Η στροφή προς το σχεδιασμό υπηρεσιών για τη διατήρηση των φυσικών πόρων – στη μορφή Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών [Product/Service Systems (PSS)] – έχει αναφερθεί εκτενώς (για παράδειγμα: Cook, Bhamra et al. 2006; Tukker and Tischner 2006) ως ένα μέσο να αντιμετωπιστεί αυτό που ο Manzini ονομάζει Ευημερία Βασισμένη στα Προϊόντα (2003a), δηλαδή ευημερία που προκύπτει από την αγορά και κατοχή προϊόντων, η οποία θεωρείται οικολογικά και κοινωνικά μη βιώσιμη. Η προσέγγιση αυτή θεωρεί ότι η ατομική ιδιοκτησία των προϊόντων συνιστά το πρόβλημα, για το οποίο η πιο σημαντική σχεδιαστική απόκριση που έχει δοθεί είναι τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών, που συχνά αναφέρονται ως λειτουργική οικονομία (Mont 2002). Το άρθρο αυτό πραγματεύεται την πολυπλοκότητα Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών, προκειμένου να επιτύχουν τη διατήρηση των φυσικών πόρων που διακηρύσσουν.



Ο Morelli (2002) ισχυρίζεται ότι ο σχεδιασμός Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών είναι εντός του πεδίου δυνατοτήτων ενός ντιζάινερ. Τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών έχουν μία σχεδιαστική προσέγγιση εστιασμένη στο αποτέλεσμα. Ένα Σύστημα Προϊόντων-Υπηρεσιών είναι «ένα σύστημα προϊόντων, υπηρεσιών, υποστηρικτικών δικτύων και υποδομών που έχει σχεδιαστεί να είναι ανταγωνιστικό, να ικανοποιεί τις ανάγκες των πελατών, και να να έχει μικρότερο περιβαλλοντικό κόστος από τα παραδοσιακά επιχειρηματικά μοντέλα» (Mont 2002, σελ. 241). Αντί να αναζητά κανείς μία κουρευτική μηχανή για το γρασίδι, αναζητά το τελικό αποτέλεσμα ενός περιποιημένου κήπου, γεγονός που παρέχει ευκαιρίες για υπηρεσίες κοπής γρασιδιού.


Από τη σκοπιά του αειφόρου ή βιώσιμου σχεδιασμού (sustainable design), τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών έχουν τη δυνατότητα να μειώσουν το περιβαλλοντικό κόστος, πραγματοποιώντας τη μετάβαση από μία βιομηχανική οικονομία προσανατολισμένη στο αντικείμενο προς μια οικονομία προσανατολισμένη στις υπηρεσίες – η πρώτη από τις συστάσεις των Brezet και Hemel στις Οικοσχεδιαστικές Στρατηγικές (1997). Η οικονομία υπηρεσιών έχει τη δυνατότητα να μειώσει την περιβαλλοντική επίδραση, κάνοντας τη στροφή από την ατομική ιδιοκτησία στις υπηρεσίες (Mont 2002). Παραδοσιακές υπηρεσίες όπως τα Laundromat (κοινόχρηστα πλυντήρια) μειώνουν (ή «αποϋλοποιούν») την ανάγκη για πλυντήριο στο σπίτι. Το Laundromat λειτουργεί σε κλίμακα που επιτρέπει επένδυση σε αποδοτικά πλυντήρια η οποία θα ήταν πολύ ακριβή για το οικιακό περιβάλλον.


Στα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών εφαρμόζονται ήδη με επιτυχία μοντέλα χρηματοδοτικής μισθωσης (leasing) που διατηρούν την οργανωτική ιδιοκτησία του προϊόντος και επιτρέπουν έλεγχο σε όλο τον κύκλο ζωής ενός προϊόντος, γεγονός που συνδέεται με την έννοια των Εκτεταμένων Ευθυνών Παραγωγού (Extended Producer Responsibilities). Η Fuji Xerox προσφέρει ένα άριστο παράδειγμα διαχείρισης του κύκλου ζωής ενός προϊόντος σε προγράμματα χρηματοδοτικής μίσθωσης, καθώς τα φωτοτυπικά μηχανήματα επισκευάζονται και ξαναχρησιμοποιούνται. Στο τέλος της ζωής τους αποσυναρμολογούνται, τα ανταλλακτικά που μπορούν να επισκευαστούν υφίστανται επισκευές και ξαναχρησιμοποιούνται, ενώ τα υπόλοιπα ανακυκλώνονται (Kerr και Ryan 2001).[1] Το επίπεδο ελέγχου που επιτρέπουν τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών θα ήταν δύσκολο να επιτευχθεί με το παραδοσιακό μοντέλο απευθείας πώλησης. Τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών εγγυώνται ότι στο τέλος της ζωής ενός προϊόντος ακολουθούνται οι κατάλληλες στρατηγικές. Για τον πελάτη, το πρόγραμμα χρηματοδοτικής μίσθωσης προσφέρει προστιθέμενη αξία, καθώς οι μηχανές επισκευάζονται και διατηρούνται επίκαιρες. Τα οικονομικά οφέλη που μπορούν να προκύψουν από τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών είναι αξιόλογα, καθώς τα κατασκευαστικά κέρδη μειώνονται σε σχέση με τις υπηρεσίες. Τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών προσφέρουν ένα σενάριο επιτυχημένο σε κάθε περίπτωση (‘win-win’) για τις κατάλληλες επιχειρήσεις.


Τα πλεονεκτήματα των Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών για τη μείωση της ατομικής ιδιοκτησίας και την αύξηση της αποτελεσματικότητας φαίνονται ελκυστικά στην πρώτη ματιά. Ο Christensen (2008) ισχυρίζεται πάντως ότι η μετάβαση των Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών από την ιδεολογία στη δράση είναι εξαιρετικά σύνθετη. Εντοπίστηκαν τέσσερα ζητήματα που καθιστούν τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών προβληματικά: πρώτο, οι επιχειρηματικές προθέσεις, δεύτερο, η πολυπλοκότητα των ανθρώπινων αναγκών, τρίτο η αποϋλικοποίηση σε σχέση με την επαναϋλικοποίηση και, τέλος, η ευημερία που βασίζεται στην πρόσβαση. Αυτά τα ζητήματα θα θίξουμε στη συνέχεια.


Τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών για την αειφόρο ανάπτυξη είναι πιο βιώσιμα όταν οι αρχικές προθέσεις της επιχείρησης περιλαμβάνουν το μειωμένο περιβαλλοντικό ίχνος. Τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών δεν είναι ενδογενώς βιώσιμα, αλλά μέσω κατάλληλης εφαρμογής μπορούν να έχουν θετική συνεισφορά. Η προέλευση των Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών από τη βιομηχανία πληροφορικής οδήγησε σε γρήγορη ανάπτυξη και πληθώρα προϊόντων. Ο συντομευμένος χρόνος ανάπτυξης σήμαινε ότι οι παραδοσιακοί τρόποι εισαγωγής νέων προϊόντων στη αγορά και μάρκετιν δεν μπορούσαν να φέρουν το προϊόν στην αγορά αρκετά γρήγορα. Μέσω εξειδικευμένων ομάδων πωλητών, νέα προϊόντα φτάνουν ταχύτερα στην αγορά, χωρίς ο πελάτης να χρειάζεται να καταλάβει τι είναι το προϊόν, αρκεί να λειτουργεί όπως αναμένεται (Phillips, Ochs κ.ά. 1999). Ο Ehrenfeld αναφέρει παραδείγματα όπου οι υπηρεσίες είναι πιο εντατικές από υλική άποψη από τα αυτόνομα προϊόντα, όπως για παράδειγμα οι τουαλέτες που λειτουργούν χωρίς νερό. Η διαχείρισή τους γίνεται συνήθως από εργολάβους υπηρεσιών καθαρισμού και απόρριψης. Η εταιρεία ΒΡΕ κατοχύρωσε μία χημική τουαλέτα η οποία όμως συνάντησε περιορισμένο εμπορικό ενδιαφέρον γιατί δεν απαιτούσε συντήρηση (Ehrenfeld 2001). Ένα σύστημα υπηρεσιών από μόνο του δεν έιναι βιώσιμο, μπορεί να έχει το ελλάτωμα του προντουκτιβισμού όσο και ο σχεδιασμός προϊόντων. Αυτό που είναι βιώσιμο δεν είναι το μοντέλο των Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών, αλλά η κατάλληλη εφαρμογή των δυνατοτήτων του μοντέλου.


Η σύλληψη της έννοιας των Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών δεν περιορίζεται αποκλειστικά στο ντιζάιν, αλλά έχει ομοιότητες με το σχεσιακό μάρκετιν (relationship marketing) που εστιάζει έντονα στην εξυπηρέτηση των αναγκών των πελατών:

Το μάνατζμεντ δεν πρέπει να αντιμετωπίζει τη λειτουργία του ως την παραγωγή προϊόντων, αλλά ως την δημιουργία ικανοποίησης. Πρέπει να προωθεί την ιδέα (και οτιδήποτε αυτή εννοεί και απαιτεί) σε κάθε γωνιά του οργανισμού/της επιχείρησης. Ο οργανισμός/η επιχείρηση πρέπει να μάθει να σκέφτεται τον εαυτό του/της όχι ως παραγωγό προϊόντων αλλά ως αγοραστή πελατών, κάνοντας τα πράγματα εκείνα που θα κάνουν τους ανθρώπους να θέλουν να συνεργάζονται με αυτή (Levitt 1970, σελ. 86).


Ο Mont αναφέρει ότι 70% του πληθυσμού απασχολείται ήδη σε ό,τι θα θεωρούσαμε βιομηχανίες υπηρεσιών (2002). Αυτή η αναγνώριση είναι χρήσιμη για το σχεδιασμό υπηρεσιών γιατί πλαισιώνει έναν τρόπο κατανόησης του πώς οι προϋπάρχουσες βιομηχανίες συνδέονται με την από κοινού χρήση μέσω Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών.


Το δεύτερο πρόβλημα των Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών είναι η πολυπλοκότητα των ανθρώπινων αναγκών σε σχέση με την επάρκεια. Η επάρκεια, στο πλαίσιο του ντιζάιν, θέτει υπό αμφισβήτηση τον ίδιο το θεμελιώδη λόγο της κατανάλωσης. Εξερευνά τι προσπαθούν να πετύχουν οι άνθρωποι μέσω της κατανάλωσης, πώς αυτές οι «ανάγκες» μπορούν ενδεχομένως να καλυφθούν με άλλους τρόπους και πώς οι άνθρωποι ενθαρρύνονται να δουν την κατανάλωση από διαφορετική σκοπιά (Manfred Max-Neef, αναφέρεται από τον Peet 2006). Ο Max-Neef πρότεινε εννέα βασικές ανθρώπινες ανάγκες που πρέπει να καλύπτονται για να ζει κάποιος ευτυχισμένος: διατροφή, προστασία, στοργή, κατανόηση, συμμετοχή, ψυχαγωγία, δημιουργία, ταυτότητα και ελευθερία. Από τις εννέα ανάγκες, μόνο η διατροφή και η προστασία καλύπτονται με υλικό τρόπο (αναφέρεται από τον Peet 2006, σελ. 415). Η πολυπλοκότητα της αντικατάστασης των προϊόντων που ικανοποιούν μια ανάγκη δεν έχει να κάνει με την αντικατάσταση της πρωταρχικής ανάγκης, π.χ. μετακίνηση από το Α στο Β, αλλά κατανόηση ότι το ταξίδι προσφέρει ελευθερία, ταυτότητα, συμμετοχή και ψυχαγωγία. Απαιτείται λοιπόν μεγαλύτερη κατανόηση των δυνατοτήτων που προσφέρει το ντιζάιν. Ο Christensen αναφέρει ότι ένα αυτοκίνητο παρέχει στον ιδιοκτήτη του μια υπηρεσία ακόμα και όταν είναι παρκαρισμένο, καθώς εκπροσωπεί την ελευθερία (2008).


Το τρίτο ζήτημα που σχετίζεται με τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών είναι ότι απλώς αποϋλικοποιώντας πρακτικές και αντικαθιστώντας τις με υπηρεσίες μπορεί να μην είναι πάντα ωφέλιμο (Manzini 2003a; Fry 2004). Ο Fry ισχυρίζεται ότι πολλές φορές αυτό που απαιτείται είναι επαναϋλικοποίηση αντί για αποϋλικοποίηση. Η σύνδεση με την υλική ευθύνη χάνεται σε μία κοινωνία υπηρεσιών: εξαρτάται κανείς από μηχανές που δεν μπορεί να επιδιορθώσει και υπηρεσίες που δεν μπορεί να ελέγξει. Η εμπειρία του ίδιου του συγγραφέα με μία συσκευή αναπαραγωγής εγγράφων ήταν ότι θα μπορούσες να ξανατυλίξεις τη μελανοταινία και να την ξαναχρησιμοποιήσεις αρκετές φορές. Η ποιότητα μειωνόταν, αλλά τα αντίγραφα ήταν επαρκώς αναγνώσιμα για μια διαδικασία λήψης προσφορών. Αυτό αντιπαρατίθεται με την κατάσταση στον οργανισμό όπου απασχολείται τώρα ο ερευνητής: οι εκτυπωτές και τα φαξ δεν χαλάνε ποτέ, το μελάνι δεν είναι ποτέ σε χαμηλό επίπεδο γιατί αλλάζεται στα πλαίσια σχετικού συμβολαίου παροχής υπηρεσιών, κάνοντας έτσι την κατανάλωση του τόνερ ακόμα λιγότερο επιδεικτική, αφού αυτός αντικαθίσταται με μαγικό τρόπο. Δεν έχω έλεγχο, ούτε μου επιτρέπεται έλεγχος του συστήματος. Ο Ehrenfeld (2001) αναφέρει ότι οι υπηρεσίες μπορεί να οδηγήσουν σε έλλειψη αυθεντικής ικανοποίησης: αντικαθιστώντας απλώς τα προϊόντα με υπηρεσίες θα οδηγήσει σε υψηλότερες απαιτήσεις υπηρεσιών.[2]


Τέλος, ο Manzini (2003a) έχει ασκήσει κριτική στα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών ότι προωθούν μία «ευημερία βασισμένη στην πρόσβαση», όπου δηλαδή η ευημερία προκύπτει από την πρόσβαση σε υπηρεσίες: θεωρεί ότι αυτή η ιδέα είναι υποσχόμενη σε σύγκριση με την ευημερία βασισμένη σε προϊόντα που υποστηρίζει ο Οικολογικός Σχεδιασμός (Ecodesign), όμως στην πράξη υπάρχουν πολλά προβλήματα. Ο Manzini (2003a) κριτικάρει τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών από την άποψη ότι συχνά αυτά προστίθενται στα ήδη υπάρχοντα προϊόντα και υπηρεσίες και δεν τα αντικαθιστούν: αντίθετα προσφέρουν άλλη μια υπηρεσία που αποκρύπτει τις υλικές της προεκτάσεις. Ενώ τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών παρέχουν μία λύση στο πρόβλημα της χαμηλής κατανάλωσης πόρων η οποία να μη βασίζεται στα προϊόντα, παρ’όλ’αυτά η κοινωνική κανονικότητα της κατανάλωσης δεν αμφισβητείται. Τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών μπορεί στην πραγματικότητα να διευκολύνουν την κανονικότητα της επιδεικτικής κατανάλωσης (conspicuous consumption), που είναι επίσης εστιασμένη στα αποτελέσματα. Μία εναλλακτική προσέγγιση είναι να εστιάζει κανείς στη δραστηριότητα (συμπεριφορά) της κατανάλωσης ως σημείο εκκίνησης, κάτι που προσπαθεί να κάνει το κοινωνικό μάρκετιν που βασίζεται στην κοινότητα (Community Based Social Marketing – CBSM).[3] Το πλεονέκτημα του κοινωνικού μάρκετιν που βασίζεται στην κοινότητα είναι ότι έχει ως σημείο εκκίνησης τη συμπεριφορά των ανθρώπων (που μπορεί να περιλαμβάνει την επιδεικτική κατανάλωση) και κινείται αντίστροφα για να επιλέξει μια αποτελεσματική στρατηγική προκειμένου να αλλάξει αυτή τη συμπεριφορά (McKenzie-Mohr και Smith 1999, σελ. 7).


Τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών, όπως και ο Οικολογικός Σχεδιασμός, μπορούν να προσφέρουν στην αειφόρο ανάπτυξη: υπάρχουν για παράδειγμα δυνατότητες στους τρόπους με τους οποίους τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών μπορούν να μεταβάλλουν πρακτικές και να αυξήσουν την ανοχή των πολιτών στην από κοινού χρήση, να αυξήσουν τον κατάλληλο έλεγχο στους κύκλους ζωής των προϊόντων και να μειώσουν σημαντικά τις ροές υλικών. Απαιτείται βέβαια αυτές οι πρακτικές να τεθούν σε σωστές βάσεις, όπως αφήνει να εννοηθεί ο Christensen (2008), δηλαδή να θεμελιωθούν σε έναν ουσιαστικό ορισμό του τι σημαίνει μη βιωσιμότητα. Προκειμένου να υποστηριχτούν οι σχεδιαστικές και επιχειρηματικές στρατηγικές που αποσκοπούν στη βιωσιμότητα, απαιτείται πρώτα μία κριτική κατανόηση του προβλήματος της μη βιωσιμότητας (Clune 2008).


Για να συνοψίσουμε, τα Συστήματα Προϊόντων-Υπηρεσιών έχουν δυνατότητες να μειώσουν τις περιβαλλοντικές ροές, αλλά πρέπει να λάβουν υπ΄όψη την πολυπλοκότητα που περικλείουν τα σχετικά ζητήματα: οι ανθρώπινες ανάγκες, οι επιχειρηματικές προθέσεις, η αποϋλικοποποίηση και η βασισμένη στην πρόσβαση ευημερία.


Σημειώσεις

[1] Αναγνωρίζεται ότι τα φωτοτυπικά μηχανήματα Fuji Xerox δεν είναι βιώσιμο προϊόν, παρ’όλ’αυτά η διαχείριση του φωτοτυπικού μηχανήματος μέσω Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών συνιστά ένα θετικό μοντέλο. Το φωτοτυπικό μηχάνημα θα ήταν ένας ιδανικός υποψήφιος αποϋλικοποίησης.

[2] Ο συγγραφέας δεν έχει τη δυνατότητα να αγοράσει ένα πολυτελές σκάφος ή μία Φερράρι, όμως μέσω Συστημάτων Προϊόντων-Υπηρεσιών που αφορούν προγράμματα κοινής χρήσης σκαφών και αυτοκινήτων, τέτοιες πολυτέλειες γίνονται πολύ πιο προσιτές.

[3] Το κοινωνικό μάρκετιν που βασίζεται στην κοινότητα (Community Based Social Marketing – CBSM) είναι μία υποσχόμενη ψυχολογική θεωρία που έχει εισαχθεί στον κλάδο του σχεδιασμού. Ο πυρήνας αυτής της θεωρίας είναι ότι οι συμπεριφορές των ανθρώπων μπορούν να να μεταβληθούν μέσω του εντοπισμού και της υπερπήδησης των εμποδίων που συγκροτούν αυτές τις συμπεριφορές. Οι McKenzie-Mohr και Smith (1999) δεν θεωρούν ότι το ντιζάιν έχει τη δυνατότητα να συγκροτήσει αυτές τις συμπεριφορές, αλλά αναγνωρίζουν ότι το κοινωνικό μάρκετιν που βασίζεται στην κοινότητα συνιστά ένα χρήσιμο εργαλείο που επιτρέπει στους σχεδιαστές να εμπλακούν σε κοινωνικά προσανατολισμένες λύσεις που θέτουν σε αμφισβήτηση τις υπάρχουσες συμπεριφορές και τις πολιτισμικές νόρμες.


Αναφορές

Brezet, H. και C. v. Hemel (1997). Ecodesign: A promising Approach. Παρίσι, UNEP.

Christensen, C. B. (2008). “What is so Sustainable about Services?” Design Philosophy Papers (1).

Clune, S. (2008). How you Define is How you Design; Problematic Definitions of Sustainability in Education. Changing the Change. Τορίνο, Umberto Allemandi & Cο.

Cook, M. B., T. A. Bhamra, κ.α. (2006). “The transfer and application of Product Service Systems: from academia to UK manufacturing firms.” Journal of Cleaner Production 14 (17): 1455-1465.

Ehrenfeld, J. (2001). Designing “Sustainable” Product/Service Systems. Eco design 20001, Tokyo.

Fry, T. (2004). “Re-Materialisation.” Design Philosophy Papers, 26/11/2004, at http://www.desphilosophy.com/dpp/dpp_journal/feature/body.html.

Kerr, W. και C. Ryan (2001). “Eco-efficiency gains from remanufacturing A case study of photocopier remanufacturing at Fuji Xerox Australia.” Journal of Cleaner Production 9 (1): 75-81.

Levitt, T. (1970). “The Morality (?) of Advertising.” Harvard Business Review (Ιούλιος-Αύγουστος): 84-92.

Manzini, E. (2003a). “Scenarios of sustainable well-being.” Design Philosophy Papers (Issue 1).

McKenzie-Mohr, D. και W. Smith (1999). Fostering Sustainable Behaviour: An Introduction to Community-based Social Marketing, New Society Publishers.

Mont, O. K. (2002). “Clarifying the concept of product–service system.” Journal of Cleaner Production 10: 237–245.

Morelli, N. (2002). “Design Product/Service Systems: A Methodological Exploration.” Design Issues 18 (3): 3-17.

Peet, J. (2006). Sustainable Development Indicators and Human Needs. Sustainable Development Indicators in Ecological Economics: current issues. P. A. Lawn. Gloster, Edward Elgar Publishing.

Phillips, F., L. Ochs, et. al. (1999). “The Product Is Dead— Long Live the Product-Service!” Research-Technology Management 42 (4): 51-56.

Tukker, A. and U. Tischner, (eds.) (2006). New Business for Old Europe: product-service development competitiveness and sustainability. Σέφιλντ, Greenleaf Publishing.


Θανάσης/Παύλος: Αλήθεια, γιατί το όνομα “τήλαφος”; Υπάρχει ένα κυρίαρχο κίνητρο του δημιουργού ή των συμμετεχόντων στο Τήλαφος-αναδασωτέα; Μπορείς να μας αναλύσεις σύντομα την ως τώρα συμμετοχή των πολιτών είτε μέσα από τις δημόσιες καταχωρήσεις τους είτε μέσα από την προσωπική επαφή τους μαζί σου;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Όταν κάποιος δημιουργεί κάτι καινούργιο, έχει την θαυμάσια ευκαιρία να το βαφτίσει. Το “Τήλαφος”, στα Αγγλικά “ti-la-phos”, είναι ένα ακρωνύμιο για το “Time Lapse Photographs”. Tilaphos είναι το όνομα μιας μικρής εφαρμογής ανοιχτού κώδικα, παραπαίδι μιας μεγαλύτερης εφαρμογής καταγραφής οδικών προβλημάτων και άλλων δεδομένων δημοσίου ενδιαφέροντος. Έμοιαζε η λέξη τόσο πολύ με ελληνική, που κάποιοι από την κοινότητα της TCL (γλώσσα προγραμματισμού στην οποία είναι γραμμένη η εφαρμογή) ρωτούσαν τί σημαίνει στα ελληνικά. Στα ελληνικά λοιπόν σημαίνει “Τηλεματική Απεικόνιση Οδικών Συμβάντων” – “Τηλ-απ-ος” όπου το “π” τρέπεται σε “φ” επειδή το “ο” του “Οδικών” δασύνεται (στα αρχαία). Έτσι, μαζί με το νέο ιστολόγιο, δημιουργήθηκε και ένα καινούριο όνομα.
Το θέμα της δημόσιας πληροφορίας με απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια. Είναι το βαθύτερο κίνητρό μου πίσω απ’ τη δημιουργία του Τήλαφου-αναδασωτέα. Τα γεγονότα του προηγούμενου καλοκαιριού με τις πυρκαϊές, με ώθησαν στην αρχική δημιουργία του Τήλαφου και στις καταγραφές των καμένων με GPS, σαν μια προσωπική διέξοδο στη θλίψη για το δάσος που είχα δίπλα στο σπίτι μου και που χάθηκε.


Η αποδοχή που είχε ο Τήλαφος με τις καταγραφές των καμένων με GPS με εξέπληξε. Έλαβα δεκάδες μηνύματα από ανθρώπους που έβρισκαν την προσπάθεια αξιόλογη, ίσως γιατί ταυτίζονταν με τη δική τους ανάγκη να βρουν μια διέξοδο στην γενική ανοργανωσιά και απραξία που επικρατεί στο θέμα αυτό απ’ την πλευρά της πολιτείας, που αδυνατεί να διοχετεύσει τις αγωνίες και τις ανάγκες των ανθρώπων που ενδιαφέρονται για το περιβάλλον σε δημιουργικές πράξεις.


Το ενδιαφέρον χιλιάδων Ελλήνων επισκεπτών, και τα πολλά μηνύματα συμπαράστασης, στο διάστημα των 2-3 πρώτων μηνών του Τήλαφου, ήταν σημαντικά για μένα, ιδίως επειδή το ιστολόγιο εξ αρχής την οργισμένη αλλά εύκολη διαμαρτυρία, που συνήθως ελκύει ομονοούντες δυσαρεστημένους και αυξάνει τις επισκέψεις, ενώ ίσως μακροχρόνια οδηγεί περισσότερο στον πεσιμισμό και στην ηττοπάθεια.


Ταυτόχρονα διαπίστωνα και δύο νέα πράγματα:


α. Ακόμα και οι θερμότεροι υποστηρικτές της προσπάθειας καταγραφής με GPS, απ’ τους οποίους κάποιοι είχαν και άμεση σχέση με το επιστημονικό αντικείμενο, είχαν μεγάλη δυσκολία πρακτικής συνδρομής με δικές τους καταγραφές με GPS. Για μένα ήταν πιο εύκολο, γιατί αντικατέστησα κάποιο χρόνο αθλητικής άσκησης με οδοιπορία στα καμένα, για άλλους όμως αυτό ήταν πολύ δύσκολο ή ακατόρθωτο.


Τελικά κατάλαβα ότι παρ’ όλες τις καλές προθέσεις, τις δικές μου και των άλλων, μαζικό πρακτικό αποτέλεσμα ήταν πολύ δύσκολο να επιτευχθεί και η προσπάθεια δεν θα κατάφερνε να αποδώσει χρήσιμους καρπούς, όχι γιατί συναντούσε αδιαφορία, αλλά γιατί οι μέθοδοι που πρότεινε ο Τήλαφος δεν μπορούσαν να ακολουθηθούν από το κοινό του.


β. Συζητήσεις με τον Ηλία Τζηρίτη της WWF και με δασικούς, οδήγησε γρήγορα στην διερεύνηση άλλων πηγών δεδομένων και στην “ανακάλυψη” της πηγής του Εθνικού Τυπογραφείου. Ο ιστότοπος του Ε.Τ. μου ήταν γνωστός από παλιά, όμως την πραγματική αξία ενός εργαλείου την ανακαλύπτει κανείς μόνον όταν το χρειάζεται. Τα ελλιπή έστω, όσον αφορά τις συντεταγμένες, δεδομένα που δημοσιεύονται στο ΦΕΚ από τα δασαρχεία έδωσαν την απάντηση για το πως θα μπορούσε να δοθεί δημιουργική διέξοδος στην ανάγκη φίλων του δάσους και επισκεπτών του Τήλαφου να προσφέρουν κάτι παραπάνω, χωρίς να μπουν στη δοκιμασία της οδοιπορίας στα καμένα.


Η εμπειρία του Τήλαφου-αναδασωτέα δείχνει πάντως ότι αυτοί που συμμετέχουν ενεργά είναι άνθρωποι που είχαν ήδη ένα προσωπικό ενδιαφέρον για περιβαλλοντικά θέματα, πριν ανακαλύψουν τον Τήλαφο. Το κοινό κίνητρο αυτών που συμμετέχουμε στην προσπάθεια είναι το ενδιαφέρον και η αγωνία για την διαφύλαξη του φυσικού και δασικού πλούτου. Δεν είναι τυχαίο ότι το μεγαλύτερο μέρος όσων καταχωρούν δεδομένα είναι φίλοι ή μέλη οικολογικών οργανώσεων ή ιστοτόπων.


Θανάσης/Παύλος: Τι περιμένεις εσύ και τι το κοινό του datablog από την προσπάθεια αυτή; Πώς οργανώνεται και αναδεικνύεται μια καταχώρηση;


Τήλαφος: Το datablog είναι ένα διαδικτυακό πείραμα συλλογικότητας: “Διαδικτυακό”, γιατί παρουσιάζεται, συλλέγει και διαχέει πληροφορίες αποκλειστικά μέσω του διαδικτύου. “Πείραμα” γιατί η προσπάθεια έχει μια αρχή μια διάρκεια και ένα τέλος (δεδομένου και του πεπερασμένου των κηρύξεων που υπάρχουν), στο οποίο προσπαθεί να φτάσει αποδεικνύοντας μια υπόθεση: ότι αυτά που φαίνονται δύσκολο να γίνουν από την πολιτεία, είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο εύκολα, και μπορούν να γίνουν από μια χούφτα εθελοντών με μηδενικό κόστος. “Συλλογικότητας”, γιατί η καταχώριση των δεδομένων είναι συλλογική, και τα δεδομένα ανήκουν σε όλους όσους τα χρειάζονται χωρίς κανέναν απολύτως όρο ή περιορισμό.


Το κοινό ζητούμενο είναι να διαχυθεί στο ελληνικό διαδίκτυο αξιόπιστη δημόσια πληροφορία σχετικά με τις δασικές εκτάσεις που χάνονται, ώστε να γίνει κατανοητό, με αποδείξεις, ότι η συρρίκνωση της δασικής γης του τόπου μας είναι μια υπόθεση που συμβαίνει δίπλα μας κάθε μέρα. Υπάρχει ανάγκη για λεπτομερή και αξιόπιστη πρωτογενή πληροφορία που να είναι αξιοποιήσιμη από επιστήμονες, αλλά και που να μπορεί να φανεί χρήσιμη ταυτόχρονα και στον απλό πολίτη και τους δημοσιογράφους. Το datablog δεν κάνει τίποτα άλλο από το να αναδεικνύει με σύγχρονα ηλεκτρονικά εργαλεία την πληροφορία που υπάρχει κρυμμένη στα ΦΕΚ. Για το λόγο αυτό, παρατίθεται πάντα μαζί με την πληροφορία και ο σύνδεσμος που οδηγεί στην σχετική σελίδα του ΦΕΚ, ώστε να επαληθεύονται άμεσα τα δεδομένα από όποιον το επιθυμεί.


Δεν θα έλεγα ότι οι καταχωρίσεις “οργανώνονται” με κάποιον τρόπο, αν και μερικές φορές υπάρχει κατεύθυνση για το που θα ήταν καλύτερο να εστιάσουμε. Το ερώτημα π.χ. “πρώτα χάρτες ή πρώτα στατιστικά;” Δεν έχει απαντηθεί ακόμα. Υπάρχουν οδηγίες χρήσης σε 3 βίντεο και 1 howto με εικόνες, και όποιος θέλει να συμμετάσχει χρησιμοποιεί ελεύθερα ένα εργαλείο online για να κάνει την καταχώριση.


Σε μία εξαιρετική περίπτωση συμμετοχής, αυτήν της Καλλιόπης Χαρκιανάκη, η οποία διέθεσε πάρα πολύ προσωπικό χρόνο για την καταχώριση δεδομένων και απέκτησε έτσι ιδιαίτερη εμπειρία, έγινε χρήση ενός πιο εξελιγμένου εργαλείου διαχείρισης που δεν είναι διαθέσιμο στους υπόλοιπους λόγω του κινδύνου εισαγωγής μαζικών σφαλμάτων, αλλά που βοηθάει στην μείωση του χρόνου καταχώρισης μεγάλου αριθμού δεδομένων, με δημιουργία ενός είδους “γραμμής παραγωγής”.


Η συμμετοχή και άλλων στην καταχώριση των δεδομένων, βοήθησε πάρα πολύ στη διόρθωση σφαλμάτων του κώδικα και στη βελτίωση της λειτουργίας του datablog και των εργαλείων του, γεγονός φυσικά ανεκτίμητο για κάθε εγχείρημα τέτοιου είδους.


Θανάσης/Παύλος: Πως επιτεύχθηκε η τεχνική υλοποίηση του datablog και πως σκεφτήκατε να αντιμετωπίσετε τη διαχείριση και τη διάθεση των δεδομένων που συγκεντρώνονται σε αυτό;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Με πολύ προσωπικό χρόνο και πολύ λιγότερο ύπνο!


Το πρώτο ζητούμενο στην τεχνική υλοποίηση ήταν το μηδενικό κόστος. Η ανάγκη να υπάρχουν διαθέσιμα τα δεδομένα για πολλά χρόνια, χωρίς να πρέπει κάποιος να πληρώνει από την τσέπη του το λογαριασμό για τη χωρητικότητα, τη συντήρηση του εξυπηρετητή, τα καθημερινά backup κλπ ήταν καθοριστική. Για τους δικούς τους λόγους, διάφορες μεγάλες εταιρείες προσφέρουν δωρεάν αποθηκευτική χωρητικότητα, τηλεπικοινωνιακή χωρητικότητα και τεχνολογικές διευκολύνσεις που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν κατάλληλα.


Το δεύτερο ζητούμενο ήταν να υπάρχει δυνατότητα δυναμικής αναζήτησης των δεδομένων με υπάρχοντα κοινά εργαλεία, ώστε να διευκολύνεται τα μέγιστα ο τελικός χρήστης. Σε αυτό περιλαμβάνονται και οι μηχανές αναζήτησης, που αποτελούν έναν από τους κυριότερους τρόπους ανεύρεσης της πληροφορίας μέσα στο θόρυβο του διαδικτύου. Η εφαρμογή αναζήτησης του Εθνικού Τυπογραφείου ήταν ένα παράδειγμα προς αποφυγή, γιατί ενώ είναι καλή για γενικές αναζητήσεις ΦΕΚ, δεν είναι προσαρμοσμένη στην αναζήτηση αναδασωτέων εκτάσεων, κάνοντας έτσι πολύ δύσκολη έως αδύνατη την ανάκτηση των δεδομένων. Επίσης το περιεχόμενο των ΦΕΚ δεν είναι προσπελάσιμο από τις μηχανές αναζήτησης.


Το τρίτο ζητούμενο ήταν να βρεθούν / δημιουργηθούν τα κατάλληλα εργαλεία που να αξιοποιούν τα δεδομένα για τον τελικό, πιθανώς μη ειδικό, χρήστη ώστε να έχει ενδιαφέρον να τα αναζητήσει ή να τα μελετήσει χωρίς άλλες διαμεσολαβήσεις.


Το τέταρτο και πολύ σημαντικό ζητούμενο ήταν να βρεθεί ένας τρόπος για να γίνεται η καταχώριση από τους χρήστες χωρίς να κρύβονται τα δεδομένα αλλά να αναδεικνύονται μαζί με το όνομα του καταχωρητή, επιτρέποντας την άμεση χρήση τους, ακόμα κι αν περιέχουν λάθη, επιβραβεύοντας έτσι την προσφορά. Αυτή η ονομαστική αναφορά στη συνεισφορά του καθενός (attribution of credit) είναι πολύ σημαντική συνθήκη για τη λειτουργία του Τήλαφου.


Αφού η εύρεση δωρητή για έναν εξυπηρετητή αποκλείστηκε για την ώρα, θα έπρεπε να εκμεταλλευτούμε τη δυνατότητα δωρεάν φιλοξενίας που προσφέρεται από εταιρείες, κυρίως με τη μορφή των ιστολογίων. Αυτό είχε το πλεονέκτημα ότι το feed θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν μια μορφή web service, ιδίως αν επέτρεπε αναζήτηση με παραμέτρους. Εξετάστηκαν διάφορες περιπτώσεις και επιλέχτηκε η πλατφόρμα που προσέφερε η Google με τον Blogger γιατί: α) επιτρέπει τον προγραμματισμό σελίδων με javascript, άρα διευκολύνει στον προγραμματισμό των εργαλείων β) έχει ανοιχτό API για το feed το οποίο είναι μάλιστα σε μορφή JSON+script που δίνει τη δυνατότητα χρήσης του από οποιαδήποτε σελίδα χωρίς περιορισμούς, γ) προσφέρει έναν συνδυασμό αποθηκευτικής χωρητικότητας που στο σύνολό της ξεπερνά τα 7GB, δ) δίνει τη δυνατότητα να καταχωρούνται δεδομένα με τη μορφή σχολίων σε άρθρα, τα οποία είναι εμφανή σε όλους μαζί με το όνομα του καταχωρητή και διαθέσιμα και αυτά στο feed.


Έχουμε δηλαδή ένα blog που το περιεχόμενό του είναι καθαρά πρωτογενή δεδομένα κι όχι ειδήσεις, την καταχώριση των οποίων κάνουν με εργαλεία γραμμένα σε javascript οι χρήστες του, που δίνει τη δυνατότητα παρουσίασης της πληροφορίας σε χάρτες ή σε λογιστικά φύλλα κλπ, ή τα προσφέρει σαν ένα είδος web service μέσω ενός feed. Τον συνδυασμό όλων αυτών σε ένα ιστολόγιο, που είναι και μια καινοτομία στον τρόπο χρήσης της τεχνολογίας των blog, τον ονόμασα datablog, αλλά ο όρος datablog δεν έιναι καινούριος. Φυσικά, μια τέτοια τεχνική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για οποιαδήποτε πληροφορία μπορεί να δομηθεί πάνω σε κάποια συγκεκριμένη φόρμα.


Ένα μεγάλο θέμα με την καταχώριση δεδομένων από ανεκπαίδευτους χρήστες είναι η διόρθωση των σφαλμάτων. Κάποιες κατηγορίες σφαλμάτων είναι εξ ίσου ή περισσότερο χρονοβόρες από την αρχική εισαγωγή των δεδομένων, γιατί απαιτούν περισσότερη αναζήτηση, και γίνονται πάντα εκτός “γραμμής παραγωγής”. Η ελπίδα, που μέχρι σήμερα ευτυχώς επιβεβαιώνεται, είναι να υπάρχουν όσο το δυνατόν λιγότερα σφάλματα, για να αποφεύγεται το χάσιμο χρόνου και η απογοήτευση που δημιουργούν τα λάθη σε όλους.


Ένας από τους στόχους της προσπάθειας, που θα αρχίσει να υλοποιείται τώρα επειδή χρειαζόταν να υπάρξουν δεδομένα για να αρχίσει, είναι η διάθεση μικρών εργαλείων, widget, που να μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε οποιαδήποτε σελίδα στο διαδίκτυο για προβολή στοιχείων του datablog χωρίς να χρειάζεται κανείς να το επισκεφτεί. Με τον τρόπο αυτό ελπίζουμε να κάνουμε ευκολότερη την διάχυση της πληροφορίας που θα υπάρχει διαθέσιμη.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει για σένα το web 2.0; Ποιες εφαρμογές microformating θα μπορούσαν να προκύψουν από ανάλογες προσπάθειες;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Η έννοια “web 2.0″ είναι νομίζω αρκετά ρευστή. Για μένα, αυτά που υποστηρίζει ο εφευρέτης του web Tim Burners Lee βρίσκονται πολύ κοντά στο νόημα μιας νέας φάσης του παγκόσμιου ιστού, χωρίς φυσικά να μπορεί κανείς να αποκλείσει τους απίθανους άλλους δρόμους που μπορεί να ακολουθήσει η ανθρώπινη φαντασία. Όμως στον τεράστιο διαδικτυακό ιστό που έχει δημιουργηθεί, υπάρχουν ήδη σχεδόν άπειρες πληροφορίες σε μορφή κειμένου, σε σχέση με το μέγεθος των ανθρωπίνων δυνατοτήτων αναζήτησης τους. Αυτό που δεν υπάρχει σε ικανοποιητικό βαθμό, είναι μια τυποποιημένη φόρμα, ένας σκελετός πάνω στον οποίο να χτίζονται οι πληροφορίες αυτές και ο οποίος να τις περιγράφει, έτσι ώστε να καθίστανται αυτόματα επεξεργάσιμες από τις μηχανές. Είναι αυτό που ο Tim Burners Lee ονομάζει σημασιολογικό ιστό (semantic web).


Οι περισσότεροι ιστότοποι, και αυτό ισχύει φυσικά και για την Ελλάδα, φαίνεται να είναι σχεδιασμένοι έτσι που απλώς να υποκαθιστούν κείμενο και γραφικά τυπωμένα σε χαρτί. Αυτό όμως δεν βοηθάει στη προσπέλαση της πληροφορίας που βρίσκεται “χύμα” σε εκατομμύρια σελίδες, γιατί χωρίς τα κατάλληλα εργαλεία, είναι αδύνατον να αξιοποιηθεί από τον άνθρωπο.


Κατά την άποψη του Tim Burners Lee, όπως τη διαβάζω στο βιβλίο του “Υφ@ινοντας τον Π@γκόσμιο Ιστό“, το επόμενο βήμα για την εξέλιξη του ιστού είναι η δημιουργία μηχανών που να μπορούν να προσθέτουν μια λογική διεργασία στις αναζητήσεις περιεχομένου, έτσι ώστε αντί να ψάχνουμε σελίδες που να περιέχουν λέξεις κλειδιά, να ψάχνουμε για πληροφορίες που απαντούν ερωτήσεις γενικού περιεχομένου, που στην περίπτωση των αναδασωτέων θα μπορούσε να είναι “Ποιός είναι ο δήμος που παρουσιάζει τον μεγαλύτερο αριθμό καταπατήσεων στην Ελλάδα, ανά κάτοικο ανά στρέμμα;” Μια μηχανή αναζήτησης στο Σημασιολογικό Ιστό θα επισκέπτονταν το datablog για τα αναδασωτέα και θα έβρισκε εκεί κάποιες απαντήσεις, χρησιμοποιώντας την εσωτερική σήμανση των δεδομένων.


Έναν τέτοιο ρόλο παίζει σε ικανοποιητικό βαθμό η τεχνολογία των microformats: χωρίς να αλλάξει η εμφάνιση των σελίδων ενός ιστοτόπου, με μόνη παρέμβαση στο περιεχόμενο των τυπικών κατηγορημάτων (attributes) της HTML, class και title, και κάποιες άλλες συμβάσεις κωδικοποίησης, είναι δυνατόν να κατασκευαστεί σε HTML η δομή που χρειάζεται ένας φυλλομετρητής για να βγάλει νόημα από την πληροφορία που παρουσιάζει. Τρέχουσες εφαρμογές των microformats υπάρχουν πολλές, και αν δεν κάνω λάθος, στο μέλλον οι νέες εκδόσεις του Firefox θα παρέχουν ενσωματωμένη τη δυνατότητα αξιοποίησης τους, που σήμερα υπάρχει σε plugins όπως Operator, Tails Export κ.ά. Mπορεί κανείς για παράδειγμα να στείλει με ένα κλικ μια πλήρη διεύθυνση με τηλέφωνα κατ’ ευθείαν στο κινητό του από τη σελίδα του ιστού όπου εμφανίζεται ανάμεσα στο κείμενο, χωρίς να χρειαστεί να αντιγράψει τίποτε. Μπορεί να δει χάρτες με πληροφορίες που υπάρχουν σε σελίδες χωρίς να ασχολείται με την ανεύρεση ή την εισαγωγή των συντεταγμένων. Σκεφτείτε τις σελίδες ΦΕΚ του Εθνικού Τυπογραφείου για τα αναδασωτέα σημασμένες σύμφωνα με την προδιαγραφή των microformats, και πόσο πιο εύκολη θα ήταν η ανάκτηση των πληροφοριών που περιέχουν.


Το datablog για τα αναδασωτέα, λειτουργεί ακριβώς έτσι: σημαίνει τα δεδομένα στο εργαλείο εισαγωγής από το ΦΕΚ έτσι ώστε, όταν επικολληθούν στο datablog, να περιέχουν την κατάλληλη δομή για αναγνώριση της πληροφορίας από τα εργαλεία παρουσίασης, ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει τα δεδομένα σε μορφή κατάλληλη και για ανάγνωση απευθείας από τους χρήστες. Λόγω περιορισμών στον κώδικα HTML που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα σχόλια του blogger, η μορφή της σήμανσης που υπάρχει στα δεδομένα/σχόλια είναι παρόμοια με τα microformats αλλά όχι ίδια, και χρειάζεται ένα ακόμα στάδιο για να γίνει απολύτως συμβατή. Η παραγωγή δομένων με την τελική αυτή μορφή, που χρησιμοποιεί τις προδιαγραφές των microformats adr και hCalendar θα αρχίσει σύντομα.


Η εφαρμογή των προδιαγραφών microformats μπορεί να γίνει σήμερα σε οποιαδήποτε σελίδα έχει κάποιος δυνατότητα να τροποποιήσει τον κώδικα HTML. Επίσης είναι δυνατή η δημιουργία νέων προδιαγραφών πάνω στις αρχές των microformats για δεδομένα που δεν καλύπτονται από τις υπάρχουσες προδιαγραφές. Κατά κανόνα προσφέρονται για τέτοια κωδικοποίηση ονόματα και διευθύνσεις, ημερολόγια και συμβάντα. Κάθε σελίδα που έχει έστω και ένα τέτοιο κομμάτι πληροφορίας μπορεί να το κωδικοποιήσει εύκολα σύμφωνα με κάποια απ’ τις προδιαγραφές των microformats, δίνοντας στους επισκέπτες της τη δυνατότητα της αξιοποίησης των εργαλείων του semantic web που ήδη υπάρχουν.


Υπάρχει φυσικά και η κοινωνική πλευρά του web 2.0, τα κοινωνικά μέσα, τα οποία προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες επικοινωνίας και σχηματισμού κοινωνικών δικτύων και ομάδων ενδιαφερόντων, και απολαμβάνουν ήδη τρομερή δημοτικότητα στο διαδίκτυο. Δεν αμφιβάλλω καθόλου για τον κοινωνικό ρόλο που παίζουν τα κοινωνικά μέσα, έχω όμως σοβαρές επιφυλάξεις κατά πόσο αυτή η ελευθερία έκφρασης αποτελεί μορφή “ηλεκτρονικής δημοκρατίας”. Η ελευθερία στην έκφραση είναι εξαιρετικά σημαντική, δεν είναι όμως η μόνη αξία της δημοκρατίας. Τα κοινωνικά μέσα ισορροπούν σε έναν βαθμό την έλλειψη ισηγορίας που υπάρχει στα σύγχρονα δυτικά κοινοβουλευτικά καθεστώτα, χωρίς φυσικά να αναπληρώνουν το θεσμικό κενό: αυτό που έχει νόημα είναι να ακούγονται οι απόψεις σε μια πολιτική αγορά, γεγονός που θα επιτρέπει στους πολιτες να συμμετέχουν ενημερωμένοι στις πολιτικές αποφάσεις. Στην πραγματικότητα, χωρίς την δυνατότητα συμμετοχής στις πολιτικές αποφάσεις, η ελευθερία στην έκφραση μοιάζει να είναι πολιτικά ένα κενό γράμμα, λειτουργώντας κυρίως εκτονωτικά ή σαν διαμαρτυρία, χωρίς όμως να αποδίδει σημαντικά πρακτικά αποτελέσματα στο πολιτικό επίπεδο, τουλάχιστον μέχρι τώρα.


Μ’ αυτή τη λογική κατά νου, ο Τήλαφος-αναδασωτέα προσπαθεί να αποκρυσταλλώσει τη συμμετοχή των φίλων του στο ιστολόγιο σε ένα απτό αποτέλεσμα χρήσιμο σε όλους τους πολίτες.


Θανάσης/Παύλος: Πότε μια πληροφορία μπορεί να θεωρείται ότι είναι ανοικτή (αδειοδότηση, internet web service); Ποιά είναι η εμπειρία σου απο την εγχώρια ή διεθνή δημόσια διοίκηση για την συλλογή δεδομένων;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Μια πληροφορία στο χαρτί στη σημερινή εποχή είναι πρακτικά μια κλειστή πληροφορία. Μπορεί να φανταστεί κανείς έναν μεταπτυχιακό φοιτητή δασολογίας να θέλει να γράψει ένα paper για την υποχώρηση των δασικών εκτάσεων στην Ελλάδα, και να πρέπει να καταχωρήσει ένα-ένα όλα τα δεδομένα που υπάρχουν δημοσιευμένα στο ΦΕΚ; Απλώς δεν θα γράψει ποτέ το paper, γιατί θα προτιμήσει ένα άλλο θέμα. Η πολιτεία μπορεί να απαντά, εθελοτυφλώντας, ότι η πληροφορία αυτή είναι ανοιχτή και διατίθεται ελεύθερα, όμως στην πραγματικότητα είναι σχεδόν κλειστή γιατί δεν μπορεί να αξιοποιηθεί με τα σημερινά μέσα και τους σημερινούς ρυθμούς παραγωγής περιεχομένου και γνώσης. Σκεφτείτε τι θα υπήρχε από τον Τήλαφο-αναδασωτέα αν το Εθνικό Τυπογραφείο δεν έδινε καν τη δυνατότητα να δει κανείς τα ΦΕΚ από το διαδίκτυο, όπως συνέβαινε πρίν μερικά χρόνια: θα υπήρχαν σήμερα 10 καταγραφές καμένων με GPS, αντί για τις 1830 καταχωρήσεις κηρύξεων αναδασωτέων που δημιουργήθηκαν σε έναν μήνα. Με λίγα λόγια, δεν αρκεί μόνον να υπάρχει δημοσιευμένη κάπου η πληροφορία, πρέπει και η αξιοποίησή της να μην κοστίζει μια περιουσία γιατί τότε δεν μπορεί να θεωρείται ανοιχτή και ελεύθερη για χρήση.


Η πρώτη ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί, είναι αν θέλουμε η πληροφορία να κυκλοφορήσει στο διαδίκτυο και για ποια χρήση. Εφ’ όσον η απάντηση είναι “ναί”, τότε υπάρχουν τρεις τρόποι παρουσίασης: για ανθρώπους αναγνώστες, για μηχανές ή και για τα δύο μαζί. Οι περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου έχουν απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα “ναι” και παρέχουν την πληροφορία τις περισσότερες φορές ελεύθερες για οποιαδήποτε χρήση (public domain). Αποτέλεσμα είναι να έχουν δημιουργηθεί πάρα πολλές υπηρεσίες δεδομένων μέσω διαδικτύου και πρότυπα μορφοποίησης των δεδομένων έτσι ώστε να είναι αξιοποιήσιμα και από μηχανές και από ενδιάμεσους ή τελικούς χρήστες. Οι πολίτες και οι οργανισμοί που έχουν ενδιαφέρον στη χρήση τους, παράγουν έτσι πολύ ευκολότερα πολύ καλύτερα ποιοτικά και ποσοτικά αποτελέσματα στην εργασία τους, ενώ οι υπόλοιποι πολίτες είναι πολύ καλύτερα ενημερωμένοι για το τί συμβαίνει. Η πρόβλεψη για πρόσβαση σε ελεύθερη δημόσια πληροφορία υπάρχει και στο Ελληνικό Σύνταγμα στο Αρθρο 5A -(Δικαίωμα στην πληροφόρηση) όπου ρητά αναφέρεται το δικάιωμα συμμετοχής του πολίτη στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Θεωρητικά λοιπόν η Ελληνική πολιτεία έχει απαντήσει στην ερώτηση ανεπιφύλακτα “ναί”.


Αναζήτησα πρόσφατα δεδομένα από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας. Η ΕΣΥΕ συγκεντρώνει εδώ και πάρα πολλές δεκαετίες τεράστιο αριθμό από αξιόπιστα δεδομένα για σημαντικά μεγέθη της ελληνικής κοινωνίας, και επικράτειας (μέχρι και σε επίπεδο οικισμού) και τα διαθέτει ελεύθερα χωρίς περιορισμούς στη χρήση, αναφέροντας μάλιστα στην παρουσίασή της ότι χρήστες των στοιχείων είναι “ο επιχειρηματικός κόσμος, επιστήμονες, μελετητές και αναλυτές, αλλά και απλοί πολίτες”. Τα περισσότερα από αυτά διατίθενται όμως μόνον σε μορφή PDF, ενώ μερικά σε μορφή XLS. Μια τέτοια αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης είναι απαραίτητο να είναι σε αυστηρά τυποποιημένη μορφή ώστε να αποφεύγονται λάθη και διπλοεγγραφές (ή παραλείψεις) της ίδιας πληροφορίας, και η αβεβαιότητα για την κωδικοποίηση της. Παραδείγματα διπλοεγγραφών ή παραλείψεων υπάρχουν στα δεδομένα της ΕΣΥΕ, ακόμα και στα αρχεία XLS και οφείλονται, απ’ όσο μπορώ να κρίνω, σε παρεμβάσεις με το χέρι στα τελικά έγγραφα.


Από όσα γνωρίζω, η δημόσια διοίκηση και πολλοί οργανισμοί δημόσιου χαρακτήρα (π.χ. πανεπιστήμια) παράγουν σημαντικό αριθμό πρωτογενών δεδομένων υψηλής ποιότητας. Το πρόβλημα που δεν έχει ακόμα λυθεί είναι ότι δεν έχουν πολιτική διάθεσης των δεδομένων αυτών στο κοινό. Η χειρότερη επιβεβαίωση της έλλειψης αυτής της πολιτικής κατεύθυνσης είναι τα κείμενα που αναρτούν κάποιοι απ’ αυτούς τους οργανισμούς ως στόχους τους στις ιστοσελίδες τους. Σχεδόν πουθενά δεν αναφέρεται η εξυπηρέτηση του πολίτη και του επαγγελματία με αξιόπιστα δεδομένα. Το ΥΠΕΧΩΔΕ είναι δυστυχώς ένα τέτοιο παράδειγμα, παρ’ όλο που είναι το υπουργείο των έργων και των μηχανικών. Ο Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) είναι άλλο ένα λυπηρό παράδειγμα τέτοιου οργανισμού: απευθύνεται στους Έλληνες υπηκόους αποκλειστικά στα …Αγγλικά.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει τελικά δημόσια πληροφορία; Πόσο δύσκολο είναι ας πούμε για τον Οργανισμό Κτηματολογίου και Χαρτογραφήσεων Ελλάδας (ΟΚΧΕ) να υλοποιήσει το Κτηματολόγιο μέσα από ένα ανάλογα ευέλικτο σχήμα; Μια τέτοια πρόταση θα ήταν ουτοπική;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Το σύνθημα “Η δημόσια πληροφορία ανήκει στον πολίτη” που έχει ο Τήλαφος για κεφαλίδα είναι μια ταυτολογία: Δημόσιο είναι εξ ορισμού κάτι που ανήκει από κοινού στους πολίτες. Όμως στην Ελλάδα είναι ακόμη το ζητούμενο, επειδή η δημόσια πληροφορία, που παράγεται με χρήματα του φορολογούμενου πολίτη, είναι κλεισμένη στα συρτάρια των υπαλλήλων της διοίκησης, σαν να ήταν ιδιοκτησία τους.


Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δεν ορίζεται σαν ιδιωτική: σχεδόν οτιδήποτε μπορεί να προσπελαστεί από το κοινό, ανήκει στη δημόσια σφαίρα: οι δρόμοι, τα πεζοδρόμια, τα οικοδομικά τετράγωνα, τα όρια των χωραφιών, των ποταμιών, των δασών, του αιγιαλού. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που συλλέγεται με δημόσιο χρήμα και δεν υφίσταται τους περιορισμούς των άρθρων 9, 9Α και 19 του Συντάγματος για προστασία των προσωπικών δεδομένων και του απορρήτου των επικοινωνιών. Έρευνες, πνευματικές ή καλλιτεχνικές δημιουργίες που που έγιναν κατά παραγγελία ή με χρήματα, ή κληροδοτήθηκαν στο δημόσιο το οποίο κατέχει και τα πνευματικά τους δικαιώματα, στατιστικά δεδομένα, εκλογικά αποτελέσματα. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δημοσιεύεται στο ΦΕΚ, οι υποχρεωτικές πληροφορίες που απαιτούνται στα δημόσια έγγραφα (όπως τα ονόματα των οδών, οι ταχυδρομικοί κώδικες, τα όρια της επικράτειας, των νομών, των δήμων κλπ) ή / και που ορίζονται με νόμους του κράτους.


Ο ΟΚΧΕ για παράδειγμα έχει συλλέξει τα χωρικά δεδομένα της επικράτειας είτε πρωτογενώς με χρηματοδότηση από την ετήσια επιχορήγηση του κράτους από τους προϋπολογισμούς του ΥΠΕΧΩΔΕ και των δημοσίων επενδύσεων , είτε με ανταποδοτικά τέλη από τους πολίτες, είτε δευτερογενώς από άλλους οργανισμούς του δημοσίου που υποχρεούνται από το νόμο να του τα παρέχουν. Δεν παρέχει όμως ΚΑΜΜΙΑ πληροφορία δωρεάν, ούτε καν τα “απλής ακρίβειας” όρια των δήμων και κοινοτήτων του Καποδίστρια, που κοστίζουν το εξωφρενικό ποσό των 1450€, και διατίθενται με όρους copyright που καθιστούν την χρήση τους στο διαδίκτυο παράνομη. Δεν μιλώ βέβαια για το σύνολο του Κτηματολογίου, αφού εκεί μπορεί ίσως να μπουν και ζητήματα προσωπικών δεδομένων για θέματα ιδιοκτησίας, αλλά για στοιχειώδη χωρικά δεδομένα για τη διοικητική δομή της χώρας. Η τεχνική δυσκολία υλοποίησης μιας πολιτικής απελευθέρωσης τέτοιας πληροφορίας στο διαδίκτυο είναι μηδενική, αφού η τεχνολογία διάθεσής της είναι ώριμη και μάλιστα ελεύθερη για χρήση και με τη μορφή λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Αν ο ΟΚΧΕ έδινε την άδεια για ελεύθερη χρήση αυτής της πληροφορίας, είμαι βέβαιος ότι θα βρισκόταν πολλοί να την προσφέρουν στο διαδίκτυο. Ο Τήλαφος θα μπορούσε να είναι ένας από αυτούς, χρησιμοποιώντας μάλιστα μια τεχνική προδιαγραφή στηριγμένη στις αρχές των microformats.


Τα αποτελέσματα της κοντόφθαλμης πολιτικής που ισχύει σήμερα μπορείτε να τα διαπιστώσει κανείς ψάχνοντας στο διαδίκτυο για τα όρια διοικητικών περιοχών που ανέφερα πριν ή για άλλα χωρικά δεδομένα της Ελλάδας. Τα μόνα που κυκλοφορούν ελεύθερα προέρχονται από αμερικανικά πανεπιστήμια, αφορούν το πολύ-πολύ όρια νομών, είναι ηλικίας πολλών δεκαετιών και ακρίβειας τελείως ακατάλληλης για πρακτική χρήση από κάποιον που ζει στην Ελλάδα. Υπάρχουν άλλες διεθνείς πηγές που έχουν μάλιστα και συμμετοχική βάση, όπως το geonames.org, οι οποίες ήδη παρέχουν μαζικά σημειακά δεδομένα και για την Ελλάδα μέσω web service, αλλά πουθενά δεν εμφανίζεται επίσημη ελληνική πηγή ελεύθερων χωρικών δεδομένων ή έστω και πανεπιστήμιο. Εντύπωση προκαλεί και το γεγονός ότι ακόμα και η ΕΣΥΕ που διαθέτει δωρεάν τα στατιστικά στοιχεία, τα τοπογραφικά δεδομένα που συλλέγει δεν τα διαθέτει δωρεάν.


Αν φθονεί κανείς την πρόοδο που έχουν πετύχει οι χώρες της υπόλοιπης δύσης ή οι εταιρείες που δραστηριοποιούνται εκεί, θα πρέπει ίσως να εστιάσει την προσοχή του στις συνθήκες που την εκκόλαψαν και που την διατηρούν. Ένα μεγάλο μέρος των χαρτών που χρησιμοποιεί π.χ. η Google ή η Yahoo ή η Microsoft, βασίζεται σε υπόβαθρο δορυφορικών εικόνων που παρέχεται δωρεάν από τη NASA. Διαβάζει κανείς π.χ. την εξής, καταπληκτική για τη λιτότητα και την περιεκτικότητά της, λεζάντα, στις φωτογραφίες που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο και προέρχονται από αμερικανικούς δημόσιους οργανισμούς (εδώ από την NOAA): “This image is in the public domain because it contains materials that originally came from the U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration, taken or made during the course of an employee’s official duties.”: Η εικόνα είναι ελεύθερη στη χρήση…επειδή είναι αποτέλεσμα της εργασίας ενός δημόσιου υπάλληλου στα πλαίσια των καθηκόντων του. Περισσότερες εξηγήσεις νομίζω ότι περιττεύουν.


Μια πολιτική ανοίγματος της δημόσιας πληροφορίας στην Ελλάδα δεν είναι ουτοπική γιατί αυτό που ισχύει εδώ είναι πολύ πίσω από ότι συμβαίνει διεθνώς. Μετρήστε τον αριθμό των web services που λειτουργεί το ελληνικό δημόσιο μαζί με τα πανεπιστήμια και όλους τους οργανισμούς του ευρύτερου δημοσίου. Αμφιβάλω αν θα βρείτε κάποιον που να προσφέρει ελεύθερα την πιο ευτελή υπηρεσία στην ελληνική κοινωνία. Μια πολιτική ανοίγματος είναι επιβεβλημένη, γιατί θα επιτρέψει στην ελληνική κοινωνία να ανέβει ένα επίπεδο ψηλότερα στην ικανότητά της να παράγει αξιόπιστο περιεχόμενο και γνώση. Αυτό το ποιοτικότερο και ποσοτικότερο περιεχόμενο και γνώση ανεβάζει σιγά-σιγά το επίπεδο του συνόλου των διεργασιών που συμβαίνουν σε μια κοινωνία και αυξάνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις δομές και τους ανθρώπους που τις διοικούν.


Άλλωστε το επιχείρημα ότι η μια τέτοια πρόταση είναι ουτοπική προϋποθέτει μάλλον και την αποδοχή της σημερινής αδιέξοδης και παρωχημένης αντίληψης περί κράτους-ειδικών και πολιτών-υπηκόων, που έχει όμως ήδη προ πολλού φτάσει στα όρια των δυνατοτήτων της να παράγει αποτέλεσμα και τώρα φαίνεται να παραπαίει ανάμεσα σε καταστροφές όπως οι πυρκαϊές του περυσινού καλοκαιριού και η μόλυνση των υδάτων από τοξικές ουσίες, και στην αδιαφορία και τον κυνισμό των πολιτών-υπηκόων.


Αρχίζοντας, είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι η λέξη ‘περιβάλλον’, όπως χρησιμοποιείται στη Γαλλία, είναι αμφιλεγόμενη. Μολονότι η αρχική της σημασία είναι οποιοδήποτε περιφραγμένος χώρος (‘enceinte’), η λέξη εισήχθη ξανά στη γαλλική γλώσσα στη δεκαετία του 1960 ως μετάφραση της αγγλικής λέξης ‘ περιβάλλον’ και αναφέρεται πιο συγκεκριμένα στην ομάδα των στοιχείων που φτιάχνουν τις φυσικές και κοινωνικές συνθήκες στις οποίες εξελίσσονται οι άνθρωποι.[2] Ωστόσο, η λέξη αυτή δεν είναι αποδεκτή από όλους. Ο Michel Serres, για παράδειγμα, ασκεί κριτική στον όρο αυτό επειδή επικεντρώνεται στον άνθρωπο, ενώ αρνείται την αγγλόφωνη έννοια καθώς και τη βορειοαμερικανική environmentalism (περιβαλλοντιστικό’) που συνδέεται μ’ αυτήν.[3] Σύμφωνα με τον Kerry Whiteside, η γαλλική πολιτική οικολογία διαχωρίζεται από το αγγλόφωνο environmentalism επειδή αρνείται να επικεντρωθεί σε μια νέα ανθρώπινη ηθική για τη φροντίδα της φύσης. Εν συντομία, η φύση και ο άνθρωπος θεωρούνται, σε τελευταία ανάλυση, πάντοτε και αναγκαστικά, συνυφασμένοι.


Ένας πρόσφατος ανασχηματισμός των γαλλικών υπουργείων μετέτρεψε το ‘Υπουργείο Οικολογίας και διαρκούς Ανάπτυξης’ (2002) (προηγουμένως ‘Υπουργείο Περιβάλλοντος’- 1971) σε ‘Υπουργείο Οικολογίας, Ενέργειας, διαρκούς Ανάπτυξης και Χωροταξίας’ (2007). Αυτό που μοιάζει με απλή εξέλιξη της πολιτικής σκηνής είναι, θα έλεγα, η ‘γαλλοποίηση’ ενός περιβαλλοντικού κινήματος που εισήχθη από τη Βόρεια Αμερική. Μολονότι οι Γάλλοι επιχείρησαν αρχικά να ακολουθήσουν το βορειοαμερικανικό παράδειγμα, δημιουργώντας το πρώτο εθνικό πάρκο τους το 1963 (το Yellowstone National Park ιδρύθηκε το 1872), οι σημερινές πολιτικές τους αντανακλούν την ιστορία της διατήρησης φυσικών χώρων στη Γαλλία, όπου τα ζητήματα που έχουν να κάνουν με την οικολογία και το περιβάλλον συνδέονται με θέματα πολιτισμού, ιδιοκτησίας και οικονομικού σχεδιασμού.


Ένα βασικό στοιχείο αυτής της ιστορίας είναι ο ρόλος της ανθρώπινης προοπτικής στην αναδιαμόρφωση φυσικών χώρων. Μετά την προστασία των ιστορικών μνημείων στη Γαλλία (1887), παρόμοιοι νόμοι θεσπίστηκαν για την προστασία –όχι ανεκμετάλλευτων, άγριων περιοχών, όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες- αλλά τοπίων ως φυσικά μνημεία. Υπό την επιρροή καλλιτεχνών του τοπίου και συγγραφέων, οι νόμοι αυτοί αποσκοπούσαν στην αποκατάσταση της ομορφιάς μιας συγκεκριμένης θέας που συμπεριλάμβανε συχνά ανθρώπινα στοιχεία.[4] Όπως εξηγεί ο Larrere, οι Γάλλοι ήθελαν να διατηρήσουν την πολιτιστική κληρονομιά (‘patrimoine’) για τις μέλλουσες γενιές (δάση, παράκτιες περιοχές, αλλά επίσης καλλιεργημένα αγροκτήματα, πλατείες χωριών).[5] Στη Γαλλία, η φύση ήταν και εξακολουθεί να πλαισιώνεται με όρους τοπίου και πολιτιστικής κληρονομιάς. (Βλέπε, για παράδειγμα, το έργο των θεωρητικών ‘paysagistes’ Augustin Berque και Alain Roger που επιμένουν, μερικές φορές μανιωδώς, ότι οι Γάλλοι πρέπει να εργαστούν για να (ανα)δημιουργήσουν το ‘τοπίο’, όχι το ‘περιβάλλον’.[6]


Για την περιβαλλοντική ηθική αυτό σημαίνει πως δεν υπάρχει κάποιος συγκεκριμένος κλάδος φιλοσοφίας που λειτουργεί υπό τον τίτλο ‘περιβαλλοντικός’ στη Γαλλία.[7] Ωστόσο, υπάρχουν πολλοί φιλόσοφοι που το έργο τους είναι εμφανώς οικολογικό: οι Felix Guattan, Bruno Latour, Catherine & Raphael Larrere και Michel Serres, για να ονομάσουμε κάποιους απ’ αυτούς. Γεφυρώνοντας το χάσμα μεταξύ της γαλλικής οικο-φιλοσοφίας και της βορειοαμερικανικής περιβαλλοντικής φιλοσοφίας, η Catherine Larrere υποστηρίζει πολλές πτυχές της ηθικής της γης του Aldo Leopold, συμπεριλαμβάνοντας όμως τόσο το βιολογικό όσο και το πολιτιστικό στοιχείο στην ηθική της για την ποικιλία. Εκφράζοντας μια φαινομενικά πολύ διαφορετική άποψη, ο Bruno Latour τάσσεται υπέρ μιας πιο τεχνικής, πιο ανθρώπινης, πιο φροντισμένης φύσης. Ωστόσο, η κραυγή του για μια στρατευμένη χρήση της τεχνολογίας με στόχο την καλύτερη φροντίδα της φύσης, απηχεί από πολλές απόψεις την έκκληση της Larrere για το ‘bon usage’ (καλή/σοφή χρήση) της φύσης και τη φυσική σύμβαση του Serres ως τρόπο εξισορρόπησης της σχέσης της ανθρωπότητας με τον κόσμο.


Τι να τις κάνουμε, λοιπόν, τις φαρμακερές κριτικές της πράσινης πολιτικής και φιλοσοφίας που ασκούν Γάλλοι στοχαστές όπως οι Jean Baudrillard, Gerard Bramoulle και Luc Ferry; Οι επιθέσεις τους μοιάζουν να αποτελούν μια ενδιαφέρουσα μορφή λανθασμένης αναγνώρισης (και υπεραπλούστευσης, αλλά αυτό το αφήνω για ένα μεγαλύτερο άρθρο). Οι Baudrillard, Bramouille και Ferry κάνουν λάθος θεωρώντας τις γαλλικές οικο-φιλοσοφίες ως βαθιά οικολογία, κατά το βορειοαμερικανικό πρότυπο, που θεωρεί τους ανθρώπους περιττούς στην πορεία αποκατάστασης της φύσης στην ‘αρχική’ της κατάσταση.[8] Η σφοδρή αντίδραση αυτών των τριών Γάλλων στοχαστών σε οποιοδήποτε είδος ‘πρασινοποίησης’ δείχνει σαφώς πόσο βαθιά είναι ριζωμένος ο ανθρωπισμός στη γαλλική ψυχή. Με αρνητικό τρόπο, ασπάζονται και αυτοί τη γαλλική οικο-διαφορά που αντιστέκεται στον αποκλεισμό ή την απόσπαση του ανθρώπινου στοιχείου από μια άποψη του κόσμου.


Η αρχή της ανθρώπινης ενσωμάτωσης εξηγεί την περίεργη έλλειψη ενδιαφέροντος για οικοκριτικές προσεγγίσεις από την πλευρά των Γάλλων λόγιων και θεωρητικών. Μολονότι η οικοκριτική, η μελέτη των πολιτιστικών απεικονίσεων της φύσης από οικολογική άποψη, είναι μια σημαντική εναλλακτική θεωρία στη Βόρεια Αμερική, έχει περάσει απαρατήρητη στη Γαλλία. Μπορούμε πρώτα απ’ όλα να υποθέσουμε ότι η οικοκριτική είναι τόσο ριζωμένη στις βορειοαμερικανικές απόψεις για το περιβάλλον που δεν μπορεί να περάσει τα εθνικά σύνορα. Ωστόσο υπάρχουν σήμερα ομάδες οικοκριτικών λόγιων στην Ευρώπη ( στη Γερμανία, για παράδειγμα), στην Ινδία, την Ιαπωνία και την Κορέα. Γιατί, λοιπόν, η Γαλλία παραμένει εξαίρεση;


Σε ένα από τα θεωρητικά κείμενα με οικοκριτική βάση, ο Lawrence Buell συνηγορεί υπέρ ενός νέου φιλολογικού ρεαλισμού που ωθεί τις οικολογικές απεικονίσεις του φυσικού κόσμου στο επίκεντρο της φιλολογικής γραφής. Ένα τέτοιο εγχείρημα μπορεί να μοιάζει άκριτο για τους Γάλλους θεωρητικούς της φιλολογίας που είναι εμποτισμένοι με την παράδοση του ‘nouveau roman’ και της ‘ere du soupcon’ και εξαιρετικά καχύποπτοι για οποιαδήποτε φιλολογική θεωρία υποστηρίζει την καθιέρωση μιας διαφανούς, απλής σύνδεσης ανάμεσα στον κόσμο του κειμένου και τον κόσμο έξω απ’ αυτό. Στην πραγματικότητα, οι ελάχιστοι Γάλλοι λόγιοι που μελετούν τα αμερικανικά κείμενα για τη φύση επιμένουν στις ρητορικές και αφηγηματικές πλευρές τους, σα να θέλουν να θυμίσουν στον αναγνώστη ότι η γλώσσα παραμένει μια μη απλοποιημένη κατασκευή.[9] Η γαλλική ανάγνωση της αμερικανικής γραφής για τη φύση αποτελεί άλλη μια αντανάκλαση αυτής της οικο-πολιτιστικής διαφοράς που συγκρατεί το ανθρώπινο πλαίσιο όταν πρόκειται για τις σχέσεις με τον κόσμο.


Το προφανές ερώτημα παραμένει: Γιατί; Από πού προέρχεται αυτή η διαφορά; Είναι αποτέλεσμα γεωγραφικών διακρίσεων, επειδή η Γαλλία είναι ο Παλιός Κόσμος, εγκατεστημένος πολύ πριν από την ανακάλυψη του Νέου Κόσμου; Ή πρόκειται για ζήτημα γλωσσολογικών διαφορών, σύμφωνα με την πασίγνωστη και πολυσυζητημένη εικασία του Sapir-Whorf; Ή είναι ζήτημα φιλοσοφικών παραδόσεων που έχουν διαμορφώσει διαφορετικές εθνικιστικές ταυτότητες, με τη Γαλλία να είναι υπέρμαχος των οικουμενικών, ανθρωπιστικών αξιών και τη Βόρεια Αμερική να ασπάζεται λιγότερο παραδοσιακές μορφές σκέψεις;


Έχουν ήδη προωθηθεί κάποιες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα. Η φιλόσοφος Catherine Larrere λέει πως δεν υπάρχει πραγματική ανάπτυξη της περιβαλλοντικής φιλοσοφίας στη Γαλλία επειδή το περιβάλλον αντιμετωπίζεται ως επιστημονικό/τεχνικό πρόβλημα. Αντί να εμπνέουν μια νέα ηθική, τα οικολογικά ζητήματα περιορίζονται στη σφαίρα της ‘κοινής λογικής’ και της ‘συνετής/λογικής δράσης’. [10]Ο κοινωνιολόγος Jean Viard αναπτύσσει την ιδέα ότι καθολικές και προτεσταντικές γραμμές χωρίζουν τη Γαλλία και τη Βόρεια Αμερική κι ότι η διατήρηση της φύσης είναι μια καθαρά προτεσταντική υπόθεση.[11] Τόσο η Larrere όσο και ο Viard αναγνωρίζουν τους αυστηρούς περιορισμούς των υποθέσεών τους, καθώς οι εξηγήσεις τους καλύπτουν μόνο μια πλευρά (ιδεολογική και κοινωνιολογική αντίστοιχα) ενός πολυδιάστατου, συνεχώς εξελισσόμενου, φαινόμενου.


Αντί να επιχειρήσω μια πληρέστερη εξήγηση της γαλλικής οικο-διαφοράς (που θα απαιτούσε μια ομάδα λόγιων από διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα), θα επεκτείνω το θέμα για να συμπεριλάβω το πρόβλημα της παγκοσμιοποίησης. Οι διαφορές που εξήγησα προηγουμένως σ’ αυτό το άρθρο έχουν γίνει λιγότερο σημαντικές εξαιτίας των παγκόσμιων οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων; Ή έχουν γίνει πιο έντονες καθώς οι εθνικές ταυτότητες υποχρεώνονται να έχουν συχνή, στενή επαφή;


Μια ενδιαφέρουσα περίπτωση είναι αυτή του Jose Bové, που απέσπασε πρώτος την προσοχή των διεθνών μέσων επικοινωνίας το 1999 λόγω του ηγετικού ρόλου του στη διάλυση ενός τοπικού ΜακΝτόναλντ. Πρώτα απ’ όλα, ο Bové μοιάζει να ενσαρκώνει το τυπικό, ξεχωριστό γαλλικό πνεύμα αντίστασης που θέλει να διατηρήσει την τοπική ταυτότητα. Ωστόσο, ο Bové είναι πολυταξιδεμένος και προσπαθεί να ενώσει διαφορετικές τοπικές γεωργίες στον αγώνα τους ενάντια στη χρήση των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών. Εξετάζοντας πιο λεπτομερώς την ταυτότητα του Bove, ανακαλύπτουμε ότι οι τεχνικές αντίστασής του όταν διαδηλώνει κατά της αμερικανικής νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης βασίζονται στο πρότυπο της ανυπακοής του πολίτη του Henry David Thorean ( ο Bové έχει γράψει με τον Gilles Lumeau ένα βιβλίο που φέρει τον τίτλο Pour la desobeissance civique, το οποίο αντλεί από το On Civil Disobedience του Thoreau). Δεν πρόκειται για καθαρή περίπτωση Γάλλου εναντίον Αμερικανού, ούτε παγκοσμιοποίησης εναντίον προ-παγκοσμιοποίησης, αλλά για μια απεικόνιση των περίπλοκων δυνάμεων που παίζουν ρόλο στη διαμόρφωση και μεταμόρφωση της γαλλικής οικο-διαφοράς (Μια τελευταία σημείωση: ο Bové είναι μια σημαντική μορφή της ‘εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης’, ενός κινήματος που προήλθε από τη Γαλλία, ανασυντάσσει διάφορες αριστερίστικες θέσεις και προωθεί πιο δημοκρατικές, πιο οικολογικές, λιγότερο οικονομικές μορφές παγκοσμιοποίησης).


Πώς προβλέπεται λοιπόν το μέλλον της γαλλικής οικο-διαφοράς; Όπως σημειώνει ο Guillaume Sainteny, το Πράσινο Κόμμα (‘Les Verts’) εξαφανίστηκε από τη γαλλική πολιτική σκηνή.[12] Αυτή όμως η εξαφάνιση δεν σημαίνει ότι οι Γάλλοι δεν νοιάζονται για τα περιβαλλοντικά ζητήματα. Αντίθετα, τόσο τα δεξιά όσο και τα αριστερά κόμματα στη Γαλλία ‘πρασινίζουν’ καθώς ο προβληματισμός για τον φυσικό κόσμο εντάσσεται στις γενικές κοινωνικές πολιτικές και προγράμματα. Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι οι άνθρωποι είναι μέρος της φύσης, προϊόντα και παραγωγοί, ακριβώς όπως η φύση είναι μέρος των ανθρώπων. Ποια είναι, όμως, η φύση αυτής της ενσωμάτωσης- απλώς πολιτική ή, επίσης, ηθική; Μπορεί να φέρει το είδος της αλλαγής που απαιτείται σε ατομικό, κοινωνικό και εθνικό επίπεδο, προκειμένου να δημιουργηθεί ένας τρόπος ζωής πιο βιώσιμος;


Αναφορές

[1] Michel Serres, Le retour au contrat naturel (Paris: BNF, 2000).

[2] Robert Delort και François Walter. Histoire de l’environnement européen (Paris: PUF,
2001).

[3] Michel Serres, Hominescence (Paris: Le Pommier, 2001).

[4] Jean Viard, Le tiers espace. Essai sur la nature (Paris: Méridiens Klincksieck, 1990).

[5] Catherine Larrère και Raphaël Larrère. Du bon usage de la nature. Pour une philosophie
de l’environnement (Paris: Alto/Aubier, 1997).

[6]Augustin Berque, “Paysage, milieu, histoire”, στο Cinq propositions pour une théorie du
paysage, επ. Augustin Berque (Paris: Champ Vallon, 1994), 11-29 και Alain Roger, Court traité du paysage (Paris: Gallimard/nrf, 1997).

[7] Catherine Larrère, “Éthique de l’environnement”, Multitudes 24.1 (2006): 75-84.

[8] Jean Baudrillard, “L’écologie maléfique.” L’illusion de la fin (Paris: Galilée, 1992), 115-28; Gérard Bramoullé, La peste verte (Paris: Les Belles Lettres, 1991); και Luc Ferry, Le nouvel ordre écologique: l’arbre, l’animal et l’homme (Paris: Grasset, 1992).

[9] Michel Granger and Tom Pughe, “Introduction.” Special Issue: “Écrire la nature.” Revue
française d’études américaines 106.4 (2005): 3-7.

[10] Larrère, “Éthique de l’environnement”, 75

[11]Viard, Le tiers espace.

[12] Guillame Sainteny, L’introuvable écologisme francais? (Paris: PUF, 2000).


Πάνος Παπούλιας: Νομίζετε ότι έχει ακόμη νόημα να μιλάμε για εργατική τάξη και για εργατικό κίνημα σήμερα;


Stanley Aronowitz: Η απάντηση είναι προφανώς ότι το εργατικό κίνημα βρίσκεται σε αδράνεια, ότι δηλαδή είναι υπό έλεγχο, ότι δεν υπάρχει πραγματικό εργατικό κίνημα στις Ηνωμένες Πολιτείες τουλάχιστον. Αυτό το οποίο επιτρέπεται σήμερα είναι μια σειρά σωματείων, που εκπροσωπούν κάπου δεκαέξι εκατομμύρια άτομα, τα οποία εργάζονται με ημερομίσθια και μισθούς και διαπραγματεύονται για τις εργασιακές συνθήκες και για τις απολαβές τους. Με την ιστορική έννοια, όμως, όχι, δεν υπάρχει εργατικό κίνημα στις Ηνωμένες Πολιτείες και υποψιάζομαι πως, με μερικές εξαιρέσεις, δεν υπάρχει εργατικό κίνημα στις περισσότερες από τις ανεπτυγμένες βιομηχανικές κοινωνίες. Αυτό που υπάρχει σήμερα και υπήρξε για πολύ καιρό με κάποιες διακυμάνσεις-όπως οι Γάλλοι δημόσιοι υπάλληλοι ή οι οδηγοί φορτηγών που διαδηλώνουν και ίσως η Γαλλία είναι η μεγάλη εξαίρεση- είναι μια σειρά ρυθμισμένων σχέσεων μεταξύ συνδικάτων και εργοδοτών που ορισμένες φορές- και πολύ σπάνια στις Ηνωμένες Πολιτείες- καταλήγουν σε απεργίες και μάχες γύρω από ορισμένα ζητήματα.


Βασικά, όμως, σήμερα δεν υπάρχει εργατικό κίνημα. Νομίζω ότι αναδυόμενα εργατικά κινήματα υπάρχουν στις χώρες της νότιας Ασίας και στη Λατινική Αμερική. Νομίζω ότι υπάρχει εργατικό κίνημα στην Κίνα ή στην Ινδία ή και σε μερικές από τις μεγαλύτερες χώρες της Νότιας Αμερικής- ειδικά σε μέρη όπως το Μεξικό ή η Αργεντινή και η Βραζιλία. Σε εκείνα τα μέρη τα ανεξάρτητα σωματεία έχουν απελευθερωθεί από την κυβέρνηση και τον έλεγχο, τα τελευταία χρόνια. Επικρατεί ακόμη μια αίσθηση ότι υπάρχει εργατική τάξη κι εργατικό κίνημα, που έχει μια ανεξάρτητη πολιτική και κοινωνική προοπτική. Στην Κίνα, βεβαίως, το εργατικό κίνημα και τα συνδικάτα ελέγχονται από την κυβέρνηση. Το 2006 έγιναν 24.000 απεργίες, διαδηλώσεις και εξεγέρσεις διαφόρων ειδών σε όλη την Κίνα. Πολλές από αυτές αφορούσαν τις εργασιακές συνθήκες και τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων της εργατικής τάξης.


Πάνος Παπούλιας: Η έλλειψη ορμής στο εργατικό κίνημα οφείλεται στο γεγονός ότι η εργατική τάξη δεν είναι πλέον τόσο μεγάλη αριθμητικά;


Stanley Aronowitz: Δεν νομίζω καθόλου ότι έχει να κάνει με τους αριθμούς. Το παιχνίδι με τους αριθμούς είναι ένα λάθος που πολλοί κάνουν. Μια σύντομη απάντηση στην ερώτησή σας είναι ότι η έλλειψη ορμής στην οποία αναφερθήκατε προκύπτει επειδή το ιδεολογικό δόγμα που επικράτησε στις εργατικές τάξεις όπως και στον γενικό πληθυσμό είναι ότι ο καπιταλισμός είναι μόνιμος. Σύμφωνα με αυτή την ιδεολογία, που επηρεάζει τη συνείδηση και τη φαντασία πολλών ανθρώπων, τα ζητήματα που αφορούν μια καλύτερη ζωή θα επιλυθούν μέσω των εδραιωμένων πολιτικών και οικονομικών δυνάμεων. Νομίζω ότι αυτή την περίοδο η λαβή της ιδεολογίας που προαναφέραμε αρχίζει να χαλαρώνει. Πέραν τούτου, το πρόβλημα της χαλάρωσής του δεν οδηγεί αναγκαστικά σε μια αναβίωση του εργατικού κινήματος ή της εργατικής τάξης ως ιστορικής δύναμης. Αυτό που νομίζω ότι είναι το μείζον πρόβλημα εδώ είναι ότι δεν υπάρχει πολιτικός σχηματισμός σε οποιαδήποτε χώρα –συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας- που να αποκηρύσσει καθοριστικά το καπιταλιστικό σύστημα. Δεν υπάρχει αντικαπιταλιστικό πνεύμα στο εργατικό κίνημα και στον γενικό πληθυσμό που να πιστεύει ότι υπάρχουν πολλές εναλλακτικές προς την κατεύθυνση ενός διαφορετικού μέλλοντος. Αυτό είναι το μείζον πρόβλημα.


Δεν μπορεί πραγματικά να περιμένει κανείς απ’ τον κόσμο να μετέχει στην ανάπτυξη ενός κινήματος, χωρίς μια πνευματική/ιδεολογική κατεύθυνση. Και όλα τα κινήματα που αυτοαποκαλούνται σοσιαλιστικά, όλα τα κόμματα που αυτοαποκαλούνται κομμουνιστικά είναι από πολλές πλευρές στην καλύτερη περίπτωση, σοσιαλδημοκρατικά και, στη χειρότερη, συνεργάτες του νέο-φιλελευθερισμού. Αυτό είναι μείζον πρόβλημα – όταν οι άνθρωποι κοιτάζουν αυτή την κατάσταση βλέπουν ότι υπάρχει ελάχιστη διαφορά ανάμεσα στους συντηρητικούς και την αριστερά. Θα ψηφίσουν τους συντηρητικούς ή θα ψηφίσουν τους αριστερούς, αλλά δεν πιστεύουν πως έχουν τόσο μεγάλες πολιτικές διαφορές, καθώς καθορίζονται από τις ίδιες καπιταλιστικές νέο-φιλελεύθερες δυνάμεις. Τόσο οι ηγεσίες των συνδικάτων όσο και οι ηγεσίες των περισσότερων πολιτικών κομμάτων- εσωτερικών και εξωτερικών- είναι με πολλούς τρόπους δεσμευμένες σε αυξητικές αλλαγές. Και νομίζω πως δεν μπορεί κανείς να φτιάξει ένα κίνημα στη βάση αυξητικών αλλαγών.


Πάνος Παπούλιας: Αναφερθήκατε στους ηγέτες των συνδικάτων. Είναι μια αναφορά στον τρόπο που λειτουργούν τα συνδικάτα. Νομίζετε ότι ο τρόπος με τον οποίον λειτουργούν ή θα έπρεπε να λειτουργούν τα συνδικάτα σήμερα πρέπει να είναι διαφορετικός απ’ ό, τι στο παρελθόν;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι τα συνδικάτα πρέπει να αποκηρύξουν τις μακροπρόθεσμες συμφωνίες, να αποκηρύξουν τη συνεργασία με τους εργοδότες και να αποκηρύξουν τη συνεργασία με τα πολιτικά κόμματα που, σε μεγάλο βαθμό, δεν απηχούν το πνεύμα και το γράμμα των αιτημάτων των μελών τους. Πρέπει να απεργούν μόνα τους, ίσως αποδεσμευόμενα από τα πολιτικά κόμματα, χωρίς αναγκαστικά να κάνουν δικό τους πολιτικό κόμμα- αυτό δεν θα ήταν ίσως πρακτικό. Πρέπει να δηλώσουν την ανεξαρτησία τους και να δηλώσουν ότι οι παλιότερες διευθετήσεις δεν ισχύουν πια. Νομίζω, ξέρετε, ότι το θέμα είναι η πάλη των τάξεων και δεν νομίζω ότι οι περισσότεροι συνδικαλιστικοί ηγέτες –ακόμη κι εκείνοι που αυτοαποκαλούνται σοσιαλιστές ή σοσιαλδημοκράτες ή κομμουνιστές- κατανοούν ή πιστεύουν ότι η τακτική και η στρατηγική εισβολής στην καπιταλιστική πάλη των τάξεων είναι πλέον βιώσιμη στην κατάστασή τους. Αυτή η έλλειψη κατανόησης και πίστης οφείλεται στο γεγονός ότι είναι δεσμευμένοι καταρχήν με τον ίδιο το θεσμό τους και μετά με τους εργάτες.


Πάνος Παπούλιας: Ως προέκταση του τελευταίου σας σχόλιου, θεωρείτε ότι μια ριζοσπαστική πολιτική θα έπρεπε να εστιαστεί στην αλλαγή των δομών εξουσίας ή στη δημιουργία εναλλακτικών θεσμών;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι δεν πρέπει να εστιαστεί στους υπάρχοντες θεσμούς. Νομίζω ότι πρέπει να σκεφτούμε εργατικούς συνεταιρισμούς υπό τις συνθήκες της από-βιομηχανοποίησης που επικρατούν στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, νομίζω ότι πρέπει να σκεφτούμε εναλλακτικούς εκπαιδευτικούς θεσμούς, εναλλακτικούς τρόπους εκπαίδευσης των μελών μας, νέες μορφές περίθαλψης και τα λοιπά. Είχαμε ένα μακρύ ειδύλλιο, δηλαδή το εργατικό κίνημα και η εργατική τάξη είχαν ένα μακρύ ειδύλλιο με το κράτος. Αυτό συνέβη, σε κάποιο βαθμό, μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και νομιμοποιόταν από το γεγονός ότι υπήρχε ένας ιστορικός συμβιβασμός- η εργατική τάξη υποσχέθηκε να μην ανατρέψει την κυβέρνηση, δηλαδή να μην προκαλέσει θεμελιακή κοινωνική αλλαγή, και οι κυρίαρχες τάξεις υποσχέθηκαν να δεχτούν ένα κράτος πρόνοιας. Και το κράτος πρόνοιας στην Ευρώπη ήταν αρκετά εκτεταμένο, στις Ηνωμένες Πολιτείες όχι και τόσο – εκεί είχαμε ένα ιδιωτικό κράτος πρόνοιας μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, οι θεσμοί του κράτους πρόνοιας έχουν αρχίσει να καταρρέουν παντού και το να προσπαθούμε να μεταρρυθμίσουμε αυτούς τους θεσμούς νομίζω ότι είναι τρομερό λάθος. Ναι, νομίζω ότι πρέπει να στραφούμε σε εναλλακτικούς θεσμούς. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν πρέπει να διατηρήσουμε αυτά που έχουμε ήδη κερδίσει. Δεν θα τα ακύρωνα αυτά. Πρέπει όμως να δημιουργήσουμε νέους τρόπους που να ανταποκρίνονται στις βασικές ανάγκες των ανθρώπων.


Πάνος Παπούλιας: Θεωρείτε ότι το σκανδιναβικό παράδειγμα διαπραγμάτευσης των αμοιβών αποτελεί μια περίπτωση που απεικονίζει την άποψή σας;


Stanley Aronowitz: Το σκανδιναβικό μοντέλο διαπραγμάτευσης για ολόκληρο το εργατικό δυναμικό είναι καλύτερο από τη διαπραγμάτευση ανά τομέα. Στο βαθμό που διαθέτουμε ήδη ένα σύστημα διαπραγμάτευσης, θα ήταν καλύτερο να έχουμε έναν μόνο διαπραγματευτικό μηχανισμό παρά τους κατακερματισμένους διαπραγματευτικούς μηχανισμούς που έχουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πέραν τούτου, εξακολουθώ να πιστεύω ότι η διαπραγμάτευση ως στρατηγική αρχίζει να ξεθωριάζει. Αρχίζει να διαβρώνεται. Αυτό είναι το πρώτο πρόβλημα. Αυτό που χρειάζεται είναι να βασιστούμε περισσότερο στην άμεση δράση. Και άμεση δράση σημαίνει απεργίες και διαδηλώσεις και αιτήματα, στα οποία ανταποκρίνονται ή δεν ανταποκρίνονται οι εργοδότες. Η προσέγγιση έναντι των εργοδοτών πρέπει να είναι ‘κοιτάξτε, δεν θα κάτσουμε να μιλήσουμε μαζί μας, αν δεν είστε έτοιμοι να ανταποκριθείτε στα αιτήματά μας’. Νομίζω ότι το δεύτερο πρόβλημα με το σύστημα διαπραγμάτευσης είναι ότι τα αιτήματα περιορίζονται όλο και περισσότερο.


Πάρα πολλά θέματα απουσιάζουν πλέον από το πεδίο της συνδικαλιστικής διαπραγμάτευσης και ένα από αυτά τυχαίνει να είναι ο νέος χαρακτήρας της επαγγελματικής δομής σε πολλές από τις χώρες μας- δηλαδή, η ανάπτυξη της άϋλης και πνευματικής εργασίας. Τι σημαίνει αυτό με τους όρους της διαπραγμάτευσης; Δεν διαπραγματευόμαστε αυτές τις νέες μορφές εργασίας με κανέναν τρόπο. Αντίθετα, αυτό που συμβαίνει είναι ότι περιορίζουμε τη διαπραγμάτευσή μας στους τομείς που χαρακτηρίζονται από την πνευματική εργασία στο είδος διαπραγμάτευσης που γίνεται για το χειρονακτικό εργατικό δυναμικό, κι αυτό δεν έχει αποτέλεσμα. Το τρίτο πρόβλημα είναι ότι τα συνδικάτα δεν εκπροσωπούν το όραμα μιας νέας κοινωνίας. Μπορούν να διαπραγματεύονται με όποιο τρόπο θέλουν αλλά δεν συζητούν για το κατά πόσον το εκπαιδευτικό σύστημα ανταποκρίνεται στις ανάγκες των παιδιών μας, δεν συζητούν για το κατά πόσον το σύστημα υγείας- ακόμη κι αν υποστηρίζεται από το κράτος, όπως στην Ελλάδα και σε άλλες δυτικοευρωπαϊκές χώρες- διατηρεί μια ποιότητα στην περίθαλψη. Γίνεται μια προσπάθεια σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης, όπως και στις Ηνωμένες Πολιτείες, προς ένα σύστημα δυο κατευθύνσεων. Εκείνοι που μπορούν να πληρώσουν ιδιωτική περίθαλψη, μπορούν να την έχουν. Εκείνοι που δεν μπορούν, έχουν δημόσια περίθαλψη. Σε μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων, το πιθανότερο είναι το δημόσιο σύστημα να χειροτερεύσει.


Έτυχε να βρεθώ στα επείγοντα περιστατικά στην Αθήνα και μπορώ να σας πω ότι το ελληνικό σύστημα είναι πολύ καλό, επειδή είναι δωρεάν, αλλά έχει πολλά ελαττώματα. Το θέμα της ποιότητας δεν μοιάζει να υπάρχει στην ατζέντα. Αυτό που μας νοιάζει είναι εάν η περίθαλψη υπάρχει και είμαστε ευγνώμονες γι’ αυτό ή μάλλον ότι υπάρχει ένα δημόσιο σύστημα που παρέχει περίθαλψη μέσω του κράτους και δεν αναρωτιόμαστε τι είδους περίθαλψη είναι, εάν είναι καλή ή κακή, εάν είναι κατάλληλη για τις ανάγκες των ανθρώπων. Δεν κάνουμε μια πραγματικά ποιοτική συζήτηση για το τι είναι η εκπαίδευση και για το κατά πόσον τα παιδιά μας λαμβάνουν ακόμη μια καλή εκπαίδευση ή εάν το σύστημα του δημόσιου σχολείου, που είναι ακόμη κυρίαρχο στο πεδίο της εκπαίδευσης, εξαπατά τα παιδιά μας. Υπάρχουν πολλά τέτοια προβλήματα και το εργατικό κίνημα και τα πολιτικά κόμματα της αριστεράς δεν θέτουν αυτά τα προβλήματα, δεν τα βάζουν στο πρώτο πλάνο της πολιτικής συζήτησης και πιστεύω ότι αυτό είναι σοβαρό πρόβλημα.


Πάνος Παπούλιας: Τι απαντάτε στο νεοφιλελεύθερο επιχείρημα ότι αυτά τα προβλήματα υπάρχουν, αλλά μπορούν να επιλυθούν μόνο με την προώθηση της ελεύθερης αγοράς και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι έχουμε ιδιωτική πρωτοβουλία στις Ηνωμένες Πολιτείες στην εκπαίδευση, έχουμε ιδιωτική πρωτοβουλία στην περίθαλψη- δεν έχουμε δημόσιο σύστημα υγείας, παρά μόνο για τους πολύ φτωχούς- και επιτρέψτε μου να σας πω κάτι: το σύστημά μας έχει καταρρεύσει. Έχουμε μεγάλη εμπειρία στις Ηνωμένες Πολιτείες για την ιδιωτική πρωτοβουλία στον τομέα της απασχόλησης όπου το μισθολογικό χάσμα μεγάλωσε, έχουμε ιδιωτική πρωτοβουλία σχετικά με το περιβάλλον, που γίνεται όλο και χειρότερο. Εγώ λέω το εξής: κοιτάξτε τις Ηνωμένες Πολιτείες κι αν τις κοιτάξετε καλά θα δείτε ότι η κατάστασή μας χειροτερεύει σχετικά με την περίοδο όπου η ιδιωτική πρωτοβουλία έμοιαζε να είναι η καλύτερη λύση, την περίοδο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, επειδή δεν υπήρχε άλλη οικονομική, και ακόμη λιγότερο στρατιωτική δύναμη να μας ανταγωνιστεί- ακόμη κι η Σοβιετική Ένωση δεν ήταν οικονομικά βιώσιμη στην παγκόσμια αγορά. Είμαστε τώρα αντιμέτωποι με μια κατάσταση όπου βρισκόμαστε σε μια παγκόσμια αγορά κι αυτή η αγορά καταστρέφει τους μισθούς, τις εργασιακές συνθήκες, την περίθαλψη, την παιδεία, το περιβάλλον και πολλές άλλες υπηρεσίες στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Η ελεύθερη αγορά δεν λειτουργεί, εκτός κι είναι δική σου. Πράγμα που σημαίνει ότι αν έχεις ένα μονοπώλιο ή ολιγοπώλιο, τότε μπορείς να μιλάς για αγορές. Αλλά εάν μιλάτε για ανταγωνιστικές ελεύθερες αγορές που παρέχουν βασικές υπηρεσίες, σας παραπέμπω σε αυτό που συνέβη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Γιατί το κεφάλαιο συναίνεσε στη δημιουργία ενός κράτους πρόνοιας στο μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Ευρώπης; Επειδή ήταν καλύτερο γι’ αυτούς, ήταν φθηνότερο, το κράτος μπορούσε να διαχειριστεί τα πράγματα καλύτερα, και όντως το έκανε για μεγάλο διάστημα, αλλά τώρα κατήργησαν πολλές από αυτές τις παραμέτρους και οι υπηρεσίες χειροτερεύουν. Τις κατήργησαν επειδή έπεισαν πολλούς από τους σοσιαλιστές, όπως και τους συντηρητικούς, ότι είναι καλύτερο να έχεις χαμηλή φορολογία και πιο αδύναμη κρατική παρουσία σε αυτές τις υπηρεσίες και να μεταφέρεις ένα μεγάλο μέρος της ευθύνης στον ιδιωτικό τομέα. Ωστόσο, πρόκειται ακόμα για τον δημόσιο τομέα, πρόκειται πάντα για τον δημόσιο τομέα! Ο ιδιωτικός τομέας δεν θέλει να στηρίζεται εντελώς στις δικές του δυνάμεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν προϋπολογισμό για τα οπλικά συστήματα ύψους 700 δις δολαρίων. Όλα αυτά τα χρήματα πηγαίνουν σε ιδιωτικές εταιρίες- και παρόλα αυτά δεν μπορούν να κερδίσουν τον πόλεμο στο Ιράκ.


Πάνος Παπούλιας: Πόσο απαισιόδοξος είστε σχετικά με την προοπτική των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων που προσπαθούν να απορροφήσουν τους κραδασμούς αυτών των αντίξοων επιδράσεων που απορρέουν από τις αγορές;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι οι σοσιαλδημοκράτες τέλειωσαν. Νομίζω ότι η εποχή της σοσιαλδημοκρατίας, που άρχισε όταν ο Ένγκελς ενθάρρυνε τους Γερμανούς να φτιάξουν σοσιαλδημοκρατικά κόμματα στη δεκαετία του 1880, τέλειωσε. Εκατόν είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, αυτό που θα έπρεπε να κάνουν είναι να μαζέψουν τα πράγματά τους και να πάνε σπίτι. Δεν κάνω καμιά αποκάλυψη όταν λέω ότι συμβιβάστηκαν, πρόδωσαν και αρνήθηκαν να παράσχουν αυτή την προστασία. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είναι βασικά νεοφιλελεύθερα σήμερα, νομίζω ότι αποποιήθηκαν το στόχο του σοσιαλισμού και δεν διατηρούν πραγματικά τις αντικαπιταλιστικές τους θέσεις. Αντίθετα, αυτό που συνέβη είναι ότι έγιναν φιλελεύθερα κόμματα του κράτους πρόνοιας και τώρα που ο φιλελευθερισμός εκφυλίστηκε σε νεοφιλελευθερισμό, ακολούθησαν. Δεν πιστεύω καθόλου ότι οι σοσιαλδημοκράτες μπορούν να το κάνουν. Εάν τύχει να το κάνουν, στη μια ή την άλλη περίπτωση, τότε εντάξει, αλλά, βασικά, η εμπειρία της Γερμανίας του Σρέντερ και της Γαλλίας με το σοσιαλιστικό κόμμα και αυτό που συνέβη στο βρετανικό Εργατικό κόμμα, με κάνουν να μην έχω πίστη στη σοσιαλδημοκρατία. Το ισπανικό σοσιαλιστικό κόμμα είναι, ίσως, λίγο καλύτερο τώρα απ’ ό, τι στο παρελθόν, αλλά είναι κι αυτό ένα νεοφιλελεύθερο κόμμα.


Πάνος Παπούλιας: Θεωρείτε ότι ο γάμος μεταξύ νεοφιλελευθερισμού και αριστεράς είναι αδύνατος per se σε θεωρητικό επίπεδο ή ήσασταν αρχικά ανοιχτός σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο μέχρι που η διαδικασία απέδειξε ότι ήταν μια χίμαιρα επειδή ο νεοφιλελευθερισμός απορρόφησε κάθε αριστερή τάση της σοσιαλδημοκρατίας;


Stanley Aronowitz: Αυτό που είπατε είναι απολύτως σωστό, αυτό ακριβώς συνέβη. Και συνέβη, με τη δική του μορφή, και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουμε μια αριστερά πτέρυγα του Δημοκρατικού Κόμματος ή μια φιλελεύθερη πτέρυγα του Δημοκρατικού Κόμματος, που έπεισε συστηματικά μεγάλους αριθμούς ανθρώπων, ιδίως στα συνδικάτα- που εξακολουθούν να είναι πολύ ισχυρά στο δημοκρατικό κόμμα, όχι αναγκαστικά στη χώρα γενικά αλλά στο δημοκρατικό κόμμα παίζουν σημαντικό ρόλο. Έπεισαν ότι η λύση ήταν η ελεύθερη αγορά με την κατάλληλη προστασία. Αυτό σήμαινε να υπάρχει η NAFTA ή άλλες εμπορικές συμφωνίες που ήταν βασικά συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου με ελάχιστη προστασία για το εργατικό δυναμικό και ελάχιστη προστασία για το περιβάλλον. Τους έπεισαν τώρα ότι οι δημοκρατικοί μπορούν να νικήσουν τους ρεπουμπλικάνους στις εκλογές του 2008 και να ελέγξουν ορισμένα απ’ τα προβλήματα που έχουμε στο σύστημα υγείας, στην παιδεία και στο περιβάλλον. Νομίζω πως ένα τέτοιο ενδεχόμενο είναι μια τεράστια αυταπάτη και δεν πρόκειται να συμβεί χωρίς ένα ορκισμένο κίνημα στα αριστερά των σοσιαλδημοκρατών. Δηλαδή, ένα ριζοσπαστικό κίνημα, καθαρά αντικαπιταλιστικό, που να αναπτύσσει πρόγραμμα όπως και εναλλακτικές λύσεις στην κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη γραμμή και που να αρχίσει να θέτει ερωτήματα για την ποιότητα όπως και για την ποσότητα, αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για οποιεσδήποτε αλλαγές.


Πάνος Παπούλιας: Νομίζετε ότι ένα αριστερό κόμμα ή κυβέρνηση θα μπορούσε να υποστηρίξει φιλελεύθερες αξίες σε πολιτικό, κοινωνικό ή ακόμη ηθικό επίπεδο, εγκαταλείποντας παράλληλα τις φιλελεύθερες οικονομικές αξίες;


Stanley Aronowitz: Νομίζω πως θα ήταν δύσκολο, ιδίως σε μια περίοδο παγκοσμιότητας όπως αυτή στην οποία βρισκόμαστε τώρα. Για να συμβεί κάτι τέτοιο σε ένα μέρος όπως η Ελλάδα, η Ισπανία ή η Πορτογαλία- στη νότια Ευρώπη θα ήταν πιο πιθανό, οι Βορειο-ευρωπαίοι είναι πιο δεσμευμένοι στη νεοφιλελεύθερη παράδοση- το πρώτο που θα χρειαζόταν θα ήταν μια δημόσια δήλωση από αυτή την κυβέρνηση αποδέσμευσης από το ΝΑΤΟ, από την Ε.Ε., από κάθε πολιτική ή οικονομική συμφωνία που έγινε μετά τον πόλεμο, στο τέλος του 20ου και στις αρχές του 21ου αιώνα.


Θα έπρεπε να πουν: ‘Κοιτάξτε, είμαστε μόνοι μας’ κι αυτό είναι το μόνο που θα μπορούσαν να κάνουν. Και, αναμφίβολα, θα ήταν πολύ δύσκολο, επειδή θα σήμαινε ότι οι εμπορικές σχέσεις θα καταστρέφονταν. Θα τους τιμωρούσαν. Θα τους έβαζαν σε μια θέση όπου θα έπρεπε να δημιουργήσουν μόνοι τους, θα έπρεπε να εδραιώσουν διαφορετικές εμπορικές σχέσεις και τα λοιπά. Θα έπρεπε να φτάσουν στη Λατινική Αμερική, να κάνουν συμφωνίες με την Κίνα, με τη Βραζιλία, την Αργεντινή, τη Βολιβία, τις αριστερές κυβερνήσεις της Λατινικής Αμερικής. Θα έπρεπε να είναι πάνω από μια χώρες που θα το έκαναν αυτό και να δημιουργήσουν μια ζώνη εμπορίου όπου θα έκαναν ελεύθερο εμπόριο μεταξύ τους, θα βοηθούσε η μια την άλλη, στην ουσία θα δημιουργούσαν ένα νέο οικονομικό κέντρο. Εννοώ, δεν θα μπορούσε να το κάνει μόνη της μια κυβέρνηση, γιατί θα την απορροφούσαν τελικά αυτές οι νεοφιλελεύθερες διευθετήσεις και μπορώ να σας δώσω παραδείγματα. Όταν οι σοσιαλιστές ήρθαν στην εξουσία στη Γαλλία, οι σοσιαλδημοκράτες στη Γερμανία, κι εσείς είχατε άλλωστε μια σοσιαλιστική κυβέρνηση- και είχα συναντήσει τον πρωθυπουργό όταν ήμουν στην Αθήνα εκείνη την εποχή.


Δεν μπορείς να το κάνεις μόνος σου, πρέπει να βελτιώσεις , πρέπει- χρησιμοποιήσατε έναν όρο που νομίζω ότι είναι σωστός- να απορροφήσεις τις χειρότερες επιδράσεις της διάβρωσης που οφείλεται στις παγκόσμιες νεοφιλελεύθερες διευθετήσεις, αλλά βασικά νομίζω ότι τελικά το κόμμα ή η κυβέρνηση που θα ήταν στην εξουσία δεν θα ήταν δημοφιλής στον κόσμο γιατί θα υποχρεωνόταν να κάνει τις ίδιες συμφωνίες με το κεφάλαιο που κάνουν οι συντηρητικοί. Γι’ αυτό και είναι δύσκολο. Δεν μπορείς να έχεις φιλελεύθερες, και συνάμα κοινωνικά υπεύθυνες αξίες, σε μια μόνο χώρα. Πρέπει να έχεις ένα δίκτυο χωρών και κινημάτων που υποστηρίζονται μεταξύ τους. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να έχεις μια μορφή διεθνισμού, εργατικού διεθνισμού, κοινωνικού διεθνισμού και τα λοιπά. Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ έδωσε την ελπίδα ότι θα εξελισσόταν σε κάτι τέτοιο, αλλά αυτό δεν συνέβη. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν ήταν καλό. Ήταν καλό επειδή τουλάχιστον έκανε ανθρώπους από διάφορα κοινωνικά κινήματα να μιλήσουν για τα αμοιβαία προβλήματά τους, αλλά δεν δημιούργησε κάποιο είδος δράσης στον τομέα της αμοιβαίας βοήθειας.


Πάνος Παπούλιας: Νομίζετε ότι μια αριστερή διεθνική προσέγγιση στα προβλήματα της παγκοσμιοποίησης έχει να κάνει με την αντίσταση και την συνεργασία ή με την επιλεκτική αντίσταση και την επιλεκτική συνεργασία;


Stanley Aronowitz: Θα έλεγα, ένα μίγμα αντίστασης και συνεργασίας. Εάν είχε μια συνεργατική σχέση σε θέματα παραγωγής, εμπορίου, θέματα ιδιοκτησίας και εμπορικά θέματα μέσω της περίθαλψης και της περιβαλλοντικής τεχνολογίας, θα μπορούσε να έχει νόημα. Νομίζω ότι πρέπει να μπορείς να επιβιώσεις. Αυτό είναι πολύ προτιμότερο από το να επιχειρείς να περιορίσεις την παρέμβαση κάποιου στο έθνος-κράτος ως απομονωμένη οντότητα.


Πάνος Παπούλιας: Πόσο αισιόδοξος είστε, όμως, για το ενδεχόμενο μιας τέτοιας συνεργασίας σ’ αυτό το επίπεδο;


Stanley Aronowitz: Δεν μπορώ να κάνω προβλέψεις, Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι πολλοί άνθρωποι στον πλανήτη καταλαβαίνουν τώρα ποια είναι τα όρια του κράτους-έθνους. Πολλοί άνθρωποι κατανοούν τα όρια μιας απόπειρας μεταρρύθμισης του φιλελεύθερου κράτους, στο πλαίσιο των συνθηκών της καπιταλιστικής ηγεμονίας. Αυτό που ακόμη δεν κάνουμε είναι να σκεφτόμαστε τους εναλλακτικούς τρόπους των οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών σχέσεων και πώς ένα διεθνικό κίνημα και διεθνικές κυβερνήσεις θα μπορούσαν να κάνουν τη διαφορά. Νομίζω ότι γίνεται μια προσπάθεια στη Λατινική Αμερική από τον Τσάβες, όπως και στη Βολιβία και την Ουρουγουάη- οι Βραζιλιάνοι δεν έχουν μπει στο χορό ακόμη-για την ανάπτυξη μιας ζώνης εμπορίου, αλλά ακόμη είναι ανερχόμενη. Βρίσκεται ακόμη σε πολύ χαμηλό δοκιμαστικό επίπεδο και νομίζω ότι για να αναπτυχθεί θα έπρεπε να γίνει μια ζωντανή συζήτηση για τα διεθνικά κινήματα και την διεθνική αντίσταση και τις εναλλακτικές. Δεν υπάρχει ακόμη.


Πάνος Παπούλιας: Κατά κάποιο τρόπο δηλαδή συμφωνείτε με την διεθνική μεθοδολογία κοσμοπολιτών όπως οι David Held και Ulrich Beck, αλλά διαφωνείτε με τον συλλογισμό σύμφωνα με τον οποίο αποδέχονται το φιλελεύθερο οικονομικό πλαίσιο ως βάση εργασίας.


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι αυτό είναι πολύ σωστό. Η αποδοχή ενός φιλελεύθερου οικονομικού πλαισίου με λίγο περισσότερο έλεγχο από τους σοσιαλδημοκράτες σε διεθνική βάση θα κατέληγε σε αποτυχία. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα είχε στην αρχή ενδιαφέρον και κάποια καλά αποτελέσματα, αλλά νομίζω ότι σε όχι πολύ μεγάλο διάστημα θα κατέρρεε.


Πάνος Παπούλιας: Έχουμε φτάσει σ’ ένα σημείο όπου ο καπιταλισμός ασχολείται με τα πράσινα θέματα, ιδίως τη μείωση του άνθρακα, πολύ σοβαρά. Τι μπορεί να σημαίνει η καπιταλιστική προσέγγιση αυτών των ζητημάτων για την Πράσινη Πολιτική στο μέλλον;


Stanley Aronowitz: Νομίζω ότι θα επιχειρήσουν σοβαρά να μειώσουν την εμβέλεια εκπομπής του άνθρακα και θα επιχειρήσουν να μειώσουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα με διάφορες τεχνολογίες. Αυτό που ο καπιταλισμός δεν θα κάνει- κι αυτό μου φαίνεται ότι είναι το μέλλον οποιασδήποτε Πράσινης Πολιτικής- είναι να αντιμετωπίσει το μέγεθος της συσσώρευσης. Δεν άκουσα ποτέ κάποιον να λέει, στους καπιταλιστικούς κύκλους, ότι θα μειώσουν σημαντικά ή και θα εξαλείψουν τη χημική βιομηχανία που βασίζεται στην παραγωγή υδρογονάνθρακα. Δεν ακούω κανέναν να λέει ότι πρέπει να αποσυρθούν τα δυο τρίτα της αυτοκινητοβιομηχανίας, ακόμη κι αν οι άνθρωποι λένε : ‘εντάξει, θα χρησιμοποιήσουμε υβρίδια’. Τα υβρίδια χρησιμοποιούν ακόμα βενζίνη. Τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα αποτελούν υπόθεση του μέλλοντος και αν πάτε στη Δυτική Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες θα δείτε ότι οι μεταφορές γίνονται κυρίως με αυτοκίνητο. Δεν βλέπουμε ακόμη μια σημαντική προσπάθεια όσον αφορά τη μαζική διακίνηση σε μέρη όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Λατινική Αμερική και η Ασία. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι ο καπιταλισμός θα λάβει σοβαρά υπόψη κάποια από αυτά τα πράγματα, δεν θα αφήσουν να κατηγορηθούν για πλήρη αμέλεια, αλλά νομίζω ότι αυτό σημαίνει ότι για την Πράσινη Πολιτική, ανεξάρτητα αν γίνεται από τη ριζοσπαστική αριστερά ή την πράσινη αριστερά ή οποιονδήποτε άλλο, το στοίχημα θα είναι μεγαλύτερο σε σχέση με την περιβαλλοντική κρίση.


Θα μπορούσα να θέσω και άλλα μεγάλα προβλήματα στα οποία οι Ευρωπαίοι είχαν κάποιες επιτυχίες, όπως η περιβαλλοντική φύση της γεωργίας, η ανάπτυξη της αγοράς ακινήτων και η προαστιοποίηση, που αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες μορφές περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Και θα μπορούσα να εξηγήσω γιατί….Πρέπει να συμφωνήσουμε σ’ ένα μορατόριουμ για την περαιτέρω οικοδόμηση των προαστίων και την επέκτασή τους σε γεωργικές εκτάσεις; Τότε θα πρέπει να εξετάσουμε τρόπους κυριότητας και γεωργικής μεταρρύθμισης. Το κεφάλαιο δεν πρόκειται να θέσει το ζήτημα της αγροτικής μεταρρύθμισης. Υπάρχουν πολλοί μικροί αγρότες στη Δυτική Ευρώπη και στο μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου- η Κίνα κινείται πολύ γρήγορα προς το αμερικανικό μοντέλο. Η γεωργία δεν είναι πλέον ένας πραγματικά ξεχωριστός τομέας. Οι τεχνολογίες της, η προλεταριοποίηση του εργατικού δυναμικού της και πολλές άλλες πτυχές της θυμίζουν πραγματικά τον βιομηχανικό καπιταλισμό. Αυτό από μόνο του γίνεται μείζον πρόβλημα- η χρήση εντομοκτόνων και η χρήση χημικών λιπασμάτων όλων των ειδών, μολονότι περιορίστηκε στην Ευρώπη, δεν εξαφανίστηκε από το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου. Αυτό είναι το μέλλον της Πράσινης Πολιτικής. Δηλαδή, έχουμε να κάνουμε με το θέμα της γης. Χρειαζόμαστε 1) ένα μορατόριουμ στην προαστιοποίηση2) ριζική αναδιοργάνωση της γεωργίας έτσι ώστε να έχουμε μια οικουμενική οργανική γεωργία που θα χρειάζεται περισσότερη δουλειά και θα είναι πολύ πιο δαπανηρή αλλά ταυτόχρονα πιο ασφαλής για τον πλανήτη.


Πάνος Παπούλιας: Σε τελική ανάλυση, βρίσκετε ότι η έλλειψη πολύ προστατευμένων και ριζοσπαστικών πολιτικών εναλλακτικών λύσεων είναι ένα πρόβλημα της σύγχρονης πολιτικής;


Stanley Aronowitz: Η σύγχρονη πολιτική έχει συνηθίσει να λέει όσα λιγότερα δυνατόν για οτιδήποτε. Στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουμε τελειοποιήσει αυτή την τεχνική να μη λέμε τίποτα, την έχουμε κάνει τέχνη. Οι εκστρατείες μας στερούνται οποιασδήποτε σημαντικής συζήτησης ή εναλλακτικής λύσης. Στην πραγματικότητα, στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν συζητούν καν το πρόβλημα με κανένα τρόπο, δεν τους νοιάζει να κάνουν κάτι γι’ αυτό. Και δεν έχουμε καν μια αριστερά σ’ αυτή τη χώρα, ως σύνολο ικανό να αποτελέσει ένα αντίδοτο σε αυτόν τον χαρακτήρα της σύγχρονης πολιτικής. Επιπλέον, θα έλεγα ότι στη Δυτική Ευρώπη τα πράγματα δεν είναι πολύ διαφορετικά ούτε πολύ καλύτερα. Υπάρχει καλύτερη παράδοση κι από μια πλευρά υπάρχουν άνθρωποι με πιο κριτικό υπόβαθρο, λόγω της παιδείας τους και λόγω της φύσης των πολιτικών κομμάτων και των συνδικάτων, αλλά νομίζω ότι αυτό χάνεται. Και νομίζω ότι πρέπει να αντιμετωπίσουμε το γεγονός ότι αυτό χάνεται. Μια νεότερη γενιά ανατρέφεται χωρίς σοβαρή πνευματική ή πολιτική παιδεία. Κι αυτό είναι ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα.

Σήμερα, η επικεντρωμένη στο τώρα εκτελεστική εξουσία παρακάμπτει τον κόσμο και τα κοινοβούλια και λειτουργεί στην υπηρεσία οικονομικών προσταγών επικεντρωμένων στο τώρα. Η δημοκρατία τελικά θα πεθάνει, υποστηρίζει ο Robert Hassan, αν συνεχίσουμε να δεχόμαστε αψήφιστα ότι η η εξάρτησή μας από αφηρημένους μηχανισμούς της αγοράς θα φροντίσει το μέλλον μας.


Το θέμα της υπερθέρμανσης του πλανήτη υπέβοσκε στη συνείδηση της κοινής γνώμης για περισσότερο από μια δεκαετία. Σε αυτή την περίοδο, η δημόσια συζήτηση για την εγκυρότητα της επιστήμης εξελίχθηκε αναπόφευκτα σε μια συναίνεση γύρω από το γεγονός ότι συμβαίνει τώρα και ότι γι’ αυτό φταίει κυρίως η βιομηχανοποίηση. Ωστόσο, την ημέρα του Halloween το 2006, ο Βρετανός πρωθυπουργός Τόνι Μπλερ παρουσίασε ένα τρομακτικό σενάριο για το μέλλον σε έναν κόσμο που έχει μάθει να μη σκέπτεται πιο μακριά από τους επόμενους έξι μήνες. Παρουσίασε συνοπτικά την έκθεση Στερν για την υπερθέρμανση του πλανήτη ανακηρύσσοντάς την επισήμως ως την ‘πιο σημαντική έκθεση για το μέλλον που κοινοποιήθηκε στην εποχή μας από μια κυβέρνηση.’


Το περιεχόμενο και το νόημα αυτής της έκθεσης των 700 σελίδων επισκιάστηκαν από τη σπουδαιότητα και τη διασημότητα, όπως θα έλεγαν ορισμένοι, του αγγελιαφόρου της. Ζούμε σε έναν κόσμο βουτηγμένο στα μέσα επικοινωνίας και προσανατολισμένο στη φήμη. Ο συγγραφέας της έκθεσης, σερ Νίκολας Στερν, δεν είναι γνωστό όνομα, γι’ αυτό την παρουσίασε ο Μπλερ, εξασφαλίζοντας έτσι ότι θα υπήρχε πλήρης κάλυψη από τα μέσα επικοινωνίας. Εκείνη την ημέρα του Οκτωβρίου, άλλωστε, οι συχνότητες και το Ίντερνετ πρόβαλαν συνεχώς το ενδεχόμενο ενός περιβαλλοντολογικού Αρμαγεδδών σε περίπτωση που οι συστάσεις της έκθεσης δεν λαμβάνονταν υπόψη. Υποκριτές πολιτικάντηδες όλων των λογιών, απ’ όλα τα μείζονα οικονομικά συστήματα, υποστήριξαν την ανάγκη για δράση και εξυμνούσαν τον συγγραφέα –έναν οικονομολόγο που σύστησε μια σειρά λύσεων προσανατολισμένων στην αγορά- για τη διορατικότητά του και τις νηφάλιες (βλέπε μη ιδεολογικές) εκτιμήσεις του για αυτά που όλοι πρέπει να κάνουμε.


Μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου, η συλλογική αγωνία μας έμοιαζε να έχει εξαφανιστεί. Άλλα θέματα είχαν προωθηθεί στο προσκήνιο, στο τοπικό και παγκόσμιο τοπίο των μέσων επικοινωνίας. Το χασάπικο σε μέγεθος χώρας που είναι το Ιράκ διεκδίκησε ξανά την κυριαρχία του στο μιντιακό βλέμμα μας, συναρπάζοντάς μας όπως ένα μοιραίο τροχαίο σε πολύ αργή κίνηση, όπου καμιά λεπτομέρεια δεν είναι υπερβολικά αποτρόπαιη για τους μπλόγκερς ή κανένα σενάριο υπερβολικά παράξενο για το MSM.


Στην Αυστραλία, το ενδιαφέρον των μέσων επικοινωνίας συνδεόταν ακόμη με τον στιγμιαίο και καταλαγιασμένο φόβο τους για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο και πολλά μέρη στην Ευρώπη, η πυρηνική επιλογή συζητείται για μια ακόμη φορά ανοιχτά, όπως και η φημολογούμενη λύση του ‘καθαρού άνθρακα’ για τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα. Ένα πρωτοσέλιδο δημοσίευμα στην εφημερίδα Australian της 4ης Νοεμβρίου παρουσίαζε μια κυβερνητική έκθεση που έδινε πράσινο φως για περισσότερη έρευνα γύρω από την επιλογή της πυρηνικής ενέργειας. Η λογική της κυβέρνησης, πίσω από την ετοιμότητά της να ενθαρρύνει την κατασκευή εργοστασίων πυρηνικής ενέργειας, συνοψίστηκε ωμά από τον ίδιο τον πρωθυπουργό Τζον Χάουαρντ, ο οποίος εξέφρασε την άποψη: ‘Θα ήμασταν ανόητοι…με τα μεγάλα αποθέματα ουρανίου που διαθέτουμε αν λέγαμε πως δεν θα εξετάσουμε την επιλογή της πυρηνικής ενέργειας’ (Australian, 2006). Σε ολόκληρο το άρθρο, δεν υπήρχε καμία αναφορά στη λέξη ‘πλουτώνιο’- με τους ειδικούς συνειρμούς του σε σχέση με την ιστορία και τον πολιτισμό και σε σχέση με αυτά που γνωρίζουμε για τις επιδράσεις του στο μέλλον μας.


Η απομάκρυνση από το μέλλον


Είναι σαφές ότι την εποχή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, το μέλλον μας εμπεριέχεται σε όρους οικονομίας. Ακόμη περισσότερο, η επιστήμη της οικονομίας κατευθύνεται έτσι ώστε να μας εμψυχώνει ή τουλάχιστον να μας οδηγεί στη σκέψη ότι το μέλλον και τα περιβαλλοντολογικά προβλήματά του μπορούν να λυθούν με νεοφιλελεύθερους οικονομικούς τρόπους, όπως η εκμετάλλευση του άνθρακα, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες ή ο ‘καθαρός άνθρακας’. Η αγορά θα μας φροντίσει. Μην ανησυχείτε. Κι έτσι δεν ανησυχούμε. Ή τουλάχιστον προσπαθούμε. Εξωραΐζουμε τις ανησυχίες μας για το πώς θα είναι και με τι θα μοιάζει ένα ριζικά αλλαγμένο περιβαλλοντολογικό μέλλον και ασχολούμαστε με αυτό που η νεοφιλελεύθερη οικονομική πραγματικότητα μάς υποχρεώνει να ασχοληθούμε- τη βραχυπρόθεσμη προοπτική. Και από αυτόν τον κοντινό ορίζοντα απομακρυνόμαστε από το μέλλον και την ευθύνη μας απέναντί του. Ωστόσο, αυτό που μας διαφεύγει σ’ αυτόν τον περιορισμένο χώρο είναι ότι η προσέγγισή μας στο μέλλον δεν μπορεί να γίνει ορθολογική ή συγκροτημένη μέσω της οικονομίας. Μόνο μέσω της πολιτικής και της ηθικής κάτι τέτοιο είναι δυνατό.


Πού τοποθετούμε, λοιπόν, σε αυτό το πλαίσιο, την πολιτική, την πολιτική της φιλελεύθερης δημοκρατίας; Μπορεί να φαίνεται αυτονόητο, για πολλούς, όμως, δεν είναι: εάν θέλουμε να σκεφτούμε με μεγαλύτερη προσοχή το μέλλον, πρέπει να λάβουμε υπόψη το χρόνο και πώς λειτουργούν οι φιλελεύθεροι, δημοκρατικοί θεσμοί μας μέσα σε ένα χρονικό πλαίσιο. Ο Jean Chesneaux έθεσε πλήρως το πρόβλημα όταν έγραψε ότι:

Η ταχύτητα έχει γίνει μια από τις υπέρτατες αξίες και απαιτήσεις στις σύγχρονες κοινωνίες μας. Ωστόσο, η δημοκρατία χρειάζεται χρόνο, ως μείζων προϋπόθεση για τον πολιτικό δημόσιο διάλογο και τη λήψη αποφάσεων-δεν μπορεί να παραδοθεί τυφλά στην ταχύτητα. Ούτε μπορεί η ταχύτητα να διευκολύνει τον διάλογο ανάμεσα στο παρόν, το παρελθόν και το μέλλον, που είναι βασικός για τη σωστή λειτουργία της δημοκρατίας.


Οι ‘υπέρτατες αξίες’, στις οποίες αναφέρεται ο Chesneaux, είναι αυτές του νεοφιλελευθερισμού, οι λεγόμενες ‘ελεύθερες αγορές’ και η συνεχής προώθηση της λατρείας των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας, έτσι ώστε να μεταμορφωθεί ο κόσμος μας σε μια δήθεν υπερ-αποτελεσματική χώρα των θαυμάτων για τον καταναλωτή. Η ταχύτητα είναι η ουσία του κέρδους στον καπιταλισμό και, από τη δεκαετία του 1970, η παγκόσμια οικονομία, ο πολιτισμός και η κοινωνία έχουν επιδοθεί σ’ έναν αγώνα ταχύτητας χωρίς τέλος που δεν θέτει περιορισμούς σχετικά με το πόσο γρήγορα η αγορά και οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας μπορούν και μας οδηγούν.


Η φιλελεύθερη δημοκρατία και η κρίση τιου χρόνου


Η δημοκρατία, πράγματι, απαιτεί χρόνο. Ιδεωδώς, απαιτεί τον αναγκαίο χρόνο για να κατανοηθούν πλήρως τα ζητήματα και τα προβλήματα και οι πιθανές συνέπειές τους. Η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει τους δικούς της χρονικούς ρυθμούς και κύκλους που διαμορφώθηκαν και καθοδηγήθηκαν από τον 18ο αιώνα με το ημερολόγιο και το ρολόι. Στα γερμανικά υπάρχει ο όρος eigenzeit που μεταφράζεται, χοντρικά, ως ‘ο χρόνος για το καθετί’. Αυτό τουλάχιστον το γνωρίζουμε διαισθητικά. Οι διαφορετικά ενσωματωμένοι χρόνοι στη φύση, τον πολιτισμό και τα σώματά μας δημιουργούν έναν εξαιρετικά πολύπλοκο χρονικό κόσμο, συμπεριλαμβανομένων αυτών που η θεωρητικός Barbara Adam αποκαλεί ‘χρονοτοπία’, που αποκτούν συγκρότηση και μορφή μέσα απ’ το περιεχόμενο. Επιπλέον αυτά τα χρονικά περιεχόμενα ή χρονοτοπία μπορούν να γίνουν περισσότερο ή λιγότερο βιώσιμα μέσα από τις επαναλαμβανόμενες διαδικασίες της κοινωνικοποίησης, της θεσμοθέτησης και της συνήθειας. Τα τελευταία διακόσια χρόνια η φιλελεύθερη δημοκρατία ανέπτυξε το δικό της χρονοτοπίο και πέτυχε να γίνει περισσότερο ή λιγότερο ικανή να αποκτήσει πρωταγωνιστικό ρόλο, σε σχέση με το πώς προσεγγίζουμε το μέλλον μέσα από τα προσανατολισμένα προς την πρόοδο νεωτεριστικά δόγματα.


Σήμερα, η φιλελεύθερη δημοκρατία παραπαίει στο διάβα της νεοφιλελεύθερης ταχύτητας.


Σήμερα, η επικεντρωμένη στο τώρα εκτελεστική εξουσία παρακάμπτει τον κόσμο και τα κοινοβούλια και λειτουργεί στην υπηρεσία οικονομικών προσταγών επικεντρωμένων στο τώρα. Η ανθρώπινη καταστροφή που είναι το Ιράκ αποτελεί το πιο πρόσφατο παράδειγμα των γρήγορων λύσεων μιας εκτελεστικής εξουσίας που δεν σκέφτεται σχεδόν καθόλου ‘τι θα συμβεί μετά’. Καθώς η κοινωνική επιτάχυνση αυξάνεται, είμαστε ανίκανοι να σκεφτούμε εναλλακτικούς τρόπους να είμαστε και να βλέπουμε, γι’ αυτό και επιστρέφουμε σε συνηθισμένες μορφές σκέψης, με μια αντανακλαστική κίνηση να φτάσουμε σε αυτό που ήδη έχουμε : ο ‘καθαρός άνθρακας’ ή η πυρηνική ενέργεια ή οι μηχανισμοί της αγοράς μετατρέπονται ξαφνικά σε ‘λύσεις’, και προβλήματα που απαιτούν χρόνο, όπως είναι τα ραδιενεργά απόβλητα, παραμερίζονται. Με αυτή την έννοια, η ‘κοινωνία του ρίσκου’ του Ulrich Beck είναι αναπόφευκτη συνέπεια όταν δεν βλέπεις το μέλλον και καταργείς τον δημοκρατικό έλεγχο στο χρόνο.


Στη μεταμοντέρνα εποχή μας αντιμετωπίζουμε κρίση χρόνου. Η ιδέα της προόδου μας φαίνεται τώρα ως λείψανο ενός πολύ μακρινού παρελθόντος. Κι όταν μπορούμε για λίγο να σηκώσουμε το κεφάλι μας από τις προτεραιότητες του τώρα, το μέλλον προβάλλει σκοτεινό και απειλητικό στον ορίζοντα. Οι χρονικές βεβαιότητες και οι ρυθμοί του ρολογιού που μετέθεσαν τις προ-μοντέρνες προσωρινότητες μετατίθενται με τη σειρά τους από μεταμοντέρνες ροές εικονικού χώρου και ‘δικτυακού χρόνου’. Και στη μεταμοντέρνα εποχή μας αντιμετωπίζουμε κρίση πολιτικής. Οι επιταχυνόμενες στο χώρο και το χρόνο δικτυακές ροές ξεπερνούν τα τοπικά-εθνικά πλαίσια που στήριζαν τις φιλελεύθερες δημοκρατικές διαδικασίες και τις εγγενείς δυνατότητές τους για την οικοδόμηση ενός συνεκτικού μέλλοντος. Ο κυρίαρχος και γρήγορος παλμός της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης λειτουργεί, αντίθετα, ως περιστρεφόμενος στρόβιλος αμεσότητας.


Είναι απίστευτο, όπως μας υπενθυμίζει ο Hans Jonas, το γεγονός ότι σε περισσότερα από δυο χιλιάδες χρόνια στη διάρκεια των οποίων οι φιλόσοφοι οικοδόμησαν ηθικούς κόσμους, τίποτα δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ‘ ηθική του μέλλοντος’, ως οδηγός για το πώς να σκεφτόμαστε και να είμαστε υπεύθυνοι έναντι αυτών που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί. Ο Jonas υποστηρίζει ότι την εποχή της ‘σύγχρονης τεχνολογίας’ μια τέτοια ηθική στάση γίνεται όλο και πιο επιτακτική.


Ο Jerome Binde, Διευθυντής Ανάλυσης και Πρόβλεψης στην UNESCO, που μελέτησε το θέμα, γράφει σχετικά:



Η σχέση μας με το χρόνο έχει τεράστιες οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές και οικολογικές συνέπειες. Σε όλο τον κόσμο, οι πολίτες του σήμερα διεκδικούν δικαιώματα σε βάρος των πολιτών του αύριο, απειλώντας την ευημερία τους και μερικές φορές τη ζωή τους, και αρχίζουμε μόλις να συνειδητοποιούμε ότι θέτουμε σε κίνδυνο για τις επόμενες γενιές την άσκηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων τους. Χωρίς την κατάλληλη προσοχή, οι μελλοντικές γενιές κινδυνεύουν να γίνουν αιχμάλωτες αλλαγών τις οποίες δεν θα μπορούν να διαχειριστούν….


Είμαστε ήδη αιχμάλωτοι της ιδεολογίας της αγοράς και των συνεπειών της ότι οι Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας είναι απλώς μια λύση σε αναζήτηση προβλήματος. Για να αναπτύξουμε μια ηθική ανθρώπινης συμπεριφοράς, προσανατολισμένη στο χρόνο, και επικεντρωμένη ειδικότερα στη μακροπρόθεσμη διάσταση, πρέπει να βάλουμε τους θεμέλιους λίθους για ένα νέο είδος πολιτικής. Η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν είναι νεκρή, είναι όμως αποδυναμωμένη και αιμορραγεί. Ατροφεί ακόμη περισσότερο όταν πολιτικές διασημότητες και παγκόσμια μέσα επικοινωνίας ενεργούν σαν να μην υπάρχει ιστορικό πολιτικής βούλησης, σαν ο πολιτικός δυναμισμός να μην είναι δυνατός σήμερα, σαν να μην υπάρχει πίστη στην ικανότητά μας να ενεργήσουμε ως σύνολο και να οραματιστούμε ένα πιο ανοιχτό και συνεκτικό μέλλον. Η δημοκρατία τελικά θα πεθάνει αν συνεχίσουμε να δεχόμαστε αψήφιστα ότι η τροφοδοτούμενη από τον καταναλωτισμό απληστία και βραχυπρόθεσμη θεώρηση και η εξάρτησή μας από αφηρημένους μηχανισμούς της αγοράς θα φροντίσουν το μέλλον μας. Μονάχα όταν αρχίσουμε να μιλάμε για την υπερθέρμανση του πλανήτη (και τον κόσμο μας ευρύτερα) με όρους χρονικών, ηθικών και πολιτικών προκλήσεων, θα έχουμε (όλοι μας) μια ευκαιρία να προσεγγίσουμε το μέλλον με κάποια εμπιστοσύνη.


Διαβάστε ακόμα


Χρονοτοπίες της δικτυακής κοινωνίας (στα Αγγλικά)


Το μέλλον μεταμορφωμένο (στα Αγγλικά)

Η αναγνώριση των ορίων του μηχανικού χρόνου θα ήταν ένα βήμα προς την επανεφεύρεση της σχέσης μας με τη φύση και την εξεύρεση ενός νέου μέρους για μας σε αυτήν. Θα μας βοηθούσε, υποστηρίζει ο Alex Aylett, να δημιουργήσουμε πολιτικά και οικονομικά συστήματα που επιτυγχάνουν μια καλύτερη ισορροπία ανάμεσα σε βραχυπρόθεσμα οφέλη και μακροπρόθεσμα κόστη.


Οι πόλεις παράγουν και ταυτόχρονα είναι προϊόν των αντιλήψεων που έχουμε για τις σχέσεις μας με το χρόνο και τη φύση. Όπως οι σωλήνες, τα σύρματα και οι δρόμοι, αυτές οι σχέσεις αποτελούν μέρος μιας υποδομής που θεωρούμε δεδομένη, η οποία δίνει στον αστικό χώρο το σχήμα του και τον κάνει να υπάρχει. Συνηθίζουμε να σκεφτόμαστε το χρόνο σε λεπτά και δευτερόλεπτα και συνηθίζουμε να σκεφτόμαστε τους εαυτούς μας ως, κατά κάποιο τρόπο, ξεχωριστούς από τη φύση. Ακριβώς όπως κτίζουμε πόλεις, έχουμε κτίσει αυτές τις σχέσεις, τις έχουμε κτίσει μέσα μας και μέσα στους χώρους που κατοικούμε. Αυτό που θέλω να συζητήσω έχει να κάνει με τις περιβαλλοντολογικές συνέπειες αυτών των κατασκευών χρόνου και φύσης που υλοποιούνται στην πόλη.


Η συνειδητοποίηση της έκτασης της δημιουργικότητάς μας αποτελεί συστατικό της κριτικής κοινωνικής θεωρίας από τις αρχές του 21ου αιώνα. Η κοινωνική κατασκευή του φύλου, της σεξουαλικότητας, της επιστήμης, της ηθικής και της αλήθειας υπήρξε ένας τρόπος για να ανοίξει ο χώρος για νέες μορφές πολιτικής δράσης. Δείχνοντας ότι οι αξίες και οι δομές που μας έφεραν σ’ αυτό το σημείο είναι κανόνες που εμείς φτιάξαμε για μας- και δεν μας δόθηκαν από τη φύση ή την αγορά ή το υπερπέραν- υποτίθεται ότι ανοίγει χώρο για να φανταστούμε εναλλακτικές μορφές μέλλοντος. Ένα μέλλον μακριά από τον καταναλωτικό, καπιταλιστικό κόσμο που, κάθε μέρα που περνά, μοιάζει πιο άνισος, αυταρχικός, μη δημοκρατικός και βλαβερός για το περιβάλλον. Ο χρόνος και η φύση δεν ξεφεύγουν από αυτή την ανάλυση.


Ο χρόνος είναι κάτι που δημιουργήσαμε για να μπορούμε να χειριστούμε το πρόβλημα της διάρκειας. Θυμόμαστε και φανταζόμαστε ζώα που πιάνονται αποκλειστικά και μόνο μια συγκεκριμένη στιγμή. Η έννοια του χρόνου μας βοηθά να χειριστούμε το περίπλοκο γεγονός ότι εμείς, όπως και όλα γύρω μας, μεταμορφωνόμαστε και υπάρχουμε έξω απ’ ό, τι είναι παρόν σε μας. Οι ιστορίες για την προέλευση και το τέλος περιορίζουν τη φαντασία μας. Μας γλυτώνουν από την υπαρξιακή αμηχανία να παρατηρούμε κύκλους της φύσης και πλανητικούς ρυθμούς που δεν ακολουθούν το αυστηρά γραμμικό τόξο της ανθρώπινης ζωής και γι’ αυτό προσθέτουμε από πάνω ευθύγραμμες ιστορίες με γερή αρχή και τέλος. Οι μύθοι για την προέλευση και την αποκάλυψη μας καθησυχάζουν ότι η τάξη πραγμάτων ακολουθεί την ίδια βασική δομή όπως οι ζωές μας, ακόμη κι αν τρέξουμε γρηγορότερα από κάποιους άλλους.


Μέσα απ’ αυτούς τους μύθους, φτιάξαμε κάτι χειροπιαστό: χρονολογικές μηχανές με απτά αποτελέσματα. Χαλαρά συνδεδεμένα με τους ηλιακούς κύκλους, τους οποίους ρεγουλάρουν και αντικαθιστούν, τα λεπτά και οι μήνες του μηχανικού χρόνου καθιστούν δυνατή τη ρύθμιση της εργασίας, την ενσωμάτωση του ατόμου στα καπιταλιστικά μέσα παραγωγής, το συντονισμό ατομικών και ομαδικών δράσεων μέσα από αχανείς εκτάσεις και χρόνο και χώρο και την ικανότητά μου να ξυπνώ στις 7:45 για να προλάβω το λεωφορείο των 8.15. Η διαμόρφωση της φαντασίας μας από τον μηχανικό χρόνο επηρεάζει επίσης τη σχέση μας με τα οικοσυστήματα στα οποία δουλεύουμε, παίζουμε και παλεύουμε- καθώς και την ικανότητά μας να κατανοούμε και να ανταποκρινόμαστε σε κινδύνους μεγάλης κλίμακας, όπως η υπερθέρμανση του πλανήτη, την οποία δημιουργούμε μέσα από τις καθημερινές πράξεις μας.


Ο διαχωρισμός φύσης/κοινωνίας


Η κοινωνική κατασκευή του διαχωρισμού μεταξύ φύσης και κοινωνίας έχει γίνει αντικείμενο μεγάλης κριτικής για το ρόλο της στη σημερινή περιβαλλοντολογική επιδείνωση. Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ ανθρώπων και φύσης γίνεται αντιληπτή και θεωρείται ως δεδομένη. Το δέος μας απέναντι στη γενετική μηχανική, τα υβρίδια και τα cyborgs προέρχεται εν μέρει από το γεγονός ότι όλα αυτά αμφισβητούν τα όρια του σαφούς συνόρου που έχουμε κτίσει ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο, τις πόλεις και τους αγριότοπους, την κοινωνία και τη φύση.


Όπως πολλά σύνορα, η διαίρεση αυτή διαχωρίζει πνευματικά και φυσικά τα πράγματα έτσι ώστε να αντιμετωπίζονται διαφορετικά. Αποτελεί σημαντικό μέρος του σημερινού μας συστήματος κατασκευής και πώλησης, το οποίο μετατρέπει ορισμένα μέρη της φύσης σε εμπορεύματα και άλλα σε απόβλητα όπως τα φυσικά και οικονομικά εκφρασμένα κόστη παραγωγής. Είναι μια διαχωριστική γραμμή που μας επιτρέπει να φανταζόμαστε τους εαυτούς μας ξεχωριστούς, κατά κάποιο τρόπο, από τη φύση γενικά και από συγκεκριμένες τοποθεσίες της όπου οι συνέπειες των πράξεών μας είναι πιο βαριές. Στις συνεχώς επεκτεινόμενες πόλεις μας (ιδίως εκείνες του παγκόσμιου Βορρά) έχουμε δημιουργήσει για μας εναλλακτικά οικοσυστήματα που, προς μεγάλη ειρωνεία, επαναλαμβάνουν αυτό το διαχωρισμό συγκεντρώνοντας ταυτόχρονα την κατανάλωση που κάνουμε- και τη μη αναγνωρισμένη διασύνδεση-της φύσης ως πόρου.


Στην πόλη, η σύνδεση μεταξύ μηχανικού χρόνου και διχοτομίας ανάμεσα στη φύση και την κοινωνία είναι ορατή. Οι αστικοί χώροι έχουν εδώ και πολύ καιρό χτιστεί με τρόπο που να μετριάζουν, να μας κρατούν σε απόσταση και να μας προστατεύουν από τους ρυθμούς και τις διακυμάνσεις του ηλιακού κύκλου και των οικολογικών συστημάτων του πλανήτη μας. Όπου κι αν πας σε μια πόλη, κινείσαι ανάμεσα σε ιδέες που πήραν μορφή- πολλαπλές διαδικασίες σκέψης, αρμονικές ή ασύνδετες, βρίσκονται πίσω από τα συμπλεκόμενα κτίρια και δρόμους που θα γίνουν, για τους περισσότερους από μας, το σπίτι μας. Στην καλύτερη και τη χειρότερη εκδοχή τους, αποτελούν δείγμα της προσπάθειάς μας να ζήσουμε πλήρως σε μια φυσική σφαίρα που δημιουργήσαμε εμείς.


Σ’ αυτά τα χτισμένα περιβάλλοντα, ο χρόνος του ρολογιού και του ημερολογίου καθιστά δυνατό τον λιγότερο ή περισσότερο ομαλό συγχρονισμό των κοινωνικών και μηχανικών συστημάτων που φτιάχνουν μια μητρόπολη. Ο μηχανικός χρόνος, μαζί με το τρεχούμενο νερό, την αποχέτευση, το ηλεκτρικό ρεύμα και τις μεταφορές, καθιστούν δυνατό το εκπληκτικό επίτευγμα των χιλιάδων ή εκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν και εργάζονται σε καταλύματα τόσο κοντινά μεταξύ τους. Χωρίς μια σταθερή δομή που να παρέχει συγκεκριμένη αναφορά προσανατολισμού και διασύνδεσης των πολλαπλών παικτών μέσα στην πόλη, αυτές οι πολύπλοκες διαδικασίες ανταλλαγής και αλληλεπίδρασης θα άρχιζαν να καταρρέουν με το ρυθμό που αρχίζει η ώρα της αιχμής (ένα παράξενο τεχνο-κοινωνικό φαινόμενο που δείχνει σε ποιο βαθμό ζούμε με το ρολόι).


Αυτό το θέμα έχει να κάνει με το χρόνο, αλλά είναι επίσης οικονομικό, αισθητικό και πολιτιστικό. Ως οικονομικά κέντρα, οι πόλεις αποτελούν παράδειγμα της αυξανόμενης έμφασης στην τήρηση του χρόνου, τον ορθολογικό υπολογισμό και την ακρίβεια που απαιτεί το εμπόριο. Σημαδεμένη από τη συμπίεση χρόνου-χώρου της δι-εθνικής επιχειρηματικότητας με τη σταθερή ροή αγαθών, η πόλη φέρει ελάχιστα ίχνη από τον εποχικό χαρακτήρα της αγροτικής παραγωγής ή τη δημιουργία και άντληση πόρων. Τα πορτοκάλια, που καθώς φαίνεται είναι μονίμως της εποχής, αποτελούν ένα έμβλημα της οικονομικής ζωής της πόλης, που μας βυθίζει ακόμη περισσότερο στον μηχανικό χρόνο. Το κτισμένο περιβάλλον μας περιβάλλει με αντικείμενα αποκομμένα από τον οργανικό χρόνο, αποκομμένα από τους φυσικούς κύκλους της αποσύνθεσης και της αναγέννησης –η εμπειρία του χρόνου αποκτάται μόνο μέσω των επηρεασμένων από την αγορά καταστάσεων εντροπίας και αποκατάστασης. Αυτό ενισχύεται από την τρέχουσα αισθητική των κτισμάτων από αλουμίνιο και γυαλί που αποτρέπουν την πατίνα και άλλα σημεία που μαρτυρούν το πέρασμα του χρόνου. Αναζητώντας την αχρονικότητα, οι οργανικοί κύκλοι αντικαθίστανται με πολιτιστικούς που έχουν να κάνουν με τη μόδα και το στυλ. Η πόλη γίνεται μια απομονωμένη ζώνη που μας ενθαρρύνει να ορίσουμε τον πολιτισμό σε αντίθεση με τη φύση, μια διχοτομία και ένα μέρος που μας επιτρέπει να αποστασιοποιηθούμε (φυσικά και πνευματικά) από τις επιδράσεις που ασκούμε στον κόσμο που μας περιβάλλει.


Η μονοδιάστατη αντίληψη του χρόνου


Γιατί, όμως, σκεφτόμαστε για το χρόνο; Αν και μπορεί να φαίνεται πως τέτοια ζητήματα μπορούν να αντιμετωπιστούν καλύτερα αν ασχοληθούμε απευθείας με τα ζητήματα πολεοδομίας και ρύπανσης, η αντίληψή μας για το χρόνο διαμορφώνει το πλαίσιο γι’ αυτά τα προβλήματα και η αντίδρασή μας σε αυτά πρέπει επίσης να έχει μια χρονική συνισταμένη. Η αναγνώριση των ορίων του μηχανικού χρόνου θα ήταν ένα βήμα προς την επανεφεύρεση της σχέσης μας με τη φύση και την εξεύρεση ενός νέου μέρους για μας σε αυτήν. Θα μας βοηθούσε επίσης να δημιουργήσουμε πολιτικά και οικονομικά συστήματα που επιτυγχάνουν μια καλύτερη ισορροπία ανάμεσα σε βραχυπρόθεσμα οφέλη και μακροπρόθεσμα κόστη. Έτσι όπως έχουν τα πράγματα, οι βραχυπρόθεσμες προτεραιότητες των δημοκρατικών εκλογικών κύκλων και φορολογικών ετών δεν αντιμετωπίζουν σχεδόν καθόλου τα προβλήματα που θα προκύψουν μετά από χρόνια. Το μέλλον δεν ψηφίζει, ούτε δουλεύει, ούτε αγοράζει.


Αυτό το πρόβλημα ισχύει για όλα περίπου τα περιβαλλοντικά προβλήματα, αλλά είναι ιδιαίτερα ορατό στην περίπτωση της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Οι προσπάθειες να ενταχθούν οι κλιματικές αλλαγές σ’ αυτό το απεικονισμένο προοπτικά χρονικό πλαίσιο (ανακοινώνοντας, για παράδειγμα, την προσεχή εξαφάνιση των παράκτιων κοινοτήτων) εγείρουν κατηγορίες για κινδυνολογία και αποσπούν την προσοχή απ’ το πραγματικό πρόβλημα ότι η σχέση με το χρόνο που έχει κτιστεί στους πιο ισχυρούς κοινωνικούς θεσμούς μας παρεμβαίνει στην ικανότητά μας να καταλάβουμε και να αναλάβουμε την ευθύνη των πράξεών μας.


Το ίδιο ισχύει σε προσωπικό επίπεδο. Μελέτες για την αντίληψη του ρίσκου στις Ηνωμένες Πολιτείες δείχνουν ότι η χρονική απόσταση, όπως την αντιλαμβανόμαστε, που μας χωρίζει από τις συνέπειες των κλιματικών αλλαγών μειώνει τη σημασία που δίνουμε σε αυτές τις συνέπειες, ακόμη κι αν είναι εξαιρετικά σοβαρές. Για έναν πολιτισμό που η θεμελιώδης μονάδα του είναι η χρονική διάρκεια της ζωής του ατόμου- την οποία βιώνει σε μεγάλο βαθμό με προσαυξήσεις ημερών και λεπτών- αυτό δεν αποτελεί έκπληξη. Η μηχανιστική αντίληψη που έχουμε για το χρόνο δεν μας κρατά μόνο σε απόσταση από τη μη ανθρώπινη φύση γενικά, δημιουργώντας μια αποσύνδεση που διευκολύνει τη σύγχρονη (δυτική κυρίως) υπερ-κατανάλωση. Διαμορφώνει, επίσης, τα θεμέλια για να δίνουμε προτεραιότητα στο βραχυπρόθεσμο, κάνοντάς μας να αποστασιοποιούμαστε ακόμη περισσότερο από τους άλλους χρονικούς κύκλους που κυβερνούν τη φύση- ανθρώπινη και μη. Ενώ οι κοινότητες που φανταστήκαμε απλώνονται σε ολόκληρες ηπείρους και βαθιά στο παρελθόν για να εδραιώνουν έθνη και πολιτισμούς, η κοινότητά μας με το μέλλον δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί. Οι σημερινές εκκλήσεις για ένα αίσθημα δικαίου διαμέσου των γενιών θα μπορούσαν να αποτελέσουν την απαρχή μιας νέας κουλτούρας του χρόνου ικανής να απαιτήσει μακροπρόθεσμη σκέψη. Πρώτα όμως πρέπει να αναγνωρίσουμε τα όρια που μας θέτει ο τρόπος που φανταζόμαστε σήμερα το χρόνο.


Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε ότι όλοι μας βιώνουμε, ήδη, πολλαπλές εμπειρίες χρόνου. Βιώνουμε το χρόνο μέσα απ’ το ρολόι, αλλά επίσης μέσα από τους παραγωγικούς δεσμούς που συνδέουν τις οικογένειες, μέσα από τον ελεύθερο χρόνο όπως κι από τη δουλειά, μέσα από τη θρησκεία, μέσα από τη μουσική, μέσα από την τέχνη και τον πολιτισμό, και μέσα από τους δεσμούς μας με κοινότητες όλων των ειδών. Αναγνωρίζοντας τη σημασία των πολλαπλών αντιλήψεων για το χρόνο που βρίσκονται στη φαντασία μας και που μας περιβάλλουν, μπορούμε να ξεκινήσουμε τη διαδικασία του αναπροσδιορισμού μας στο χρόνο και τη φύση. Ο μηχανικός χρόνος μπορεί να παρέχει τις αναγκαίες συνθήκες εργασίας για τα οικονομικά μας συστήματα, δεν υπάρχει όμως λόγος να επιδρά στις σχέσεις που έχουμε μεταξύ μας και με το φυσικό μας περιβάλλον. Αναγνωρίζοντας τα όριά του, μπορούμε να κατοικήσουμε ξανά τις πόλεις μας ως τόπους που καθιστούν σαφή τη θέση μας μέσα στη φύση και καλλιεργούν τις πολλές θεμελιώδεις πτυχές της ανθρώπινης ζωής που ξεπερνούν τα όρια της κατανάλωσης και της ανταλλαγής.


Διαβάστε ακόμα


Διηγήσεις για το μέλλον (στα αγγλικά)


Ερευνητικό πρόγραμμα για το χρόνο και την οικολογία (στα αγγλικά)

Είναι η μοναδική ιστοσελίδα για περιβαλλοντικά θέματα με πλήρη δίγλωσση έκδοση στα Αγγλικά και τα Κινέζικα. Το chinadialogue.net προσπαθεί να προάγει τον άμεσο διάλογο ανάμεσα στη κινεζική και τις δυτικές κοινωνίες για τις κοινές περιβαλλοντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν. Ο Sam Geall εξηγεί τις δυσκολίες που έχει αντιμετωπίσει ως τώρα αυτή η έκδοση αλλά και τις προοπτικές της.


Μία συνέντευξη του William McDowall και του Πάνου Παπούλια για το Re-public


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Με ποιους τρόπους δραστηριοποιείται το chinadialogue.net; Επιδιώκει να επηρεάσει συγκεκριμένες πολιτικές για το περιβάλλον ή προσπαθεί να δημιουργήσει ένα φόρουμ το οποίο ασχολείται με περιβαλλοντικά θέματα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο;


Sam Geall: Το chinadialogue είναι ένα φόρουμ διαλόγου, πέρα από οτιδήποτε άλλο. Είναι σημαντικό εάν μέσα από αυτό το διάλογο προκύπτουν και προτάσεις για περιβαλλοντικές πολιτικές, αλλά η ιστοσελίδα δεν επικεντρώνεται ακριβώς στην συζήτηση συγκεκριμένων πολιτικών. Προσπαθεί κυρίως να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση ανάμεσα στην κινέζικη κοινωνία και τη Δύση για περιβαλλοντικά θέματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ζητάμε την συγγραφή κειμένων από πολιτικούς και ειδικούς – μέλη και της κινεζικής και της βρετανικής κυβέρνησης έχουν γράψει και θα συνεχίσουν να γράφουν για μας. Μας ενδιαφέρουν διάφορες πολιτικές πρωτοβουλίες αλλά δεν επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά σε αυτές


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Η ιστοσελίδα σας είναι δίγλωσση, απευθύνεται τόσο στο αγγλόφωνο όσο και στο κινεζόφωνο κοινό… σε ποιο βαθμό έχει επιτύχει αυτό το εγχείρημα να εμπλέξετε και τις δύο πλευρές στη συζήτηση;


Sam Geall: Έχει λειτουργήσει αρκετά καλά ως τώρα. Περίπου οι μισοί μας αναγνώστες διαμένουν στην Κίνα και οι υπόλοιποι μισοί προέρχονται από όλες τις υπόλοιπες χώρες του κόσμου. Έχουμε ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό στην Αφρική, τη Λατινική Αμερική, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, αλλά το κύριο τμήμα του προέρχεται από την Κίνα. Τα Κινέζικα είναι η περισσότερο ομιλούμενη γλώσσα στον κόσμο και αν λάβουμε υπόψη ότι τα Αγγλικά είναι η δεύτερη, σίγουρα καλύπτουμε ένα μεγάλο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού .


Το κινέζικο κοινό έχει ενεργή συμμετοχή στις συζητήσεις μέχρι τώρα. Από όσα σχόλια έχουμε λάβει, τα μισά έχουν σταλεί από κινέζους αναγνώστες – θέλουμε βέβαια να ενδυναμώσουμε αυτή τη συμμετοχή.


Αρχικά περιμέναμε ότι θα ήταν κυρίως οι κινέζοι φοιτητές οι οποίοι θα συμμετείχαν σε αυτό το εγχείρημα. Ενώ όμως το chinadialogue είναι γενικά προσβάσιμο στους Κινέζους χρήστες του Ίντερνετ, δεν είναι εφικτή αυτή την στιγμή η σύνδεση στην ιστοσελίδα από τις πανεπιστημιουπόλεις. Δεν επιτρέπεται στους φοιτητές –τουλάχιστον από το δίκτυο του πανεπιστημίου- να επισκέπτονται ιστοσελίδες των οποίων οι servers βρίσκονται στη Δύση. Αυτός ο περιορισμός έχει κατά ένα παράδοξο τρόπο ‘βοηθήσει’ την ιστοσελίδα να αποκτήσει ένα πολύ πιο ποικιλόμορφο αναγνωστικό κοινό από ότι είχαμε προβλέψει. Οι κινέζοι αναγνώστες μας προέρχονται από ένα ευρύ φάσμα ηλικιών και επιπέδων εκπαίδευσης.


Θα αναφερθώ σε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Δημοσιεύσαμε πρόσφατα ένα άρθρο του Κινέζου δημοσιογράφου Yongfeng Feng για την εκποίηση των φυσικών δασών της επαρχίας Fujian σε τοπικές επιχειρήσεις. Ένα από σχόλια που δημοσιεύσαμε πάνω σε αυτό το άρθρο γράφτηκε από έναν αγρότη. Ο αγρότης αυτός κατοικεί στο γειτονικό χωριό Fuzhu και μίλησε για τον αγώνα του τοπικού αγροτικού πληθυσμού ενάντια στο κρατικά ελεγχόμενα τμήμα δασολογίας της επαρχίας.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Συναρπαστικό! Αναφέρθηκες, όμως, στο ζήτημα του ελέγχου του ίντερνετ στην Κίνα. Πως έχει αντιμετωπίσει η κεντρική κινέζικη κυβέρνηση την ιστοσελίδα σας;


Sam Geall: Δεν θέλω να μιλήσω για λογαριασμό τους…Νομίζω ότι οι στόχοι μας είναι παράλληλοι με πολλές από τις επιδιώξεις της κεντρικής κινεζικής κυβέρνησης. Η ανησυχία για τα περιβαλλοντικά προβλήματα έχει αυξηθεί δραματικά στην Κίνα, ενώ υπάρχει μία γενικότερη τάση υιοθέτησης της ιδέας της αρμονικής κοινωνικής ανάπτυξης. Οπότε ναι, νομίζω ότι μοιράζονται κάποιες από τις δικές μας ανησυχίες.


Σε κάθε περίπτωση, το chinadialogue δεν προσπαθεί να συμπληρώσει κάποια έλλειψη της κοινωνία των πολιτών της Κίνας. Δρούμε περισσότερο σαν ένα κανάλι διαλόγου, το οποίο έχει κινήσει μία τεράστια συζήτηση ανάμεσα στα μέλη της εγχώριας κοινωνίας πολιτών. Αυτό που προσπαθούμε είναι να διευρύνουμε αυτή τη συζήτηση ώστε να μπορέσουν και οι πολίτες της Δύσης να κατανοήσουν τις εξελίξεις που διαδραματίζονται στην Κίνα. Ίσως με αυτό τον τρόπο θα μπορέσει να συγκροτηθεί ένας πραγματικά διεθνής διάλογος για τα περιβαλλοντικά θέματα.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Μπορεί όμως ένας τέτοιος διάλογος να λειτουργήσει στην πράξη; Σκεφτόμαστε ένα σχόλιο για την έκθεση Stern που δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα σας, με τον τίτλο «Κήρυγμα». Ο συγγραφέας του μηνύματος –είναι κινέζος- υποστήριζε ότι η Δύση κάνει κήρυγμα στην Κίνα για την προστασία του περιβάλλοντος. Νομίζεις, μα άλλα λόγια, ότι το αποτέλεσμα αυτού του διαλόγου θα είναι ευνοϊκό για την βιώσιμη ανάπτυξη;


Sam Geall: Σχετικά με αυτό το σχόλιο, θέλω να πω ότι αυτό που προσπαθούμε είναι να ξεπεράσουμε το αδιέξοδο που συναντάμε σε πολλές κινεζικές και δυτικές αναλύσεις πάνω σε αυτά τα θέματα. Από την μία πλευρά, υπάρχουν κινεζικές αντιδράσεις που είναι παντελώς απορριπτικές της Δύσης: ισχυρίζονται ότι η Δύση προσπαθεί να επιβάλλει στην Κίνα τους δικούς της όρους για το πώς θα πρέπει να αναπτυχθεί. Αυτού του είδους τα επιχειρήματα υποστηρίζουν ότι η Κίνα πρέπει να ακολουθήσει μία διαφορετική αναπτυξιακή οδό. Από την άλλη πλευρά, πολλοί δυτικοί αναλυτές κατηγορούν την Κίνα ότι δεν αναλαμβάνει την ευθύνη για τις εκπομπές επιβλαβών αερίων που προκαλεί, κατηγορούν τις εμπλεκόμενες πολυεθνικές εταιρίες για την περιβαλλοντική υποβάθμιση της Κίνας, κτλ. Αυτού του είδους η συζήτηση είναι εν τέλει αντιπαραγωγική.


Το chinadialogue έχει σίγουρα καταφέρει να υπερβεί αυτή την ανούσια διαμάχη, αφήνει αυτού του είδους τα επιχειρήματα στην άκρη και προσπαθεί να κρατήσει μια περισσότερο εποικοδομητική στάση. Είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος για την δημιουργία ενός ανοιχτού φόρουμ που θα στηρίζεται στην πεποίθηση ότι η Κίνα με τη Δύση μπορούν να μοιραστούν ένα κοινό πλαίσιο στην αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων. Είμαι, όμως, το ίδιο αισιόδοξος για το περιβαλλοντικό μέλλον της Κίνας ή για το αν θα καταφέρει το chinadialogue να προωθήσει την βιώσιμη ανάπτυξη στην Κίνα; Δεν μπορώ να πω, όλα τα σενάρια είναι πιθανά.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός περιβαλλοντικών ΜΚΟ στην Κίνα. Ποια είναι η σχέση τους με το chinadialogue, ως τώρα;


Sam Geall: Έχουμε γίνει φορείς αρκετών θετικών αντιδράσεων από μερικούς ανθρώπους οι οποίοι δραστηριοποιούνται σε αυτές τις οργανώσεις. Όταν ξεκίνησε το chinadialogue πήραμε την απόφαση να μην συμπράξουμε με καμία ΜΚΟ από την Κίνα, είτε με αυτές που ελέγχονται από το κράτος, είτε με σχετικά ανεξάρτητες οργανώσεις που δρουν σε τοπικό επίπεδο, είτε με διεθνείς οργανώσεις. Όπως είπα, ο στόχος μας ήταν να κινήσουμε έναν διάλογο μεταξύ πολιτών που δραστηριοποιούνται σε όλους τους τομείς της κινεζικής κοινωνίας, να εμπλέξουμε ακόμα και υψηλούς κρατικούς αξιωματούχους. Για να παραμείνει αυτός ο διάλογος ανοιχτός και εποικοδομητικός θα πρέπει να μην αποκλείει καμία φωνή.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Ήσουν διστακτικός όταν ξεκίνησες να ασχολείσαι με αυτό το εγχείρημα; Η Κίνα είναι μία τουλάχιστον αμφιλεγόμενη χώρα για την ανάληψη τέτοιου είδους πρωτοβουλιών, οι οποίες στηρίζονται στον ελεύθερο διάλογο και την ελεύθερη συμμετοχή.


Sam Geall: Όταν σχεδιαζόταν το chinadialogue, συμφωνήσαμε ότι το περιβάλλον ήταν το πιο επείγον ζήτημα για την Κίνα και πήραμε την απόφαση να επικεντρωθούμε στις περιβαλλοντικές προκλήσεις που η Δύση μοιράζεται με την Κίνα. Εντός της κινεζικής κοινωνίας, υπάρχει μία ευρεία συμφωνία ότι τα περιβαλλοντικά θέματα είναι άξια συζήτησης, και ότι η Κίνα οφείλει να αποκτήσει μια περισσότερο ενεργή συμμετοχή στην επίλυση τους, αφού δεν αποτελούν μόνο μια πηγή κινδύνου για το δικό τους περιβάλλον αλλά θέτουν σε κίνδυνο την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας.


Όσον αφορά την πολιτική κατάσταση, η Κίνα δεν είναι βέβαια ακριβώς όμοια με τη Δύση. Παρόλα αυτά, έχει αναπτυχθεί μια ζωηρή συζήτηση για το περιβάλλον εντός της κινεζικής κοινωνίας. Αυτή η συζήτηση διαδραματίζεται εντός του Κομμουνιστικού κόμματος, αλλά και έξω από αυτό: στα πανεπιστήμια, στο ίντερνετ. Νομίζω ότι το chinadialogue έχει κατορθώσει να αναδείξει μερικές από τις πτυχές αυτής της συζήτησης.


Διαβάστε ακόμα


H Isabel Hilton μιλά με τον Al Gore (στα αγγλικά)


openDemocracy

Η επανεμφάνιση του ιδανικού των περιβαλλοντολογικών commons μετά από χρόνια ιδιωτικοποίησης και συγκεντρωτισμού αποτελεί εξαιρετικά σημαντική εξέλιξη, λέει ο Nathan Young. Είναι σημαντικό, ωστόσο, να αναγνωρίσει κανείς πως, αυτό το κίνημα συμβαδίζει πολλές φορές παράλληλα με την εδραίωση του αποκλεισμού σε άλλα ζητήματα.

.


Όπως μαρτυρά το περιεχόμενο αυτού του τεύχους, υπάρχει ανανεωμένο ενδιαφέρον για την έννοια των commons. Ένα μεγάλο μέρος αυτού του ενδιαφέροντος οφείλεται στην επιθυμία κατανόησης του κοινωνικού και πολιτικού ρόλου των νέων τεχνολογιών, όπως το Ίντερνετ, που επεκτείνουν δραματικά τις δυνατότητες για συλλογική και ατομική δράση. Κατά συνέπεια, αυτή η βιβλιογραφία ερευνά θέματα αυτονομίας και αυτοδιοίκησης, καθώς και ζητήματα ιδιωτικοποίησης και κρατικού ελέγχου σε αυτούς τους τομείς. Υπάρχει μια ισχυρή αίσθηση σ’ αυτά τα γραπτά ότι η ηλεκτρονική κοινή περιουσία βρίσκεται στο προσκήνιο μιας αναδιάρθρωσης μεταξύ του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα- ότι βρισκόμαστε στο μέσο ενός ‘μεγάλου ξεκαθαρίσματος’ σε ό, τι αφορά στα δικαιώματα, και ειδικότερα τη δυναμική μεταξύ των μηχανισμών ελέγχου (δικαιώματα ιδιοκτησίας, ρύθμιση, εποπτεία) και των δικαιωμάτων που έχουν να κάνουν με την κοινή περιουσία, την ελεύθερη πρόσβαση και την αυτο-διακυβέρνηση.


Τα commons και η περιβαλλοντολογική σκέψη


Ωστόσο, αυτά τα ζητήματα εξακολουθούν να θεωρούνται ξεπερασμένα σε σχέση με εκείνη τα ‘παλαιότερα’ commons, δηλαδή το περιβάλλον. Οι παραλληλισμοί αυτοί δεν είναι απλώς ακαδημαϊκοί. Τα ίδια θέματα εξουσίας, ταυτότητας, αυτονομίας και δημοκρατίας διαπερνούν τόσο τα περιβαλλοντολογικα όσο και τα ηλεκτρονικα commons. Σ’ αυτό το δοκίμιο, υποστηρίζω πως η μελέτη των περιβαλλοντολογικών και των ηλεκτρονικών commons είναι προς αμοιβαίο όφελος και των δύο, καθώς οι τρέχουσες (και μέχρι στιγμής ανεξάρτητες) δημόσιες συζητήσεις σε αυτούς τους τομείς αντανακλούν παρόμοιους, ζωτικούς προβληματισμούς για την αυτονομία και τη διακυβέρνηση στις ελεύθερες κοινωνίες.


Το θέμα των commons είναι παλιό στην περιβαλλοντολογική σκέψη. Ο Ostrom αναγάγει τη σύγχρονη δημόσια συζήτηση τόσο για την υπόσχεση όσο και για την ‘τραγωδία’ των commons στους Malthus και Hobbes, που διατύπωσαν τους εγγενείς κινδύνους της στη σύγκρουση ελευθερίας και ανεπάρκειας. Αυτά τα θέματα παρουσιάστηκαν ξανά, όπως είναι γνωστό, στο άρθρο του Hardin ‘Η Τραγωδία των commons’, όπου υποστηρίζει ότι η κοινή περιουσία δεν είναι βιώσιμη σε συνθήκες ελευθερίας και ανοιχτής πρόσβασης, καθώς είναι προς το συμφέρον των ατομικών χρηστών να εξερευνούν τα commons μέχρι την ολική καταστροφή του κοινού οφέλους.


Ο διττός χαρακτήρας των κρατικών πολιτικών


Η βασική διαφορά ανάμεσα στις έννοιες των περιβαλλοντολογικών και των ηλεκτρονικών commons είναι ότι η πρώτη υποθέτει ότι η ανεπάρκεια είναι ο κανόνας, ενώ η δεύτερη υποθέτει ότι τα commons ενισχύονται με την ακόμη μεγαλύτερη συμμετοχή και την ανοιχτή πρόσβαση. Με ποιους τρόπους, λοιπόν, σχετίζονται μεταξύ τους; Η απάντησή μου έχει δύο σκέλη. Ο πρώτος λόγος είναι ότι οι κρατικές και εταιρικές αντιδράσεις στο ‘παλαιότερο’ ζήτημα των περιβαλλοντολογικών commons έθεσαν το πλαίσιο για τις σημερινές αντιδράσεις στα ‘νεότερα’ ηλεκτρονικά commons. Για παράδειγμα, οι ιδέες για την ‘τραγωδία των περιβαλλοντολογικών commons ώθησαν για πολύ καιρό τις κυβερνήσεις προς δυο κατευθύνσεις εξαιρετικά σημαντικές για τη δημοκρατική θεωρία και πράξη. Πρώτον, χρησιμοποιήθηκαν ως δικαιολογία για το παγκόσμιο κίνημα υπέρ της ιδιωτικοποίησης του περιβάλλοντος και των πόρων. Η έννοια της ‘ιδιωτικής επιστασίας’ του περιβάλλοντος βασίζεται σε σύγχρονες έννοιες δημοκρατίας- καθώς μεγάλες εκτάσεις ιδιοκτησίας και πλούτου τέθηκαν ‘εκτός ορίων’ από την (επίσημη) δημόσια αμφισβήτηση. Η δεύτερη κατεύθυνση έχει να κάνει με την καθιέρωση αυταρχικών, εκπορευόμενων από την κορυφή προς τη βάση, ιεραρχικών νομικών ελέγχων για την πρόσβαση και τη χρήση των commons, πολλές φορές παρά την πρωτύτερη ύπαρξη τοπικών συστημάτων για τη διευθέτηση αυτών των ζητημάτων. Όπως απεικονίζει η ανθούσα φιλολογία για τα ηλεκτρονικά commons, αυτές είναι οι δυο μεγάλες κατευθύνσεις σε ό, τι αφορά στις ‘επίσημες’ αντιδράσεις στα παλιά και τα νέα ommons.


Ο δεύτερος λόγος που τα περιβαλλοντολογικά και τα ηλεκτρονικά commons σχετίζονται μεταξύ τους είναι επειδή και οι δυο βρίσκονται σήμερα σε ροή. Με αυτή την έννοια, οι μελετητές της ηλεκτρονικής κοινής περιουσίας πρέπει να λάβουν υπόψη ότι το πρότυπο της ιδιωτικοποίησης- συγκεντρωτισμού που στήριξε για πολλούς αιώνες τη δυτική περιβαλλοντολογική διακυβέρνηση μοιάζει να αλλάζει. Ειδικότερα, υπάρχει σήμερα σε εξέλιξη ένα σημαντικό κίνημα για την αποκατάσταση, με πολύ επιλεκτικούς και περιορισμένους τρόπους, της έννοιας των περιβαλλοντολογικών commons που ρυθμίζεται σε τοπικό επίπεδο. Αυτό το κίνημα είναι εμφανές στις αυξανόμενες κοινές προσπάθειες σε πολλές χώρες για την καθιέρωση ‘συνεταιριστικής’ διοίκησης στις τοπικές ιχθυοκαλλιέργειες, στην έννοια της ‘κοινοτικής δασοκομίας’ που είχε ιδιαίτερη απήχηση στη Βόρεια Αμερική και την Ασία , και στις προσπάθειες να ξανανοίξουν εκτάσεις για ‘βοσκότοπους κοινοτικής χρήσης’ στην Αυστραλία και τη Νότια Αμερική. Υποστηρίζω, ωστόσο, ότι ενώ αυτές οι εξελίξεις καθοδηγούνται αναμφισβήτητα από τη δέσμευση στις αρχές των commons (όπως η αυτονομία και η αυτοδιοίκηση), εκφράζονται επίσης στα ευρύτερα κινήματα της παγκοσμιοποίησης και του νέο-φιλελευθερισμού. Ισχυρίζομαι ότι αυτές οι δυνάμεις, με τις συνακόλουθες πιέσεις για ‘αποτελεσματικότητα’ στην οικονομία και τη διακυβέρνηση, αναδιαμορφώνουν τα commons – επεκτείνοντας την αρχή αποκλεισμού σε ορισμένα ζητήματα, ενώ παράλληλα δημιουργούν νέες ‘νησίδες’ τοπικής αυτονομίας σε άλλα.


Η περίπτωση της Βρετανικής Κολομβίας


Επεξηγηματικά, θα χρησιμοποιήσω ένα παράδειγμα από την πατρίδα μου, τον Καναδά, και ειδικά την επαρχία της Βρετανικής Κολομβίας (BK). Η οικονομία της ΒΚ βασίστηκε παραδοσιακά στους πόρους της, με μεγάλη έμφαση στη δασοκομία, τις ιχθυοκαλλιέργειες και τα ορυχεία. Επιπλέον, η περίπτωση της ΒΚ είναι σχετική καθώς η επαρχία αυτή εξακολουθεί να κρατά ‘από κοινού’ τα δικαιώματα στους πόρους (94% της γης στη ΒΚ ορίζεται ως ‘γη του στέμματος’, που σημαίνει ότι η ιδιοκτησία παραμένει στην επαρχία). Αυτή η διευθέτηση σημαίνει πως, κατά παράδοση, η ‘γη του στέμματος’ στην ΒΚ ελέγχεται στενά από τις κεντρικές αρχές, που εκμισθώνουν δικαιώματα πρόσβασης σε ιδιωτικές εταιρίες. Πράγματι, επεκτείνοντας τον συγκεντρωτικό έλεγχο σε αυτές τις κοινές περιουσίες, η διοίκηση της επαρχίας περιόρισε αυστηρά τα δικαιώματα πρόσβασης των ιθαγενών και άλλων παραδοσιακών χρηστών.


Μικρά αλλά σημαντικά μέτρα ελήφθησαν τελευταία ενάντια σ’ αυτό το καθεστώς. Με το πρόσχημα της ενίσχυσης της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας, η διοίκηση της επαρχίας παραιτήθηκε από μεγάλο μέρος της εξουσίας της σε ό, τι αφορά στα δικαιώματα πρόσβασης. Η μεταβίβαση εξουσιών έγινε προς δυο κατευθύνσεις. Από τη μια πλευρά, τα δικαιώματα των εταιρικών ενοικιαστών ενισχύθηκαν, στο βαθμό που επιτρέπεται στις εταιρίες να εμπορεύονται τα δικαιώματα πρόσβασης, να ρυθμίζουν οι ίδιες περιβαλλοντολογικά ζητήματα και να εγκαταλείπουν εδαφικές δεσμεύσεις ( π.χ. να επεξεργάζονται πόρους στις περιοχές θερισμού). Από την άλλη πλευρά, οι παλαιότερες κυβερνήσεις προσπάθησαν να μετριάσουν την επίδραση αυτών των αλλαγών στις κοινότητες που εξαρτώνται από τους πόρους, δημιουργώντας νέες κοινές περιουσίες. Ειδικότερα, η διοίκηση της επαρχίας επιδιώκει να αναδιανείμει 20% από τη ‘γη του στέμματος’ σε κοινοτικές ομάδες και διοικήσεις ιθαγενών. Αυτές οι περιοχές βρίσκονται υπό άμεσο τοπικό έλεγχο, με τις τοπικές ομάδες (που αποκαλυπτικά αποκαλούνται ‘κοινοτικοί συνεταιρισμοί’) να ρυθμίζουν την πρόσβαση στη μίσθωση καθώς και τις πωλήσεις υλικών σε τοπικούς και μη τοπικούς επεξεργαστές. Το σύστημα επιτρέπει σημαντική ευελιξία στις τοπικές εταιρίες και μερικές απ’ αυτές επιλέγουν να ακολουθήσουν το πρότυπο μεγαλύτερων εταιριών ενώ άλλες επιλέγουν μια πιο συνεταιριστική οδό.


Τα νέα commons;


Το κίνημα για ‘νέα’ commons υφίσταται σε πολλές περιοχές του πλανήτη. Είναι σημαντικό, ωστόσο, να αναγνωρίσει κανείς πως, όπως συμβαίνει με την περίπτωση της ΒΚ, πολλές φορές ενεργούν εδραιώνοντας παράλληλα την αρχή του αποκλεισμού σε άλλα ζητήματα. Άλλα σημαντικά παραδείγματα αυτής της τάσης περιλαμβάνουν τη σημαντική, επί κυβερνήσεως Μπους, επέκταση των κοινοτικών δασικών προγραμμάτων στη δημόσια γη σε συνδυασμό με ριζικές περικοπές των περιβαλλοντολογικών ρυθμίσεων της βιομηχανίας ως σύνολο, καθώς και κρατικές προσπάθειες στη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη και την Ασία για την ενθάρρυνση της περαιτέρω κεφαλαιοποίησης στις εμπορικές ιχθυοκαλλιέργειες, την ίδια στιγμή που οι κυβερνήσεις συνεχίζουν τη ‘συνεταιριστική διοίκηση’.


Αυτή η τάση είναι σημαντική για τις νέες συζητήσεις πάνω στα ‘ηλεκτρονικά commons’ και γενικότερα για τη δημοκρατική θεωρία. Πρώτον, σημαίνει ότι ακόμη και τα πιο άκαμπτα ρυθμιστικά πλαίσια αλλάζουν και εξελίσσονται μαζί με το πολιτικό-οικονομικό πλαίσιο. Η επανεμφάνιση του ιδανικού των περιβαλλοντολογικών commons μετά από χρόνια ιδιωτικοποίησης και συγκεντρωτισμού αποτελεί εξαιρετικά σημαντική εξέλιξη. Δεύτερον, είναι εξίσου σημαντικό να αναγνωρίσουμε τη στρατηγική πτυχή αυτής της ‘επιστροφής στα commons’, καθώς είναι όλο και πιο σύνηθες οι κυβερνήσεις να μεταβιβάζουν εξουσίες σε κοινοτικούς και εταιρικούς παίκτες- να καθιερώνουν περιορισμένους χώρους για την αυτονομία των commons στο πλαίσιο ενισχυμένων εταιρικών δικαιωμάτων για να περιφράσσουν άλλους (ευρύτερους) χώρους. Αυτό θα είναι, κατά την άποψή μου, το νέο μεγάλο μέτωπο στη μάχη για τα ηλεκτρονικά ommons – να διασφαλιστεί ότι οι ανοιχτοί χώροι θα είναι μεγάλοι και όχι ιδιοποιημένοι, κεντρικοί και όχι περιφερειακοί.


Διαβάστε ακόμα


Περιβαλλοντολογικά commons


Επιτροπή υπογραφής συνθήκης για τα δικαιώματα των ιθαγενών της Βρετανικής Κολομβίας (στα αγγλικά)

Ας ανακηρύξουμε τη γη και το χώρο γενικότερα ως commons, και περισσότεροι άνθρωποι θα αποκτήσουν πρόσβαση στη φύση, ενώ περισσότεροι άνθρωποι θα προστατεύσουν το περιβάλλον, σωστά; Όχι, υποστηρίζει ο Jeffery J. Smith, γιατί παρά πολλοί θέλουν ή έχουν ανάγκη να κερδίσουν εκμεταλλευόμενοι τη Γη. Αυτό που θα αποφέρει μια πιο ανοιχτή πρόσβαση και μια καλύτερη διαχείριση δεν είναι οι τίτλοι γης, αλλά η δικαιοδοσία – η αίσθηση ότι είμαστε δικαιούχοι ενός μεριδίου της Γης και της αξίας της.


Εισαγωγή


Θα ήταν αρκετό να ορίζαμε τη γη ως commons (κοινή περιουσία) ώστε ο καθένας να είχε πρόσβαση σε αυτή και να διασφαλιστεί η βιώσιμη χρήση της; Η Washington Post ανέφερε στις 25 Μαΐου, 2006 ότι σχεδόν όλα τα τροπικά δάση στον κόσμο που έχουν καθοριστεί ότι χρήζουν κάποιου είδους προστασίας τις δύο τελευταίες δεκαετίες, παραμένουν στην πράξη απροστάτευτα. Όταν τα τροπικά έθνη χάνουν τα δέντρα τους, χάνουν και την βροχόπτωση, αφού τα δέντρα είναι ένας ζωτικός κρίκος της ατμοσφαιρικής αλυσίδας, ανυψώνοντας το νερό από το έδαφος στον αέρα. Οι υλοτόμοι και οι κτηνοτρόφοι κόβουν τα δέντρα που ο νόμος υποτίθεται ότι προστατεύει. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πως οποιοσδήποτε πολιτικός καθορισμός της γης, είτε σαν commons, είτε σαν βιότοπος, είτε σαν πάρκο, μπορεί να είναι αποτελεσματικός όταν η οικονομική πραγματικότητα την αντιβαίνει. Όσο το κέρδος από την εκμετάλλευση της γης είναι “προς αρπαγή”, οι περισσότεροι θα αρπάξουν ότι μπορούν από τη Γη, όπως και θα ασκήσουν πίεση για να τους εκμισθωθούν δημόσιες γαίες χωρίς αναπόδοση και χωρίς να υποχρεωθούν να την προφυλλάσουν.


Στις ΗΠΑ, εκατομμύρια στρέμματα ανήκουν μόνο κατ’ επίφαση στο δημόσιο. Παρόλα αυτά, οι μεγάλες επιχειρήσεις χρησιμοποιούν αυτές τις εκτάσεις σαν να ήταν ιδιωτικά τους φέουδα. Από αυτές, αποσπούν πολύτιμα δέντρα, καύσιμα, και ορυκτά, πληρώντας συχνά πολύ λιγότερα από ότι θα έδιναν αν η γη ανήκε σε έναν ιδιώτη. Πρόσφατα, εταιρίες πετρελαίου κέρδισαν μία εκμίσθωση από το Αμερικανικό Υπουργείο Εσωτερικών που θα τους επιτρέπει να εξορύξουν πετρέλαιο από τον Κόλπο του Μεξικού, πληρώνοντας μηδενικά δικαιώματα. Η εφημερίδα Boston Globe ανέφερε στις 14 Σεπτεμβρίου ότι ένας Αμερικανός αξιωματούχος, υπεύθυνος για τις εξορύξεις στον Κόλπο του Μεξικού, παραδέχθηκε πως πιέστηκε για να αφαιρέσει την σχετική διάταξη με τα δικαιώματα, μία πράξη που επιτρέπει στις εταιρίες πετρελαίου να αποφύγουν την πληρωμή δισεκατομμυρίων δολαρίων σε δικαιώματα.


Και δεν είναι μόνον οι ισχυρές εταιρίες πετρελαίου που απολαμβάνουν αυτή την απλοχεριά. Οι μεταλλευτικές εταιρίες αποκτούν τα δικαιώματα εξόρυξης μεταλλευμάτων που ανακαλύπτονται σε δημόσια γη με την ίδια τιμή που ίσχυε το 1872. Μία εταιρία πλήρωσε 10,000 δολάρια για ένα μεταλλείο χρυσού που κόστιζε περισσότερο από 10 δισεκατομμύρια δολάρια. Δασικοί δρόμοι ανοίγονται για τις υλοτομίες, χωρίς αυτές να πληρώσουν τίποτα. Οι κτηνοτρόφοι αποκτούν βοσκοτόπια για το 1/6 της τιμής που πληρώνουν σε ιδιώτες.


Από την άλλη πλευρά, μερικοί άνθρωποι χαρίζουν ή μοιράζονται εκτάσεις χωρίς αυτές να είναι δημόσιες ή να έχουν χαρακτηριστεί ως commons. Ιδιωτικές ομάδες όπως η Nature Conservancy έχουν υπό την κυριότητά τους μερικά εκατομμύρια στρέμματα τα οποία το κοινό μπορεί να χρησιμοποιεί σαν πάρκα (επισκεφτείτε μία από τις ιστοσελίδες της ομάδας προτού να το κάνετε). Η Wilderness Society είναι ένα άλλο παράδειγμα. Στο λειτουργικό επίπεδο, το ποιος έχει τους τίτλους ιδιοκτησίας είναι συχνά αδιάφορο. Το πιο σημαντικό είναι ποιος είναι ο ένοικος.


Παρόλη την ύπαρξη μιας ευρέως διαδεδομένης στοργής προς τη φύση, όταν έρθουν τα δύσκολα -όταν οι πολίτες πρέπει να διαλέξουν ανάμεσα στη γη και το χρήμα- αυτοί που θα προστατεύσουν τη φύση αποτελούν τη μειοψηφία. Οι περισσότεροι -οι ιδιοκτήτες ακινήτων- αισθάνονται ότι δικαιούνται την χρηματική απόδοση για τη γη που βρίσκεται κάτω από το σπίτι τους. Όμως αυτό που καθιστά την πώληση του σπιτιού τους ως δυνητικά κερδοφόρα είναι η ανάπτυξη – η αύξηση του ΑΕΠ ή του πληθυσμού, η οποία μπορεί να επιβαρύνει το οικοσύστημα. Οι επιθυμία των ιδιοκτητών ακινήτων να εξαργυρώσουν αυτή την “μετοχή” τους, συνήθως τους καθιστά υπέρμαχους της ιδιωτικής χρήσης και όχι της κοινής διαχείρισης. Ακόμα και τα μέλη κοινοτήτων που στηρίχθηκαν στην κοινοχρησία γης, όταν ο αρχικός ιδεαλισμός τους σβήνει, αναζητούν την επιστροφή τους στο σύστημα της ατομικής ιδιοκτησίας ώστε να καρπωθούν την αξία της γης τους. Αυτή ήταν η εμπειρία του Fairhope της Αλαμπάμα, μιας αποικίας που οργανώθηκε στη βάση των ιδεών του Henry George και είχε σχεδόν έναν αιώνα ζωής. Η υψηλή αξία της γης δελέασε τα εγγόνια των ιδρυτών της αποικίας τα οποία εγκαταλείψουν τα αρχικά ιδανικά και επέστρεψαν σε μία συμβατική μορφή ατομικής ιδιοκτησίας.


Τα γεονομικά σε δράση


Το όνειρο να γίνει κανείς ευκατάστατος κερδίζοντας στην αγορά ακινήτων είναι σχεδόν καθολικό – και έγκυρο. Ευτυχώς, υπάρχει ένας τρόπος ώστε και η “τούρτα να μείνει ο ολόκληρη και ο σκύλος να είναι χορτάτος”. Ο οποιοσδήποτε μπορεί να λαμβάνει ένα μερίδιο από την αξία της γης και ταυτόχρονα όλοι μπορούμε να προστατεύουμε την υγεία της φύσης. Δεν πρόκειται για μία πολιτική αλλαγή, όπως ο καθορισμός της γης σαν κοινόχρηστης. Είναι μία οικονομική αλλαγή, ένας επανασχεδιασμός του ενοικίου (όλων δηλαδή των χρημάτων που ξοδεύουμε για την χρήση της φύσης) από τους λίγους τωρινούς ιδιοκτήτες και δανειστές σε όλα τα μέλη της κοινωνίας.


Οι λέξεις “είμαι κάτοχος” και “οφείλω” ήταν κάποτε μία λέξη -και το “ώφειλα” ήταν ο αόριστος- τότε η υποχρέωση των ιδιοκτητών να συνεισφέρουν ενοίκιο γης στην κοινότητα ήταν ο κανόνας. Αυτή η πρακτική έχει βέβαια αποσαθρωθεί, πράγμα κατανοητό. Το ενοίκιο πληρωνόταν αλλά δεν ανταποδιδόταν, γιατί το υφάρπαζαν – παλιότερα οι άρχοντες και σήμερα οι πολιτικοί. Αφού η πληρωμή ενοικίου δεν συνέφερε αυτούς που το πλήρωναν, δεν είχε νόημα να συνεχιστεί.


Η καινούργια/παλιά πολιτική που προτείνει η γεονομία θα καθιστούσε την πληρωμή ενοικίου λογική. Για να ανακτήσει το ενοίκιο, η γεονομία θα αντικαθιστούσε τους φόρους με την επιβολή τελών επί της γης. Για να μοιραστούμε το ενοίκιο, η γεονομία θα αντικαθιστούσε τις επιδοτούμενες υπηρεσίες με ένα μέρισμα για όλους τους πολίτες. Όταν οι ιδιοκτήτες πληρώνουν τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας, και τα υπόλοιπα μέλη πληρώνουν τους ιδιοκτήτες επιτυγχάνεται μία αμοιβαία αποζημίωση. Το κάθε μέλος αποζημιώνει όλους τους υπόλοιπους για την γη της οποίας είναι ο αποκλειστικός δικαιούχος, αλλά και αποζημιώνεται για όλες τις υπόλοιπες εκτάσεις στις οποίες δεν έχει κανένα δικαίωμα.


Αν οι πολίτες λαμβάνουν ένα μερίδιο του ενοικίου, θα συνεχίσουν να θέλουν να εξάγουν τους πόρους της γης, αλλά και να τους προφυλάξουν. Δεν είναι η μαξιμαλιστική χρήση της γης η οποία μεγιστοποιεί την αξία της, αλλά η βέλτιστη χρήση: ένας συνδυασμός χρήσης και μη-χρήσης. Στις αστικές περιοχές η αξία της γης αυξάνει με την ύπαρξη ενός πάρκου και μειώνεται από την απουσία του. Στην ύπαιθρο, η αξία της γης είναι μεγαλύτερη με την παρουσία υγιών δασών και καθαρών ποταμών, παρά όταν αυτά μετατρέπονται σε λασπώδη ρυάκια. Η διατήρηση υγιών οικοσυστημάτων εξασφαλίζει την υψηλή αξία γης, ευθυγραμμίζοντας έτσι τα συμφέροντα του ατόμου και της κοινωνίας, των ανθρώπων και του πλανήτη. Αν μοιραστούμε το ενοίκιο, θα δοθεί ένα επιπλέον κίνητρο στους ανθρώπους για να μετατρέψουν τη Γη σε κοινή περιουσία και τους εαυτούς τους σε γήινους διαχειριστές της, και κληροδότες και κληροδοτούμενους.


Ενώ η ύπαρξη τελών επί της γης είναι ένα σπάνιο φαινόμενο, οι φόροι για την κατοχή γης επιβάλλονται συχνά. Σήμερα, λειτουργεί στην πράξη ένα μοντέλο όπου οι πολίτες λαμβάνουν μερίδια ενοικίου – η περίπτωση του Πετρελαϊκού Ταμείου στην Αλάσκα. Αυτό το εγχείρημα έχει τους περιορισμούς του, αλλά είναι ένα πρώτο βήμα προς το να μοιραστούμε τη Γη, μοιραζόμενοι την αξία της. Αναιρεί τουλάχιστον την υπόθεση ότι η αξία της φύσης ανήκει μόνον σε λίγους ιδιοκτήτες, παρά σε όλη την ανθρωπότητα. Η αντίληψη της φύσης σαν ένα δώρο που ανήκει σε όλους εκφράζεται σε πολλές ηθικές παραδόσεις, συμπεριλαμβανομένου και του Χριστιανισμού.


Προς ευρύτερα commons


Είναι κρίσιμο για τα μέλη της κοινωνίας να αισθανθούν ότι οι λίγοι τυχεροί δεν θα συνεχίζουν να καρπώνονται τις δαπάνες της κοινωνίας για την εξασφάλιση πόρων. Υπολογίζεται ότι το κυνήγι είναι το πιο δημοφιλές “άθλημα” στις ΗΠΑ. Τώρα που το κυνήγι έχει γίνει ακριβό και κυρίως εξασκείται από κατοίκους των πόλεων στην διάρκεια του Σαββατοκύριακου, ιδιοκτήτριες εταιρίες δασικών εκτάσεων τους χρεώνουν με κυνηγητικές εισφορές – ή τους για καταπάτηση ιδιοκτησίας (αν και αφορά γη που υπήρξε κατά το παρελθόν δημόσια και δόθηκε πριν από 150 χρόνια στους σιδηρόδρομους). Όσο αυτή η ένταση μεταξύ ιδιοκτητών και χρηστών αυξάνεται, ίσως οι στερημένοι κυνηγοί που προέρχονται από τα χαμηλά στρώματα γίνουν νέοι σύμμαχοι της ιδέας των commons και του να μοιραστούμε την αξία της φύσης.


Στα Λατινικά, “common” σημαίνει κατά γράμμα “με μερίδιο” ή “να μοιραζόμαστε μαζί” σε πιο ελεύθερη μετάφραση. Αν μοιραστούμε το ενοίκιο απί της γης μπορούμε να καταστήσουμε τη γη κοινή περιουσία.


Διαβάστε ακόμα


Η εταιρία γεονομίας


Το ίδρυμα Robert Schalkenbach

Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον, επισημαίνει η Carme Melo Escrihuela. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Όταν σκεφτόμαστε το περιβάλλον και τη φύση, οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται πρώτα απ’ όλα θέματα που έχουν να κάνουν με τα άγρια ζώα και φυτά, τους φυσικούς πόρους, τη διατήρηση της αγριότητας και των υπό εξαφάνιση ειδών. Αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι αυτοί που ζουν σε αστικές περιοχές βλέπουν τη φύση ως κάτι ξένο και προς τους ίδιους και προς τη ζωή της πόλης, ως κάτι που κανείς αναζητά έξω απ’ τα όρια της πόλης, ως αντίδοτο στο στρες, και όπου μπορεί να βρει ησυχία και ομορφιά. Εάν υπάρχει οποιοδήποτε περιβάλλον στο αστικό πλαίσιο, αυτό περιορίζεται μόνο στις υπάρχουσες περιοχές πράσινου, όπως τα πάρκα της πόλης και οι κήποι. Εκτός από το γεγονός ότι η πόλη μπορεί να θεωρηθεί αιτία περιβαλλοντολογικών προβλημάτων, συνήθως δεν θεωρείται πηγή επίλυσής τους. Στην πραγματικότητα, η πράσινη τάση έναντι του οικοκεντρισμού κατέστησε τις πόλεις πηγές οικολογικής απαξίωσης για την οικολογική σκέψη και ηθική. Ως αποτέλεσμα, το αστικό περιβάλλον, στο βαθμό που σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε ανθρώπινα, τείνει να υποτιμάται από τα πράσινα κινήματα: υπάρχει κάτι λιγότερο φυσικό, πιο τεχνητό από την πόλη; Ίσως, το ερώτημα κλειδί να είναι, πράγματι, κατά πόσον αυτός ο δηλωμένος δυαδισμός ανάμεσα στο φτιαγμένο από τον άνθρωπο περιβάλλον –ή πολιτισμό- και το φυσικό περιβάλλον- ή φύση- πράγματι υπάρχει.


Αστικός περιβαλλοντολογικός ακτιβισμός


Η σημασία του αστικού πλαισίου για την πράσινη δραστηριότητα, ακόμη κι αν αυτή η δραστηριότητα εμπνέεται από την πίστη στην εγγενή αξία της φύσης δεν μπορεί, ωστόσο, να υποτιμηθεί. Αυτό που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να πάμε πέρα από αυτό το μέσο διαφυγής είναι η έννοια της οικολογικής υπηκοότητας. Είναι μια έννοια που δίνει έμφαση στην ανάγκη να αναλάβει κανείς προσωπική και συλλογική ευθύνη για το περιβάλλον και για τις κοινωνικές αδικίες που προκαλούν και ταυτόχρονα πηγάζουν από οικολογικά προβλήματα. Σε πείσμα της κυρίαρχης άποψης, οι αστικοί χώροι προσφέρουν το κατάλληλο σκηνικό ώστε οι πρακτικές της οικολογικής υπηκοότητας να αναπτυχθούν.


Στην κυρίαρχη πολιτική θεωρία, η υπηκοότητα θεωρείται συνήθως ως ένα καθεστώς που προκύπτει από την ιδιότητα του μέλους ενός δεδομένου πολιτικού χώρου- στη μοντέρνα εποχή, του κράτους- έθνους. Το καθεστώς της υπηκοότητας παρέχει σε αυτόν που το έχει μια σειρά από αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις που εκτείνονται στο δημόσιο πεδίο εντός των εδαφικών ορίων του κράτους. Ωστόσο, η οικολογική υπηκοότητα επικεντρώνεται στις υποχρεώσεις που εκτελούνται τόσο στο ιδιωτικό όσο και το δημόσιο πεδίο και στοχεύουν στην επίτευξη βιωσιμότητας και δικαιοσύνης. Καμιά επικράτεια ή ιδιότητα μέλους δεν καθιερώνει την οικολογική πολιτική κοινότητα των πολιτών, που παράγεται μάλλον μέσα από την καθημερινή δραστηριότητα. Παρ’ όλο που η οικολογική υπηκοότητα θα μπορούσε να προωθηθεί μέσα από τη νομοθεσία, την επίσημη παιδεία ή τις εκπορευόμενες από τα σωματεία και το κράτος πρωτοβουλίες, θα δώσω έμφαση στην οικολογική υπηκοότητα ως δραστηριότητα της κοινωνίας των πολιτών.


Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι έχουμε περισσότερες πιθανότητες να είμαστε οικολογικοί πολίτες στις αγροτικές περιοχές, όπου η παρουσία της φύσης είναι πιο κοντινή, δίνοντας έτσι περισσότερες πιθανότητες και ερεθίσματα σε ό,τι αφορά στη φροντίδα του περιβάλλοντος. Είναι αλήθεια ότι οι κάτοικοι των αγροτικών περιοχών έχουν παραδοσιακά αναπτύξει μια περιβαλλοντολογική γνώση που αυτοί που μεγάλωσαν στη μητρόπολη ενδεχομένως στερούνται. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι κάτοικοι αστικών περιοχών δεν ξέρουν ποια λαχανικά είναι της εποχής, ενώ οι άνθρωποι στις αγροτικές περιοχές υπήρξαν για πολύ καιρό εξαρτημένοι από αυτό το είδος της γνώσης προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους. Ωστόσο, η πόλη παρέχει μια κοινωνική διάσταση απαραίτητη για την εξήγηση περιβαλλοντολογικών προβλημάτων και για την πρακτική της οικολογικής δραστηριότητας του πολίτη. Κάθε μέρα, ενώ ακούμε συνέχεια μηνύματα για βιωσιμότητα, ανταγωνιστικότητα και εκσυγχρονισμό των πόλεών μας, οι κάτοικοι των πόλεων αντιμετωπίζουν τη μόλυνση της ατμόσφαιρας, την εξαφάνιση των μικρών μαγαζιών και των τοπικών προϊόντων, τη φτώχεια, τα βουνά των σκουπιδιών, τις κοινωνικές ανισότητες και την ιδιωτικοποίηση των βασικών υπηρεσιών. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε ως πολίτες στην καθημερινή ρουτίνα μας καθορίζεται από τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η πόλη στην οποία ζούμε. Εάν οι δημόσιες συγκοινωνίες είναι αναποτελεσματικές και οι υποδομές υγιεινής ακατάλληλες, θα έχουμε την τάση να πηγαίνουμε στη δουλειά οδηγώντας και να πληρώνουμε για ιδιωτική ιατρική περίθαλψη. Σε αυτό το πλαίσιο, για να είναι κανείς ένας αστικός οικολογικός πολίτης, πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι όλα αυτά τα προβλήματα είναι διασυνδεδεμένα και σχετίζονται με πολιτικές και οικονομικές διαδικασίες. Αυτό συνεπάγεται ότι τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και ως κοινότητα δημιουργούμε άδικες και μη βιώσιμες συνθήκες ζωής. Κατά συνέπεια, είναι καθήκον μας ως πολίτες να δεχτούμε αυτή τη συλλογική ευθύνη και να αναλάβουμε δράση.


Διεκδικώντας τους δρόμους


Η οικολογική υπηκοότητα στο πλαίσιο της πόλης δεν έχει, λοιπόν, να κάνει μόνο με την ανακύκλωση, την αγορά καλών προϊόντων και τη συμμετοχή σε μια περιβαλλοντολογική οργάνωση που οργανώνει ταξίδια τις Κυριακές για παρατήρηση της φύσης. Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την πόλη και τα προβλήματά της από το λεγόμενο φυσικό περιβάλλον. Η ανάληψη ευθύνης για τη φύση αρχίζει από τα σπίτια μας, από τη γειτονιά μας, από τις πόλεις μας. Δεν είναι μόνο περιβαλλοντολογική δραστηριότητα, είναι επίσης, σε πρώτη φάση, ένας κοινωνικός και πολιτικός σκοπός.


Η αστική οικολογική υπηκοότητα υπερβαίνει την αμιγώς περιβαλλοντολογική ανησυχία. Απαιτεί συλλογική δέσμευση σε ένα μετασχηματιστικό σχέδιο. Αλλά τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Υπάρχουν διάφοροι τρόποι ώστε οι αστικοί οικολογικοί πολίτες να ξεκινήσουν μια τέτοια συνεταιριστική περιπέτεια. Οι μητροπολιτικοί οικολογικοί πολίτες θα μπορούσαν, ως αρχή, να ξεκινήσουν με τη Διεκδίκηση των Δρόμων κατά του μονοπωλίου του αυτοκινήτου, από τη στιγμή που ‘το σύστημα του αυτοκινήτου κλέβει το δρόμο κάτω απ’ τα μάτια μας και τον πουλάει με την τιμή του πετρελαίου’. Η Διεκδίκηση των Δρόμων είναι ένα βρετανικό δίκτυο άμεσης δράσης για κοινωνική και οικολογική επανάσταση με ανεπίσημη οργανωτική δομή. Με το σύνθημα για Διεκδίκηση των Δρόμων, λιγότερο η περισσότερο αυθόρμητες ομάδες ανθρώπων συμμετέχουν σε διαδηλώσεις, συγκεντρώσεις και άλλα τέτοια γεγονότα για να εξαφανίσουν την υπάρχουσα εξουσία στους δρόμους. Αυτοί οι κατά της μηχανής σταυροφόροι αποτελούν ένα παράδειγμα για το τι είναι η αστική οικολογική υπηκοότητα, καθώς η δραστηριότητά τους περιλαμβάνει περισσότερα από μια ανυποχώρητη αντίσταση, λαμβάνοντας υπόψη τους αναρίθμητους κινδύνους που τα αυτοκίνητα προκαλούν στην ανθρώπινη υγεία και στο περιβάλλον. Δεν εναντιώνονται μόνο στα αυτοκίνητα σα να είναι ένας μεμονωμένος αγώνας, αλλά στις ‘πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις που καθοδηγούν τον πολιτισμό του αυτοκινήτου’, δηλαδή τον παγκόσμιο καπιταλισμό και όλη την κοινωνική ιεραρχία που μια καπιταλιστική οικονομία αναπόφευκτά γεννά και αναπαράγει.


Εκτός από την εισβολή των αυτοκινήτων στους δρόμους και τα κοινωνικά προβλήματα που ανακύπτουν από το σύστημα των αυτοκινήτων, υπάρχουν κι άλλα μείζονα ζητήματα που επιδρούν δραματικά στη σύγχρονη ζωή, τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές. Ένα πολύ σημαντικό είναι η εκμετάλλευση της γης και της ανάπτυξης, ένας παράγοντας που κατατρώγει τον κοινωνικό ιστό και γίνεται με την συνενοχή των τοπικών αρχών και του ιδιωτικού κατασκευαστικού τομέα. Σε αυτό το πλαίσιο, η οικολογική δραστηριότητα των πολιτών θα μπορούσε να επικεντρωθεί στην αστική ανάπτυξη και τη σύνδεσή της με τις κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που επιδρούν στις ζωές των πολιτών και τα αστικό περιβάλλον.


Διεκδικώντας δημόσιους χώρους


Το 2000, ο κτηματομεσίτης που όρισε η πόλη της Βαρκελώνης για να φέρει σε πέρας την ανοικοδόμηση της Ciutat Vella, μιας συνοικίας στο κέντρο της πόλης, απαλλοτρίωσε πολλά τετράγωνα με διαμερίσματα σε πολύ χαμηλή τιμή και άρχισε την κατεδάφισή τους. Αυτό αποτελούσε μέρος του σχεδίου αστικής ανάπτυξης των τοπικών αρχών να κατασκευάσουν χώρους στάθμευσης και διαμερίσματα στην περιοχή. Οι γείτονες άρχισαν να αναφέρονται στο χώρο όπου βρίσκονταν πριν τα κατεδαφισμένα κτίρια ως “El Forat de la Vergonya’, η Τρύπα της Ντροπής. Στο τέλος του έτους 2001, μια ομάδα γειτόνων φύτεψε ένα χριστουγεννιάτικο δέντρο στο κέντρο της Τρύπας. Με αυτή την πράξη, ήθελαν να επαναλάβουν για άλλη μια φορά τις διεκδικήσεις τους για περισσότερους χώρους πράσινου και λιγότερους χώρους στάθμευσης και καινούργια διαμερίσματα στη γειτονιά τους. Μια μέρα μετά, το δέντρο είχε κοπεί. Οι γείτονες φύτεψαν ένα άλλο, που δηλητηριάστηκε από κάποιον. Δεν το έβαλαν κάτω, όμως, φύτεψαν και τρίτο δέντρο….


Λίγους μήνες αργότερα, μια ομάδα αστικών ακτιβιστών έφτασε στη γειτονιά και κατέλαβε μερικά από τα άδεια κτίρια για να εμποδίσει την κατεδάφισή τους. Αυτοί οι χώροι άρχισαν να χρησιμοποιούνται ως κοινωνικά κέντρα: οι γείτονες μαζεύονταν εκεί για να συζητήσουν και να διοχετεύσουν τα συλλογικά αιτήματά τους, οργανώθηκαν δραστηριότητες όπως εργαστήρια επισκευής ποδηλάτων και επίπλων, μια σειρά από κοινωνικά ντοκιμαντέρ και η παροχή νομικής και εργασιακής βοήθειας για τους πολυάριθμους μετανάστες που ζούσαν στη συνοικία αυτή. Η Τρύπα, που μεταμορφώθηκε συλλογικά σε ένα λαχανόκηπο πόλης, και όλες οι δραστηριότητες που γίνονταν έξω και γύρω από αυτήν, έδωσαν κοινωνική συγκρότηση στη γειτονιά. Είναι κάτι που έχει πολύ να κάνει με την υπηκοότητα, μια έννοια που υπήρξε ιστορικά επιλεκτική. Ακόμη και σήμερα, δεν απολαμβάνουν όλοι στην πόλη το πλήρες νομικό καθεστώς της υπηκοότητας. Οι μετανάστες, οι φτωχοί, οι άστεγοι και οι άνεργοι αποκλείονται από τα περισσότερα δικαιώματα της υπηκοότητας. Η περιοχή όπου βρίσκεται η Τρύπα κατοικείται από κοινότητες με χαμηλά εισοδήματα και διάφορες ομάδες που υφίστανται ποικίλα είδη κοινωνικού και πολιτικού αποκλεισμού: ηλικιωμένους ανθρώπους, νέα ζευγάρια με προσωρινές δουλειές, άνεργους και μετανάστες. Αυτές τις συνθήκες εκμεταλλεύτηκαν οι τοπικές αρχές για να συνεχίσουν συνειδητά να αποκλείουν αυτές τις τοπικές ομάδες από τη συμμετοχή σε πολιτικές διαδικασίες και να κάνουν την κοινή γνώμη να συμφωνήσει με την αναγκαία αναδόμηση του κέντρου της πόλης, με οποιοδήποτε κόστος. Ωστόσο, η δράση των ομάδων σε αυτό το πλαίσιο έδειξε ότι η υπηκοότητα είναι κάτι που πρέπει να υπερβεί τους οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς. Τα δικαιώματα συμμετοχής στη συλλογική ζωή και ο προσδιορισμός του κοινού καλού πρέπει να λάβουν υπόψη τις υλικές και πραγματικές σχέσεις μεταξύ των ίδιων των πολιτών και του χώρου στον οποίο κατοικούν. Από αυτή την άποψη, για να είναι κανείς οικολογικός πολίτης στην πόλη πρέπει να σκεφτεί ξανά τις αστικές σχέσεις, προκειμένου να εντάξει τους κοινωνικά και πολιτικά αποκλεισμένους.


Η οργάνωση γειτονιάς ‘El Forat de la Vergonya’ εξακολουθεί να καταδικάζει την απουσία συμμετοχικών δημόσιων πολιτικών, την έλλειψη ενημέρωσης των πολιτών από την τοπική κυβέρνηση και την προτεραιότητα που το δημοτικό συμβούλιο δίνει στις αναφορές των τεχνικών για τη βούληση των γειτόνων. Υπογραμμίζουν επίσης την άνιση κατανομή των περιβαλλοντολογικών κινδύνων, δείχνοντας πώς οι περιβαλλοντολογικές και κοινωνικές ανισότητες στην πόλη επιδρούν δυσανάλογα στους μη προνομιούχους και τους φτωχούς. Αυτοί οι αστικοί οικολογικοί πολίτες αποτελούν πηγή έμπνευσης για άλλες ομάδες γειτονιάς στην Καταλονία και την Ισπανία, κι ένα δίκτυο πολιτών-ακτιβιστών δημιουργήθηκε για να μοιράζεται την πληροφόρηση και τις εμπειρίες και να οργανώνει διαμαρτυρίες και συμμετοχικά γεγονότα.


Πιο πάνω και πιο κάτω από τους αστικούς χώρους


Πιστεύω ότι τέτοιες πρακτικές στο πλαίσιο της πόλης αποτελούν ένα καλό μέρος για να αρχίσει η ανάπτυξη ενός αστικού περιβαλλοντολογικού πολιτισμού που θα αμφισβητεί τους δυαδισμούς μεταξύ πόλης και χώρας, Φύσης και Πολιτισμού. Παρ’ όλα αυτά, είναι σημαντικό να αναφέρουμε εδώ ότι η αστική οικολογική υπηκοότητα δεν μπορεί να περιοριστεί στα όρια της πόλης. Παράλληλα με την πόλη, υπάρχουν άλλες συναφείς τοποθεσίες για πολιτική δραστηριότητα και συμμετοχή, τόσο πιο κάτω (η συνοικία, το σπίτι και ο χώρος εργασίας) όσο και πιο πάνω (η περιοχή, ο κόσμος) από τον αστικό χώρο. Τα οικολογικά προβλήματα δεν είναι μόνο τοπικά, αλλά διαπερνούν τις πόλεις και τα κράτη, είναι προβλήματα υπερεθνικά σε ό,τι αφορά είτε στις ρίζες τους είτε στις συνέπειές τους. Επομένως, η αστική οικολογική υπηκοότητα απαιτεί κάτι περισσότερο από ανησυχία για την πόλη. Απαιτεί να χρησιμοποιούμε τις δομές της πόλης ως οργανωτικό και επιστημολογικό πλαίσιο για να σκεφτόμαστε και να δρούμε παγκόσμια.


Διαβάστε ακόμα


Οδηγός για τον περιβαλλοντολογικό ακτιβισμό


Η κοινωνική ιδεολογία του αυτοκινήτου (στα Αγγλικά)

Όταν έρχεται η στιγμή για σοβαρό δημόσιο διάλογο σχετικά με το ποιο εμπόριο επιθυμούμε και με ποιο σκοπό, το σύστημα δεν δουλεύει, υποστηρίζει ο Peter Newell. Γιατί να συμμετέχει κάποιος σε μια δημόσια συζήτηση που οι όροι της υπαγορεύονται από εκείνους που κερδίζουν από μια (άνιση) φιλελευθεροποίηση, που οι διαδικασίες της δεν σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να έχουν ικανότητα ενσωμάτωσης ή δημοκρατικότητας και παρ’ όλα αυτά καλείται μέσω της δέσμευσής του να επικυρώσει;


Η ικανότητα του φιλελευθεροποιημένου εμπορίου να τηρήσει την υπόσχεσή του για την ευημερία όλων γίνεται όλο και περισσότερο αντικείμενο εξονυχιστικής διερεύνησης. Με δεδομένη την πεποίθηση ότι το ελεύθερο εμπόριο θα αντιμετωπίσει τη φτώχεια, θα υποστηρίξει τη σταθερή ανάπτυξη και θα δημιουργήσει ένα ‘ανοδικό ρεύμα’ που θα μεταφέρει όλα τα ‘καράβια’ μέσα από το αόρατο και ενάρετο χέρι της αγοράς, μέσω κυβερνήσεων, δωρητών και παραγόντων της κοινωνίας των πολιτών, η αυξανόμενη προσοχή που δίνεται στις πολιτικές του εμπορίου είναι δικαιολογημένη. Λαμβάνοντας υπόψη τις κατηγορίες που διατυπώνονται έναντι των πλούσιων λεσχών των οικονομικών ελίτ, ότι διαμορφώνουν επιδέξια τους όρους των συμφωνιών που εξυπηρετούν στενά οικονομικά συμφέροντα, δεν αποτελεί έκπληξη ότι γίνονται εκκλήσεις για τον εκδημοκρατισμό της εμπορικής πολιτικής, το άνοιγμά της σε μια πλειονότητα από συμμετέχοντες, συμφέροντα και ατζέντες και μια θεμελιώδη επανεξέταση του ερωτήματος για ποιόν και για τι υπάρχει το εμπόριο.


Εμπλέκοντας την κοινωνία των πολιτών


Η τεχνική, ειδικευμένη και νομική φύση των διαπραγματεύσεων για το εμπόριο, σε συνδυασμό με το αμοιβαίο παζάρι που φτάνει στην καρδιά του χρηματιστηριακού εμπορίου, παρουσιάζει, ωστόσο, μεγάλους φραγμούς σε ό, τι αφορά στη σημαντική δέσμευση των πολιτών και των οργανώσεων, υποστηρίζοντας ότι δρα για λογαριασμό τους. Υπήρξαν αρκετές απόπειρες για την εμπλοκή στοιχείων της κοινωνίας των πολιτών στην εμπορική πολιτική ανά τον κόσμο, συχνά ως αντίδραση στις κρίσεις νομιμότητας που προκάλεσαν γεγονότα όπως η ‘μάχη του Σιάτλ’ και άλλες διαδηλώσεις μεγάλης κλίμακας κατά της εξουσίας του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, όπως αυτή γίνεται κατανοητή, σε συνδυασμό με τις αντιρρήσεις για τη μυστικότητα με την οποία λαμβάνονται οι αποφάσεις και την έλλειψη ευαισθησίας του θεσμού απέναντι στις ανισότητες της εξουσίας που αποκλείουν τον περισσότερο κόσμο από καίριες διαβουλεύσεις. Οι αντιδράσεις έλαβαν πολλές μορφές. Εδώ θα αναφερθούμε περισσότερο σε εκείνους τους μηχανισμούς δημόσιας συμμετοχής που υπάρχουν στη βόρεια και νότια Αμερική, όπου μια σειρά από ευρείες συμφωνίες σε επίπεδο ηπείρου και περιοχής είναι υπό διαπραγμάτευση ή έχουν καταλήξει, παράλληλα με έναν αυξανόμενο αριθμό διμερών εμπορικών συμφωνιών.


Στο διάστημα της ύπαρξής τους προέκυψε μια σειρά από επίσημους θεσμικούς διαύλους συμμετοχής, που είναι σχεδιασμένοι έτσι ώστε να περιλαμβάνουν τους υποστηρικτές της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου, ξεχωριστά από τις επίσημες εμπορικές διαπραγματεύσεις, με έναν ad hoc τρόπο. Ομάδες που ανησυχούν και αμφισβητούν το σκοπό, το ρυθμό ή την ιδιοποίηση της απελευθέρωσης του εμπορίου, γελοιοποιούνται ή χαίρουν συνοπτικών διαδικασιών. Όταν, πριν από δέκα περίπου χρόνια, πήγα σε μια ‘διαβούλευση’ του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου με την κοινωνία των πολιτών, στην οποία οι ‘συναφείς’ οργανώσεις είχαν προσκληθεί να συμμετάσχουν ύστερα από πρόσκληση του ΠΟΕ και όπου οι λεπτομέρειες της συζήτησης δεν έπρεπε να δημοσιοποιηθούν, ρώτησα σε ποιο βαθμό μια συνεδρίαση για το ‘εμπόριο και το περιβάλλον’ θα αναφερόταν στην επίδραση του εμπορίου στο περιβάλλον. Η απορριπτική απάντηση ήρθε από την προεδρία της συνάντησης του ΠΟΕ, ότι αυτή δεν ήταν συναφής ερώτηση αφού ‘είναι προφανές ότι το εμπόριο μειώνει τις αποδόσεις και ότι αυτό είναι καλό για το περιβάλλον’. Τελεία. Η συζήτηση γύρισε έγκαιρα στο κατά πόσον οι περιβαλλοντολογικές ρυθμίσεις μπορούν να παρεμβληθούν στις (εμπορικές) επιχειρήσεις όπως συνήθως. Άλλες προσπάθειες είναι πιο σοβαρές στις προφανείς απόπειρές τους να δημιουργήσουν χώρους για την κοινωνία των πολιτών, όλες όμως αναπαράγουν μια φιλελεύθερη δημοκρατική εκδοχή για τη συμμετοχή ως διαβούλευση σε αποφάσεις που έχουν ήδη ληφθεί, πληροφόρηση για διαδικασίες από τις οποίες έχεις αποκλειστεί, για μια ημερήσια διάταξη που έχει ήδη καθοριστεί.


Η απουσία μιας ‘οικολογίας του εμπορίου’


Όταν έρχεται η στιγμή για σοβαρό δημόσιο διάλογο σε σχέση με αυτό που εγώ ονομάζω ‘οικολογία του εμπορίου’: το εμπόριο ως μέρος, αναπόφευκτα, των ευρύτερων κοινωνικών και οικολογικών συστημάτων που καθορίζουν τη βιωσιμότητά του και που η διατήρησή τους θα έπρεπε να αποτελεί το σημείο εκκίνησης για δημόσιες συζητήσεις σχετικά με το ποιο εμπόριο επιθυμούμε και με ποιο σκοπό, το σύστημα δεν δουλεύει. Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, που οι ανά τον κόσμο ακτιβιστές έχουν απορρίψει τη συμμετοχή και τη δέσμευση κάτω από τόσο στενούς και προκαθορισμένους όρους εις όφελος διαφόρων στρατηγικών διαμαρτυρίας και αντίστασης. Οι δικαστές και μια απίστευτη διάταξη κοινωνικών κινημάτων και πολιτικών παικτών παραβιάζουν τις πολιτικές των συναλλαγών του επίσημου κράτους για μειώσεις των δασμών, σε περιπτώσεις όπου οι εμπορικές διαπραγματεύσεις καθορίζουν την πρόσβαση σε νερό και φάρμακα που σώζουν ζωές, καθορίζουν τη βιωσιμότητα αγροτικών εισοδημάτων και λαμβάνουν δικαστικές αποφάσεις που η γνώση τους μετράει και μπορεί να αποκτηθεί ιδιωτικά. Βασικά ζητήματα πολιτικής, ηθικής και κοινωνικής και οικολογικής σταθερότητας βρίσκονται σε κίνδυνο και πρέπει να αντιμετωπιστούν ως τέτοια. Οι εμπορικοί διαπραγματευτές δεν μπορούν να περιμένουν σοβαρά ότι καθησυχάζουν τους ανθρώπους επειδή τους λένε ότι ενεργούν για το κοινό συμφέρον, όταν δεν υπάρχουν χώροι για διαβουλεύσεις και αμφισβήτηση στο πεδίο της εμπορικής πολιτικής ή, πιο βασικό ακόμη, στο εθνικό επίπεδο όπου οι κυβερνήσεις παραμένουν ασφαλώς το κατάλληλο και υψίστης σημασίας σημείο δημοκρατικής αναφοράς για τις πολιτικές εκπροσώπησης.


Αυτή η στενή μορφή εκδημοκρατισμού της εμπορικής πολιτικής, που θεωρείται ότι φέρνει περισσότερες φωνές και παίκτες σε μια σειρά θεσμών και διαδικασιών πολιτικής που ο σκοπός και η διαδικασία τους έχουν ήδη οριστεί, απέχει πολύ από την ‘οικολογική δημοκρατία’, την αναγνώριση των ευρύτερων και πολλαπλών κοινωνικών και οικολογικών συστημάτων που υποστηρίζουν και θα δεχτούν την επίδραση των επεκτατικών φιλοδοξιών της πολιτικής του εμπορίου και την οικοδόμηση χώρων πολιτικής και διαδικασιών που θα μπορούν να αντιμετωπίσουν αυτή την πολυπλοκότητα. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τις τωρινές απόπειρες άρνησης της συνάφειας των κοινωνικών και περιβαλλοντολογικών επιδράσεων της πολιτικής του εμπορίου ή προώθησης αυτών των θεμάτων στην υπηρεσία των στόχων της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου. Παράπλευρες συμφωνίες χωρίς σημαντική ισχύ, διαδικασίες για τους πολίτες να προβαίνουν σε νομικές διεκδικήσεις όταν βλάπτονται από τη βιομηχανική ρύπανση, όπως αυτές που περιλαμβάνονται στη συμφωνία της NAFTA ή η πρόταση για ένα ‘κουτί’ όπου οι ακτιβιστές θα μπορούν να ρίχνουν τις ιδέες τους για βελτιώσεις στις (καθυστερούμενες) διαπραγματεύσεις της FTAA, χωρίς καμιά υποχρέωση από πλευράς διαπραγματευτών να απαντήσουν, δεν υπολογίζονται ως σοβαρή προσπάθεια για την εμπλοκή της κοινωνίας των πολιτών ή πόσο μάλλον για τον εκδημοκρατισμό της πολιτικής του εμπορίου με ό, τι σημαίνει κάτι τέτοιο. Πολλοί τέτοιοι μηχανισμοί αναπαράγουν τη λογική του ΠΟΕ ότι μόνο ομάδες με ‘νόμιμο’ συμφέρον στο έργο της οργάνωσης, που όπως ορίζεται από τη συμφωνία Mercosur έχουν ‘άμεσο συμφέρον σε ζητήματα παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης’ μπορούν να έχουν λόγο. Οι ομάδες θεωρούνται ως ‘πολύτιμος πόρος’ για την υπόθεση της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου στον δημόσιο χώρο. Ο πολιτικός ρόλος της Επιτροπής των Εκπροσώπων των Κυβερνήσεων για την Κοινωνία των Πολιτών της FTAA (από τη στιγμή που είναι εμφανώς ανίκανοι να εκπροσωπήσουν τους εαυτούς τους) καθίσταται σαφής στο προσχέδιο της συμφωνίας: ‘ να οικοδομήσουμε την κατανόηση και υποστήριξη του ευρύτερου κοινού στην φιλελευθεροποίηση του εμπορίου στο ημισφαίριο’ (η έμφαση δική μου).


Αναπαράγοντας ανισότητες/φιμώνοντας την κοινωνία των πολιτών


Αναπόφευκτα, τέτοιοι μηχανισμοί χρησιμεύουν για την αναπαραγωγή ανισοτήτων στο εσωτερικό της κοινωνίας των πολιτών. Εκείνοι που έχουν τον έλεγχο του νομικού και οικονομικού πλαισίου των συμφωνιών, τους πόρους για να συμμετάσχουν και την ηλεκτρονική δυνατότητα να εμπλακούν σε ‘εικονικές διαβουλεύσεις’, που εδρεύουν συνήθως στην πρωτεύουσα και είναι πιο κριτικοί απ’ όλους, που είναι πρόθυμοι να υποστηρίξουν τους σκοπούς και τους στόχους του θεσμού, χρησιμοποιούν ίσως αυτούς τους μηχανισμούς. Η μεγάλη πλειονότητα των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και οπωσδήποτε αυτοί που μπορούν καλύτερα να υποστηρίξουν ότι εκπροσωπούν τους πολίτες που δέχονται περισσότερο την επίδραση των εμπορικών συμφωνιών, αυτοί που έχουν συνήθως λιγότερους πόρους, μικρή ή και καμία ηλεκτρονική δυνατότητα, που δεν εδρεύουν στην πρωτεύουσα και είναι κριτικοί σε ό, τι αφορά στα διαδικαστικά και διανεμητικά στοιχεία της πολιτικής του εμπορίου, δεν τους χρησιμοποιούν. Σε τελευταία ανάλυση, γιατί να συμμετέχει κάποιος σε μια δημόσια συζήτηση που οι όροι της υπαγορεύονται από εκείνους που κερδίζουν από μια (άνιση) φιλελευθεροποίηση, που οι διαδικασίες της δεν σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να έχουν ικανότητα ενσωμάτωσης ή δημοκρατικότητας και παρ’ όλα αυτά καλείται μέσω της δέσμευσής του να επικυρώσει;


Βραχυπρόθεσμα, το σχέδιο εκδημοκρατισμού της εμπορικής πολιτικής παραμένει σε ισχύ, χρησιμοποιώντας τους υπάρχοντες χώρους για να ανοίξει ευρύτερες δημόσιες συζητήσεις για το ποια είδη εμπορίου θέλουμε, όχι ως αυτοσκοπούς, αλλά σε σχέση με την ικανότητά τους (ή όχι) να εξυπηρετούν ευρύτερους κοινωνικούς και περιβαλλοντολογικούς στόχους. Μακροπρόθεσμα, αυτός ο υποκριτικός κόσμος στον οποίον οι συζητήσεις για την εμπορική πολιτική μεταξύ των πολιτικών και εμπορικών ελίτ μπορούν να προχωρήσουν εάν είναι αποσυνδεδεμένες από όλες τις άλλες πολιτικές, όλους τους άλλους κοινωνικούς στόχους και όλα τα άλλα προβλήματα, πρέπει να φτάσει σ’ ένα τέλος. Πρέπει να φτάσει σ’ ένα τέλος γιατί εάν η φιλελευθεροποίηση του εμπορίου υπάρχει από και για έναν κόσμο τόσο βαθιάς ανισότητας και οικολογικής ισοπέδωσης, αυτή η σοβαρή κατάσταση μπορεί μόνο να επιδεινωθεί.


Διαβάστε ακόμα


Ευρωπαικό δίκτυο δράσης για το κλίμα


Η ωμή συμφωνία του ΠΟΕ (στα Αγγλικά)