην έχει προηγούμενο- διότι εάν η κρίση ήταν απλώς ενδεικτική του στάτους κβο, τότε δεν θα αποτελούσε είδηση. Και ποιος ξέρει πού θα επιρρίπταμε ευθύνες εάν έπρεπε να αντιληφθούμε αυτό που συμβαίνει ως κάτι άλλο απ’ τον λεγόμενο μαύρο κύκνο –ως κάτι άλλο από τη συνέχεια των ίδιων κύκλων δημιουργικής καταστροφής που αποτελούν τη βασική προσωρινότητα του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος.


Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες τάσεις που εμφανίστηκαν τελευταία στα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι ότι οι κοινοί πολίτες, υπό τη σκιά της οικονομικής κρίσης, ανακαλύπτουν (ή ανακαλύπτουν εκ νέου) τα οφέλη της προσωπικής λιτότητας. Είναι προφανές ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχασαν τις δουλειές τους ή τις συντάξεις τους και βρίσκονται σε επικίνδυνες καταστάσεις, χωρίς σπίτι ή μεταφορικό μέσο ή χρήματα για να στείλουν τα παιδιά τους στα ίδια σχολεία που πήγαιναν πριν. Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι όμως η παρουσίαση της συμπεριφοράς εκείνων που δεν επλήγησαν ακόμη άμεσα από την ύφεση- οι ιστορίες εκείνων που εθελοντικά άλλαξαν τη συμπεριφορά τους, επειδή φοβήθηκαν ότι θα έχουν πρόβλημα ή απλώς επειδή η κοινωνικο-οικονομική ατμόσφαιρα του κόσμου τους άλλαξε.


Για παράδειγμα, η Guardian ανέφερε πρόσφατα ότι η αυξανόμενη ζήτηση για αγροτεμάχια προς καλλιέργεια αντανακλά μια νέα δημοφιλή τάση των Βρετανών πολιτών να εξοικονομούν κόστη και να γίνονται πιο αυτόνομοι.

Η γενική διευθύντρια της κοινοπραξίας Fiona Reynolds είπε ότι το σχήμα αυτό είναι αποτέλεσμα της ύφεσης, οι άνθρωποι άλλαξαν τις προτεραιότητές τους κι από τον υλισμό πέρασαν στα ‘αληθινά’ πράγματα όπως να αφιερώνουν χρόνο στην οικογένειά τους και στις τροφές που καλλιεργούνται στο σπίτι.

Η Reynolds είπε: ‘ Υπάρχει κάτι καινούργιο στην ατμόσφαιρα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι θέλουν να καλλιεργούν τα δικά τους φρούτα και λαχανικά. Δεν το κάνουν μόνο για να εξοικονομούν χρήματα- είναι πραγματικά ικανοποιητικό να φυτεύεις σπόρους και να δρέπεις τα φρούτα και τα λαχανικά του κόπου σου. Δημιουργώντας νέους χώρους για καλλιέργεια, η National Trust βοηθά τους ανθρώπους να αρχίσουν να καλλιεργούν για πρώτη φορά’.


Την ίδια εβδομάδα, οι New York Times δημοσίευσαν ένα πρωτοσέλιδο άρθρο για μια νέα τάση που υπάρχει στην Ιαπωνία προς την απλή ζωή και την οικονομική περίσκεψη.

Οι νεότεροι νιώθουν τη σφοδρότητα αυτής της μεταστροφής. Γύρω στο 48% των εργατών ηλικίας 24 ετών ή και νεότεροι είναι προσωρινοί. Αυτοί οι εργάτες, που ενηλικιώθηκαν στην εποχή μιας δύσκολης αγοράς εργασίας, τείνουν να αποφεύγουν την επιδεικτική κατανάλωση.

Τείνουν να αδιαφορούν για τα αυτοκίνητα. Σύμφωνα με μια έρευνα της ημερήσιας επιχειρηματικής εφημερίδας Nikkei, μόνο το 25% των Γιαπωνέζων αντρών γύρω στα 20 ήθελαν αυτοκίνητο, έναντι 48% το 2000, συμβάλλοντας στην πτώση που παρατηρείται στις πωλήσεις.

Ακόμη και οι νέες Γιαπωνέζες μοιάζουν να έχουν χάσει την άλλοτε ακόρεστη δίψα τους για την εισαγόμενη μόδα. Η Louis Vuitton, για παράδειγμα, κατέγραψε μια πτώση της τάξεως του 10% στις πωλήσεις της στην Ιαπωνία το 2008.

‘Δεν μ’ ενδιαφέρει να ξοδεύω πολλά’, λέει η 20χρονη Risa Masaki, φοιτήτρια κολεγίου στο Τόκιο και γειτόνισσα των Ταγκισακάκι. ’Θέλω απλώς μια ταπεινή ζωή’.


Στις εφημερίδες αρέσουν πολύ αυτές οι ιστορίες, που ταιριάζουν με τη γραμμή που έχουν εδώ και καιρό καθιερώσει. Μεταξύ άλλων, η αγωνιώδης αυτό-επιβεβλημένη λιτότητα είναι πιο παρήγορη. Μην έχοντας πολλά περιθώρια επιλογής, ήδη ένα μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας καταναλώνει την τροφή που καλλιεργεί κάθε μέρα χωρίς να θεωρείται ότι αποτελεί είδηση, όπως άλλωστε και το γεγονός ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να αγοράζουν μοντέρνα ρούχα κι αυτοκίνητα συνεχώς.


Τώρα όμως οι κυριακάτικες στήλες είναι γεμάτες συμβουλές για το πώς να κάνουμε περισσότερα με λιγότερα σε ό, τι αφορά στη διακόσμηση του σπιτιού, τη διατροφή της οικογένειας ή τις αγορές δώρων γενεθλίων. Η πορνογραφία της αγοράς ακινήτων των τελευταίων χρόνων που κατελάμβανε σημαντικά τμήματα τηλεοπτικού χρόνου στις Ηνωμένες Πολιτείας και στο Ηνωμένο Βασίλειο -δείχνοντας κοινούς ανθρώπους να προβληματίζονται μεταξύ ενός εξοχικού στην ακτή του Suffolk ή ενός διαμερίσματος στην Ισπανία, ή κερδοσκόπους να μεταπουλούν σπίτια βγάζοντας ένα εκατομμύριο δολάρια σε ένα χρόνο- έδωσε τη θέση της σε φαντασιώσεις απόδρασης στους κινηματογράφους και σε όλο και πιο δυσοίωνες εκθέσεις στην τηλεόραση για την τραπεζική κρίση και την αυξανόμενη ανεργία.


Ασφαλώς, δεν είναι μια κυνική, πανούργα κυβερνητική υπηρεσία που ασκεί πιέσεις στα μέσα μαζικής ενημέρωσης για να δημοσιεύουν αυτές τις ιστορίες. Είμαι σίγουρος ότι σε ένα βαθμό οι ιστορίες αυτές δημοσιεύονται επειδή αρέσουν στους αναγνώστες των εφημερίδων, και αρέσουν επειδή είναι αληθινές στην κυριολεξία. Δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι υπάρχει μια βαθιά ριζωμένη τάση στα ανθρώπινα όντα να γλεντάνε όταν η σοδειά είναι πλούσια και να προσέχουν όταν εκείνη του επόμενου χρόνου είναι αμφίβολη. Εάν αυτό συμβαίνει σε νευρο-ψυχολογικό επίπεδο ή στο επίπεδο των πολιτισμικών προηγούμενων ή των ηθών, δεν έχει σημασία. Είναι λογικό να είμαστε προγραμματισμένοι να τρώμε κάπως λιγότερο όταν έχουμε κακή σοδειά επειδή η ξηρασία έπληξε τις καλλιέργειες, όπως και να πνίγουμε τις απαιτήσεις μας όταν διαβάζουμε ότι η Σίτιμπανκ μπορεί να κρατικοποιηθεί ή κάτι τέτοιο.


Αλλά αυτή η παρόρμηση δεν είναι τόσο χρήσιμη, όταν κατ’ επανάληψη την παίρνουν και την προσαρμόζουν στις ιστορίες που παρουσιάζουν. Κι ακόμη περισσότερο, είναι πεισματικά συγχρονισμένη με πολλές από τις πιο ολέθριες εξελίξεις στη σφαίρα της πολιτικής και της οικονομίας των τελευταίων δεκαετιών. Σε τελευταία ανάλυση, δεν είναι η πρώτη φορά, από τότε που θυμόμαστε τον εαυτό μας, που ακούμε τη λέξη ‘λιτότητα’, η οποία ήταν, μέχρι πρόσφατα, μια κωδικοποιημένη λέξη για την υποτιθέμενη δομική αναγκαιότητα για αυστηρότητα στον κρατικό τομέα, υπό τη σκιά της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας. Παρά τα μεγάλα κέρδη και τις επιστροφές φόρων, τα οφέλη της ευημερίας ναυάγησαν ή γενικά εξαφανίστηκαν, οι πρόνοιες για τις συντάξεις μειώθηκαν και οι περισσότερες από τις κρατικοποιημένες υπηρεσίες και βιομηχανίες ιδιωτικοποιήθηκαν υπό την εντολή μιας υποτιθέμενης υποχρεωτικής ’λιτότητας’. Στιγμές όμως όπως η τωρινή, που βλέπουμε πολύ καθαρά τον τρόπο με τον οποίον η μαζική κουλτούρα είναι υπερβολικά πρόθυμη να προσαρμοστεί στις νέες θεωρίες της καπιταλιστικής δημιουργικής καταστροφής, δείχνουν τις κρυφές συνάφειες μεταξύ της προσωπικής λιτότητας και της αυστηρότητας στον δημόσιο τομέα υπό την καθοδήγηση της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον και της νεοφιλελεύθερης αποθέωσης του αόρατου χεριού της αγοράς.


Αυτό που θα ήταν χρήσιμο να κάνουμε, αν αφιερωνόμασταν σε όχι πολύ φιλόδοξα αντι-ιδεολογικά σχέδια, θα ήταν να επιχειρήσουμε να αποστρέψουμε την παρουσίαση αυτών των θεμάτων από το μίσος για τον εαυτό μας, από το αυτό-μαστίγωμα της φαντασίωσης για μια λιτή ζωή (πρέπει να τρώμε βραστό λάχανο επειδή ήμαστε κακοί καταναλωτές!). Και να τη στρέψουμε προς μια χρήσιμη επανεκτίμηση των πολιτισμικών προτεραιοτήτων που μπορούν να οδηγήσουν σ’ ένα πιο χρήσιμο μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα από μια επιστροφή σε λογικές αποφάσεις στα νοικοκυριά, στα παντοπωλεία και την καλλιέργεια του κήπου. Εάν οι πολίτες δεν νιώθουν καλά με τον τρόπο, την ταχύτητα και την ένταση της ζωής, στη διάρκεια της κρίσης και στα μεθεόρτιά της, τότε θα έπρεπε να ενθαρρυνθούν τους να αναζητήσουν καλύτερες και ευρύτερες απαντήσεις σ’ αυτή τη δυσφορία από το νεοχριστιανικό μαρτύριο των φθηνότερων αγορών και των ισχνότερων γευμάτων.


Το θέμα είναι να δούμε τον καπιταλισμό όπως είναι, τους καρπούς του και τα σφάλματά του όπως πραγματικά είναι. Δεν πρέπει ποτέ να επιτρέψουμε στους εαυτούς μας να πέσουμε στην παγίδα και να αποδεχτούμε τη μιζέρια της λιτής ζωής ως πολιτικό σκοπό. Όπως έγραψε ο Henri Lefebvre το 1947 στην Κριτική της Καθημερινής Ζωής (σ. 154):

Ο πλούτος δεν είναι κακό ούτε κατάρα. Ο πλούτος, όπως η εξουσία, αποτελεί μέρος της μεγαλοσύνης του ανθρώπου και της ομορφιάς της ζωής. Η λύση στα προβλήματα του ανθρώπου δεν θα βρεθεί στο μοίρασμα της αδυναμίας, της φτώχιας και της μετριότητάς μας- αλλά στην επιδίωξη της εξουσίας και του πλούτου, μόνο αυτά επέτρεψαν και καθόρισαν οτιδήποτε υπέροχο και λαμπρό έγινε ποτέ στην κουλτούρα, τον πολιτισμό, τη ζωή…Ο σκοπός δεν είναι να πολεμάμε τον πλούτο για να πετύχουμε μια γενική μετριότητα, μια ‘ ισότητα’ στη μετριότητα. Ο σκοπός είναι πάντα ο πλούτος: ο πλούτος που γίνεται προοδευτικά πιο οικουμενικός και κοινωνικοποιημένος’.


Ο καπιταλισμός είναι δυναμικός δημιουργός των αγαθών προς κατανάλωση και φαύλης κακής διανομής αυτών των προϊόντων. Εάν η παγκόσμια αριστερά θέλει να χτίσει μια νέα, ευρύτερη περιφέρεια, σ’ αυτή την ευνοϊκή στιγμή, πρέπει να κάνει δυο πράγματα. Πρώτον, πρέπει να εξηγήσει το γεγονός ότι η καλλιέργεια της μιζέριας ακόμη κι η λιτότητα, είναι αποτέλεσμα του καπιταλισμού και όχι λύση γι’ αυτόν. Και, δεύτερον, πρέπει να αρχίσει να δίνει στην παγκόσμια οικονομική κρίση – μια κρίση που δεν είναι καινούργια, αλλά επιστρέφει κυκλικά, ακριβώς όπως ο χειμώνας ακολουθεί το φθινόπωρο- καλύτερες λύσεις από τους αστικούς κήπους και την αναβολή της αγοράς ενός καινούργιου Φολκσβάγκεν.

Ο Steven Shaviro υποστηρίζει ότι μέρος της δυσκολίας μας ως προς το να βγάλουμε ένα συναφές νόημα από την κρίση, αντικατοπτρίζει τον τρόπο που τη βιώνουμε ως άτομα, την οικονομία της αγοράς σαν κάτι ξένο προς εμάς, πάνω στο οποίο δεν έχουμε εξουσία. Οι κύκλοι ανάπτυξης και πτώσης που είναι εγγενείς στον καπιταλισμό είναι καθοριστικοί στο να ενσταλάζουν την αίσθηση του μοιραίου στον κόσμο. Μια πιθανή πρόκληση σ’ αυτή τη μοιρολατρία είναι η επαναπολιτικοποίηση μιας από τις πιο πανταχού παρούσες διαστάσεις της οικονομίας: το χρήμα. Σχεδόν ολόκληρη η καπιταλιστική θεωρία υποθέτει «την ουδετερότητα του χρήματος», ενώ μάλλον πρέπει να το δούμε σαν ένα μέσο που εξαφανίζεται και χρειάζεται να το κατανοήσουμε, καθώς αυτή η κρίση έδειξε, ότι το χρήμα δεν είναι μια πιστή «απεικόνιση» υπάρχοντα πλούτου, αλλά περισσότερο κάτι που έχει τη δική του ενύπαρκτη πυκνότητα και βάρος.


Η κρίση ήταν απρόβλεπτη, αλλά επίσης δεν μας εξέπληξε. Έπεσε πάνω μας ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση. Κανείς δεν είχε ιδέα γι’ αυτήν νωρίτερα – και κανείς δεν θα μπορούσε να ήξερε. Δεν υπήρχε τρόπος να προσχεδιαστεί· ή τρόπος να προβλεφθεί· τρόπος να ληφθεί υπόψη, οικονομικά ή αλλιώς. Μόνο αναδρομικά μπορούμε να ανιχνεύσουμε τα αρχικά σημάδια της κρίσης, να ακολουθήσουμε την αργή πρόοδο της έλευσης της. Γιατί η κρίση δημιουργεί μια ρήξη με όλα όσα υπήρχαν πριν. Ξεριζώνει όλες μας τις βεβαιότητες. Όλα έχουν αλλάξει ανεπανόρθωτα. Οι συντηρητικοί δεν μπορούν πια να προσποιούνται ότι η «αγορά» φροντίζει για τα πάντα. Και οι προοδευτικοί δεν μπορούν πλέον γυρίζουν την κουβέντα προς τα ζητήματα της πολιτικής οικονομίας, λες και ζητήματα κυριαρχίας και ιεραρχίας, βιοπολιτικής, φυλής και γένους, ήταν κατά κάποιο τρόπο ανεξάρτητα από τις διαδικασίες συσσώρευσης κεφαλαίου.


Κι όμως, ταυτόχρονα, η κρίση ήταν κάτι το αναμενόμενο. Μόνο από σκόπιμη τυφλότητα θα μπορούσε κάποιος να νιώσει έκπληξη που ολόκληρος ο πύργος από τραπουλόχαρτα θα μπορούσε να καταρρεύσει κάποια στιγμή. Φυσικά, οι τραπεζίτες, οι επιχειρηματίες, και οι οικονομολόγοι πράγματι εξεπλάγησαν. Δεν θα έπρεπε όμως. Αν το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα δεν είχε κλονιστεί στο χείλος της αβύσσου το Σεπτέμβριο του 2008, θα το είχε κάνει κάποια άλλη στιγμή. Δεν υπήρχε τρόπος να είχε αποφευχθεί η κατάρρευσή του τελικά.


Για την άνοδο που προηγήθηκε, και οδήγησε σ’ αυτό, η πρόσφατη πτώχευση ήταν, φυσικά, δομικά αστήρικτη. Είχε συσσωρευτεί τόσο χρέος, που θα ήταν αδύνατον να εξοφληθεί ποτέ. Οι οικονομικοί θεσμοί κέρδιζαν τεράστιες αμοιβές σαν υποτιθέμενη αποζημίωση για τα ρίσκα που αναλάμβαναν. Οι υπολογισμοί τους όμως συμπέραναν, ταυτόχρονα, ότι το πραγματικό, ενεργό ρίσκο τους ήταν κοντά στο μηδέν, ότι οι συνεχόμενες αμοιβές και τα κέρδη τους ήταν σίγουρα. Πήραν σα δεδομένο πως εκείνες οι υποθήκες δανειοληπτών με κακό πιστωτικό ιστορικό δεν θα αθετούσαν ποτέ σε μεγάλους αριθμούς, όλες μαζί. Πήραν σαν δεδομένο ότι η ασφάλεια που τους παρείχε εγγύηση δεν θα χρειαζόταν να εξοφληθεί ποτέ. Κι έτσι συνεχιζόταν η κατάσταση, σε μια θηλιά που αυτοενισχυόταν συνεχώς με θετικές ανταποκρίσεις. Οι τεράστιοι υπολογισμοί για εξαγορές των οικονομικών θεσμών βρήκαν το αντίστοιχό τους στις μαζικές συσσωρεύσεις μη αφαλούς χρέους ιδιοκτητών σπιτιών και άλλων καταναλωτών.


Ακόμη και τώρα, που η κρίση έχει πέσει πάνω μας ολοκληρωτικά, είναι αδύνατο να την κατανοήσουμε, ή να βγάλουμε νόημα με συνάφεια απ’ αυτήν. Γιατί η κατάρρευση πραγματοποιείται αόρατα, και σε αργό ρυθμό. Στην πραγματικότητα δεν μπορείς να τη δεις ενώ συμβαίνει. Την επόμενη μέρα αφότου είχαν στερέψει όλες οι πιστώσεις, ο κόσμος έμοιαζε ο ίδιος με και την προηγούμενη. Σταδιακά, παρατηρείς ότι είχαν υπάρξει μικρές, αυξανόμενες αλλαγές. Κάποιες επιχειρήσεις έκλεισαν· υπάρχουν λιγότερα αυτοκίνητα έξω στο δρόμο· υπήρξαν λίγες περισσότερες διαρρήξεις στη γειτονιά μου. Αλλά η φύση αυτών των αναστατώσεων είναι τόσο σταδιακή που δεν μπορείς να δεις καν τις αλλαγές ευθέως.


Η κρίση αποτελεί καταστροφή, με την έννοια που περιέγραψε ο Maurice Blanchot: «η καταστροφή γκρεμίζει τα πάντα, αφήνοντας ταυτόχρονα τα πάντα ανέπαφα». Το σπίτι μου δεν άλλαξε από το διάστημα που χτύπησε η κρίση. Είναι εξωτερικά ακριβώς το ίδιο με πριν, και είναι το ίδιο άνετο για να ζει κανείς σ’ αυτό. Έχει ωστόσο μεταμορφωθεί με έναν απροσδιόριστο τρόπο. Έχει γίνει από πηγή ιδεατού πλούτου ένα επαχθές χρέος. Μόνο λίγα χρόνια νωρίτερα, το δικαίωμα εξαγοράς που είχα γι’ αυτό ήταν μεγαλύτερο από τον ετήσιο μισθό μου. Τώρα όμως, η αξία του στην αγορά είναι σημαντικά μικρότερη από την αρχική που ακόμη χρωστάω στην τράπεζα, σύμφωνα με τους όρους της υποθήκης μου.


Φυσικά, είμαι ένας από τους τυχερούς. Έχω ακόμη μια καλοπληρωμένη δουλειά· και είναι μια δουλειά, που ως μόνιμος πανεπιστημιακός, είναι απίθανο να χάσω. Θα μπορούσα να συνεχίσω να πληρώνω το δάνειό μου χωρίς να αθετήσω – ακόμη κι αν, για την ακρίβεια, πληρώνω ένα σημαντικό ποσό κάθε μήνα εις αντάλλαγμα μιας αξίας ιδιοκτησίας που δεν υπάρχει πια. Η τράπεζα θα συνεχίσει να έχει κέρδη από εμένα – ακόμη κι ενώ οι αποταμιεύσεις μου είναι στο αρνητικό, και κατεβαίνουν. Εξ αιτίας της επαγγελματικής μου κατάστασης, δεν θα αντιμετωπίσω τις συνέπειες αυτού του ελλείμματος ώσπου να αναγκαστώ να αποσυρθώ – κάτι που ελπίζω να καταφέρω να αναβάλω όσο περισσότερο γίνεται.


Δεν έχουν όλοι την δική μου καλή τύχη. Πολλοί άνθρωποι έχουν προβλήματα αυτή τη στιγμή – και όχι σε ένα αδιευκρίνιστο μέλλον. Εγώ ζω στο Ντητρόιτ, όπου η συνολική τιμή της ανεργίας, καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, είναι 23%. Έχω ένα φίλο που δουλεύει (όπως κάνουν τόσοι άνθρωποι εδώ, ή τουλάχιστον έκαναν) στη General Motors. Δεν έχει απολυθεί ακόμη· αλλά θα μπορούσε να συμβεί ανά πάσα στιγμή. Δεν έχει ιδέα τι θα συμβεί με τη General Motors τους επόμενους μήνες, καθώς η εταιρεία ξαναοργανώνεται μετά την παραλίγο χρεοκοπία της. Στη GM, ποτέ δεν ξέρεις προκαταβολικά αν, ή πότε, θα χάσεις τη δουλειά σου. Δεν ξέρεις ούτε αν έχουν απολυθεί άλλα άτομα. Αυτά τα πράγματα ποτέ δεν ανακοινώνονται. Συνειδητοποιείς ότι δεν έχεις δει κάποιον για ένα διάστημα· διασχίζεις το διάδρομο για το γραφείο του κι ανακαλύπτεις ότι είναι άδειο εδώ κι εβδομάδες.


Η πραγματική ερώτηση εδώ είναι για τη σχέση μας, ως ατόμων, με την οικονομία γενικά – ή με την αποκαλούμενη «ελεύθερη αγορά». Μας λένε ότι η αγορά έχει φτιαχτεί από άτομα σαν κι εμάς. Μας λένε ότι συνίσταται από τίποτα παραπάνω και τίποτα λιγότερο από την άθροιση δισεκατομμυρίων αποφάσεων της οποίες έλαβαν δισεκατομμύρια αυτόνομα άτομα, με τον καθένα μας να κάνει τις επιλογές για τον εαυτό μας. Κι όμως, στην πραγματικότητα βιώνουμε την αγορά σαν μια απέραντη, αναπόφευκτη δύναμη. Τη νιώθουμε σαν κάτι τελείως ξένο προς εμάς, πάνω στο οποίο δεν έχουμε καμία ισχύ, και το οποίο δεν μπορούμε να αποφύγουμε. Γι’ αυτό και η οικονομική καταστροφή είναι κάτι αόρατο, άπιαστο: επηρεάζει κάθε πτυχή της ζωής μας, κι όμως είμαστε ανίκανοι να το «δούμε», να το διακρίνουμε σαν μια πραγματική δύναμη, πίσω από τις καταφανείς επιδράσεις της.


Τα βάζουμε συνέχεια με την κυβέρνηση, γιατί μπορούμε να δούμε πάνω κάτω πως δουλεύει, και γιατί μας δίνει συγκεκριμένα άτομα να κατηγορήσουμε όταν κάτι πάει στραβά. Γι’ αυτό τόσο πολλοί Αμερικάνοι συμφώνησαν με τον Ronald Reagan όταν είπε ότι η κυβέρνηση ήταν το πρόβλημα – παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Reagan ήταν η κυβέρνηση. Η αγορά, αντίθετα, μοιάζει να είναι κάτι που απλά είναι εκεί – σαν τον καιρό, ίσως, ή σαν ένα σεισμό. Παραπονιόμαστε για τον καιρό όλη την ώρα, φυσικά – αλλά μόνο με τον τρόπο που παραπονιόμαστε για μια βροχερή μέρα. Ο,τιδήποτε περισσότερο θα ήταν σα να σπαταλάμε το σάλιο μας – εφόσον ξέρουμε ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα γι΄αυτό. Οι Αμερικάνοι θυμώνουν γιατί πρέπει να πληρώνουν φόρους· αλλά ακόμη κι αν γκρινιάζουν, βασικά αποδέχονται μοιρολατρικά τα εξοργιστικά υψηλά επιτόκια των πιστωτικών τους καρτών. Γι’ αυτό δεν υπάρχουν ταραχές, και διαμαρτυρίες στους δρόμους, στις ΗΠΑ σήμερα..


Πράγματι, ο ίδιος ο σκοπός της «ελεύθερης αγοράς» είναι να ενσταλάξει αυτό το είδος της μοιρολατρίας στους ανθρώπους. Η αγορά είναι κατά πολύ ένα εργαλείο πειθαρχίας κι ελέγχου. Ο Friedrich Hayek, νονός του νεοφιλελευθερισμού του εικοστού αιώνα εγκωμιάζει την «ελεύθερη αγορά» ακριβώς γιατί υποβάλλει τον «άνθρωπο» [sic] στην «πικρή αναγκαιότητα να υποβάλει τον εαυτό του σε κανόνες που δεν του αρέσουν με σκοπό να διατηρήσει τον εαυτό του ενάντια σε ανταγωνιστικές ομάδες.» Η αντικειμενική αξία της αγοράς είναι ότι «μας υποχρεώνει να είμαστε ελεύθεροι», μας υποχρεώνει να συμπεριφερόμαστε «λογικά» και «αποτελεσματικά», μας υποχρεώνει να ενεργούμε σύμφωνα με τα δικά μας ατομικά συμφέροντα — οποιεσδήποτε ευρύτερες σκέψεις είναι καταδικασμένες. Ηθική, αισθητική, συμπάθεια, αλληλεγγύη, και έγνοια για τους άλλους απλά αποκλείονται, με εξαίρεση το σημείο που μπορούν να πακεταριστούν σαν προϊόντα και να τεθούν προς πώληση. Το «σύστημα τιμολόγησης» εγκλείει, περιορίζει και δρομολογεί τη συμπεριφορά μας πολύ πιο αυστηρά, και αποτελεσματικά, από όσο θα μπορούσε οποιαδήποτε παρόρμηση βασισμένη στην απλή ωμή επιβολή. Κανένας κρατικός μηχανισμός, καμία «κυβερνητικότητα», κανένα μέτρο επιτήρησης και καμία μορφή εκπαίδευσης ή προπαγάνδα δεν κατάφερε να περιορίσει την ανθρώπινη ελευθερία τόσο κατανοητά – ή τόσο αόρατα – όπως το κατόρθωσε η «πειθαρχία της αγοράς».


Το να βλέπουμε την αγορά με αυτόν τον τρόπο είναι σα να κατανοούμε ότι οι κύκλοι απότομων ανόδων και πτωχεύσεων είναι εγγενείς στην ίδια της τη λειτουργία. Οι καπιταλιστικές οικονομίες είναι έμφυτα βουλιμικές, λειτουργώντας σύμφωνα με μια λογική καταβροχθίσματος και εμετού. Με άλλα λόγια, η κρίση δεν είναι ένα μικρόβιο, αλλά ένα χαρακτηριστικό. Η άνοδος των ακινήτων του πρώτου μισού αυτής της δεκαετίας εξυπηρέτησε το σκοπό να συσσωρευτεί μαζικά κεφάλαιο, και να μεταφερθεί πλούτος από σπιτικά μεσαίας και χαμηλότερης τάξης στον οικονομικό τομέα. Αλλά το τωρινό όργιο καταστροφής κεφαλαίου επίσης εξυπηρετεί για εδραιώσει αυτή τη συσσώρευση, ανακουφίζοντας τις πιέσεις της υπερ-συσσώρευσης και υπερπαραγωγής χωρίς να ανατρέπει μεροληψίες στη διανομή του πλούτου. Η άνοδος και η πτώχευση είναι ομοίως «αντικειμενικές» συνθήκες που αντιπαρέρχονται οποιαδήποτε επίκληση σε ηθικές ανησυχίες, και οποιαδήποτε άσκηση πολιτικής βούλησης. Μπορούμε να διαφωνούμε για το πως θα χειριστούμε αυτές τις συνθήκες, αλλά δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε το «δεδομένο» αυτών των ίδιων συνθηκών. Γι’ αυτό η απάντηση στις πολιτικές μας διαμάχες πάντα καταλήγει να είναι η ίδια. Το μόνο πράγμα που έχει σημασία είναι να εξυπηρετούμε τα συμφέροντα του οικονομικού τομέα: σε καιρούς άνθισης, ενθαρρύνοντας τους «νεωτερισμούς» του, και σε καιρούς πτώχευσης να τον απαλλάσσουμε.


Είναι πάντα μόνο αινιγματικό να λέμε (όπως οι ορθόδοξοι, νεοκλασικοί οικονομολόγοι συνηθίζουν να κάνουν) ότι η οικονομία της αγοράς βασικά τείνει προς την εξισορρόπηση, ταιριάζοντας ζήτηση και προσφορά και εναρμονίζοντας τους πόρους σε συμφωνία με τις επιθυμίες των ανθρώπων. Οι καλύτεροι καπιταλιστές οικονομολόγοι ξέρουν καλύτερα. Ο Joseph Schumpeter, για παράδειγμα, χλευάζει ανοιχτά τη θεωρία της ισορροπίας. Βλέπει την ουσία του καπιταλισμού σαν μια συνεχή διαδικασία «δημιουργικής καταστροφής»: μαζικά διασπαστικός, συνεχώς σε αναταραχή, και ενεργοποιημένος από μια δεσποτική μονοπώληση περισσότερο παρά από τον «τέλειο ανταγωνισμό» (που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει). Ο Hayek, από την πλευρά του, βασίζει το επιχείρημα υπέρ της αγοράς ακριβώς στο γεγονός ότι η «τέλεια γνώση», ότι η νεοκλασική θεωρία αποδίδει σε οικονομικούς παράγοντες είναι στην πραγματικότητα αστήρικτη. Ο Hayek επίσης μακαρίως αδιαφορεί, όπως παραδέχεται ελεύθερα, για το ότι «οι απρόσωπες αποφάσεις της αγοράς» είναι απολύτως «ασυμβίβαστες με μια πλήρη ικανοποίηση με τις θέσεις μας για την επιμεριστική δικαιοσύνη».


Οι Schumpeter και Hayek επιδεικνύουν τουλάχιστον κάποια επίγνωση του ανθρώπινου κόστους των μηχανισμών της αγοράς που επιδοκιμάζουν τόσο ένθερμα. Δεν μπορεί να ειπωθεί το ίδιο για τους νεοφιλελεύθερους οπαδούς και τους διαδόχους τους των τελευταίων τριάντα ετών. Το όραμα του Schumpeter για την δυναμική, επιχειρηματική καινοτομία, και η αίσθηση του Hayek για την οικονομία ως ένα αναδυόμενο, αυτο- οργανωμένο σύστημα (που ακριβώς ευδοκιμεί σε συνθήκες άσχετες με την ισορροπία) έχουν γίνει αξιωματικά σε αυτό το σημείο – στην Αριστερά καθώς και στη Δεξιά. Κανείς σχεδόν δεν έχει τη διάθεση να αμφισβητήσει της πεποιθήσεις του Schumpeter ή του Hayek, παρά το γεγονός ότι αυτές οι πεποιθήσεις φέρουν ένα μεγάλο μερίδιο ευθύνης που μας οδήγησαν στη – ή τουλάχιστον που νομιμοποίησαν – την καταστροφική κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα.


Τείνω να πω ότι το πρόβλημα στην πραγματικότητα είναι το χρήμα. Σχεδόν όλη η καπιταλιστική οικονομική θεωρία – βάζοντας στην άκρη αυτή του Keynes – παραδέχεται αυτό που ο Hayek αποκαλεί «η ουδετερότητα του χρήματος». Δηλαδή, το χρήμα θεωρείται ένα τελείως διαφανές μέσο, «ένας ουδέτερος σύνδεσμος μεταξύ συναλλαγών σε πραγματικά πράγματα και περιουσιακά στοιχεία» (Doug Henwood, επικαλούμενος τον Keynes) χωρίς το ίδιο να έχει εγγενείς επιδράσεις. Η «νομισματικότητα» του Milton Friedman και των οπαδών του διατείνεται πως «διαστρεβλώσεις» ενός κατά τ’ άλλα από τη φύση του τέλειου συστήματος αγοράς συμβαίνουν μόνο όταν η κυβέρνηση παρεμβαίνει στο «φυσικό» επίπεδο του αποθέματος χρημάτων.


Αλλά θα οφείλαμε να γνωρίζουμε – ύστερα από τον McLuhan όπως κι από τον Marx –ότι ένα «μέσο» ποτέ δεν είναι ουδέτερο. Μας φαίνεται απλά «διάφανο» γιατί είναι τόσο πανταχού παρόν· το παίρνουμε τόσο πολύ σαν δεδομένο που δεν καταφέρνουμε να προσέξουμε τους μηχανισμούς του. Αγνοούμε τις επιδράσεις του χρήματος για τον ίδιο λόγο που (όπως το έθεσε ο McLuhan) τα ψάρια αγνοούν το νερό. Το μόνο πράγμα που οι οικονομολόγοι δεν υπολογίζουν είναι η υλικότητα, και η ιδιαιτερότητα ως μέσου του ίδιου του χρήματος. Οι θεωρητικοί των μέσων θα έπρεπε να μελετούν περισσότερο το χρήμα ως μέσο, με τον ίδιο τρόπο που μελετούν την τηλεόραση, το βίντεο και το Web 2.0 ως μέσα – αλλά δυστυχώς, ως επί το πλείστον δεν το κάνουν. Και οι πολιτικοί οικονομολόγοι θα έπρεπε να στρέψουν την προσοχή τους στην υλικότητα των χρημάτων, αντί να τα θεωρούν απλά «μεσάζοντες που εξαφανίζονται».


Με το «υλικότητα του χρήματος» δεν εννοώ απλά τη φυσική υπόσταση των χρυσών ή των μεταλλικών νομισμάτων και των δολαρίων και των χάρτινων χρηματογράφων. Πάνω απ’ όλα χρειάζεται να υπολογίσουμε την υλικότητα, και την ιδιαιτερότητα του χρήματος ως μέσου, σαν την πιο εικονική και εφήμερη: το χρήμα που έχει φτιαχτεί από μονάδες και μηδενικά που κυκλοφορούν στο δίκτυο, και που παίρνει τη μορφή παράγωγων και μυστηριακών οικονομικών εργαλείων. Σε καμία από αυτές τις μορφές δεν είναι το χρήμα απλά ουδέτερο και διαφανές. Το ντελίριο της οικονομικής κερδοσκοπίας που μας οδήγησε στην τρέχουσα πανωλεθρία οφείλεται ακριβώς στο γεγονός ότι τα χρήματα δεν είναι απλά μια πιστή «αναπαράσταση» πλούτου που υπάρχει, συγκεκριμένα και απτά, σε άλλες μορφές· μάλλον, είναι κάτι που έχει τη δική του εγγενή πυκνότητα και βάρος.


Πολλοί άνθρωποι, και στη Δεξιά και στην Αριστερά, κατηγορούν για την κρίση τον πολλαπλασιασμό του «πλασματικού κεφαλαίου»: των χρημάτων που δεν στηρίζονταν σε συγκεκριμένο, φυσικό πλούτο. Θα έπρεπε να απορρίψουμε αυτόν τον τρόπο σκέψης, και να πούμε, αντίθετα, ότι πράγματα όπως ανταλλαγές πιστωτικών αθετήσεων είναι, τα ίδια, το ίδιο «πραγματικά» και «υλικά» όσο και τα σπίτια των οποίων οι υποθήκες είναι υποτίθεται, σε πολλούς βαθμούς απομάκρυνσης, βασισμένες. Σε τελική ανάλυση, αυτά τα σπίτια, δε θα είχαν χτιστεί ποτέ, εξ αρχής, αν δεν υπήρχαν τα οικονομικά εργαλεία στα οποία θα μπορούσαν να δώσουν σάρκα και οστά τα δάνεια που τους είχαν χορηγηθεί. Η μη ουδετερότητα του χρήματος, η προκατάληψη και μεροληψία του, πρέπει να είναι το σημείο εκκίνησης για κάθε αντιμετώπιση κάθε διακρατικού κεφαλαίου, και για ότι πρέπει να κάνουμε ώστε να ξεφύγουμε από την ολέθρια κυριαρχία του.

Ενώ ιστορίες εκτεταμένων κατασχέσεων έχουν ίσως το πιο ανθεκτικό ζήτημα της κρίσης στα ενυπόθηκα δάνεια υψηλού κινδύνου, ο Joe Deville φωτίζει κάποιες από τις πιο πεζές και καθημερινές πραγματικότητες του να ζει κανείς με δάνειο. Λόγω της κρίσης ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων και νοικοκυριών έχουν έρθει σε επαφή με ένα φάσμα τεχνικών που αποσκοπούν στην ανάκτηση του αναπτυσσόμενου όγκου οφειλομένου χρέους. Εν όψει των κάπως περιορισμένων κοινωνικο – τεχνικών μηχανισμών που έχει στη διάθεσή του ο πράκτορας που αναζητάει τον τρόπο να ισοφαρίσει το μη εξασφαλισμένο χρέος, ο Deville υποστηρίζει ότι ο συλλέκτης χρεών πρέπει να θέσει προκλήσεις που απευθύνονται στα συναισθήματά του εκπρόθεσμου οφειλέτη, λειτουργώντας σαν διασπαστικός υποκριτής του νοικοκυριού και να προσκολληθεί αναγκαστικά σε πεζές συνήθειες και πρακτικές ώστε να κατορθώσει να εισπράξει μέρος της εξόφλησης.


Η τροχιά της παρούσας ύφεσης μπορεί, ενδεχομένως, να θεωρηθεί ότι μετατόπισε την οικονομία από μια φάση δανεισμού σε μια φάση είσπραξης. Σε επίπεδο νοικοκυριών, αυτό σημαίνει ότι οι πρακτικές και οι τεχνολογίες είσπραξης φόρων έγιναν πιο ορατές, καθώς πάρα πολλά άτομα ήρθαν σε επαφή με ένα φάσμα τεχνικών που στοχεύουν στην απαίτηση του αυξανόμενου όγκου του ανεξόφλητου χρέους. Τα πιο ορατά και εντυπωσιακά μέτρα για την ανάκτηση αυτών των χρεών είναι οι κατασχέσεις, που γίνονται όλο και πιο κοινές τόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το θέαμα ατόμων και οικογενειών που εξαναγκάζονται να βγουν απ’ τα σπίτια τους αποτελεί μια ηχηρή υπενθύμιση των πραγματικών συνεπειών που έχει η εξάρτηση από εξασφαλισμένα δάνεια, ως μηχανισμός που παρέχει σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων ένα από τα πιο βασικά συστατικά στην ολοένα πιο περίπλοκη υλική υποδομή τους: μια στέγη πάνω απ’ τα κεφάλια τους.


Αλλά τα σπίτια αποτελούν επίσης κομβικά σημεία περάσματος για τους πιστωτές που επιδιώκουν την επιστροφή των μη εξασφαλισμένων δανείων-μέσω πιστωτικής κάρτας, κάρτες καταστημάτων, συμφωνία αγοραπωλησίας με δόσεις ή μη εξασφαλισμένο δάνειο. Η μη αποπληρωμή αυτών των δανείων δεν καταλήγει άμεσα στην απώλεια σπιτιού. Αντίθετα, στις επαφές μεταξύ οφειλετών και πιστωτών (ή των υπηρεσιών τους), το σπίτι γίνεται ένας διαφιλονικούμενος χώρος μέσω του οποίου οι τεχνολογίες είσπραξης έρχονται αντιμέτωπες με τις ρουτίνες της οικιακής ζωής. Πιο συγκεκριμένα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο οφειλέτης που δεν πληρώνει τα μη εξασφαλισμένα δάνεια του, προστατεύεται (με εξαίρεση τα αγαθά που αγοράστηκαν με δόσεις) σε μεγάλο βαθμό από το νόμο από επισκέψεις δικαστικών επιμελητών στο σπίτι.[1] Το αποτέλεσμα είναι ότι, τουλάχιστον μέχρι να φτάσει ένα χρέος σε σοβαρή καθυστέρηση, οι υπηρεσίες που προσπαθούν να το εισπράξουν διαθέτουν δυο μέσα, τις επιστολές και τα τηλεφωνήματα. Μέσω αυτών των δυο τεχνολογιών, ο εισπράκτορας χρεών επιδιώκει, τουλάχιστον για ένα διάστημα, να μετατρέψει το σπίτι σε χώρο οικονομικών υπολογισμών.[2]


Αξίζει να κάνουμε μια παύση για να σημειώσουμε τις σημαντικές προκλήσεις που τίθενται στη βιομηχανία είσπραξης χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο, από το γεγονός ότι περιορίζεται σ’ αυτό το (μετά βίας καινούργιο) ζεύγος κοινωνικο-τεχνικών μηχανισμών. Και τους δυο μηχανισμούς μπορεί κάποιος να τους αποφύγει (οι οφειλέτες συχνά ελέγχουν τα τηλεφωνήματα και δεν ανοίγουν τα γράμματα), κι ακόμη κι αν ένας οφειλέτης το κάνει, δεν υπάρχει η συγκινησιακή φόρτιση μιας συνάντησης πρόσωπο με πρόσωπο. (Στο ‘ελαφρό’ ειδησεογραφικό τμήμα της, μια εμπορική επιθεώρηση σημείωνε πρόσφατα ότι οι εισπράκτορες χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν κατέχουν ‘όλα τα εργαλεία που χρειάζονται’, σε αντίθεση με έναν τολμηρό Ρώσο εισπράκτορα που (όπως αναφέρεται) αύξησε τις επιστροφές του παίρνοντας μαζί του, πόρτα-πόρτα, μια αρκούδα. ‘Μας αρέσει αυτό το στιλ’, κατέληγε νοσταλγικά ο συγγραφέας).[3] Το σημερινό οικονομικό πλαίσιο διευρύνει αυτές τις δυσκολίες: σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη, 93 από τις 387 μεγαλύτερες υπηρεσίες είσπραξης χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκονται σε οικονομικό κίνδυνο.[4] Ένας σημαντικός αριθμός εταιριών παλεύουν για να προσαρμοστούν στο γεγονός ότι τα νοικοκυριά που βρίσκονται κάτω από αυξημένη οικονομική πίεση, απλώς δεν ανταποκρίνονται στις προτροπές των τεχνολογιών της είσπραξης φόρων όπως έκαναν στο παρελθόν. Όπως λέει ένας εκπρόσωπος της βιομηχανίας είσπραξης: ‘…Ενώ η βιομηχανία κατακλύζεται από περισσότερη δουλειά, οι επιχειρήσεις είσπραξης χρεών παλεύουν να πετύχουν διευθέτηση του χρέους με τον ίδιο τρόπο όπως πριν. Διαπιστώσαμε μια μεταστροφή στα πρότυπα αποπληρωμής προς την καταβολή μικρότερων ποσών σε μεγαλύτερη χρονική περίοδο, ενώ λιγότεροι οφειλέτες κάνουν μεγαλύτερες εφάπαξ αποπληρωμές’.[5] Ο οφειλέτης που δεν συμμορφώνεται θέτει, επομένως, στη βιομηχανία είσπραξης νέα και άγνωστα προβλήματα. Μολονότι ο όγκος της συνολικής είσπραξης μπορεί να αυξάνεται, το συνολικό ποσό που εισπράττεται επιτυχώς από τον κάθε οφειλέτη μειώνεται. Οι αριθμοί για τις αντιδράσεις και τις αλληλεπιδράσεις σε σχέση με τις τεχνολογίες είσπραξης χρεών ήταν λίγο-πολύ προβλέψιμοι, ενώ τώρα πρέπει να αποτιμηθούν και να εξεταστούν ξανά. Σ’ αυτό το πλαίσιο, τα τηλεφωνήματα που κάνουν οι πιστωτές κι οι υπηρεσίες είσπραξης χρεών, κι οι επιστολές που στέλνουν, δεν είναι παρά απόπειρες να εξασφαλίσουν ένα κομμάτι μιας πίτας που συρρικνώνεται συνέχεια, πόσο μάλλον που ένας οφειλέτης είναι πιθανό να οφείλει χρήματα σε πάνω από μια δωδεκάδα ανταγωνιστές (παράδειγμα, οι πελάτες του Consumer Credit Counselling Service, που εδρεύει στο Ηνωμένο Βασίλειο, όφειλαν κατά μέσο όρο χρήματα σε 7.6 διαφορετικούς πιστωτές το 2008).[6]


Οι δυσκολίες αυτές καθιστούν το σπίτι ένα καίριο πεδίο μάχης για τη βιομηχανία είσπραξης μη εξασφαλισμένων χρεών. Είναι ο χώρος όπου οι ανταγωνιστές συναντιούνται και προσπαθεί ο καθένας να αποκτήσει επαφή με έναν οφειλέτη που είναι είτε απρόθυμος είτε ανίκανος να πληρώσει. Ως τέτοιες, οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών μπορούν να θεωρηθούν ότι παίζουν το ρόλο τους στη ‘χρηματοποίηση’ της καθημερινής ζωής, σύμφωνα με την αναπτυσσόμενη φιλολογία (στο έργο του Paul Langley ειδικότερα).[7] Το έργο αυτό χαρτογραφεί, μερικές φορές με συναρπαστικό τρόπο, τον τρόπο με τον οποίο η καθημερινή ζωή γίνεται όλο και περισσότερο ένας πόρος για τις ροές της παγκόσμιας οικονομίας. Νομίζω, ωστόσο, ότι δεν δίνει προσοχή στη συγκινησιακή διάσταση της ζωής του νοικοκυριού, στα ενσαρκωμένα, συγκινησιακά μπερδέματα που ανακύπτουν μεταξύ του οφειλέτη και του χρέους του. Όταν επικεντρωνόμαστε, μ’ αυτόν τον τρόπο, στην επίδραση, βλέπουμε σύμφωνα με το έργο του Brian Massumi, το σώμα όχι απλώς ως τοποθεσία για την παραγωγή ‘νοήματος’, αλλά ως ένα πάντοτε ανοιχτό αντικείμενο που βρίσκεται σε μια διαδικασία (παρόλο που αυτή η περίπλοκη ανοιχτότητα βρίσκεται σε δυναμική σχέση με τις διαδικασίες κλεισίματος και απλοποίησης και τις μεθόδους αφαίρεσης), ενώ επιχειρεί να αιχμαλωτίσει τον καινοφανή δυναμισμό που απορρέει από ανθρώπους, σώματα, σκέψη, συγκίνηση και τεχνολογίες που γίνονται διασυνδεδεμένες και διαμορφώνονται μαζί (becoming together).[8]


Μπορούμε να δούμε τα πιθανώς περίπλοκα αποτελέσματα της συνύπαρξης του συναισθηματικού και οικονομικού παράγοντα στον οφειλέτη που δεν συμμορφώνεται, μέσα από το παράδειγμα της Ιβ, από την οποία πήρα συνέντευξη το 2008.[9] Η Ιβ είναι μετανάστρια πρώτης γενιάς από τη Νιγηρία και ανύπαντρη μητέρα τριών μικρών κοριτσιών, που ζει σε μια κατοικία που της παρέχει το κράτος, στο βόρειο Λονδίνο. Όταν τη συνάντησα, εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από την κοινωνική πρόνοια και είχε αποκτήσει σημαντικά χρέη (γύρω στις 10.000 λίρες), έχοντας χρησιμοποιήσει πιστωτικές κάρτες για να πληρώσει τα καθημερινά της έξοδα, για να συμπληρώσει το εισόδημά της από μια χαμηλά αμειβόμενη προσωρινή εργασία και για να τα βγάλει πέρα σε περιόδους ανεργίας. Όπως συμβαίνει με πολλούς οφειλέτες που δεν πληρώνουν, τον ρυθμό της καθημερινής ζωής της στο σπίτι διέκοπταν συχνά οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών, σε σημείο που απέκτησαν σταδιακά πρωταγωνιστικό ρόλο στο πλέγμα των σχέσεων στο νοικοκυριό. Πιο κάτω, η Ιβ αναφέρεται στο ρόλο που παίζουν οι επιστολές στην καθημερινή ρουτίνα της:

‘…όταν γυρίζεις, ω Θεέ μου, υπάρχει κανένα γράμμα για μένα, τίποτα λογαριασμοί; Έτσι, μερικές φορές όταν γυρίζω σπίτι η Τζένι μου λέει, μαμά αυτό είναι λογαριασμός; Ξέρετε, αρχίζουν ν’ ανησυχούν στην ηλικία τους, ξέρετε, μαμά, αυτό είναι λογαριασμός….κάθε φορά που έρχομαι είναι έτσι, ίσως διαισθάνονται ότι ανησυχώ για τους λογαριασμούς, γι’ αυτό λένε, αυτό είναι λογαριασμός; Είναι λογαριασμός;’


Για την Ιβ, η καθημερινή άφιξη των επιστολών είναι ένα κομβικό σημείο στη ρουτίνα του νοικοκυριού, που σε αυτή την περίπτωση εμπλέκει τα παιδιά της. Γι’ αυτά, το σχήμα του άμεσου μέλλοντος χρειάζεται να ερμηνευτεί από τα γράμματα στο χαλάκι της εισόδου: εάν είναι λογαριασμοί (από τους οποίους το μεγαλύτερο μέρος αφορά καταναλωτικό χρέος), θα έχουν να αντιμετωπίσουν το άγχος της μητέρας τους, καθώς εκείνη καλείται, με την επιστολή, να αντιμετωπίσει αμέσως την κατάσταση του χρέους της. Εάν όχι, μπορούν ίσως να ελπίζουν σε μια στιγμή ανακούφισης, με τις συνέπειες των εκκρεμών χρεών να αιωρούνται στο ‘περιβάλλον’ της ζωής της Ιβ. Όπως αυτή η ιστορία δείχνει, μέρος της δυναμικής που οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών ενεργοποιούν, είναι να καθιστούν τον χρόνο στο νοικοκυριό εντατικό, να διακόπτουν τον οικείο ρυθμό του και να κατασκευάζουν μια ξεχωριστή ‘στιγμή’ (αυτό μπορεί να θεωρηθεί ανάλογο της κοινωνικο-υλικής κατασκευής ανταλλαγών, που ο Michael Callon, ειδικότερα, περιγράφει) στην οποία εστιάζεται η προσοχή, απευθυνόμενες στα συναισθήματα των οφειλετών και αυτών που έρχονται σε επαφή μαζί τους.[10]


Αξίζει επίσης να επισημάνουμε πώς οι επαναλαμβανόμενες οικιακές εισβολές αυτών των μηχανισμών είσπραξης χρεών συνδέονται με το ξεδίπλωμα τόσο των συναισθημάτων όσο και της αποφασιστικής λογικότητας. Όπως περιγράφει η Ιβ:

‘Μόλις έρθει πρέπει να το ανοίξω….τουλάχιστον να ξέρω τι υπάρχει εκεί, αρχίζω να προετοιμάζω το μυαλό μου ή οτιδήποτε προς αυτή την κατεύθυνση. Το πρώτο πράγμα, μόλις ανοίξω την πόρτα βλέπω αν υπάρχει γράμμα, το πρώτο πράγμα, πριν ακόμη βγάλω το παλτό μου, ανοίγω το γράμμα και βλέπω με τι έχει να κάνει. Αν είναι κάτι που πρέπει να με πανικοβάλει, πανικοβάλλομαι. Αν είναι κάτι που μπορώ να βάλω κατά μέρος….Αν είναι κάτι που πρέπει να κάνω ένα τηλεφώνημα, κάνω αμέσως το τηλεφώνημα’.


Αυτό που κανονικά θα θεωρείτο μια απαίτηση είσπραξης χρέους που προκαλεί μια ιδιαίτερη συναισθηματική αντίδραση, περιγράφεται ίσως καλύτερα ως παραγωγή μιας συναισθηματικής αντίδρασης, που γίνεται πιο ατομική ως συναίσθημα και υπολογισμός. Η πολυπλοκότητα αυτής της εμπειρίας, ενώ είναι αναπόφευκτη αλλά όχι τελείως εμπειρικά προσιτή- είναι ότι πρέπει εν μέρει να ανοιχτεί η Ιβ. Αν πάρουμε (εσκεμμένα) τα λόγια της στην κυριολεξία, περιγράφει μια περίπλοκη τομή μεταξύ σώματος και υπολογισμού, που αρχίζει με την ‘προετοιμασία’ του μυαλού της έναντι της επιστολής, προκειμένου να φέρει το μυαλό/σώμα της στην αναγκαία κατάσταση προνοητικότητας ώστε να είναι σε θέση να χειριστεί οτιδήποτε της ζητηθεί. Αυτό ενέχει μια διαδικασία διαχωρισμού: το σώμα της πρέπει να είναι έτοιμο να μπει σε μια διαδικασία πανικού, αλλά το μυαλό της πρέπει να είναι έτοιμο να δράσει, να εμπλακεί σε μια ορθολογικά προσδιορισμένη δράση, ανεξάρτητα αν βάλει την επιστολή στην άκρη ή αν κάνει το τηλεφώνημα. Ο πανικός και η σαφώς προσδιορισμένη ‘ εκλογικευμένη’ δράση, με σώμα και πνεύμα, χρειάζονται, σύμφωνα με την περιγραφή της Ιβ, να ‘γίνουν’ ξεχωριστά ( Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτό ενέχει μια ταυτόχρονη διαδικασία επανασυνδυασμού, που δεν θα περιγράψω εδώ). Ωστόσο, δεν πρόκειται για το απλό αποτέλεσμα των περιεχομένων της επιστολής, αλλά για την πρόβλεψη ενός μέλλοντος που δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί , όπου οι σωματικές καταστάσεις συνυπάρχουν σε μια κατάσταση μη πραγματοποιημένης ύπαρξης, έτοιμες να ξεδιπλωθούν και να πραγματοποιηθούν πλήρως όπως απαιτείται, από τη στιγμή που θα ανοιχθεί η επιστολή. Περιγράφοντας τον περίπλοκο διαχωρισμό πνεύματος και σώματος, λογικής και συναισθήματος, η Ιβ περιγράφει επίσης τις αντιφάσεις που γεννώνται και τους περιορισμούς των παραδοσιακών μεταφυσικών κατηγοριών ‘κοινής λογικής’. Το πνεύμα και το σώμα είναι αμέσως αλληλοεξαρτώμενα, και παρόλα αυτά πρέπει να πραγματοποιηθούν μέσω του έργου του διαχωρισμού.


Σε μια κατάσταση όπου οι οφειλέτες παλεύουν για να ανταποκριθούν στις πιο άμεσες βασικές ανάγκες τους, είναι απίθανο να δώσουν προτεραιότητα στην αποπληρωμή των χρεών τους. Συχνά, λοιπόν, μόνο όταν γίνονται μέρος της ενσαρκωμένης, συναισθηματικής ζωής του νοικοκυριού, οι εισπράκτορες φόρων μπορούν να ελπίζουν ότι θα πετύχουν τουλάχιστον ένα μέτρο αποπληρωμής. Ο εισπράκτορας χρεών πρέπει να θέτει συναισθηματικές προκλήσεις στον οφειλέτη που δεν πληρώνει, να ενεργεί ως κάποιος που παρεμβαίνει στο νοικοκυριό, να προσκολλάται στην ανιαρή ρουτίνα και πρακτική. Για τον οφειλέτη που δεν πληρώνει, όμως, αυτό σημαίνει ότι το σπίτι γίνεται ένας χώρος τακτικών, ενοχλητικών εισβολών, που δεν επιδρούν μόνο στον ίδιο, αλλά και στα άλλα μέλη του νοικοκυριού. Όπως δείχνει το προηγούμενο, σύντομο παράδειγμα, η σκιαγράφηση των συναισθηματικών διαστάσεων της είσπραξης χρεών δείχνει περισσότερα από την ‘εμπειρία’ του να είσαι εκπρόθεσμος οφειλέτης. Στην έρευνά μου, υποστηρίζω ότι οι στιγμές που αυτοί από τους οποίους παίρνουμε συνέντευξη βρίσκονται σε ένταση δείχνουν ότι και οι ίδιες οι πραγματικότητες περνούν από διαδικασίες εξατομίκευσης: αυτό, σύμφωνα με τον Stengers, περιγράφει πώς η πραγματικότητα ‘μεταμορφώνεται’ και ‘αποκαλύπτεται’ με πολλούς τρόπους, πώς το οντολογικό κλείσιμο κατηγοριών όπως το σώμα, το πνεύμα, ο ορθολογισμός, το συναίσθημα, ταράσσονται και διαμορφώνονται από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ τεχνολογιών είσπραξης χρεών και οφειλετών που δεν πληρώνουν.[11] Το να είσαι οφειλέτης που δεν πληρώνει, είναι σα να είσαι φτιαγμένος για να αισθάνεσαι τον κόσμο διαφορετικά. Αλλά, επίσης, να τον αισθάνεσαι ανήσυχα.


Σημειώσεις

[1] – Αν η προσφορά του οφειλέτη για μερική αποπληρωμή δεν γίνει δεκτή, ο πιστωτής (ή ο πράκτοράς του) μπορεί να ζητήσει μία δικαστική απόφαση (County Court Judgement), όπου το δικαστήριο αποφασίζει για το μηνιαίο ποσό που οφείλει να πληρώνει στον πιστωτή ανάλογα με την οικονομική του κατάσταση. Μόνο σε περίπτωση που ο οφειλέτης αθετήσει αυτή τη συμφωνία, χωρίς να υπάρχει δικαιολογημένη αλλαγή των συνθηκών, μπορεί ο πιστωτής να ζητήσει από το δικαστήριο να ορίσει δικαστικό κλητήρα για να κατασχέσει μέρος της περουσιακής ιδιοκτησίας του οφειλέτη (πχ. το αυτοκίνητό του).

[2] – Χρησιμοποιώ τον όρο εισπράκτορας χρεών χωρίς να αναφέρομαι αποκλειστικά στις ειδικευμένες εταιρίες είσπαξης χρεών (DCAs), αλλά ευρύτερα σε όσους προσπαθούν να ανακτήσουν το χρέος που δεν μπορεί να πληρωθεί (που μπορεί να είναι ή να μην είναι ο αρχικός πιστωτής).

[3] – Credit Today, “The bear necessities,” Credit Today, Σεπτέμβριος 2008, 66.

[4] – Plimsoll, “Debt Collection Agencies Plimsoll Portfolio Analysis,” (Stockton- on- Tees: Plimsoll, 2009).

[5] – Ken Maynard, “What’s in store for debt buyers?,” Credit Management (2009): 21.

[6] – CCCS, “CCCS Statistical Yearbook 2008,” (Leeds: Consumer Credit Counselling Service, 2009), 16. Όπως σημειώνεται στην έκθεση, η τιμή του μέσου όρου ενδεχομένως διαστρεβλώνεται από την παρουσία ενός μικρού αριθμού περιπτώσεων όπου οφειλέτες χρωστούν χρήματα σε έναν ασυνήθιστα μεγάλο αριθμό πιστωτών. Ακόμα, αυτός ο αριθμός δεν είναι αντιπροσωπευτικός του συνόλου των οφειλετών στη Μεγάλη Βρετανία, αφού σχετίζεται μόνο με αυτούς που μετέχουν στα προγράμματα CCCS Debt Management (από τα οποία συχνά αποκλείονται περιπτώσεις οφειλετών με χαμηλά εισοδήματα)

[7]- Βλ. για παράδειγμα: Paul Langley, “Uncertain subjects of financialization,” Cultural Critique 67-91 (2007); Paul Langley, “The making of investor subjects in Anglo-American pensions” Environment and Planning D: Space and Society 24 (2006); Paul Langley, “Securitising suburbia: the transformation of Anglo-American mortgage finance,” Competition & Change 10 (2006); Paul Langley, The everyday life of global finance: Saving and borrowing in America (Oxford: Oxford University Press, 2008); and Randy Martin, Financialisation of daily life (Philadelphia: Temple University Press, 2002).

[8]- Brian Massumi, Parables for the virtual: Movement, affect, sensation (Durham, NC and London: Duke University Press, 2002).

[9]- Το Ιβ είναι ψευδώνυμο. Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διδακτορικής μου έρευνας. Το 2008 έκανα 20 συνεντεύξεις με πρόσωπα που είχαν πρόσφατα αντιμετωπίσει υψηλά ανεξόφλητα χρέη και η πλειοψηφία των οποίων δεν έχει μπορέσει ακόμα να τα αποπληρώσει. Ήρθα σε επαφή με αυτούς τους 20 συνομιλητές μου με τη βοήθεια δύο μη-κερδοσκοπικών συμβουλευτικών οργανώσεων στη Μεγάλη Βρετανία: την Consumer Credit Counselling Service και την Money Advice Trust (which runs National Debtline), όπως και από προσωπικές επαφές.

[10]- Michel Callon, “Introduction: the embeddedness of economic markets in economics,” στο The laws of the markets, επ. Michel Callon (Oxford: Blackwell, 1998); Michel Callon, Cecile Méadel, και Vololona Rabeharisoa, “The economy of qualities,” Economy and Society 31, νο. 2 (2002); και Michel Callon and Fabian Muniesa, “Peripheral vision: Economic markets as calculative collective devices,” Organization Studies 26, νο. 8 (2005).

[10]- Isabelle Stengers, “Whitehead’s account of the sixth day,” Configurations 2005, νο. 13 (2005): 42.

Ο οικονομολόγος Gary Dymski μιλάει για τα αίτια της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και τις δυνατότητες που ανοίγονται για τον επανασχεδιασμό του πιστωτικού συστήματος, της εργασίας, και των δημόσιων επενδύσεων. Ο Dymski καλεί την αριστερά να ξεκινήσει μια περιεκτική συζήτηση για τον οικονομικό προγραμματισμό, μια συζήτηση που να περιλαμβάνει όλες τις φωνές ανά τον πλανήτη.


Μια συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Ξεκινώντας από τις αιτίες της κρίσης, μπορούμε, πολύ σχηματικά, να τις χωρίσουμε σε δυο μεγάλες κατηγορίες: Η μια έχει να κάνει με την ευθύνη: την ανεύθυνη συμπεριφορά ανώτερων στελεχών, τη μαζική μη συμμόρφωση των Αμερικανών της εργατικής τάξης στις πληρωμές των στεγαστικών δανείων τους. Η άλλη έχει να κάνει με τη δομή: τον χαρακτήρα της οικονομικής ανάπτυξης που αυξάνει το χρέος. Ποια νομίζετε ότι ήταν η αλληλεπίδραση αυτών των δυο μεγάλων κατηγοριών σε αυτή την περίπτωση;


Gary Dymski: Πρέπει να αναζητήσουμε την προέλευση της κρίσης στην απαρχή της νεοφιλελεύθερης εποχής. Ας πάρουμε την τραπεζική κρίση στις αρχές της δεκαετίας του 1980, στις ΗΠΑ και αλλού. Στις ΗΠΑ, είχαμε την αργή κατάρρευση του συστήματος Bretton Woods, που δεν μπόρεσε να επιβιώσει σε ένα περιβάλλον υψηλών επιτοκίων. Είχαμε την εξαιρετικά επιθετική στρατηγική του Paul Volcker, που νίκησε τον πληθωρισμό οδηγώντας τα ποσοστά των επιτοκίων σε επίπεδα χωρίς προηγούμενο. Στο πλαίσιο αυτό, υπήρχε, επίσης, τραπεζική κρίση: οι τράπεζες, που είχαν δανείσει πολλά χρήματα στη Λατινική Αμερική και υπέφεραν από τη μη συμμόρφωση του Μεξικού, ξεπέρασαν την κρίση με την αναδιαμόρφωσή τους μέσα από ενοποιήσεις, συγχωνεύσεις. Υπάρχει μια πιο λεπτομερής ιστορία πίσω απ’ αυτή την εξέλιξη, αλλά η κατάληξη είναι ότι οι τράπεζες άρχισαν να εστιάζουν ξανά στο ελεύθερο εισόδημα και η διαδικασία της τιτλοποίησης έγινε βασική συνιστώσα του τραπεζικού συστήματος.


Αρχικά, είχε να κάνει απλώς με την τιτλοποίηση των στεγαστικών δανείων plain vanilla. Στα τέλη του 1980, ωστόσο, διαμορφώθηκε μια νέα παγκόσμια δομή: οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν συστηματικό εμπορικό έλλειμμα που χρηματοδοτείτο από τη ροή ξένων κεφαλαίων και επεδίωκαν ασφαλείς επενδύσεις, κυρίως σε στεγαστικά με χρεόγραφα κι αυτή έγινε, μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990, η μεγαλύτερη αγορά στον κόσμο. Στο μεταξύ, η ανισότητα και η φτώχια αυξάνονταν. Οι μεταναστευτικές διαδικασίες, κυρίως σε ό, τι αφορά τη μετανάστευση εργατών, έγιναν διαδεδομένες στις Ηνωμένες Πολιτείες και, συνεπώς, η αγορά εμβασμάτων έγινε πολύ σημαντική.


Στο μέσο της δεκαετίας του 1990, οι τράπεζες άρχισαν να αναζητούν πιο ριψοκίνδυνους τρόπους για να έχουν εισφορές. Υπήρξε τραπεζικός ανταγωνισμός σε σχέση με την εξυπηρέτηση ανθρώπων χαμηλότερων εισοδημάτων, κυρίως σε ό, τι αφορά τα εμβάσματα, κι οι τράπεζες άρχισαν να παράγουν μια σειρά χρηματοοικονομικών προϊόντων για ανθρώπους με χαμηλότερα εισοδήματα και κοινωνικά αποκλεισμένους. Ειδικά τα στεγαστικά υψηλού ρίσκου εφευρέθηκαν ως τρόπος εκμετάλλευσης, αρχικά, των φυλετικών μειονοτήτων. Είναι πολύ σημαντικό να καταλάβουμε ότι υπήρξε πολύχρονος αγώνας κατά των φυλετικών διακρίσεων στις χρηματοπιστωτικές αγορές, ειδικά σε ό, τι αφορά τη στέγαση, στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Τα νέα χρηματοοικονομικά προϊόντα απευθύνονταν αρχικά στους ιδιοκτήτες σπιτιών. Τους προσέφεραν δεύτερες υποθήκες για τα σπίτια τους, έτσι ώστε να μπορούν ουσιαστικά να πάρουν μετρητά. Ήταν οικογένειες που χρειάζονταν χρήματα…σε περίπτωση που δεν θα μπορούσαν να ανταπεξέλθουν στο δανεισμό, οι τράπεζες θα τους έπαιρναν τα σπίτια. Ως αποτέλεσμα, στο τέλος της δεκαετίας του 1990, οι Αφροαμερικανοί λάμβαναν περισσότερα δάνεια υψηλού ρίσκου παρά κανονικά δάνεια.


Καθώς η στεγαστική φούσκα απογειωνόταν και το μεγάλο κεφάλαιο αναζητούσε μια εναλλακτική στη φούσκα της Τεχνολογίας της Πληροφορίας που είχε καταρρεύσει, στήθηκε αρχικά ένας μηχανισμός ριψοκίνδυνης πίστωσης σε ιδιοκτήτες σπιτιών που το εισόδημά τους δεν μπορούσε να αντέξει τις τιμές των ακινήτων που εκτινάσσονταν στα ύψη. Έτσι, ολόκληρο το οικοδόμημα της κερδοσκοπικής οικονομίας απογειώθηκε. Τότε, πολλοί άνθρωποι στις Ηνωμένες Πολιτείες αγόρασαν υπερτιμημένα σπίτια, με εκμεταλλευτικά δάνεια. Ένα τεράστιο οικοδόμημα πολύ ριψοκίνδυνων δανείων, που εξαρτώντο όλα από τη διαιώνιση της στεγαστικής φούσκας, ακόμη κι όταν τα εισοδήματα της εργατικής τάξης λίμναζαν.


Στο μεταξύ, η Γουόλ Στριτ είχε τρελαθεί…με άπληστες μεγα-τράπεζες και μεσάζοντες, που χειρίζονταν αυτά τα πολύ ριψοκίνδυνα δάνεια ως ασφαλή χρεόγραφα τρία A .


Όλα αυτά, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος χαρτονομισμάτων των Ηνωμένων Πολιτειών διανέμονταν ανά τον κόσμο κι ότι άλλες ευρωπαϊκές και ασιατικές τράπεζες τα έπαιρναν, ωθούμενες από απληστία και από τον ανταγωνισμό, μας έφεραν στο χάος στο οποίο βρισκόμαστε σήμερα.


Π.Χ.: Μιλώντας για το χάος….παρόλο που η κρίση έχει ακόμα τρομερές συνέπειες στις ζωές δισεκατομμυρίων ανθρώπων, παρουσιάζει επίσης κάποια ‘ανοίγματα’ για πιθανές μετατροπές του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού συστήματος. Θα ήθελα να δούμε τους σημερινούς βασικούς μηχανισμούς της παγκόσμιας οικονομικής αρχιτεκτονικής και να σας ρωτήσω πώς αντιμετωπίζει η Αριστερά τη μετατροπή τους. Ας αρχίσουμε με την πίστωση.


Gary Dymski: Πριν από την κρίση, η Αριστερά είχε δυο αιτήματα σε σχέση με την πίστωση. Το ένα ήταν, στο πλαίσιο των Ηνωμένων Πολιτειών ειδικότερα, η επανεπένδυση στην κοινότητα. Είναι κάτι σαν αναπτυξιακή πίστωση. Στη Βραζιλία, για παράδειγμα, σημαίνει πιστώσεις σε ανθρώπους που ζουν σε περιοχές, οι οποίες αρχίζουν να αναπτύσσονται, όπως στα βορειοανατολικά. Σε άλλα μέρη, μπορεί να έχει άλλη σημασία. Η γενική ιδέα είναι ότι οι τράπεζες που διαθέτουν μεγάλη αγορά, στην οποία υπάρχουν και πιο ασφαλείς και εύποροι πελάτες, υποχρεώνονται να δώσουν προσιτές πιστώσεις που μπορούν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη ολόκληρης της αγοράς. Οι τράπεζες , δηλαδή, θα μπορούσαν να δανείσουν στις διαστικές περιοχές στις Ηνωμένες Πολιτείες, στις περιοχές χαμηλότερων εισοδημάτων, και να δώσουν δάνεια βιώσιμα. Προτείνω να δούμε το μοντέλο της BNDES στη Βραζιλία. Υπάρχουν τραπεζικά προβλήματα στη Βραζιλία, αλλά η παρουσία δημόσιων και ημι-δημόσιων ιδρυμάτων έχει ριζική επίδραση στην πιστωτική αγορά.


Το δεύτερο αίτημα που είχε η Αριστερά πριν απ’ την κρίση αφορούσε τις μικρο-πιστώσεις, σχεδιασμένες ειδικά για τους φτωχούς.


Άκουσα κάποιους διανοούμενους της Αριστεράς να λένε, μετά την κρίση, ‘όχι άλλα δάνεια υψηλού ρίσκου’. Αυτή είμαι μια άποψη που πρέπει να αποδομήσουμε. Εάν εννοούμε ‘όχι άλλα δάνεια βασισμένα στην κερδοσκοπία στους κερδοσκόπους’, έχει καλώς. Είναι σημαντικό, όμως, να θυμόμαστε ότι πολλά από τα δάνεια που προσφέρονταν με τη μορφή χρεογράφων υψηλού ρίσκου, τα οποία απέτυχαν και τώρα είναι τοξικά, δίνονταν σε ανθρώπους της εργατικής τάξης που προσπαθούσαν να γίνουν ιδιοκτήτες σπιτιών, που προσπαθούσαν να στείλουν τα παιδιά τους σχολείο.


Εμείς, η Αριστερά, πρέπει να πιέσουμε, για παράδειγμα, για προσιτή στέγαση. Χρειαζόμαστε πιο σταθερό και πιο ασφαλές πραγματικό εισόδημα για την εργατική τάξη. Χρειαζόμαστε να παρέχουμε πίστωση που να είναι δίκαιη για όλους τους ανθρώπους. Χρειαζόμαστε τράπεζες που δέχονται να μοιραστούν τα ρίσκα, αντί να επιχορηγούν απλώς τους πλούσιους. Πρέπει να πιέσουμε για ένα κίνημα κοινοτικής επανεπένδυσης σε όλες τις χώρες, πρέπει να εισαγάγουμε μια κριτική συζήτηση για τις κοινωνικές ευθύνες των τραπεζών.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι τα υπάρχοντα ιδρύματα είναι ικανά να αναδιαμορφώσουν την πίστωση με τους τρόπους που περιγράψατε;


Gary Dymski: Φοβούμαι ότι όχι, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Ας πάρουμε το εθνικό επίπεδο: σήμερα, στις Ηνωμένες Πολιτείες γίνεται μια προσπάθεια να ισχυριστούμε ότι οι μεγα-τράπεζές μας μπορούν να συνεχίσουν ως είχαν, σα να μη συνέβη τίποτα. Ακόμη και το υπουργείο Οικονομικών, υπό την κυβέρνηση Ομπάμα, άρχισε μια ροή πίστωσης, δίνοντας ομοσπονδιακή υποστήριξη στα νέα χρεόγραφα για πιστώσεις που προέρχονται από τράπεζες. Με άλλα λόγια, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αντί να πει ότι θα χρηματοδοτήσει δάνεια σε μικρές επιχειρήσεις και λοιπά, έδωσε επιχορηγήσεις για τα χρεόγραφα. Ωστόσο, ελάχιστες είναι οι τράπεζες που παίζουν στην αγορά χρεογράφων. Η πολιτική του υπουργείου Οικονομικών διαιώνισε την ιδέα της σωτηρίας των μεγάλων τραπεζών.


Οι μεγάλες τράπεζες δεν ενδιαφέρονται για την εντοπισμένη γνώση, για όλους τους παράγοντες που έχω περιγράψει στο έργο μου για την οικονομία της ασύμμετρης πληροφόρησης, που είναι βασικοί για την τόνωση της τοπικής ανάπτυξης. Τη γνώση αυτή κατέχουν μόνο οι τοπικές, μικρές τράπεζες που η κυβερνητική πολιτική άφησε εκτός.


Σε διεθνές επίπεδο, τώρα, το γεγονός ότι η G20 έδωσε 1.1 τρις δολάρια στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και όχι σε μια επενδυτική υπηρεσία είναι τρομερό. Πρέπει, αντίθετα, να αναθεωρήσουμε πλήρως το ρόλο του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, σήμερα, ή ακόμη και τους λόγους που το ΔΝΤ χρειάζεται να υπάρχει.


Π.Χ.: Το δεύτερο: η εργασία. Ισχύει ακόμη το παλιό αίτημα της Αριστεράς για πλήρη απασχόληση; Ή πρέπει η Αριστερά να σκεφτεί προς την κατεύθυνση του διαχωρισμού μεταξύ απασχόλησης και εισοδήματος και την καθιέρωση ενός βασικού εισοδήματος για όλους;


Gary Dymski: Η κρίση δείχνει για άλλη μια φορά το χάσμα που υπάρχει μεταξύ των εργαζόμενων με ασφαλές εισόδημα και των πιο ευέλικτων τομέων της αγοράς εργασίας.


Είναι δύσκολο σήμερα να φανταστούμε τη δημιουργία ενός ημι μονοπωλιακού εταιρικού τομέα, που να παρέχει σταθερά κέρδη στις μεγάλες εταιρίες, ώστε αυτές, με τη σειρά τους, να είναι σε θέση να συνάπτουν συμβόλαια για ασφαλές εισόδημα με μαζικούς αριθμούς εργατών για μεγάλη χρονική περίοδο. Είναι δυνατόν να εντοπίσουμε τομείς της εργατικής τάξης όπου η εργασία είναι πιο σταθερή και πρέπει, ασφαλώς, να προστατευθούν. Η τρέχουσα πραγματικότητα, όμως, είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος της εργατικής δύναμης δεν είναι συνδικαλισμένο για να αγωνιστεί γι’ αυτά τα δικαιώματα.


Χρειαζόμαστε μια ευρύτερη ομπρέλα εγγυήσεων για τους εργαζόμενους, αλλά πώς θα τους τις δώσουμε; Για να έρθουμε στο άλλο σκέλος της ερώτησης, πολλά πράγματα που οι άνθρωποι κάνουν και θεωρούνται ή δεν θεωρούνται εργασία, δεν αμείβονται όπως θα έπρεπε. Από αυτή την άποψη, η ιδέα για οικουμενικό βασικό εισόδημα είναι σημαντική. Η οργάνωση μιας τέτοιας πολιτικής είναι πολύ δύσκολη. Θα μπορούσαμε να τους σπρώξουμε όλους στην αυτό-απασχόληση, να ισχυριστούμε ότι μπορούν όλοι να γίνουν επιχειρηματίες, ότι μπορούν όλοι να πάνε να πουλήσουν μήλα στο δρόμο. Αυτός είναι ο κόσμος του Hernando de Soto, αλλά δεν βρισκόμαστε ακόμη εκεί. Αν δώσεις σε όλους δικαιώματα ιδιοκτησίας, δεν σημαίνει ότι θα μπορούν να κάνουν το δικό τους κεφάλαιο. Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι αγωνίζονται σκληρά για να εξασφαλίσουν ένα εισόδημα, συχνά με μερική και ευέλικτη απασχόληση.


Κατά τη γνώμη μου, τα σχήματα για βασικό εισόδημα θέτουν τεράστια προβλήματα σχεδιασμού σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η Αριστερά πρέπει να εγκαινιάσει μια περιεκτική συζήτηση για τον προγραμματισμό, μια συζήτηση που να περιλαμβάνει όλες τις φωνές ανά τον πλανήτη.


Π.Χ.: Μια από τις συνέπειες της κρίσης είναι η επαναφορά του κράτους στη διαχείριση της οικονομίας. Πού πρέπει όμως να επικεντρωθούν τα κρατικά επενδυτικά προγράμματα; Στις πράσινες τεχνολογίες; Στην παιδεία; Στην Τεχνολογία της Πληροφορίας;


Gary Dymski: Ασφαλώς χρειαζόμαστε ένα πράσινο μέλλον. Ασφαλώς μας αρέσει να φανταζόμαστε ότι μια ανεπτυγμένη πράσινη οικονομία μπορεί να γίνει σταθεροποιητική δύναμη για την απασχόληση της εργατικής τάξης σε όλες τις χώρες. Κι ίσως μια μέρα αυτό να συμβεί….αλλά ακόμη δεν βρισκόμαστε εκεί. Στην πραγματικότητα, πολλές από τις υπάρχουσες πράσινες τεχνολογίες δεν έχουν τόσο υψηλό αριθμό απασχολούμενων, δεν είναι καλά επεξεργασμένες από οικονομικής πλευράς. Στο σημείο που βρισκόμαστε, μια μαζική παγκόσμια επένδυση στις πράσινες τεχνολογίες είναι πιθανό να έχει ως κατάληξη να μπουν πολλά χρήματα σε λίγες τσέπες.


Σε ό, τι αφορά στο ρόλο του κράτους στην οικονομική ανάπτυξη, πρέπει πρώτα να σκεφτούμε τους κοινωνικά αποκλεισμένους και τους μετανάστες εργάτες. Ας εξετάσουμε τις περιοχές απ’ όπου προέρχονται οι μετανάστες εργάτες, τους τρόπους που αυτές διασυνδέονται με τις χώρες με μεγαλύτερο εισόδημα κι ας σκεφτούμε ολιστικά. Οι σχέσεις είναι πολύπλοκες και ρευστές αλλά ασφαλώς πρέπει να χτίσουμε πιο βιώσιμους χώρους στους οποίους οι άνθρωποι να μπορούν να αποκτούν εισόδημα και να ζουν τη ζωή τους.


Θα προτιμούσα λοιπόν να ξεκινήσω απ’ αυτά τα άλυτα προβλήματα και να προσπαθήσω να είμαι δημιουργικός σε σχέση με τα επενδυτικά σχέδια και τους τρόπους για την καθιέρωση ροής εισοδήματος και τη δημιουργία πλούτου που να κάνουν αυτούς τους κύκλους μάλλον ηθικούς παρά εκμεταλλευτικούς. Χρειαζόμαστε κράτη που να εργάζονται για την ανθρωπότητα ως σύνολο και ασφαλώς δεν χρειαζόμαστε μια αντιδραστική Παγκόσμια Τράπεζα, αλλά μια παγκόσμια επενδυτική αρχή, υπόλογη στην παγκόσμια εργατική τάξη. Ένα τέτοιο ίδρυμα θα αποτελεί πάντοτε αντικείμενο διαμάχης και αντιπαραθέσεων, αλλά σίγουρα είναι καιρός να σκεφτούμε κάτι διαφορετικό από τα σημερινά παγκόσμια χρηματοοικονομικά ιδρύματα.

Interview with Y. Stournaras – Συνέντευξη με τον Γ. Στουρνάρα from Re-public on Vimeo.


Παύλος Χατζόπουλος: Κύριε Στουρνάρα, πολλοί αναλυτές μιλούν για το τέλος του φιλελευθερισμού. Ο Joseph Stiglitz έκανε την αναλογία μεταξύ της πτώσης του τείχους του Βερολίνου και του τι σήμαινε αυτό για το τέλος του κομμουνισμού, το θάνατο του κομμουνισμού, και την παγκόσμια οικονομική κρίση σε σχέση με το θάνατο του φιλελευθερισμού. Ήθελα να σας ρωτήσω, συμφωνείτε ή διαφωνείτε μ’ αυτή την εκτίμηση;


Γιάννης Στουρνάρας: Σε γενικές γραμμές συμφωνώ, με ορισμένες εξαιρέσεις θα έλεγα. Αυτό που έγινε σηματοδοτεί το τέλος της θεωρίας ότι οι αγορές, και ειδικά οι τραπεζικές, οι χρηματοπιστωτικές, μπορούν να αυτορυθμίζονται. Αυτό νομίζω ότι έχει τελειώσει και αν σηματοδοτεί κάτι άλλο είναι ο πλήρης θρίαμβος των ιδεών του Keynes για την οικονομία. Όμως, δεν σηματοδοτεί, κατά τη γνώμη μου, με τίποτα την επιστροφή σε έναν κρατισμό παλαιού τύπου. Δηλαδή, σαφώς θέλουμε ένα κράτος καλύτερο, επόπτη, κοινωνικό, όχι όμως ένα κράτος-επιχειρηματία.


Π.Χ.: Ως τι, μπορούμε να πούμε, ότι πεθαίνει ο φιλελευθερισμός; Ως ιδεολογία, ως σύστημα αξιών στη βάση του οποίου έχει οικοδομηθεί ένα παγκόσμιο οικονομικό σύστημα;


Γιάννης Στουρνάρας: Θα σας πω μια φράση, την οποία έχω στο νέο μου βιβλίο. Αυτό που με τράβηξε ήταν μια φράση που βρήκα στο βιβλίο του Βρετανού ιστορικού Carr, ο οποίος πέθανε πριν από αρκετά χρόνια. Αυτό το βιβλίο γράφτηκε λοιπόν το 1961, είχε τίτλο What is History και είναι ένα benchmark βιβλίο για τους ιστορικούς, για τη μεθοδολογία της ιστορίας. Εκεί λοιπόν αλίευσα την εξής φοβερή φράση που απαντά στο ερώτημά σας. Λέει λοιπόν ο Carr: είναι κρίμα που δυο από τα μεγαλύτερα μυαλά της βρετανικής πολιτικής οικονομίας, ο Άνταμ Σμιθ και ο Καρλ Μαρξ, είχαν λάθος σε δυο βασικές διαπιστώσεις. Ο μεν Άνταμ Σμιθ διότι πίστευε ότι όλα τα προβλήματα της κοινωνίας θα τα λύσει το αόρατο χέρι, ο δε Καρλ Μαρξ διότι πίστευε ότι θα τα λύσει η δικτατορία του προλεταριάτου. Νομίζω ότι αυτή η φράση τα λέει όλα. Χρειαζόμαστε ρεαλισμό. Κι ο ρεαλισμός απαιτεί ότι δεν πρέπει να είμαστε ούτε με το αόρατο χέρι του Άνταμ Σμιθ ούτε με τη δικτατορία του προλεταριάτου του Καρλ Μαρξ. Αυτά τα συστήματα δοκιμάστηκαν και απέτυχαν. Αυτό που έγινε τώρα βάζει, θα έλεγα, ταφόπλακα.


Εξάλλου, το ομολόγησε κι ο Greenspan όταν εκλήθη από το Κογκρέσο να πει την άποψή του. Eίπε ο άνθρωπος ότι έκανα λάθος, έσφαλα, επί σαράντα χρόνια πίστευα στη δυνατότητα των αγορών να αυτορυθμίζονται και ειδικά των τραπεζικών και χρηματοπιστωτικών αγορών. Τι περισσότερο απ’ την ομολογία ενός απ’ τους ανθρώπους που το λειτούργημά τους ήταν να προστατεύουν ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό; Και ο Greenspan είχε βέβαια την ευθύνη ότι ήταν υπέρμαχος της χαλάρωσης της σοφής νομοθεσίας που είχε δημιουργηθεί μετά την κρίση του 1929 , το περίφημο Glass-Steagall Act, ο Greenspan ήταν εκ των πρωτεργατών της χαλάρωσης αυτής της νομοθεσίας, στη δεκαετία του ‘ 80 και ’90, η οποία μας έφερε δυστυχώς εδώ. Βέβαια, δεν είναι μόνο η χαλάρωση των εποπτικών κανόνων, έχει να κάνει και με άλλα πράγματα, έχει να κάνει με τον γιγαντισμό των τραπεζών, με την έλλειψη εταιρικής διακυβέρνησης, είχαν γίνει καζίνο. Οι τράπεζες έχουν ρόλο να παίρνουν καταθέσεις και να τις κάνουν δάνεια . Πολλές απ’ αυτές έπαιρναν καταθέσεις και τις επένδυαν σε σύνθετα προϊόντα, στην ουσία έπαιρναν στοιχήματα. Αυτό ήταν απαράδεκτο.


Π.Χ.: Μπορείτε να επεκταθείτε λίγο περισσότερο στη σημασία του Glass-Steagall Act και της αλλαγής της νομοθεσίας;


Γιάννης Στουρνάρας: Οι τράπεζες, εάν ξεφύγουν από τον βασικό τους ρόλο να μετασχηματίζουν καταθέσεις, δηλαδή τις αποταμιεύσεις του κόσμου, σε δάνεια για την ανάπτυξη των επιχειρήσεων και δραστηριοποιηθούν σε μεγάλο βαθμό σε κερδοσκοπικές δραστηριότητες, τότε δημιουργούνται προβλήματα στις αγορές. Δημιουργούνται προβλήματα διότι, όπως ξέρετε, η κερδοσκοπία δεν έχει όριο, δημιουργούνται πυραμίδες, οι πυραμίδες αυτές σκάνε, ως φούσκες. Νομίζω την εμπειρία την αφηγείται πάρα πολύ καλά ένας διάσημος οικονομολόγος, ο οποίος κι αυτός έχει πεθάνει, ο Charles Kindleberger, σε ένα περίφημο βιβλίο, το οποίο έγραψε το 1978. Ο τίτλος του λέει πολλά. Ο τίτλος του ήταν, αν θυμάμαι καλά, Manias, Panics and Crashes. Αυτές οι τρεις λέξεις εξηγούν πώς ακριβώς εδώ και διακόσια χρόνια, στην πορεία του καπιταλισμού, οι οικονομικοί κύκλοι εξηγούνται από την αγοραστική μανία για μετοχές, για ομόλογα, η οποία ίσως δημιουργείται από μια ευνοϊκή διαταραχή, τεχνολογική ή οτιδήποτε άλλο. Kατόπιν, με συμπεριφορά αγέλης, συνεχίζουμε κι αγοράζουμε μέχρι που οι αποτιμήσεις έχουν φτάσει σε παράλογα επίπεδα κι αρχίσουν μετά όλοι και πουλάνε σαν τρελοί. Αυτό δημιουργεί μετά το κρας. Τον πανικό πρώτα και την καταστροφή μετά.


Δυστυχώς, ο καπιταλισμός δεν μπόρεσε να λύσει αυτή την άναρχη, μη γραμμική επέκτασή του. Χρειάζεται εποπτεία. Αν, λοιπόν, ο Greenspan κάπου έσφαλε, ήταν ότι πίστευε ότι οι τράπεζες μπορούν μόνες τους να αυτορυθμιστούν, να τιμολογήσουν τον κίνδυνο σωστά, αυτό δεν έγινε. Δεν τιμολογήθηκε ο κίνδυνος σωστά. Κι όχι μόνο αυτό. Υπάρχει θέμα εταιρικής διακυβέρνησης και υπάρχει θέμα εποπτείας. Υπάρχει θέμα διαφάνειας, υπάρχει θέμα εντιμότητας στελεχών όταν δίνεις δάνεια σε ανθρώπους που ξέρεις ότι δεν θα τα αποπληρώσουν ποτέ, μόνο και μόνο για να φανείς ότι κάνεις αποτέλεσμα για να πάρεις μπόνους, και κατόπιν τα τιτλοποιείς και τα βγάζεις απ’ τον ισολογισμό σου και τα περνάς σε οργανισμούς του λεγόμενου σκιώδους τραπεζικού συστήματος που δεν εποπτεύονται από τις αρχές, ε τότε υπάρχει θέμα απλής εντιμότητας. Θα μου πείτε στην ανθρώπινη φύση είναι η απληστία, ναι, αλλά υπάρχουν και όρια.


Π.Χ.: Προσπαθώντας να θεωρητικοποιήσω τμήμα των εξηγήσεων που δώσατε για την κρίση, θα έλεγα ότι πολλές στηρίζονται σε ένα διαχωρισμό μεταξύ πραγματικής και εικονικής οικονομίας. Ήθελα να ρωτήσω αν θεωρείτε αυτό το διαχωρισμό δόκιμο, αν πιστεύετε ότι βάσει αυτού πρέπει να δοθούν οι απαντήσεις στην κρίση- δηλαδή έλεγχος της εικονικής οικονομίας, σύνδεση της εικονικής οικονομίας με την πραγματική οικονομία- ή αν πιστεύετε ότι οι τεχνολογίες, αλλά και η τεχνολογία διαχείρισης του οικονομικού συστήματος, και η ίδια η εξέλιξή του, έχει καταστήσει αυτό το διαχωρισμό μη χρήσιμο, μη ορατό.


Γιάννης Στουρνάρας: Υπάρχει ένα αδιαμφισβήτητο γεγονός. Ότι γεννήθηκαν πάρα πολλά σύνθετα προϊόντα. Με τη γέννηση αυτών των σύνθετων και πολύπλοκων προϊόντων, αυτό που ο Stiglitz είχε πει -και χαίρομαι που τον αναφέρατε γιατί ήταν και καθηγητής μου στην Οξφόρδη και καλός φίλος και τον θαυμάζουμε όλοι για την πρόοδο που έκανε στα οικονομικά και την πραγματική του συμβολή στην οικονομική θεωρία και οικονομική πολιτική, θυμάμαι τον είχαμε καθηγητή το 1978- από τότε τα έλεγε, περί μη συμμετρικής πληροφόρησης.. Με τη δημιουργία λοιπόν των σύνθετων προϊόντων, η έννοια τη μη συμμετρικής πληροφόρησης υλοποιήθηκε απόλυτα. Δηλαδή, όταν πουλούσαν οι τράπεζες δομημένα ομόλογα σε ελληνικά ασφαλιστικά ταμεία, και δεν εξηγούσαν με μεγάλη λεπτομέρεια ή ακόμα κι αν εξηγούσαν ήταν πολύ δύσκολο να αποτιμήσεις την απόδοση αυτού του ομολόγου, διότι η απόδοσή του συνδέεται μέσω μη γραμμικών κανόνων με παράγωγα προϊόντα, με δυο, τρεις ή τέσσερις μεταβλητές, πολλές φορές και παραπάνω, οι οποίες με τη σειρά τους εξαρτώνται από άλλες μεταβλητές, δηλαδή στην ουσία υπήρχε ένα πολύπλοκο μαθηματικό σχήμα το οποίο δεν είχε λύση. Θα σας πω ένα απλό παράδειγμα. Μου έλεγε κάποιος τραπεζίτης ξένος, που δούλευε στο μηχανογραφικό μιας πολύ μεγάλης βρετανικής τράπεζας, ότι για ένα από τα ομόλογα αυτά δούλεψε το μηχανογραφικό αυτής της τράπεζας ένα Σαββατοκύριακο και δεν μπόρεσε να το τιμολογήσει. Φαντάζεστε δηλαδή την έλλειψη διαφάνειας και συμμετρικής πληροφόρησης. Πολλοί δεν ήξεραν τι αγόραζαν.


Ο Krugman παρομοίασε αυτά τα προϊόντα με λουκάνικα, που είχαν πολύ ωραίο περίβλημα απέξω κι από μέσα δεν θέλω να περιγράψω τι είχε. Και το καταλάβαινες μόνο όταν το έτρωγες, ότι το κρέας μέσα ήταν σάπιο. Περί αυτού πρόκειται, να το πούμε απλά για να καταλάβει ο κόσμος. Η πολυπλοκότητα αυτών των προϊόντων ήταν το κάτι άλλο. Τώρα, αυτό που έγινε, το σκιώδες τραπεζικό σύστημα δημιούργησε αξίες, δέκα και είκοσι φορές παραπάνω από την πραγματική οικονομία. Υπό την έννοια αυτή, έχετε δίκιο. Αυτό που βλέπουμε τώρα είναι ότι ο τζίρος, τα κέρδη, του τραπεζικού συστήματος και του σκιώδους τραπεζικού συστήματος, το οποίο συνήθως δεν ελέγχεται από πουθενά, έχει έδρα σε off shore χώρες, δεν ελέγχεται από κεντρικές τράπεζες, είναι σχεδόν δυο και τρεις φορές παραπάνω από την πραγματική οικονομία, από το πραγματικό ΑΕΠ- δηλαδή, όλα αυτά τα παράγωγα προϊόντα δημιούργησαν αξίες που τελικά κατέρρευσαν ως χάρτινος πύργος. Απ’ τις αξίες όμως αυτές πολλοί έβγαλαν μπόνους, έβγαλαν χρήματα, τα προηγούμενα ίσως δέκα χρόνια.


Π.Χ.: Αλλά πρέπει να πούμε ότι και μερικές χώρες που είχαν πρόβλημα στην ανάπτυξη της πραγματικής οικονομίας, όπως η Ισλανδία, μπήκαν σ’ αυτό το παιχνίδι για να το χρησιμοποιήσουν και ως μοχλό ανάπτυξης της χώρας. Δηλαδή, αυτά τα προϊόντα και η ανάπτυξη του χρηματοπιστωτικού συστήματος σ’ αυτή την εικονική διάσταση είχε πραγματικά οφέλη…


Γιάννης Στουρνάρας: Και βέβαια είχε πραγματικά οφέλη, όλο αυτό το σύστημα έφερνε κέρδη, έχει μερίσματα. Η Ισλανδία είναι μικρή χώρα, τα μοιραζόντουσαν λίγοι άνθρωποι αυτά τα μερίσματα, φτάσαμε στο σημείο να θεωρείται η Ισλανδία ως υπόδειγμα. Η διεθνής επενδυτική κοινότητα έχει κάνει λάθη. Όπως τώρα είχε θεοποιήσει την Ισλανδία, παλιότερα είχε θεοποιήσει την Αργεντινή κι έλεγαν α, η Αργεντινή υπακούει στους κανόνες του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Χώρα υπόδειγμα. Ευλογήσαμε την ισοτιμία πέζο προς δολάριο ένα προς ένα κι όταν η Αργεντινή δεν μπόρεσε, επειδή δεν είχε τα φονταμένταλς ν’ ακολουθήσει αυτόν τον κανόνα και κατέρρευσε όλοι λέγαν α, έκανε λάθη. Άρα λοιπόν, το συμπέρασμά μου είναι ότι παίζουν σημαντικό ρόλο τα λεγόμενα φονταμένταλς. Οι στρεβλώσεις κι οι ανισορροπίες. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όσο καλά κι αν αναπτύσσεται μια οικονομία, όταν παράλληλα αναπτύσσονται στρεβλώσεις κι ανισορροπίες, κάποτε αυτές, αν δεν διορθωθούν με ομαλό τρόπο, με πρωτοβουλία των κυβερνήσεων, θα διορθωθούν βίαια κι εκεί η προσαρμογή, η τυφλή, η βίαια, θα πέσει στις πλάτες των αδυνάτων και των ισχυρών με τρόπο άνισο, θα έρθει η νέμεσις, κάποια στιγμή. Όπως έγινε τώρα, όπως είχε γίνει στο παρελθόν. Οι φούσκες αυτές δεν φουσκώνουν για πάντα. Κάποια στιγμή σκάνε και τα σκάγια από το σκάσιμο παίρνουν και αυτούς, κυρίως όμως αυτούς, οι οποίοι δεν φταίνε. Όπως είναι πολύς κόσμος.


Π.Χ.: Μιλήσατε για θέματα διαφάνειας, ασύμμετρης πληροφόρησης… Ποιος μπορεί να ελέγξει αυτές τις φούσκες, με ποιο τρόπο; Υπάρχουν κάποια μαθήματα απ’ αυτή την κρίση για το ρόλο διαφόρων φορέων όσον αφορά τον έλεγχο;


Γιάννης Στουρνάρας: Βεβαίως, το μεγάλο μάθημα είναι ότι το κράτος πρέπει να ασκεί εποπτεία και αυστηρή εποπτεία. Πολλές φορές υπήρχε και υποκρισία. Δηλαδή χώρες οι οποίες τώρα κόπτονται υπέρ της εποπτείας είναι οι ίδιες χώρες-δεν θέλω να πω ονόματα, είναι και φίλοι υπουργοί από το παρελθόν, ξένοι- που όταν τους έλεγες μα πρέπει να καταργήσουμε το off shore στάτους ορισμένων καταστάσεων έλεγαν όχι. Όχι, γιατί φέρνουν χρήματα στις χώρες μας. Άρα, είναι ένα θέμα αυτό. Στην ουσία, λόγω παγκοσμιοποίησης χρειαζόμαστε ένα παγκόσμιο εποπτικό σύστημα. Αυτό το ρόλο θα μπορούσε να τον παίξει το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο- παρά τα λάθη που έχει κάνει στο παρελθόν έχει τη γνώση και τις δυνατότητες να παίξει ένα τέτοιο ρόλο. Τώρα, βέβαια, υπάρχουν και τα συμφέροντα χωρών.


Η Αμερική, για παράδειγμα, απ’ ό, τι είδα στους G-20 δεν θέλει ένα ρόλο υπερρυθμιστικό για το κράτος, ενδεχομένως βέβαια με την έλευση του Ομπάμα αυτό να αλλάξει. Σαφώς λοιπόν χρειαζόμαστε αυστηρή εποπτεία , κατάργηση των σκιωδών καταστάσεων, είτε λέγονται off shores είτε funds που δεν ελέγχονται από κεντρικές τράπεζες. Δεν μπορεί να μην ελέγχονται, εφόσον παίρνουν δάνεια από τις τράπεζες, αν δεν μπορούν να τα αποπληρώσουν οι τράπεζες τελικά θα χάσει και ο κοσμάκης που έχει βάλει τις καταθέσεις του. Άρα δεν μπορείς να έχεις funds να οποία να εξαιρούνται της εποπτείας. Άρα το μεγάλο μάθημα είναι ότι χρειαζόμαστε παγκόσμια, καλύτερη εποπτεία, συντονισμό εποπτείας, όχι η μια ρυθμιστική αρχή κάνει άλφα και μια άλλη κάνει βήτα για να κερδίσει η χώρα αυτή μερίδιο από τις χρηματοοικονομικές συναλλαγές.


Παρόλο που η ίδια η κρίση αλλά και ορισμένα βήματα για την αντιμετώπισή της έδειξαν τον παγκόσμιο χαρακτήρα του οικονομικού συστήματος, βλέπουμε σε πολλές περιπτώσεις ότι υπάρχουν δισταγμοί ώστε τα μέτρα αντιμετώπισης της κρίσης να είναι παγκόσμια. Για παράδειγμα, στο επίπεδο της Ε.Ε. υπάρχει σαφώς μια συμφωνία για κοινή οικοδόμηση προληπτικών μηχανισμών….


Π.Χ.: Το σχέδιο Μπράουν…αλλά υπάρχει αρκετός δισταγμός όσον αφορά την υιοθέτηση κοινών μέτρων. Κι εκεί βλέπουμε την ανάδυση, τη σημασία του εθνικού επιπέδου. Κι ήθελα να σας ρωτήσω πώς βλέπετε αυτή τη διάσταση μεταξύ παγκόσμιου και εθνικού. Δηλαδή έχουμε μια επιστροφή του κράτους, απ’ τη μια πλευρά, ως εγγυητή της σταθερότητας και της εξόδου από την κρίση κι απ’ την άλλη έχουμε φωνές, όπως η δικιά σας, για τη δημιουργία παγκόσμιων συστημάτων ελέγχου, εποπτείας, εγγύησης, διαφάνειας…


Γιάννης Στουρνάρας: Είναι μια αέναη διαπραγμάτευση αυτό που λέτε. Γίνεται για αέναη διαπραγμάτευση συγκερασμού των εθνικών συμφερόντων με τα παγκόσμια συμφέροντα. Εφόσον όμως έχουμε επιλέξει παγκοσμιοποίηση, πρέπει να προχωρήσουμε σε παγκόσμιους θεσμούς. Πολλοί ηγέτες της ΕΕ δύσκολα το δέχονται αυτό. Όμως η λογική του συστήματος είναι αυτή. Είτε τη δεχόμαστε, οπότε προχωρούμε σε θεσμούς παγκόσμιους, είτε δεν τη δεχόμαστε, οπότε συρρικνωνόμαστε στα εθνικά κράτη. Δεν είναι εύκολο να γίνει απ’ τη μια μέρα στην άλλη, Βέβαια παίζουν ρόλο κι οι ηγέτες, αν δεν ήταν ο Σαρκοζί… ο Σαρκοζί και ο Μπράουν, ο ένας με την αγγλοσαξωνική εμπειρία να φτιάξει ένα βιώσιμο σχέδιο, ο άλλος με τον ακτιβισμό που τον διακρίνει και με τη θέληση για διάκριση, κινητοποίησαν τους Ευρωπαίους ηγέτες. Αυτό ήταν για μένα θετικό, παρόλο που στην αρχή υπήρχαν αντιρρήσεις, η κα Μέρκελ δεν ήθελε, τελικά η Γερμανία φάνηκε ότι είχαν πιο πολλά προβλήματα οι τράπεζές της απ’ ό, τι είχαν οι άλλες χώρες. Άρα υπήρχε ένα πρόβλημα διαφάνειας και στη Γερμανία. Η λογική όμως του συστήματος είναι τέτοια που αν θέλουμε να λειτουργούμε αποτελεσματικά πρέπει να εκχωρήσουμε αρμοδιότητες σε παγκόσμιους θεσμούς. Δεν γίνεται διαφορετικά.


Π.Χ.: Όσον αφορά την επιλογή αυτών των παγκόσμιων θεσμών αλλά και τον τρόπο λειτουργίας τους, θα λέγατε ότι οι υπάρχοντες είναι επαρκείς;


Γιάννης Στουρνάρας: Οι υπάρχοντες θεσμοί είναι αρκετοί αλλά απλά δεν λειτουργούν αποτελεσματικά. Πάρτε για παράδειγμα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Τι σημαίνει Διεθνές Νομισματικό Ταμείο; Οι G-7 ορίζουν την ατζέντα του διοικητικού συμβουλίου. Άρα είναι οι χώρες-μέλη που τελικά αποφασίζουν. Ο ρόλος του είχε υποβαθμιστεί τα τελευταία χρόνια σημαντικά, και από δικά του λάθη βέβαια. Τραγικά δικά του λάθη, που οδήγησαν σε υποτιμήσεις που δεν έπρεπε να γίνουν κλπ. Όμως παρόλα αυτά υπάρχει ένας μηχανισμός ισχυρός, δίνουν χρήματα γι’ αυτόν, θα μπορούσε να παίξει ρόλο. Δημιουργήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά από μια μεγάλη διαπραγμάτευση, ας τον ενεργοποιήσουμε. Τη Διεθνή Τράπεζα το ίδιο. Τον γύρο Εμπορίου το ίδιο. Θεσμοί υπάρχουν, το θέμα είναι πώς χρησιμοποιούνται. Κι εδώ θα έλεγα το μεγάλο θέμα δεν είναι οι θεσμοί, είναι η ηγεσία. Αυτό που δεν είχε ο κόσμος μέχρι σήμερα είναι ηγεσία, παγκόσμια ηγεσία. Ελπίζουμε όλοι ότι με την έλευση του Μπάρακ Ομπάμα αυτό θα λυθεί. Η αλήθεια είναι ότι κι εγώ και πολλοί οικονομολόγοι της σοσιαλδημοκρατικής σχολής, αν μου επιτρέπεται η έκφραση, έχουμε πάρα πολλές, θετικές προσδοκίες για το θα κάνει ο Ομπάμα. Ελπίζω να μη μας απογοητεύσει.


Π.Χ.: Μιλάτε και εσείς και άλλοι οικονομολόγοι της σοσιαλδημοκρατικής σχολής για μια νέα αρχιτεκτονική του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. Νομίζω όμως ότι υπάρχει μια δυσκολία περιγραφής αυτής της νέας αρχιτεκτονικής, ίσως επειδή ακόμα είμαστε στην αρχή…Πολλοί ανασύρουν φαντάσματα του παρελθόντος. Δηλαδή, μιλήσατε για τον Ομπάμα, το κάλεσμα των οικονομολόγων στον Ομπάμα είναι για ένα νέο Νιου Ντηλ. Στην Ευρώπη υπάρχει μια επιστροφή στον Κέινς. Μήπως υπάρχει ένα θεωρητικο-πολιτικό κενό σε σχέση με το προς ποια κατεύθυνση πάμε;


Γιάννης Στουρνάρας: Δεν είναι κακό να επιστρέφουμε στους founding fathers όπως ο Keynes, ή ο Roosevelt με το New Deal. Μόνο πρέπει να το προσαρμόσουμε στις συνθήκες, διότι τότε, στις συνθήκες του Bretton Woods, η κίνηση κεφαλαίων δεν επιτρεπόταν στο βαθμό που επιτρέπεται σήμερα. Για παράδειγμα, η κερδοσκοπική κίνηση κεφαλαίων είναι ένα από τα αρνητικά στοιχεία του νέου συστήματος. Η παντελώς ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων έχει αποδειχτεί ότι δεν είναι το ίδιο πράγμα με την παντελώς ελεύθερη διακίνηση αγαθών, υπηρεσιών και ανθρώπων. Ενέχει ένα στοιχείο κινδύνου. Διότι τα κεφάλαια μετακινούνται με τεράστια ταχύτητα μέσα σε δευτερόλεπτα, δεν ορίζονται από φονταμένταλς αλλά από καθαρά κερδοσκοπικά πρότυπα. Θυμίζω την κατάρρευση της βρετανικής λίρας το 92, δεν ήταν λόγω φονταμένταλς που κατέρρευσε η βρετανική λίρα, ήταν κάποιος που είχε δύναμη οικονομική, πήρε θέση και γονάτισε την τράπεζα της Αγγλίας. Τέτοια φαινόμενα πρέπει να ελεγχθούν σήμερα. Άρα λοιπόν γυρνάμε στις ιδέες των founding fathers που ήταν ιδέες δημοκρατικές και στην ουσία παρείχαν ένα συμβιβασμό μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας. Αυτό είναι το ζητούμενο και σήμερα και αυτή η αρχή παραβιάστηκε βάναυσα με την μετατροπή της καρδιάς του χρηματοπιστωτικού συστήματος σε καζίνο. Στην Αμερική, κυρίως, αλλά και στην Ευρώπη.


Απ’ ό, τι αποδεικνύεται οι τράπεζες στην Ευρώπη δεν ήταν περισσότερο αθώες. Επομένως, το ζήτημα του συμβιβασμού μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας ξαναμπαίνει σήμερα, το ερώτημα είναι με τι μέσα θα το πετύχουμε και τα μέσα πρέπει να είναι σύγχρονα, να αντιστοιχούν στο πιο παγκοσμιοποιημένο σύστημα, στο γεγονός ότι έχει μπει μέσα η Κίνα. Δεν μπορείς να θες από τη μια μεριά να σου δανείσει η Κίνα 500 δις ευρώ κι απ’ την άλλη να μην την έχεις στους G-7 ή στους G-8 και να έχεις άλλες μικρότερες χώρες που δεν παίζουν πια ρόλο, μπορεί να έπαιξαν κάποτε αλλά δεν είναι τίποτα μπροστά στην Κίνα σήμερα. Άρα δεν μπορείς για παράδειγμα να λειτουργείς με την υπάρχουσα αρχιτεκτονική. Χρειάζεσαι μια άλλη αρχιτεκτονική πιο ανοιχτή, πιο δημοκρατική, να βάλεις μέσα χώρες που παίζουν ένα ρόλο σήμερα και τις χρειάζεσαι, χώρες που έχουν μεγάλα πλεονάσματα όπως η Κίνα. Αν δεν ήταν η Κίνα σήμερα, ο παγκόσμιος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης δεν θα ήταν 2.5 , θα ήταν -2.5. Η Κίνα είναι σήμερα λοκομοτίβα. Δεν μπορείς να την αποκλείσεις από τους θεσμούς αυτούς. Πρέπει να μάθουμε να ζούμε με την πραγματικότητα. Υπάρχει, είτε το θέλουμε είτε όχι, μια μεταφορά οικονομικής δύναμης έξω απ’ την Αμερική και πιθανώς έξω απ’ την Ευρώπη σε άλλες χώρες, που πολλοί τις ονομάζουν του αυταρχικού καπιταλισμού αλλά δυστυχώς αυτή είναι η πραγματικότητα. Κι είναι καλύτερα να τις έχεις μέσα, να τις νουθετείς, πώς ο αυταρχικός καπιταλισμός να γίνει πιο δημοκρατικός καπιταλισμός και να τις έχεις μέσα στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, σε μια θετική κατεύθυνση.


Π.Χ.: Ήθελα να σας ρωτήσω αν έχετε να πείτε κάτι περισσότερο για τον εκδημοκρατισμό όσον αφορά τις σχέσεις πολιτών –κράτους, πολιτών-χρηματοποπιστωτικών ιδρυμάτων, πολιτών- διεθνών οργανισμών…


Γιάννης Στουρνάρας: Εδώ ανοίγετε δύο θέματα, το θέμα της διαφάνειας και το θέμα του κοινωνικού κράτους. Στο βιβλίο που έχω μόλις τελειώσει και εκδίδεται σε λίγες μέρες, μιλάω κυρίως για την Ελλάδα αναζητώντας το νέο αναπτυξιακό πρότυπο. Λέω ότι η Ελλάδα χρειάζεται προσαρμογή σε τέσσερις κατευθύνσεις: στη συνολική ζήτηση γιατί καταναλώνουμε πάρα πολύ και εξάγουμε πολύ λίγο, στην ενίσχυση της προσφοράς, γιατί τα προϊόντα που εξάγουμε είναι χαμηλού τεχνολογικού περιεχομένου, δεν τα θέλει η διεθνής ζήτηση, στο κράτος δικαίου και στο κοινωνικό κράτος. Άρα, κοινωνικό κράτος και κράτος δικαίου είναι αναπόσπαστοι πυλώνες ενός σύγχρονου δημοκρατικού οικονομικού συστήματος.


Δηλαδή, το πρόβλημα στην Ελλάδα δεν είναι μόνο πρόβλημα ελλειμμάτων ή παγκόσμιου συστήματος, είναι και πρόβλημα δημοκρατίας που σημαίνει διαφάνεια επί της ουσίας και κράτος δικαίου. Εδώ ο πολίτης έχει την αίσθηση ότι ο πλούσιος πάντα ξεφεύγει, το σύστημα απονομής δικαιοσύνης είναι μεροληπτικό. Εάν δεν θέλουμε να δημιουργηθούν μεγαλύτερα προβλήματα από τα σημερινά, αυτό πρέπει να το βελτιώσουμε. Επίσης, το θέμα της διαφάνειας. Ο κόσμος πιστεύει ότι π.χ. οι τράπεζες κάτι κρύβουν στα βιβλία τους, ότι οι επιτροπές δεν κάνουν τη δουλειά τους σωστά. Μήπως λοιπόν πρέπει να προχωρήσουμε σε ακόμα μεγαλύτερη ανεξαρτητοποίηση των ρυθμιστικών αρχών; Π.χ. να μην αναφέρονται σε υπουργεία αλλά μόνο στη Βουλή; Τέτοιες προτάσεις κάνω στο βιβλίο. Μήπως πρέπει σε ορισμένα υπουργεία να έχουμε θεσμό μόνιμων γενικών γραμματέων, μόνιμων υπουργών; Το βρετανικό σύστημα δημόσιας διοίκησης, που είναι το καλύτερο στον κόσμο, στηρίζεται στους permanent under secretaries. Το ευρώ, επειδή ως μέλος της Νομισματικής Επιτροπής έζησα όλη τη διαπραγμάτευση, το ευρώ στην ουσία μπόρεσε και συμβίβασε τα αντιτιθέμενα συμφέροντα Γάλλων και Γερμανών- ένας Βρετανός δημόσιος υπάλληλος, ο σερ Νάιτζελ Γουίκς, ο permanent undersecretary του Treasury. Μήπως χρειαζόμαστε κι εδώ να βάλουμε ανθρώπους με διακομματικές διαδικασίες, να τους δίνουμε συμβάσεις πέντε ή εφτά ετών και να κάνουν τη δουλειά τους, δηλαδή να φύγει απ’ την πολιτική εξουσία ένα κομμάτι καθημερινής διαχείρισης; Για ποιο λόγο οι υπουργοί να υπογράφουν συμβάσεις; Εάν αυτό υπήρχε, δεν θα είχαμε σήμερα αυτές τις αρρωστημένες καταστάσεις που ταλανίζουν το ελληνικό πολιτικό σύστημα και θα κουβεντιάζαμε για πιο ουσιαστικά πράγματα τα οποία προκαλούν θλίψη στον κόσμο.


Π.Χ.: Σε σχέση με το θέμα της δημοκρατικής συμμετοχής: ένα αντεπιχείρημα είναι ότι και ο καπιταλισμός-καζίνο στηρίζεται από μια δημοκρατικού τύπου ιδεολογία. Ο πολίτης καλείται να συμμετέχει στον καπιταλισμό-καζίνο ως μέτοχος, stakeholder. Αυτή η ιδεολογία προτάσσει μια φαντασίωση ότι όλοι ξεκινούν με ίσες ευκαιρίες αλλά είναι μια επίφαση. Στο σύστημα το οποίο περιγράψατε, η συμμετοχή του πολίτη πού έγκειται;


Γιάννης Στουρνάρας: Ακριβώς εδώ ερχόμαστε σ’ αυτό που λέγεται ίσες ευκαιρίες. Αυτό είναι πάρα πολύ βασικό και το νο1. Δηλαδή, το σύγχρονο κοινωνικό κράτος πρέπει να διασφαλίζει ίσες ευκαιρίες. Και ίσες ευκαιρίες δεν μπορείς να διασφαλίσεις παρά μόνο με πολύ καλή δημόσια παιδεία, με πολύ καλή δημόσια υγεία και με ίση πρόσβαση σε δημόσια αγαθά. Αυτό είναι το ήμισυ του παντός. Χωρίς ίση πρόσβαση σε ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες, δεν μπορείς να εξασφαλίσεις ίσες ευκαιρίες, που είναι το απαύγασμα της συμμετοχής του πολίτη σε μια σύγχρονη δημοκρατία. Είναι δύσκολο να κάνεις άμεση δημοκρατία μέσα στις επιχειρήσεις, δεν στο επιτρέπει ο νόμος περί ανωνύμων εταιριών, οι μέτοχοι πρέπει να καθορίζουν το διοικητικό συμβούλιο για παράδειγμα κι αυτό δεν έχει και πάρα πολύ μεγάλη σημασία.


Άρα, πρώτο στοιχείο του κοινωνικού κράτους είναι ίσες ευκαιρίες, που σημαίνει για μένα πολύ καλές δημόσιες υπηρεσίες, κυρίως παιδείας και υγείας. Αν η Ελλάδα σήμερα κάπου πάσχει είναι στην παιδεία. Αν με ρωτούσε κάποιος ποιο είναι το σημαντικότερο μακροπρόθεσμο οικονομικό πρόβλημα της Ελλάδας, θα έλεγα η παιδεία. Δεύτερο θέμα: δίκαιο φορολογικό σύστημα. Χωρίς δίκαιο φορολογικό σύστημα, αναδιανεμητικό και αποτελεσματικό, δεν έχεις κοινωνική δικαιοσύνη. Τρίτο θέμα: ισορροπία μεταξύ των κοινωνικών εταίρων. Αυτό επιτυγχάνεται με το να διασφαλίσεις θεσμικά το θεσμό των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Δεν μπορείς να έχεις δημοκρατία αν δεν έχεις συλλογικές διαπραγματεύσεις. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις ήταν βασικό συστατικό στοιχείο του κοινωνικού κράτους μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με λύπη μου βλέπω ακόμα και προοδευτικούς οικονομολόγους να λένε, μα γιατί να γίνονται συλλογικές διαπραγματεύσεις και να μη γίνονται κατά επιχείρηση; Μα καταλαβαίνετε τι σημαίνει κατά επιχείρηση; Δεν θα έχει ο εργαζόμενος καμιά απολύτως δύναμη. Χρειαζόμαστε την ισορροπία της συλλογικής διαπραγμάτευσης.


Άρα λοιπόν χρειαζόμαστε αυτά τα τρία πράγματα- καλές δημόσιες υπηρεσίες παιδείας, υγείας, πολιτισμού και περιβάλλοντος, χρειαζόμαστε ένα φορολογικό σύστημα δίκαιο και αποτελεσματικό και χρειαζόμαστε επιτέλους να θεσμοθετηθεί και στην Ελλάδα ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. Δεν μπορούμε κατά περίπτωση να λέμε, πάρε επίδομα θέρμανσης…Πρέπει να σχεδιάσουμε πώς μπορεί να γίνει αυτό, να φτιάξουμε ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα για όλους τους πολίτες που ζουν στην Ελλάδα. Τώρα θα μου πείτε πρέπει να εξοικονομηθούν χρήματα. Κι εκεί έρχεται η δική μου πρόταση ότι πρέπει να μειώσουμε πάραυτα τις αμυντικές δαπάνες. Ιδανικά με μια συμφωνία με την Τουρκία. Και η Τουρκία ταλανίζεται από την κρίση. Η Ελλάδα δαπανά το 5% του ΑΕΠ, ενώ η Αυστρία δαπανά το 0.7%. Βέβαια εμείς δεν έχουμε την τύχη και τη χαρά να γειτονεύουμε με τέτοιες χώρες, αλλά και στην Τουρκία υπάρχουν φαντάζομαι λογικοί άνθρωποι. Πρέπει να εξοικονομήσουμε αμυντικές δαπάνες και να επενδύσουμε στην παιδεία.


Π.Χ.: Πολλά μέτρα τα οποία περιγράψατε θα έλεγα ότι είναι δύσκολη η υλοποίησή τους για πολλούς λόγους αλλά και για έναν παραπάνω, ότι πολλοί από τους θεσμούς που πρέπει να συμμετέχουν στην οικοδόμηση αυτών των μέτρων βρίσκονται σε κρίση. Δηλαδή, μιλάτε για συλλογικές διαπραγματεύσεις, αλλά την ίδια στιγμή τα εργατικά συνδικάτα ανά τον κόσμο βρίσκονται σε κρίση. Μιλήσατε για δημόσια αγαθά. Επίσης η έννοια των δημόσιων αγαθών βρίσκεται σε κρίση…


Γιάννης Στουρνάρας: Σε κρίση τα έφερε ο νεοφιλελευθερισμός, δεν είναι σε κρίση η έννοια του δημόσιου αγαθού…


Π.Χ.:…όσον αφορά την εμπιστοσύνη των πολιτών ως προς αυτά. Όλο και λιγότεροι πολίτες επιλέγουν, αν τους δοθεί η δυνατότητα, έναν δημόσιο ασφαλιστικό φορέα από έναν ιδιωτικό ή ένα δημόσιο σχολείο από ένα ιδιωτικό.


Γιάννης Στουρνάρας: Συμφωνώ μαζί σας, αλλά αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βελτιώσουμε το δημόσιο σχολείο και να βελτιώσουμε το ΙΚΑ. Πρέπει να λύσουμε σε μακροπρόθεσμη βάση το ασφαλιστικό πρόβλημα, έτσι ώστε ο άνθρωπος να μη φοβάται ότι δεν θα πάρει σύνταξη. Εγώ προτείνω ένα πάρα πολύ απλό μέτρο. Δεν χρειάζεται να πάρεις μέτρα δραστικά εδώ και τώρα, αλλά να λύσεις το πρόβλημα σε βάθος χρόνου. Να σας πω έναν απλό κανόνα, και αυτό που έκανε η κα Πετραλιά, η συγχώνευση ταμείων, μπορεί να βοηθήσει προς την κατεύθυνση που θα πω τώρα. Ο μέσος μισθός να αυξάνεται περισσότερο από τη μέση σύνταξη όσο γερνάει ο πληθυσμός και ο πληθυσμός γερνάει με ένα ρυθμό της τάξης του 1.9% το χρόνο. Άρα με τον ίδιο ρυθμό πρέπει να αυξάνεται ο μέσος μισθός σε σχέση με τη μέση σύνταξη. Γίνεται αυτό και βέβαια γίνεται πιο εύκολα αν είμαστε σε ένα περιβάλλον υψηλής οικονομικής ανάπτυξης, αλλά υπάρχουν κανόνες απλοί, επαληθεύσιμοι, οι οποίοι δεν του λένε του άλλου παίρνεις σύνταξη 600 ευρώ, τώρα θα πάρεις 300, όχι, αλλά παίρνεις 600, θα συνεχίσει να αυξάνεται αλλά, πρόσεξε, δεν θα αυξάνεται περισσότερο απ’ ό, τι αυξάνεται ο μισθός του εργαζόμενου πάνω στον οποίον πληρώνονται οι εισφορές για να πάρεις εσύ τη σύνταξή σου.


Άρα υπάρχουν απλοί κανόνες. Κι επειδή μιλήσατε πριν για την εμπιστοσύνη, ακριβώς, πρέπει να φτιάξουμε θεσμούς που αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη. Εάν κάπου θαυμάζω το σκανδιναβικό υπόδειγμα, κυρίως είναι γι’ αυτό. Υπάρχουν θεσμοί εμπιστοσύνης, οι πολίτες εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον διότι υπάρχουν θεσμοί διαχρονικοί. Δεν δέχομαι το επιχείρημα εδώ είναι Ελλάδα και δεν γίνονται αυτά. Γίνονται. Κι όταν ξεκίνησα πρόεδρος του ΣΟΕ το 1994 όλοι μου έλεγαν, πολλοί γνωστοί οικονομολόγοι μου έλεγαν, μα τι ευρώ, δεν υπήρχε ευρώ τότε, ecu, όταν ο πληθωρισμός στην Ελλάδα δεν μπορεί να πέσει κάτω από το 10 ή 12% . Σε ενάμισι χρόνο έπεσε. Άρα είναι θέμα σωστής πολιτικής, σωστής παρέμβασης. Εγώ είμαι κεϋνσιανός οικονομολόγος και πιστεύω στη δύναμη των κεντρικών κυβερνήσεων να ανατρέπουν καταστάσεις. Γι’ αυτό είμαι αισιόδοξος και δεν βάζω τον εαυτό μου στις Κασσάνδρες. Εάν κάτι βλέπουμε στην κρίση αυτή είναι ότι όλες οι κυβερνήσεις συμφωνούν ότι πρέπει να υπάρξουν διασωστικά πακέτα κεϋνσιανού τύπου.


Π.Χ.: Για την Ελλάδα αυτό μπορεί να γίνει στη βάση της αναδιαμόρφωσης της ΓΣΕΕ ή με μια καινούργια ΓΣΕΕ; Πέραν της έλλειψης εμπιστοσύνης πολλοί από τους θεσμούς και τους παίκτες που πρέπει να συμμετέχουν στην οικοδόμηση αυτής της νέας αρχιτεκτονικής, είναι προσκολλημένοι σε μια παλαιότερη αντίληψη του τι είναι αυτό το διεθνές χρηματοοικονομικό σύστημα.


Γιάννης Στουρνάρας: Η ΓΣΕΕ θα πρέπει να μιλήσει για θέματα ουσίας, να πάρει θέση και να μη μιλάμε με τη γλώσσα του παρελθόντος, με την ξύλινη γλώσσα. Αν γίνει πιο ρεαλιστική η ΓΣΕΕ, και ίσως πιο αντιπροσωπευτική, νομίζω ότι θα τραβήξει κόσμο, γιατί ο εργαζόμενος θέλει μια κάλυψη από ένα εργατικό συνδικάτο. Δηλαδή πρέπει να εκπαιδεύσουμε τον κόσμο και η ΓΣΕΕ μπορεί να παίξει πολύ σημαντικό ρόλο, εγώ πιστεύω πολύ στο ρόλο των κοινωνικών εταίρων. Μάλιστα εγώ προτείνω στο βιβλίο μου ότι ένα σημαντικό μέτρο θεσμικής προσαρμογής είναι να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίον ασκείται η οικονομική πολιτική. Σήμερα, η οικονομική πολιτική ασκείται σε πολύ βραχυπρόθεσμο ορίζοντα. Δεν γνωρίζουμε πού θα πάμε τα επόμενα δέκα χρόνια και δυστυχώς μεγάλα ζητήματα όπως είναι το ασφαλιστικό, η παιδεία, η διαχείριση των υδάτων, η ενέργεια, χρειάζονται δεκαετή ορίζοντα τουλάχιστον. Άρα λοιπόν παίρνοντας παράδειγμα από το partnership που έχουν κάνει οι Ιρλανδοί, που καταθέτουν ένα δεκαετές πρόγραμμα προς συζήτηση στους κοινωνικούς εταίρους, κι εκεί ο άλλος δεσμεύεται. Λες, κύριοι αυτές είναι οι προτάσεις, έχετε κάποιες άλλες, θέλετε να συμμετάσχετε στην εκπόνηση αυτού του προγράμματος; Τον άλλον τον κάνεις συμμέτοχο στη διαμόρφωση της οικονομικής πολιτικής. Αν προχωρήσουμε σε μια τέτοιου είδους αναμόρφωση των θεσμών ο κόσμος θα ανταποκριθεί.

Έχω το παράδειγμα του ευρώ. Ουδείς πίστευε ότι εμείς θα κατορθώσουμε με μια συνεπή οικονομική πολιτική να μπούμε στο ευρώ, και περισσότερο οι Ευρωπαίοι εταίροι μας. Όταν πρωτοπήγα στις Βρυξέλλες ως πρόεδρος του ΣΟΕ είδα πολλούς φίλους από την Αγγλία, που δούλευαν στο Treasury, στη Bank of England κλπ, με ρώτησαν what are you doing here; Δηλαδή θέλει η Ελλάδα να μπει; Τους φάνηκε περίεργο. Και σε έξι χρόνια που έφυγα, μου έλεγαν είχες δίκιο τελικά. Όλα γίνονται. Ελπίζω ότι το βιβλίο που βγάζω τώρα με τη Μαρία την Αλμπάνη θα είναι μια συμβολή σ’ αυτού του είδους τον, ελπίζω, εποικοδομητικό διάλογο.


Π.Χ.: Μήπως ζούμε κι έναν επαναπροσδιορισμό του τι είναι δημόσιο αγαθό σήμερα; Μήπως ακόμα και το χρηματοπιστωτικό σύστημα μπορεί να θεωρηθεί δημόσιο αγαθό;


Γιάννης Στουρνάρας: Το σύστημα πληρωμών είναι δημόσιο αγαθό σήμερα, ναι. Είναι η καρδιά της οικονομίας, Έχει ένα στρατηγικό ρόλο. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να το εθνικοποιήσουμε, σημαίνει ότι πρέπει να το εποπτεύουμε σωστά. Και δεν πρέπει να το εθνικοποιήσουμε διότι μπαίνουμε στο φιλοσοφικό ερώτημα γιατί απέτυχε ο υπαρκτός σοσιαλισμός. Δεν μπορεί το κράτος εθνικοποιώντας τα πάντα να λειτουργήσει. Δεν λειτουργεί ο μηχανισμός κινήτρων. Εδώ θέλουμε μια ισορροπία μεταξύ κινήτρων από τη μια πλευρά και εποπτείας από την άλλη. Άρα σαφώς το σύστημα πληρωμών είναι δημόσιο αγαθό γι’ αυτό και υπάρχουν κεντρικές τράπεζες γι’ αυτό και πρέπει να υπάρξουν οι παγκόσμιες εποπτικές αρχές ή ο συντονισμός όλων των κεντρικών τραπεζών. Το σύστημα πληρωμών είναι λοιπόν ένα δημόσιο αγαθό, η κατάρρευση του οποίου θα οδηγήσει σε κατάρρευση τα κοινωνικά κράτη, τις οικονομίες, γι’ αυτό και παρενέβησαν τα κράτη, για να το σώσουν.


Π.Χ.: Είναι ο Keynes ο οικονομολόγος του 21ου αιώνα;


Γιάννης Στουρνάρας: Α ναι, σίγουρα. Και ξέρετε η ιστορία δεν τον δικαίωσε, με την έννοια ότι ως διαπραγματευτής της Μεγάλης Βρετανίας στο Bretton Woods απέτυχε. Πήγε με το mandate το εξής, ότι κοίταξε να δεις εμείς δώσαμε αίμα, ας δώσουν οι Αμερικάνοι λεφτά, και δεν έγινε αυτό.

Η κρίση ανέδειξε το βαθμό στον οποίο τα χρηματοπιστωτικά δεδομένα έχουν διεισδύσει στις συναλλαγές της καθημερινής μας ζωής: κατοικία, συντάξεις, ασφάλιση και κατανάλωση. Η απότομη κατάρρευση της, στηριγμένης στο χρέος, ραγδαίας οικονομικής ανόδου και η συσχετιζόμενη επιδείνωση στις αγορές κεφαλαίων και προϊόντων έθεσαν σε αμφισβήτηση κάποιες αφηγήσεις που συνδέθηκαν με την οικονομική ανάπτυξη, όπως η ‘εκδημοκρατισμένη χρηματοπιστωτική ανάπτυξη’ και το ‘έθνος-μετόχων’.


Η πρωτόγνωρη επέμβαση των κυβερνήσεων των μεγάλων οικονομικών δυνάμεων για να ‘σώσουν το σύστημα’ μέσω της χορήγησης τεράστιων δημόσιων κεφαλαίων στον χρηματοπιστωτικό τομέα, χωρίς ουσιαστικό δημόσιο διάλογο, φέρνει στο προσκήνιο σημαντικά ερωτήματα για το πώς αναπαρίσταται η σημερινή κρίση και για το πώς επιτρέπει ή και αποκλείει τη συζήτηση για μια πιο δημοκρατική διακυβέρνηση της οικονομίας. Ενώ δεν έχει ακόμα προκύψει μια κυρίαρχη αφήγηση για τα αίτια της κρίσης, οι ευθύνες συνήθως αποδίδονται είτε στην απειρία μερικών τραπεζών, την απληστία ορισμένων στελεχών επιχειρήσεων, ή στην απερισκεψία των δανειοληπτών της αγοράς ενυπόθηκου χρέους υψηλού ρίσκου. Η άσκηση πολιτικής είναι ακόμα προσανατολισμένη στην ‘διάσωση της οικονομίας’ μέσω μεγαλύτερης ή μικρότερης κρατικής παρέμβασης. Ως τώρα, δεν έχει ασκηθεί ευρεία κριτική ούτε απέναντι στο μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης που βασίζεται στο χρέος, ούτε απέναντι στην αναδιάρθρωση των αγορών κεφαλαίου και τις νέες μορφές ιδιοκτησίας, επενδύσεων, και χρηματοπιστωτικής δύναμης που προωθήθηκαν από την νέο-φιλελεύθερη σκέψη.


Αναγνωρίζοντας την κρίσιμη συγκυρία, το αφιέρωμα θα προσπαθήσει να διερευνήσει πώς σχηματίζονται οι αφηγήσεις γύρω από την κρίση, τις ιστορίες και τις γενεαλογίες τους, ενώ θα επικεντρωθεί στον κρίσιμο ρόλο του χρέους διάφορων θεσμών που θεμελιώνει το σύγχρονο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα αλλά και τη σημερινή κρίση. Πιθανή θεματολογία:

• Η χρηματο-οικονομική συσσώρευση και η παραγωγή νέων υποκειμένων. Πώς έχουν μετασχηματιστεί βασικές αντιθέσεις -όπως εργασία / κεφάλαιο, μισθοί / κέρδος- με την επένδυση του οικιακού πλούτου στην αγορά κατοικίας, στις χρηματιστηριακές αγορές, και ιδιωτικών ασφαλιστικών ταμείων.
• Μπορούμε να μιλήσουμε για μια διαπλοκή ΜΜΕ και χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων; Ποιος είναι ο ρόλος της χρήσης διάφορων μέσων επικοινωνίας, όπως τηλεοπτικές εκπομπές reality για επενδύσεις σε κατοικίες, οδηγοί προσωπικής χρηματοδότησης, ειδικά ένθετα εφημερίδων, στην προώθηση της ιδέας της εκδημοκρατισμένης χρηματοπιστωτικής ανάπτυξης;
• Πώς ο χρηματοπιστωτικός έλεγχος της αγοράς κατοικίας και η οικονομική κρίση έχουν μετασχηματίσει τις έννοιες της κατοίκησης και της κατοικίας.
• Συγκριτικές αναλύσεις διάφορων μορφών χρέους: η κρίση του χρέους του παγκόσμιου νότου, αναγκαστική εργασία και παραγωγή, και μορφές υποθήκευσης.
• Σύγχρονες ηθικές αντιλήψεις για τις έννοιες του ‘χρέους’ και της ‘οφειλής’. Υπάρχουν δυνατότητες για κοινωνικές κινητοποιήσεις γύρω από θέματα ‘οφειλών’ και ‘κατασχέσεων’ περιουσίας; Τεχνολογίες για την συλλογή των οφειλών δανειοληπτών.


Τα άρθρα πρέπει να έχουν μέγεθος περίπου 1,500 λέξεις .



Στείλτε τα άρθρα σας σε οποιαδήποτε ηλεκτρονική μορφή στη διεύθυνση:



arlen.dilsizian AT gmail.com

Προσκεκλημένος editor : Arlen Dilsizian



Προθεσμία αποστολής κειμένων: 30 Απριλίου 2009