Ο εκδημοκρατισμός της ψηφιακής τεχνολογίας έχει εντείνει την πολιτισμική ιδιαιτερότητα της πειρατείας στα μίντια στις Φιλιππίνες. Η πειρατεία των μίντια είναι μια δραστηριότητα που σχετίζεται με τη φυλή και με την τάξη: συνδέεται με εθνικές και θρησκευτικές ταυτότητες, καθώς τη διακινούν κυρίως Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι που προέρχονται από το νότιο νησί Μιντανάο (η αυτόνομη περιοχή τους είναι μια από εκείνες που έχουν πληγεί περισσότερο από τη φτώχεια σε αυτή τη χώρα). Συνδέεται επίσης σε την τάξη, καθώς αυτό το είδος επιχειρηματικότητας υποδηλώνει άτομα χαμηλότερης προέλευσης που υπηρετούν τις πιο εύπορες οικονομικές ομάδες της χώρας.


Από τη μια πλευρά, στην πειρατεία των μίντια βρίσκουν καταφύγιο οι κατώτατες κοινωνικές τάξεις και οι υποτάξεις των διανοουμένων για να βλέπουν δημοφιλείς και εξειδικευμένες ταινίες τέχνης, καθώς η διακίνηση εμπορικών ταινιών στις Φιλιππίνες έχει εξελιχθεί σε εμπειρία των μεσαίων τάξεων. Η προσέλευση στον κινηματογράφο ήταν μια δημοφιλής εθνική απασχόληση, αλλά το κόστος της έχει γίνει τόσο υψηλό που μόνο η μεσαία και η ανώτερη τάξη μπορούν πλέον να έχουν πρόσβαση. Η κατώτερη τάξη πρέπει να δώσει το ένα τρίτο του ελάχιστου ημερομίσθιου για ένα εισιτήριο κινηματογράφου. Ως αποτέλεσμα, η κατώτερη τάξη βασίζεται στην πειρατική αγορά DVD – που συμπληρώνεται από τον όρο “κατασκευασμένο στην Κίνα” ή τον πειρατικό “διάλεξε τη μάρκα σου”, του DVD player, για να έχει πρόσβαση στον παγκόσμιο λαϊκό πολιτισμό.


Από την άλλη πλευρά, η πειρατεία των μίντια κάνει θραύση λόγω των σημερινών λειτουργιών του νεοφιλελευθερισμού με τη μακρο- και μικρο-έννοια. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει ιδεολογικά και πρακτικά ευνοήσει την κυριαρχία των μεγάλων επιχειρήσεων και του ιδιωτικού τομέα, ακόμη και σε ό, τι αφορά τη λειτουργία της διακυβέρνησης και των δημοσίων υπηρεσιών. Η κινητήρια δύναμη για τις περιοδικές αστυνομικές εφόδους στους μιντιακούς πειρατικούς κόμβους στη χώρα συνδέεται συχνά με τις περιοδικές διαμαρτυρίες των παραγωγών ταινιών και των διανομέων για τις τεράστιες απώλειες που υφίστανται εξαιτίας της πειρατείας. Ακόμη και γνωστές φίρμες έχουν αρχίσει τις καταγγελίες στην αστυνομία για τον πειρατικό ρουχισμό και τα μαγαζιά ρούχων στα εμπορικά κέντρα. Επομένως, η μικρής διάρκειας επιχειρηματικότητα της πειρατείας των μίντια βεβαιώνει την αποτυχία του μέτρου συμμόρφωσης με τις αρχές. Υπάρχουν τόσες πολλές επιχειρήσεις μικρής διάρκειας που η κυβέρνηση και η αστυνομία, ακόμη και οι παγκόσμιες φίρμες, δεν μπορούν να τις ελέγξουν πλήρως. Υποψιάζομαι ότι η αγορά της πειρατείας των μίντια είναι μια πιο εκδημοκρατισμένη επιχείρηση, με μεγαλύτερα κοινά κέρδη ανάμεσα στις διάφορες ιεραρχίες σε σύγκριση με αυτά που προσφέρουν οι αστικές εταιρίες. Οι επιχειρήσεις πειρατείας των μίντια υπάρχουν και πολλαπλασιάζονται, πρώτα απ’ όλα εξαιτίας της ζήτησης της μεσαίας τάξης για παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και του μεγάλου αριθμού μικρών επιχειρήσεων που ενέχονται σε αυτό το εμπόριο.


Ο νεοφιλελευθερισμός έχει επίσης ιδιωτικοποιημένη επιθυμία σε μικρο-επίπεδο, που διαμορφώνει τη ζήτηση του μέσου πολίτη για παγκόσμιες μάρκες, προϊόντα και υπηρεσίες. Με τον πολιτισμό της παλαίωσης του όψιμου καπιταλισμού, τα αγαθά ανακυκλώνονται, αναπαλαιώνονται και επαναφέρονται πριν εξαφανιστούν, έστω προσωρινά. Η ταινία ενσωματώνει την πλέον ουσιώδη προέκταση της ζωής ενός αγαθού- από την παγκόσμια πρεμιέρα στις περισσότερες χώρες μέχρι την αναμορφωσή του μέσω των DVDs και την προβολή του στους καλωδιακούς σταθμούς και τα λοιπά. Η πειρατεία ανακόπτει τις διάφορες επαναφορές στη ζωή ενός αγαθού, επιτρέποντας στις ταινίες να εξακολουθούν να ζουν- με νεκρόφιλο τρόπο.


Ο όψιμος καπιταλισμός έχει επίσης εξασφαλίσει τη συνέχιση ενός ακόμη σκληρότερου ανταγωνισμού τόσο στη νόμιμη όσο και στην παράνομη αγορά, εξασφαλίζοντας όχι μόνο ανταγωνιστικές τιμές στους καταναλωτές, αλλά και ανταγωνιστικά κέρδη στις επιχειρήσεις και τους ιδιοκτήτες. Ειδικότερα στις Φιλιππίνες, που διακρίνονται για την ισχνή αγορά της μεσαίας τάξης και μια ακόμη πιο περιορισμένη ταξική ελίτ, η πειρατεία των μίντια δημιουργεί μια επίφαση νεοφιλελεύθερης δημοκρατίας, που δίνει πρόσβαση στους κοινούς πολίτες- ιδιαίτερα των κατώτατων τάξεων- στις τελευταίες, πιο καινούργιες, μοντέρνες φίρμες, αγαθά και υπηρεσίες, με πειρατική ποιότητα. Η αναπαράσταση της πραγματικής εμπειρίας της μάρκας έχει κυριαρχήσει στις μεσαίες τάξεις των Φιλιππίνων: από τα εμπορικά κέντρα μέχρι τις τριήμερες διακοπές του Σαββατοκύριακου, από τους θύλακες του Πρώτου Κόσμου μέχρι την άνοδο του τουρισμού που επέτρεψε στους Φιλιππίνους να ταξιδεύουν στο εσωτερικό και το εξωτερικό, από τις γιορτές στους δρόμους της κάθε πόλης μέχρι τη στρατηγική μάρκετινγκ μια πόλη/ένα προϊόν. Το πραγματικό εξαλείφεται, δηλαδή είναι πειρατικό ή απλώς προσποιείται ότι είναι, σε μια εμπειρία που δεν είναι ανάλογη της πραγματικής. Με την αναπαράσταση, η πειρατική εμπειρία γίνεται ο κυρίαρχος τρόπος για να βιώσει κανείς την παγκόσμια αναβάθμιση, ενώ αντανακλά τις κυρίαρχες ταξικές ιεραρχίες στη χώρα.


Δεν είναι περίεργο που βλέπει κανείς την ανάπτυξη των θυλάκων της πειρατείας των μίντια όχι μόνο στα γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα (από τα εμπορικά κέντρα πρώτης τάξης μέχρι τα εξαθλιωμένα τμήματα της παλιάς πόλης) αλλά επίσης σε πόλεις και δήμους δεύτερης και τρίτης κατηγορίας. Υπήρχε η λαϊκή πεποίθηση πως για να είναι μια πόλη “πετυχημένη” ( κοσμοπολίτικη) έπρεπε να φιλοξενεί ένα Μακντόναλντ, αλλά και ένα ανταγωνιστικό φαστ φουντ Τζόλιμπι, συνήθως το ένα απέναντι από το άλλο. Όταν η αρχιτεκτονική αυτή υλοποιήθηκε σε πολλές πόλεις, το κριτήριο ανέβηκε και περιλάμβανε επίσης ένα εμπορικό κέντρο SM (ShoeMart), που ήταν η πιο δημοφιλής φίρμα εμπορικών κέντρων. Αυτό που έκαναν τα εμπορικά κέντρα SM στις μικρές πόλεις ήταν να μεταφέρουν ροές ψυχαγωγίας από μικρότερες επιχειρήσεις και δημόσιους χώρους (πλατείες και λαϊκές αγορές) σε μεγάλα εμπορικά κέντρα.


Το SM έχει γίνει επίσης η αντιστικτική συγκυρία όπου νόμιμες και παράνομες επιχειρήσεις (λιανικής πώλησης και του τομέα των υπηρεσιών) είναι καταμετρημένες. Για παράδειγμα, τα καταστήματα με ρούχα από δεύτερο χέρι παραμένουν ενεργά στις παλιές, μικρότερες λωρίδες των εμπορικών κέντρων, των πολυκαταστημάτων και των ανακαινισμένων κτιρίων, αλλά φέρουν το στίγμα ότι είναι παράνομες επιχειρηματικές δραστηριότητες. Υπάρχουν δυο μέτρα και δυο σταθμά σε σχέση με το κατά πόσο η πειρατεία και τα ανακυκλωμένα ρούχα θεωρούνται παράνομα, διότι παρόλα αυτά τους επιτρέπεται να λειτουργούν επειδή εξυπηρετούν την υπόσχεση του κράτους να μεταμορφωθούν οι πολίτες του σε μεσαία τάξη. Αυτές οι πειρατικές επιχειρήσεις μικρής κλίμακας έχουν σημαντικές πολιτισμικές διακλαδώσεις με καταναλωτές που δεν έχουν την υλική δυνατότητα να αγοράσουν τη νόμιμη φίρμα και παρόλα αυτά είναι “πολιτισμικά εκπαιδευμένοι” να αποκρυπτογραφούν τις παγκόσμιες φίρμες και τις παγκόσμιες εμπειρίες των αγορών, σαν η φτώχεια του παρόντος να προαναγγέλει ένα ιδανικό μέλλον.


Τα ανακυκλωμένα ρούχα έχουν συμβάλει στο να γίνει η τοπική μόδα πιο κοσμοπολίτικη. Το πειρατικό εμπόριο θεωρείται νόμιμο ακόμη και από τις μεγάλες εφημερίδες και τα τηλεοπτικά lifestyle σόου, καθώς επιτρέπει στο παρελθόν του Πρώτου Κόσμου να υλοποιείται στο παρόν του Τρίτου Κόσμου. Η πειρατεία των μίντια γίνεται η συνεκδοχή της διαχρονικότητας των παγκόσμιων προσδοκιών: ό,τι αποτελεί πρεμιέρα στον Πρώτο Κόσμο ή έστω σε κινηματογράφους του Τρίτου Κόσμου, γίνεται την ίδια ώρα (ή σε λίγες ώρες) αντικείμενο πειρατείας και είναι διαθέσιμο στο ευρύτερο κοινό των χαμηλότερων τάξεων. Τα κυκλώματα της πειρατείας- οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι είναι πρωτοπόροι σε αυτό το εμπόριο στις πόλεις και σε διάφορες αρτηρίες και γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα- έχουν μεταμορφώσει την έννοια του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού. Το εμπόριο αυτό δεν είναι ποτέ καθυστερημένο κατά μια σαιζόν (στην περίπτωση του ukay-ukay ή του wagwagan, όπως ονομάζονται τα καταστήματα ανακυκλωμένης μόδας ή ακόμη και μαγαζιά που διακινούν τα πλεονάσματα ρούχων των εργοστασίων) ούτε περιορίζεται σε μια τεχνολογία ( στην περίπτωση των μαγαζιών με ηλεκτρονικά σε πλεόνασμα). Η πειρατεία των μίντια διαιωνίζει τον κοσμοπολιτισμό.


Τον σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (την παρουσία του κοσμοπολιτισμού) μαρτυρούν τα κινητικά σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων- ανδρών, γυναικών και νέων που μεταναστεύουν σε μη μουσουλμανικές περιοχές, επαναπροσδιορίζουν τους χώρους της μητροπολιτικής Μανίλα και άλλων αστικών γκέτο, ακόμη και κόμβων του Πρώτου Πολέμου (τμήματα εμπορικών κέντρων και αποθηκών που μεταμορφώνονται σε πειρατικούς κόμβους) και στηρίζουν τις κοσμοπολίτικες επιθυμίες των πολιτών αυτών των πόλεων. Είναι ενδιαφέρον ότι η μόδα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων είναι παραδοσιακή, ακόμη και στερεότυπη, καθώς οι άνδρες φορούν hijab (κάλυμμα κεφαλιού) και διατηρούν ένα μικρό μούσι και οι γυναίκες στολίζουν με ένα λεπτό βέλος το κεφάλι τους. Επομένως, τα σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα μιας ρετρο προσαρμογής της παράδοσης στις σύγχρονες παγκόσμιες επιθυμίες, όπως όταν οι αποικιοκράτες αφέντες δέχονταν τις υπηρεσίες των υπηκόων τους, που επιβεβαίωναν τον έλεγχό τους στην παράδοση και τον μοντερνισμό.


Στο Baguio City, για παράδειγμα, που θεωρείται η θερινή πρωτεύουσα των Φιλιππίνων, το ξενικό στοιχείο του τοπίου ως θύλακα γηγενών πολιτισμών, επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο από την παρουσία μιας άλλης εθνικής ομάδας που μετοίκησε σε αυτή την πόλη αναψυχής για να καλύψει τις κοσμοπολίτικες ανάγκες των αστών κατοίκων της. Οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι ανταγωνίζονται για χώρο και ρετρο-κοσμοπολιτισμό- καθώς το Baguio City είναι επίσης γνωστό για το εμπόριο ukay-ukay, που αποτελεί κυρίαρχο τουριστικό πόλο έλξης στην πόλη. Επομένως, εθνικές ομάδες ανταγωνίζονται για τις κοσμοπολίτικες οικονομίες της πόλης- οι Igorots και οι Ilokanos, που είναι αυτόχθονες, ελέγχουν το εμπόριο ukay-ukay και επεκτείνουν την κυριαρχία τους ακόμη κι έξω από την πόλη στις περιοχές της μητροπολιτικής Μανίλα, και οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι μετανάστες που εξυπηρετούν τα πειρατικά κυκλώματα των μίντια στην πόλη. Αυτές οι δυο γηγενείς ομάδες, που χαρακτηρίζονται για την ιστορική στέρηση των δικαιωμάτων τους από το εθνικό κράτος, αναπτύσσονται συλλογικά μέσα στον αστικό χώρο ικανοποιώντας τις τοπικές επιθυμίες για κοσμοπολίτικα γνωρίσματα και πλήρη υπηκοότητα.


Οι γηγενείς ομάδες στηρίζουν τις επιθυμίες που έχουν οι Φιλιππίνοι για ενσωμάτωση στη μεσαία τάξη. Αυτές οι δυο ομάδες σμιλεύουν τον αστικό χώρο, δημιουργώντας θύλακες για μια πιο εκδημοκρατισμένη πρόσβαση στα παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και επιθυμίες. Μολονότι οι ρόλοι αυτοί εκτελούνται με στερότυπο τρόπο- το γηγενές υποκείμενο εξυπηρετεί τις επιθυμίες των υποκειμένων της μεσαίας τάξης- οι γηγενείς ομάδες έχουν καταφέρει να αξιοποιήσουν το εγχείρημά τους για δικό τους όφελος. Τους έχει επιτρέψει να αποκτήσουν πρόσβαση στην (ανεπίσημη) οικονομία σε εθνικό επίπεδο και να μεταναστεύσουν εσωτερικά από τους γεωπολιτικούς χώρους προέλευσής τους, οι οποίοι πλήττονται από τη φτώχεια ή και από τον πόλεμο, στην περίπτωση των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων. Μέσα κι έξω από τους θύλακές τους, παρέχουν πρόσβαση στον παγκόσμιο πολιτισμό της μεσαίας τάξης στον σχετικά μη χειραφετημένο ευρύτερο πληθυσμό, επιτρέποντας την καθιέρωση ενός ρετρο- (στην περίπτωση της ανακυκλωμένης μόδας) και σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (πειρατεία στα μίντια) στο εθνικό τοπίο.

Καθώς η αλυσίδα της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας σφίγγει γύρω από τους λαιμούς μας, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να χαλαρώσουμε το λουρί και να προσπαθήσουμε να απομακρυνθούμε από την επίδραση που έχει στη σκέψη μας. Ακόμη και ιστορικοί του πολιτισμού, κριτικοί και συγγραφείς- που παραδοσιακά αποτελούν την εμπροσθοφυλακή της προοδευτικής σκέψης- προσχωρούν στις συντηρητικές ιδέες. Ένας τέτοιος συγγραφές είναι ο Jaron Lanier, που το βιβλίο του You’re Not a Gadget: A Manifesto (Δεν Είσαι Γκάτζετ: Ένα Μανιφέστο), που εκδόθηκε το 2010 και έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής από συντηρητικούς κριτικούς όπως η διάσημη βιβλιοκριτικός των New York Times, Michiko Kakutani. Η κριτική της, “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism” (Μια Επαναστάτρια στον Κυβερνοχώρο, Η Μάχη κατά του Κολεκτιβισμού), όπως υποδηλώνει ο τίτλος της, μπαίνει κατευθείαν στο θέμα, επισημαίνοντας ότι η επιφυλακτικότητα του Lanier απέναντι στη “σοφίας του πλήθους” και την απειλή κατά της πνευματικής ιδιοκτησίας που εκπροσωπεί το ελεύθερο Ίντερνετ αποτελεί την πραγματική αρετή αυτού του βιβλίου. Ο κολεκτιβισμός του κυβερνο-περιεχόμενου, στη διανομή και την παραγωγή, θεωρείται από τους συντηρητικούς συγγραφείς ως απειλή που υπονομεύει την πρωτοτυπία και τη φαντασία.


Πράγματι, ο Lanier υποστηρίζει ότι η online κοινή χρήση, η δημιουργία mash-ups από μια ποικιλία περιεχομένων και η νοοτροπία κυψέλης των online κοινοτήτων αποτελούν απειλή στην ατομικότητα. Σε αντίθεση με τον Ουμπέρτο Έκο, που υποστηρίζει ότι οι νέες τεχνολογίες αυξάνουν τη μόρφωση και ενισχύουν τις αναγνωστικές συνήθειες, καλλιεργώντας νέα δημιουργικότητα,[1] ο Lanier υποστηρίζει ότι τα βιβλία πρόκειται σύντομα να υποβαθμιστούν. Επιπλέον, η απεριόριστη κοινή χρήση και διανομή του περιεχομένου θα ʺυπονομεύσει τις τεχνητές σπανιότητες στις οποίες βασίζεται η οικονομίαʺ και επομένως θα απειλήσει την οικονομία της αγοράς- το είδος του συστήματος που προωθεί και καλλιεργεί ατομικότητα, αυτοδιάθεση και αξιοπρέπειαʺ {102}. Ασφαλώς, ο Lanier δεν παραλείπει να ασκήσει κριτική στο μανιφέστο του Μαρξ. Σύμφωνα με την αδύναμη κριτική του Lanier, ο Μαρξ περιγράφεται ως αυτουργός διεφθαρμένων, θολών και βίαιων επαναστάσεων κι εκείνοι που εξακολουθούν να εμπνέονται από τις μαρξιστικές ιδέες στον κυβερνοκόσμο αποπέμπονται ως πλανεμένοι ιδεαλιστές. Ούτε μια φορά δεν αναφέρεται ή δεν συζητά τις ιδέες του Μαρξ, παρά μόνο επαναλαμβάνει μερικές κοινοτοπίες (για την ατομική ιδιοκτησία και τη μοίρα της Σοβιετικής Ρωσίας) που όσοι έχουν φοβία με τον Μαρξ αρέσκονται να χρησιμοποιούν.


Ας δούμε, λοιπόν, τις έννοιες της αξίας, της ατομικότητας και της ιδιοκτησίας που ο Lanier (μεταξύ πολλών άλλων σύγχρονων ʺεπαναστατώνʺ) χρησιμοποιεί τόσο αβίαστα, αναπτύσσοντας τις μαρξιστικές ιδέες για χάρη της προοδευτικής κατανόησης του σημερινού κυβερνο-πολιτισμού. Παραδόξως, ένας κριτικός του πολιτισμού της δεκαετίας του 1930 αποδείχτηκε πιο πρωτότυπος και κοινωνικά προοδευτικός από τους σημερινούς. Η πολιτισμική κριτική του Βάλτερ Μπένγιαμιν για τη μεταβαλλόμενη φύση του έργου τέχνης απέναντι στις νέες τεχνολογίες είναι ακόμη σήμερα, και ίσως περισσότερο, καίρια για την προσπάθεια αναθεώρησης του καλλιτεχνικού περιεχόμενου που διατίθεται ελεύθερα χάρη στις νέες τεχνολογίες (και παρόλα αυτά είναι περιορισμένο) και ιδίως της υπάρχουσας νομοθεσίας για την ιδιοκτησία, και ειδικότερα την πνευματική ιδιοκτησία.


Ο Μπένγιαμιν κατεδαφίζει τις παραδοσιακές έννοιες του συγγραφέα, της αύρας και της παραγωγής στην γονιμοποιό μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης την Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής). Για τον Μπένγιαμιν, η πρωταρχική επαναστατική επίδραση των τεχνολογιών μηχανικής αναπαραγωγής (όπως η κάμερα) στη φύση της τέχνης έγκειται στην παρακμή της αύρας.[2] Η αυταπάτη που περιβάλλει το έργο τέχνης, βασισμένη στην αίσθηση της απόστασης και της μυστικότητας, διαλύεται όταν το κοινό έρχεται φυσικά και ψυχολογικά πιο κοντά στο ίδιο το έργο. Η μηχανική αναπαραγωγή δημιουργεί τη δυνατότητα “να τεθούν στην άκρη πολλές παρωχημένες έννοιες, όπως η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα, η αιώνια αξία και το μυστήριο” (“Work of Art” 218). Το έργο τέχνης βρίσκει επομένως λειτουργία στις υλικές διαδικασίες της κοινωνίας και όχι σε ένα τελετουργικό και υπερβατικό πεδίο. Η παρακμή της αύρας συμβαδίζει με την υπονόμευση της διάκρισης μεταξύ συγγραφέα και κοινού ή παραγωγού και καταναλωτή. Κοινοί άνθρωποι, που θεωρείται συνήθως ότι δεν έχουν καλλιτεχνικό πνεύμα, συμμετέχουν στη δημιουργική παραγωγή, είτε παίζοντας σε ένα ντοκυμαντέρ είτε ως συγγραφείς που στέλνουν επιστολές στις εφημερίδες. Για παράδειγμα, η τεχνολογία της τυπογραφίας που αύξησε τη μόρφωση και γέννησε εφημερίδες, υπονομεύει την “γνώση των ειδικών” καθώς δημιουργεί ένα μέσο όπου “η λογοτεχνική ικανότητα δεν βασίζεται πλέον στην εξειδικευμένη εκπαίδευση αλλά σε μια πολυτεχνική παιδεία και μετατρέπεται επομένως σε δημόσια ιδιοκτησία” (“Newspaper” 742).


Ωστόσο, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι επίσης ο πρώτος που μας υπενθυμίζει ότι οι κατεστημένες αντιλήψεις εξακολουθούν να υπάρχουν, ανεξάρτητα από τις κοινωνικές αλλαγές. Η αύρα δεν παραδίδεται εύκολα ώστε να ανοίξει ο δρόμος σε μια επαναστατική αντίληψη της τέχνης. Η εξασθένηση της αύρας στο έργο τέχνης συμβαδίζει με την άνοδο των διασημοτήτων της μόδας, με θεωρητικές απόπειρες συζήτησης για τον κινηματογράφο και τη φωτογραφία σύμφωνα με τις παραδοσιακές αντιλήψεις, όπως και με την αναβίωση της ʺθεολογίας της τέχνηςʺ που υπερασπίζεται l’art pour l’art (ʺWork of Artʺ 224). Για τον Μπένγιαμιν, η αναβίωση αυτών των κλασικών (και αντιδραστικών) ιδεών εξυπηρετεί στον περιορισμό της επαναστατικής δυναμικής αυτών των νέων τεχνολογιών μέσα σε μια φούσκα ψυχαγωγίας και φετιχισμού. Το 1969, ο Μισέλ Φουκώ διεξήγαγε μια ανάλογη έρευνα για τη φύση της ʺιδιότητας του συγγραφέαʺ και της κοινωνικής λειτουργίας του. Στη μελέτη του ʺΤι είναι ο Συγγραφέας;ʺ εξετάζει τις συνέπειες της νομικής και κοινωνικής δημιουργίας του συγγραφέα τον 18ο και 19ο αιώνα. Μολονότι το σύστημα της ιδιοκτησίας καθιστά τον συγγραφέα έναν λειτουργό στο καπιταλιστικό σύστημα, το χαμένο ιερό στάτους του αντισταθμίζεται από ʺτη συστηματική πρακτική της παραβίασης και μέσω αυτής της αποκατάστασης του κινδύνου για ένα γραπτό που τα ιδιοκτησιακά οφέλη του τώρα κατοχυρώνονταιʺ (Foucault 108).


Η συγγραφέας βρίσκεται διπλά στριμωγμένη, καθώς το στάτους της συγγραφικής ιδιότητας την τοποθετεί σε συγκεκριμένες κοινωνικές διαδικασίες αλλά και την καθιερώνει ως φωνή που βρίσκεται υπεράνω και πέραν του γραπτού κειμένου. Ο Φουκώ γράφει ότι ʺεάν έχουμε συνηθίσει να παρουσιάζουμε τον συγγραφέα ως ιδιοφυΐα, ως συνεχές κύμα εφεύρεσης, είναι επειδή στην πραγματικότητα τον κάνουμε να λειτουργεί με τον αντίθετο ακριβώς τρόπο ʺ (119). Η λειτουργία του συγγραφέα περιορίζει τον κίνδυνο του γραψίματος ή τη διάδοση του νοήματος. Ωστόσο, η λειτουργία του συγγραφέα εξαρτάται πλήρως από τις ιστορικές διαδικασίες που τη γεννούν και επομένως μπορεί να τροποποιηθεί σημαντικά. Ο Φουκώ υποστηρίζει με αισιοδοξία:

Μολονότι, από τον δέκατο όγδοο αιώνα, ο συγγραφέας παίζει το ρόλο του ρυθμιστή του φανταστικού, έναν ρόλο πολύ χαρακτηριστικό της βιομηχανικής και αστικής κοινωνίας της εποχής μας, του ατομικισμού και της ατομικής ιδιοκτησίας, παρόλα αυτά, λαμβάνοντας υπόψη τις ιστορικές μετατροπές που συντελούνται, δεν μοιάζει απαραίτητο να παραμείνει η λειτουργία του συγγραφέα ως έχει, σε ό, τι αφορά τη μορφή, την περιπλοκότητα, ακόμη και την ύπαρξή της. Πιστεύω ότι όσο η κοινωνία μας αλλάζει, τη στιγμή ακριβώς που βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής, η λειτουργία του συγγραφέα θα εξαφανιστεί, με τέτοιο τρόπο που η φαντασία και τα πολύσημα κείμενά της θα λειτουργήσουν ξανά σύμφωνα με έναν άλλο τρόπο, αλλά πάντα με ένα σύστημα περιορισμού- που δεν θα είναι πλέον ο συγγραφέας αλλά που θα πρέπει να καθοριστεί ή ίσως να δοκιμαστεί. (119)


Οι καιροί μπορεί να έχουν αλλάξει από την εποχή του Μπένγιαμιν και του Φουκώ, το σύστημα όμως παραμένει ανέπαφο. Η διάδοση του νοήματος και η εξαφάνιση της αύρας, που έλπιζαν οι συγγραφείς αυτοί, παραμένουν ως απειλές στα μονοπώλια, τις ομάδες πίεσης και τις διεθνικές εταιρείες που ελέγχουν την παγκόσμια δικονομική δομή. Ο Μπένγιαμιν παρατήρησε ότι οι τεχνικές της μηχανικής αναπαραγωγής δεν κοινωνικοποίησαν μόνο τη διανομή και κυκλοφορία αυτού που κάποτε θεωρούνταν ιερό, αλλά αποκάλυψαν επίσης την κοινωνικότητα της παραγωγής. Ο κινηματογράφος και η φωτογραφία απομυθοποίησαν τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες δημιουργείται ο υλικός κόσμος μας.[3] Όπως επίσης υποστήριξε ο Φουκώ, με τον ίδιο τρόπο, τα υπερφυσικά γνωρίσματα που συνδέονταν με τους καλλιτέχνες και τους συγγραφείς έπαψαν να υπάρχουν.


Στο βαθμό που οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και οι νέες μιντιακές τεχνολογίες επιτρέπουν την ατέλειωτη αναπαραγωγή, αποτελούν μια ευρύτερη απειλή για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα μέχρι σήμερα. Διαπιστώνουμε στη γλώσσα της Πνευματικής Ιδιοκτησίας, που δεν συντηρείται μόνο από οργανώσεις όπως οι WTO, RIAA και MPAA, αλλά και από συγγραφείς που προσχωρούν στη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, μεταξύ των οποίων ο Jaron Laner αποτελεί ένα μόνο παράδειγμα, την αναβίωση ιδεών όπως ο ατομικισμός, η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα. Η πρόκληση που τίθεται στις έννοιες της παραγωγής και της ιδιοκτησίας από τις νέες τεχνολογίες παρεμποδίζεται από τον περιορισμό της αναπαραγωγής των έργων τέχνης, μέσω του χαρακτηρισμού τους ως πνευματική ιδιοκτησία και εκείνων που την παραβιάζουν ως “πειρατές”. Ως τέτοιοι πειρατές, που οι πρακτικές τους ξεπερνούν το όριο της ατομικής παραγωγής και μπορούν να πετύχουν στο βαθμό που υπάρχει συλλογική συσσώρευση γνώσης για κοινή χρήση, προσφέρουν έναν εναλλακτικό τρόπο σχέσης με τα πολιτιστικά τεχνουργήματα. Οι πρακτικές τους δημιουργούν μια επείγουσα ανάγκη ελέγχου της διάδοσης των κειμένων, των τεχνουργημάτων και επομένως των ιδεών. Οι ατέλειωτες αγωγές σε σχέση με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και την πειρατεία μαρτυρούν αυτές τις απόπειρες ελέγχου.


Το σύστημα βρίσκεται τώρα αντιμέτωπο με την κοινωνική φύση της παραγωγής- όπως δείχνει το παράδειγμα της πειρατείας- που έχει κρυφτεί πίσω από τους μύθους για το αυτάρκες άτομο. Όχι μόνο το άτομο είναι κοινωνικό ον, αλλά και η παραγωγή του υλικού (και τώρα άυλου) κόσμου μας είναι κοινωνική.[4] Οι online συνεργασίες που θεωρούνται πειρατεία φέρνουν το γεγονός της κοινωνικότητας αυτής στο προσκήνιο. Γράφοντας την εποχή του μοντερνισμού, ο Μαρξ υποστήριξε ότι το κεφάλαιο είναι η συλλογική δύναμη- ή μια άλλη ονομασία για τον πολιτισμό- που συσσωρεύει τον πλούτο της μέσα από τη συλλογική δύναμη της εργασίας (Capital 585). Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε όλες τις κοινωνικές σφαίρες πέρα από τα σύνορα του χώρου και του χρόνου, δεν μπορεί παρά να παράγει πρόοδο της γνώσης. Και πράγματι, στη λεγόμενη ʺμεταμοντέρνα εποχήʺ μας, η αλυσίδα παραγωγής έχει αντικατασταθεί ως οργανωτικό πρότυπο από το δίκτυο, που μεταμορφώνει τις μορφές συνεργασίας και επικοινωνίας σε κάθε παραγωγικό ιστότοπο και ανάμεσα στους παραγωγικούς ιστότοπους (Hardt 295).


Ο όρος που ο Μαρξ και οι σύγχρονοι οπαδοί του χρησιμοποιούν για την κοινωνική συσσώρευση της γνώσης είναι η συλλογική νοημοσύνη.[5] Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε αισθητικές, συμβολικές και εικονικές σφαίρες αποδίδοντας αξία ανταλλαγής σε αυτά τα άυλα προϊόντα, γεννά επίσης “μαζική πνευματικότητα”.[6] Τώρα, όποιος έχει την περιέργεια μπορεί να εφεύρει, να ανακαλύψει και να διανείμει μια ποικιλία ψηφιακών τεχνολογιών. Οποιοσδήποτε μπορεί να γίνει συγγραφέας (ακόμη και διάσημος) ή να συνεργάζεται σε δημιουργικά προγράμματα. Ή οι φοιτητές μπορεί απλώς να προτιμούν να κατεβάζουν μια ταινία, να βοηθούν στη μετάφραση των υποτίτλων κι ύστερα να τη βλέπουν στο σπίτι αντί να πληρώνουν 10 δολάρια για εισιτήρια κινηματογράφου.[7] Όπως υποστηρίζει ο Ουμπέρτο Έκο, οι ενδιάμεσοι ανάμεσα σε εκείνους που θέλουν να επικοινωνήσουν, χάνονται (301). Όσοι παραδοσιακά είχαν όφελος από αυτό, είναι προφανώς δυσαρεστημένοι με την άνοδο της δωρεάν μαζικής διανοητικότητας. Η οικουμενική βιβλιοθήκη για την οποία υπήρχαν κάποτε ελπίδες, περιγράφεται τώρα ως απειλή στην πρωτοτυπία, τη δημιουργικότητα και την ατομικότητα, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί απειλή για τη διοίκηση του κεφαλαίου.


Επιπλέον, η απειλή της συλλογικής νοημοσύνης ή η άνοδος της μαζικής πνευματικότητας έχει δυο όψεις: Από τη μια πλευρά, διαταράσσει τη συσσώρευση κέρδους από τους καπιταλιστές και από την άλλη, ίσως ακόμη πιο σημαντικό, καθιστά τους ανθρώπους εξεταστές εάν όχι πειρατές χωρίς καλά-καλά να το καταλαβαίνουν. Αντιδρώντας στην ενθουσιώδη υποδοχή του κινηματογράφου τέχνης από τους ανθρώπους, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είπε πως σε αντίθεση με άλλες μορφές έργων τέχνης (όπως η πρωτοποριακή ζωγραφική), το κινηματογραφικό κοινό γίνεται ένας “αφηρημένος εξεταστής” (Work of Art 241). Στο πλαίσιο της αναψυχής τους, οι μάζες απορροφούν τα έργα τέχνης και συμμετέχουν σε μια προοδευτική συλλογική κριτική. Ωστόσο, οι ιδεολόγοι των Δικαιωμάτων Πνευματικής Ιδιοκτησίας ορίζουν τον κολεκτιβισμό μόνο με την αρνητική μορφή του, έναντι της οποίας ο Μπένγιαμιν προειδοποίησε, στο ίδιο άρθρο, στις απαρχές του φασισμού. Σήμερα, υπάρχουν όλο και περισσότερες ενδείξεις ότι η συλλογική νοημοσύνη μάς κάνει αφηρημένους εξεταστές, ερασιτέχνες κριτικούς, αυτοδίδακτους εφευρέτες, μη ειδικευμένους δημοσιογράφους, μαθητευόμενους της πληροφορίας-παραγωγής, και επομένως εγκληματίες σύμφωνα με το σύγχρονο δικονομικό σύστημα.


Ο Ουμπέρτο Έκο μας υπενθυμίζει πως ποτέ στην ιστορία του πολιτισμού κάτι καινούργιο δεν σκότωσε κάτι άλλο: το άλλαξε μόνο βαθιά (304). Συζητώντας για την τεχνολογία της ραδιοφωνικής εκπομπής, ο Μπένγιαμιν υποστηρίζει ότι “η συνεχής αποτυχία αυτού του θεσμού έγκειται στο γεγονός ότι διαιωνίζει τον βασικό διαχωρισμό ανάμεσα στους επαγγγελματίες και το κοινό, έναν διαχωρισμό που βρίσκεται σε αντίθεση με την τεχνολογική του βάση” (On Radio 543).[8] Αντί να λειτουργεί σε συμφωνία με την έμφυτη επαναστατική δυνατότητά του, το ραδιόφωνο ανακτά τη “νοοτροπία του καταναλωτή” που εκπροσωπείται από το “κλείσιμο” (On Radio 543). Σήμερα όμως, η επαναστατική δυνατότητα του ραδιοφώνου αναβιώνει χάρη στις ψηφιακές τεχνολογίες που επιτρέπουν στον καθένα να έχει την εκπομπή του (της). Με άλλα λόγια, η φύση του Ίντερνετ αλλάζει τη φύση του ραδιοφώνου προς το καλύτερο. Παραμένει όμως ο κίνδυνος ότι εκτός και αν μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τις κατεστημένες αντιλήψεις για το άτομο, την ιδιότητα του συγγραφέα και την ιδιοκτησία, το Ίντερνετ δεν θα λειτουργήσει σύμφωνα με την τεχνολογική βάση του και αντίθετα θα ενισχύσει τις μυθοποιημένες και αντιδραστικές έννοιες που περιορίζουν την απεριόριστη κοινωνική και ατομική δημιουργικότητα.


Σημειώσεις

[1] – Στον Επίλογο του τόμου The Future of the Book ( Το Μέλλον του Βιβλίου), ο Έκο γράφει: Μπορούμε να διανοηθούμε υπερκείμενα, που είναι απεριόριστα και απέραντα. Κάθε χρήστης μπορεί να προσθέσει κάτι και μπορείτε να φτιάξετε μια ιστορία χωρίς τέλος. Σε αυτό το σημείο, φυσικά, η κλασική έννοια της ιδιότητας του συγγραφέα εξαφανίζεται κι έχουμε έναν νέο τρόπο να πραγματοποιήσουμε ελεύθερη δημιουργικότητα (303)

[2] Στο “A Small History of Photography” (Μια Μικρή Ιστορία της Φωτογραφίας) , ο Μπένγιαμιν ορίζει την αύρα ως ʺπαράξενο κύμα χώρου και χρόνου: μοναδική εμφάνιση ή φαινομενικότητα απόστασης, ανεξάρτητα από το πόσο κοντά μπορεί να είναι το αντικείμενοʺ. ( Walter Benjamin, “A Small History of Photography”, One Way Street, Edmund Jephcott & Kingsley Shorter, London: NLB, 1979, 250.

[3] Αυτός είναι ο λόγος που ο Μπένγιαμιν χρησιμοποιεί τις πρωτοποριακές ταινίες του Ρώσου κινηματογραφιστή Dziga Vertov ως παραδείγματα στη μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης στην Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής) Η ταινία του Vertov, Man with the Movie Camera (Ο Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Κάμερα) για παράδειγμα, αφηγείται μια μέρα από τη ζωή μιας μητρόπολης ενώ ταυτόχρονα αφηγείται τη διαδικασία της κινηματογράφησης και της υποδοχής από το κοινό μετά.

[4] Μια από τις θεωρητικές αρχές του Μαρξ αναφέρεται στα Χειρόγραφα του 1844: “Είναι πάνω από όλα αναγκαίο να αποφευχθεί για άλλη μια φορά η καθιέρωση της ‘κοινωνίας’ ως αφαίρεση υπεράνω και εναντίον του ατόμου. Το άτομο είναι το κοινωνικό ον”.( Karl Marx, “Economic and Philosophical Manuscripts”, Early Writings, ed. Lucio Coletti. Harmondsworth : Penguin Books, 1975, 350).

[5] Ο Μαρξ ορίζει τη συλλογική νοημοσύνη ως άμεση δύναμη παραγωγής:

Η ανάπτυξη του σταθερού κεφαλαίου δείχνει σε ποιο βαθμό η γενική κοινωνική γνώση έχει γίνει άμεση δύναμη παραγωγής και, επομένως, σε ποιό βαθμό οι συνθήκες της διαδικασίας της ίδιας της κοινωνικής ζωής έχουν περιέλθει υπό τον έλεγχο της συλλογικής νοημοσύνης. (Karl Marx. Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy. New York: Penguin Books, 1993, 706).


Στην ρηξικέλευθη μελέτη του για το Grunrisse του Μαρξ, ο Αντόνιο Νέγκρι ακολουθεί αυτή τη μαρξιστική αρχή:

Ολότητα κοινωνικής εργασίας {….} η εργασία που διατηρεί την αξία του κεφαλαίου όπως και αυτή που εμπλουτίζεται με τη συνεργασία μεγάλων μαζών, η εργασία που ακολουθεί την επιστημονική δυναμική της κοινωνίας όπως και αυτή που προκύπτει από την απλή αύξηση του πληθυσμού ( Antonio Negri. Marx Beyond Marx: Lessons on Grundrisse. New York: Autonomedia, 1991, 87).

[6] Βλέπε για παράδειγμα: τη μελέτη του Paolo Virno, “General Intellect” ( Συλλογική Νοημοσύνη) και του Maurizio Lazzarato, “Immaterial Labor” (Άυλη Εργασία).

[7] Το πρώτο Hacker Manifesto με την υπογραφή The Mentor, το 1986 δηλώνει: ʺΕπιζητούμε τη γνώση…και μας αποκαλείτε εγκληματίες…Κατασκευάζετε ατομικές βόμβες, διεξάγετε πολέμους, δολοφονείτε, εξαπατείτε και μας λέτε ψέμματα και επιχειρείτε να μας κάνετε να πιστέψουμε πως είναι για το καλό μας, και παρόλα αυτά εμείς είμαστε οι εγκληματίες. Ναι, είμαι εγκληματίας. Έγκλημά μου είναι η περιέργειαʺ.

[8] Η έμφαση δική μου.


Αναφορές

Benjamin, Walter. “The Newspaper.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “Reflections on Radio.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction.” Illuminations. Ed. Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 1985.

Eco, Umberto. “Afterword.” The Future of the Book. Berkeley: University of California Press, 1996.

Foucault, Michel. “What is an Author?” The Foucault Reader. ed. Paul Rabinow. New York: Vintage, 1984.

Kakutani, Michiko. “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism,” The New York Times. January 14, 2010.

Lanier, Jaron. You’re Not a Gadget: A Manifesto. New York: Alfred A. Knopf, 2010.

Μολονότι η πειρατεία στη θάλασσα είναι ένα αρχαίο φαινόμενο που υπάρχει ανέκαθεν, η πρόσφατη έκρηξη της πειρατείας των Σομαλών είναι αξιοσημείωτη για την κλίμακά της και τη χρήση περίπλοκου οπλισμού και τεχνολογίας. Οι Σομαλοί πειρατές κρατούν ομήρους 400 ναυτικούς και περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι υπέγραψαν μια διαμαρτυρία και κάλεσαν τη Διεθνή Ναυτική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών να ζητήσει από τις κυβερνήσεις να αναλάβουν ισχυρότερη δράση κατά της πειρατείας στον Κόλπο του Άντεν και τον περιβάλλοντα Ινδικό Ωκεανό.


Υπό την πίεση να βάλουν τέλος στην πειρατεία, οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν ένα τρομακτικό έργο. Το ΝΑΤΟ, η ΕΕ και ένας τρίτος διεθνής συνασπισμός, οι Συνδυασμένες Ναυτικές Δυνάμεις, κάνουν ναυτικές περιπολίες στον Αναγνωρισμένο Διεθνώς Διάδρομο Διέλευσης στον Κόλπο του Άντεν. Οι οργανώσεις των εφοπλιστών ακολουθούν πολιτικές καλής πρακτικής κατά της πειρατείας, επιχειρώντας να προβλέψουν τι πρέπει να γίνει σε περίπτωση επίθεσης. Στις Φιλιππίνες, τη χώρα που παρέχει τον μεγαλύτερο αριθμό ναυτικών, η κυβέρνηση έχει καταστήσει υποχρεωτική την αντι-πειρατική εκπαίδευση. Στο μεταξύ, διεξάγεται μια συζήτηση για τα σχετικά πλεονεκτήματα και τους κινδύνους της ένοπλης ασφάλειας στα πλοία. Ενάντια στην πλειοψηφία των ενώσεων, των εφοπλιστών και των κυβερνήσεων, η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών προωθεί την παρουσία ένοπλων φρουρών στα πλοία και επιθυμεί διακαώς να απαγορεύσει στους εφοπλιστές να καταβάλλουν λύτρα στους πειρατές. Τα ασφάλιστρα των εφοπλιστών έχουν αυξηθεί για να καλύπτουν τα κόστη των λύτρων, που οι ασφαλιστές πληρώνουν μόνο σε περίπτωση που ένα πλοίο κρατείται επί έξι μήνες, παρατείνοντας έτσι τη δοκιμασία των ναυτικών που κρατούνται όμηροι. Το θέμα της πειρατείας γενικά και οι συζητήσεις για την καταβολή λύτρων ειδικότερα, δείχνουν την απουσία κάποιου θεσμού ή οργάνωσης που να αναλαμβάνει την πλήρη ευθύνη για την ευημερία των ναυτικών: εάν απαγορευτεί στους ιδιοκτήτες να πληρώνουν λύτρα και οι κυβερνήσεις δεν διαπραγματεύονται με εκείνους που κρατούν ομήρους, τι θα απογίνουν οι ναυτικοί που κρατούνται όμηροι;


Οι ναυτικές ενώσεις, που θεωρείται ότι παίζουν μεγάλο ρόλο στην ευημερία των ναυτικών, δεν είναι αναγκαστικά ικανές να φροντίζουν τα μέλη τους που πέφτουν θύματα πειρατείας, καθώς η περίοδος που μπορούν να είναι μέλη είναι λίγο μεγαλύτερη από το διάστημα των βραχυπρόθεσμων συμβάσεών τους. Με δυο λόγια, τα μέλη των ναυτικών οργανώσεων είναι από τις πιο κατακερματισμένες και ετερογενείς εργατικές δυνάμεις. Ωστόσο, οι ενώσεις χρησιμοποίησαν την πειρατεία για να ενισχύσουν την εκστρατεία τους κατά των πλοίων με ʺσημαίες ευκαιρίαςʺ: την πρακτική καταγραφής ενός πλοίου σε άλλο κράτος από εκείνο του ιδιοκτήτη του, η οποία απορρέει από τη βούληση των ιδιοκτητών να αποφύγουν τις εργασιακές ρυθμίσεις της χώρας τους και να εκμεταλλευθούν τη φτηνή εργατική δύναμη από την Ασία και την Ανατολική Ευρώπη. Η διεθνής ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων (International Transport Workers’ Federation – ITF) γνωρίζει ότι τα πλοία που είναι πιο ευάλωτα στην πειρατεία- επειδή είναι αργά, έχουν χαμηλό κατάστρωμα και δεν είναι πολύ επανδρωμένα- είναι πιο πιθανό να έχουν καταγραφεί ως σημαίες ευκαιρίας. “Γι’ αυτό προσπαθούμε να προσχωρήσουν στην ITF ή στις συλλογικές συμβάσεις….διαφορετικά δεν θα υπάρχει κανείς να υποστηρίξει τους ναυτικούς…”[1]


Συνοψίζοντας τις παραπάνω αντιδράσεις μπορούμε να πούμε πως το παγκόσμιο θαλάσσιο εμπόριο συνεχίζεται και οι επιθέσεις των πειρατών δεν καλύπτονται επαρκώς από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ενώ αυτό που αποκαλείται αυξανόμενη θεσμοποίηση της πειρατείας- περιλαμβανομένων των νέων επιχειρηματικών ευκαιριών σε ό, τι αφορά τη διαπραγμάτευση για τους ομήρους και τη διαχείριση της πειρατείας- δεν αποσπά παρά ελάχιστη προσοχή. Αντίθετα, η πειρατεία ελκύει τους μελετητές ως μια αφαίρεση που τους δίνει την ευκαιρία να σκεφτούν για το κράτος, την αγορά και την νοεφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, και η μελέτη της πειρατείας τείνει να υποπέσει σε δυο διαφορετικές σχολές σκέψης. Η πρώτη περιγράφει την πειρατεία ως απόδραση από το κράτος και διατάραξη για την αγορά, που σχηματίζει πρωτόγονες ουτοπίες διαταξικής, φυλετικής και εθνικής αλληλεγγύης με εναλλακτικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης (π.χ. Lamborn Wilson 1995, Linebaugh and Rediker 2000). Αντίθετα, μελετητές όπως ο Lopez Nadal (2003) αναδεικνύουν την πειρατεία μάλλον ως προσωρινή τακτική που περιέρχεται στην υπηρεσία του κεφαλαίου, παρά ως ριζική εναλλακτική ταυτότητα ή απόρριψη της αποικιοκρατικής ιδεολογίας και των συνθηκών παραγωγής. Εάν η φορολόγηση, για παράδειγμα, καθιστά το νόμιμο εμπόριο μη επικερδές, τότε ιστορικά κάποιοι έμποροι στρέφονται στην πειρατεία, όταν τα εν δυνάμει κέρδη είναι μεγαλύτερα από τους κινδύνους. Από αυτή την άποψη, η πειρατεία αντισταθμίζει ένα υπερ-ρυθμιστικό κράτος ή τα ελλείμματα της επίσημης αγοράς: “εάν οι πειρατές ενσαρκώνουν ή διαδίδουν κάποια ιδεολογία, αυτή βρίσκεται πιο κοντά σε έναν avant la lettre νεοφιλελευθερισμό παρά σε έναν πρωτόγονο κομμουνισμό, πρόδρομο εξέγερσης, ή ένα ουτοπικό μέλλον” ( Beasley-Murray 2006).[2] Και οι δυο αυτές προσεγγίσεις δίνουν έμφαση στη θέση των πειρατών ως εσωτερική ή εξωτερική σε σχέση με τις συνδυασμένες λογικές του κράτους και της αγοράς. Αυτή η έμφαση που δίνεται στη δομή παραβλέπει την εναλλακτική προσέγγιση που τονίζει τις ιστορικές και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες της πειρατείας και τον ρόλο της στην καθημερινή ζωή, που είναι κι ο στόχος αυτού του αφιερώματος. Από την ώρα που οι Φιλιππίνοι κινδυνεύουν περισσότερο από την πειρατεία των Σομαλών (καθώς οι Φιλιππίνες κυριαρχούν σε εργατική δύναμη στη ναυτιλία), αξίζει να εξετάσουμε πώς επηρεάζει η πειρατεία τη διαμόρφωση και αντίληψη του έθνους των Φιλιππίνων και την υποκειμενική ζωή των πολιτών του.


Η πειρατική υπηκοότητα


Μολονότι η ακμή της τοποθετείται στο τέλος του δέκατου όγδοου με αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, η πειρατεία στη θάλασσα έχει μακρά ιστορία στο αρχιπέλαγος της Νοτιοανατολικής Ασίας που χρονολογείται τουλάχιστον από τον πέμπτο αιώνα.[3] Σε περιοχές όπως το αρχιπέλαγος Σούλου και το Στενό της Μαλάκα, η κυριαρχία σε σημαντικούς πλωτούς διαύλους προώθησε τον πολιτικό έλεγχο και η χρήση της πειρατικής βίας υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση του κράτους ( Eklof 2006:13). Κατά τη διάρκεια του αγώνα της ανεξαρτησίας από την Ισπανία που διεξήγαγαν οι Φιλιππίνες στη δεκαετία του 1980, η πειρατική εικονογραφία του κρανίου και των διασταυρωμένων οστών αποτέλεσε μέρος μιας από τις σημαίες του επαναστατικού κινήματος. Επίσης, από την ισπανική λέξη για τον πειρατή, κλέφτη ή λαθρέμπορο -filibustero προέρχεται ο όρος El Filibusterismo που αποτέλεσε τον τίτλο του δεύτερου από τα δυο διάσημα αντι-αποικιοκρατικά κείμενα του Φιλιππίνου επαναστάτη και εθνικού ήρωα, José Rizal , που παραμένουν υποχρεωτική ανάγνωση για τους μαθητές γυμνασίου σε όλη τη χώρα ( βλ. Rafael 2006: 40-43). Η πειρατική εικονογραφία συναντάται και σε άλλες απεικονίσεις των Φιλιππίνων. Οι μύθοι ότι ένας θησαυρός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι θαμμένος παντού στο αρχιπέλαγος έχουν πυροδοτήσει μια σφύζουσα βιομηχανία για το κυνήγι του θησαυρού, στην οποία περιλαμβάνονται αρκετοί απατεώνες και τουρίστες ανιχνευτές μετάλλων. Αλλά και η οικολογία των Φιλιππίνων, που περιλαμβάνουν περισσότερα από 7.000 τροπικά νησιά, προσφέρεται για μια τουριστική βιομηχανία, που αντλεί από την πειρατική ιστορία Το Νησί των Θησαυρών του Robert Louis Stevenson τις ονομασίες πολλών τουριστικών θερέτρων.

Η σημαία του Llanera (1896), από το όνομα του στρατηγού Mariano Llanera of Cabiao, Nueva Ecija, που είχε τη φήμη γενναίου και ριψοκίνδυνου αγωνιστή στο επαναστατικό κίνημα Katipunan.


Με δυο λόγια, η πειρατεία έπαιξε ρόλο στη διαμόρφωση του κράτους των Φιλιππίνων, αλλά και στην επαναστατική και μετα-αποικιοκρατική ταυτότητά του και τον τρόπο που προβάλλεται ως τουριστικός προορισμός στον κόσμο. Πράγματι, μετά την αμερικανική κατοχή του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα, οι Φιλιππίνες θεωρήθηκαν ως έθνος- κράτος βασισμένο στη γη, που η παραδοσιακή πειρατεία και ναυτιλία δεν αποτελούσαν μέρος της λογικής του. Με περιπόλους κατά της πειρατείας και τις αιματηρές εκστρατείες “ειρήνευσης”, μεταξύ 1903-13, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατάφεραν να ελέγξουν τις νότιες Φιλιππίνες και να εγκαθιδρύσουν το νόμο και την τάξη στις νότιες θάλασσες ( (Εklof, 2006:12). Μόνο όταν οι αποικιοκρατικές δυνάμεις ελευθέρωσαν τη θάλασσα από την πειρατεία καθιστώντας την έναν φιλελευθεροποιημένο χώρο εμπορίου, έγινε το αρχιπέλαγος των Φιλιππίνων ένα εδαφοποιημένο έθνος -κράτος με την ευρωπαϊκή έννοια. Ενώ η πολιτική εξουσία τόσο στο προμοντέρνο αρχιπέλαγος όσο και στο έθνος- κράτος ευρωπαϊκού τύπου βασιζόταν σε τελική ανάλυση στον εξαναγκασμό, με τις εξελίξεις αυτές ευθυγραμμίστηκε περισσότερο με μια συγκεκριμένη επικράτεια στη γη παρά με προσωπικες σχέσεις που εκτείνονται τόσο στη γη όσο και στη θάλασσα (Eklof, 2006: 13). Ωστόσο, σε αντίθεση με τη γειτονική Ινδονησία, όπου το κράτος χρησιμοποίησε την οικολογία του αρχιπελάγους της χώρας για να ενισχύσει την εθνική ταυτότητα (Boellstorff 2005: 189-95), οι Φιλιππίνοι παραμένουν διχασμένοι από ισχυρές τοπικές πίστεις και ταυτότητες. Ειδικότερα, το μουσουλμανικό αποσχιστικό κίνημα στο νότο δείχνει την ενεργή αποτυχία του κράτους να ενσωματώσει τον ναυτικό λαό της προμοντέρνας εποχής στο σύγχρονο κράτος. Οι πειρατές των μίντια που παρέχουν τα υλικά αγαθά που χρησιμοποιούνται από κάθε Φιλιππίνο που επιδιώκει να ανέλθει, προέρχονται από τις άλλοτε ναυτικές μουσουλμανικές κοινότητες. “Ποιος στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής;” αναρωτιέται ο Tolentino (2009 : 2) στη μελέτη του για την πειρατεία στη θάλασσα και στα μίντια στις Φιλιππίνες, στην οποία υποστηρίζει ότι στην προσπάθειά του να ρυθμίσει την πειρατεία στα μίντια, το κράτος των Φιλιππίνων επιχειρεί επίσης να περιθωριοποιήσει τους Φιλιππίνους μουσουλμάνους και να ρυθμίσει τις ταυτότητές τους (οπ.π.: 4). Τα πειρατικά λειτουργικά συστήματα, DVDs, VCDs, βιβλία και άρθρα εφημερίδων είναι εύκολα διαθέσιμα και χρησιμοποιούνται τόσο ευρέως που:

….δεν θεωρούνται πλέον ως παραβιάσεις στη διάδοσή τους στην καθημερινότητα. Συνδέονται με τη φύση και τον ορισμό της μεσαίας τάξης στις Φιλιππίνες: τεχνολογία και φίρμες, ακόμη και όταν υπάρχει περιορισμένο οικονομικό προφίλ, υποστηρίζουν την εμπειρία της μεσαίας τάξης. Ποιος λοπόν στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής; Θέλοντας να γίνει μεσαία τάξη με όλες τις πολυτέλειες της ζωής της μεσαίας τάξης (συμπεριλαμβανομένης της εναλλακτικής μουσικής, των ταινιών τέχνης, των ταινιών καλτ, των ντοκυμαντέρ, των κλασσικών ταινιών, των παιχνιδιών), η μεσαία τάξη της χώρας δεν θα είχε τη δυνατότητα να αποκτήσει αυτά τα χαρακτηριστικά εάν δεν υπήρχε η πειρατεία στα μίντια (μεταξύ άλλων) (οπ.π.)


Το άρθρο του Tolentino δείχνει πώς η μορφή του πειρατή, μολονότι περιθωριακή και αποσταθεροποιητική για το κράτος, αναδιαμορφώνεται ταυτόχρονα ενεργά στην υπηρεσία της μεταβαλλόμενης ατζέντας του κράτους. Με την ιστορική συνεισφορά της στη διαμόρφωση του κράτους και τη μετα-αποικιακή ταυτότητα, η μορφή του πειρατή που περιγράφει ο Tolentino καραδοκεί στην καθημερινή ζωή των Φιλιππίνων, στο κοινό όραμά τους για τη μεσαία τάξη και, μαζί, στην οικονομική ανάπτυξη του κράτους.


Πρέπει να κάνουμε έναν παραλληλισμό ανάμεσα στον Φιλιππίνο μουσουλμάνο πειρατή των μίντια και τις ναυτικές ενώσεις. Στο πλαίσιο ενός αδύναμου κράτους, οι ναυτικές ενώσεις που ιδρύθηκαν σε μεγάλο βαθμό χάρη στις σημαντικές συνεισφορές των εφοπλιστών προκειμένου να υπογραφούν συλλογικές συμβάσεις, παρέχουν εκτεταμένες υπηρεσίες πρόνοιας στις οικογένειες των ναυτικών. Ένας εφοπλιστής που έχει υπογράψει συλλογική σύμβαση έχει λιγότερες πιθανότητες να αντιμετωπίσει απρόσφορες και δαπανηρές καθυστερήσεις, εξαιτίας ελέγχων από τις ενώσεις στα λιμάνια. Το έγγραφο της σύμβασης μπορεί να συγκριθεί με το πορτογαλικό cartaze του δέκατου έκτου αιώνα- ένα πιστοποιητικό ασφαλούς διέλευσης που οι τοπικοί έμποροι υποχρεώνονταν να αγοράσουν για να μην λεηλατηθούν από τα πορτογαλικά πλοία στον Ινδικό Ωκεανό (Eklof 2006: 7). Δεν είναι λοιπόν περίεργο που κάποιοι εφοπλιστές σε μια στιγμή κυνισμού έχουν περιγράψει την διεθνή ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων που διεξάγει τη συλλογική διαπραγμάτευση, ως πειρατές. Συνδέουν έτσι τις ναυτικές ενώσεις με γηγενείς αρχηγούς στη Νοτιοανατολική Ασία που ο έλεγχος των πλωτών διαύλων τούς επέτρεψε να μαζέψουν φόρους υποτέλειας που προώθησαν την πολιτική δύναμή τους και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του κράτους. Οι ενώσεις που παρέχουν στις Φιλιππίνες υπηρεσίες πρόνοιας χρηματοδοτημένες από τους ιδιοκτήτες, αντισταθμίζουν κάπως την περιορισμένη πρόνοια που παρέχει το ίδιο το κράτος των Φιλιππίνων.

αφίσα του ITF που δείχνει τα χρησιμοποιεί την πειρατική εικόνα του κρανίου με τα δύο χιαστί οστά


Συμπέρασμα


Τα διάφορα παραδείγματα για τη θέση της πειρατείας στην ιστορία των Φιλιππίνων, σε σχέση με τη δομή και την απεικόνισή της, δεν έχουν στόχο να αναιρέσουν τον τρόμο και την απειλή της πειρατείας ή να υπονοήσουν ότι η πειρατεία είναι εποικοδομητική. Η μορφή του Φιλιππίνου μουσουλμάνου πειρατή θεωρήθηκε πάντα από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και από το κράτος των Φιλιππίνων, μετά την ανεξαρτησία, ως παραβατική και αποσταθεροποιτική. Θέλω απλώς να τονίσω ότι η πειρατεία κατέχει πολλαπλές και μεταβαλλόμενες θέσεις απέναντι στο κράτος και την αγορά, που έχουν να κάνουν με το πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο. Η προσπάθειά μου είναι να τοποθετήσω τις “πειρατικές μελέτες” πέρα από τη διχοτομία του μέσα/έξω κράτος-και-αγορά, την οποία ο Beasley-Murray, μεταξύ άλλων, περιέγραψε τόσο καλά. Αυτή η πιο τοπικιστική προσέγγιση έχει να κάνει λιγότερο με ορισμούς και αφαιρέσεις της πειρατείας και περισσότερο με την επίδραση των διαφόρων μορφών της στις καθημερινές ζωές, όπως και με το τι αποκαλύπτει για τις παγκόσμιες ανισότητες. Η σημερινή αποτυχία των κυβερνήσεων και της βιομηχανίας να εξασφαλίσει την ευημερία των ναυτικών στην γραμμή του πυρός της σομαλικής πειρατείας, δείχνει πόσο ευάλωτο είναι αυτό το ευέλικτο, διεθνικό εργατικό δυναμικό. Αποτελεί σκληρή ειρωνεία που οι Φιλιππίνοι, ένα έθνος πειρατών, βρίσκονται στη γραμμή του πυρός αυτής της πιο πρόσφατης μορφής πειρατείας, η οποία θεωρείται η πιο βίαιη.



Σημειώσεις

[1] Kirsch 2010: 15, ο οποίος παραθέτει τον John Bainbridge από το ITF.

[2] Βλ. Beasley-Murray (2006) για μία πληρέστερη ανάλυση των 2 σχολών σκέψης των ‘σπουδών για την πειρατεία.

[3] Ο χρόνος της πρώτης ιστορικής καταγραφής της πειρατείας στη Νοτιοανατολική Ασία από τον Κινέζο βουδιστή καλόγερο Faxian ή Fa-hsien (1956).


Αναφορές

- Beasley-Murray, J. (2006) ‘Piracy and imperial bureaucracy’, unpublished conference paper, The Canadian Sociology and Anthropology Association Annual Meeting, York University, Toronto, Μάιος.

- T. Boellstorff (2005), The Gay Archipelago: Sexuality and Nation in Indonesia, Princeton University Press, Princeton.

- Lamborn Wilson, P. (1995) Pirate Utopias: Moorish Corsairs and European Renegadoes, Brooklyn, New York: Autonomedia.

- Eklof, S. (2006) Pirates in Paradise: A Modern History of Southeast Asia’s Maritime Marauders, Copenhagen: Nordic Institute of Asian Studies.

- Fa-hsien (1956) The Travels of Fa-hsien (399-414 A.D.), or Record of the Buddhist Kingdoms, Re-translated by H. A. Giles London: Routledge and Kegan Paul.

- Kirsch, B. (2010) ‘Seafarers pay the price: who is looking after the seafarers affected by piract’, ITF Seafarers’ Bulletin, January, London: ITF.

- Linebaugh, P. and Rediker, M. (2000) The Many-Headed Hydra: The Hidden History of the Revolutionary Atlantic, London: Verso.

- López Nadal, G. (2001) ‘Corsairing as a commercial system: the edges of legitimate trade’, Bandits at Sea: a Pirates Reader, C. Pennell (ed), New York: New York University Press.

- Rafael, V. (2006) The Promise of the Foreign: Nationalism and the Technics of Translation in the Spanish Philippines, Pasig City, Metro Manila: Anvil.

- Tolentino, R. (2009) ‘Piracy regulation and the Filipino’s historical response to globalisation’, Social Science Diliman, Vol 5, Nos. 1-2, pp 1-25.

Η τρέχουσα χρηματο-πιστωτική κρίση έχει δημιούργησε την ανάγκη για επιστροφή στην «πραγματική οικονομία» σαν αντίθεση προς την χρηματοοικονομική (πλασματική) οικονομία. Ο Brett Neilson μας δείχνει ότι αυτή η τάση δεν είναι κάτι καινούριο: μέσω της ανάλυσης των πρόσφατων αλλαγών στην ίδια την άσκηση της καπιταλιστικής συσσώρευσης διαλύει κάθε φαντασίωση για επίλυση της κρίσης με την επιστροφή στη βιομηχανία.


Υπάρχει μια αποκρυφιστική ιστορία για την κινέζικη λέξη 危机 (wēi jī) που σημαίνει κρίση. Συνδυάζοντας τα λογοτεχνικά είδη των βιβλίων αυτοβοήθειας στις επιχειρήσεις και τα Ανατολικά σε σχέση με τις τρέχουσες γεωπολιτικές μεταβολές, κυκλοφορεί ο μύθος πως η λέξη αποτελείται από δυο συνθετικά που αντίστοιχα σημαίνουν κίνδυνος (wēi) και ευκαιρία (jī). Ενώ οι Σινολόγοι έχουν απορρίψει αυτό το μύθο, η ιστορία παρόλα αυτά απηχεί και στους ταξιδιώτες της θέσης μπίζνες που ελπίζουν να εξαργυρώσουν την τρέχουσα οικονομική αναταραχή και αυτούς τους αριστερίζοντες που πιστεύουν πως κάθε ανακοίνωση μιας κρίσης θα επηρεάσει τις πιθανότητες ριζοσπαστικής πολιτικής αλλαγής. Από την ύφεση του Αυγούστου του 2007, βρίθουν οι εξαγγελίες για το τέλος του ενός και του άλλου: το τέλος του νεοφιλελευθερισμού, το τέλος της συλλογικής ασωτίας, το τέλος της μετα ψυχροπολεμικής εποχής, το τέλος της Δύσης, και σε κάποιες εκδοχές, ακόμη και το τέλος του καπιταλισμού.


Αυτές οι βιαστικές κρίσεις είναι όλες υπερβολικά πρόωρες και τελεολογικές. Καθώς το πολυδαίδαλο της κινέζικης γλώσσας δεν συνδέεται απαραίτητα με τις τρέχουσες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες, αξίζει να ωθήσουμε αυτό το επιχείρημα λίγο πιο πέρα. Όπως εξηγεί ο Victor H. Mair στο pinyin.info, κίνδυνος + ευκαιρία ≠ κρίση. Σύμφωνα με τον Mair, το κομμάτι της κινέζικης λέξης που χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει (机 ή jī) υπονοεί σε αυτά τα συμφραζόμενα «εναρκτήρια στιγμή» ή «αποφασιστικό σημείο». Μόνο του υποδεικνύει «ευστροφία» ή «επινοητικότητα» ή «μηχανή, συσκευή». Η κρίση μπορεί λοιπόν να είναι μια στιγμή κινδύνου, ένα σημείο απόφασης ή μια μηχανή που ξετυλίγει ακόμη πιο επικίνδυνες αλληλουχίες και συνδέσεις. Πράγματι, ένας από τους πιο επικίνδυνους συνδέσμους που διαιωνίζονται από αυτή τη μηχανή μπορεί να είναι ότι συνδέει την οικονομική αναταραχή με τον πολιτικό οπορτουνισμό. Τι νόημα έχει να επενδύουμε στην προσδοκία ότι ο καπιταλισμός ή ακόμη κι ο νεοφιλελευθερισμός, θα καταρρεύσουν; Η ελπίδα είναι τόσο ακατάλληλη σαν πολιτικό συναίσθημα όσο και η εκφορά του λόγου σαν εννοιολογική βάση για τον πολιτικό αγώνα. Ενώ η πρώτη ενθαρρύνει επιθυμίες για το μέλλον που αναστρέφουν τη νοσταλγία κι εμψυχώνουν την αδράνεια, η δεύτερη προϋποθέτει την απλή σύνδεση σαν υποκατάστατο της πολιτικής σχέσης. Η ρήξη της εκφοράς της κρίσης και της ελπίδας είναι ένα από τα πιο επείγοντα καθήκοντα αυτή τη στιγμή.


Αυτό δεν θα έπρεπε να αποτελεί λόγο για απαισιοδοξία. Η ανάγκη να εγκαταλείψουμε την απόλαυση είναι τόσο μικρή όσο κι αυτή που υπαγορεύει να πιστέψουμε ότι η ανησυχία μπορεί να κατασταλεί με τα ψώνια ή τις προσδοκίες για την επόμενη φούσκα. Αντί να κοιτάζουμε μόνο για συνδέσμους ή να αναζητούμε να ενώσουμε τις τελείες που αρθρώνουν αυτό ή το άλλο, υπάρχει μια ανάγκη να ερμηνεύσουμε πέρα από πλαίσια γεωγραφικά, ιστορικά ή πολιτικά. Σε κίνδυνο βρίσκεται όχι μια οικονομία σύνδεσης μεταξύ ξεχωριστών οντοτήτων αλλά ένα σύνθετο κίνημα με πολλαπλές κατευθύνσεις που είναι προσηλωμένο σε επικαλύψεις, διαθλάσεις κι εποχικές δυσαρμονίες. Σε ένα τέτοιο τέλμα από συγκλίσεις και αντιθέσεις, είναι δυνατόν να αποκτήσουμε μια αίσθηση για το πως δουλεύει η μηχανή της κρίσης. Μια τέτοια μηχανή δεν είναι μια τεχνική συσκευή που χρησιμοποιείται προς έναν ορισμένο σκοπό. Μάλλον κάνουν στροφές συνεχόμενα γύρω από τον εαυτό τους, ενεργοποιώντας ρυθμίσεις υποκειμενικοποίησης και κοινωνικοποίησης. Ο καπιταλισμός χρειάζεται την κρίση για ανανεωθεί. Γι’ αυτό η μηχανή του παρατάσσει συνδέσμους και όρια που μοιάζουν να ξεφεύγουν από τον έλεγχο και να μεταλλάσσουν την ίδια τους την αρμονία.


Πάρτε τον άξονα ΗΠΑ- Κίνα, που συνεχώς αναφέρεται σαν την πρώτη γραμμή πάνω στην οποία ισορροπεί η κρίση. Πάρα πολύ συχνά το σχέδιο, στρίψιμο, σπάσιμο και στροβίλισμα αυτής της γραμμής κρύβεται σε ένα πέπλο από δίπολα: Ανατολή/ Δύση, πίστωση/ χρέος, μέλλον/ παρόν, ανάδυση/ παρακμή, ολοκληρωτισμός/ δημοκρατία, παραγωγή/ κατανάλωση, αποταμίευση/ ασωτία … ευκαιρία/ κίνδυνος. Απόρροια αυτού είναι η φαντασίωση της διαχείρισης αυτής της δυάδας κι οπότε η υπερνίκηση αυτής της κρίσης, είτε μέσω μιας αναδρομικής ηθικής της πρόληψης ή μιας μελλοντικής προβολής της ανάρρωσης. Ποιος ξέρει τι θα είχε συμβεί αν οι Κινέζοι εργάτες ήταν καλύτερα πληρωμένοι ή υπήρχε λιγότερη στήριξη στους Αμερικάνους ομολόγους τους ως «καταναλωτές της έσχατης λύσης»; Ερωτήσεις σαν κι αυτή αφθονούν. Υπάρχει όμως κίνδυνος στην προσέγγιση εργατικών δυναμικών εσωτερικά ετερογενών και συνδεδεμένων σαν να μπορούσαν να ομογενοποιηθούν πλήρως σε εθνικούς συνασπισμούς, σε συσχετισμούς με τις συνολικές οικονομικές δυνάμεις που χειραγωγούνται από τις κεντρικές τράπεζες, και τότε μόνο να συσχετιστούν. Είτε τοποθετημένο σαν μια βάση για αλληλεγγύη ή σαν κίνητρο για ανταγωνισμό, υπάρχει μια στιγμή διαχωρισμού που σχεδόν αναπόφευκτα ανήκει στη δέσμευση της ελεύθερης ανταλλαγής ή του προστατευτισμού. Παρά το θόρυβο γύρω από αυτή τη διαίρεση, παρουσιάζει ένα αναλυτικό αδιέξοδο που δεν αφήνει το περιθώριο να συλλάβουμε τις ιστορικές εξελίξεις που μπορούν να ανακινηθούν από τις αλλαγές αυτές.


Δεν είναι κατά λάθος που αυτό το άρθρο ξεκινάει με μια ιστορία για τη μετάφραση. Η μετάφραση συχνά γίνεται κατανοητή ως μια γέφυρα που ενώνει τους πολιτισμούς. Όμως μπορεί να γίνει και εργαλείο διαχωρισμού και χάραξης συνόρων, που υποθέτει τη μεταφορά ενός μηνύματος από τη μια πλευρά στην άλλη, και, κάνοντας αυτό, προϋποθέτει την ύπαρξη δυο ξεχωριστών και διαφορετικών ενοτήτων. Επιπλέον, η μετάφραση είναι ένας από τους βασικούς τρόπους λειτουργίας του παγκόσμιου κεφαλαίου. Καθημερινά το κεφάλαιο πρέπει να μεταφράζει την κίνηση και τη συνεργασία ζωντανών σωμάτων σε «ομογενή και κενό χρόνο» της αιχμαλώτισης της αξίας. Σήμερα το οικονομικό σύστημα είναι το πιο εξελιγμένο μηχάνημα για να επιτευχθεί αυτή η σύλληψη. Αξίζει να θυμηθούμε ότι, για τον Μαρξ, μια τέτοια αιχμαλώτιση περιλαμβάνει τη διαδικασία της αφαίρεσης. Μόνο όταν αφαιρείται η εργασία γίνεται μετρήσιμη. Υπάρχει πάντα ο πειρασμός σε στιγμές οικονομικής αναταραχής, όταν η ακαταλληλότητα ενός τέτοιου μέτρου γίνεται έκδηλη, να ψάξουμε για το συγκεκριμένο – να ξεφλουδίσουμε τα στρώματα της αφαίρεσης σαν να επρόκειτο για στρεψοδικία. Πίσω από αυτό κρύβεται η αναζήτηση για την «πραγματική οικονομία» ή ένα όνειρο για την επανάκτηση κάποτε της εργασίας στην οποία η αξία που παράγει δεν μπορεί ούτε να αφαιρεθεί ούτε να ανταλλαχθεί.


Για να βγάλουμε νόημα από αυτή την τάση χρειάζεται να μεταφράσουμε στο βάθος των ιστορικών περιόδων, αν όχι τα διαφορετικά επεισόδια οικονομικών κρίσεων. Παράγωγα, μετοχές, ο ατομικός καπιταλιστής – όλα αυτά εκπροσωπούν διαφορετικούς βαθμούς διαχωρισμού από την ιδιοκτησία που εισάγουν νέα στρώματα ρευστότητας στις κοινωνικές σχέσεις του καπιταλισμού. Όταν η μηχανή της κρίσης αρχίζει να ξετυλίγει τα επικίνδυνα μέτρα της, υπάρχει μια ροπή να κατηγορούμε ή να συνηγορούμε υπέρ της απογύμνωσης του πιο πρόσφατου στρώματος της καπιταλιστικής οργάνωσης. Είτε στην τρέχουσα φρενίτιδα να αναγνωρίζουμε ενέργειες κατά της διακύμανσης των τιμών και πώλησης προς κάλυψη ως «εγκληματικές» ή την πολεμική κατά της «μετοχικής εταιρείας» της εποχή της οικονομικής κρίσης του 1857, υπάρχει μια λαχτάρα για πρακτικές ρύθμισης που υπόσχεται να στερεοποιήσει κάθε τι ρευστό. Πως θα καταλάβουμε εμείς αυτή την προθυμία να γειώσουμε την επιμονή της καπιταλιστικής κερδοσκοπίας, που συχνότερα αντηχεί σαν μια έκκληση προς την κρατική εξουσία ή στην φαντασίωση να εξαπλωθεί αυτή η δύναμη παγκοσμίως;


Αξίζει να θυμηθούμε ότι οι φυσιοκράτες θεμελίωσαν τη σύλληψη της παραγωγικής εργασίας κυριολεκτικά στη γη, στο πλαίσιο της γεωργίας. Γράφοντας στην Γαλλία του 18ου αιώνα, έστρεψαν τη διαμάχη για την προέλευση της υπεραξίας από τη σφαίρα της κυκλοφορίας στη σφαίρα της παραγωγής. Αυτή όμως ήταν μια τροπή που κατόρθωσαν μόνο στο στενό πεδίο της γεωργίας. Για τους φυσιοκράτες, η παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών ήταν απλά και μόνο η κατανάλωση της γεωργικής υπεραξίας. Όπως εξηγεί ο Mario Tronti στο Operai e capitale:

Ανακάλυψαν την υπεραξία σαν το περίσσευμα της παραγόμενης έναντι της καταναλισκόμενης αξίας χρήσης· κι αυτό είναι φανερό, πρώτα και κύρια, στη γεωργία, στην πρωτογενή παραγωγή – αυτός είναι ο κλάδος της παραγωγής που μπορούμε να φανταστούμε ως αυτόνομο, ως ανεξάρτητο από την κυκλοφορία και την ανταλλαγή. Αυτό οφείλεται στο ότι είναι στη γη, στην αγροτική παραγωγή, στο ότι ανακαλύπτουν την υπεραξία που παράγεται από την παραγωγική εργασία – η παραγωγική εργασία εδώ πάντα γίνεται πιο συγκεκριμένη, ορισμένη, όχι αφηρημένη εργασία, όχι εξουσία της εργασίας – κι έτσι η υπεραξία παρουσιάζεται σε δώρο της φύσης, της παραγωγικής δύναμης της φύσης. Η γεωργία γίνεται ο μόνος παραγωγικός κλάδος στον οποίο η παραγωγή του κεφαλαίου (δηλαδή, η παραγωγή της υπεραξίας) εκδηλώνεται ευθέως (173 –δική μου μετάφραση).


Είναι δυνατόν να διακρίνουμε παρόμοιες απόπειρες να γειωθεί η παραγωγή κεφαλαίου σε διαμάχες σχετικές με την τρέχουσα οικονομική κατάσταση. Σ’ αυτή την περίπτωση, το σχίσιμο δεν είναι μεταξύ της γεωργίας και της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών αλλά μάλλον στο πλαίσιο της πολυεθνικής και του νέου οικονομικού στρώματος παραγώγων. Το τελευταίο αντιμετωπίζεται σαν η απλή κατανάλωση του πλεονάσματος που δημιουργεί το πρώτο ή σαν σφαίρα κέρδους χωρίς συσσώρευση. Οπότε η εικόνα του παρασιτισμού αυξάνεται – για να μην πούμε για το θέμα της τοκογλυφίας που είναι εμφανές σε κάποιους λόγους για τη συμπεριφορά των τραπεζιτών ή την υποτιθέμενη Κινέζικη τάση προς συσσώρευση. Μαζί με αυτά είναι και οι νέοι ισχυρισμοί για την αξιοπρέπεια της δουλειάς – ούτε αφηρημένη εργασία ούτε δύναμη της εργασίας αλλά συγκεκριμένη εργασία ως «δώρο της φύσης», κι ως εκ τούτου προς κάθε άκρη και σκοπό ανάξια ανταμοιβής. Χωρίς να έχει σχέση με το κέρδος χωρίς συσσώρευση, ο σύγχρονος οικονομικός καπιταλισμός έχει φέρει μια αλλαγή στην ίδια την πρακτική της συσσώρευσης. Από την εποχή της ρήξης του Φορντισμού στις αρχές του 1970, υπήρχε μια τάση να περικυκλώσουν αυτές τις μορφές εργασίας που παραδοσιακά ξέφευγαν από την αφαίρεση μέσα στον παραγωγικό κύκλο. Το κεφαλαίο έκανε αποικίες όχι μόνο στη σφαίρα της παραγωγής αλλά και σ’ αυτήν της αναπαραγωγής – όχι μόνο οι μορφές της συναισθηματικής και σχεσιακής εργασίας που παραδοσιακά ανήκαν στο γυναικείο φύλο αλλά όλη η σειρά των επικοινωνιακών, γλωσσικών και συναισθηματικών ικανοτήτων που απαιτούνται για να συνεχίσουν τα πράγματα να δουλεύουν στον εργασιακό χώρο της εποχής μετά τον Φορντ. Ίσως θα ήταν ακριβέστερο να λέγαμε πως το φράγμα μεταξύ παραγωγικής και αναπαραγωγικής εργασίας έχει καταρριφθεί από το νέο καθεστώς συσσώρευσης που έχει εισέλθει τώρα σε κρίση.


Αλλά η κίνηση της αναπαραγωγικής εργασίας στη σφαίρα της παραγωγής δεν έχει συνοδευτεί από την αξιολόγησή του. Πιο συχνά, η εργασία των σχέσεων, του συναισθήματος ή της μετάφρασης μένει απλήρωτη. Το Google είναι ίσως το πιο εμφανές παράδειγμα εταιρείας της οποίας η υπεροχή έχει χτιστεί πάνω στην ελεύθερη εργασία – με τα αχνάρια των κλικ των χρηστών του διαδικτύου να θεωρούνται «δώρα της φύσης». Ένα τέτοιο «δώρο» είναι η βάση των νέων μορφών συσσώρευσης που είναι έκδηλες στην οικονομία της εξόρυξης πληροφοριών. Αυτή η κίνηση όμως για συσσώρευση που βασίζεται σε διαδικασίες σχεσιακής κι επικοινωνιακής εργασίας επίσης σημαίνει ότι η κρίση δεν μπορεί να αποτραπεί με την επιστροφή στη βιομηχανία – χτίζοντας γέφυρες και υποδομές ενώ περιμένουμε να γυρίσει ο οικονομικός κύκλος.


Η χρηματιστικοποίηση έχει αλλάξει αμετάκλητα τις πολιτικές της επιθυμίας, όπως ακριβώς και η παγκοσμιοποίηση έχει αλλάξει αμετάκλητα τις πολιτικές του χώρου και του χρόνου. Κανείς δεν ξέρει προς τα που θα στρίψει η μηχανή της κρίσης στην επόμενη φάση. Η απάντηση που θεωρεί ότι αυτή η πρόσφατη φάση του καπιταλισμού θα εισάγει σε κάτι καλύτερο από το νεοφιλελευθερισμό είναι εξίσου ακατάλληλη όσο και το συμπέρασμα ότι η ανάρρωση θα κατέβει σαν από μηχανής Θεός. Έχουμε αφεθεί στο να ζούμε στην αμφιβολία. Αλλά αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να έχουμε ελπίδες ή απόγνωση. Ένα από τα χειρότερα πράγματα της αβεβαιότητας είναι ο τρόπος που ενεργοποιεί επιτηδειότητα. Αυτό πρέπει να αποκηρυχθεί έντονα. Για να βγει νόημα από αυτή την κρίση δεν απαιτεί επιτηδειότητα αλλά συνεχή μετάφραση κατά μήκος των γεωγραφικών, ιστορικών και πολιτικών πλαισίων, που επίσης σημαίνει συνεχή αντιμετώπιση του δυσερμήνευτου. Αυτού του είδους η αντιμετώπιση απαιτεί μια πολύ διαφορετική ποικιλία μετάφρασης από ομογενοποιητική κατάληψη του κεφαλαίου. Βρίσκεται σε κίνδυνο η επινόηση νέων μορφών οικειότητας που συνδυάζουν το κοινό με το ξένο για τη δημιουργία υποκειμενικών και θεσμικών μορφών ικανών να διαπραγματευτούν την τρέχουσα μετάβαση. Οποιαδήποτε πολιτική κατάλληλη για την αβεβαιότητα της στιγμής οφείλει να εκτιμήσει αυτή τη δουλειά της μετάφρασης.


*Ευχαριστίες στην Αγγέλα Μητροπούλου για μια ημέρα συζήτησης από την οποία γεννήθηκαν ιδέες γι’ αυτό το άρθρο.

Η Kingsolver θεωρεί την ερώτηση για το αν, εν όψει της αυξανόμενης ύπαρξης χρεών, μπορεί να υπάρξει ένα κοινωνικό κίνημα στις ΗΠΑ παρόμοιο με το El Barzón, ένα κίνημα οφειλετών στο Μεξικό ιδιαίτερα ορατό κατά τη διάρκεια και ύστερα από τη νεοφιλελεύθερη οικονομική κρίση του 1994. Η σημασία του χρέους του Αμερικάνου καταναλωτή για την παγκόσμια οικονομία (με ισχυρό δυναμικό για οφειλέτες να το οργανώσουν, αν αναγνωριστεί αυτή η σπουδαιότητα) έγινε αισθητή στις ΗΠΑ λόγω της αυξανόμενης οικιακής παρακολούθησης και των συνδέσμων μεταξύ νεοφιλελεύθερης πολιτικής και νεοσυντηρητικής Χριστιανικής λογικής στην κυβερνητική διοίκηση. Από τότε που δημοσιεύτηκε αυτό το άρθρο για πρώτη φορά, οι ΗΠΑ βίωσαν – μαζί με πολλές άλλες χώρες – την πιστωτική κρίση που προβλέφθηκε σ’ αυτό το άρθρο.


Τον Δεκέμβριο του 1994, τον πρώτο χρόνο που η Συμφωνία Ελευθέρου Εμπορίου της Βόρειας Αμερικής (NAFTA) άρχισε να εφαρμόζεται, το μεξικανικό πέσο υποτιμήθηκε και οι επενδυτές στη μεξικανική αγορά προχώρησαν σε μαζική μεταφορά των κεφαλαίων έξω απ’ τη χώρα. Αυτό προκάλεσε τη χειρότερη χρηματοοικονομική κρίση από την εποχή που ξεκίνησε η νεοφιλελεύθερη οικονομική αναδιάρθρωση στη χώρα, πριν από είκοσι χρόνια. Οι πραγματικές αποδοχές έπεσαν σε επίπεδα κατώτερα από αυτά που οι εργάτες κέρδιζαν πριν από δυο δεκαετίες (Dresser 1997), πολλοί δημόσιοι υπάλληλοι έπαψαν να λαμβάνουν τους μισθούς τους και τα μηνιαία επιτόκια στο καταναλωτικό χρέος ανέβηκαν κατά 100 % κι ακόμα περισσότερο. Για πολλούς ανθρώπους, η πληρωμή των πιστωτικών καρτών και των τραπεζικών δανείων έγινε αδύνατη. Το El Barzon, ένα κίνημα που είχε ξεκινήσει στις αγροτικές περιοχές στο βόρειο και δυτικό Μεξικό ( βλέπε Hernandez 2001, de Gramont 2001, H.Williams 2001, Wheat 1996), έγινε ορατό κι απέκτησε λόγο στην πολιτική, καθώς οι οπαδοί του κατέλαβαν τις ιδιοκτησίες που είχαν αναγκαστεί να επιστρέψουν, μπλόκαραν τις γέφυρες με τρακτέρ, γδύθηκαν στους δημόσιους δρόμους (λέγοντας ότι είχαν απογυμνωθεί από όλα τα υπάρχοντά τους από τη νεοφιλελεύθερη πολιτική) και διαδήλωσαν μαζικά στα κρατικά και ομοσπονδιακά κυβερνητικά κέντρα. Το δημόσιο πρόσωπο του El Barzon το 2006 μπορεί να θεωρηθεί , στο πολύπλοκο πεδίο της κοινωνικής διαστρωμάτωσης στο Μεξικό, ως προϊόν της μεσαίας έως και ανώτερης αστικής τάξη.


Μια δεκαετία αργότερα και καθώς η εφαρμογή της NAFTA ολοκληρώθηκε το 2009 σύμφωνα με το 15ετές χρονοδιάγραμμά της, τα επιτόκια στο καταναλωτικό χρέος έχουν γίνει απρόσιτα και για πολλούς από τους κατοίκους των Ηνωμένων Πολιτειών. Στη Νότια Καρολίνα, ένας αυξανόμενος αριθμός πελατών, τα τελευταία χρόνια, πλήρωνε το ηλεκτρικό, το γκάζι, το τηλέφωνο, το νοίκι, τις ασφάλειες, τα στεγαστικά δάνεια, και τώρα τα τρόφιμα, με πιστωτική κάρτα. Στις αρχές του 2005, καθώς το διάταγμα υπ. αρ. 256 για την Πρόληψη των Καταχρηστικών Πτωχεύσεων και την Προστασία του Καταναλωτή ήταν υπό συζήτηση και πλήθαιναν οι δηλώσεις πτώχευσης στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι συνθήκες θύμιζαν, κατά κάποιο τρόπο, εκείνες του Μεξικού, το 1995. Μερικά βραχυπρόθεσμα δάνεια που χορηγούνται με εγγύηση το μισθό για την πληρωμή άλλων χρεών έχουν πολύ υψηλά επιτόκια ( B. Williams 2001), ακόμη και κατά 300-500%, και ενδέχεται να επιδεινώσουν την φυλετική οικονομική αδικία (βλέπε Spence 2005).


Ως πολιτική οικονομική και ερμηνευτική ανθρωπολόγος, που ασχολήθηκα στη δεκαετία του 1990 με την επιτόπια επιστημονική έρευνα, σε πολλές περιοχές, για το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τη NAFTA, προέβλεψα τις επιδράσεις της στο Μεξικό και τις Ηνωμένες Πολιτείες (Kingsolver 2001). Αναρωτιόμουν, μάλιστα, για πολύ καιρό εάν θα υπήρχε ένα κοινωνικό κίνημα της μεσαίας τάξης, αντίστοιχο με το El Barzon, στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε περίπτωση που το χρέος σε σχέση με τις πραγματικές αποδοχές γινόταν αφόρητο, ή εάν ιδεολογικοί λόγοι θα απέτρεπαν κάτι τέτοιο.


Ο χορός εξουσίας και χρέους


Από τη στιγμή που το κυρίαρχο παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα έπαψε να έχει ως μέτρο το χρυσό κι άρχισε να βασίζεται στο χρέος ( Robbins 2005:99), εκείνοι που έχουν καταναλωτικό χρέος ( σε στεγαστικά και πιστωτικές κάρτες) έχουν αποκτήσει μια εξουσία στην οικονομία, γιατί η μηχανή του παγκόσμιου καπιταλισμού βασίζεται στις νέες πηγές χρέους για να δημιουργήσει νέες πηγές κέρδους (από πληρωμές επιτοκίων και τέλη) για τους επενδυτές. Αυτό που πρέπει να επεξεργαστούν ιδεολογικά οι οφειλέτες είναι ότι δεν διεκδικούν την εξουσία τους ( είτε επειδή δεν συνειδητοποιούν το ρόλο τους στην καθοδήγηση της οικονομίας, είτε επειδή φοβούνται τα αντίποινα εάν διεκδικήσουν την εξουσία τους, σταματώντας για παράδειγμα να καταναλώνουν ή αλλάζοντας τα καταναλωτικά πρότυπά τους). Θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε ψευδο- συνείδηση (Lykacs 1967), αλλά εγώ θεωρώ ότι είναι ένας χορός εξουσίας, καθώς πράγματι υπάρχουν μάσκες- όπως αυτή του ‘καταναλωτή’ στις Ηνωμένες Πολιτείες που αποσπά σημαντικά την προσοχή από την εστίαση στην εκμετάλλευση της διεθνικής εργασίας με τροφοδότηση της κατανάλωσης- όπως υπάρχουν επίσης χειρισμοί και ελιγμοί σε σχέση με αυτές τις μάσκες. Μια από τις μάσκες σ’ αυτό το χορό είναι ηθική: ο ισχυρός ρόλος των οφειλετών καλύπτεται στις Ηνωμένες Πολιτείες από μια νεοσυντηρητική χριστιανική ρητορική που χαρακτηρίζει το χρέος ως μη χριστιανικό, ανήθικο ή επαίσχυντο, κι αυτό έχει ως αποτέλεσμα να απομονώνει τα άτομα από μια πιθανή συλλογική δράση, καθώς ντρέπονται να γνωστοποιήσουν την κατάστασή τους στους άλλους. Υπάρχει επίσης η μάσκα της ‘μεσαίας τάξης’, εκείνων που έχουν τεράστια κεφάλαια στις Ηνωμένες Πολιτείες και που τα εισοδήματά τους βασίζονται κατά πολύ στα κέρδη από τα χρέη άλλων που υποτίθεται ότι ανήκουν στην ίδια κοινωνική τάξη.


Αντί να κάνουμε εικασίες σε σχέση με το γιατί εκείνοι που δημιουργούν το χρέος που καθοδηγεί την παγκόσμια οικονομία δεν αναγνωρίζουν και, πολύ περισσότερο, δεν ασκούν την εξουσία τους στις τράπεζες, τις εταιρίες, τα δημόσια ταμεία και τους διεθνικούς πιστωτές, οι ανθρωπολόγοι μπορούν να το ερευνήσουν εθνογραφικά, όπως έχει κάνει ο Brett Williams (2001, 2004). Μπορούμε να ρωτήσουμε ευθέως άτομα σε διάφορες περιοχές γι’ αυτά τα θέματα και να εντάξουμε τις αναλύσεις μας σ’ ένα συγκριτικό και ιστορικό πλαίσιο- και είναι ζωτικό να κάνουμε αυτή την έρευνα συνεργατικά, σε διάφορα πνευματικά πλαίσια ( π.χ. επιστημονικούς κλάδους, ακαδημαϊκούς/ ακτιβιστικούς, παγκόσμιο Βορρά /Νότο, φύλο, φυλή, τάξη ή πολιτικές διαιρέσεις) Ο Emilio Alvarez Longoria (2002:332) μας έχει δώσει, πιστεύω, εξαιρετικές συμβουλές για διεθνική συνεργατική έρευνα : ‘Η πρώτη πρόκληση είναι να αναπτύξουμε μια μορφή συνεργασίας που υπερβαίνει τη δυναμική πλούσια χώρα-φτωχή χώρα. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βρούμε τρόπους να επικοινωνήσουμε τις εμπειρίες με οριζόντιο τρόπο, που επιτρέπει την αμοιβαία γνώση’. Όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς στο Ribeiro Escobar (2006), πολύ συχνά, οι απόψεις των κοινωνικών επιστημόνων αγνοούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες, για λόγους που δεν έχουν να κάνουν μόνο με τη μετάφραση, αλλά και με τις ηγεμονικές πρακτικές γνώσης. Αυτό πρέπει να αμφισβητηθεί και να αλλάξει κι ίσως οι διανοητές των Ηνωμένων Πολιτειών να μετάσχουν περισσότερο στις παγκόσμιες συζητήσεις εάν υπάρξει μια πιο ρεαλιστική αίσθηση του ρόλου των Ηνωμένων Πολιτειών στην παγκόσμια οικονομία ( όπως προκύπτει από τις συναντήσεις της G- 20 στο Λονδίνο).


Η μεγαλύτερη μάσκα σ’ αυτόν τον κυκλικό χορό είναι εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών, ως φιγούρα που έχει τη δύναμη να υπαγορεύει τους όρους, ή να διαγράφει τα δάνεια των άλλων, ενώ οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο μεγαλύτερος οφειλέτης στην παγκόσμια κοινότητα. Εάν η Κίνα, για παράδειγμα, άλλαζε ξαφνικά τους όρους αποπληρωμής των χρεών για τις Ηνωμένες Πολιτείες, θα υπήρχε κρίση που δεν θα εξέθετε μόνο το φάσμα του χρέους των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά θα διατύπωνε εκ νέου τον όρο ‘εξάρτηση’.


Όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας


Για να επικεντρωθούμε στη σύγκλιση νεοφιλελεύθερης και νεοσυντηρητικής λογικής στην κυβέρνηση Μπους, εάν η φράση ‘συγχώρησε μας τα χρέη μας, όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας’ ( που αποδίδεται στον Ιησού στο κατά Ματθαίο 6:12 της Καινής Διαθήκης) εφαρμοζόταν στην παγκόσμια οικονομία, ποιοι θα ήμαστε αυτοί οι ‘εμείς’ που συγχωρούμε τα χρέη; Θεωρώ ότι είναι ενδιαφέρον που ο Pat Robertson της Χριστιανικής Συμμαχίας έκανε δηλώσεις τόσο για την απειλή που εκπροσωπεί ο πρόεδρος της Βενεζουέλας Τσάβες για τις Ηνωμένες Πολιτείες ( ή ίσως για τις νεοφιλελεύθερες καπιταλιστικές αξίες) όσο και για την ανάγκη να είναι οι Χριστιανοί απαλλαγμένοι από χρέη. Έκανε αυτή τη δήλωση στην επίσημη ιστοσελίδα του για να διασαφηνίσει την προτροπή του στις Ηνωμένες Πολιτείες να δολοφονήσουν τον πρόεδρο Τσάβες:

Έχει καταστρέψει την οικονομία της Βενεζουέλας για να τη μετατρέψει σε πλατφόρμα για κομμουνιστική διείσδυση και μουσουλμανικό εξτρεμισμό σε όλη την ήπειρο…Αυτός ο άνθρωπος αποτελεί τρομερό κίνδυνο κι αυτή είναι η δική μας σφαίρα επιρροής, γι’ αυτό και δεν μπορούμε να το αφήσουμε συμβεί. Έχουμε το δόγμα Μονρόε κι έχουμε άλλα δόγματα που έχουμε ανακοινώσει και, χωρίς αμφιβολία, είναι ένας επικίνδυνος εχθρός για τον Νότο μας, που ελέγχει μια τεράστια πηγή πετρελαίου που θα μπορούσε να μας κάνει πολύ κακό.


Δεν θέλω να πω ότι ο Pat Robertson μίλησε στο όνομα της αμερικανικής κυβέρνησης, σίγουρα όμως μίλησε στην κυβέρνηση Μπους. Μπορούμε να δούμε, σ’ αυτή τη δήλωση, τις διασυνδέσεις μεταξύ των ισχυρισμών για ηθική ανωτερότητα της ηγεμονίας των Ηνωμένων Πολιτειών στις Αμερικές, τη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική πολιτική και τις νεοσυντηρητικές χριστιανικές αξίες. Στην επίσημη ιστοσελίδα του, ο Pat Robertson δημοσιεύει επίσης μια μελέτη που λέγεται ‘Πώς να απαλλαχθείτε από τα χρέη’, στην οποία παραθέτει αναφορές από τη Βίβλο για να υποστηρίξει τον ισχυρισμό του ότι το χρέος ισοδυναμεί με δουλεία κι ότι οι Χριστιανοί δεν πρέπει να είναι χρεωμένοι. Σ’ αυτή τη μελέτη, ο Robertson ηθικολογεί για το ρόλο των οφειλετών, αναφέροντας την ατομική βουλιμία για εμπορική ικανοποίηση ως αιτία του χρέους (και όχι, για παράδειγμα, την νεοφιλελεύθερη πολιτική). Σε μια μελέτη για το χρέος της μεσαίας τάξης, οι Warren και Tyagi (2005) υποστηρίζουν ότι το πρόσφατο νομοσχέδιο για την πτώχευση ήταν ‘μια ηθική κρίση για τους πτωχεύσαντες’. Η ηθική κρίση για εκείνους που δεν μπορούν να πετύχουν στην ελεύθερη αγορά συνοδεύεται συχνά από στρατηγικούς ισχυρισμούς περί ‘διαφοράς’ (π.χ. φυλετικής) που επιχειρούν να δικαιολογήσουν ή να εξηγήσουν αυτή την αποτυχία στην αγορά ( Brett Williams 2001, 2004). Ισχυρίζεται επίσης ότι για το χρέος ή την απώλεια οικονομικής δύναμης ευθύνεται το άτομο και όχι μια δομική κατάσταση ή μια πολιτική.


Οι συζητήσεις που σχετίζονται με τη μεταρρύθμιση για την πτώχευση στις Ηνωμένες Πολιτείες αποκάλυψαν όχι μόνο ιδεολογικές εικασίες για την ανηθικότητα του οφειλέτη αλλά και για την αιτία του ίδιου του χρέους- κι ακόμη πιο σημαντικό σε ένα καπιταλιστικό πλαίσιο, την ανικανότητα αποπληρωμής του χρέους και την θεωρούμενη συγχώρεση ή επαναδιαπραγμάτευση του χρέους μέσα από δηλώσεις πτώχευσης. Οι αποφάσεις για το ποιος χρειάζεται συμπόνια και ποιος χρειάζεται αυστηρότητα, σε σχέση με την οικονομική πολιτική στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι όλο και περισσότερο αποφάσεις κρατικές παρά δημοκρατικές. Επαναλαμβάνουμε, ποιος είναι αυτό το ‘εμείς’ στη χριστιανική φράση ‘όπως συγχωρούμε τους οφειλέτες μας’ και πόσο αλληλένδετη είναι η δύναμη να διαγράφεις τα χρέη (ή να διαπραγματεύεσαι εκ νέου τους όρους) με έναν εν δυνάμει φασισμό;


Εξημερώνοντας τον οφειλέτη


Εάν η παγκόσμια οικονομία βασίζεται στο χρέος για να αναπτυχθεί, τότε ο οφειλέτης πρέπει να εξημερωθεί για να υπάρχουν ευνοϊκές τριμηνιαίες εκθέσεις. Ο Pem Buck (2005) υποστηρίζει ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι πολίτες της μεσαίας τάξης, και όχι οι φτωχότεροι, είναι πιο πιθανό να υποστηρίξουν το φασισμό. Είναι επίσης η ομάδα που έχει πιθανώς τα περισσότερα χρέη σε πιστωτικές κάρτες. Η νομοθεσία για την πτώχευση του 2005, που στόχευε ως επί το πλείστον να κάνει την κήρυξη πτώχευσης πιο δύσκολη για τη μεσαία τάξη, πρέπει να θεωρηθεί ως μια μορφή πειθάρχησης της μεσαίας τάξης (ή εξημέρωσης των οφειλετών) έτσι ώστε να εξασφαλίσει ότι ο χορός του χρέους θα συνεχιστεί χωρίς διακοπή ή χωρίς δημόσια συνειδητοποίηση της εξουσίας των χρεωμένων έναντι των πιστωτών τους. Η απειλή της φυλακής, υποστηριζόμενη από την απειλή της κρατικής βίας, καραδοκεί εάν η νόμιμη επαναδιαπραγμάτευση των όρων του χρέους δεν αποτελέσει λύση. Από τη στιγμή που οι μισές από τις πτωχεύσεις σχετίζονται με ολίσθημα στην κάλυψη της περίθαλψης από τους εργοδότες (Himmelstein, Warren, Thorne και Woolhandler 2005) και οι άλλες μισές μοιάζουν να συνδέονται με την απώλεια θέσεων εργασίας με άλλους τρόπους, αυτό το γενικό πρότυπο μπορεί να ερμηνευθεί ως ένας τρόπος τιμωρίας ή φίμωσης εκείνων που υποφέρουν από τη φιλελεύθερη αναδόμηση. Στη δεκαετία του 1990, το χρέος σε πιστωτικές κάρτες για τις οικογένειες της μεσαίας τάξης ανήλθε στο 75% (Dugas 2003). Στη μεσαία τάξη, εμπειρίες φυλετικής διάκρισης στο δανεισμό, που εξαναγκάζουν σε ακόμη μεγαλύτερη πειθαρχία συγκεκριμένες ομάδες οφειλετών, είναι διαδεδομένες ( βλέπε Appelbaum Mellnik 2005, B. Williams 2001).


Η οικουμενική μη συμμόρφωση είναι μια αναπτυσσόμενη πρακτική που διευρύνει τις επιδράσεις του χρέους. Ο Werner (2006) αναφέρει ότι περίπου οι μισές πιστωτικές κάρτες έχουν έναν όρο που λέει ότι αν ο κάτοχος της πιστωτικής κάρτας καθυστερεί να πληρώσει τους λογαριασμούς κοινής ωφελείας, για παράδειγμα, το επιτόκιο της πιστωτικής κάρτας μπορεί αυτόματα να ανέβει αρκετά, ως ποινή. Πώς ξέρει η εταιρία της πιστωτικής κάρτας ότι ο λογαριασμός του ηλεκτρικού πληρώθηκε με καθυστέρηση; Λόγω της αυξημένης ηλεκτρονικής εποπτείας, που ξέρουμε ότι υπάρχει, καθώς – για παράδειγμα- το διάταγμα USA PATRIOT έχει διατάξεις περί εποπτείας οικονομικών συναλλαγών ( Zeljak 2004a). Στο Μεξικό, όταν τα επιτόκια εκτοξεύτηκαν το 1994 και 1995, ένας Μπαρτζονίστας χαρακτήρισε αυτά τα επιτόκια που αυξάνονται χωρίς ειδοποίηση ή συνεννόηση ως ‘οικονομική τρομοκρατία’ ( De Palma 1995). Οι αυξανόμενες πτωχεύσεις οδηγούν τους δανειστές σε αυξανόμενη εποπτεία των οφειλετών ( Parenti 2003: 97). Η συλλογική επαναδιαπραγμάτευση των όρων της υπερχρέωσης των οφειλετών της μεσαίας τάξης στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να εμποδιστεί όχι μόνο από τις απομονωτικές επιδράσεις της ηθικολογίας για το χρέος αλλά και λόγω της αυξημένης (και όλο και μεγαλύτερης ηλεκτρονικής) εποπτείας των οικονομικών συναλλαγών όπως και των επικοινωνιακών πρακτικών.


Είναι βασικό να συγκρίνουμε τις σημειώσεις μας διεθνικά καθώς οι μάσκες πέφτουν σ’ αυτόν τον συνεχιζόμενο χορό εξουσίας και χρέους.


Μια πολύ εκτενέστερη εκδοχή αυτού του άρθρου δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Ιανουάριο του 2008 στο Rethinking Marxism 20 (1): 11-25.


Αναφορές

-
Álvarez Icaza Longoria, E. 2002. Alianza Cívica and U.S.-Mexico collaboration. In Cross-border dialogues: U.S.-Mexico social movement networking επ. D. Brooks and J. Fox, 329-333. La Jolla, CA: Center for U.S.-Mexican Studies, University of California, San Diego.

- Appelbaum, B., και T. Mellnik. 2005. Black homebuyers far more likely to pay high interest. The State 4 September: G5.

- Buck, P. 2005. Keeping the collaborators on board as the ship sinks: Toward a theory of fascism and the U.S. `middle class.’ Paper presented in the session Rethinking Class and Exploitation: Imagineering Ethnography and Marxist Praxis Today, American Anthropological Association, 1 Δεκεμβρίου.

- de Grammont, H. C. 2001. El Barzón: un movimiento social inserto en la transición hacia la democracia política en México. En Una nueva ruralidad en América Latina? επ. Norma Giarracca, 153-190. Buenos Aires: CLACSO (Colección Grupos de Trabajo: Desarrollo Rural).

- De Palma, A. 1995. The Mexicans rise up against `fiscal terrorism.’ The New York Times/em> 13 Μαϊου: (1) 4.

- Dresser, D. 1997. Mexico: Uneasy, uncertain, unpredictable. Current History.

- Dugas, C. 2003. Middle class barely treads water. USA Today 14 Σεπτεμβρίου.

- Hernández, M. A. 2001. Remaking the corrido for the 1990s: Maldita Vecindad’s “El Barzón.” Studies in Latin American Popular Culture/em> 20: 101-115.

- Himmelstein, D. U., E. Warren, D. Thorne, και S. Woolhandler. 2005. MarketWatch: Illness and injury as contributors to bankruptcy. Health Affairs: The Policy Journal of the Health Sphere. 2 Φεβρουαρίου. 1.

- Kingsolver, A. E. 2001. NAFTA stories: Fears and hopes in Mexico and the United States. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers.

- Lukàcs, G. 1967. History and class consciousness: Studies in Marxist dialectics. μτφ. R. Livingstone. Cambridge, MA: MIT Press.

- Mann, Bruce H. 2002. Republic of debtors: Bankruptcy in the age of American independence. Cambridge, MA: Harvard University Press

- Manning, Robert D. 2000. Credit card nation: The consequences of America’s addiction to credit. New York: Basic Books.

- Parenti, C. 2003. The soft cage: Surveillance in America from slave passes to the war on terror. New York: Basic Books.

- Ribeiro, Gustavo Lins, and Arturo Escobar, eds. 2006. World anthropologies: Disciplinary transformations within systems of power. Oxford: Berg.

- Robbins, R. H. 2005. Global problems and the culture of capitalism. 3η εκδ. Boston: Allyn & Bacon.

- Spence, L. K. 2005. Commentary: New bankruptcy laws will target middle class. Interview. News & Notes with Ed Gordon. National Public Radio. 17 Μαϊου.

- Warren, E., και A. W. Tyagi. 2005. What’s hurting the middle class: The myth of overspending obscures the real problem. (New Democracy Forum.) Boston Review: a Political and Literary Forum. Σεπτέμβριος/Οκτώβριος 2005.

- Werner, B. 2006. Credit card clause hits consumers. The State. 5 Ιανουαρίου: B6.

- Wheat, A. 1996. The Mexican debtors’ revolt. Multinational Monitor 17:6.

- Williams, Brett. 2004. Debt for sale: A social history of the credit trap. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

- ____________. 2001. What’s debt got to do with it? In The new poverty studies: The ethnography of power, politics, and impoverished people in the United States επ. Judith Goode και Jeff Maskovsky, 79-102. New York: New York University Press.

- Williams, Heather. 2001. Of free trade and debt bondage: Fighting banks and the State in Mexico. Latin American Perspectives 28(4):30-51.

- Zeljak, C. 2004a. The USA Patriot Act. Problems of Post-Communism

- _______. 2004b. The USA Patriot Act and civil liberties (part II). Problems of Post-Communism 51 (3): 69-71.

Ο Steven Shaviro υποστηρίζει ότι μέρος της δυσκολίας μας ως προς το να βγάλουμε ένα συναφές νόημα από την κρίση, αντικατοπτρίζει τον τρόπο που τη βιώνουμε ως άτομα, την οικονομία της αγοράς σαν κάτι ξένο προς εμάς, πάνω στο οποίο δεν έχουμε εξουσία. Οι κύκλοι ανάπτυξης και πτώσης που είναι εγγενείς στον καπιταλισμό είναι καθοριστικοί στο να ενσταλάζουν την αίσθηση του μοιραίου στον κόσμο. Μια πιθανή πρόκληση σ’ αυτή τη μοιρολατρία είναι η επαναπολιτικοποίηση μιας από τις πιο πανταχού παρούσες διαστάσεις της οικονομίας: το χρήμα. Σχεδόν ολόκληρη η καπιταλιστική θεωρία υποθέτει «την ουδετερότητα του χρήματος», ενώ μάλλον πρέπει να το δούμε σαν ένα μέσο που εξαφανίζεται και χρειάζεται να το κατανοήσουμε, καθώς αυτή η κρίση έδειξε, ότι το χρήμα δεν είναι μια πιστή «απεικόνιση» υπάρχοντα πλούτου, αλλά περισσότερο κάτι που έχει τη δική του ενύπαρκτη πυκνότητα και βάρος.


Η κρίση ήταν απρόβλεπτη, αλλά επίσης δεν μας εξέπληξε. Έπεσε πάνω μας ξαφνικά, χωρίς προειδοποίηση. Κανείς δεν είχε ιδέα γι’ αυτήν νωρίτερα – και κανείς δεν θα μπορούσε να ήξερε. Δεν υπήρχε τρόπος να προσχεδιαστεί· ή τρόπος να προβλεφθεί· τρόπος να ληφθεί υπόψη, οικονομικά ή αλλιώς. Μόνο αναδρομικά μπορούμε να ανιχνεύσουμε τα αρχικά σημάδια της κρίσης, να ακολουθήσουμε την αργή πρόοδο της έλευσης της. Γιατί η κρίση δημιουργεί μια ρήξη με όλα όσα υπήρχαν πριν. Ξεριζώνει όλες μας τις βεβαιότητες. Όλα έχουν αλλάξει ανεπανόρθωτα. Οι συντηρητικοί δεν μπορούν πια να προσποιούνται ότι η «αγορά» φροντίζει για τα πάντα. Και οι προοδευτικοί δεν μπορούν πλέον γυρίζουν την κουβέντα προς τα ζητήματα της πολιτικής οικονομίας, λες και ζητήματα κυριαρχίας και ιεραρχίας, βιοπολιτικής, φυλής και γένους, ήταν κατά κάποιο τρόπο ανεξάρτητα από τις διαδικασίες συσσώρευσης κεφαλαίου.


Κι όμως, ταυτόχρονα, η κρίση ήταν κάτι το αναμενόμενο. Μόνο από σκόπιμη τυφλότητα θα μπορούσε κάποιος να νιώσει έκπληξη που ολόκληρος ο πύργος από τραπουλόχαρτα θα μπορούσε να καταρρεύσει κάποια στιγμή. Φυσικά, οι τραπεζίτες, οι επιχειρηματίες, και οι οικονομολόγοι πράγματι εξεπλάγησαν. Δεν θα έπρεπε όμως. Αν το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα δεν είχε κλονιστεί στο χείλος της αβύσσου το Σεπτέμβριο του 2008, θα το είχε κάνει κάποια άλλη στιγμή. Δεν υπήρχε τρόπος να είχε αποφευχθεί η κατάρρευσή του τελικά.


Για την άνοδο που προηγήθηκε, και οδήγησε σ’ αυτό, η πρόσφατη πτώχευση ήταν, φυσικά, δομικά αστήρικτη. Είχε συσσωρευτεί τόσο χρέος, που θα ήταν αδύνατον να εξοφληθεί ποτέ. Οι οικονομικοί θεσμοί κέρδιζαν τεράστιες αμοιβές σαν υποτιθέμενη αποζημίωση για τα ρίσκα που αναλάμβαναν. Οι υπολογισμοί τους όμως συμπέραναν, ταυτόχρονα, ότι το πραγματικό, ενεργό ρίσκο τους ήταν κοντά στο μηδέν, ότι οι συνεχόμενες αμοιβές και τα κέρδη τους ήταν σίγουρα. Πήραν σα δεδομένο πως εκείνες οι υποθήκες δανειοληπτών με κακό πιστωτικό ιστορικό δεν θα αθετούσαν ποτέ σε μεγάλους αριθμούς, όλες μαζί. Πήραν σαν δεδομένο ότι η ασφάλεια που τους παρείχε εγγύηση δεν θα χρειαζόταν να εξοφληθεί ποτέ. Κι έτσι συνεχιζόταν η κατάσταση, σε μια θηλιά που αυτοενισχυόταν συνεχώς με θετικές ανταποκρίσεις. Οι τεράστιοι υπολογισμοί για εξαγορές των οικονομικών θεσμών βρήκαν το αντίστοιχό τους στις μαζικές συσσωρεύσεις μη αφαλούς χρέους ιδιοκτητών σπιτιών και άλλων καταναλωτών.


Ακόμη και τώρα, που η κρίση έχει πέσει πάνω μας ολοκληρωτικά, είναι αδύνατο να την κατανοήσουμε, ή να βγάλουμε νόημα με συνάφεια απ’ αυτήν. Γιατί η κατάρρευση πραγματοποιείται αόρατα, και σε αργό ρυθμό. Στην πραγματικότητα δεν μπορείς να τη δεις ενώ συμβαίνει. Την επόμενη μέρα αφότου είχαν στερέψει όλες οι πιστώσεις, ο κόσμος έμοιαζε ο ίδιος με και την προηγούμενη. Σταδιακά, παρατηρείς ότι είχαν υπάρξει μικρές, αυξανόμενες αλλαγές. Κάποιες επιχειρήσεις έκλεισαν· υπάρχουν λιγότερα αυτοκίνητα έξω στο δρόμο· υπήρξαν λίγες περισσότερες διαρρήξεις στη γειτονιά μου. Αλλά η φύση αυτών των αναστατώσεων είναι τόσο σταδιακή που δεν μπορείς να δεις καν τις αλλαγές ευθέως.


Η κρίση αποτελεί καταστροφή, με την έννοια που περιέγραψε ο Maurice Blanchot: «η καταστροφή γκρεμίζει τα πάντα, αφήνοντας ταυτόχρονα τα πάντα ανέπαφα». Το σπίτι μου δεν άλλαξε από το διάστημα που χτύπησε η κρίση. Είναι εξωτερικά ακριβώς το ίδιο με πριν, και είναι το ίδιο άνετο για να ζει κανείς σ’ αυτό. Έχει ωστόσο μεταμορφωθεί με έναν απροσδιόριστο τρόπο. Έχει γίνει από πηγή ιδεατού πλούτου ένα επαχθές χρέος. Μόνο λίγα χρόνια νωρίτερα, το δικαίωμα εξαγοράς που είχα γι’ αυτό ήταν μεγαλύτερο από τον ετήσιο μισθό μου. Τώρα όμως, η αξία του στην αγορά είναι σημαντικά μικρότερη από την αρχική που ακόμη χρωστάω στην τράπεζα, σύμφωνα με τους όρους της υποθήκης μου.


Φυσικά, είμαι ένας από τους τυχερούς. Έχω ακόμη μια καλοπληρωμένη δουλειά· και είναι μια δουλειά, που ως μόνιμος πανεπιστημιακός, είναι απίθανο να χάσω. Θα μπορούσα να συνεχίσω να πληρώνω το δάνειό μου χωρίς να αθετήσω – ακόμη κι αν, για την ακρίβεια, πληρώνω ένα σημαντικό ποσό κάθε μήνα εις αντάλλαγμα μιας αξίας ιδιοκτησίας που δεν υπάρχει πια. Η τράπεζα θα συνεχίσει να έχει κέρδη από εμένα – ακόμη κι ενώ οι αποταμιεύσεις μου είναι στο αρνητικό, και κατεβαίνουν. Εξ αιτίας της επαγγελματικής μου κατάστασης, δεν θα αντιμετωπίσω τις συνέπειες αυτού του ελλείμματος ώσπου να αναγκαστώ να αποσυρθώ – κάτι που ελπίζω να καταφέρω να αναβάλω όσο περισσότερο γίνεται.


Δεν έχουν όλοι την δική μου καλή τύχη. Πολλοί άνθρωποι έχουν προβλήματα αυτή τη στιγμή – και όχι σε ένα αδιευκρίνιστο μέλλον. Εγώ ζω στο Ντητρόιτ, όπου η συνολική τιμή της ανεργίας, καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, είναι 23%. Έχω ένα φίλο που δουλεύει (όπως κάνουν τόσοι άνθρωποι εδώ, ή τουλάχιστον έκαναν) στη General Motors. Δεν έχει απολυθεί ακόμη· αλλά θα μπορούσε να συμβεί ανά πάσα στιγμή. Δεν έχει ιδέα τι θα συμβεί με τη General Motors τους επόμενους μήνες, καθώς η εταιρεία ξαναοργανώνεται μετά την παραλίγο χρεοκοπία της. Στη GM, ποτέ δεν ξέρεις προκαταβολικά αν, ή πότε, θα χάσεις τη δουλειά σου. Δεν ξέρεις ούτε αν έχουν απολυθεί άλλα άτομα. Αυτά τα πράγματα ποτέ δεν ανακοινώνονται. Συνειδητοποιείς ότι δεν έχεις δει κάποιον για ένα διάστημα· διασχίζεις το διάδρομο για το γραφείο του κι ανακαλύπτεις ότι είναι άδειο εδώ κι εβδομάδες.


Η πραγματική ερώτηση εδώ είναι για τη σχέση μας, ως ατόμων, με την οικονομία γενικά – ή με την αποκαλούμενη «ελεύθερη αγορά». Μας λένε ότι η αγορά έχει φτιαχτεί από άτομα σαν κι εμάς. Μας λένε ότι συνίσταται από τίποτα παραπάνω και τίποτα λιγότερο από την άθροιση δισεκατομμυρίων αποφάσεων της οποίες έλαβαν δισεκατομμύρια αυτόνομα άτομα, με τον καθένα μας να κάνει τις επιλογές για τον εαυτό μας. Κι όμως, στην πραγματικότητα βιώνουμε την αγορά σαν μια απέραντη, αναπόφευκτη δύναμη. Τη νιώθουμε σαν κάτι τελείως ξένο προς εμάς, πάνω στο οποίο δεν έχουμε καμία ισχύ, και το οποίο δεν μπορούμε να αποφύγουμε. Γι’ αυτό και η οικονομική καταστροφή είναι κάτι αόρατο, άπιαστο: επηρεάζει κάθε πτυχή της ζωής μας, κι όμως είμαστε ανίκανοι να το «δούμε», να το διακρίνουμε σαν μια πραγματική δύναμη, πίσω από τις καταφανείς επιδράσεις της.


Τα βάζουμε συνέχεια με την κυβέρνηση, γιατί μπορούμε να δούμε πάνω κάτω πως δουλεύει, και γιατί μας δίνει συγκεκριμένα άτομα να κατηγορήσουμε όταν κάτι πάει στραβά. Γι’ αυτό τόσο πολλοί Αμερικάνοι συμφώνησαν με τον Ronald Reagan όταν είπε ότι η κυβέρνηση ήταν το πρόβλημα – παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Reagan ήταν η κυβέρνηση. Η αγορά, αντίθετα, μοιάζει να είναι κάτι που απλά είναι εκεί – σαν τον καιρό, ίσως, ή σαν ένα σεισμό. Παραπονιόμαστε για τον καιρό όλη την ώρα, φυσικά – αλλά μόνο με τον τρόπο που παραπονιόμαστε για μια βροχερή μέρα. Ο,τιδήποτε περισσότερο θα ήταν σα να σπαταλάμε το σάλιο μας – εφόσον ξέρουμε ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα γι΄αυτό. Οι Αμερικάνοι θυμώνουν γιατί πρέπει να πληρώνουν φόρους· αλλά ακόμη κι αν γκρινιάζουν, βασικά αποδέχονται μοιρολατρικά τα εξοργιστικά υψηλά επιτόκια των πιστωτικών τους καρτών. Γι’ αυτό δεν υπάρχουν ταραχές, και διαμαρτυρίες στους δρόμους, στις ΗΠΑ σήμερα..


Πράγματι, ο ίδιος ο σκοπός της «ελεύθερης αγοράς» είναι να ενσταλάξει αυτό το είδος της μοιρολατρίας στους ανθρώπους. Η αγορά είναι κατά πολύ ένα εργαλείο πειθαρχίας κι ελέγχου. Ο Friedrich Hayek, νονός του νεοφιλελευθερισμού του εικοστού αιώνα εγκωμιάζει την «ελεύθερη αγορά» ακριβώς γιατί υποβάλλει τον «άνθρωπο» [sic] στην «πικρή αναγκαιότητα να υποβάλει τον εαυτό του σε κανόνες που δεν του αρέσουν με σκοπό να διατηρήσει τον εαυτό του ενάντια σε ανταγωνιστικές ομάδες.» Η αντικειμενική αξία της αγοράς είναι ότι «μας υποχρεώνει να είμαστε ελεύθεροι», μας υποχρεώνει να συμπεριφερόμαστε «λογικά» και «αποτελεσματικά», μας υποχρεώνει να ενεργούμε σύμφωνα με τα δικά μας ατομικά συμφέροντα — οποιεσδήποτε ευρύτερες σκέψεις είναι καταδικασμένες. Ηθική, αισθητική, συμπάθεια, αλληλεγγύη, και έγνοια για τους άλλους απλά αποκλείονται, με εξαίρεση το σημείο που μπορούν να πακεταριστούν σαν προϊόντα και να τεθούν προς πώληση. Το «σύστημα τιμολόγησης» εγκλείει, περιορίζει και δρομολογεί τη συμπεριφορά μας πολύ πιο αυστηρά, και αποτελεσματικά, από όσο θα μπορούσε οποιαδήποτε παρόρμηση βασισμένη στην απλή ωμή επιβολή. Κανένας κρατικός μηχανισμός, καμία «κυβερνητικότητα», κανένα μέτρο επιτήρησης και καμία μορφή εκπαίδευσης ή προπαγάνδα δεν κατάφερε να περιορίσει την ανθρώπινη ελευθερία τόσο κατανοητά – ή τόσο αόρατα – όπως το κατόρθωσε η «πειθαρχία της αγοράς».


Το να βλέπουμε την αγορά με αυτόν τον τρόπο είναι σα να κατανοούμε ότι οι κύκλοι απότομων ανόδων και πτωχεύσεων είναι εγγενείς στην ίδια της τη λειτουργία. Οι καπιταλιστικές οικονομίες είναι έμφυτα βουλιμικές, λειτουργώντας σύμφωνα με μια λογική καταβροχθίσματος και εμετού. Με άλλα λόγια, η κρίση δεν είναι ένα μικρόβιο, αλλά ένα χαρακτηριστικό. Η άνοδος των ακινήτων του πρώτου μισού αυτής της δεκαετίας εξυπηρέτησε το σκοπό να συσσωρευτεί μαζικά κεφάλαιο, και να μεταφερθεί πλούτος από σπιτικά μεσαίας και χαμηλότερης τάξης στον οικονομικό τομέα. Αλλά το τωρινό όργιο καταστροφής κεφαλαίου επίσης εξυπηρετεί για εδραιώσει αυτή τη συσσώρευση, ανακουφίζοντας τις πιέσεις της υπερ-συσσώρευσης και υπερπαραγωγής χωρίς να ανατρέπει μεροληψίες στη διανομή του πλούτου. Η άνοδος και η πτώχευση είναι ομοίως «αντικειμενικές» συνθήκες που αντιπαρέρχονται οποιαδήποτε επίκληση σε ηθικές ανησυχίες, και οποιαδήποτε άσκηση πολιτικής βούλησης. Μπορούμε να διαφωνούμε για το πως θα χειριστούμε αυτές τις συνθήκες, αλλά δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε το «δεδομένο» αυτών των ίδιων συνθηκών. Γι’ αυτό η απάντηση στις πολιτικές μας διαμάχες πάντα καταλήγει να είναι η ίδια. Το μόνο πράγμα που έχει σημασία είναι να εξυπηρετούμε τα συμφέροντα του οικονομικού τομέα: σε καιρούς άνθισης, ενθαρρύνοντας τους «νεωτερισμούς» του, και σε καιρούς πτώχευσης να τον απαλλάσσουμε.


Είναι πάντα μόνο αινιγματικό να λέμε (όπως οι ορθόδοξοι, νεοκλασικοί οικονομολόγοι συνηθίζουν να κάνουν) ότι η οικονομία της αγοράς βασικά τείνει προς την εξισορρόπηση, ταιριάζοντας ζήτηση και προσφορά και εναρμονίζοντας τους πόρους σε συμφωνία με τις επιθυμίες των ανθρώπων. Οι καλύτεροι καπιταλιστές οικονομολόγοι ξέρουν καλύτερα. Ο Joseph Schumpeter, για παράδειγμα, χλευάζει ανοιχτά τη θεωρία της ισορροπίας. Βλέπει την ουσία του καπιταλισμού σαν μια συνεχή διαδικασία «δημιουργικής καταστροφής»: μαζικά διασπαστικός, συνεχώς σε αναταραχή, και ενεργοποιημένος από μια δεσποτική μονοπώληση περισσότερο παρά από τον «τέλειο ανταγωνισμό» (που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει). Ο Hayek, από την πλευρά του, βασίζει το επιχείρημα υπέρ της αγοράς ακριβώς στο γεγονός ότι η «τέλεια γνώση», ότι η νεοκλασική θεωρία αποδίδει σε οικονομικούς παράγοντες είναι στην πραγματικότητα αστήρικτη. Ο Hayek επίσης μακαρίως αδιαφορεί, όπως παραδέχεται ελεύθερα, για το ότι «οι απρόσωπες αποφάσεις της αγοράς» είναι απολύτως «ασυμβίβαστες με μια πλήρη ικανοποίηση με τις θέσεις μας για την επιμεριστική δικαιοσύνη».


Οι Schumpeter και Hayek επιδεικνύουν τουλάχιστον κάποια επίγνωση του ανθρώπινου κόστους των μηχανισμών της αγοράς που επιδοκιμάζουν τόσο ένθερμα. Δεν μπορεί να ειπωθεί το ίδιο για τους νεοφιλελεύθερους οπαδούς και τους διαδόχους τους των τελευταίων τριάντα ετών. Το όραμα του Schumpeter για την δυναμική, επιχειρηματική καινοτομία, και η αίσθηση του Hayek για την οικονομία ως ένα αναδυόμενο, αυτο- οργανωμένο σύστημα (που ακριβώς ευδοκιμεί σε συνθήκες άσχετες με την ισορροπία) έχουν γίνει αξιωματικά σε αυτό το σημείο – στην Αριστερά καθώς και στη Δεξιά. Κανείς σχεδόν δεν έχει τη διάθεση να αμφισβητήσει της πεποιθήσεις του Schumpeter ή του Hayek, παρά το γεγονός ότι αυτές οι πεποιθήσεις φέρουν ένα μεγάλο μερίδιο ευθύνης που μας οδήγησαν στη – ή τουλάχιστον που νομιμοποίησαν – την καταστροφική κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα.


Τείνω να πω ότι το πρόβλημα στην πραγματικότητα είναι το χρήμα. Σχεδόν όλη η καπιταλιστική οικονομική θεωρία – βάζοντας στην άκρη αυτή του Keynes – παραδέχεται αυτό που ο Hayek αποκαλεί «η ουδετερότητα του χρήματος». Δηλαδή, το χρήμα θεωρείται ένα τελείως διαφανές μέσο, «ένας ουδέτερος σύνδεσμος μεταξύ συναλλαγών σε πραγματικά πράγματα και περιουσιακά στοιχεία» (Doug Henwood, επικαλούμενος τον Keynes) χωρίς το ίδιο να έχει εγγενείς επιδράσεις. Η «νομισματικότητα» του Milton Friedman και των οπαδών του διατείνεται πως «διαστρεβλώσεις» ενός κατά τ’ άλλα από τη φύση του τέλειου συστήματος αγοράς συμβαίνουν μόνο όταν η κυβέρνηση παρεμβαίνει στο «φυσικό» επίπεδο του αποθέματος χρημάτων.


Αλλά θα οφείλαμε να γνωρίζουμε – ύστερα από τον McLuhan όπως κι από τον Marx –ότι ένα «μέσο» ποτέ δεν είναι ουδέτερο. Μας φαίνεται απλά «διάφανο» γιατί είναι τόσο πανταχού παρόν· το παίρνουμε τόσο πολύ σαν δεδομένο που δεν καταφέρνουμε να προσέξουμε τους μηχανισμούς του. Αγνοούμε τις επιδράσεις του χρήματος για τον ίδιο λόγο που (όπως το έθεσε ο McLuhan) τα ψάρια αγνοούν το νερό. Το μόνο πράγμα που οι οικονομολόγοι δεν υπολογίζουν είναι η υλικότητα, και η ιδιαιτερότητα ως μέσου του ίδιου του χρήματος. Οι θεωρητικοί των μέσων θα έπρεπε να μελετούν περισσότερο το χρήμα ως μέσο, με τον ίδιο τρόπο που μελετούν την τηλεόραση, το βίντεο και το Web 2.0 ως μέσα – αλλά δυστυχώς, ως επί το πλείστον δεν το κάνουν. Και οι πολιτικοί οικονομολόγοι θα έπρεπε να στρέψουν την προσοχή τους στην υλικότητα των χρημάτων, αντί να τα θεωρούν απλά «μεσάζοντες που εξαφανίζονται».


Με το «υλικότητα του χρήματος» δεν εννοώ απλά τη φυσική υπόσταση των χρυσών ή των μεταλλικών νομισμάτων και των δολαρίων και των χάρτινων χρηματογράφων. Πάνω απ’ όλα χρειάζεται να υπολογίσουμε την υλικότητα, και την ιδιαιτερότητα του χρήματος ως μέσου, σαν την πιο εικονική και εφήμερη: το χρήμα που έχει φτιαχτεί από μονάδες και μηδενικά που κυκλοφορούν στο δίκτυο, και που παίρνει τη μορφή παράγωγων και μυστηριακών οικονομικών εργαλείων. Σε καμία από αυτές τις μορφές δεν είναι το χρήμα απλά ουδέτερο και διαφανές. Το ντελίριο της οικονομικής κερδοσκοπίας που μας οδήγησε στην τρέχουσα πανωλεθρία οφείλεται ακριβώς στο γεγονός ότι τα χρήματα δεν είναι απλά μια πιστή «αναπαράσταση» πλούτου που υπάρχει, συγκεκριμένα και απτά, σε άλλες μορφές· μάλλον, είναι κάτι που έχει τη δική του εγγενή πυκνότητα και βάρος.


Πολλοί άνθρωποι, και στη Δεξιά και στην Αριστερά, κατηγορούν για την κρίση τον πολλαπλασιασμό του «πλασματικού κεφαλαίου»: των χρημάτων που δεν στηρίζονταν σε συγκεκριμένο, φυσικό πλούτο. Θα έπρεπε να απορρίψουμε αυτόν τον τρόπο σκέψης, και να πούμε, αντίθετα, ότι πράγματα όπως ανταλλαγές πιστωτικών αθετήσεων είναι, τα ίδια, το ίδιο «πραγματικά» και «υλικά» όσο και τα σπίτια των οποίων οι υποθήκες είναι υποτίθεται, σε πολλούς βαθμούς απομάκρυνσης, βασισμένες. Σε τελική ανάλυση, αυτά τα σπίτια, δε θα είχαν χτιστεί ποτέ, εξ αρχής, αν δεν υπήρχαν τα οικονομικά εργαλεία στα οποία θα μπορούσαν να δώσουν σάρκα και οστά τα δάνεια που τους είχαν χορηγηθεί. Η μη ουδετερότητα του χρήματος, η προκατάληψη και μεροληψία του, πρέπει να είναι το σημείο εκκίνησης για κάθε αντιμετώπιση κάθε διακρατικού κεφαλαίου, και για ότι πρέπει να κάνουμε ώστε να ξεφύγουμε από την ολέθρια κυριαρχία του.

Υπάρχουν σήμερα μεγάλες προκλήσεις σε διεθνές επίπεδο: η οικονομική κρίση, οι πόλεμοι στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, η δυνητική ενδόρρηξη του Πακιστάν, μια πιθανή σύρραξη με το Ιράν, η κλιματική αλλαγή, η πρόκληση της ανάδειξης δυνάμεων, όπως η Κίνα και η Ινδία, και το δίλλημα της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή. Υπάρχουν όμως και εσωτερικά ζητήματα που εκκρεμούν: το πρόβλημα της μετανάστευσης, το σύστημα υγείας, αποφάσεις σε σχέση με την οικονομική πολιτική και οι προκλήσεις της παιδείας.


Φαίνεται ότι από αυτή την ατζέντα η Λατινική Αμερική και η Καραϊβική απουσιάζουν, δηλαδή δεν εμφανίζονται στις προτεραιότητες των Ηνωμένων Πολιτειών. Πράγματι, καμία από τις χώρες μας δεν αποτελεί άμεση πρόκληση για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ. Εντούτοις, ο Abraham Lowentha θεωρεί ότι η Λατινική Αμερική αποτελεί και σήμερα ένα σημαντικό ζήτημα για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερις λόγοι: 1) η δημογραφική αλληλεξάρτηση που προκύπτει από την μαζική μετανάστευση δημιουργώντας αυτό που έχει ονομαστεί η «δια-οικιακή» πρόκληση, 2) τα εμβάσματα που προέρχονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι πληθυσμοί που διαπερνούν τα σύνορα, οι συντάξεις κινήτρων και θέματα, όπως η υγεία και η παιδεία, που δεν σταματούν μπροστά σε τελωνειακούς και μεταναστευτικούς ελέγχους, 3) η σημασία της περιοχής ως αγοράς για τις εξαγωγές των ΗΠΑ και, αντίστοιχα, η τροφοδοσία της χώρας με προϊόντα ζωτικά για την αμερικάνικη οικονομία και πηγές πίστωσης, 4) η παρουσία αξιών που μοιράζονται οι λαοί της Βόρειας Αμερικής και της Λατινικής Αμερικής, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα και μια ικανή δημοκρατική κυβέρνηση.


Αυτός είναι ο κανόνας που οφείλω να υπογραμμίσω εδώ: οι δημοκρατικές αρχές που μοιραζόμαστε οι κοινωνίες που έχουμε εγκατασταθεί στην Αμερικάνικη ήπειρο πέρα από φυλετικές και θρησκευτικές διαφορές και διαφορετικές οικονομικές συνθήκες.


Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διευκρίνιση που πρέπει να γίνει: Το γεγονός ότι σήμερα επικρατεί η δημοκρατία σαν βασική πολιτική αξία στη Λατινική Αμερική,την οποία μοιραζόμαστε με τις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν πρέπει να μας κάνει να ξεχνούμε πως κατά τη διάρκεια μεγάλου μέρους του εικοστού αιώνα, η δημοκρατία δεν ήταν ο κανόνας για τις χώρες μας. Ο δρόμος που ακολουθήσαμε ήταν είτε η διαιώνιση των δικτατοριών από την πλευρά των επιλογών της δεξιάς ή αυτός της αναπαραγωγής του μοντέλου του αυταρχικού σοσιαλισμού από την πλευρά της αριστεράς. Στις αρχές της δεκαετίας του εβδομήντα, όπως ειπώθηκε τότε, η Λατινική Αμερική αντιμετώπιζε το δίλημμα: φρανκισμός ή σοσιαλισμός; Η δημοκρατία δεν αποτελούσε μέρος της ηπειρωτικής ατζέντας. Γι΄αυτό, είναι σημαντικό να θυμόμαστε τον τρόπο με τον οποίο η λατινοαμερικάνικη δημοκρατία εξελίχθηκε παρά τις τεράστιες εσωτερικές κι εξωτερικές δυσκολίες.


Ούτε κρατισμός, ούτε νεοφιλελευθερισμός


Το όραμα αυτού που, γενικά, είναι γνωστό σαν ο τρίτος δρόμος, αντίθετα με τον ‘ανταγωνισμό’ της τεχνοκρατικής δεξιάς, προτείνει την ιδέα μιας συσσώρευσης που θέλει να υποστηρίξει και να συνδέσει αρμονικά την προσπάθεια των ατόμων. Δεν είναι ούτε ο σκληρός και καθαρός κολεκτιβισμός του «πραγματικού σοσιαλισμού», ούτε ο ατομικισμός μέχρι εσχάτων του «πραγματικού φιλελευθερισμού». Ο τρίτος δρόμος αποπειράται να σφυρηλατήσει μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στο άτομο και στην κοινωνία, προτείνοντας μια αμοιβαία ανταλλαγή μεταξύ των ατομικών δικαιωμάτων και της κοινωνικής δικαιοσύνης.


Ο εγωϊσμός, η απουσία κοινωνικής ιδιοκτησίας και η αποστασιοποίηση προωθήθηκαν, συνειδητά, από τον θατσερικό φιλελευθερισμό. Η απάθεια οδήγησε το άτομο να νιώσει ξένο προς την κοινότητά τους. Με τον ίδιο τρόπο, η αίσθηση κοινωνικής ενσωμάτωσης χάθηκε καθώς οι ανισορροπίες στη διανομή του πλούτου πήραν αβυσσαλέες διαστάσεις.


Αυτός που έχει θεωρηθεί σαν ένας από τους πιο σημαντικούς ιδεολόγους του τρίτου δρόμου, ο Άντονυ Γκίντενς, έχει αναφέρει δύο μορφές απάθειας και αποκλεισμού που προέρχονται από το νεοφιλελευθερισμό. Η μία, από εκείνους που βρίσκονται στο κάτω μέρος της κοινωνικής σκάλας, περιθωριοποιημένοι από τις ευκαιρίες της κοινωνικής ανόδου. Η άλλη, από αυτούς που βρίσκονται στην κορυφή, με το που κάνουν στην άκρη οικειοθελώς για να εγγυηθούν την ασφάλεια και τα προνόμιά τους. Ο τρίτος δρόμος προτείνει να διορθωθούν αυτές οι απάθειες και οι αποκλεισμοί για να ανακτηθεί η αίσθηση της ενσωμάτωσης και κοινωνικής ιδιοκτησίας μέσω μιας ισότητας ευκαιριών: Είναι η ηθική ευθύνη να δημιουργηθεί μια δίκαιη κοινωνία σαν κι αυτή για την οποία έχουν μιλήσει ο Τζον Ρόουλς και ο Σαλβατόρε Βέκα.



Βεβαίως, μιλώντας για αναδιανεμητική δικαιοσύνη, οφείλουμε να πούμε πως ένα από τα θέματα που προκύπτουν συνεχώς στους θεωρητικούς του νεοφιλελευθερισμού, ο Ρόμπερτ Νόζικ είναι ένας από αυτούς, ήταν η απόρριψη της ιδέας να συμπορευτούν η ατομική ελευθερία με την κοινωνική ισότητα. Αντίθετα, συγγραφείς ταυτισμένοι με τον τρίτο δρόμο, όπως ο Μπρους Άκερμαν, έχουν αντικρούσει αυτή την υπόθεση: «Εμείς απορρίπτουμε εμφατικά την ιδέα να υπάρχει μια άτεγκτη απόσταση μεταξύ της ελευθερίας και της ισότητας. Η κοινωνία των εταίρων (Stakeholder Society) υπόσχεται περισσότερα από αυτές τις δυο.» Οπότε, το κλειδί του τρίτου δρόμου βρίσκεται στη στενή σύνδεση ανάμεσα στην ατομική ελευθερία και στην κοινωνική ισότητα. Μια αρμονική σύνδεση ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και στο σοσιαλισμό.


Η νεοφιλελεύθερη απόρριψη της κοινωνικής δικαιοσύνης υπήρξε επιδέξια αναμεμειγμένη με την περιφρόνηση για τον λαϊκισμό και τον κρατισμό. Οι νεοφιλελεύθεροι θέλησαν να ρίξουν την κοινωνική δικαιοσύνη στο ίδιο καζάνι με τον κρατισμό και το λαϊκισμό. Ωστόσο, ο λαϊκισμός και ο κρατισμός δεν είναι το ίδιο πράγμα. Ούτε η έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης είναι σύμφυτη με το κρατικιστικό μοντέλο. Η λύση είναι να παραδεχτούμε ότι κάθε άτομο, σε οικονομικούς όρους, έχει να φέρει εις πέρας ένα δίκαιο κάλεσμα όχι μόνο προς το Κράτος αλλά και στην κοινωνία στο σύνολό της. Το μοντέλο ανάπτυξης του τρίτου δρόμου προωθεί, ταυτόχρονα, την ιδιωτική πρωτοβουλία και την κοινωνική ισότητα. Να υπάρχει μια κοινωνική ισότητα σημείων εκκίνησης για να μη βρεθεί κανείς θιγμένος από την κοινωνική απομόνωση για μπορέσει αργότερα να ξετυλίξει τις ίδιες του τις κοινωνικές ικανότητες.
Με τον ίδιο τρόπο που υπάρχει το πολιτικο – νομικό κριτήριο «μια ψήφος για κάθε πολίτη», οφείλει να υπάρχει η οικονομική γραμμή ότι όλοι οι πολίτες έχουν δικαίωμα να απολαμβάνουν τους καρπούς της κοινωνικής συνεργασίας. Η υλική ισότητα είναι αναγκαία για να γίνει η πολιτική ισότητα κάτι περισσότερο από ένα φορμαλιστικό αξίωμα.


Η δίκαιη κοινωνία θα ανθίσει εκεί όπου υπάρχει εγγύηση για ισότητα σε όλο το μήκος του κύκλου της ζωής για κάθε άτομο ανεξάρτητα από την κοινωνική του κατάσταση, φυλή, πίστη ή μορφωτικό επίπεδο. Αυτή η δίκαιη κοινωνία συντίθεται από την κατανόηση, την ένταξη, τη ιδιότητα του μέλους που έχει κάθε άτομο στην κοινωνία. Η κοινωνία εταίρων είναι μια κοινωνία στην οποία όλα τα μέλη της πρέπει να έχουν χώρο έκφρασης.


Η σύλληψη της κοινωνίας εταίρων μπορεί να οριστεί, συνεπώς, με διάφορους τρόπους: «παραχώρηση εξουσίας κι αξιοπρέπειας σε όλους», «να δοθεί η ευκαιρία στον καθένα να σηκωθεί για να βοηθήσει ώστε η κοινωνία να ανακάμψει», «να προσφερθούν τα βασικά σε όλους για να εργαστούν για το δικό τους καλό αλλά και για το καλό της κοινωνίας όπου ανήκουν». Η προϋπόθεση είναι να υπάρχει μια αφοσίωση ουσιαστική των πολιτών στην κοινωνία για να κάνουν την ένταξη πραγματικότητα.


Από την προοπτική του τρίτου δρόμου έχει υπάρξει επιμονή για το γεγονός ότι το έθνος-κράτος είναι απαραίτητο ως σταθεροποιητική δύναμη για να αναλάβει τις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης, τις οικονομικές διακυμάνσεις, την εμφάνιση μη συμβατικών στρατιωτικών δράσεων. Με παρόμοιο τρόπο, δίνεται έμφαση σε μια αρχή που μέχρι τώρα δεν είχε ληφθεί αρκούντως υπ΄όψη, κι αυτή είναι, η κοινωνία των πολιτών.


Ο Τοντ Λίντμπεργκ έχει δίκιο όταν λέει: «Αυτό το κίνημα που ίδρυσαν τα κόμματα της κεντροαριστεράς σε διεθνές επίπεδο είναι το πιο σημαντικό γεγονός που καταγράφηκε στη δεκαετία του ογδόντα. Αυτά, τα κόμματα της κεντροαριστεράς, αποφάσισαν να θάψουν τους παλιούς αταβισμούς τους και κατέκτησαν, με αυτόν τον τρόπο, την εξουσία και την κυβέρνηση». Αυτή η εξέλιξη ήταν προϊόν μιας δουλειά αυτοκριτικής σε βάθος.


Ένα κείμενο του 1999 με τον τίτλο Ευρώπη: Ο Τρίτος Δρόμος και υπογεγραμμένο από τους Tony Blair και Gerhard Schroeder αρχίζει με τον ακόλουθο τρόπο: «Οι σοσιαλδημοκράτες κυβερνούν σχεδόν όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτοί βρήκαν εκ νέου αποδοχή χάρη στην οποία, ενώ διατήρησαν τις πρωτογενείς αξίες τους, ξεκίνησαν ένα μονοπάτι ανανέωσης των ιδεών και των προγραμμάτων τους. Αυτή η καινούρια συναίνεση κατακτήθηκε γιατί προώθησαν όχι μόνο την κοινωνική δικαιοσύνη, αλλά επίσης τον οικονομικό δυναμισμό, τη δημιουργικότητα και την ανανέωση.”


Αυτή η προσπάθεια ανανέωσης της σοσιαλδημοκρατίας δεν περιορίστηκε σε μερικές, λίγες, πολιτικές προσωπικότητες. Μοιάζει σαν ένας συνεχιζόμενος αγώνας: που συνεχίζεται με την ανάληψη από τον Γκόρντον Μπράουν της εργατικής κυβέρνησης του Μπλερ, ή την άνοδο του Χοσέ Λουίς Ροντρίγκεθ Θαπατέρο στην ηγεσία του Ισπανικού Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος.


Η κρίσιμη ερώτηση όμως θα έπρεπε να είναι: τι σχέση έχει η Λατινική Αμερική με όλα αυτά; Η απάντηση είναι προφανής: έχει μεγάλη σχέση γιατί μετά από μια περίπλοκη και μακρόχρονη διαδικασία μετάβασης που συνδυάστηκε αντιφατικά με την εφαρμογή του νεοφιλελεύθερου μοντέλου, τώρα το μεγαλύτερο μέρος των χωρών της περιοχής κυβερνούνται από την αριστερά. Πολλές κεντροαριστερές κυβερνήσεις στην Λατινική Αμερική προχώρησαν στα δικά τους πειράματα με το μοντέλου του τρίτου δρόμου: ο Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα στη Βραζιλία, η Μισέλ Μπατσελέτ στη Χιλή, η Κριστίνα Φερνάντες ντε Κίρχνερ στην Αργεντινή, ο Άλαν Γκαρσία στο Περού, ο Ραφαέλ Κορρέα στον Ισημερινό, ο Όσκαρ Αρίας στην Κόστα Ρίκα, ο Άλαβαρο Κολόμ στη Γουατεμάλα, ο Λεονέλ Φερνάντες, στη Δομινικανή Δημοκρατία.


Ο τρίτος δρόμος και η Λατινική Αμερική


Στην τωρινή ατζέντα των σχέσεων Λατινικής Αμερικής-ΗΠΑ υπάρχουν θέματα παρόμοια με αυτά που αναφέρει ο Lowenthal: η δημογραφική αλληλεξάρτηση, κοινωνικά ζητήματα νέας κοπής, η σύνδεση των οικονομιών μας και, κυρίως, η παρουσία αξιών που μοιράζονται οι λαοί μας.


Οι τοπικές διαφωνίες, σε σύγκριση με τις μεγάλες διεθνείς πολεμικές, ακούγονται ξεπερασμένες, σαν πασίγνωστα ρεφραίν. Η παραγωγή καινοτόμων ιδεών μοιάζει να μην έχει σημασία. Στο Μεξικό, ο τρίτος δρόμος δεν έχει εγκαταστήσει τα στρατεύματα του όπως το έχει ήδη κάνει σε άλλη μήκη και πλάτη για το καλό της δημοκρατίας και τη λύση των προβλημάτων της παραγωγικότητας και αναδιανομής. Ίσως γι΄αυτό η μετάβαση, που σε άλλα μέρη πραγματοποιήθηκε πριν από 30 χρόνια, εδώ δεν έχει εδραιωθεί ακόμη.


Το κλειδί θα ήταν να συγκληθεί η εκπόνηση καινοτόμων εννοιολογικών προτάσεων και η διαμόρφωση συναίνεσης με τις πολιτικές δυνάμεις που κατανοούν τη διαδικασία μεταμόρφωσης σε επίπεδο εθνικό και διεθνές. Θα χρειαζόταν να δομηθεί μια συμμαχία της οποίας ο κεντρικός πυρήνας θα προέκυπτε ως σύνθεση τόσο μιας ένωσης αναδυόμενων κοινωνικών δυνάμεων όσο κι πολιτικών ρευμάτων ικανών να καθοδηγήσουν την αλλαγή. Ένα κοινό μέτωπο, πεφωτισμένο, που θα αντικαθιστούσε τον κυρίαρχο συντηρητικό συνασπισμό.


Το κεντρικό σημείο είναι να εδραιωθεί η εσωτερική δημοκρατία και να τροποποιηθεί το μοντέλο ανάπτυξης για να βγει η χώρα από τον εξορία στην οποία βρίσκεται και να ανακτήσει την ηγετική θέση που είχαμε για τόσο καιρό στον ιβηροαμερικανικό κόσμο. Αυτό θα βοηθούσε να αποκτήσουμε μια καλύτερη σχέση με τους γείτονές μας του βορρά, ενώ ταυτόχρονα θα μας παρακινούσε να παίξουμε έναν ρόλο πολύ πιο σημαντικό στη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης εφ΄όσον σήμερα, οφείλουμε να το παραδεχτούμε, καθόμαστε στο τελευταίο βαγόνι του τρένου.


Το κείμενο έχει εμφανιστεί στα ισπανικά στην Μεξικάνικη επιθεώρηση CONFLUENCIA XXI, και δημοσιεύεται στο πλαίσιο συνεργασίας των δύο περιοδικών


Όποια κι αν είναι η συναίνεση μεταξύ των προοδευτικών, ελάχιστη πρόοδος θα σημειωθεί προς την κατεύθυνση της κοινωνικής ή περιβαλλοντικής δικαιοσύνης, εάν δεν αποκαταστήσουμε τη δημοκρατική ρύθμιση των αγορών. Αυτό απαιτεί την αντιστροφή της πολιτικής και οικονομικής αλλαγής μιας τριακονταετίας και θα αντιμετωπίσει την αδυσώπητη εχθρότητα όσων πιστεύουν ή έχουν αποκομίσει κέρδη από τη σημερινή μορφή οικονομικής διοίκησης. Για ν’ αρχίσουμε να το κάνουμε, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε πώς η ορθοδοξία του σήμερα κατάφερε να νικήσει το προηγούμενο σύστημα, πώς ξεπέρασε την πιο σημαντική διεθνή προσπάθεια για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών και αναπτυξιακών προβλημάτων και πώς τελικά έγινε ευάλωτη.


Από το 1944 μέχρι το 1977, το σύστημα του Bretton Woods συνδύασε την προώθηση του ελεύθερου εμπορίου με τη διατήρηση σταθερών συναλλαγματικών τιμών μέσω ελέγχων στην κίνηση του κεφαλαίου. Εκείνη την περίοδο σημειώθηκε η πιο γρήγορη οικονομική ανάπτυξη στην ιστορία, την οποία βίωσαν οι χώρες του δεύτερου και τρίτου κόσμου, όπως και του πρώτου. Στις ανεπτυγμένες χώρες, η δημοκρατική πίεση έκανε τις κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν στην οικονομία για να ενισχύσουν την πλήρη απασχόληση και την κοινωνική πρόνοια, παρέχοντας υψηλά κριτήρια διαβίωσης και μειώνοντας την ανισότητα. Ωστόσο, στη δεκαετία του 1070, οι αυξήσεις στην τιμή του πετρελαίου και οι υψηλές κυβερνητικές δαπάνες έφεραν τον πληθωρισμό και οικονομική κρίση. Ένα από τα πρώτα θύματα ήταν το σύστημα Bretton Woods, καθώς το 1971 οι Ηνωμένες Πολιτείες κατήργησαν τη συνάρτηση δολαρίου και χρυσού και έθεσαν τέρμα στην περίοδο των καθορισμένων συναλλαγματικών τιμών.


Η φύση της νέας ορθοδοξίας έγινε σαφής στη δεκαετία του 1980, όταν οι κυβερνήσεις Θάτσερ και Ρήγκαν ηγήθηκαν της εφαρμογής αυτών που σήμερα ονομάζονται ‘φιλελεύθερες πολιτικές’.[1] Απέδωσαν τα προβλήματα της δεκαετίας του 1970 στην παρέμβαση του κράτους και υποστήριξαν ότι η λύση βρισκόταν στην πολιτική της ελεύθερης αγοράς. Έκαναν περικοπές στους προϋπολογισμούς και τους φόρους, περιόρισαν τη δραστηριότητα των συνδικάτων, απελευθέρωσαν τις αγορές, συμπεριλαμβανομένων των κεφαλαιαγορών, και ιδιωτικοποίησαν τις κρατικές και δημοτικές επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων κοινής ωφελείας. Την πολιτική τους ακολούθησαν πολλές κυβερνήσεις, μερικές από επιλογή, άλλες επειδή το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια τράπεζα απαιτούσαν αυτού του είδους τις αλλαγές από τις χώρες που ζητούσαν τη βοήθειά τους. Αυτό το νέο καθεστώς είχε άμεση επίδραση τόσο στο περιβάλλον όσο και στην ανισότητα, από τη στιγμή που η αυξανόμενη έμφαση στον ανταγωνισμό και το κέρδος έκαναν τις κυβερνήσεις όλο και πιο απρόθυμες να πληρώνουν πάνω απ’ το μίνιμουμ για ακατέργαστες ύλες, εργατικά χέρια, έλεγχο της ρύπανσης και των φόρων.


Μια κρίσιμη πρόκληση ήρθε μετά το 1983, όταν τα Ηνωμένα Έθνη ίδρυσαν την World Commission on Environment and Development (Παγκόσμια Επιτροπή για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη), με επικεφαλής την πρώην πρωθυπουργό της Νορβηγίας Gro Brundtland. Η αναφορά της διέγνωσε μια σειρά από συνδεδεμένες μεταξύ τους περιβαλλοντικές και αναπτυξιακές κρίσεις και ανέφερε ότι ‘η ανισότητα είναι το κύριο “περιβαλλοντικό” πρόβλημα στον πλανήτη και το κύριο ‘αναπτυξιακό’ του πρόβλημα’.[2] Ήταν κριτική ως προς τα αποτελέσματα της διεθνούς οικονομίας: ‘η απαίτηση από σχετικά φτωχές χώρες να μειώσουν τα κριτήρια διαβίωσης, να δεχτούν την αύξηση της φτώχειας και να εξαγάγουν αυξανόμενες ποσότητες σπάνιων πόρων για να διατηρήσουν την εξωτερική δανειοληπτική τους ικανότητα, αντανακλά προτεραιότητες που ελάχιστες δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις μπορούν να ανεχτούν για πολύ καιρό’.[3] Σημείωνε επίσης ότι για την ανάπτυξη στις πλούσιες χώρες είχαν χρησιμοποιηθεί υπερβολικά πολλοί πόρους και δημιουργηθεί πολλά περιβαλλοντικά προβλήματα.


Η Επιτροπή αντιπαρέθεσε δυο προσεγγίσεις στην περιβαλλοντική πολιτική, με μια ‘ στάνταρ ατζέντα’ για τα αποτελέσματα και τα συμπτώματα, αλλά η προσέγγισή τους επικεντρώθηκε στις αιτίες των προβλημάτων.[4] Οι συστάσεις τους ήταν ριζοσπαστικές, καθώς έδιναν προτεραιότητα στους φτωχούς μέσω εστίασης στις ανάγκες στον ορισμό τους για τη βιώσιμη ανάπτυξη ως ‘ανάπτυξη που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του παρόντος χωρίς να θέτει σε κίνδυνο την ικανότητα των μελλοντικών γενιών να ανταποκριθούν στις δικές τους ανάγκες’.[5] Το τελευταίο κεφάλαιο που αφορούσε την εφαρμογή έδινε έμφαση στις εθνικές πολιτικές και θεσμούς, στις περιφερειακές και παγκόσμιες οργανώσεις, ειδικά στο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών, συμπεριλαμβανομένων των επιστημονικών κοινοτήτων και των μη κυβερνητικών οργανώσεων. Υπήρχε ελάχιστη έμφαση στον ιδιωτικό τομέα, μολονότι η ‘αυξημένη συνεργασία με τη βιομηχανία’ και η ανάγκη ‘ενθάρρυνσης των ιδιωτικών επενδύσεων’ περιλαμβάνονταν. Εάν οι προτάσεις αυτές είχαν γίνει το 1972, οι περισσότερες θα είχαν φανεί απολύτως λογικές, και μπορεί να είχαν υιοθετηθεί, αλλά στο τέλος της δεκαετίας του 1980 έρχονταν σε αντίθεση με τη νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία.


Συνεπώς, όπως έδειξε ο Bernstein (2001) στο σχολαστικά τεκμηριωμένο και πολυσυζητημένο βιβλίο του, η ανάλυση του Brundtland υπονομεύτηκε από έναν διαφορετικό τρόπο επίλυσης των αντιφάσεων μεταξύ περιβαλλοντικής και οικονομικής ανάπτυξης.[6] Εργασίες οργανισμών όπως η Environment Directorate (Διεύθυνση Περιβάλλοντος) του ΟΟΣΑ, το US Project 88 κι ακόμη και η UNCTAD εισηγούντο ότι οι ελεύθερες αγορές μπορούσαν να χειριστούν τα περιβαλλοντικά και αναπτυξιακά προβλήματα εάν η αποτυχία της αγοράς επανορθωνόταν. Για να γίνει αυτό, όλοι οι πόροι έπρεπε να είναι ιδιωτικοί έτσι ώστε οι ρυπαντές να είναι υπεύθυνοι για τις εξωτερικές επιδράσεις που δημιουργούν. Τα κράτη θα έπρεπε να εξασφαλίσουν την κατάργηση των διαστρεβλωτικών επιδοτήσεων της αγοράς των δασμών. Μέχρι να γίνει η Διάσκεψη για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη, στο Ρίο, το 1992, οι ελεύθερες αγορές έμοιαζαν συμβατές, ακόμη και αναγκαίες για την προστασία του περιβάλλοντος, όπως αναφέρεται στην παράγραφο 8.31 (c) στην Ατζέντα 21-‘Να συμπεριληφθεί, όταν χρειάζεται, η χρήση των αρχών της αγοράς στο πλαίσιο των οικονομικών εργαλείων και πολιτικών, για να συνεχιστεί η βιώσιμη ανάπτυξη’. Μ’ αυτόν τον τρόπο, η διάσκεψη του Ρίο δεν απογύμνωσε μόνο την βιώσιμη ανάπτυξη από τον ριζοσπαστισμό της, αλλά παρήγαγε ακόμη περισσότερη πίεση για ιδιωτικοποίηση και ‘marketisation’, παρόλο που στην πράξη αποδείχτηκε αδύνατο να ιδιωτικοποιηθούν όλοι οι πόροι ή να κληθούν όλοι οι ρυπαντές να πληρώσουν.


Τα επόμενα 16 χρόνια, τα αποτελέσματα της χρήσης των νεοφιλελεύθερων αρχών για τη διοίκηση της παγκόσμιας οικονομίας έγιναν ορατά. Η μεγαλύτερη απελευθέρωση του εμπορίου ωφέλησε τις πλούσιες, διακρατικές εταιρίες και τους καταναλωτές των χωρών με υψηλό εισόδημα, γύρω στις 10 ‘αναδυόμενες αγορές’, κυρίως ασιατικές χώρες με υψηλά ποσοστά αποταμίευσης και ‘αναπτυξιακά κράτη’, καθώς και εξαγωγείς πετρελαίου, όχι όμως εξαγωγείς άλλων μεταλλευμάτων, που υποφέρουν από την ‘κατάρα των πόρων’.


Το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα συγκεντρώνει κεφάλαια σε παράκτια οικονομικά κέντρα και χώρες με υψηλό εισόδημα και το αντλεί από χώρες με χαμηλό εισόδημα, μέσω της φυγής των κεφαλαίων και μέσω χειρισμών στο κόστος μεταφοράς, αποστερώντας τις από επενδυτικά κεφάλαια και καθυστερώντας την ανάπτυξή τους.[7] Οι καθαρές ροές χρήματος ήταν ευκαιριακές, συμβάλλοντας σε πιο συχνές και ευρύτερες οικονομικές κρίσεις με καταστροφικά αποτελέσματα για τη Ρωσία και την Αργεντινή, και σοβαρές αναστολές για ορισμένες από τις αναπτυσσόμενες με γρήγορους ρυθμούς ασιατικές οικονομίες στη δεκαετία του 1000. Οι ανοιχτές κεφαλαιαγορές υπονομεύουν τη δημοκρατία, καθώς οι κυβερνήσεις γίνονται απρόθυμες να παρεμβαίνουν στις αγορές για κοινωνικούς ή περιβαλλοντικούς σκοπούς, και όσες το επιχειρούν δέχονται πιέσεις από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και τις χρηματαγορές.


Από το τέλος της δεκαετίας του 1990, η κυβερνητική δέσμευση στη νεοφιλελεύθερη οικονομική διακυβέρνηση αποτέλεσε εμπόδιο για αρκετές προοδευτικές πρωτοβουλίες, Η πρόοδος σε ό, τι αφορά την επίτευξη των Αναπτυξιακών Στόχων της Χιλιετίας υπήρξε αργή. Η Διάσκεψη του Γιοχάνεσμπουργκ επιβεβαίωσε ότι οι περιβαλλοντικές επιδιώξεις που ορίστηκαν στη Στοκχόλμη και το Ρίο είχαν πολύ αργή πρόοδο. Παρά την αυξανόμενη συνειδητοποίηση ότι οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής μπορεί να είναι σοβαρές, η πρόοδος μετά το Κυότο υπήρξε αργή, ακόμη κι αρνητική.


Έγινε επίσης σαφές ότι ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι αποτελεσματικός τρόπος διοίκησης της οικονομίας. Η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη υπήρξε πιο αργή μεταξύ 1973-2003 παρά υπό το σύστημα Bretton Woods 1950-73 (3.17% ανά έτος έναντι 4.9%) και πολύ πιο άνιση μεταξύ χωρών και ηπείρων,[8] όπως και εντός ορισμένων κρατών.[9] Οι ερευνητές του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου συμπέραναν ότι η φιλελευθεροποίηση της κεφαλαιαγοράς δεν είναι ούτε αναγκαία ούτε αρκετή για να δημιουργήσει γρήγορη οικονομική ανάπτυξη.[10] H UNDP προσφέρει πακέτα εκπαίδευσης στην εθνική οικονομική διοίκηση που υποστηρίζουν ότι ο νεοφιλελευθερισμός απέτυχε οριστικά στην προώθηση της ανάπτυξης και συστήνουν παρεμβατικές οικονομικές πολιτικές, προκειμένου να προωθηθεί η θεσμική ανάπτυξη και επένδυση στους ανθρώπους.[11]

Ακόμη και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα έχουν τροποποιήσει την πολιτική τους και έχουν δεχτεί ότι υπάρχουν πολλοί δρόμοι για να υπάρξει ανάπτυξη, να αντιμετωπιστεί η φτώχεια και να ενθαρρυνθεί η ‘κυριότητα της χώρας’ σε ό, τι αφορά την οικονομική πολιτική, όταν η οικοδόμηση θεσμών και η καλή διακυβέρνηση αναγνωρίζονται τώρα ως θετικές, μολονότι δεν είναι σαφές σε πιο βαθμό έχει αλλάξει η συμπεριφορά τους.


Η τελευταία αποτυχία του νεοφιλελευθερισμού παρέχει την ευκαιρία για αμφισβήτησή του στην αγγλο-αμερικάνικη γη του, καθώς η πρόσφατη αστάθεια βρίσκεται μάλλον στην καρδιά του συστήματος παρά σε μακρινές χώρες. Η κρίση αυτή, που προκλήθηκε από απρόσεκτο, ίσως δόλιο, δανεισμό και χρεόγραφα από χρηματοοικονομικούς οργανισμούς, προκάλεσε πιστωτική κρίση, τραπεζικές απώλειες και αποτυχίες που απαιτούν λύσεις από κεντρικές τράπεζες και κυρίαρχα οικονομικά ιδρύματα. Ακόμη χειρότερα, από τη στιγμή που οι άλλες επενδύσεις έπαψαν να είναι ελκυστικές, οι κερδοσκόποι επενδυτές στράφηκαν στους φυσικούς πόρους, συμβάλλοντας στην άνοδο των τιμών του πετρελαίου και των τροφίμων και πλήττοντας παντού τους ανθρώπους.


Τώρα είναι η ευκαιρία και η δικαίωση για τους ανθρώπους και τους πολιτικούς να ζητήσουν να τεθεί τέρμα στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές σε εθνικά και διεθνή επίπεδα και να αποκαταστήσουν στα κράτη και τις διεθνείς οργανώσεις την ελευθερία να αναπτύσσουν πολιτικές που προωθούν την κοινωνική και περιβαλλοντική δικαιοσύνη. Δεν θα είναι εύκολο, καθώς ισχυρά συμφέροντα κερδίζουν από τον νεοφιλελευθερισμό, που ορισμένες από τις ρήσεις του είναι περιχαρακωμένες σε συντάγματα και συνθήκες.


Εάν δεν το κάνουμε, όμως, η κλιματική αλλαγή, η ανισότητα και η αδικία θα επιταχυνθούν.


Αναφορές

[1] Βλ. David Harvey, A brief history of neoliberalism (Oxford: Oxford University Press, 2005).

[2] Βλ. World Commission on Environment and Development, Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future (Oxford: Oxford Universaity Press, 1987), σ. 6.

[3] Οπ., σ. 75.

[4] Οπ., σ. 310.

[5] Οπ., σ. 43.

[6] Βλ. Steven Bernstein, The compromise of liberal environmentalism (New York: Columbia UP, 2001).

[7] Βλ. Philip Sarre, “Understanding the geography of international finance” Geography Compass 1, no. 5 (2007): 1076-1096

[8] Βλ. Angus Maddison, Contours of the world economy 1-2030 AD (Oxford: Oxford University Press, 2007).

[9] Βλ. Joseph Stiglitz, Making globalisation work: next steps to global justice (London: Allen Lane/ Penguin, 2006).

[10] Βλ. Eswar S. Prasad et al, Effects of financial globalization on developing countries: some empirical evidence (IMF: IMF Working paper, 2003).

[11] Βλ. Gerald Epstein and Ilene Grabel, Financial Policy Training Manual No 3 (UNDP International Policy Centre Brasilia Brazil, 2007).