Περπατάμε τρεις μέρες πάνω στα βουνά, περνάμε ποτάμια, μέσα από πυκνά δάση. Εάν αυτή ήταν η ιστορία ενός άντρα που ξεκινά μια περιπέτεια, να βρει ένα θησαυρό και να σκοτώσει έναν δράκο για να κάνει την οικογένειά του πλούσια και ασφαλή, αυτός ο άντρας θα ήταν ο ήρωας της ιστορίας. Δεν είμαι άντρας. Είμαι γυναίκα κι έτσι για την κοινωνία η ιστορία αλλάζει. Δεν είμαι ο προμηθευτής της οικογένειας. Δεν ξεκινώ μια περιπέτεια. Δεν είμαι γενναία και τολμηρή. Δεν είμαι επινοητική και δυνατή. Αντίθετα, με λένε παράνομη, φορέα επιδημιών, εγκληματία ή την τελευταία δεκαετία ‘θύμα της παράνομης διακίνησης’. Για την κοινωνία δεν είμαι ήρωας, είμαι θύμα…και η μόνη θέση στην κοινωνία για ένα θύμα είναι ένα κλουβί….έτσι γίνομαι μια παθητική δεσποινίς που περιμένει να τη σώσει ο ωραίος πρίγκιπας ή ίσως στη σημερινή εποχή μια ευγενική, αν και πολύ αυταρχική, νεραϊδονονά.


Ακολουθούμε τα μονοπάτια που πήραν άλλοι. Μικρά φιδίσια μονοπάτια σκόνης ή λάσπης ανάλογα με την εποχή. Κουβαλώ ένα στρογγυλό μπόγο με ρούχα και όλες τις ελπίδες της οικογένειάς μου στην πλάτη. Τα κουβαλώ με περηφάνια- είναι ένας μπόγος πολύτιμος, όχι ένα βάρος. Βρέθηκα στα σύνορα και μπορώ να σας πω ότι, σε γενικές γραμμές, τα σύνορα δεν υπάρχουν. Δεν υπάρχει γραμμή στο έδαφος του δάσους. Δεν υπάρχει γραμμή στη δίνη του ποταμού. Πατάω το πόδι μου εκεί που χιλιάδες άλλες γυναίκες περπάτησαν πριν από μένα. Το βήμα μου είναι κουρασμένο και αισιόδοξο, φοβισμένο και τολμηρό. Πίσω μου βρίσκεται ο κόσμος που ξέρω. Είναι ο κόσμος των γιαγιάδων μου και των γιαγιάδων τους. Μπροστά είναι ο κόσμος των αδελφών μου, εκεί όπου πήγαν πριν από μένα, για να χτίσουν τα όνειρα που κρατούν τις οικογένειές μας ζωντανές. Αυτό το βήμα είναι η Μπούρμα. Αυτό το βήμα είναι η Ταϊλάνδη. Αυτό είναι το σύνορο.


Σε ορισμένα μέρη, κατά μήκος της μακράς, αόρατης γραμμής, τα μονοπάτια συνδέονται με άλλα μονοπάτια και γίνονται πλατύτερα μέχρι να γίνουν δρόμοι όπου μπορούν να ταξιδεύουν φορτηγά και αυτοκίνητα. Εκείνοι που ταξιδεύουν σε φορτηγά και λεωφορεία κοιτούν εμάς και πέρα από εμάς καθώς περνούν. Έπειτα, πιο ψηλά, μπροστά μας, κάτω από ένα σκιερό δέντρο βλέπουμε μια ξύλινη καλύβα. Κόκκινα σήματα που δεν μπορούμε να διαβάσουμε φράζουν το δρόμο και γύρω είναι συγκεντρωμένοι άντρες με πράσινα ρούχα. Φορούν πράσινα καπέλα και οι πράσινες στολές τους έχουν ζώνες με πυρομαχικά. Ο καθένας τους έχει ένα μεγάλο όπλο που κρέμεται απ’ τον ώμο του και που η κάνη του αμφιταλαντεύεται στο χέρι του. Πάμε λίγο πιο αργά αλλά εξακολουθούμε να προχωράμε μπροστά και σύντομα μπορούμε να ακούσουμε το γέλιο τους. Είναι το ίδιο γέλιο που όλες οι γυναίκες έχουν ακούσει, ίσως όταν προχωρούν γρήγορα για να ξεφύγουν, με φλογισμένο πρόσωπο, προσπαθώντας να γίνουν αόρατες. Αυτός ο δρόμος οδηγεί στους άντρες που γελούν, με τις πράσινες στολές και τα μεγάλα όπλα, το μέλλον μου και το μέλλον της οικογένειάς μου βρίσκεται πέρα απ’ αυτούς. Δεν μπορούμε να ξεφύγουμε, παίρνουμε βαθιά αναπνοή, σφίγγουμε τα δόντια και μπαίνουμε στο λάκκο των λεόντων.


Έχουμε τα σωστά ταξιδιωτικά έγγραφα; Αυτό είναι ανέκδοτο. Οι στρατιώτες δεν θα αφήσουν τις γυναίκες να ταξιδέψουν εκτός κι αν πληρώσουμε πολλά λεφτά για να αγοράσουμε απ’ αυτούς μια άδεια εισόδου. Είναι ανέκδοτο, γιατί ανεξάρτητα από το αν έχουμε ή όχι ταξιδιωτικά έγγραφα, θα αναγκαστούμε να πληρώσουμε ξανά. Για μας, το μόνο σωστό χαρτί είναι το χαρτονόμισμα. Τους λέμε τις καλά προετοιμασμένες ιστορίες μας για επισκέψεις σε θείες και συναντήσεις με παππούδες. Τους τείνουμε όλα μας τα χρήματα αλλά δεν είναι ικανοποιημένοι. Οι πράσινοι μας σπρώχνουν έξω απ’ το δρόμο και μας βάζουν στη σειρά μπροστά από την καλύβα. Στέκομαι και κοιτάζω πάνω απ’ τους ώμους τους το δρόμο προς το μέλλον. Άντρες και μερικά αγόρια, νεότερα από μένα, κατεβαίνουν το δρόμο. Κανένα πρόστυχο γέλιο δεν τους υποδέχεται. Περνούν πέρα απ’ τα σήματα, τους άντρες με τις πράσινες στολές και τα όπλα χωρίς να σταματήσουν. Μερικοί σταματούν ένα λεπτό για να δείξουν μια ταξιδιωτική κάρτα, αλλά οι περισσότεροι δεν μπαίνουν στον κόπο. Τους παρακολουθώ καθώς προχωρούν στο δρόμο…τους τυχερούς αδελφούς μου που πορεύονται προς το μέλλον. Οι πράσινοι αρπάζουν τους μπόγους μας, τους ανοίγουν, σκορπούν τα ρούχα μας μέσα στη σκόνη. Σπρώχνουν, σκαλίζουν τα σώματά μας. Ψάχνουν για λεφτά, χρυσό, ναρκωτικά….οτιδήποτε αξίας. Βλέπω τον δρόμο άδειο και τον ουρανό να σκοτεινιάζει καθώς η πιθανότητα του βιασμού σκεπάζει σαν σύννεφο τον ήλιο. ‘Πηγαίνετε! Πηγαίνετε, λοιπόν!’ φωνάζουν, σπρώχνοντας και σκουντώντας μας με τα όπλα. Περπατάμε πάλι στο δρόμο εκτός από δυο άτυχες που φαίνονταν πολύ νέες και πολύ όμορφες για να τους επιτρέψουν να χτίσουν ένα μέλλον ή να είναι οι ήρωες οποιουδήποτε. Τι θα τους συμβεί, δεν έχουμε ιδέα. Περπατώ χωρίς λεφτά, χωρίς το μπόγο με τα ρούχα, χωρίς δυο απ’ τις φίλες μου, αλλά εξακολουθώ να κουβαλώ το μέλλον της οικογένειάς μου με ελπίδα και περηφάνια.


Αυτό είναι μόνο ένα πέρασμα συνόρων. Σε όλη την καταγεγραμμένη ιστορία οι άντρες ελέγχουν το σημείο όπου οι γυναίκες περνούν απ’ τον ένα κόσμο στον άλλον. Το πέρασμα είναι πάντα επικίνδυνο για τις γυναίκες. Ήταν επικίνδυνο όταν περάσαμε για πρώτη φορά το κατώφλι του σπηλαίου, μακριά από την ασφάλεια της φωτιάς του άντρα ή του πατέρα μας. Για πολλές από μας παραμένει επικίνδυνο όταν περνάμε στα σχολεία και στην εκπαίδευση, όταν περνάμε στην κάλπη και στο κοινοβούλιο, όταν περνάμε στο χώρο δουλειάς, όταν περνάμε στη σεξουαλική ανεξαρτησία, όταν περνάμε σε μια κλινική αμβλώσεων, όταν περνάμε ένα πάρκο τη νύχτα, όταν περνάμε στη θρησκεία. Τα περάσματα συνόρων όλων των ειδών είχαν πάντα να κάνουν με τον έλεγχο και την εξουσία. Υπήρχαν πάντα πολύ επικίνδυνα μέρη για τις γυναίκες. Για μας, πρέπει να προσθέσουμε τους κινδύνους του περάσματος των συνόρων του χρώματος, από το μαύρο στο λευκό, από το κίτρινο στο λευκό, και των ταξικών συνόρων, από τη φτώχια στον πλούτο. Προφανώς οπουδήποτε στέκονται οπλισμένοι άντρες, έτοιμοι να ελέγξουν και να περιορίσουν το πέρασμά μας, οι κίνδυνοι και οι πιθανότητες να μην μας επιτραπεί το πέρασμα αυξάνονται.


Γιατί ο κόσμος φοβάται τόσο πολύ όταν μετακινούνται νέες εργάτριες, που δεν μιλούν αγγλικά και που οι περισσότερες δεν είναι λευκές; Μέχρι σήμερα, καμιά από τη φυλή μας, την τάξη μας και το φύλο μας δεν ίδρυσε ούτε διεύθυνε ένα διεθνές τρομοκρατικό κίνημα, δεν δημιουργήσαμε και δεν διευθύναμε ένα καρτέλ ναρκωτικών, δεν κατευθύναμε λαθρεμπόρια όπλων. Δεν είμαστε συνήθως εμείς οι παιδόφιλοι, οι κατά συρροή δολοφόνοι ή οι βιαστές. Δεν ξεκινήσαμε ποτέ έναν πόλεμο, δεν κάναμε εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, δεν σχεδιάσαμε ούτε εκτελέσαμε γενοκτονίες. Δεν γεμίζουμε εμείς τα κελιά για εγκληματίες στις ανά τον κόσμο φυλακές. Ποιον ακριβώς κίνδυνο αντιπροσωπεύει η ελευθερία κίνησής μας για τον κόσμο; Γιατί είναι τόσο σημαντικό να μας κρατούν σε ορισμένες γεωγραφικές περιοχές, ώστε οι κυβερνήσεις να ξοδεύουν τόσα χρήματα και πολιτική ενέργεια; Γιατί αισθανόμαστε σαν πρόβατα ή κοπάδι που ο αγρότης του επιτρέπει να βόσκει όταν και όπου αυτός θέλει; Γιατί άλλες γυναίκες που έχουν ήδη περάσει σε τόσους πολλούς άλλους κόσμους προσπαθούν με κάθε τρόπο να μας εμποδίσουν να τις ακολουθήσουμε; Οι εμπειρίες μας δεν απαντούν σε αυτά τα ερωτήματα.


Είμαστε αναγκασμένες να ζούμε με τα σύγχρονα ψέματα, ότι οι έλεγχοι των συνόρων και οι πολιτικές κατά της παράνομης διακίνησης είναι για την προστασία μας. Καμιά από μας δεν πιστεύει αυτό το ψέμα. Ο κόσμος δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από μάς. Εάν μας έδιναν την άδεια να πηγαινοερχόμαστε κατά βούληση, τότε οι διακινητές και οι λαθρέμποροι θα έμεναν αυτόματα χωρίς δουλειά. Η ελευθερία της κίνησης είναι η λύση για την παράνομη διακίνηση προσώπων. Αυστηρότεροι έλεγχοι σημαίνουν απλώς μεγαλύτερη διαφθορά, μεγαλύτερη ζήτηση για λαθρέμπορους και περισσότερες ευκαιρίες για τους διακινητές. Αντί για σεβασμό στα στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματά μας υπό την αιγίδα της επιτροπής ανθρωπίνων δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών, μας δίνουν ‘προστασία’ υπό την αιγίδα του γραφείου Ναρκωτικών και Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών. Μας κατασκοπεύουν, μας συλλαμβάνουν, μας αποκόβουν από τις οικογένειές μας, κατάσχουν τις οικονομίες μας, μας ανακρίνουν, μας φυλακίζουν και μας αφήνουν στα χέρια των αντρών με τις πράσινες στολές και τα όπλα, για να μας στείλουν αυτοί πίσω……και όλα αυτά στο όνομα της ‘προστασίας κατά της παράνομης διακίνησης’. Όταν το λένε αυτό βοήθεια, είναι σα να ρίχνουν αλάτι στην πληγή…σα να πρέπει κιόλας να είμαστε ευγνώμονες! Μετά τη ‘διάσωση’ περπατάμε πάλι στο ίδιο μονοπάτι αντιμετωπίζοντας τους ίδιους κινδύνους στα ίδια συνοριακά περάσματα. Ακριβώς όπως οι γυναίκες που παλεύουν για να μορφωθούν, παλεύουν για να ψηφίσουν, παλεύουν για να συμμετέχουν στην πολιτική, παλεύουν για να είναι ανεξάρτητες, παλεύουν για να εργάζονται, να αγαπούν, να ζουν με ασφάλεια….δεν θα μείνουμε στο κλουβί που η κοινωνία έφτιαξε για μας.

Τα Καλά Κορίτσια Πάνε στον Παράδεισο….Τα Κακά Κορίτσια Πάνε Παντού!



Αυτό το κείμενο βασίζεται στη συλλογική σοφία, εμπειρία και προβληματισμό των μεταναστριών σεξουαλικών εργατριών Empower Chiang Mai της Ταϊλάνδης.

Λαμβάνοντας υπόψη την απουσία μιας αξιόπιστης αριστερής αντιπολίτευσης, ο Didier Chaudet αναλύει τον Σαρκοζισμό σε σχέση με τους αντιπάλους του οι οποίοι προέρχονται από το κέντρο και τη δεξιά του πολιτικού φάσματος: το Δημοκρατικό Κίνημα του Φρανσουά Μπεϊρού, το Εθνικό Μέτωπο, και την πολιτική ομάδα που έχει τον Ντομινίκ ντε Βιλπέν ως άτυπο ηγέτη.


Για να ορίσει κάποιος τον ‘σαρκοζισμό’, θα είχε την τάση να δει τι αντιπροσωπεύει η αντιπολίτευσή του. Από τη στιγμή που ο Νικολά Σαρκοζί είναι ο ηγέτης του κύριου κόμματος της δεξιάς, το Σοσιαλιστικό Κόμμα- η κύρια πολιτική κεντροαριστερή ομάδα- αποτελεί φυσιολογικά το ‘αντισαρκοζικό’ στρατόπεδο. Γεγονός είναι, όμως, ότι το Σοσιαλιστικό Κόμμα έχει, για την ώρα, ιδεολογικά χρεοκοπήσει. Πάσχει από έναν εσωτερικό διχασμό ανάμεσα στους σοσιαλδημοκράτες και την αριστερή πτέρυγα του κόμματος, και την αυτομόληση ορισμένων γνωστών πολιτικών προσωπικοτήτων στην κυβέρνηση του Νικολά Σαρκοζί (Μπερνάρ Κουσνέρ και Φαντελά Αμαρά, για παράδειγμα). Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι το Σοσιαλιστικό Κόμμα δεν συνήλθε ακόμη από την ήττα του 2002, μια ήττα που το κατέστησε δευτερεύουσα δύναμη στη γαλλική πολιτική σκηνή.


Το αποτέλεσμα είναι πως δεν υπάρχει πλέον μια ισχυρή, δομημένη αντιπολίτευση στη χώρα, τουλάχιστον από το χώρο της Αριστεράς. Αποτελεί ειρωνεία ότι η μόνη πραγματική αντιπολίτευση, η μόνη αντιπολίτευση που έχει κάποια αξιοπιστία ή πολιτική συγκρότηση προέρχεται από το κέντρο και τη δεξιά του πολιτικού φάσματος. Εκεί πρέπει, λοιπόν, κάποιος να στραφεί προκειμένου να ορίσει καλύτερα τον σαρκοζισμό, μέσα από την ανάλυση των ‘αντισαρκοζικών’ τρόπων άσκησης πολιτικής.


Είναι ζήτημα αν υπάρχουν τρεις βασικές αντιπολιτευτικές ομάδες: δυο άλλα πολιτικά κόμματα, το Modem ή Δημοκρατικό Κίνημα, που γεννήθηκε από την επιτυχία του ‘τρίτου ανθρώπου’, του Φρανσουά Μπεϊρού, στη διάρκεια των τελευταίων προεδρικών εκλογών, και είναι ακόμη νέο στο πολιτικό τοπίο. Και το Εθνικό Μέτωπο, το ακροδεξιό κόμμα που ορισμένοι αναλυτές θεωρούν ήδη ότι έχει πεθάνει, αλλά και ότι θα μπορούσε να επανέλθει με μια ρεβάνς. Και, τελευταία αλλά εξίσου σημαντική, μια ομάδα που σχηματίστηκε στο εσωτερικό του προεδρικού κόμματος, με τον Ντομινίκ ντε Βιλπέν ως άτυπο ηγέτη.


Ένας οργανωμένος ‘αντισαρκοζισμός’ που προέρχεται από το Κέντρο και την Άκρα Δεξιά του πολιτικού φάσματος


Το MoDem και το Εθνικό Μέτωπο βρίσκονται και τα δυο σε διαδικασία αναδιάρθρωσης. Το Εθνικό Μέτωπο υπέφερε από την τελευταία προεδρική προεκλογική εκστρατεία και χρειάζεται να συνέλθει. Το MoDem βρίσκεται ακόμη σε νηπιακή ηλικία (ένα σημαντικό συνέδριο θα καθορίσει τη θέση του στο πολιτικό φάσμα ανάμεσα στη 30ή Νοεμβρίου και τη 2α Δεκεμβρίου). Και στις δυο περιπτώσεις, οι ισχυρότερες φωνές στο εσωτερικό αυτών των δυο κομμάτων εισηγούνται μια πολιτική προσέγγιση γύρω από ένα αντισαρκοζικό όραμα.


Αναφορικά με το Εθνικό Μέτωπο, αυτό είναι από το 1984 ένα σημαντικό πολιτικό κόμμα στη Γαλλία. Ισχυροποιήθηκε στη δεκαετία του 1990 και ο Ζαν-Μαρί Λεπέν κατάφερε να βγάλει το Σοσιαλιστικό Κόμμα από τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών του 2002, κερδίζοντας 16.86% των ψήφων (δηλαδή, 4.804.713 ψήφους). Για πρώτη φορά στην ιστορία της 5ης Δημοκρατίας, ο ηγέτης ενός κόμματος που θεωρείται στενά συνδεδεμένο με την άκρα δεξιά υπήρξε η μοναδική πρόκληση έναντι του γκολικού κόμματος και του ηγέτη του, Ζακ Σιράκ, ο οποίος αρνήθηκε πάντοτε να κάνει πολιτικές συμφωνίες με το Εθνικό Μέτωπο. Αυτό εξηγεί γιατί τα αποτελέσματα των πρόσφατων προεδρικών εκλογών του 2007 αποτέλεσαν σοκ για τους οπαδούς αυτού του κόμματος: ο Ζαν-Μαρί Λεπέν έλαβε μόλις 10.44% των ψήφων (δηλαδή, 3.834.530 ψήφους), χάνοντας γύρω στο ένα εκατομμύριο ψηφοφόρους που ψήφισαν πιθανώς τον Νικολά Σαρκοζί.


Ο σαρκοζισμός, σ’ αυτή την περίπτωση, μοιάζει να ενσωματώνει μια δεξιά προσέγγιση που αποσκοπεί στη συνθηκολόγηση των φόβων των ψηφοφόρων του Εθνικού Μετώπου για το θέμα της ασφάλειας και της μετανάστευσης, χωρίς να πέφτει στην παγίδα και να ακολουθεί τυφλά την εξτρεμιστική ρητορική του Εθνικού μετώπου. Ο Νικολά Σαρκοζί χρησιμοποίησε σκληρή γλώσσα για τη μετανάστευση, τον ισλαμισμό και την ασφάλεια, υποστηρίζοντας παράλληλα ότι έκανε περισσότερα πράγματα για τη γαλλική μουσουλμανική κοινότητα από οποιονδήποτε άλλον πολιτικό στο παρελθόν. Με τις πολιτικές του ικανότητες, κατάφερε να εξισορροπήσει αυτά τα δυο αντιφατικά μηνύματα και να πάρει αρκετούς ψηφοφόρους από το Εθνικό Μέτωπο, χωρίς να χάσει υπερβολικά πολλούς παραδοσιακούς οπαδούς από την κεντροδεξιά. Για να καταλάβει κανείς πώς λειτουργεί ο σαρκοζισμός, η λέξη-κλειδί είναι μάλλον ο πραγματισμός παρά η ιδεολογία.


Οι περισσότεροι Γάλλοι αναλυτές έσπευσαν να προβλέψουν ότι η εξαφάνιση του Εθνικού Μετώπου είναι θέμα χρόνου. Κατά την άποψή μου, αυτό είναι μεγάλο λάθος. Αναμφισβήτητα, το κόμμα βρίσκεται σήμερα σε κρίση. Ένα μέρος των οπαδών του, πιο συγκεκριμένα εκείνοι που είναι υπέρμαχοι ενός βιολογικού οράματος του έθνους, επικρίνουν τη ‘δημοκρατική προσέγγιση’ του Ζαν-Μαρί Λεπέν στην προεκλογική εκστρατεία. Πράγματι, ο ηγέτης του Εθνικού Μετώπου ζήτησε, στην περίφημη ομιλία του στο Βαλμί, τον Σεπτέμβριο του 2006, απ’ όλους τους Γάλλους πολίτες ξενικής προέλευσης να ενωθούν μαζί του για να χτίσουν μια νέα, πιο ισχυρή Γαλλία. Ωστόσο, αυτό το κομμάτι του Εθνικού Μετώπου, που διακρίνεται για έντονη ιδεολογική ισλαμοφοβία και ρατσισμό, δεν είναι οι κύριοι οπαδοί του και πάντως όχι αυτοί που έδωσαν στο παρελθόν τις νίκες στο Εθνικό Μέτωπο. Θα ήταν λάθος να αγνοήσουμε το γεγονός ότι το Εθνικό Μέτωπο κέρδισε το μεγαλύτερο μέρος της δύναμής του από τους οπαδούς και τους ψηφοφόρους της εργατικής τάξης.


Αυτός είναι ο αποφασιστικός παράγοντας που ο Alain Soral, ένας διανοούμενος που πρόσκειται στο Εθνικό Μέτωπο, κατάλαβε πολύ καλά. Πρώην μαρξιστής, ο Soral έχει δημιουργήσει ένα think tank που ονομάζεται ‘Ισότητα και Συμφιλίωση’ και έχει στόχο την προώθηση μιας εθνικής και κοινωνικής ατζέντας στο εσωτερικό του Εθνικού Μετώπου. Ο Soral είναι πολύτιμος σύμμαχος της Μαρίν Λε Πεν στη μάχη για την ηγεσία όταν ο πατέρας της αποχωρήσει από την πολιτική σκηνή και εργάζεται για τη διάσωση του κόμματος όταν ο ιστορικός του ηγέτης φύγει. Μπορούμε να πούμε ότι το όραμά του τοποθετείται οικονομικά στ’ αριστερά και ότι είναι πολιτικά αντιευρωπαϊκό (δηλαδή ενάντια σε μια ‘νεοφιλελεύθερη’ Ευρωπαϊκή Ένωση) και αντιατλαντικό ή αντιαμερικανικό στις διεθνείς σχέσεις. Ο Soral αμφισβητεί τον Νικολά Σαρκοζί επειδή υποστηρίζει μια συμμετρικά αντίθετη πολιτική προσέγγιση: επειδή τοποθετείται οικονομικά στα δεξιά, για τον φιλοαμερικανισμό του και τον φιλοευρωπαϊσμό του. Η κριτική του Soral ανοίγει μια δυνατότητα για τη δημιουργία ενός νέου Εθνικού Μετώπου που θα οργανωθεί γύρω από μια πραγματικά αντισαρκοζική τοποθέτηση.


Μια αντισαρκοζική προσέγγιση διαπιστώνεται επίσης στο κέντρο του πολιτικού φάσματος. Προέρχεται από το μακροπρόθεσμο πολιτικό όραμα του Φρανσουά Μπεϊρού, ηγέτη της UDF (Ένωση για τη Γαλλική Δημοκρατία). Όταν ο κ. Μπεϊρού έγινε ο ηγέτης της πολιτικής του ομάδας, προσπάθησε να την κάνει ανεξάρτητη τόσο από το κυριότερο δεξιό κόμμα, το RPR (Συγκέντρωση για τη Δημοκρατία, το γκολικό κόμμα από το 1976 μέχρι το 2002) όσο και από το U.M.P. (Ένωση για ένα Λαϊκό Κίνημα, γκολικό και δεξιό κόμμα, από το 2002). Ο Μπεϊρού κατηύθυνε την UDF προς μια πιο κοινωνική και έντονα φιλοευρωπαϊκή προσέγγιση σε σχέση με την παραδοσιακή δεξιά. Αυτή η αλλαγή προσανατολισμού οδήγησε σε μερικές πραγματικές επιτυχίες: το 2004, στις περιφερειακές και ευρωπαϊκές εκλογές, η UDF κέρδισε 12% των ψήφων, πολύ καλή επίδοση για ένα πολιτικό κόμμα που μέχρι τότε θεωρείτο ένα είδος λέσχης για μεσήλικες πολιτικούς με δεσμούς με την δεξιά. Ο Φρανσουά Μπεϊρού κατάφερε συνεπώς να δημιουργήσει έναν πραγματικό χώρο στο κέντρο και να έρθει τρίτος στην προεδρική εκλογή του 2007, κερδίζοντας 18.57% των ψήφων για την αντιπολίτευσή του απέναντι στον Ν. Σαρκοζί, ιδιαίτερα σε σχέση με την κριτική του Σαρκοζί για την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και κάποια άλλα δεξιά σχόλια του προέδρου για κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα.


Η πολιτική επιβίωση του Μπεϊρού εξαρτάται από το κατά πόσο θα μπορέσει να θεωρηθεί μια ιδεολογική εναλλακτική λύση έναντι του Νικολά Σαρκοζί. Κατά συνέπεια, περισσότερο απ’ ό, τι στο παρελθόν, ο ‘μπεϊρισμός’ ή η κεντρώα πολιτική στη Γαλλία μπορεί να οριστεί ως ένα είδος αντισαρκοζισμού: πολύ περισσότερο φιλοευρωπαϊκή, με ισχυρότερη κοινωνική ατζέντα και απόρριψη ενός αυταρχικού προεδρικού καθεστώτος.


…Αλλά επίσης μια αντιπολίτευση που προέρχεται από το ίδιο το προεδρικό κόμμα: ντε Βιλπέν και ‘βιλπενισμός’ εναντίον ‘σαρκοζισμού’


Αυτό που είναι, ίσως, πιο ενοχλητικό είναι ότι η αντιπολίτευση στον σαρκοζισμό προέρχεται από το εσωτερικό, από το ίδιο το προεδρικό κόμμα, την U.M.P. Προέρχεται ειδικότερα από τον πρώην πρωθυπουργό του Ζακ Σιράκ, τον Ντομινίκ ντε Βιλπέν, και τους λίγους οπαδούς του, σαφώς μειοψηφία σήμερα σ’ αυτή την πολιτική ομάδα, που ενώ δεν αποτελούν επίσημη ομάδα χαρακτηρίζονται από κάποια δεξιά αλλά αντισαρκοζικά μπλογκς ως ‘βιλπενιστές’.


Ο βιλπενισμός συνδέεται στενά με το πολιτικό όραμα του Ντομινίκ ντε Βιλπέν. Πρώτον και κύριο, ο Βιλπέν είναι ο άνθρωπος που είπε όχι στον πόλεμο κατά του Ιράκ σε μια δυνατή και συγκινητική ομιλία στο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών το 2003. Σήμερα, ο ντε Βιλπέν επιδιώκει να καλλιεργεί την εικόνα της πνευματικής συνέχειας με τον γκολισμό και τη γαλλική παράδοση της ανεξαρτησίας. Ο ντε Βιλπέν αντέδρασε, για παράδειγμα, στις δηλώσεις του Μπερνάρ Κουσνέρ, σημερινού υπουργού Εξωτερικών, για έναν πιθανό πόλεμο με το Ιράκ, υποστηρίζοντας ότι ο ρόλος της Γαλλίας θα έπρεπε να είναι να συγκρατήσει την κυβέρνηση Μπους και να την παρακινήσει να διαπραγματευθεί, όπως οι Ευρωπαίοι, με την Τεχεράνη. Σε μια σημαντική συνέντευξη του στην εφημερίδα ‘Marianne’, ο ντε Βιλπέν σκιαγράφησε τη βασική διαχωριστική γραμμή μεταξύ ‘σαρκοζισμού’ και ‘βιλπενισμού’ σε θέματα εξωτερικής πολιτικής. Σ’ αυτή τη συνέντευξη, ο κ. ντε Βιλπέν άσκησε έντονη κριτική στην ιδέα της ρήξης στην εξωτερική πολιτική. Διαφώνησε σαφώς με το απόφθεγμα του Μπερνάρ Κουσνέρ ότι ‘ο αντιαμερικανισμός [είναι] ο μόνος καθοριστικός παράγοντας της γαλλικής εξωτερικής πολιτικής’. Ενάντια σ’ αυτή τη θέση, υποστήριξε ότι στη σύγχρονη εξωτερική πολιτική η πιο σημαντική πρόκληση είναι η αποφυγή της παγκόσμιας αποσταθεροποίησης μέσω ενός πολέμου ανάμεσα σε πολιτισμικούς συνασπισμούς. Εδώ βλέπουμε την τυπική γκολική προσέγγιση που εστιάζεται στην πολυμέρεια και την εξέχουσα, ηγετική θέση της Γαλλίας στις διεθνείς σχέσεις. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην ίδια συνέντευξη, ο πρώην πρωθυπουργός εξέφρασε επίσης τη διαφωνία του με τον σημερινό υπουργό Άμυνας Ερβέ Μορέν σχετικά με το ΝΑΤΟ (ο κ. Μορέν εξέφρασε την ιδέα της γαλλικής επανένταξης στο ΝΑΤΟ).


Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα σημεία σύγκλισης στις προσεγγίσεις του ντε Βιλπέν και του Σαρκοζί, όπως στην περίπτωση του Νταρφούρ. Θα μπορούσαμε να πούμε πως μολονότι ο Σαρκοζί τάχθηκε υπέρ μιας πιο φιλοαμερικανικής πολιτικής, προσπάθησε επίσης στη διάρκεια της προεδρικής προεκλογικής εκστρατείας να εμφανιστεί ως ο διάδοχος του Ζακ Σιράκ και του γκολισμού στην εξωτερική πολιτική. Δεν είναι ακόμη βέβαιο σε ποιο βαθμό η γαλλική εξωτερική πολιτική θα αλλάξει στα χρόνια που έρχονται. Για την ώρα, υπάρχουν πραγματικές διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στον βιλπενισμό και τον σαρκοζισμό, αλλά κανείς δεν μπορεί να προβλέψει κατά πόσο ο σαρκοζισμός θα σημάνει το τέλος της ‘γαλλικής εξαίρεσης σ’ αυτό το θέμα’.


Ο ντε Βιλπέν διαθέτει υποστήριξη μέσα στην U.M.P. και μπορεί να έχει απήχηση μακροπρόθεσμα. Οι βιλπενιστές, όπως ο Φρανσουά Γκουλάρ, υπήρξαν πολύ ηχηροί ενάντια σε ορισμένες κυβερνητικές προτάσεις για τη μετανάστευση, για παράδειγμα, και αυτές οι τακτικές ενδέχεται να αυξήσουν την επιρροή τους στους ψηφοφόρους της κεντροδεξιάς. Οι βιλπενιστές αντιμετώπισαν, επίσης, με ειρωνεία το ‘ανοιχτό πνεύμα’ του Σαρκοζί, δηλαδή την επιλογή υπουργών που προέρχονται από το κέντρο ή ακόμη και από το Σοσιαλιστικό Κόμμα. Ακόμη και μερικοί από τους υποστηρικτές του Σαρκοζί είχαν δυσκολία να δεχτούν ότι η πλευρά τους δεν άδραξε όλους τους καρπούς της πολιτικής νίκης τους- η παραδοσιακή μετριοπαθής δεξιά είδε με αμηχανία ορισμένα από τα μέλη της να παραμερίζονται προς όφελος αυτών των νεοφώτιστων.


Δεν είναι ακόμη σαφές εάν ο Γάλλος πρόεδρος θα συνεχίσει αυτή την ανοιχτή προσέγγιση ή εάν θα επιστρέψει σε έναν πιο παραδοσιακό τρόπο σχηματισμού κυβέρνησης. Σε κάθε περίπτωση, αυτό που μοιάζει να είναι σαφές είναι ότι ο Σαρκοζί ενσωματώνει περισσότερο από τον Ζακ Σιράκ, τον Ντομινίκ ντε Βιλπέν ή οποιονδήποτε άλλο ηγέτη της δεξιάς, στην ιστορία της 5ης Δημοκρατίας, μια προσέγγιση που αμφισβητεί τα υπάρχοντα πολιτικά σύνορα. Ο Σαρκοζί, μολονότι εμφανίστηκε ως πολύ δεξιός στην προεδρική προεκλογική εκστρατεία, διόρισε για πρώτη φορά μια γυναίκα από τις μειονότητες, την κα Ρασιντά Ντατί, ως υπουργό Δικαιοσύνης. Ο σαρκοζισμός μοιάζει λοιπόν λιγότερο με συνέχιση της παραδοσιακής ιδεολογίας του μετριοπαθούς συντηρητικού κινήματος της 5ης Δημοκρατίας και περισσότερο το όραμα ενός συγκεκριμένου άνδρα, του ίδιου του Νικολά Σαρκοζί.


Με δυο λόγια, κάποιος μπορεί να υποστηρίξει ότι ο σαρκοζισμός θα είναι για τη δεξιά αυτό που ο μιτερανισμός είναι για την αριστερά: πρώτο και κύριο, πραγματισμός και υποστήριξη ενός ισχυρού δημόσιου άνδρα, ικανού να κερδίσει τις εκλογές και να παραμείνει στην εξουσία. Ο σαρκοζισμός μπορεί, επίσης, να συνδεθεί με μια πολιτική ιδεολογία. Ωστόσο, αυτό που μοιάζει να έχει σημασία δεν είναι τόσο η ιδεολογία, που μπορεί να αλλάξει, αλλά ο ίδιος ο άνδρας. Για άλλη μια φορά, η περίπτωση του Νικολά Σαρκοζί εκφράζει μια συνέχεια στη γαλλική πολιτική. Στην πραγματικότητα, κάθε πρόεδρος έδωσε στους οπαδούς του μια σεβαστή ιδεολογία που πήρε το όνομά του: από τον ‘γκολισμό’ στον ‘σιρακισμό’, με τον ‘πομπιντισμό’, τον ‘ζισκαρδισμό’ και τον ‘μιτερανισμό’ ενδιαμέσως. Κάθε ιδεολογία ήταν κυρίως συνδεδεμένη με ένα συγκεκριμένο κομμάτι του πολιτικού φάσματος, παρόλο που αυτό δεν ποτέ εντελώς ακριβές: κάποιος μπορούσε να είναι ‘γκολικός της αριστεράς’, ορισμένοι μιτερανικοί είναι σήμερα οπαδοί του Νικολά Σαρκοζί και πολλοί οπαδοί του Σαρκοζί επέκριναν τον Ζακ Σιράκ ότι ήταν πιο κοντά στην αριστερά παρά στη δεξιά. Το συμπέρασμα είναι ότι θα υπάρξουν πιθανώς εκπλήξεις σε σχέση με την έννοια του ‘σαρκοζισμού’. Δεν πρέπει λοιπόν να σπεύσουμε να δώσουμε έναν κατηγορηματικό ορισμό, τουλάχιστον πριν από το τέλος αυτής της προεδρικής θητείας.

Το δέος και ο σεβασμός είναι ακριβώς το είδος των αρετών που ο ορθολογισμός της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών δεν μπορεί να αποδεχτεί, υποστηρίζει ο Stephen Hopgood. Αυτή η ορθολογικότητα είναι το πιο ισχυρό όπλο της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών σε ό, τι αφορά στην αμφισβήτηση των δομών ανισότητας και των καθιερωμένων αρχών που τις συντηρούν.


Σε πλήρη αντίθεση με τις τωρινές τεταμένες σχέσεις τους, λίγο περισσότερο από ένα χρόνο πριν, ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Κόφι Ανάν συζητούσε με ισραηλινό κοινό στην Ιερουσαλήμ για την ‘ιερή υποχρέωση της καταπολέμησης του μίσους και της μισαλλοδοξίας’. Μιλώντας στα εγκαίνια του Μουσείου της Ιστορίας του Ολοκαυτώματος στο Γιαντ Βασέμ, ο Ανάν είπε στους ακροατές του ότι το καθήκον των Ηνωμένων Εθνών να είναι στην εμπροσθοφυλακή του αγώνα κατά του ρατσισμού και του αντισημιτισμού είναι μια υποχρέωση που ‘μας συνδέει με τον εβραϊκό λαό και με το κράτος του Ισραήλ που γεννήθηκε, όπως τα Ηνωμένα Έθνη, από τις στάχτες του Ολοκαυτώματος. Και μας συνδέει με όλους τους λαούς που απειλήθηκαν ή μπορεί να απειληθούν με παρόμοια μοίρα. Τα Ηνωμένα Έθνη πρέπει να παραμείνουν αιωνίως σε εγρήγορση’.


Η ‘ιερή’ ηθική εξουσία του ΟΗΕ


Χρησιμοποιώντας τη λέξη ‘ιερή’, ο Ανάν δεν είχε φυσικά την πρόθεση να αναφερθεί σε οποιαδήποτε θρησκευτική ή πνευματική παράδοση. Η ιερότητα στην οποία έκανε αναφορά εμπεριείχε μάλλον την καθαρή ιδέα του ‘ιερού’, την αίσθηση ότι υπάρχουν πράγματα- συμπεριλαμβανομένων των πεποιθήσεων, των καθηκόντων, των συμβόλων και των φρικαλεοτήτων- που το νόημα και η σημασία τους είναι κατά κάποιο τρόπο αποσυνδεδεμένα από τις συνήθεις θεωρήσεις. Υπερβαίνουν τις γήινες επιθυμίες, ανάγκες, συμφέροντα ή προτιμήσεις αυτών από τους οποίους ζητείται να τα τηρήσουν. Η αναγνώριση του ειδικού καθεστώτος της ιερότητας γίνεται λοιπόν ένα είδος ρητής υποχρέωσης. Συνειδητά ή όχι, ο Ανάν πρόβαλε μια ειδική διεκδίκηση για την ηθική εξουσία των Ηνωμένων Εθνών και κατά συνέπεια του δικού τους ρόλου στη διεθνή πολιτική, συνδέοντάς τον με την ιερότητα, γενικά, και με το Ολοκαύτωμα, ειδικά. Η αναφορά στην ιερότητα και η ερμηνεία των απαιτήσεών της, δεν είναι κάτι που μπορεί να το κάνει ο καθένας.


Τα Ηνωμένα Έθνη είναι η θεσμική μορφή του ιδανικού για μια παγκόσμια υπηκοότητα- μια παγκόσμια κοινωνία των πολιτών- και, παρά τις πολλές αποτυχίες τους, δεν υπάρχει άλλος αξιόπιστος ενάγων για να μιλήσει για λογαριασμό της ‘ανθρωπότητας’ ως σύνολο. Τα κράτη-μέλη είναι ακατάλληλα, καθώς διακατέχονται πολύ εμφανώς από εθνικά και ταξικά συμφέροντα, ιδεολογίες και ειδικές, όχι οικουμενικές, πεποιθήσεις. Ο Κόνορ Κρουζ Ο’ Μπράιεν αναγνώρισε τη μοναδικότητα της ισχύος των Ηνωμένων Εθνών ως χώρο παγκόσμιου τελετουργικού πριν από σαράντα χρόνια και την ονόμασε ‘ιερό δράμα’. Στους κόλπους των Ηνωμένων Εθνών, η μόνιμη Γραμματεία, υπό την ηγεσία σήμερα του Ανάν και αποτελούμενη από διεθνείς υπαλλήλους, υποστηρίζει ότι αποτελεί την προσωποποίηση της αφιλοκέρδειας στις υποθέσεις της παγκόσμιας κοινότητας. Ακόμη και οι σκεπτικιστές, συμφωνούν ότι μόνο ένας θεσμός σαν τη Γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών μπορεί να κάνει κάτι γι’ αυτές. Οι παρατηρήσεις του Ανάν έθεσαν πράγματι ένα ηθικό σύνορο γύρω από την παγκόσμια ιερότητα και έδωσαν στη γενική γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών το ρόλο να το ελέγχει.


Το ιερό και το βέβηλο


Το ανανεωμένο ενδιαφέρον για την ιερότητα δεν προκαλεί έκπληξη, καθώς σε έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο ορθολογικός και κοσμικός, δεν είναι σαφές πώς η ιερότητα μπορεί να γίνει κατανοητή. Η ουσία του κόσμου της ιερότητας περιλαμβάνει αυτό που ο Γάλλος κοινωνιολόγος Εμίλ Ντυρκχάιμ αποκάλεσε ‘πράγματα που τίθενται κατά μέρος.’ Αυτός ο κόσμος βρίσκεται σε αντίθεση με τον ανίερο κόσμο, εκείνον της ζωής μέρα με τη μέρα, με τις υπερβολικά ανθρώπινες ανάγκες, επιθυμίες και συγκινήσεις. Η υλική αναπαραγωγή της κοινωνικής ζωής γίνεται στον ανίερο κόσμο. Η ιερότητα είναι ο κόσμος της ιδανικής αναπαραγωγής. Εδώ καλλιεργείται ό, τι θεωρείται η ουσία μιας κοινότητας ή κοινωνίας. Χωρίς αυτή την έννοια του συλλογικού, που υπερβαίνει τα διαστήματα ζωής του κάθε είδους των συγκεκριμένων ατόμων που το μοιράζονται, η ίδια η κοινωνία δεν μπορεί να αναπαράγει. Κάθε τμήμα της δομής του νοήματός της θα ήθελε συνεχή ανάλυση, συζήτηση και διαπραγμάτευση. Μ’ αυτόν τον τρόπο, η ταυτότητα μιας κοινωνίας που προχωράει θα ήταν το αποτέλεσμα μιας ατέλειωτης σειράς παζαριών και συμβιβασμών. Θα την απορροφούσε η ανίερη ζωή της υλικής αναπαραγωγής. Αυτό δεν σημαίνει πως η ζωή σταματάει, αλλά πως αυτή η ‘κοινωνία’, με την έννοια μιας κοινωνικής συλλογικότητας που σφραγίζεται από υπερβολικά εξαρτώμενες και πρόσκαιρες σχέσεις, δεν μπορεί ποτέ να είναι κάτι παραπάνω από φευγαλέα, σαν το ενσταντανέ ενός κινούμενου φιλμ. Οι κοινωνικοί δεσμοί της είναι μάλλον ‘ισχνοί’ παρά ‘πυκνοί’, για να παραφράσουμε τον Michael Walzer.


Στην πραγματικότητα, βέβαια, το περιεχόμενο του ιδανικού αλλάζει, όπως οφείλει, και ο περίπλοκος τρόπος με τον οποίον οι ανθρώπινες κοινότητες νεωτερίζουν και τροποποιούν μια φαινομενικά καταπιεστική νοηματική δομή είναι συχνά ευφάνταστος και επιδέξιος. Πώς θα μπορούσαν όμως οι κοινωνικοί θεσμοί όπως οι φυλές, τα έθνη, οι θρησκευτικές ομάδες και οι μυστικές αδελφότητες να υπάρχουν ακόμη, χωρίς τουλάχιστον κάποια ενοποιητική έννοια γι’ αυτό που ενώνει τα μέλη τους διαχρονικά; Όταν ο Πάπας πεθαίνει, οι καρδινάλιοι επιλέγουν απλώς έναν άλλον Πάπα- η Καθολική Εκκλησία, η λειτουργία της, τα μυστήρια, οι ιερές προσταγές, δεν πεθαίνουν μαζί του. Η υπερβατική εξουσία εκδηλώνεται μέσα από θεσμικούς κανόνες, πρακτικές, σύμβολα και τελετουργικά που αποτελούν σταθερά σημεία στο τοπίο του νοήματος. Αυτό το συμπυκνωμένο απόσταγμα αιώνων δίνει στους ερευνητές μερικές απαντήσεις για τα πιο οδυνηρά ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ποιος είμαι; Ποιο είναι το νόημα της ζωής; Γιατί πρέπει να συνεχίσω;


Η ικανότητα αυτών των ‘πυκνών’ θεσμών να συγκρατούν τους πιστούς όταν υπάρχουν τόσες άλλες επιλογές διαθέσιμες στη σύγχρονη αγορά της πίστης, δεν είναι ασφαλώς αυτή που ήταν. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τη Δύση, χωρίς να είναι λιγότερο σημαντικό. Πράγματι, αποτελεί επιτυχία της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών. Κι αυτό είναι το θέμα. Μια πετυχημένη παγκόσμια κοινωνία των πολιτών υπονομεύει την ιερότητα.


Η ορθολογικότητα της παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών


Αυτή η κοινωνία των πολιτών μπορεί να προσδιοριστεί με διάφορους τρόπους, παρ’ όλο που σύμφωνα με την πιο ισχυρή σύγχρονη αντίληψη είναι πιθανώς ‘ένας κόσμος μη καταναγκαστικής συλλογικής δράσης γύρω από κοινά συμφέροντα και αξίες που γίνεται πέρα από τα σύνορα των εθνών-κρατών’. Η χρήση του όρου ‘συμφέροντα’ εδώ είναι παράξενη, δεδομένου ότι η ηθική ώθηση της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών υπερβαίνει τα κοινά συμφέροντα (διαφορετικά δεν θα υπήρχε αλτρουϊσμός) αλλά η ιδέα των ‘αξιών’ επικεντρώνει την προσοχή στην ανάγκη για μια βαθύτερη κοινή δομή πίστης. Αυτή η πίστη έχει ορισμένα αναπόφευκτα χαρακτηριστικά, πουν τα τρία σημαντικότερα είναι: Να είναι οικουμενική (δεν μπορούν να υπάρχουν κριτήρια εισόδου), να είναι ομοιόμορφη (δεν γίνεται ανεκτή καμία ανισότητα μεταχείρισης ως αρχή) και να είναι αυτό-εξουσιοδοτούμενη με την έννοια ότι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών πρέπει να αντλεί εξουσία μέσω κάποιας μορφής δημοκρατικής εκπροσώπησης.


Οι συνήθεις ορισμοί της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών έχουν πολλές αδυναμίες. Δίνουν ελάχιστη σημασία στον καπιταλισμό. Είναι υπερβολικά ‘ισχνοί’ για να εμπνέουν την πολιτική δράση και αφοσίωση. Χρειάζονται πολύ περισσότερο εξαναγκασμό απ’ ό, τι οι υπέρμαχοί τους συνειδητοποιούν. Κι ύστερα υπάρχουν τα διλήμματα που συνδέονται με την απουσία μιας αντίθεσης ( το ‘αυτοί’) βάσει της οποίας να προσδιοριστεί το ‘εμείς’, και η έλλειψη κάθε διασύνδεσης μεταξύ των άνισων υλικών συνθηκών στις οποίες οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν τη ζωή τους και της ρητορικής της αλληλεγγύης. Σ’ αυτό το σημείο, η άποψή μου διαφέρει. Υποστηρίζω ότι εγγενής στη φύση της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών είναι η αδιάκοπη αναζήτηση της εξάλειψης της ανισότητας και των διακρίσεων στο όνομα της οικουμενικής ομοιομορφίας. Είναι μια μορφή εκλογίκευσης- το συνεχές ερώτημα ‘γιατί’ αξιώνει βάσιμους λόγους για οποιαδήποτε μορφή κοινωνικής διευθέτησης. Για τον Κόφι Ανάν, αυτή η αναζήτηση απαιτεί αιώνια επαγρύπνιση. Όλα τα είδωλα πρέπει να απαντήσουν στη δημοκρατική εξέταση. Μια τόσο πλήρης εκλογίκευση είναι ο εχθρός της ιερότητας.


Η ανελέητη εξονυχιστική εξέταση, σε συνδυασμό με την ανάγκη κοινωνικών διευθετήσεων για την επίδειξη οικουμενικότητας και ομοιομορφίας, υπονομεύει κάθε ελπίδα για την καθιέρωση της ιερότητας. Αυτή η εκλογίκευση είναι το πιο ισχυρό όπλο της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών σε ό, τι αφορά στην αμφισβήτηση των δομών ανισότητας και των καθιερωμένων αρχών που τις συντηρούν. Οι συνήθειες και οι παραδόσεις δεν έχουν ασυλία, έτσι όπως είναι βασισμένες σε διάφορες μορφές ιστορικών εθίμων, θεμελιώδους ανισότητας, σεξουαλικών απαγορεύσεων, διαφορικών κοινωνικών ρόλων και διακρίσεων φύλου, φυλής, έθνους και ηλικίας.


Υπονομεύοντας την ιερότητα


Η χρήση του όρου ιερότητα από τον Κόφι Ανάν σημαίνει να έχεις και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο. Μπορεί να έχει δίκιο λέγοντας ότι το Ολοκαύτωμα αποτελεί την καλύτερη υποψηφιότητα ως θεμέλιος λίθος της ιερότητας στην παγκόσμια κοινωνία των πολιτών. Για να είναι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών μια ‘κοινωνία’ με όλη την έννοια του όρου, πρέπει να υπάρξουν πράγματα που εμείς, ως παγκόσμιο κοινό, αναγνωρίζουμε και βιώνουμε καθαρά ως μέλη αυτής της κοινότητας. Στις αρχές του 2005, τα Ηνωμένα Έθνη ενέκριναν την παγκόσμια Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος ( στις 27 Ιανουαρίου κάθε χρόνο) ως θεσμική έκφραση αυτής της ιδέας. Και οι παρατηρήσεις του Ιρανού προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, που καταδικάστηκαν ευρέως, ότι το Ολοκαύτωμα είναι ‘μύθος’ στόχευαν αναμφίβολα στη δημιουργία αγανάκτησης ακριβώς επειδή περνούσαν αυτά τα ιερά σύνορα. Το Ολοκαύτωμα προκαλεί τρομακτικό δέος και σεβασμό.


Αλλά το δέος και ο σεβασμός είναι ακριβώς το είδος των αρετών που ο ορθολογισμός της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών δεν μπορεί να αποδεχτεί. Εάν ήταν αποτελεσματικά, θα μπορούσαν να εξυψώσουν πηγές εξουσίας που έχουν να κάνουν με το νόημα της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών πέρα από τη δημοκρατική βούληση, δημιουργώντας νέες παραδόσεις που κινδυνεύουν, με το πέρασμα του χρόνου, να σταθεροποιήσουν την ανισότητα και τη διαφορική μεταχείριση. Να καταλήξουν, κατά πάσα πιθανότητα, να ελέγχονται από μια ιερατική τάξη και ίσως αυτό να φιλοδοξεί ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών να γίνει- προνομιακός ερμηνευτής της παγκόσμιας ιερότητας. Με αυτούς τους τρόπους, η ιερότητα αναδημιουργεί την ανισότητα- πρόσβασης, γοήτρου, και δημοκρατικής εφαρμογής της λογικής- που η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών υπονομεύει. Επιπλέον, το Ολοκαύτωμα δεν είναι ένα γεγονός που συνέβη στην ‘ανθρωπότητα’, παρά στο βαθμό που κάνουμε μαζική αφαίρεση, αλλά ένα γεγονός που συνέβη πολύ σαφώς στους Εβραίους, κυρίως, όπως και σε διάφορες άλλες καταδιωγμένες ομάδες. Μόνο αν του διαβρώσουμε τον ειδικό χαρακτήρα του, μπορούμε να το αναγάγουμε σε οικουμενικό έγκλημα. Η ιστορία του, το πλαίσιό του, οι μοναδικές λεπτομέρειές του (όπως η προηγούμενη ιστορία του ευρωπαϊκού αντισημιτισμού) θα πρέπει σταδιακά να σβήσουν προκειμένου να φορέσει τον μανδύα της επίθεσης στην ανθρωπότητα ως σύνολο. Η Ιστορία δεν μπορεί να έχει εξουσία στους κόλπους της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών γιατί είναι αντι-Ιστορία μέχρι τον πυρήνα της- μπορεί πάντα να χαραχτεί μια καθαρή μολυβιά και οι υπάρχουσες κοινωνικές διευθετήσεις να τεμαχιστούν και να ξαναφτιαχτούν. Στην πραγματικότητα, η προ-σύγχρονη ιστορία είναι μια μακρά ιστορία αδικίας, καταπίεσης, διάκρισης και ηθικού πισωγυρίσματος και κάθε χρόνος που πέρασε από τότε είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση της ηθικής προόδου.


Το συμπέρασμα είναι: Όχι ιερότητα, όχι αναπαραγωγή, και όχι ρόλος μαμής για τα Ηνωμένα Έθνη ή όποια άλλη ‘κοινωνία των πολιτών’. Τα Ηνωμένα Έθνη δεν μπορούν να ανακηρύξουν οποιοδήποτε σύμβολο, τελετουργικό ή ιστορία, αυτό είναι εκτός συζήτησης. Πρέπει να απορρίψουν την εξουσία του παρελθόντος και επομένως να απορρίψουν την εξουσία του δικού τους παρελθόντος (γιατί το παρελθόν είναι πάντα λιγότερο προοδευτικό από το παρόν, που είναι πάντα κατώτερο από τον κόσμο που έρχεται). Η ιερότητα, ασφαλώς, δεν εξαφανίζεται. Παραμένει στο υπο-οικουμενικό επίπεδο, αθεράπευτα μεροληπτική, ηθικά και πολιτιστικά ποικίλη. Θα παραμείνει αντικείμενο ευλάβειας ακριβώς επειδή ο ορθολογισμός που αγγίζει μια ισχνή παγκόσμια συνείδηση δεν μπορεί να την προσαρμόσει. Ο κόσμος της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών είναι, στην πραγματικότητα, ένα πεδίο λειτουργικότητας και ανταλλαγής, όχι νοήματος (χωρίς να ξεχνάμε τους πολλούς τρόπους με τους οποίους οι ‘πολίτες του κόσμου’ προσπαθούν να του δώσουν νόημα). Η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών είναι σαν ένα αεροδρόμιο όπου διάφοροι άνθρωποι συναντιούνται στο τράνζιτ και μοιράζονται μια επιφανειακά παρόμοια εμπειρία πριν γυρίσουν πίσω στον ‘πυκνό’ κοινωνικό κόσμο που τους περιμένει.


Διαβάστε ακόμα:


Κατανοώντας την Διεθνής Αμνηστία


Παγκόσμια κοινωνία πολιτών: Η πολιτική ενός νέου κόσμου;

Όταν έρχεται η στιγμή για σοβαρό δημόσιο διάλογο σχετικά με το ποιο εμπόριο επιθυμούμε και με ποιο σκοπό, το σύστημα δεν δουλεύει, υποστηρίζει ο Peter Newell. Γιατί να συμμετέχει κάποιος σε μια δημόσια συζήτηση που οι όροι της υπαγορεύονται από εκείνους που κερδίζουν από μια (άνιση) φιλελευθεροποίηση, που οι διαδικασίες της δεν σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να έχουν ικανότητα ενσωμάτωσης ή δημοκρατικότητας και παρ’ όλα αυτά καλείται μέσω της δέσμευσής του να επικυρώσει;


Η ικανότητα του φιλελευθεροποιημένου εμπορίου να τηρήσει την υπόσχεσή του για την ευημερία όλων γίνεται όλο και περισσότερο αντικείμενο εξονυχιστικής διερεύνησης. Με δεδομένη την πεποίθηση ότι το ελεύθερο εμπόριο θα αντιμετωπίσει τη φτώχεια, θα υποστηρίξει τη σταθερή ανάπτυξη και θα δημιουργήσει ένα ‘ανοδικό ρεύμα’ που θα μεταφέρει όλα τα ‘καράβια’ μέσα από το αόρατο και ενάρετο χέρι της αγοράς, μέσω κυβερνήσεων, δωρητών και παραγόντων της κοινωνίας των πολιτών, η αυξανόμενη προσοχή που δίνεται στις πολιτικές του εμπορίου είναι δικαιολογημένη. Λαμβάνοντας υπόψη τις κατηγορίες που διατυπώνονται έναντι των πλούσιων λεσχών των οικονομικών ελίτ, ότι διαμορφώνουν επιδέξια τους όρους των συμφωνιών που εξυπηρετούν στενά οικονομικά συμφέροντα, δεν αποτελεί έκπληξη ότι γίνονται εκκλήσεις για τον εκδημοκρατισμό της εμπορικής πολιτικής, το άνοιγμά της σε μια πλειονότητα από συμμετέχοντες, συμφέροντα και ατζέντες και μια θεμελιώδη επανεξέταση του ερωτήματος για ποιόν και για τι υπάρχει το εμπόριο.


Εμπλέκοντας την κοινωνία των πολιτών


Η τεχνική, ειδικευμένη και νομική φύση των διαπραγματεύσεων για το εμπόριο, σε συνδυασμό με το αμοιβαίο παζάρι που φτάνει στην καρδιά του χρηματιστηριακού εμπορίου, παρουσιάζει, ωστόσο, μεγάλους φραγμούς σε ό, τι αφορά στη σημαντική δέσμευση των πολιτών και των οργανώσεων, υποστηρίζοντας ότι δρα για λογαριασμό τους. Υπήρξαν αρκετές απόπειρες για την εμπλοκή στοιχείων της κοινωνίας των πολιτών στην εμπορική πολιτική ανά τον κόσμο, συχνά ως αντίδραση στις κρίσεις νομιμότητας που προκάλεσαν γεγονότα όπως η ‘μάχη του Σιάτλ’ και άλλες διαδηλώσεις μεγάλης κλίμακας κατά της εξουσίας του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, όπως αυτή γίνεται κατανοητή, σε συνδυασμό με τις αντιρρήσεις για τη μυστικότητα με την οποία λαμβάνονται οι αποφάσεις και την έλλειψη ευαισθησίας του θεσμού απέναντι στις ανισότητες της εξουσίας που αποκλείουν τον περισσότερο κόσμο από καίριες διαβουλεύσεις. Οι αντιδράσεις έλαβαν πολλές μορφές. Εδώ θα αναφερθούμε περισσότερο σε εκείνους τους μηχανισμούς δημόσιας συμμετοχής που υπάρχουν στη βόρεια και νότια Αμερική, όπου μια σειρά από ευρείες συμφωνίες σε επίπεδο ηπείρου και περιοχής είναι υπό διαπραγμάτευση ή έχουν καταλήξει, παράλληλα με έναν αυξανόμενο αριθμό διμερών εμπορικών συμφωνιών.


Στο διάστημα της ύπαρξής τους προέκυψε μια σειρά από επίσημους θεσμικούς διαύλους συμμετοχής, που είναι σχεδιασμένοι έτσι ώστε να περιλαμβάνουν τους υποστηρικτές της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου, ξεχωριστά από τις επίσημες εμπορικές διαπραγματεύσεις, με έναν ad hoc τρόπο. Ομάδες που ανησυχούν και αμφισβητούν το σκοπό, το ρυθμό ή την ιδιοποίηση της απελευθέρωσης του εμπορίου, γελοιοποιούνται ή χαίρουν συνοπτικών διαδικασιών. Όταν, πριν από δέκα περίπου χρόνια, πήγα σε μια ‘διαβούλευση’ του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου με την κοινωνία των πολιτών, στην οποία οι ‘συναφείς’ οργανώσεις είχαν προσκληθεί να συμμετάσχουν ύστερα από πρόσκληση του ΠΟΕ και όπου οι λεπτομέρειες της συζήτησης δεν έπρεπε να δημοσιοποιηθούν, ρώτησα σε ποιο βαθμό μια συνεδρίαση για το ‘εμπόριο και το περιβάλλον’ θα αναφερόταν στην επίδραση του εμπορίου στο περιβάλλον. Η απορριπτική απάντηση ήρθε από την προεδρία της συνάντησης του ΠΟΕ, ότι αυτή δεν ήταν συναφής ερώτηση αφού ‘είναι προφανές ότι το εμπόριο μειώνει τις αποδόσεις και ότι αυτό είναι καλό για το περιβάλλον’. Τελεία. Η συζήτηση γύρισε έγκαιρα στο κατά πόσον οι περιβαλλοντολογικές ρυθμίσεις μπορούν να παρεμβληθούν στις (εμπορικές) επιχειρήσεις όπως συνήθως. Άλλες προσπάθειες είναι πιο σοβαρές στις προφανείς απόπειρές τους να δημιουργήσουν χώρους για την κοινωνία των πολιτών, όλες όμως αναπαράγουν μια φιλελεύθερη δημοκρατική εκδοχή για τη συμμετοχή ως διαβούλευση σε αποφάσεις που έχουν ήδη ληφθεί, πληροφόρηση για διαδικασίες από τις οποίες έχεις αποκλειστεί, για μια ημερήσια διάταξη που έχει ήδη καθοριστεί.


Η απουσία μιας ‘οικολογίας του εμπορίου’


Όταν έρχεται η στιγμή για σοβαρό δημόσιο διάλογο σε σχέση με αυτό που εγώ ονομάζω ‘οικολογία του εμπορίου’: το εμπόριο ως μέρος, αναπόφευκτα, των ευρύτερων κοινωνικών και οικολογικών συστημάτων που καθορίζουν τη βιωσιμότητά του και που η διατήρησή τους θα έπρεπε να αποτελεί το σημείο εκκίνησης για δημόσιες συζητήσεις σχετικά με το ποιο εμπόριο επιθυμούμε και με ποιο σκοπό, το σύστημα δεν δουλεύει. Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, που οι ανά τον κόσμο ακτιβιστές έχουν απορρίψει τη συμμετοχή και τη δέσμευση κάτω από τόσο στενούς και προκαθορισμένους όρους εις όφελος διαφόρων στρατηγικών διαμαρτυρίας και αντίστασης. Οι δικαστές και μια απίστευτη διάταξη κοινωνικών κινημάτων και πολιτικών παικτών παραβιάζουν τις πολιτικές των συναλλαγών του επίσημου κράτους για μειώσεις των δασμών, σε περιπτώσεις όπου οι εμπορικές διαπραγματεύσεις καθορίζουν την πρόσβαση σε νερό και φάρμακα που σώζουν ζωές, καθορίζουν τη βιωσιμότητα αγροτικών εισοδημάτων και λαμβάνουν δικαστικές αποφάσεις που η γνώση τους μετράει και μπορεί να αποκτηθεί ιδιωτικά. Βασικά ζητήματα πολιτικής, ηθικής και κοινωνικής και οικολογικής σταθερότητας βρίσκονται σε κίνδυνο και πρέπει να αντιμετωπιστούν ως τέτοια. Οι εμπορικοί διαπραγματευτές δεν μπορούν να περιμένουν σοβαρά ότι καθησυχάζουν τους ανθρώπους επειδή τους λένε ότι ενεργούν για το κοινό συμφέρον, όταν δεν υπάρχουν χώροι για διαβουλεύσεις και αμφισβήτηση στο πεδίο της εμπορικής πολιτικής ή, πιο βασικό ακόμη, στο εθνικό επίπεδο όπου οι κυβερνήσεις παραμένουν ασφαλώς το κατάλληλο και υψίστης σημασίας σημείο δημοκρατικής αναφοράς για τις πολιτικές εκπροσώπησης.


Αυτή η στενή μορφή εκδημοκρατισμού της εμπορικής πολιτικής, που θεωρείται ότι φέρνει περισσότερες φωνές και παίκτες σε μια σειρά θεσμών και διαδικασιών πολιτικής που ο σκοπός και η διαδικασία τους έχουν ήδη οριστεί, απέχει πολύ από την ‘οικολογική δημοκρατία’, την αναγνώριση των ευρύτερων και πολλαπλών κοινωνικών και οικολογικών συστημάτων που υποστηρίζουν και θα δεχτούν την επίδραση των επεκτατικών φιλοδοξιών της πολιτικής του εμπορίου και την οικοδόμηση χώρων πολιτικής και διαδικασιών που θα μπορούν να αντιμετωπίσουν αυτή την πολυπλοκότητα. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τις τωρινές απόπειρες άρνησης της συνάφειας των κοινωνικών και περιβαλλοντολογικών επιδράσεων της πολιτικής του εμπορίου ή προώθησης αυτών των θεμάτων στην υπηρεσία των στόχων της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου. Παράπλευρες συμφωνίες χωρίς σημαντική ισχύ, διαδικασίες για τους πολίτες να προβαίνουν σε νομικές διεκδικήσεις όταν βλάπτονται από τη βιομηχανική ρύπανση, όπως αυτές που περιλαμβάνονται στη συμφωνία της NAFTA ή η πρόταση για ένα ‘κουτί’ όπου οι ακτιβιστές θα μπορούν να ρίχνουν τις ιδέες τους για βελτιώσεις στις (καθυστερούμενες) διαπραγματεύσεις της FTAA, χωρίς καμιά υποχρέωση από πλευράς διαπραγματευτών να απαντήσουν, δεν υπολογίζονται ως σοβαρή προσπάθεια για την εμπλοκή της κοινωνίας των πολιτών ή πόσο μάλλον για τον εκδημοκρατισμό της πολιτικής του εμπορίου με ό, τι σημαίνει κάτι τέτοιο. Πολλοί τέτοιοι μηχανισμοί αναπαράγουν τη λογική του ΠΟΕ ότι μόνο ομάδες με ‘νόμιμο’ συμφέρον στο έργο της οργάνωσης, που όπως ορίζεται από τη συμφωνία Mercosur έχουν ‘άμεσο συμφέρον σε ζητήματα παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης’ μπορούν να έχουν λόγο. Οι ομάδες θεωρούνται ως ‘πολύτιμος πόρος’ για την υπόθεση της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου στον δημόσιο χώρο. Ο πολιτικός ρόλος της Επιτροπής των Εκπροσώπων των Κυβερνήσεων για την Κοινωνία των Πολιτών της FTAA (από τη στιγμή που είναι εμφανώς ανίκανοι να εκπροσωπήσουν τους εαυτούς τους) καθίσταται σαφής στο προσχέδιο της συμφωνίας: ‘ να οικοδομήσουμε την κατανόηση και υποστήριξη του ευρύτερου κοινού στην φιλελευθεροποίηση του εμπορίου στο ημισφαίριο’ (η έμφαση δική μου).


Αναπαράγοντας ανισότητες/φιμώνοντας την κοινωνία των πολιτών


Αναπόφευκτα, τέτοιοι μηχανισμοί χρησιμεύουν για την αναπαραγωγή ανισοτήτων στο εσωτερικό της κοινωνίας των πολιτών. Εκείνοι που έχουν τον έλεγχο του νομικού και οικονομικού πλαισίου των συμφωνιών, τους πόρους για να συμμετάσχουν και την ηλεκτρονική δυνατότητα να εμπλακούν σε ‘εικονικές διαβουλεύσεις’, που εδρεύουν συνήθως στην πρωτεύουσα και είναι πιο κριτικοί απ’ όλους, που είναι πρόθυμοι να υποστηρίξουν τους σκοπούς και τους στόχους του θεσμού, χρησιμοποιούν ίσως αυτούς τους μηχανισμούς. Η μεγάλη πλειονότητα των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και οπωσδήποτε αυτοί που μπορούν καλύτερα να υποστηρίξουν ότι εκπροσωπούν τους πολίτες που δέχονται περισσότερο την επίδραση των εμπορικών συμφωνιών, αυτοί που έχουν συνήθως λιγότερους πόρους, μικρή ή και καμία ηλεκτρονική δυνατότητα, που δεν εδρεύουν στην πρωτεύουσα και είναι κριτικοί σε ό, τι αφορά στα διαδικαστικά και διανεμητικά στοιχεία της πολιτικής του εμπορίου, δεν τους χρησιμοποιούν. Σε τελευταία ανάλυση, γιατί να συμμετέχει κάποιος σε μια δημόσια συζήτηση που οι όροι της υπαγορεύονται από εκείνους που κερδίζουν από μια (άνιση) φιλελευθεροποίηση, που οι διαδικασίες της δεν σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να έχουν ικανότητα ενσωμάτωσης ή δημοκρατικότητας και παρ’ όλα αυτά καλείται μέσω της δέσμευσής του να επικυρώσει;


Βραχυπρόθεσμα, το σχέδιο εκδημοκρατισμού της εμπορικής πολιτικής παραμένει σε ισχύ, χρησιμοποιώντας τους υπάρχοντες χώρους για να ανοίξει ευρύτερες δημόσιες συζητήσεις για το ποια είδη εμπορίου θέλουμε, όχι ως αυτοσκοπούς, αλλά σε σχέση με την ικανότητά τους (ή όχι) να εξυπηρετούν ευρύτερους κοινωνικούς και περιβαλλοντολογικούς στόχους. Μακροπρόθεσμα, αυτός ο υποκριτικός κόσμος στον οποίον οι συζητήσεις για την εμπορική πολιτική μεταξύ των πολιτικών και εμπορικών ελίτ μπορούν να προχωρήσουν εάν είναι αποσυνδεδεμένες από όλες τις άλλες πολιτικές, όλους τους άλλους κοινωνικούς στόχους και όλα τα άλλα προβλήματα, πρέπει να φτάσει σ’ ένα τέλος. Πρέπει να φτάσει σ’ ένα τέλος γιατί εάν η φιλελευθεροποίηση του εμπορίου υπάρχει από και για έναν κόσμο τόσο βαθιάς ανισότητας και οικολογικής ισοπέδωσης, αυτή η σοβαρή κατάσταση μπορεί μόνο να επιδεινωθεί.


Διαβάστε ακόμα


Ευρωπαικό δίκτυο δράσης για το κλίμα


Η ωμή συμφωνία του ΠΟΕ (στα Αγγλικά)

Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις; Ο Joseph Camilleri προτείνει μια σειρά ιδεών για τον μετασχηματισμό της παγκόσμιας δημοκρατίας.


Σε έναν κόσμο που παγκοσμιοποιείται με ταχείς ρυθμούς, οι «κίνδυνοι με σοβαρές συνέπειες» έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της λειτουργίας της κοινωνίας (Ulrich Beck, Risk Society, 1992). Η παγκόσμια κατάσταση είναι παράγων μεγάλης ευπάθειας τόσο για τα κράτη όσο και για τις ομάδες και τα άτομα. Αρκεί κάποιος να σκεφτεί τις επιδράσεις των οικονομικών κρίσεων, τα κύματα των προσφύγων, τις εκχυλίσεις του πετρελαίου, τη μείωση του όζοντος, την υπερθέρμανση του πλανήτη ή τις τρομοκρατικές επιθέσεις. Εάν υπάρχει ένα χαρακτηριστικό που διακρίνει τη σύγχρονη ζωή είναι η «παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας».


Εάν αυτή η ανάγνωση των γεγονότων είναι ακριβής, τότε ορισμένα δύσκολα ερωτήματα τίθενται από μόνα τους: Ποιες προκλήσεις θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας στη θεωρία και την πρακτική της διακυβέρνησης; Και ποιες θα μπορούσαν να είναι οι κατάλληλες κανονιστικές και θεσμικές απαντήσεις;


Η κυρίαρχη μορφή διακυβέρνησης στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης περιγράφεται καλύτερα ως εμβάθυνση και επέκταση της αμοιβαία υποστηρικτικής ισχύος του υπερεθνικού κεφαλαίου και των κρατών της G7 σε παγκόσμια κλίμακα, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να προσπαθούν να ασκήσουν ηγεμονική εξουσία- μια επιδίωξη που στην πράξη αποδεικνύεται πολύ πέραν των δυνάμεών τους. Όπως υποστήριξε ο Stephen Gill, το καθαρό αποτέλεσμα της νεοφιλελεύθερης ατζέντας των τελευταίων τριάντα χρόνων ή παραπάνω ήταν η δημιουργία ενός «συντάγματος για τον παγκόσμιο καπιταλισμό», που επιδιώκει να εναρμονίσει τις νομικές δομές ανόμοιων κρατών σε μια παγκόσμια ημι-συνταγματική δομή νόμων, κανόνων, κανονισμών και κριτηρίων (Innovation and Transformation in International Studies, 1977). H κύρια λειτουργία του είναι η παγίωση των προνομιακών προτεραιοτήτων για την παραγωγή, την κατανάλωση και την ασφάλεια, ενός σχετικά μικρού ποσοστού του παγκόσμιου πληθυσμού.


Παγκόσμια διακυβέρνηση και λαϊκή νομιμότητα


Πιο απλά, το σύγχρονο παζλ της διακυβέρνησης πρέπει, σύμφωνα με την συγκεκριμένη πρόταση, να τοποθετηθεί ευθέως μέσα στο πλαίσιο μιας πολιτικής οικονομίας σε παγκοσμιοποίηση. Το καίριο ερώτημα στο οποίο πρέπει να δοθεί απάντηση είναι κατά πόσο το αναπτυσσόμενο σύστημα της παγκόσμιας διακυβέρνησης μπορεί να νομιμοποιηθεί στα μάτια των κύριων συστατικών στοιχείων του: των κρατών, των λαών και της διεθνούς κοινότητας γενικά; Για να το εκφράσουμε λίγο διαφορετικά, μπορεί η παγκόσμια τάξη να συντονιστεί με τα συστατικά στοιχεία της –με τις ανάγκες, τις αγωνίες και τις προσδοκίες τους- τόσο ώστε να εμπνεύσει εμπιστοσύνη στο μέλλον;


Λαμβάνοντας υπόψη τις πολλαπλές προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας, η μεταρρύθμιση της διακυβέρνησης δεν μπορεί να περιοριστεί σε μεμονωμένα κράτη ή, για τους ίδιους λόγους, στα Ηνωμένα Έθνη. Η μεταρρύθμιση της Γενικής Γραμματείας των Ηνωμένων Εθνών και των διαφόρων υπηρεσιών της- ή ακόμη του Συμβουλίου Ασφαλείας και της Γενικής Συνέλευσης- είναι σημαντική αλλά όχι αρκετή. Οι ειδικές αντιπροσωπείες των Ηνωμένων Εθνών, τα προγράμματα και οι επιτροπές είναι όλα ενσωματωμένα στη μεταρρυθμιστική ατζέντα . Το ίδιο όμως και οι πιο ισχυροί διεθνείς θεσμοί, ιδιαίτερα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου που κατά μεγάλη ειρωνεία έχουν ασήμαντους δεσμούς με τα κυριότερα συμβουλευτικά όργανα των Ηνωμένων Εθνών.


Ούτε μπορεί η μοίρα των πολυμερών θεσμών να διαχωριστεί από τις ενέργειες των κρατών-μελών τους ή άλλων παικτών στην παγκόσμια σκηνή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικότερα, άφησαν το στενό συμφέρον τους να υπαγορεύει τις πράξεις τους. Ανεξάρτητα αν ήταν παράλειψη ή αποστολή, προκάλεσαν τη νομιμότητα και το κύρος των Ηνωμένων Εθνών και έθεσαν σε αμφισβήτηση τους αναδυόμενους κανόνες για τη διεθνή υπηκοότητα. Το φαινόμενο δεν είναι εντελώς καινούργιο, αλλά μπορούμε να πούμε πως με τη σημερινή κυβέρνηση Μπους η μονομέρεια έφτασε σε νέα ύψη.


Θεσμικές συμφορήσεις: μια διέξοδος


Ωστόσο, οι κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι οι μόνοι κατηγορούμενοι. Πολλά καθεστώτα σε διαφορετικά μέρη του κόσμου έχουν σε διαφορετικές περιόδους αψηφήσει τους διεθνείς κανόνες και τα ψηφίσματα των Ηνωμένων Εθνών. Εξίσου προβληματικός είναι ο ρόλος των μεγάλων υπερεθνικών εταιριών, τραπεζών και άλλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Την τεράστια, συχνά πολύ επιζήμια, επίδραση των αποφάσεών τους συναγωνίζεται μόνο η αξιοσημείωτη έλλειψη υπευθυνότητας, εκτός ίσως σε ό,τι αφορά στους μετόχους τους και έμμεσα, στην καλύτερη περίπτωση, στους πελάτες τους. Η αποτυχία των ΜΜΕ να ενημερώνουν και να αναλύουν με ακρίβεια και αντικειμενικότητα έχει επίσης αποβεί επιζήμια για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Ούτε οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΗ.ΚΥ.Ο), και ειδικά κάποιες από τις μεγαλύτερες, μπορούν να θεωρηθούν υποδειγματικές, κρίνοντας από τις επουσιώδεις αντιπαλότητές τους, την προτεραιότητα που δίνουν συχνά στην προστασία του δικού τους χωραφιού, καθώς και τη συχνή αδυναμία διαβούλευσης με τα ίδια τους τα μέλη, πόσο μάλλον τον κόσμο, που οι ανάγκες του είναι προφανώς το πρωταρχικό τους μέλημα.


Έναντι αυτών των θεσμικών συμφορήσεων, είναι χρήσιμο να επιστρέψουμε στις πρωταρχικές αρχές. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τη χρησιμότητα πρόσθετων αλλαγών ή την ανάγκη για πρακτικές μεταρρυθμίσεις όπως αυτές που πρότεινε ο Κόφι Ανάν, με μερική μόνο επιτυχία, στη Γενική Συνέλευση, τον περασμένο χρόνο. Η επιστροφή στις πρωταρχικές αρχές έχει γίνει τώρα πρακτική αναγκαιότητα.


Χωρίς αυτήν, είναι δύσκολο να δει κανείς πώς τα κράτη, οι λαοί και η διεθνής κοινότητα γενικά, θα ανανεώσουν και θα διατηρήσουν μακροπρόθεσμα τον ενθουσιασμό για μεταρρυθμίσεις. Ορισμένα καίρια ερωτήματα τίθενται ευθύς αμέσως από μόνα τους:


• Είναι δυνατόν να εκδημοκρατιστεί το παγκόσμιο (και περιφερειακό) πολυμερές σύστημα; Εάν ναι, πώς; Ο εκδημοκρατισμός συμβαδίζει με την αποτελεσματικότητα και τις παραδοσιακές έννοιες της κυριαρχίας;
• Είναι η πολιτική, η ασφάλεια και η οικονομία διαφορετικά αντικείμενα φροντίδας; Εάν όχι, πώς μπορούν να γίνουν οι αναγκαίες διασυνδέσεις, εννοιολογικά και οργανωτικά;
• Είναι αλήθεια ότι βλέπουμε τα αρχικά σημάδια μιας αναπτυσσόμενης παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών; Εάν ναι, πρέπει να ενθαρρυνθεί ένα τέτοιο κίνημα; Με ποια πρακτικά βήματα; Μπορούν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να συμβάλουν πιο αποτελεσματικά στη δημοκρατική διακυβέρνηση; Εάν ναι, πώς; Και ποιες είναι οι συνέπειες για τους πολυμερείς θεσμούς;


Το καίριο επιχείρημα που προβάλλεται εδώ είναι ότι όλες οι όψεις της παγκοσμιοποίησης- οικονομικές όσο και πολιτικές και πολιτισμικές- πρέπει να υπόκεινται στη δοκιμασία της δημοκρατικής νομιμότητας. Ένας τέτοιος εκδημοκρατισμός πρέπει να αντλεί ζωή από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και τους θεσμούς, όχι μόνο της διεθνούς κοινότητας αλλά και των τοπικών, εθνικών και περιφερειακών κοινοτήτων. Περιττό να πούμε πως πολλά δομικά κωλύματα φράζουν το δρόμο μιας τέτοιας μετασχηματιστικής αλλαγής. Το πιο εμφανές είναι αυτό που ο Richard Falk αποκάλεσε «γεωπολιτικό κλείσιμο» (Predatory Globalization, 1999), δηλαδή το δικαίωμα του βέτο που μπορούν να ασκήσουν τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας.


Υπάρχουν, ωστόσο, πιο βασικά εμπόδια, τρία από τα οποία είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Το πρώτο έχει να κάνει με το κρατικο-κεντρικό ήθος που κυριαρχεί στο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών και τις περισσότερες πολυμερείς οργανώσεις. Το δεύτερο σχετίζεται με την κυρίαρχη ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης όπως αυτή διαμορφώνεται από υπερεθνικές εταιρίες, χρηματιστηριακές αγορές και τους θεσμικούς φύλακες της παγκόσμιας οικονομίας. Το τρίτο αναφέρεται στην γεωπολιτική, στρατιωτική, οικονομική και πολιτισμική ηγεμονία στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να προσβλέπουν. Η συνδυασμένη επίδραση των τριών αυτών τάσεων οδηγεί στη συγκέντρωση της λήψης αποφάσεων σε σχετικά λίγα χέρια, τον αποκλεισμό των πιο κρίσιμων ζητημάτων για την ανθρώπινη ασφάλεια από την παγκόσμια ατζέντα, εκτός από περιφερειακούς η συμβολικούς τρόπους, και την περιχαράκωση μορφών λόγου και πρακτικής που στερούνται ευαισθησίας σε ό,τι αφορά στην πολιτισμική πλειονότητα.


Πώς μπορεί, επομένως, το δημοκρατικό σχέδιο να προχωρήσει με τρόπους που να λαμβάνουν υπόψη αυτά τα δομικά εμπόδια; Πρώτον, τα διάφορα επίπεδα διακυβέρνησης –τοπικό, μικροπεριφερειακό (ή επαρχιακό), εθνικό, μακροπεριφερειακό και παγκόσμιο- πρέπει να είναι συμπληρωματικά και αμοιβαία συγκροτημένα. Ενώ οι θεσμοί σε κάθε επίπεδο πρέπει να παραμένουν αυτόνομοι και να ενεργούν μέσα στη σφαίρα αρμοδιότητάς τους, ο εκδημοκρατισμός σε ένα επίπεδο μπορεί να συνδέεται και να ενισχύει τον εκδημοκρατισμό σε άλλα επίπεδα (David Held, Democracy and the Gobal Order, 1995). Δεύτερον, η κουλτούρα των δικαιωμάτων του πολίτη πρέπει να αναπτύσσεται και στα τρία πεδία: κράτος, αγορά και κοινωνία των πολιτών, και η συμμετοχή στο κάθε πεδίο να εμπνέεται από και να στηρίζει τη συμμετοχή στα άλλα δυο. Τρίτον, υψηλή προτεραιότητα πρέπει να δίνεται στη μεγιστοποίηση και εξομοίωση της πρόσβασης σε εκπαιδευτικές ευκαιρίες και στον τερματισμό της υψηλής συγκέντρωσης ελέγχου της επιστημονικής και τεχνολογικής καινοτομίας. Η διαμόρφωση της κοινής γνώμης και της έκφρασης της δημοκρατικής βούλησης πρέπει να βασίζεται σε μια ελεύθερη και ζυγισμένη ροή γνώσης, ιδεών και επιχειρηματολογίας.


Ένα νέο περιεχόμενο στην κοσμοπολίτικη δημοκρατία


Παρ’ όλο που πολλή δουλειά μένει ακόμη να γίνει, υπάρχει ήδη ένας ικανός αριθμός προτάσεων που έρχονται να δώσουν σχήμα και περιεχόμενο σε αυτή την πολύπλευρη έννοια της κοσμοπολίτικης δημοκρατίας. Χρησιμοποιώντας το υπάρχον σύστημα των Ηνωμένων Εθνών καθαρά ως σημείο εκκίνησης, υποδεικνύουν ένα πρόγραμμα εφικτού μετασχηματισμού, που βασίζεται σε πέντε διασυνδεόμενους στόχους: α) να προσδιορίσουν την άσκηση κυριαρχίας των μεγάλων κέντρων εξουσίας και πλούτου σε σχέση με τη διευθέτηση των ανθρώπινων υποθέσεων, εν μέρει αναπτύσσοντας πιο αυστηρές διαδικασίες ευθύνης, β) να ενισχύσουν τη θεσμική δυνατότητα των κρατών να συμμετέχουν στην περιφερειακή και παγκόσμια διακυβέρνηση, γ) να εδραιώσουν, πολιτισμικά όσο και πολιτικά, το μεταρρυθμισμένο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών ως κεντρικό σημείο της περιφερειακής και παγκόσμιας λήψης αποφάσεων, στην πολιτική ασφάλειας όπως και στην οικονομική πολιτική, δ) να ανοίξουν τους περιφερειακούς και παγκόσμιους θεσμούς στις φωνές της κοινωνίας των πολιτών, δηλαδή σε μια σειρά μη κρατικών παικτών και γενικά στην παγκόσμια κοινή γνώμη (κυρίως μέσω ενός προγράμματος βιώσιμης μεταρρύθμισης στη δομή και τη λειτουργία των παγκόσμιων συστημάτων ενημέρωσης και επικοινωνίας, ε) να συντονίσουν περισσότερο όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης με τις διασυνδεόμενες προκλήσεις που θέτει η παγκοσμιοποίηση της ανασφάλειας- ένα έργο που πρέπει να ενισχυθεί συνειδητά από τους θεσμούς και τις διαδικασίες της επίσημης και ανεπίσημης παιδείας, στ) να βρουν πιο διαφανείς και υπεύθυνους τρόπους ενσωμάτωσης των κύριων παικτών της αγοράς στο σύστημα διακυβέρνησης.


Αυτή η πρόχειρη και εξαιρετικά επιλεκτική σκιαγράφηση της μεταρρυθμιστικής ατζέντας επιχείρησε να τοποθετήσει τη δημοκρατική ιδέα στον πυρήνα της διακυβέρνησης, στις διάφορες εκδηλώσεις της. Υποστηρίζει την οικοδόμηση ενός δημοκρατικού νομικού πλαισίου, στο οποίο οι λειτουργίες, οι εξουσίες και οι πόροι που ανήκουν κανονικά στο κράτος μεταβιβάζονται σε διαφορετικά αλλά διασυνδεόμενα και αμοιβαία ενισχυτικά επίπεδα διακυβέρνησης- από το τοπικό στο παγκόσμιο. Ωστόσο, η νέα συμμετοχική κουλτούρα, για να ευδοκιμήσει και να δώσει ζωή σε κάθε επίπεδο λήψης αποφάσεων, πρέπει να ενσωματώσει τα οράματα και τις προσδοκίες της κοινωνίας των πολιτών όπως και τους μηχανισμούς της αγοράς. Μόνο αντλώντας από την ενέργεια, τις υπηρεσίες και τα δίκτυα της αγοράς και της κοινωνίας των πολιτών, αυτό το πολύ-διασυνδεόμενο σύστημα διακυβέρνησης μπορεί να δώσει νόημα και περιεχόμενο στην ανθρώπινη ασφάλεια. Αντίστροφα, μόνο μέσα από τον εκδημοκρατισμό των πολιτικών θεσμών η αγορά και η κοινωνία των πολιτών μπορούν να παίξουν εποικοδομητικό ρόλο, διαμορφώνοντας και εφαρμόζοντας τα κριτήρια της ανθρωπιστικής διακυβέρνησης.


Διαβάστε ακόμα:


Τι να κάνουμε με τα Ηνωμένα Έθνη (στα Αγγλικά)


Η υπηκοότητα σε ένα παγκοσμιοποιημένο κόσμο (στα Αγγλικά)