Οι συνεχιζόμενες εξεγέρσεις που εξαπλώνονται στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή συνδέονται εγγενώς με την αυξανόμενη εμπλοκή των κοινωνικών μίντια, ή γενικότερα των ψηφιακών δικτύων, στην καθημερινή ζωή. Οι πολλαπλές χρήσεις των τεχνολογιών- κινητά τηλέφωνα, Facebook, Twitter και Ίντερνετ- από τοπικούς συμμετέχοντες και παγκόσμιους υποστηρικτές και παρατηρητές, όπως και τα αντίμετρα με την απαγόρευση πρόσβασης και το κλείσιμο των διαύλων επικοινωνίας από τις κυβερνήσεις που ανατράπηκαν ή που επιζούν ακόμη, βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής σε παγκόσμιο επίπεδο και έχουν ήδη πυροδοτήσει μια σειρά δημόσιων συζητήσεων. Αποτελούν τα κοινωνικά μίντια αιτίες ή συμπτώματα των αραβικών εξεγέρσεων; Πώς μπορούμε να ορίσουμε το βαθμό επίδρασής τους στις εξεγέρσεις;


Το αφιέρωμα επιχειρεί να υπερβεί αυτές τις συζητήσεις και να προσεγγίσει τις αραβικές εξεγέρσεις χωρίς να κάνει την οντολογική διάκριση μεταξύ ψηφιακού και πραγματικού. Απ’ αυτή τη σκοπιά, τα ψηφιακά δίκτυα δεν γίνονται αντιλητπά ως συμπτώματα ούτε ως αιτίες, αλλά ως εγγενές συστατικό μέρος των ίδιων των εξεγέρσεων. Πρωταρχικός στόχος είναι να τεθούν ερωτήματα για τις μορφές και τις οργανωτικές δομές των εξεγέρσεων και για τις νέες πολιτικές δυνατότητες που ανοίγουν μέσα από το πρίσμα των ψηφιακών δικτύων, τα οποία οι εξεγέρσεις παρήγαγαν ή αμφισβήτησαν ή μεταμόρφωσαν ή χάκεψαν.

Η Lina Ben Mhenni ήταν μία από τις κύριες ομιλήτριες στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή της, μαζί με το βίντεο της ομιλίας της που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Θα περιγράψω την εμπειρία μας, πρώτα για το τι έγινε στο παρελθόν κι ύστερα για το τι γίνεται αυτή τη στιγμή στην Τυνησία. Εδώ είναι οι εικόνες των πρώτων διαδηλώσεων που έγιναν στην πρωτεύουσα Τύνιδα σε ένδειξη συμπαράστασης στη λαϊκή εξέγερση που άρχισε στο Σίντι Μπουζίντ. Αυτή ήταν η πόλη όπου ο Μοχάμμεντ Μπουαζίζι αυτοπυρπολήθηκε.


Αυτές είναι οι εικόνες της πρώτης διαδήλωσης. Στην αρχή, ο κόσμος δεν πίστευε στην επανάσταση και ο αριθμός των συμμετεχόντων ήταν πολύ μικρός, τελικά όμως οι άνθρωποι άρχισαν να ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο και μπορούμε να δούμε πως στη διαδήλωση που έγινε δυο μέρες μετά από την πρώτη, ο αριθμός είναι πολύ μεγαλύτερος. Από την πρώτη μέρα, οι μπλόγκερς και οι κυβερνοακτιβιστές άρχισαν να παρακολουθούν τα γεγονότα. Επειδή τυχαίνει να είμαι μπλόγκερ, προσπάθησα να είμαι παρούσα στις διαδηλώσεις και να τραβήξω φωτογραφίες, καθώς τα παραδοσιακά ΜΜΕ, εννοώ το ραδιόφωνο, την τηλεόραση και τις εφημερίδες, δεν κάλυπταν τα γεγονότα.




Κατά τη διάρκεια της δεύτερης διαδήλωσης, η οποία έγινε στην Τύνιδα, η αστυνομία ήταν πραγματικά βίαιη, χτυπούσαν και τραυμάτιζαν τον κόσμο. Συνέχισα να καλύπτω τις διαδηλώσεις στην Τύνιδα και ειδικά τις απεργίες των δικηγόρων, που ήταν πολύ ενεργοί στη διάρκεια των γεγονότων. Έναν δικηγόρο που συμετείχε σε αυτές τις πρώτες διαδηλώσεις, μάλιστα, τον απήγαγε η αστυνομία και τον ξυλοκόπησε.


Μολονότι η αστυνομία ήταν εξαιρετικά βίαιη, οι άνθρωποι συνέχισαν να διαδηλώνουν κι εδώ βλέπουμε τη φωτογραφία μιας διαδήλωσης που έγινε στις 8 Ιανουαρίου 2011 κι όπου είναι εμφανές ότι ο αριθμός των διαδηλωτών έχει αυξηθεί. Οι διαδηλώσεις γίνονταν σε όλη τη χώρα κι αυτό εξαγρίωσε την αστυνομία που έγινε ακόμη πιο βίαιη…άρχισαν να σκοτώνουν ανθρώπους παντού στην Τυνησία.


Στις 9 Ιανουαρίου αποφάσισα να εγκαταλείψω την πρωτεύουσα και να πάω στις πόλεις Κασσερίν, Σίντι Μπουζίντ και Ρεγκέμπ, όπου η αστυνομία ήταν εξαιρετικά βίαιη. Στο Ρεγκέμπ, στις 9 Ιανουαρίου, 2011 η αστυνομία σκότωσε πέντε ανθρώπους που διαδήλωναν ειρηνικά. Ορισμένοι μάλιστα από αυτούς δεν διαδήλωναν καν, περπατούσαν απλώς στο δρόμο, αλλά η αστυνομία χρησιμοποίησε πραγματικά πυρά και τους σκότωσε. Τράβηξα φωτογραφίες από αυτά τα γεγονότα λίγες ώρες μετά τις δολοφονίες, τις δημοσίευσα την ίδια μέρα στο Ίντερνετ και δέχτηκα εκατοντάδες σχόλια. Ήρθαν μάλιστα σε επαφή μαζί μου εκπρόσωποι από ξένα ΜΜΕ και μου είπαν ότι ήθελαν να έρθουν στην Τυνησία να καλύψουν τα γεγονότα.


Ύστερα επέστρεψα στην πρωτεύουσα, Τύνιδα, και συνέχισα να καλύπτω τα γεγονότα στις γειτονικές περιοχές. Η αστυνομία εξακολουθούσε να ασκεί επανειλλημμένα βία κι εγώ εξακολουθούσα να καλύπτω τα γεγονότα μέχρι τις 14 Ιανουαρίου που οι Τυνήσιοι κατέβηκαν μαζικά στους δρόμους και φώναξαν με δυνατή φωνή “Μπεν Άλι, φύγε!” Στις 14 Ιανουαρίου υπήρξε πάλι βία, η αστυνομία χρησιμοποίησε δακρυγόνα και πραγματικά πυρά και σκότωσε μερικούς διαδηλωτές ακόμη. Η αλήθεια είναι ότι η τυνησιακή λαϊκή εξέγερση έδιωξε τον πρόεδρο απ’ την εξουσία τον Ιανουάριο, ανοίγοντας το δρόμο σε ενδεχόμενες μεταρρυθμίσεις, αλλά η κατάσταση δεν άλλαξε πραγματικά. Μετά τις 14 Ιανουαρίου, η αστυνομία παρέμεινε εξαιρετικά βίαιη. Τράβηξα φωτογραφίες στις 26 Ιανουαρίου, στη διάρκεια μιας καθιστικής διαμαρτυρίας που οργάνωσαν νεαροί Τυνήσιοι που ζητούσαν τη διάλυση του πολιτικού κόμματος του πρώην προέδρου.


Ακόμη και σήμερα η κατάσταση στην Τυνησία είναι ιδιαίτερα προβληματική. Πρόσφατα, μετά τη δημοσίευση ενός βίντεο που έδειχνε τον πρώην επικεφαλής του υπουργείου Εσωτερικών να κάνει αποκαλύψεις για την παραίτησή του και την προσωρινή κυβέρνηση, κάποιοι Τυνήσιοι βγήκαν στους δρόμους για να καταγγείλουν τις κυβερνητικές πρακτικές και η αστυνομία χρησιμοποίησε ξανά βία. Αυτό συνέβη χθες. Η αστυνομία δεν έκανε καν εξαίρεση για τους μπλόγκερς και τους δημοσιογράφους. Εδώ μπορείτε να δείτε τη φωτογραφία ενός Τυνήσιου μπλόγκερ, του Μπετζίμ Μπουγκάρ, που ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά βρίσκεται τώρα στην Τυνησία. Χθες η αστυνομία τον απήγαγε και τον ξυλοκόπησε άγρια, ενώ εκείνος το μόνο που έκανε ήταν να τραβάει φωτογραφίες από τη διαδήλωση που γινόταν στην κεντρική λεωφόρο της Τύνιδας. Την προηγουμένη, η αστυνομία χτύπησε άγρια στο κεφάλι μια δημοσιογράφο από το ραδιόφωνο, ενώ εκείνη έκανε απλώς τη δουλειά της.


Ευτυχώς το Ίντερνετ είναι ακόμη εδώ και το χρησιμοποιούμε για να καταγγέλλουμε όλες αυτές τις απολυταρχικές πρακτικές. Πιστεύω ότι το Ίντερνετ και τα κοινωνικά δίκτυα έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν σημαντικό ρόλο στην τυνησιακή επανάσταση. Επειδή τα παραδοσιακά ΜΜΕ απουσίαζαν και αποσιωπούσαν τα γεγονότα, τα κοινωνικά δίκτυα δεν κάλυψαν απλώς τα γεγονότα αλλά συνέβαλαν στην κινητοποίηση των ανθρώπων προκειμένου να συμμετάσχουν στις διαδηλώσεις και τις διάφορες δράσεις εναντίον του καθεστώτος Μπεν Άλι. Το 2008, αντίθετα, όταν ξέσπασαν κοινωνικές αναταραχές στο Νότο της Τυνησίας, το καθεστώς κατάφερε να τις ελέγξει και να τις καταστείλει αρκετά έυκολα, επειδή οι Τυνήσιοι δεν ήταν τότε εξοικειωμένοι με το Facebook. Μόνο μια μειοψηφία χρησιμοποιούσε το Facebook, τα μπλογκς και τα social media. Έτσι, το καθεστώς διέταξε απλά την αστυνομία να συλάβει τους ηγέτες αυτού του κινήματος, η αστυνομία τους φυλάκισε και το κίνημα εξαφανίστηκε.


Όπως έχω ήδη επισημάνει, η επανάσταση στην Τυνησία συνεχίζεται…ο λαός δεν είναι ικανοποιημένος με την προσωρινή κυβέρνηση της χώρας κι εξακολουθεί να μάχεται για τα δικαιώματά του, ιδιαίτερα για την αξιοπρέπειά του, που ήταν ίσως και το κυριότερο αίτημα κατά τη διάρκεια της εξέερσης. Προσωπικά πιστεύω ότι οι Τυνήσιοι δεν θα δεχτούν τις όποιες απολυταρχικές κυβερνητικές πρακτικές. Εξακολουθούμε να αγωνιζόμαστε για ελευθερία, για την ελευθερία του λόγου, γιατί δεν έχουμε ακόμη πετύχει τους στόχους μας. Έτσι λοιπόν, η μάχη για τη δημοκρατία και την ελευθερία στην Τυνησία συνεχίζεται.

Ο Tarek Amr ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή του, μαζί με το βίντεο της ομιλίας του που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Θα μιλήσω κυρίως για την επίδραση των social media στην επανάστασή στην Αίγυπτο. Επιτρέψτε μου να ανατρέξω στο παρελθόν, περίπου δυο χρόνια πριν, και να αναφερθώ σε δυο διαφορετικές περιπτώσεις που αναδεικνύουν την αλληεπίδραση ανάμεσα στα κοινωνικά και τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης.


Η πρώτη περίπτωση αφορούσε έναν Αιγύπτιο άντρα που τον βίασαν αστυνομικοί. Τέτοια περιστατικά αγνοούνται συνήθως από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης αλλά χάρη στα iphones και τους μπλόγκερς του YouTube, που συνέχισαν να διαδίδουν το βίντεο που αναπαριστούσε το βιασμό στα μπλογκς και στο YouTube, ιδίως ένας μπλόγκερ με το όνομα Wael Abbas το δημοσίευσε περισσότερες από μια φορά, το έμαθαν όλοι. Μ’ αυτόν τον τρόπο, τα παραδοσιακά ΜΜΕ υποχρεώθηκαν να κάνουν γνωστό το περιστατικό, που κανονικά θα είχε αγνοηθεί, και τελικά το άτομο που ήταν υπεύθυνο γι’ αυτό το έγκλημα βρέθηκε και φυλακίστηκε. Το άλλο επεισόδιο είναι εκ διαμέτρου αντίθετο από το πρώτο. Ήταν το 2009, κατά τη διάρκεια των προκριματικών αγώνων για το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου όπου η Αίγυπτος θα έπαιζε κατά της Αλγερίας, σε έναν αγώνα που επρόκειτο να διεξαχθεί στο Σουδάν. Εκείνη την εποχή τα παραδοσιακά ΜΜΕ διέδιδαν ψέμματα για τους Αλγερινούς οπαδούς. Τους κατηγόρησαν ότι σχεδίαζαν να πάνε οπλισμένοι στον αγώνα για να σκοτώσουν τους Αιγύπτιους οπαδούς, κι ακόμη κι εμείς, ως μπλόγκερς, πέσαμε στην παγίδα αυτών των ψεμμάτων κι επιτεθήκαμε φραστικά κατά των Αλγερινών όλο εκείνο το διάστημα. Αργότερα -ενδεχομένως μετά από έναν ολόκληρο χρόνο- συνειδητοποιήσαμε ότι όλα αυτά ήταν ψέμματα… ακόμη και οι διασημότητες που εμφανίστηκαν στα ΜΜΕ λέγοντας ότι θα πέθαιναν σ’ αυτό τον αγώνα, έλεγαν ψέμματα. Όλα αυτά τα ψέμματα τα μετέδιδαν τα ΜΜΕ κατ’ εντολή του καθεστώτος. Όλες αυτές οι περιπτώσεις μπορεί να μη σχετίζονται άμεσα με την ίδια την επανάσταση, ήθελα όμως να δείξω πώς τα παραδοσιακά και τα κοινωνικά ΜΜΕ έχουν αμοιβαία επίδραση μεταξύ τους.


Ας πάμε τώρα στην επανάσταση κι ας επικεντρωθούμε στο ρόλο των social media. Στην πραγματικότητα, τα social media ασκούν δυο διαφορετικού τύπου επιδράσεις. Η πρώτη είναι μακροπρόθεσμη ή συνεχιζόμενη: τώρα έχουμε την ευκαιρία να γίνουμε φίλοι με αυτούς που διαμαρτύρονται ή με ακτιβιστές που οργανώνουν τις διαδηλώσεις, μιλάμε μ’ αυτούς απευθείας, μοιράζονται συνέχεια τις ιστορίες τους ή την εμπειρία τους μαζί μας. Η επίδραση αυτή μας έκανε να γίνουμε ακτιβιστές κατά έναν τρόπο. Δεν αποκαλώ τον εαυτό μου ακτιβιστή, αλλά καθώς έχω δίπλα μου τόσους πολλούς ακτιβιστές, κατά κάποιο τρόπο έγινα κι εγώ. Η δεύτερη επίδραση είναι ότι μέσω της χρήσης των social media οι γεωγραφικές τοποθεσίες τείνουν να χάνουν την σημασία τους ή ακόμα και να εξαφανιστούν. Οι Τυνήσιοι, που η επανάστασή τους έγινε πριν από τη δική μας, άρχισαν να μοιράζονται μαζί μας την εμπειρία τους, λέγοντας για παράδειγμα πώς να πλένεις το πρόσωπό σου με κόκα-κόλα ύστερα από μια επίθεση με δακρυγόνα ή πώς να ρίχνεις σπρέι στα αστυνομικά αυτοκίνητα για να τα τυφλώνεις και να μην μπορούν να σε δουν. Και πάνω απ’ όλα μοιράστηκαν μαζί μας την ελπίδα και μας ενθάρρυναν να αρχίσουμε τη δική μας επανάσταση.


Όπως ίσως γνωρίζετε, η επανάστασή στην Αίγυπτο συχνά αναφέρεται ως η “επανάσταση του Ίντερνετ”, επειδή ξεκίνησε από την δημιουργία μίας εκδήλωσης στο Facebook. Το 2008, γεννήθηκε επίσης ένα κίνημα κοινωνικής ανυπακοής που ξεκίνησε από το Ίντερνετ, το “κίνημα της 6ης Απριλίου”. Μολονότι δεν είχε αρχικά μεγάλη επιτυχία, μας έδωσε μια ένδειξη για το πώς τα social media και το Ίντερνετ, ανεξάρτητα αν πρόκειται για το Facebook ή το Twitter, έχουν την ικανότητα να δημιουργήσουν τις συνθήκες για πολιτική αλλαγή. Και μολονότι η επανάσταση στην Αίγυπτο χαρακτηρίζεται ως η “επανάσταση του Ίντερνετ”, βιώσαμε τις πρώτες έξι μέρες της επανάστασης χωρίς να έχουμε πρόσβαση στο Ίντερνετ σε ολόκληρη τη χώρα. Επίσης, τις πρώτες μέρες όλα τα iphones είχαν αποσυνδεθεί. Μοιάζει παράδοξο λοιπόν: Είχαμε μια επανάσταση του Ίντερνετ χωρίς Ίντερνετ. Την αποκάλεσαν επίσης “επανάσταση της Νεολαίας”. Τράβηξα αυτή τη φωτογραφία στην πλατεία Ταχρίρ, στις 29 Ιανουαρίου, και βλέπετε ότι το άτομο που φαίνεται στην φωτογραφία δεν μοιάζει καθόλου νέο.


Οι ακτιβιστές χρησιμοποίησαν το Ίντερνετ, αλλά και η κυβέρνηση έκανε το ίδιο. Στην αρχή, προσπάθησαν να το μπλοκάρουν, αλλά στη συνέχεια συνειδητοποίησαν ότι θα ήταν προς το συμφέρον τους να το χρησιμοποιήσουν για τη δική τους προπαγάνδα. Παρόλα αυτά δεν μπορούμε να διαψεύσουμε ότι η εξέγερση διαδόθηκε στην ευρύτερη περιοχή χάρη στα νέα μέσα.


Μετά την επανάσταση, στις 19 Μαρτίου, 2011 διεξήχθη ένα δημοψήφισμα στην Αίγυπτο. Ουσιαστικά, ο αιγυπτιακός στρατός πρότεινε κάποιες τροποποιήσεις στο σύνταγμά μας και ξεκίνησε μια μεγάλη συζήτηση στη μπλογκόσφαιρα και στο Ίντερνετ για το κατά πόσο ο κόσμος θα έπρεπε να δεχτεί αυτές τις τροποποιήσεις και να τις ψηφίσει. Όπως βλέπετε στο παρακάτω γράφημα, συγκέντρωσα τα άβαταρ και τα προφίλ των φίλων μου στο Facebook (αυτοί με το πράσινο επρόκειτο να ψηφίσουν όχι, οι άλλοι με το κόκκινο επρόκειτο να ψηφίσουν υπέρ). Βλέπετε ότι οι πράσινοι ήταν πλειοψηφία, αλλά στο πραγματικό δημοψήφισμα οι άνθρωποι που ψήφισαν ναι ήταν 77,2%. Ξέρω ότι αυτός δεν είναι ένας επιστημονικός τρόπος στατιστικής ανάλυσης, αλλά μπορεί να σημαίνει ότι αυτό που βλέπουμε στο Ίντερνετ δεν είναι ολόκληρος ο κόσμος, το Ίντερνετ δεν επιδρά σε όλους.


Νομίζω ότι όλα παίζονται στο δρόμο. Πρέπει να σημειώσετε ότι το 40% των Αιγυπτίων είναι αναλφάβητοι, ίσως λοιπόν το Ίντενερτ να αποτέλεσε τη σπίθα από την οποία όλα ξεκίνησαν, αλλά αργότερα οι διαδηλώσεις στο δρόμο ήταν αυτές που μετέφεραν το μήνυμα σε εκείνους που δεν ήταν συνδεδεμένοι. Γι’ αυτό πιστεύουμε ότι καθήκον μας σήμερα είναι να προσπαθούμε να μεταφέρουμε όλα αυτά που συζητούνται από τους διανοούμενους στο Ίντερνετ, το Facebook και το Twitter και να στέλνουμε αυτά τα μηνύματα στους δρόμους. Ιδίως επειδή η μετα-επαναστατική κατάσταση στην Αίγυπτο έχει ακόμη πολλά παρόμοια χαρακτηστιστικά με την εποχή Μουμπάρακ – αν και έχουμε ακόμα ελπίδα ότι τα πράγματα θα αλλάξουν. Η επανάσταση, λοιπόν, δεν έχει ακόμη τελειώσει, πιστεύουμε πως μόλις την αρχίσαμε και η πτώση του καθεστώτος δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Έχουμε ακόμη να μάθουμε για το πώς θα αποκτήσουμε την εμπειρία να δώσουμε ένα τέλος στη μάχη μας.


Θα ήθελα να αναφερθώ, τέλος, στον Malcolm Gladwell που έγραψε ένα βιβλίο για το πώς μια ιδέα μπορεί να διαδοθεί σε μια ομάδα ανθρώπων. Συνοπτικά, χώρισε τους ανθρώπους σε τρεις κατηγορίες, τους Γνώστες, τους Συνδέσμους και τους Πωλητές. Οι γνώστες είναι εκείνοι που εφηύραν την ιδέα, πρέπει όμως να υπάρχουν κι άλλοι που θα τη διαδώσουν σε εκείνους που δεν είναι συνδεδεμένοι. Εκείνοι λοιπούν που μπορούν και διαβάζουν πρέπει να διαδίδουν τις ιδέες σε εκείνους που δεν μπορούν κι εκείνοι που είναι συνδεδεμένοι σε εκείνους που δεν είναι συνδεδεμένοι στο Ίντερνετ και οι διανοούμενοι πρέπει να διαδίδουν τις σκέψεις τους στις μάζες. Τέλος, θέλω νας σας ευχαριστήσω για την ευκαιρία που μου δώσατε να μιλήσω για τον αγώνα μας για τη δημοκρατία στη χώρα που την εφηύρε.

Ο Malek Khadhraoui ήταν ένας από τους κύριους ομιλητές στη δημόσια εκδήλωση “Δικτυωμένες εξεγέρσεις” που οργανώθηκε στην Αθήνα από τα περιοδικά Re-public και Κοντέινερ. Δημοσιεύουμε την απομαγνητοφωνημένη παρουσίασή του, μαζί με το βίντεο της ομιλίας του που συμπεριλαμβάνει την διαδοχική ελληνική διερμηνεία.


Σας ευχαριστώ που μου δίνετε την ευκαιρία να μιλήσω για τις εμπειρίες μας στην Τυνησία, για το πώς τα social media και το Ίντερνετ μπορούν να συμβάλουν για να κάνουν τα πράγματα να αλλάξουν. Χρησιμοποιώ τη λέξη “συμβάλουν” επειδή το μεγάλο ερώτημα τώρα είναι αν η επανάσταση παράγεται άμεσα μέσω Ίντερνετ ή αν το Facebook και το Ίντερνετ μπορούν να δημιουργήσουν μια επαναστατική κατάσταση. Θα ξεκινήσω λοιπόν μιλώντας για τη δουλειά μας στην ομάδα Nawaat, που είναι ένα συλλογικό μπλογκ το οποίο ξεκίνησε το 2004. Nawaat, στα Αραβικά, σημαίνει πυρήνας.


Η κατάσταση στην Τυνησία είναι ιδιαίτερη, καθώς η κυβέρνηση προώθησε από την αρχή το Ίντερνετ και προσπάθησε να το κάνει προσβάσιμο στο σύνολο του πληθυσμού. Την ίδια στιγμή όμως που εισήχθη το Ίντερνετ, το 1995, άρχισε και η λογοκρισία του. Όταν η κυβέρνηση εισήγαγε την τεχνολογία στην Τυνησία, έδωσε αρχικά πρόσβαση μόνο στα Πανεπιστήμια…χρειάστηκε να περάσουν όμως δυο χρόνια έως ότου η τεχνολογία αυτή τεθεί στη διάθεση όλων. Αυτό το χρονικό διάστημα χρησιμοποιήθηκε για να βρεθούν τρόποι ελέγχου, να εκπαιδευτεί η ηλεκτρονική αστυνομία στο πώς θα το ελέγχει και θα το διαχειρίζεται. Απ’ την αρχή η κυβέρνηση χρησιμοποίησε το Ίντερνετ ως εργαλείο κρατικής προπαγάνδας, ως μέσο προώθησης της εικόνας της, και ως ζωντανή απόδειξη για το ότι προωθεί τις νέες τεχνολογίες και την θέτει στη διάθεση όλων. ταυτόχρονα, όμως, οι αρχές φοβόντουσαν κατά πόσο το Ίντερνετ θα μπορούσε να γίνει εργαλείο αντιπροπαγάνδας ή μέσο αυτο-οργάνωσης των πολιτών εναντίον του καθεστώτος.


Η λογοκρισία του Ίντερνετ ήταν, λοιπόν, συνυφασμένη με τη διάδοσή του στην Τυνησία, ενώ ο έλεγχος όλου του περιεχομένου ήταν μια από τις ιδιαιτερότητες του Δικτύου στην Τυνησία. Ιδρύθηκε μια κυβερνητική υπηρεσία, η ΑΤΙ, για να ελέγχει όλο τον όγκο μεταφοράς δεδομένων μέσα από το Ίντερνετ – όλες οι διαδικτυακές επικοινωνίες περνούσαν απ’ αυτή την κυβερνητική υπηρεσία. Οι χρήστες του Ίντερνετ στην Τυνησία προσπάθησαν απ’ την αρχή να σκεφτούν πώς μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αυτό το εργαλείο για να υποστηρίξουν την ελευθερία έκφρασης ή συνεταιρισμού και τους δημοκρατικούς τρόπους διακυβέρνησης. Για να παρακάμψουν τη λογοκρισία χρησιμοποίησαν καρικατούρες και σατιρικά μέσα έκφρασης, προκειμένου να στρέψουν την προπαγάνδα εναντίον του καθεστώτος. Βλέπουμε εδώ ένα σκίτσο ενός διάσημου σκιτσογράφου που λέγεται Ζ και μας διδάσκει πώς μπορεί να γίνει καρικατούρα ο πολυαγαπημένος μας δικτάτορας Μπεν Άλι. Απ’ την αρχή, η καρικατούρα ήταν ο μόνος τρόπος, ένας σατιρικός τρόπος για να κάνεις μπλόγκινγκ. Ήταν ο πιο σημαντικός τρόπος να πεις τι συμβαίνει στην Τυνησία.


Το Ίντερνετ έγινε επίσης ένα εργαλείο για την οργάνωση της νεολαίας, για να ξεκινήσουν εκστρατείες και να δείξουμε στον κόσμο τι συνέβαινε στην Τυνησία. Το καθεστώς κατάφερε, όμως, για πολύ μεγάλο διάστημα να διατηρήσει μια θετική εικόνα στα μάτια της Δύσης. Χώρες όπως η Γαλλία ή οι ΗΠΑ δεν ανησυχούσαν για την Τυνησία γιατί θεωρούσαν ότι η οικονομία μας ήταν σε καλή κατάσταση, ότι είμασταν μια από τις πιο προοδευτικές χώρες στην περιοχή σε ό,τι αφορά τη θέση των γυναικών, ενώ δεν τους απασχολούσε ιδιαίτερα η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η λογοκρισία και τέτοιου είδους θέματα. Οι ακτιβιστές στην Τυνησία άρχισαν να στοχοποιούν αυτή την διεθνή εικόνα μέσα από εκστρατείες εναντίον του καθεστώτος και πολλές απ’ αυτές γίνονταν στο Ίντερνετ, επειδή ήταν ο μόνος τρόπος να διαμαρτυρηθεί κανείς αφού οι διαδηλώσεις στους δρόμους ήταν εντελώς απαγορευμένες και επομένως αδύνατον να οργανωθούν.


Τα επίσημα, παραδοσιακά ΜΜΕ στην Τυνησία ελέγχονταν επίσης πλήρως από το κράτος. Οι παράνομοι κυβερνοακτιβιστές χρησιμοποιούσαν το Ίντερνετ για να δημοσιοποιούν πληροφορίες για υποθέσεις διαφθοράς και για όλες τις καταχρήσεις που έκανε αυτό το καθεστώς. Ήταν λοιπόν ο μόνος τρόπος να πολεμήσει κανείς αυτή την προπαγάνδα. Γι’ αυτό το λόγο ξεκινήσαμε ένα εγχείρημα που λέγεται Tunileaks. Είναι ένα μπλογκ που δημοσιεύει όλες τις πληροφορίες για τις καταχρήσεις ή τις υποθέσεις διαφθοράς με τις οποίες σχετίζεται η οικογένεια του τέως προέδρου της χώρας. Πρόσφατα, όταν το Wikileaks δημοσίευσε στο Ίντερνετ τα τηλεγραφήματα της αμερικανικής πρεσβείας στην Τύνιδα, ανακαλύψαμε ότι όλες αυτές οι ιστορίες ήταν ήδη δημοσιευμένες από εμάς στο Tunileaks. Είδαμε πως ό,τι βρισκόταν στο Wikileaks αποτελούσε την επιβεβαίωση όλων αυτών που λέγαμε τα τελευταία 10 χρόνια. Υπάρχει ένα συγκεκριμένο τηλεγράφημα που λέγεται ʺΔιαφθορά στην Τυνησία: ό,τι είναι δικό σου είναι δικό μουʺ που είναι αντικείμενο διαρροής και ολόκληρη η ιστορία αυτού του τηλεγραφήματος ήταν στο μπλογκ μας και σε άλλα μπλογκ και δεν υπάρχει κάτι καινούργιο σ’αυτό. Το Ίντερνετ λοιπόν είναι πραγματικά ένας τρόπος για να έχει ο χρήστης ακριβή πληροφόρηση, κοντά στην πραγματικότητα. Ένα άλλο θέμα, που κυριαρχούσε στα τηλεγραφήματα ήταν τα χρηματικά ποσά που το καθεστώς έβγαζε απ’ την Τυνησία…Είχαμε ήδη δημοσιοποιήσει, από το 2008, ένα γράφημα που περιείχε πολύ λεπτομερείς πληροφορίες για το ίδιο ακριβώς θέμα. Το Ίντερνετ δεν είναι λοιπόν μόνο ένας χώρος όπου οι άνθρωποι μπορούν να μοιραστούν τις σκέψεις τους για το τι συμβαίνει, αλλά που παρέχει επίσης πολύ ακριβείς πληροφορίες τις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να ανακαλύψουν.


Κατά τη διάρκεια των ταραχών και της εξέγερσης του λαού της Τυνησίας, το Ίντερνετ βρισκόταν στο επίκεντρο του αγώνα κατά του καθεστώτος. Όλες οι πιθανές τεχνολογικές πλατφόρμες χρησιμοποιήθηκαν, το Facebook, το Twitter, το Tor, κοκ. Ακόμη και μετά τις 14 Ιανουαρίου, 2011 το Ίντερνετ χρησιμοποιήθηκε για την αποτροπή της χειραγώγησης από την προπαγάνδα του καθεστώτος. Βλέπουμε παρακάτω, για παράδειγμα, τη φωτογραφία ανθρώπων που προσπαθούν να ληστέψουν τράπεζες και καταστήματα, αμέσως μετά την 14η Ιανουαρίου. Οι μπλόγκερς που ανέλυσαν αυτή τη φωτογραφία έδειξαν ότι τα κράνη των κλεφτών ήταν τα ίδια με εκείνα που φορούν οι αστυνομικοί. Βλέπουμε λοιπόν ότι αυτή αποκαλύφθηκε σαν μία περίπτωση χειραγώγησης από το καθεστώς, ήταν η αστυνομικοί που έκαναν τις ληστείες.


Προσπάθησα να δείξω, εδώ, ότι το Ίντερνετ στην Τυνησία [στην Αίγυπτο η κατάσταση ήταν κάπως διαφορετική], ήταν απ’ την αρχή ο μόνος δημόσιος χώρος όπου οι χρήστες μπορούσαν να οργανωθούν, να μοιραστούν πληροφορίες και να πολεμήσουν την προπαγάνδα του καθεστώτος. Στη διάρκεια της εξέγερσης, ήταν το μόνο μέσο για να ενημερώνονται οι χρήστες για το τι πραγματικά συνέβαινε και μετά τις 14 Ιανουαρίου βλέπουμε πως το Ίντερνετ παίζει ακόμη καίριο ρόλο σε ό,τι αφορά την οργάνωση συλλογικών δράσεων στους δρόμους. Το ερώτημα είναι “κατά πόσο το Ίντερνετ παρήγαγε αυτή την επαναστατική κατάσταση”. Η απάντησή μου είναι ότι το Ίντερνετ ήταν καίριο εργαλείο για την εξέγερση και τα γεγονότα στην Τυνησία, χωρίς όμως τη βούληση του πληθυσμού και τη αυξανόμενη συνειδητοποίηση της νεολαίας δεν πιστεύω ότι θα αρκούσε για τίποτα. Το Ίντερνετ από μόνο του δεν θα μπορούσε να κατεβάσει τον κόσμο στους δρόμους για να αντιμετωπίσει τη βαναυσότητα και τη βία της αστυνομίας. Επομένως, το Ίντερνετ είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο αλλά χωρίς πολιτική συνειδητοποίηση και πραγματική ανάγκη του πληθυσμού για αλλαγή μπορεί να είναι απλώς ένα μέσο ψυχαγωγίας. Σήμερα δεν μπορούμε να επιχειρήσουμε να αλλάξουμε μια κατάσταση ή μια χώρα χωρίς να χρησιμοιήσουμε το Ίντερνετ, αυτό όμως δεν αρκεί για να ξεκινήσουμε μια επανάσταση ή να κάνουμε τον κόσμο να εξεγερθεί ενάντια στις δικτατορίες. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ που με ακούσατε.

Αυτό που είναι εντυπωσιακό σχετικά με το συνεχιζόμενο κύμα των αραβικών εξεγέρσεων δεν είναι μόνο η ιστορική σπουδαιότητα και η εκπληκτική ταχύτητα της διαδοχής σε τόσες πολλές χώρες, αλλά επίσης οι διαφορετικοί και σύνθετοι τρόποι με τους οποίους τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και Επικοινωνίας έχουν άρρηκτα εγχυθεί μέσα τους. Πράγματι, ορισμένα απ’αυτά υπήρξαν τόσο τολμηρά ώστε να τα ονομάσουν “Επαναστάσεις του Twitter” ή “Επαναστάσεις του Facebook”, σε αναγνώριση του εξέχοντος ρόλου που έπαιξαν τα νέα κοινωνικά μέσα ενημέρωσης είτε στον συντονισμό των μαζικών διαμαρτυριών, τη μετάδοση εικόνων σε πραγματικό χρόνο και την επικαιροποιημένη ενημέρωση ή στις διαδικασίες μετάδοσης τους στην αραβική περιοχή. Αυτό, ωστόσο, δεν αποδίδει αρκετά καλά τις εμπλεκόμενες πολιτικές και μιντιακές πολυπλοκότητες ή την αμοιβαία αλληλεπίδρασή τους μέσα στο χρόνο. Εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τους πολύπλοκους τρόπους με τους οποίους τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας επέδρασαν σε αυτά τα αξιοσημείωτα ιστορικά γεγονότα, τα διευκόλυναν και τα μετέδωσαν σε όλο τον κόσμο, πρέπει να διευρύνουμε το πλαίσιο αναφοράς μας πέρα από τα ίδια τα γεγονότα των εξεγέρσεων και να δούμε τους ποικίλους, περίπλοκους και αλληλοδιεισδυτικούς τρόπους με τους οποίους το σημερινό περιβάλλον των ΜΜΕ όχι μόνο επέδρασε σ’ αυτά αλλά χρησιμοποιήθηκε για να τα ενεργοποιήσει, διεισδύοντας στην αναπτυσσόμενη τροχιά τους και στις ισχυρές αντανακλάσεις τους στον κόσμο. Εδώ σημειώνουμε δέκα διαφορετικές μορφές εγγραφής στα ΜΜΕ και στις επικοινωνίες, που η καθεμιά από αυτές απαιτεί περαιτέρω έρευνα και ακαδημαϊκή προσοχή κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


1. Αρχικά, πρέπει να ερευνήσουμε πώς τα κρατικά αραβικά ΜΜΕ εξυπηρέτησαν τη νομιμοποίηση των πολιτικών καθεστώτων τους και πώς, επίσης, περιθωριακά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν τόσο καίριο ρόλο με τις αναφορές τους. Αυτό περιλάμβάνει την εντυπωσιακά εμφανή σιωπή των δυτικών ΜΜΕ απέναντι στην καθημερινή καταπίεση της πολιτικής διαφωνίας, τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις προγενέστερες αναδυόμενες διαμαρτυρίες, τη στιγμή που αναφέρονταν, χωρίς να ασκούν κριτική, στις πρωτοβουλίες των δικών τους κυβερνήσεων σε σχέση με το εμπόριο και τα όπλα και τις συμφιλιωτικές διπλωματικές σχέσεις που στήριζαν αυτά τα καθεστώτα στην εξουσία. Εάν τα δυτικά ΜΜΕ είχαν ασκήσει έναν πιο ανεξάρτητο και ενεργά κριτικά ρόλο, είναι σαφές ότι οι αραβικές εξεγέρσεις του 2011, μολονότι θα προκαλούσαν έκπληξη και πάλι για την ταχύτητα και το εύρος τους, το ερώτημα είναι αν θα μπορούσαν να είχαν γίνει καλύτερα αντιληπτές, αφού θα είχε προηγηθεί η εξιστόρηση της αυξανόμενης πολιτική απογοήτευσης και απελπισίας.


2. Μολονότι τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ δεν έπαιξαν έναν εκδημοκρατιστικό ρόλο στην πολιτική προπαρασκευαστική περίοδο που οδήγησε στις εξεγέρσεις του 2011, ο παγκοσμιοποιημένος πολιτισμός του καταναλωτισμού και της κανονιστικής αντίληψης των δυτικών δημοκρατιών έχει δημιουργήσει ένα σιωπηρό σκηνικό για τα εν λόγω γεγονότα. Οι νέοι που συνδέθηκαν στα δυτικά μέσα ενημέρωσης και βυθίστηκαν στις ευρύτερες πολιτισμικές ροές που ομαλοποιούν τις δημοκρατικές πρακτικές και τα πολιτικά δικαιώματα καθώς και την επιδεικτική κατανάλωση, έγιναν ένα καθιερωμένο επικοινωνιακό φόντο σε ένα μεγάλο μέρος του αραβικού κόσμου παρά τις εντάσεις και τις αντιφάσεις που συνεπάγουν τις «ταλανιζόμενες» θρησκευτικές αρχές και πατριαρχικές δομές της κυριαρχίας.


3. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, την «Social Media in the Arab World» (Ghannam 2011), που δημοσιεύτηκε την επομένη των εξεγέρσεων στην Τυνησία και την Αίγυπτο, «ο αραβικός κόσμος βίωσε την άνοδο των ανεξάρτητων δραστήριων κοινωνικά μέσων μαζικής ενημέρωσης και τη σταθερά αυξανόμενη συμμετοχή των πολιτών στο Διαδίκτυο που αναμένεται να προσελκύσει 100 εκατομμύρια Άραβες χρήστες μέχρι το 2015». Και καταλήγει: «Αυτά τα κοινωνικά δίκτυα ενημερώνουν, κινητοποιούν, ψυχαγωγούν, δημιουργούν κοινότητες, αυξάνουν τη διαφάνεια και επιδιώκουν να καταστήσουν τις κυβερνήσεις υπόλογες» ( Ghannam 2011: 4). Αυτά τα νέα εργαλεία κοινωνικότητας και συντροφικότητας αποδεικνύονται λοιπόν «εκδημοκρατιστικά» με την έννοια ότι διευκολύνουν την πολλαπλή αλληλεπίδραση και την συναναστροφή στην καθημερινή ζωή, αλλά παρέχουν, επίσης, πιθανά πρότυπα πολιτικής συμπεριφοράς και πολιτικής δράσης.


4. Οι ισχυρισμοί για την δύναμη των νέων κοινωνικών μέσων ενημέρωσης να υποδαυλίσουν την διαμαρτυρία και την επανάσταση αποβαίνουν εις βάρος του κεντρισμού και του τεχνολογικού ντετερμινισμού στα ΜΜΕ, θεωρητικά, δείχνουν να συσκοτίζουν το έργο των προηγούμενων κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων όπως και τις συνειδητές ενέργειες ανθρώπινων όντων που επιδιώκοντας την πολιτική αλλαγή είναι έτοιμα να αντιπαρατεθούν στον κρατικό εκφοβισμό και τη βία. Κατά τον ίδιο τρόπο, όμως, ισχυρισμοί που απλώς απορρίπτουν τον σημαντικό ρόλο των νέων μέσων στην προάσπιση μη ιεραρχικών πολιτικών κινημάτων ευρείας βάσης και στον συντονισμό και τη διοχέτευση του δημογραφικού βάρους τους σε πραγματική δημοκρατική εξουσία, δεν κατανοούν την αλλαγμένη φύση του σημερινού περιβάλλοντος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών ή πώς αυτό μπορεί τώρα να χρησιμοποιηθεί από ακτιβιστές και διαδηλωτές και να ενσταλαχτεί δημιουργικά μέσα στην πολιτική μάχη. Τα νέα social media μοιάζουν να επιχειρούν, συχνά μαζί με τα κυρίαρχα ΜΜΕ, να δρουν ως φύλακες των ελεγχόμενων, από το κράτος, εθνικών ΜΜΕ, ειδοποιώντας τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ για γεγονότα αυξανόμενης αντιπαράθεσης και διαφωνίας και παρέχοντας ακατέργαστες εικόνες από τα γεγονότα για ευρύτερη διάδοση. Με τη σειρά τους, τα διεθνή ειδησεογραφικά ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένου του Al-Jazeera, διανέμουν πλήθος ενοχλητικών σκηνών και αναφορών για τις εξεγέρσεις, στις οποίες υπάρχει εύκολη πρόσβαση μέσω του You Tube της Google. Οι κυρίαρχες εφημερίδες και ραδιοφωνικοί σταθμοί ενσωματώνουν όλο και περισσότερο στις ηλεκτρονικές μορφές τους απευθείας συνδέσεις με τα νέα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενεργώντας αποτελεσματικά ως πύλη στις επικαιροποιημένες ροές επικοινωνίας και στην συνεχή ροή απευθείας εικόνων από τις ίδιες τις διαμαρτυρίες. Αυτό το κινούμενο σύμπλεγμα αλληλοδιεισδυτικών ροών επικοινωνίας και η πολιτική αποτελεσματικότητά τους σε σχέση με τις διάφορες εξεγέρσεις, απαιτεί προσεκτική τεκμηρίωση και συγκριτική ανάλυση τους κατά τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια.


5. Τα τελευταία χρόνια, δεν είναι μόνο οι ακτιβιστές που ασχολούνται όλο και περισσότερο με τα ΜΜΕ, αναπτύσσοντας νέα social media για να οργανώνουν και να συντονίζουν διαδηλώσεις και να διανέμουν πληροφορίες τακτικής κ.ο.κ., αλλά και τα αυταρχικά καθεστώτα. Οι αραβικές εξεγέρσεις παρήγαγαν πολλές περιπτώσεις καθεστώτων που προσπάθησαν να λογοκρίνουν και να περιορίσουν τη ροή των εικόνων και της πληροφόρησης βάζοντας «φραγή» στο Ίντερνετ, εποπτεύοντας τις τηλεπικοινωνίες και παρεμποδίζοντας τη δουλειά ξένων δημοσιογράφων μέσω προσωπικού εκφοβισμού, στοχεύοντας σε συγκεκριμένα ξένα ειδησεογραφικά γραφεία ή απλώς αρνούμενα να χορηγούν σε δημοσιογράφους άδειες και πρόσβαση στη χώρα. Όπως δείχνει ο Evgheny Morozov (2011) στο βιβλίο του The Net Delusion, το Ίντερνετ δεν αποτελεί προνόμιο όσων έχουν δημοκρατικές τάσεις. Εδώ και κάποιο διάστημα, τα καταπιεστικά καθεστώτα σε όλο τον κόσμο αναπτύσσουν ψηφιακή λογοκρισία και εποπτικές δυνατότητες και συμμετέχουν σε επιθέσεις στον κυβερνοχώρο και στη στόχευση ακτιβιστών και διαφωνούντων στα μέσα. Είναι περιττό να πούμε πως τα ελεγχόμενα από το κράτος ΜΜΕ, ανεξάρτητα αν πρόκειται για Τύπο, τηλεόραση ή ραδιόφωνο, εξυπηρετούν πλήρως προπαγανδιστικούς στόχους όταν τα καταπιεστικά καθεστώτα αμφισβητούνται. Ωστόσο, τα κατασταλτικά καθεστώτα δεν έχουν στα χέρια τους όλα τα χαρτιά της τεχνολογίας και όλο και περισσότερο οι ακτιβιστές που ασχολούνται με τα ΜΜΕ αλλάζουν και μοιράζονται τα δικά τους, για να βοηθήσουν εκείνους τους διαμαρτυρόμενους που επιχείρησαν να παρακάμψουν τους ελέγχους και να αποκτήσουν επικοινωνιακή πρωτοβουλία (αμέτρητα παραδείγματα της κατάστασης αυτής παρατηρήθηκαν στις εξεγέρσεις).


6. Υπάρχει μια δικαιολογημένη επιφυλακτικότητα από πολλούς μελετητές των ΜΜΕ σε ό,τι αφορά τις αιτίες της μεταδοτικότητας των μέσων, εξαιτίας της τάσης τους να θεωρούν τη συλλογική αντίσταση αποπολιτική και παθολογική. Η διάδοση των εξεγέρσεων από τη μια αραβική χώρα στην άλλη σε ρυθμούς που κόβουν την ανάσα, δείχνει παρόλα αυτά τους εμφανείς τρόπους που η σύγχρονη επικοινωνία της διαφωνίας μπορεί να βοηθήσει στην ενθάρρυνση των άλλων, να παράσχει πρότυπα δράσης και συνεπώς να απελευθερώσει δεσμευμένες πολιτικές δυνάμεις αλλαγής.


7. Τα Μ.Μ.Ε. εισάγουν το πλαίσιο των πολιτικών εξεγέρσεων και των μαζικών διαμαρτυριών σε σχέση με το πώς ορίζονται και σχεδιάζονται στη διεθνή σκηνή, ειδικά καθώς οι μαζικές διαδηλώσεις αποσταθεροποιούν τα εν λόγω καθεστώτα. Ενώ αρχικά οι δυτικές κυβερνήσεις φάνηκαν να αιφνιδιάζονται από την έκπληξη και την ταχύτητα των αραβικών εξεγέρσεων και να υπεκφεύγουν σε ό,τι αφορά τις πιθανές αιτίες τους, τη δημογραφική σύνθεση και τη νομιμότητά τους (ειδικά σε ό,τι αφορά την κυριότερη σύμμαχό τους στη Μέση Ανατολή, την Αίγυπτο), τα ειδησεογραφικά ΜΜΕ στο Ηνωμένο Βασίλειο, από την άλλη, φάνηκαν να αναγνωρίζουν από πολύ αρχή τους στόχους, την έννοια και τις αιτίες της δυσαρέσκειας εκείνων που διαμαρτύρονταν. Με άλλα λόγια, τα δυτικά ειδησεογραφικά ΜΜΕ βοήθησαν στη νομιμοποίησή τους πριν από τις πολιτικές δηλώσεις των ελίτ. Μέρος της εξήγησης γι’ αυτή την πιο ανεξάρτητη και συμπαθούσα απεικόνιση των ΜΜΕ μπορεί να οφείλεται στην παγκόσμιο περιβάλλον των ειδήσεων σήμερα.
Αυτό έχει να κάνει σήμερα και με τη διασταύρωση διαφορετικών ροών επικοινωνίας απ’ όλο τον κόσμο και την επιρροή δορυφορικών καναλιών 24/7 όπως CNN, BBC World και Al-Jazeera (το τελευταίο διέρυνε το μερίδιο αγοράς του κατά τη διάρκεια των γεγονότων). Εντοπίζεται επίσης σ’ αυτές τις κοντινές και ιδιωτικές σκηνές και μαρτυρίες που συγκέντρωσαν κάποιοι ανταποκριτές «ενσωματωμένοι» στο πλήθος, καταθέτοντας την θέση τους και πιθανώς νιώθοντας τις συλλογικές ελπίδες και την ευαισθησία τους απέναντι σε ένα απελπιστικό πολιτικό καθεστώς. Οι ακτιβιστές και οι διαδηλωτές έχουν επίσης ανάγκη αναγνώρισης από τα διεθνή ΜΜΕ. Η επιτελεστική και δραματουργική φύση των διαμαρτυριών υποστηριζόταν συχνά από την πολιτική ανάγκη για ευρύτερη αναγνώριση, νομιμότητα και υποστήριξη.


8. Ακριβώς όπως τα κατασταλτικά καθεστώτα που αντιμετωπίζουν πολιτική αντιπαράθεση και διαφωνία εντός των συνόρων τους σφίγγουν τον κλοιό στα ΜΜΕ και εντείνουν τις προσπάθειές τους να ασκούν λογοκρισία, να εποπτεύουν, να εξαπατούν και να στοχοποιούν τους αντιπάλους τους, τόσο και άλλα κατασταλτικά καθεστώτα σε άλλα μέρη του κόσμου τείνουν να κάνουν το ίδιο όταν αντιμετωπίζουν την ενδεχομένως τοξική ενστάλαξη των εικόνων που μεταδίδονται και τις ιδέες για αντίσταση που έρχονται από μακριά. Τόσο η Κίνα όσο και το Ιράν, για παράδειγμα, επεδίωξαν να ελέγχουν το κύμα των εικόνων και των πληροφοριών για τις αραβικές εξεγέρσεις που διακινούνταν από τα παγκόσμια ειδησεογραφικά δίκτυα και το Ίντερνετ. Οι επιπτώσεις που απορρέουν από τις αραβικές εξεγέρσεις υπογραμμίζουν ακόμη περισσότερο την παγκόσμια εντατικοποίηση των επικοινωνιών στη σημερινή πολιτική γεωγραφία, καθώς οι επιδράσεις τους μεταφέρονται προς τα έξω ως ισχυρά κύματα, στα κατασταλτικά καθεστώτα και στις δημοκρατίες με κεκτημένα συμφέροντα ανά τον κόσμο.


9. Τα ΜΜΕ μπορούν μερικές φορές να διαδραματίζουν έναν αναγκαίο και ενδεχομένως ισχυρό ρόλο στην ευαισθητοποίηση της παγκόσμιας κοινής γνώμης για κατασταλτικές και ίσως καταδικαστέες πράξεις απανθρωπιάς, όπως εκείνες που ακολούθησαν τις μαζικές εξεγέρσεις, και μπορούν να αποτελέσουν επιπλέον ένα δημόσιο βήμα διαβούλευσης για τα ηθικά διλήμματα και τις πρακτικές δυσκολίες που ενέχονται στις ανθρωπιστικές στρατικοποιημένες επεμβάσεις. Σε ιδανικές συνθήκες αυτά τα ίδια ΜΜΕ θα μπορούσαν να παίξουν έναν πιο επιμορφωτικό ρόλο ενημερώνοντας το κοινό σε όλο τον κόσμο για το υπάρχον πλαίσιο του Responsibility to Protect (R2P) (Ευθύνη Προστασίας) και πώς αυτό υποχρεώνει τις παγκόσμιες κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν για την προστασία ανθρώπινων ζωών όταν είναι προφανές ότι κυρίαρχα κράτη δεν μπορούν να το κάνουν ή ακόμη χειρότερα όταν έχουν εσκεμμένα στο στόχαστρο τους πολίτες τους.


10. Τέλος, ο ρόλος των ΜΜΕ και των επικοινωνιών στη διατήρηση της εκδημοκρατιστικής δυναμικής των πολιτικών κινημάτων για αλλαγή, στη φάση μετά από τις εξεγέρσεις, θα εξακολουθήσει να έχει βαθιά σημασία για την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών και τον ρυθμό της δημοκρατικής προόδου. Σε χώρες όπως η Τυνησία και η Αίγυπτος, θα απαιτηθεί αναθεώρηση των συστημάτων ρύθμισης των ΜΜΕ και της θεσμικής διακυβέρνησης, καθώς και αλλαγές σε επαγγελματικές πρακτικές και πολιτιστικές απόψεις από την πλευρά των εργαζόμενων στα ΜΜΕ και των οργανώσεων που είχαν συνδεθεί στενά με τα προηγούμενα καθεστώτα. Επίσης θα χρειαστούν νέες οργανώσεις και μορφές ΜΜΕ που θα μπορούν να εκφράσουν καλύτερα τις καθιερωμένες και αναδυόμενες ομάδες πολιτικών, κοινωνικών και θρησκευτικών συμφερόντων που έχουν αρχίσει να ανταγωνίζονται για να κατευθύνουν τις μεταρρυθμιστικές διαδικασίες και την ανασυγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών. Μπορούν να διαδραματίσουν έναν καίριο ρόλο στην διατήρηση, την έκφραση και την καθοδήγηση της πολιτικό ορμής και στην συγκρότηση μιας δημόσιας σφαίρας (ή σφαιρών) ευρύτερης διαβούλευσης. Σαν λογική συνέχεια, τα ΜΜΕ και οι επικοινωνίες θα αποτελέσουν ουσιαστικό μέρος των συνεχιζόμενων πολιτικών αγώνων για την αλλαγή των καθεστώτων και τον εκδημοκρατισμό του κράτους και της κοινωνίας των πολιτών σε όλη τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, όπως ακριβώς έκαναν κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων.


Εν καιρώ, μια πιο διεξοδική μελέτη και συγκριτική ανάλυση των αραβικών εξεγέρσεων θα πρέπει αναγκαστικά να ασχοληθεί με το πώς τα συστήματα των ΜΜΕ και των δικτύων επικοινωνίας ενεπλάκησαν με περίπλοκο τρόπο σε διαφορετικές συνεχιζόμενες τροχιές. Είναι όμως σαφές, ακόμη κι από αυτή την πολύ προκαταρκτική εξέταση που κάναμε, ότι τα συστήματα των ΜΜΕ και τα δίκτυα επικοινωνίας διαδραματίζουν έναν ουσιώδη και πολυδιάστατο ρόλο στην οικοδόμηση και την κινητοποίηση της υποστήριξης καθώς και στον συντονισμό των διαμαρτυριών εντός διάφορων αραβικών κοινωνιών, διεθνοποιώντας τις σε όλη τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και τον ευρύτερο κόσμο. Αυτό πλέον επιβάλλει ακαδημαϊκή προσοχή και διεξοδική ανάλυση.


Ο Simon Cottle συνέταξε, μαζί με τη Libby Lester, το Transnational Protests and the Media, που εκδόθηκε πρόσφατα από τον Peter Lang. Στην ανωτέρω μελέτη συνοψίζονται επιχειρήματα που αναπτύσσονται στο υπό έκδοση άρθρο στο Journalism: Theory, Practice and Criticism.

Αυτό το άρθρο είναι αφιερωμένο στη Mirette Bakir, που έχασε τον πιο αγαπημένο φίλο και αδελφό της στην Επανάσταση για την Ελευθερία το 2011 στην Αίγυπτο.

Από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι γυναίκες με λαϊκό προσανατολισμό στην Αίγυπτο μάχονται για τα δικαιώματά τους, ζητώντας ισότητα των φύλων και κοινωνική δικαιοσύνη. Στη διάρκεια του 20ου αιώνα, ίδρυσαν οργανώσεις, συμμετείχαν σε διαδηλώσεις, έδωσαν βοήθεια σε περιοχές της υπαίθρου και επέκτειναν το κίνημα τους για να δυναμώσουν τη φωνή των γυναικών, μια φωνή που διεκδικούσε την πλήρη ιδιότητα τους ως πολίτες. Αυτό που τον 19ο αιώνα αποτελούσε μια αναταραχή μεταξύ των γυναικών της ανώτερης κοινωνικά τάξης, σήμερα περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα γυναικείας εκπροσώπησης. Πριν από περισσότερα από εκατό χρόνια, ο φεμινιστικός λόγος αναδύθηκε όταν οι γυναίκες άρχισαν να αποκτούν στοιχειώδη εκπαίδευση και μια νέα τεχνολογία ενημέρωσης (ο γραπτός Τύπος) άρχισε να παγιώνεται στην Αίγυπτο. Αυτό που βλέπουμε σήμερα και είναι μια άλλη τεχνολογία ενημέρωσης που δίνει ώθηση στην εμπλοκή των γυναικών είναι το Ίντερνετ.


Μέσω του παγκόσμιου ιστού, οι γυναίκες μπορούν να διαδίδουν ιδέες γρήγορα και να κάνουν το κίνημά τους εμφανές στον κόσμο. Δημιουργώντας ιστολόγια (blogs) και ανταλάσσοντας εμπειρίες, ορισμένες από αυτές μπορούν για πρώτη φορά να εκφράσουν τις σκέψεις τους. Κοινωνικά δίκτυα όπως το Facebook έχουν κανει τις σχέσεις μεταξύ ακτιβιστών πιο σύντομες, όχι μόνο εντός της χώρας, αλλά στην παγκόσμια σφαίρα. Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να καταλάβουμε πώς και σε ποια έκταση το Ίντερνετ έχει καλλιεργήσει τον ακτιβισμό των γυναικών με κοσμικό προσανατολισμό στην Αίγυπτο. Ο παγκόσμιος ιστός χρησιμοποιήθηκε, κατά τη διάρκεια της έρευνας, ως μεθοδολογικό εργαλείο. Στον παγκόσμιο ιστό μπορέσαμε να εντοπίσουμε τις γυναικείες ενώσεις και οργανώσεις όπως και κείμενα και ειδησεογραφικές αναφορές σχετικά με αυτό το θέμα. Μια ομάδα του Facebook που αποκαλείται «Κοσμικές Αιγύπτιες» (Secular Egyptian Women) δημιουργήθηκε για να διευκολύνει την επαφή με ακτιβιστές και άλλους σχετικώς ενδιαφερόμενους του θέματος.


Κατά την πλοήγηση μέσα σε άπειρους ιστότοπους και ιστοσελίδες και αποκτώντας εξοικείωση με διαφορετικές ομάδες και κινήματα, τέθηκε το θέμα της διάκρισης του ακτιβισμού των γυναικών με κοσμικό προσανατολισμό. Η λέξη κοσμικός αντιμετωπίζεται συχνά με προκατάληψη στις κοινωνίες της Μέσης Ανατολής, με αποτέλεσμα μερικά κινήματα να αποφεύγουν τον όρο. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι κοσμικός σημαίνει εναντίον της θρησκείας και στη συγκεκριμένη περίπτωση εναντίον του Ισλάμ. Μολονότι το άρθρο αυτό τις εντάσσει σε μια μονολιθική κατηγορία -γυναίκες ακτιβίστριες με κοσμικό προσανατολισμό- είναι σημαντικό να τονίσουμε πως πρόκειται για μια πολύ ετερογενή ομάδα. Αποτελείται από γυναίκες από διαφορετικές γενιές και κοινωνικές τάξεις, από πολλές περιοχές της Αιγύπτου και με ποικίλο υπόβαθρο. Ποικίλουν επίσης σε ό,τι αφορά τις δραστηριότητες και τα θεσμικά πλαίσια: αυστηρά δομημένες ΜΗ.ΚΥ.Ο. συνυπάρχουν με χαλαρά οργανωμένες ομάδες, καθώς και δίκτυα σχηματίζονται και διαλύονται από ακτιβιστές που συμμετέχουν ταυτόχρονα σε άλλες δραστηριότητες. Συνεπώς, εμπλέκονται πολλαπλές διαμάχες και επικεντρώσεις. Αυτό το άρθρο, ως εκ τούτου, θα κάνει αυτές τις διαφορετικές φωνές να σκιαγραφήσουν την εικόνα του ακτιβισμού τους στη σφαίρα του παγκόσμιου ιστού.


Ίντερνετ: διασυνδέοντας και δίνοντας ώθηση στη γυναικεία εμπλοκή


Οι στατιστικές δείχνουν ότι οι χρήστες του Ίντερνετ στην Αίγυπτο αυξήθηκαν από 450.000 το 2000 σε περισσότερους από 12.000.000 το 2009. Από την στιγμή που το ιστολόγιο έκανε την εμφάνισή του το 2003-2004, εκτιμάται ότι περίπου 10% των οικογενειών είχαν υπολογιστή σπίτι τους και περισσότεροι από μισό εκατομμύριο αποφοίτοι πανεπιστημίων, ετησίως, είχαν αποκτήσει βασική γνώση στους υπολογιστές και είχαν εξοικειωθεί με το Ίντερνετ. Επιπλέον, η κυβέρνηση προώθησε την εκπαίδευση στους υπολογιστές και στο Ίντερνετ μέσω προγραμμάτων όπως «Ελεύθερη Πρωτοβουλία στο Ίντερνετ» το 2002 και «Ένας υπολογιστής για κάθε σπίτι» το 2004. Το 2005, υπήρχαν περίπου 1.500 Αιγύπτιοι ιστολόγοι, περισσότεροι από τους μισούς στα Άραβες (Isherwood, 2008). Μεταξύ των γυναικών, τουλάχιστον το 30% έχει πρόσβαση στο Ίντερνετ. Το εργαλείο του παγκόσμιου ιστού δημιουργεί έναν άνευ προηγουμένου εκσυγχρονισμό τοπικής και παγκόσμιας παραγωγής. Την εικονική σφαίρα εξερευνούν περισσότερο οι μεσαίες και ανώτερες τάξεις, καθώς όμως οι υπηρεσίες του Ίντερνετ γίνονται φτηνότερες και ανοίγουν περισσότερα café με παροχή Ίντερνετ , οι γυναίκες των κατώτερων τάξεων και των αγροτικών περιοχών μπορούν να διευρύνουν την online γυναικεία συμμετοχή και τον ακτιβισμό. Η γενική ιδέα του ακτιβισμού, όπως χρησιμοποιείται σε αυτό το άρθρο, συνεπάγεται μεγάλη συμμετοχή, που κυμαίνεται από τον πολιτικό ακτιβισμό των καθιερωμένων οργανώσεων μέχρι το ιστολόγιο ενός μεμονωμένου κοριτσιού για αύξηση της συνείδησης. Εξαιτίας του ρευστού χαρακτήρα αυτού του πεδίου, ορισμένες αναφορές που εκ πρώτης όψεως δεν έχουν ομοιότητες με τον ακτιβισμό περιλαμβάνονται στην ανάλυση, καθώς έχουν την ικανότητα να αντανακλώνται μέσω του διαδικτύου με απεριόριστους τρόπους.


Η μπλογκόσφαιρα παρέχει καλά παραδείγματα αυτού του είδους του μυστικού ακτιβισμού. Στα ιστολόγια τους, οι Αιγύπτιοι διηγούνται προσωπικές ιστορίες, μοιράζονται πολιτιστικές απόψεις και εκφράζουν τις καθημερινές απογοητεύσεις τους. Για τις νεαρές Αιγύπτιες, αυτό μπορεί να σημαίνει δημόσια αμφισβήτηση των πατριαρχικών αξιών που ρυθμίζουν την κοινωνική τους ζωή. Ο Weyman (2007) μας θυμίζει πως όταν μια τέτοια πρόκληση τίθεται ανοιχτά μπορεί να έχει πολύ σοβαρό κοινωνικό κόστος για τις γυναίκες και ισοδυναμεί ενδεχομένως με απόρριψή τους από την κοινότητα. Ωστόσο, στην online σφαίρα, αποκτούν εμπιστοσύνη στο να διατυπώνουν τις σκέψεις τους και θυμάται μια νεαρή μπλόγκερ που λεγόταν Maat και το μανιφέστο της «Δυο ζευγάρια μάτια» ( Two Pairs of Eyes), στο οποίο περιγράφει πώς άρχισε να απορρίπτει τις μανιχαϊστικές προοπτικές όταν ανακάλυψε τις αποχρώσεις ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο. «Κανείς δεν είναι τελείως καλός ή τελείως κακός. Κανείς δεν είναι αλάνθαστος ούτε κανείς είναι τελείως διαβολικός» αναφέρει η νεαρή μπλόγκερ, η οποία αργότερα στο κείμενό της ασχολείται με ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα θέματα της αιγυπτιακής κοινωνίας, την «εμμονή με την ιδέα του γάμου». Συγκεκριμένα αναφέρει:

«Ποιος στο καλό όρισε τους ρόλους των φύλων σ’ αυτή την κοινωνία; Ποιος δημιούργησε αυτές τις παράλογες πεποιθήσεις και τις έχρισε ʺσωστέςʺ; Είναι ένα φορτίο σκατά που με κάνει απλώς να θέλω να ουρλιάξω μέσα απ’ τα πνευμόνια μου…ΑΦΗΣΤΕ ΤΗΝ ΝΑ ΚΑΝΕΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΘΕΛΕΙ ΓΑΜΩΤΟ!!!»


Γράφοντας στα ιστολόγια, οι χρήστες του Ίντερνετ δεν έχουν συνήθως μια προκαθορισμένη ατζέντα. Το ιστολόγιο καθοδηγείται από εμπειρίες από πρώτο χέρι που θέλουν να μοιραστούν, καταγράφοντας σκέψεις που παράγονται στην ένταση της στιγμής. Μ’ αυτόν τον τρόπο, τα ιστολόγια εκφράζουν ένα είδος αντίστασης που διαφορετικά δεν θα ήταν ορατό από την παραδοσιακή έρευνα (Weyman: 2007). Αυτοί οι ιστοχώροι είναι γραμμένοι με πολύ προσωπικό τόνο, πράγμα που τους δίνει αναμφισβήτητο πλεονέκτημα απέναντι στις επίσημες αναφορές, καθώς προσελκύουν άλλες γυναίκες που αισθάνονται οικεία στα θέματα που προσεγγίζονται. Η έλλειψη τυπικότητας ενθαρρύνει τους ανθρώπους να σχολιάζουν και να αναπτύσσουν συζητήσεις. Η ανωνυμία είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό του Ίντερνετ που δίνει ώθηση στην συμμετοχή των γυναικών. Μια 22χρονη Αιγύπτια που γράφει για το παρελθόν της ως ναρκομανής είναι μία από τους ανώνυμους ιστολόγους. Πέρα από την προσωπική της ιστορία, χρησιμοποιεί τον ιστοχώρο ως δίαυλο για τον στοχασμό γύρω από την κατάσταση των γυναικών σε σχέση με τα κοινωνικά κριτήρια. Όμοια με την Maat, επικαλείται μια «εμμονή», ασκώντας κριτική στην αντίληψη της αραβικής κοινωνίας για την γυναικεία παρθενιά. «Το blog μου είναι ένας τρόπος να θυμίζω στον εαυτό μου ότι δεν είμαι μόνη. Ακόμη κι αν κανείς δεν το διαβάζει, θα συνεχίσω να γράφω», λέει. (Otterman: 2007)


Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της μπλογκόσφαιρας είναι οι συζητήσεις για θέματα που είναι σημαντικά για την κοινωνία αλλά θεωρούνται ακόμη ταμπού. Παρόλα αυτά, σε ότι αφορά τη χρησιμότητα, τα μπλογκς υπερβαίνουν σε πολλές περιπτώσεις τον ʺήπιο ακτιβισμόʺ και ασκούν μια καίρια λειτουργία ασκώντας πίεση στην κοινωνία. Στην Αίγυπτο, οι ιστολόγοι αμφισβητούν συνεχώς την επίσημη εκδοχή των γεγονότων, οδηγώντας την προσοχή σε γεγονότα που τα ΜΜΕ αγνοούν ή δεν θέλουν να μεταδώσουν και εκθέτοντας μια ευρεία λίστα καταχρήσεων από την πλευρά των αραβικών αρχών, όπως είναι οι συλλήψεις και μερικές φορές οι ξυλοδαρμοί. Η μαζική παρενόχληση γυναικών στο κέντρο του Καΐρου κατά τη διάρκεια της ισλαμικής γιορτής Eid, μετά το Ραμαζάνι, τον Οκτώβριο του 2006, είναι ένα κατηγορηματικό παράδειγμα. Τα εγκλήματα έγιναν γνωστά στον πληθυσμό μέσω του ιστολογικού ακτιβισμού. Μια από αυτές τις φωνές ανήκε στην Nermeen Edris, που ανήκει στην πρώτη γενιά των γυναικών ιστολόγων στο Κάιρο. Για να ρίξει φως στις παραβιάσεις, ηγήθηκε μια βουβή διαμαρτυρία μαυροφορεμένων γυναικών, που η καθεμιά τους κρατούσε ένα πλακάτ, το οποίο σαν επιγραφή είχε να δοθεί τέλος στη σεξουαλική παρενόχληση στους δρόμους του Καΐρου.


Οι γεμάτες ένταση σχέσεις των δυο φύλων στην αιγυπτιακή κοινωνία υπάρχουν και στον κόσμο του παγκόσμιου ιστού. Η μπλογκόσφαιρα προβλέπει μια ατμόσφαιρα όπου άνδρες και γυναίκες εκπροσωπούνται κατά κάποιο τρόπο ίσα (το κίνημα των μπλογκς στη χώρα άρχισε κυρίως από τις γυναίκες). Τα κείμενα που αναρτώνται στα γυναικεία ιστολόγια για πολεμικά θέματα διαβάζονται από πολλούς άντρες και μερικές φορές προκαλούν ποικίλα σχόλια απ΄την πλευρά τους. Αυτό ισχύει κυρίως για τα λίγα ιστολόγια που δημιουργήθηκαν από αμφιφυλόφιλες και ομοφυλόφιλες γυναίκες. Προσβλητικά σχόλια από άνδρες ενέπνευσαν μια ομάδα 200 γυναικών ιστολόγων να ξεκινήσουν το 2006 την εκστρατεία αληλεγγύης «Είμαστε όλες η Λέιλα» (We are all Leila). Η ομάδα πήρε το όνομά της από μια κλασική γυναικεία μορφή της αιγυπτιακής λογοτεχνίας που εκπροσωπεί τους αγώνες όλων των γυναικών. Για μια μέρα, η κάθε μπλόγκερ αναρτούσε ιδέες για τον φεμινισμό και τη θηλυκότητα στην Αίγυπτο, μερικές από τις οποίες τόνιζαν στους αρσενικούς ομολόγους τους ότι ʺδεν είναι ο εχθρόςʺ.

Μολονότι η πλειονότητα των αιγυπτιακών μπλογκς είναι προσωπικές ιστοσελίδες (των οποίων οι ατομικές προσπάθειες συνέβαλαν στο να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση για την κατάσταση των γυναικών στην Αίγυπτο), το πρόγραμμα Λέιλα είναι ένα παράδειγμα για το πώς το Ίντερνετ ενισχύει το δίκτυο μεταξύ γυναικών ακτιβιστριών. Σε αυτόν τον χώρο τα κοινωνικά δίκτυα έχουν εξέχουσα λειτουργία. Το Facebook ειδικότερα κατέχει τώρα μείζονα θέση. Περισσότερα από 3.500.000 άνθρωποι στην Αίγυπτο έχουν προφίλ στο Facebook και 1.300.000 απ’ αυτούς είναι γυναίκες χρήστες.[1] Το Facebook θεωρείται ο ακτιβισμός της επόμενης γενιάς, καθώς εκεί είναι ευκολότερο να δημουργήσεις και να διατηρήσεις ένα προφίλ καθώς και γρηγορότερο να δημιουργήσεις διασυνδέσεις και να πολλαπλασιάσεις απαντήσεις σε σχέση με τα ιστολόγια. Ένα γνωστό αιγυπτιακό παράδειγμα για το πώς το Facebook προσελκύει διαφορετικά στρώματα της κοινωνίας και ενδυναμώνει τα κινήματα μέσα από την απλή περιηγητική δομή του, είναι η ιστορία της Esraa Abdel Fatah, που έγινε διάσημη ως το κορίτσι του αιγυπτιακού Facebook. Αυτή η 27χρονη απλή γυναίκα από τα περίχωρα του Καίρου, που δεν είχε ποτέ ασχοληθεί με τον πολιτικό ακτιβισμό, δεν μπορούσε να φανταστεί τον παγκόσμιο αντίκτυπο όταν δημιούργησε το 2008 στο Facebook μια ομάδα φιλικά διακείμενων προς μια απεργία εργατών μιας δημόσιας εταιρίας υφαντουργίας. Μέσα σε δυο εβδομάδες, περισσότεροι από 60.000 άνθρωποι έγιναν μέλη στην ομάδα. Η προγραμματισμένη εργατική δράση μετατράπηκε σε πανεθνική διαμαρτυρία ενάντια στις τιμές των τροφίμων που ανέβαιναν στα ύψη και την πολιτική στάση. Η Esraa Fattah συνελήφθη και φυλακίστηκε για περισσότερες από δυο εβδομάδες επειδή οργάνωσε την ομάδα διαμαρτυρίας.


Η απεργία γέννησε το λαϊκό κίνημα «Νεολαία της 6ης Απριλίου» (April 6 Youth), που επιδιώκει πολιτική αλλαγή με την προώθηση ειρηνικών διαδηλώσεων σε όλη τη χώρα. Μέσω του Facebook, οι γυναίκες ενθαρρύνονται να συμμετάσχουν στο κίνημα και να κατέβουν στους δρόμους για να καλέσουν τους πολίτες να λάβουν μέρος στις διαδηλώσεις. Το 2009, κατά τη διάρκεια της «Ημέρας του Θυμού» (Day of Anger), πολλές γυναίκες συνελήφθησαν με την κατηγορία της υποκίνησης αναταραχής. Μια από αυτές ήταν η Sarah Rizk, τότε 19 χρονών: «Δεν είναι σύνηθες στην Αίγυπτο για γυναίκες της ηλικίας μας να είναι ενεργές πολιτικά, αλλά μέσω του Facebook βρήκαμε τρόπους να συναντάμε γυναίκες της ηλικίας μας που σκέφτονται σαν κι εμάς και να ανταλλάσσουμε μαζί τους απόψες για τους τρόπους βελτίωσης της χώρας. Ο πολιτικός ακτιβισμός δεν πρέπει να εξαρτάται από την ηλικία ή το φύλο. Οι γυναίκες πρέπει επίσης να συμμετέχουν- ακόμη και στο επίπεδο του δρόμου.»


Η Esmaa Mahfouz, που συντονίζει την ομάδα της 6ης Απριλίου στο Facebook συμφωνεί ότι ο ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης άνοιξε το τον ορίζοντα του μυαλού της στον πολιτικό ακτιβισμό: «Από τη στιγμή που ανακάλυψα το Facebook κι άρχισα να μοιράζομαι τις πολιτικές απόψεις μου, άρχισα να συμμετέχω ακόμη και σε διαμαρτυρίες στο δρόμο. Προηγουμένως με απασχολούσε ο γάμος και οι καθημερινές μου ανάγκες, όπως τις περισσότερες γυναίκες της ηλικιας μου. Τώρα έχω ένα νέο ενδιαφέρον για τα πολιτικά πράγματα.»


Στη σφαίρα του πολιτικού ακτιβισμού, το κίνημα για την κοσμικότητα βρήκε ιδιαίτερη απήχηση στο Facebook. Πολλές ομάδες ιδρύθηκαν στο κοινωνικό δίκτυο για να διασυνδέσουν τους ανθρώπους που απαιτούν πολιτική αλλαγή στο αιγυπτιακό κράτος. Οι γυναίκες που συμμετέχουν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τον αγώνα κατά του ισλαμικού νόμου ως κύρια πηγή της νομοθεσίας στην Αίγυπτο. Οι ομάδες ποικίλλουν από σελίδες που ιδρύθηκαν για να στηρίξουν τους φιλελεύθερους και κοσμικούς υποψήφιους στη Βουλή μέχρι τη δημιουργία ενός ιδεατού κόμματος που ονομάζεται «Κοσμικό Φιλελεύθερο Αιγυπτιακό Κόμμα» (The Secular Liberal Egyptian Party). Η ομάδα «Είμαι κοσμικός, όχι άπιστος» (I am a secular not an Unbeliever) τονίζει ότι τα μέλη της μπορούν ταυτόχρονα να πιστεύουν στη θρησκεία και να επιζητούν κοσμικούς θεσμούς για τη διοίκηση της χώρας. Η ομάδα «Αίγυπτος, ένα κοσμικό κράτος» (Egypt, a secular state) βεβαιώνει την πρόθεσή της να αποτελέσει ένα κοινό τόπο όπου όλοι οι Αιγύπτιοι θα μπορούν να συζητούν ελεύθερα για κάθε θέμα που έχει να κάνει με την κοσμικότητα και που μπορεί να συμβάλει ώστε η Αίγυπτος να γίνει ένα καλύτερο μέρος για να ζει κανείς.


Το κύμα των κοσμικών ομάδων στο Facebook τράβηξε αρκετά την προσοχή έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα αντι-κίνημα, συγκεκριμένα από μουσουλμάνους που κατηγόρησαν τους κοσμικούς ότι ακολουθούν παραπλανητικά συνθήματα και διαδίδουν τον αθεϊσμό. Σύμφωνα με τους online κοσμικούς ακτιβιστές, οι αντίπαλες ισλαμικές ομάδες είχαν υπονομεύσει τα link τους και συνεργάζονταν με την κυβέρνηση (υπάρχουν πολλές αναφορές από οπαδούς του Facebook που συνελήφθησαν και έγιναν αντικείμενο κακομεταχείρισης από τις αιγυπτιακές αρχές.). Εξαιτίας των περιορισμών που παρατίθενται, πολλοί ακτιβιστές έχουν αρχίσει να κινούνται πολύ προσεκτικά όταν συνδέονται στο κοινωνικό δίκτυο. Ακόμη κι όταν βρίσκονται έξω από τη χώρα. Η Mirette Bakir, μια Αιγύπτια που κάνει το διδακτορικό της στη Γερμανία, υπογραμμίζει τους περιορισμούς αλλά και τα πλεονεκτήματα της δράσης μέσω Facebook: «Ακόμη και εκτός Αιγύπτου όπου το IP μου δεν μπορεί να εντοπιστεί άμεσα από την κυβέρνηση, προσέχω πάντα. Παρόλα αυτά καταφέρνουν να παρεμβαίνουν στο προφίλ μου και μερικές φορές γίνομαι αόρατη. Ωστόσο, εξακολουθώ να το χρησιμοποιώ καθώς το Facebook μού επιτρέπει να ειμαι σε επαφή με τους ακτιβιστές στην Αίγυπτο και άλλους Αιγύπτιους που είναι διασκορπισμένοι σε όλο τον κόσμο. Είναι το κύριο εργαλείο που με διασυνδέει και με κρατά ενήμερη για το τι γίνεται στο κίνημα για την κοσμικότητα.» [2]


Ορισμένα κινήματα δημιουργούνται απευθείας στο Facebook, ενώ άλλα μετακινούνται σε ιστοσελίδα για να προωθηθούν και να διευρύνουν τον αριθμό υποστηρικτών τους. Παράδειγμα αποτελεί η εκστρατεία «Παγκόσμια Αλληλεγγύη για Κοσμική Κοινωνία» (Global Solidasrity for Secular Society), που δημιουργήθηκε από την Naval El- Saadawi, μετά την επιστροφή της από εξορία τριών ετών. Η συγγραφέας, που φυλακίστηκε επειδή άσκησε κριτική στο καθεστώς της Αιγύπτου και απειλήθηκε με θάνατο από Ισλαμιστές, έκανε πιο ριζοσπαστικό τον φεμινιστικό και κοσμικό λόγο της και δημιούργησε αυτή την οργάνωση στοχεύοντας στην ενοποίηση των τοπικών και παγκόσμιων προσπαθειών για κοσμικότητα. Ένας από τους στόχους της, όπως διατυπώνεται στην ιδρυτική διακήρυξη που αναρτήθηκε στο Facebook είναι «να αποτρέπει οπισθοδρομικές ομάδες να επιβάλουν τους φανατικούς θρησκευτικούς κανόνες τους…”. Για την El-Saadawi, η κοσμικότητα αποτελεί ένα εργαλείο-κλειδί για τους αγώνες των γυναικών: «Οι γυναίκες θα ωφεληθούν από την κοσμικότητα, γιατί οι γυναίκες είναι κατώτερες σε όλες τις θρησκείες….Έτσι όταν διαχωρίσουμε τη θρησκεία από το νομοθετικό σύστημα, τον οικογενειακό κώδικα, τον πολιτισμό και τα ΜΜΕ- οι γυναίκες θα ωφεληθούν, γιατί θα πάμε προς μια πιο ισότιμη κοινωνία.»


Πολλές οργανώσεις έχουν διασυνδεθεί με το Facebook. Ωστόσο, οι περισσότερες από αυτές όταν συσταθούν ως μη κυβερνητικές οργανώσεις ή ερευνητικά κέντρα, δημιουργούν αρχικά επίσημους ιστότοπους. Οι αξίες και οι στόχοι που διακηρύσσονται στους ιστότοπους παρέχουν ένα γενικό πλαίσιο για τους σημερινούς αγώνες των γυναικών. Για το «Ίδρυμα της Νέας Γυναίκας» (New Woman Foundation) μια αιγυπτιακή φεμινιστική μη κυβερνητική οργάνωση, ο αγώνας για την απελευθέρωση των γυναικών αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου αγώνα για την δημοκρατία και την κοινωνική δικαιοσύνη και είναι επίσης ένας αγώνας εναντίον όλων των μορφών διακρίσεων βασισμένων στο φύλο, την τάξη, τη φυλή, την εθνότητα ή τη θρησκεία. Έχοντας ένα ειδικό συμβουλευτικό καθεστώς στο Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο των Ηνωμένων Εθνών, το «Αιγυπτιακό Κέντρο για τα Δικαιώματα των Γυναικών» (Egyptian Venter for Womens’Rights) πιστεύει πως τα δικαιώματα των γυναικών αποτελούν ουσιαστικό μέρος των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ο αγώνας για την εξασφάλιση βασικών ελευθεριών και προωθημένης δημοκρατικής κυριαρχίας δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την επίτευξή τους. Η «Ένωση για την Ανάπτυξη και την Εξέλιξη των Γυναικών» (Association for the Development and Enhancement of Women), απ’ την πλευρά της, επιδιώκει να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες για τις Αιγύπτιες γυναίκες, δουλεύοντας με τις γυναίκες που είναι οι επικεφαλείς των νοικοκυριών. Σε αντίθεση, το «Φόρουμ για τις Γυναίκες σε Ανάπτυξη» (Forum for Women in Development), που διασυνδέεται με το κίνημα «Εκπαιδευτικές Συμπράξεις Γυναικών» (Women’s Learning Partnership), δεν είναι μια απλή οργάνωση, αλλά ένα δίκτυο αιγυπτιακών ΜΗ.ΚΥ.Ο. που διακηρύσσει ότι μάχεται για την απελευθέρωση των γυναικών και την κατάργηση κάθε μορφής διάκρισης για μια ισότιμη κοινωνία πολιτών.


Αυτά είναι μερικά παραδείγματα για τις αποστολές που έχουν οι γυναικείες οργανώσεις που υπάρχουν online. Καθώς κινούνται στη σφαίρα του παγκόσμιου ιστού, διευρύνουν το χώρο για τη συμμετοχή άλλων γυναικών. Αυτή η μικρή επιλογή απεικονίζει τον σημερινό αγώνα των γυναικών στην Αίγυπτο, που περιλαμβάνει την κατάργηση κάθε είδους διάκρισης και την επακόλουθη ενίσχυση των γυναικών. Μέσω του Ίντερνετ σκοπεύουν να αυξήσουν τη ευαισθητοποίηση για τα δικαιώματα των γυναικών και να απαιτήσουν πολιτική μεταρρύθμιση. Κατεδαφίζοντας τις πατριαρχικές αξίες και νόμους, τα κινήματα αυτά επιχειρούν την επίτευξη ενός δημοκρατικού κράτους όπου οι γυναίκες θα έχουν τη δυνατότητα να ασκούν πλήρη ιδιότητα πολίτη.


Τελικώς, καθ’όλο το πρόσφατο παρεθόν της Αιγύπτου, οι αγώνες των ακτιβιστών με κοσμικό προσανατολισμό ποίκιλλαν, ανάλογα με τις ιστορικές απαιτήσεις. Παιδεία και πρόνοια στην αρχή του αιώνα, πολιτικά δικαιώματα στις επόμενες δεκαετίες και γενικά νομικά δικαιώματα πιο πρόσφατα. Ωστόσο, την πορεία αυτή διαπερνούσε πάντα ο αγώνας για τη ισότητα των φύλων. Μολονότι επιτεύχθηκε μεγάλη πρόοδος, οι αγώνες αυτοί εξακολουθούν να υπάρχουν, καθώς οι γυναίκες βρίσκονται ακόμη πίσω απ’ τους άνδρες σε ό,τι αφορά την ιδιότητα του πολίτη. Η ψηφιακή επικοινωνία αποτελεί ένα εργαλείο που χρησιμοποιούν οι γυναίκες για να ενισχύσουν τον φεμινιστικό τους αγώνα σε μαζική κλίμακα. Έγιναν παράγοντες διευκόλυνσης τόσο σαν μεμονωμένοι παίκτες όσο και σαν οργανώσεις που μπορούν να αναπαράγουν αξίες και να δείχνουν τις συνεχιζόμενες δραστηριότητες σε ένα ευρύτερο κοινό έγιναν παράγοντες διευκόλυνσης. Επιπλέον χρησιμεύουν ως πρότυπα για τη δημιουργία παρόμοιων προγραμμάτων. Η επίδραση της αλυσίδας είναι ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά των κοινωνικών δικτύων, που απ’ την πλευρά τους χρησιμοποιούνται για να διασυνδέουν γρήγορα τους ανθρώπους με έναν αγώνα και να εμπλέκουν έναν μεγαλύτερο αριθμό χρηστών. Χρησιμοποιώντας τους διαφορετικούς διαύλους του Ίντερνετ, οι γυναίκες βρήκαν τον τρόπο να υψώσουν τη φωνή τους και να ενισχύσουν τον ακτιβισμό τους σε σχέση με κάτι που φαντάζει ακόμη ως πολύ περίπλοκο έργο: την επαναδιατύπωση των σχέσεων μεταξύ των δυο φύλων στην Αίγυπτο.


Σημειώσεις

[1] Σύμφωνα με την ιστοσελίδα Facebackers.com, που παρέχει στατιστικά στοιχεία για το Facebook. Τελευταία επίσκεψη στις 27-06-2010

[2] Συνέντευξη με την συγγραφέα στις 08-06-2010.


Αναφορές

– Al-Ali , Nadje. Secularism, gender and the state in the Middle East: the Egyptian women’s movement. Cambridge University Press. Series: Cambridge Middle East Studies (No. 14), 2000.

– Baron, Beth. The women´s awakening in Egypt: culture, society and press. Yale University Press, 1994.

– Botman, Selma. Engendering citizenship in Egypt. Columbia University Press, 1999.

– Badran, Margot. Feminism in a nationalist century. Al-Ahram Weekly. Issue No. 462, 30 Dec. 1999 – 5 Jan. 2000 .

– ——————-. Religion, gender and authority: the power to speak and be heard. American Research Center in Egypt Bulletin. Fall-Winter, 2003.

– ——————-. Between Secular and Islamic Feminism/s. Reflections on the Middle East and Beyond. Journal of the Middle East Women´s Studies Vol. 1, No. 1. Winter, 2005.

– Isherwood, Tom. A new direction or more of the same? Political blogging in Egypt. Arab, Media and Society Electronic Journal. September, 2008.

– Otterman, Sharon. Publicizing the private: Egyptian women bloggers speak out. Arab, Media and Society Electronic Journal. Issue 1, Spring 2007 .

– Suad, Joseph. Encyclopedia of Women & Islamic Countries. Originally published in EWIC Volume I: Methodologies, Paradigms and Sources, 2003.

– Weyman, George. Personal Blogging in Egypt: pushing social boundaries or reinforcing them? Arab, Media and Society Electronic Journal. Issue 3, Fall 2007 .

– Zuhur, Sherifa. Revealing, revealing: Islamist gender ideology in Contemporary Egypt. State University of New York, 1992.

Το σημερινό κύμα των επαναστατικών εξεγέρσεων μοιάζει να είναι το πιο γρήγορο στην ιστορία. Οι επαναστάσεις πάντα έρχονται κατά κύματα, αλλά κύματα των εξεγέρσεων που κάποτε χρειάζονταν έτη ή μήνες για να επεκταθούν στις ηπείρους, τώρα, μέσα σε λίγες εβδομάδες, κάνουν τα κράτη να καταρρέουν, το ένα μετά το άλλο. Δεδομένου ότι μετά τις επαναστάσεις στην Τυνησία και στην Αίγυπτο ακολούθησαν εκτεταμένες εξεγέρσεις στη Λιβύη, το Μπαχρέιν, την Υεμένη και το Ομάν, είναι σαφές πως δεν πρόκεται, απλώς, για γεγονότα αλλά για το κεντρικό σημείο παραγωγής ταχύτατων αντηχήσεων προς όλες τις κατευθύνσεις κάνοντας εκατομμύρια ανθρώπους να μάχονται κατά της καταπίεσης σε μυριάδες μέρη συγχρόνως. Αυτός ο πολιτικός ανεμοστρόβιλος είναι ένα σύστημα κατάργησης της απόστασης. Επιπλέον, αποτελεί ένα εξελισσόμενο σύνολο, που αλλάζει μορφή και παλμό εξαιτίας της γραμμωτής φύσης του παγκόσμιου εδάφους, δημιουργώντας τη μια μέρα ευχάριστες στιγμές στην πλατεία Ταχρίρ και λίγες μέρες αργότερα να έρχεται αντιμέτωπη με την ανεξέλεγκτη κρατική βία στη Λιβύη. Σε αυτές τις ευμετάβλητες περιοχές, γινόμαστε μάρτυρες μιας ιστορικής σύγκρουσης μεταξύ των νέων επαναστατικών ταχυτήτων και της παλιάς, όλο και πιο αποσαθρωμένης, κυριαρχίας του κράτους στο να ελέγχει τα μέσα ταχύτητας.


Στην Αίγυπτο, το καθεστώς του Μουμπάρακ συντρίφθηκε από μια επαναστατική αντήχηση, η οποία προερχόμενη από την πλατεία Ταχρίρ, μετατράπηκε σε υπερταχεία απεδαφοποιητική δύναμη κατακλύοντας τους δρόμους του κράτους με εκατομμύρια ανθρώπους. Αυτή η εξεγερτική απεδαφοποίηση τροφοδοτήθηκε από την γρήγορη σύμπραξη των ανθρώπων που ήταν στους δρόμους και των άμεσων μορφών επικοινωνίας, οι οποίες έχοντας στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι του κράτους μετέδωσαν εικόνες με μεγάλη συγκινησιακή επίδραση (παθιασμένα σώματα και σώματα σκοτωμένα από το κράτος) οι οποίες βρήκαν απήχηση σε ακόμη περισσότερους ανθρώπους, ξεπερνώντας την κρατική διαμόρφωση φόβου μέσω της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου και εμπνέοντας την περαιτέρω δράση στους δρόμους. Πρόκειται για ριζωματικές, μη κατευθυνόμενες, καταφατικές ταχύτητες που ακολουθούν πολλαπλές γραμμές επέκτασης, ανεξάρτητες μεταξύ τους αλλά ενισχυμένες και ευέλικτες λόγω της αλληλοσύνδεσής τους (η εκπληκτική απεικόνιση σε πραγματικό χρόνο από τον Andre Panisson, που βλέπουμε εδώ, δείχνει τις ριζωματικές ταχύτητες των tweets σε σχέση με την αιγυπτιακή επανάσταση και τις χωρικές αλληλοσυνδέσεις που δημιουργούν, κατά τη διάρκεια των σημαντικών στιγμών της εξέγερσης).


Το κράτος, με τη σειρά του, απάντησε σε όλη την περιοχή με τα δικά του όπλα: δενδροειδή πρότυπα ταχύτητας που ανταποκρίνονται σε συγκεντρωτικούς κόμβους εντολών, τα οποία διαθέτουν τεράστια μέσα καταστροφής και κόμβους διαμόρφωσης αντήχησης με λίγα σημεία εισόδου υπό τον αυστηρό του έλεγχο (τηλεόραση, ραδιόφωνο). Αυτός ο ευμετάβλητος, ισχυρός και βαρύς μηχανισμός εξαπόλυσε τη βία με σκοπό να εμποδίσει τον σχηματισμό πλήθους που θα παρήγαγε αντήχηση στους δρόμους και προσπάθησε να διακόψει την λειτουργία των πολλαπλών κόμβων επέκτασης της αντήχησης, όπως το Ίντερνετ και τα τηλεφωνικά συστήματα. Αυτές είναι αντιδραστικές ταχύτητες, οι οποίες ακολουθούν τον ρυθμό των επαναστατικών αντηχήσεων στους δρόμους. Πρόκειται, επίσης, για βίαιες ταχύτητες, οι οποίες μπορούν να επιβραδύνουν ή να διακόψουν αυτές τις αντηχήσεις σκοτώνοντας τους φορείς που τις παράγουν.


Στη Λιβύη, το καθεστώς του Καντάφι εναντιώθηκε στην απεδαφικοποιητικής κατηγορίας της αρχικής εξέγερσης ενεργώντας γρήγορα και βάναυσα. Σε αντίθεση με την Αίγυπτο, η υψηλής ταχύτητας κρατική τρομοκρατία στην Τρίπολη εδαφικοποίησε την επανάσταση. Επιπλέον, η αποδυνάμωση της νεολαίας του Ίντερνετ, συγκριτικά με αυτήν της Αιγύπτου, περιόρισε την σύμπραξη ανάμεσα στην αναταραχή των δρόμων και στην ταχύτητα που επέτρεπαν τα ριζωματικά κοινωνικά δίκτυα. Εξαιτίας αυτής της καθολικής βίας, η επανάσταση στην Λιβύη, τώρα, είναι μια εδαφική εξέγερση, που ενισχύει τον έλεγχό της σε πόλεις όπως στο Τομπρούκ και στη Βεγγάζη και βρίσκεται αντιμέτωπη με το καθεστώς, το οποίο έχει εδραιωθεί στην Τρίπολη. Με άλλα λόγια, η γρήγορη και βίαιη απάντηση του Καντάφι δημιούργησε μέτωπα πολέμου υποστηριζόμενα από κράτη τα οποία τους επιτρέπουν να μετακινούν στρατεύματα και οπλικά συστήματα υψηλής ταχύτητας έξω από τον ασφαλή κόμβο της δενδροειδούς δομής του. Κι ενώ είναι πιθανό ότι αυτή η στρατηγική θα ακολουθήσει την πορεία της Αιγύπτου, η περίπτωση της Λιβύης μας υπενθυμίζει τη δύναμη των κρατικών ταχυτήτων και, πολύ περισσότερο, το γεγονός ότι οι επαναστάσεις είναι, αναμφισβήτητα, σωματικές αντιπαραθέσεις σε πραγματικά χωρικά εδάφη.


Ο Paul Virilio μας δίδαξε για την πολιτική δύναμη της ταχύτητας και αντλώ από τις ιδέες του, όπως και από τη θεωρία για τις ροές (και για τους λείους και ραβδωτούς χώρους που οι ροές αυτές δημιουργούν) των Deleuze και Guattari, με σκοπό να εξετάσω αυτά τα καινοτόμα πρότυπα επαναστατικής ταχύτητας. Ωστόσο, από τη στιγμή που η ταχύτητα των επαναστάσεων συμπεριλαμβάνει σωματικές επιδράσεις, η φυσική της ταχύτητας στην πραγματικότητα ανάγεται στον Σπινόζα, ο οποίος υποστήριξε πως όταν τα σώματα επιδρούν μεταξύ τους θετικά μέσω καλών επαφών, μπορούν να δημιουργήσουν κάτι ισχυρό που αυξάνει την ικανότητα δράσης τους, που αυτό είναι η εντατικοποιημένη σωματική επίδραση, την οποία αποκαλώ αντήχηση. Η μελέτη αυτή εξερευνά το πολιτικά αξιοσημείωτο αλλά περίπλοκο ερώτημα για την ταχύτητα αυτών των εντατικοποιημένων επιδράσεων σε επαναστατικές καταστάσεις, δηλαδή την μηχανική του χωροχρονικού βαθμού της επέκτασής τους. Η πιθανή υλοποίηση αυτού του πολύτιμου συνδυασμού, μια παγκόσμια επανάσταση, μπορεί να έγκειται σ’ αυτό το ζήτημα.


Στο κείμενό μου, “Resonance and the Egyptian Revolution” βασίστηκα στον Σπινόζα με σκοπό να αναλύσω την αντήχηση που δημιουργήθηκε κατά την Αιγυπτιακή Επανάσταση στους δρόμους της Αιγύπτου καθώς και την διάχυτη συναισθηματική ταύτιση από τα σώματα που είναι μαζί στον αγώνα για τον έλέγχο του χώρου. Τόνισα ότι η αντήχηση δεν είναι μεταφορική έννοια αλλά υλική σωματική αναταραχή που σύμφωνα με όλες τις περιγραφές από την Τυνησία, την Αίγυπτο, το Μπαχρέιν ή τη Λιβύη, θεωρείται έντονη, επεκτατική και ισχυρή. Υποστήριξα πως ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της αντήχησης είναι η ευμετάβλητη και κυμαινόμενη φύση της, που καθιστά τη στερεότητά της φευγαλέα και πάντα εκτοπισμένη. Οι ελίτ που φοβούνται αυτή την αντήχηση τη βλέπουν ως «ιό» (όπως υποστηρίζουν ο John McCain και ο πρόεδρος της Υεμένης) ο οποίος επεκτείνεται σαν «μεταδοτική ασθένεια» ή σαν «παραισθησιογόνες ουσίες» και ο Καντάφι προσθέτει πως είναι μια παθολογική, χημική αλυσιδωτή αντίδραση που μολύνει τα σώματα ενάντια στη θέλησή τους και τα μεταβάλλει σε ζόμπι. Ωστόσο, οι επαναστάσεις δεν είναι χημικές αλλά φυσικές διαδικασίες δημιουργημένες από σώματα που αντηχούν με μυριάδες άλλα σώματα και ανακαλύπτουν τη δική τους ικανότητα και θετική δύναμη. Σε ένα πρόσφατο έργο, ο Alain Badiou αποκάλεσε «ποιητική» την ιδέα ότι οι επαναστάσεις του 2011 διαδίδονται μέσω αντήχησης και πρόσθεσε: «Ας αποκαλέσουμε αυτή την αντήχηση «γεγονός». Όπως πολλοί άλλοι, ο Badiou υποθέτει ότι η αντήχηση δεν μπορεί να φέρει από μόνη της θεωρητικό ή πολιτικό βάρος και αυτός είναι ένας ποιητικός τρόπος για να το ονομάσουμε κάπως αλλιώς, απ’ότι φαίνεται πιο πραγματικό: ένα γεγονός. Ο Badiou αποστασιοποιείται από το δικαίωμα της αντήχησης αφού πρώτα την εξερευνά και την κατονομάζει, αγνοώντας τη δύναμή της να μετατρέπει εξατομικευμένες συλλογικότητες σωμάτων σε επαναστατικούς φορείς.


Πώς γίνεται όμως οι επαναστατικές αντηχήσεις να ταξιδεύουν στο χώρο; Πώς να εξηγήσουμε αυτό που ο Badiou αποκαλεί «απίστευτη επέκταση» αυτών των εξεγέρσεων, των οποίων η ταχύτητά προβληματίζει όλους τους αναλυτές; Ποιοί είναι οι πραγματικοί φυσικοί μηχανισμοί αυτής της ταχύτητας; Η επανάσταση διαδίδεται μέσα από σώματα που τρέχουν και δίνουν τον επαναστατικό δαυλό στον επόμενο εθνικό γείτονα, όπως υπονοεί αυτή η αξιοπρόσεκτη αφίσα με τους άντρες που τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα; Η ταχύτητα αυτών των επαναστάσεων είναι σίγουρα μεγαλύτερη από την ταχύτητα των σωμάτων που τρέχουν. Τα συστήματα της άμεσης παγκόσμιας επικοινωνίας εκσφενδονίζουν τώρα ισχυρές επαναστατικές αντηχήσεις που ταξιδεύουν σε υψηλή ταχύτητα προς κάθε κατεύθυνση του πλανήτη. Πώς όμως να εξηγήσουμε την απερίγραπτη ταχύτητα αυτής της άϋλης, για ένα μικρό διάστημα, αντήχησης, δεδομένου ότι δεν εμπεριέχει σώματα αλλά επιδράσεις που αποσυντίθενται μέσω των δικτύων άμεσης επικοινωνίας των ΜΜΕ, σε κομμάτια πληροφοριών που από τις οθόνες των τηλεοράσεων και των υπολογιστών, επιδρούν σε άλλα σώματα και τα κάνουν να αντηχούν;


Ένα από τα πιο θεμελιώδη αξιώματα του Σπινόζα είναι ότι όλα τα σώματα βρίσκονται είτε σε κίνηση είτε σε ανάπαυση και ότι η κίνηση ή η ανάπαυση συγκεκριμένων σωμάτων εξαρτάται από την κίνηση και την ανάπαυση άλλων σωμάτων ( Ethics, II, 13). Εδώ αρχίζει η βιοπολιτική, καθώς η εξουσία εμπεριέχει τη διαχείριση αυτών των προτύπων της κινητικότητας και της ανάπαυσης. Η χειραφέτηση και η κυριαρχία είναι βιοπολιτικές διευθετήσεις της κινητικότητας και της ταχύτητας. Στη μια άκρη, τα σώματα που κινούνται σε λείο χώρο χωρίς να περιορίζονται από άλλα σώματα ενσαρκώνουν απελευθερωμένες μη κωδικοποιημένες ροές, τις νομαδικές γραμμές πτήσης που συνέρπασαν τον Deleuze και τον Guattari. Στην αντίθετη άκρη, τα σώματα που υποχρεώνονται από άλλα σώματα να μένουν ακίνητα σε ραβδωτό χώρο ενσαρκώνουν την καταπιεστική βιοπολιτική της καθήλωσης (το Πανοπτικό, τη φυλακή) που συνάρπασε τον Φουκώ. Και η κύρια βιοπολιτική δύναμη που επιτρέπει σε μια ομάδα σωμάτων να ελέγχει την κινητικότητα άλλων σωμάτων είναι, όπως έδειξε ο Virilio, η ικανότητά τους να παράγουν ταχύτητα.


Αυτός είναι ο λόγος που ο Virilio, κινούμενος πέρα απ’ τον Φουκώ, τόνισε πως και η καταπίεση βασίζεται σε γρήγορες μορφές κινητικότητας. Η ταχύτητα, με δυο λόγια, μπορεί να εξυπηρετήσει τόσο την επανάσταση όσο και την κρατική κυριαρχία. «Η επανάσταση είναι κίνηση αλλά η κίνηση δεν είναι επανάσταση» (Ταχύτητα και Πολιτική, 43). Η γρήγορη κίνηση αγαθών, ροών, σωμάτων και μηνυμάτων σε όλο τον κόσμο δεν είναι από μόνη της επαναστατική. Ο καπιταλισμός ευδοκιμεί σε αυτή την ολοένα πιο γρήγορη ταχύτητα. Πρόκειται για μια ρυθμισμένη κινητικότητα οικοδομημένη σε πολεμικές ραβδώσεις που ενώ αφήνουν το παγκόσμιο κεφάλαιο και τους υπηκόους των ιμπεριαλιστικών κρατών να περνούν τα σύνορα, υποχρεώνουν τα ανεπιθύμητα σώματα να παραμένουν πίσω από περιφραγμένα σύνορα ή να καθηλώνονται στα Γκουαντανάμο του παγκόσμιου αστυνομικού κράτους. Ωστόσο, οι εκπληκτικές κινητικότητες που προκαλούνται από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό αστυνομεύονται δύσκολα. Συγκεκριμένα, δημιουργούν και πολλαπλασιάζουν συγκινησιακές συνδέσεις που διασπούν απρόσμενες γραμμές πτήσης κόβοντας αυτές τις ραβδώσεις και παράγοντας γραμμές ρήξης. Είναι απελευθερωτικές γραμμές πτήσης που διαβρώνουν την ιμπεριαλιστική εξουσία μέσα από τη δίνη των ταχυτήτων της. Ο πλανήτης είναι διασταυρωμένος από μια συνεχιζόμενη αντιπαράθεση ανάμεσα σε αυτά τα δυο αντίθετα πρότυπα ταχύτητας, που όπως λένε οι Deleuze και Guattari είναι οι δενδροειδείς ροές, κωδικοποιημένες από την εξουσία του καπιταλιστικού κράτους, και οι μη κωδικοποιημένες νομαδικές ροές εξεγερτικών, ριζωματικών ταχυτήτων.


Καθώς οι ταχύτητες αυτές δεν έχουν την ίδια χωρική φύση αλλα υπάρχουν μόνο σε μείγμα δεν πρέπει να θεωρηθούν ως δυο αντίθετα μοντέλα. Οι Deleuze και Guattari τόνισαν ότι τα ριζώματα και τα δέντρα είναι πάντα μπλεγμένα και ότι «υπάρχουν κόμποι δενδροειδείς στα ριζώματα και ριζωματικά παρακλάδια στις ρίζες». Οι ομάδες του Facebook, με έναν διαχειριστή που στέλνει μηνύματα τα οποία φτάνουν σε χιλιάδες σώματα, ακολουθούν μια δενδροειδή διασπορά μέσα σε ένα ριζωματικό δίκτυο και οι ομάδες θανάτου που περιπολούν στους δρόμους της Τρίπολης με φορτηγά είναι ριζωματικές γραμμές ταχύτητας που ακολουθούν μια δενδροειδή αλυσίδα εντολών. Ωστόσο, αυτά τα πρότυπα ταχύτητας εκφράζουν ότι στις επαναστάσεις μια συγκεντρωτική ριζωμένη μορφή δυσκολεύεται από όλες τις πλευρές μέσω μαζών που την χτυπούν κι ύστερα απομακρύνονται για να αποφύγουν την καταστολή. Με την σειρά τους, οι επαναστάσεις νικούν τις δενδροειδείς-συγκεντρωτικές ταχύτητες και υπερισχύουν με ευκίνητες και μαζικές μορφές σωματικής διαπότισης. Για να καταλάβουμε αυτή την ταχύτητα, πρέπει να εξετάσουμε τον μηχανισμό της επέκτασης της αντήχησης λεπτομερειακά και ιστορικά, διότι δεν εμπεριέχει μόνο την ταχύτητα των σωμάτων και των αντικειμένων (οχήματα, όπλα) αλλά και την ταχύτητα των αντηχήσεων που δημιουργείται από το πλήθος, μια πολύ πιο περίπλοκη υπόθεση (σε μελλοντικές μελέτες σκοπεύω να εξερευνήσω τη βιοπολιτική φυσική εκτενέστερα, ένα έργο-πρόκληση το οποίο απαιτεί να βασιστώ τις συγκλίσεις του με τη φυσική όπως και στην ιδιαιτερότητά του ως βιοπολιτική που δεν μπορεί να περιοριστεί σε θετικιστικά πρότυπα προβλεψιμότητας).


Από τη στιγμή που παράγεται από δυο ή περισσότερα σώματα που επιδρούν το ένα στο άλλο ύστερα από μια καλή επαφή, η ικανότητα της αντήχησης να επεκταθεί στο χώρο εξαρτάται, κατ’ αρχάς, από το κατά πόσο αυτά τα σώματα συναντούν άλλα σώματα με τα οποία μπορούν να αντηχήσουν. Όσο περισσότερο διαρκεί μια αντήχηση, όσο μακρύτερα επεκτείνεται, τόσο πιο ισχυρή γίνεται. Κατά το μεγαλύτερο διάστημα της ανθρώπινης ιστορίας, η μέγιστη ταχύτητα με την οποία μια επαναστατική αντήχηση ταξίδεψε ήταν η ταχύτητα των σωμάτων που την έφεραν μέσα τους. Κατά την έναρξη του αγγλικού εμφυλίου πολέμου το 1642, για παράδειγμα, η επαναστατική αντήχηση που έκανε πολλά σώματα να οργανώσουν μια εξέγερση εναντίον του Βασιλιά μπορούσε να επεκταθεί μόνο εάν τα σώματα αυτά περπατούσαν, έτρεχαν ή ίππευαν μέχρι να φτάσουν σε άλλα χωριά και να κάνουν άλλα σώματα να αντηχήσουν και να συμμετάσχουν στον αγώνα τους. Παρομοίως, η αντήχηση που δημιουργήθηκε από τη Γαλλική Επανάσταση το 1789 ταξίδεψε μέχρι την Αϊτή μέσω των σωμάτων των επαναστατών που ύστερα από πολλές εβδομάδες πάνω σε πλοίο μετέφεραν (μαζί με ειδήσεις, φυλλάδια, βιβλία) το αίσθημα της δύναμης που είχε γεννηθεί στους δρόμους της Γαλλίας. Η ταχύτητα επέκτασης της αντήχησης πέρα του Ατλαντικού ήταν εκείνη ενός πλοίου (περίπου 5 κόμβοι ανά ώρα). Στην Αϊτή, η αντήχηση επεκτάθηκε με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Μέσα σε δυο χρόνια, ένας επαναστατικός στρατός χιλιάδων αποφασισμένων μαύρων σωμάτων, που είχαν εμπνευστεί από το γαλλικό πλήθος, κατέστρεψε το κόσμημα όλων των γαλλικών αποικιών, τον εξαιρετικά κερδοφόρο οικισμό δούλων του Αγίου Δομίνικου.


Πριν την εφεύρεση του τηλέγραφου, του σιδηρόδρομου και των ατμόπλοιων, η ταχύτητα των επαναστατικών αντηχήσεων ήταν περίπου ίδια με εκείνη των κρατικών προσπαθειών να τις καταπνίξουν, ιδίως στην ξηρά. Η θάλασσα, ένα διαφορετικό είδος χώρου εξαιτίας της ρευστής φύσης της, ελεγχόταν από γρήγορα πλοία που ανήκαν στο κράτος ή στο εμπορικό κεφάλαιο. Παρόλα αυτά, η κρατική υπεροχή στη θάλασσα αμφισβητήθηκε συχνά από μη κρατικούς παίκτες όπως οι πειρατές, που ήταν μάστορες στην τέχνη της ταχύτητας με τα ευκίνητα πλοία τους που κρύβονταν ανάμεσα σε νησιά ή ακτές. Στην ξηρά, η μέγιστη ταχύτητα που είχαν οι αντάρτες και οι κρατικοί υπάλληλοι ήταν εκείνη του αλόγου ή των κάρων που τα έσερναν ζώα, ακόμη κι αν το κράτος είχε το πάνω χέρι σε ό,τι αφορά τη στρατιωτική ισχύ, δημιουργώντας στρατιωτικά σύνολα με μονάδες ιππικού και βασιζόμενο σε δίκτυα προμήθειας, προκειμένου να διατηρήσει αυτή την ταχύτητα για μεγαλύτερο διάστημα.


Ωστόσο, μέχρι τα μέσα του 1800, οι νέες εφευρέσεις στη μηχανική της ταχύτητας (η ατμομηχανή και ο τηλέγραφος) μετέβαλαν ριζικά αυτή τη σχετική ισορροπία. Οι καινοτομίες αυτές σηματοδότησαν μια δραματική καμπή στην ιστορία της ανθρώπινης χωρικότητας. Από εκεί κι ύστερα, η κρατική ισχύς αυξήθηκε εξαιτίας της ικανότητάς της να μετακινεί στρατεύματα με μεγαλύτερη ταχύτητα και να συντονίζει αυτή την κινητικότητα μέσω της γρήγορης ροής πληροφοριών σε χώρους που είχαν μεγάλη απόσταση ο ένας απ’ τον άλλον. Δυο διαφορετικοί μηχανισμοί ταχύτητας έπαιξαν ρόλο εδώ: η ταχύτητα των ενόπλων σωμάτων στο τρένο ή στο ατμόπλοιο και η ταχύτητα των μηνυμάτων που έφευγαν μέσω των τηλεγραφικών γραμμών. Η πιο καθοριστική ήταν η τελευταία. Η υπεροχή του τηλέγραφου είχε να κάνει με την ασυναγώνιστη ταχύτητά του, που επέτρεπε γρήγορο συντονισμό σε απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων και έδινε στο κράτος τη δύναμη να ελέγχει το χώρο: ήξερε τι γινόταν σε πολλά μέρη την ίδια στιγμή. Και αυτό γιατί η υποδομή που διευκόλυνε αυτές τις ταχύτητες βρισκόταν συνήθως η μία κοντά στην άλλη: οι τηλεγραφικές γραμμές δρούσαν παράλληλα με τις σιδηροδρομικές.


Ο David Harvey υποστήριξε πως οι τεχνολογίες αυτές σήμαιναν ότι στις περιπτώσεις που μια επαναστατική ομάδα μπορούσε να ελέγχει επιτυχώς ένα μέρος, για παράδειγμα μια πόλη, το κράτος είχε ανώτερο έλεγχο στο χώρο και μπορούσε να τις περικυκλώσουν και να τις συντρίψουν. Ωστόσο, η δύναμη αυτή δεν αποτελεί ύψιστο χαρακτηριστικό του κράτους ή του κεφαλαίου αλλά έμφυτη δύναμη των σωμάτων να δρουν και να χτυπούν γρηγορότερα. Οι επιτυχείς επαναστατικές αντηχήσεις υπερέχουν ακριβώς επειδή έχουν ανώτερο έλεγχο του χώρου και δημιουργούν εξεγερτικές ταχύτητες που νικούν τον δενδροειδή μηχανισμό υψηλής ταχύτητας της κρατικής βίας. Οι πιο προσαρμοστικές αντάρτικες ομάδες είναι εξαιρετικά ευκίνητες και ικανές να χτυπήσουν με κρυφή ταχύτητα, όπως οι καλύτεροι κομμάντο στον ανταρτοπόλεμο του Βιετνάμ και του Σαλβαντόρ. Οι Μπολσεβίκοι στη Ρωσία χρησιμοποίησαν τον τηλέγραφο και τις ταχυδρομικές υπηρεσίες προς όφελός τους για να υπερισχύσουν της κυβέρνησης Κερένσκι τον Οκτώβριο του 1917.


Παρομοίως, οι εξεγερτικές ταχύτητες στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή είναι αλληλένδετες με την ταχύτητα των παγκόσμιων δικτύων άμεσης επικοινωνίας. Κι αυτό απαιτεί μια σύντομη επισκόπηση της κομβικής χωρικότητας των διαφορετικών τεχνολογιών των ΜΜΕ: δηλαδή, η χωρική διάταξη των κόμβων που παράγουν μηνύματα και των κόμβων που τα λαμβάνουν. Στον εικοστό αιώνα, το ραδιόφωνο και η τηλεόραση άνοιξαν και εκδημοκράτησαν την πρόσβαση σε κόμβους λήψης μηνυμάτων, μέσα όμως σε μια δενδροειδή δομή που περιλαμβάνει λίγους και στενά ελεγχόμενους κόμβους παραγωγής μηνυμάτων. Η δομή τόσο του ραδιοφώνου όσο και της τηλεόρασης είναι ιεραρχική και οι ροές τους είναι μονής κατεύθυνσης και προέρχονται από μια ρίζα που στηρίζει ολόκληρο το σύστημα: ένας μικρός αριθμός κόμβων που έχουν τη βάση τους σε κάποιο κτίριο (τηλεοπτικοί και ραδιοφωνικοί σταθμοί) και ελέγχουν τα μηνύματα που στέλνονται σε εκατομμύρια σώματα που δεν μπορούν παρά να ακούσουν και να δουν. Το γεγονός ότι οι πιο ισχυροί τηλεοπτικοί κόμβοι ελέγχονται από το κράτος ή από εταιρίες δίνει σε αυτούς τους παίκτες απαράμιλλη δύναμη για να μεταβάλουν τις αντιδραστικές, ανήσυχες, εσωστρεφείς αντηχήσεις που μπορούν να αναπαράγουν καταχραστικά σύνολα βασισμένα σε βαθιές ανισότητες.


Αντίθετα, το Ίντερνετ και η τεχνολογία της κινητής τηλεφωνίας είναι οικοδομημένες σε μια πολυκεντρική, ριζωματική φυσική υποδομή με αναρίθμητους κόμβους δημιουργίας μηνυμάτων, ακόμη κι αν το δίκτυο έχει δενδροειδείς κόμβους όπως το Google ή το Facebook (όπως επεσήμανε ο Ian Buchanan). Μπορούμε να δούμε τους πυκνούς δενδροειδείς κόμβους που υπάρχουν μέσα σε ευρύτερα ριζωματικά δίκτυα στη δεξιά εικόνα. Σε καθημερινή βάση, ένα σύνθετο, πολυεπίπεδο σύστημα σαν κι αυτό διοχετεύει δισεκατομμύρια ροές πολλαπλών κατευθύνσεων που δημιουργούνται από εκατομμύρια σώματα, τα οποία μπορούν δυνητικά να προσεγγίσουν το ευρύ κοινό χωρίς τη μεσολάβηση των συγκροτημάτων των ΜΜΕ. Το 2010, το Wikileaks αποκάλυψε με σαφήνεια γιατί το Ίντερνετ, ενώ είναι κωδικοποιημένο από κρατικές εταιρικές δενδροειδείς μορφές σε πολλά επίπεδα, έχει μια απελευθερωτική δυναμική: μια μικρή ομάδα φορέων μπορεί θεωρητικά να κάνει την ταξινομημένη πληροφόρηση για τις ιμπεριαλιστικές επιχειρήσεις προσβάσιμη σε δισεκατομμύρια σώματα σε όλο τον πλανήτη. Ακόμη πιο σημαντικά, μπορεί να το κάνει παρά την έντονη αντίδραση των ιμπεριαλιστικών ελίτ. Και το γεγονός ότι το Wikileaks επέζησε παρά των πολλών κυβερνοεπιθέσεων μέσω της γρήγορης δημιουργίας ριζωματικών δικτύων αλληλεγγύης (τους ιστότοπους καθρέφτες του Wikileaks) αποκαλύπτει ότι οι εξεγερτικές ταχύτητες στον παγκόσμιο ιστό μπορούν να ξεπεράσουν την ταχύτητα της κρατικής λογοκρισίας. Ωστόσο, οι πρόσφατες συζητήσεις για την πολιτική προβολή του Ίντερνετ παραβλέπουν ότι αυτό που ενισχύει ο παγκόσμιος ιστός είναι η δύναμη κινητοποίησης και συντονίσμού σωμάτων σε πραγματικούς χώρους μέσα από εξίσου ριζωματικές μορφές ταχύτητας.


Στην Αιγυπτιακή Επανάσταση, η σύμπραξη ανάμεσα στις ταχύτητες που γεννήθηκαν σ’ αυτά τα δίκτυα άμεσης επικοινωνίας και στο αστικό έδαφος ήταν αποφασιστική, καθώς επέτρεψε στο πλήθος να ελιχθεί στην κρατική βία και στην κρατική προπαγάνδα. Η επανάσταση έγινε με διαφορετικές αλλά αλληλένδετες ταχύτητες: την ταχύτητα των σωμάτων που συγκρούονταν με την αστυνομία στους δρόμους και την πολύ πιο γρήγορη ταχύτητα των συγκινησιακών αντηχήσεων που γεννήθηκαν από αυτές τις συγκρούσεις και ενισχύθηκαν μέσω του Ίντερνετ και των τηλεοπτικών δικτύων που δεν ελέγχονταν από το αιγυπτιακό κράτος, όπως το Αλ Τζαζίρα. Οι αντηχήσεις αυτές, άϋλες και προβεβλημένες την ίδια στιγμή ως εικόνες, ήχους και κείμενα σε αναρίθμητες οθόνες ηλεκτρονικών υπολογιστών και τηλεοράσεων, ενσαρκώθηκαν ξανά καθώς επέδρασαν σε εκατομμύρια σώματα που έβλεπαν, άκουγαν και διάβαζαν. Δεν επέδρασαν σε όλα τα σώματα με τον ίδιο τρόπο. Ωστόσο, εκατομμύρια σώματα αντήχησαν θετικά, και όχι μόνο στην Αίγυπτο.


Ο Nikolai Grozni, που παρακολουθούσε τα νέα από το Παρίσι, έγραψε για τη συγκινησιακή επίδραση που είχε στο σώμα του η αντήχηση που έφτασε άμεσα από την Αίγυπτο. «Απ’ τη στιγμή που άρχισε η εξέγερση στην Αίγυπτο, στις 25 Ιανουαρίου, μετά βίας μετακινήθηκα από την οθόνη της τηλεόρασης. Μπορεί να βρίσκομαι στη Γαλλία, αλλά ο νους μου είναι στην πλατεία Ταχρίρ. Αναπνέω δακρυγόνα. Ανάβω βόμβες Μολότοφ….. Πολεμώ χοντροκέφαλους αστυνομικούς. Βρίζω κάθε σύμβολο του καθεστώτος μέχρι να ραγίσει η φωνή μου». Σε αντίθεση με όσα υποστηρίζει, το σώμα του Grozni (και όχι μόνο ο νους του) βρισκόταν συγκινησιακά σε πλήρη συντονισμό με εκείνα τα σώματα στην πλατεία Ταχρίρ, σε σημείο που η χωρική απόσταση μεταξύ Αιγύπτου και Γαλλίας έμοιαζε να έχει καταργηθεί. Το σώμα του αντηχούσε, μέσω της τηλεόρασής του, μαζί με εκείνα τα σώματα στην πλατεία Ταχρίρ. Αυτή η άμεση επίδραση, διερυμένη μέσα από τα παγκόσμια δίκτυα, ήταν η ίδια που λίγες μέρες νωρίτερα είχε εμπνεύσει εκατομμύρια αιγυπτιακά σώματα που παρακολουθούσαν τα νέα για την εξέγερση στην Τυνησία να βγουν στους δρόμους για να ανατρέψουν τον Μουμπάρακ.


Η σύμπραξη μεταξύ των δρόμων και των κοινωνικών δικτύων ήταν στην πραγματικότητα αυτό που αποτέλεσε το έναυσμα για την ομοβροντία της Αιγυπτιακής Επανάστασης στις 25 Ιανουαρίου. Όπως ανέλυσε ο Charles Hirschkind, τους προηγούμενους μήνες τα κοινωνικά δίκτυα έγιναν μια ισχυρή μηχανή αντήχησης διευρύνοντας αυτό που τα αιγυπτιακά ΜΜΕ έκαναν αόρατο: σώματα τρομοκρατημένα από το κράτος. Η συγκινησιακή δύναμη ενσαρκώθηκε τον Ιούνιο του 2010 με την ευρεία κυκλοφορία της φωτογραφίας του παραμορφωμένου, βασανισμένου προσώπου του Khalel Said, ο οποίος ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από δυο αστυνομικούς. Η αντήχηση που δημιουργήθηκε από την εικόνα της σωρού οδήγησε στη δημιουργία μιας ομάδας στο Facebook (Είμαστε όλοι ο Khalel Said) που επρόκειτο να παίξει κεντρικό ρόλο στην οργάνωση των διαδηλώσεων της 25ης Ιανουαρίου. Η εικόνα αυτή έφτασε σε μυριάδες οθόνες ηλεκτρονικών υπολογιστών και επέδρασε σε εκατομμύρθα σώματα, όπως θα έλεγε ο Jon Beasley-Murray, σε ένα μη διανοητικό, μη ιδεολογικό επίπεδο. «Αυτό ήταν το σημείο καμπής», είπε στην εφημερίδα Guardian ο Heba Morayef, υπέρμαχος του Human Rights Watch στην Αίγυπτο. «Πριν απ’ αυτό, οι διαδηλώσεις υπέρ της πολιτικής μεταρρύθμισης ήταν για τον μέσο Αιγύπτιο κάτι αφηρημένο». Το παραμορφωμένο από τα βασανιστήρια πρόσωπο ενός 28χρονου άντρα διέλυσε την αφηρημένη σκέψη κι έκανε πολλά σώματα να αντηχούν συναισθηματικά ταυτισμένα προς έναν νέο άντρα που βασανίστηκε και δολοφονήθηκε από κρατικούς υπαλλήλους. Οι ακτιβιστές του Facebook μετέτρεψαν αυτό το σωματικό στοιχείο τρομοκρατίας σε απεδαφικοποιημένο όπλο για την επέκταση της αντήχησης.


Οι σωροί ανοίγουν ισχυρά εδάφη στην επιτάχυνση της αντήχησης. Μια σωρός είναι ένα σώμα που δεν μπορεί πια να δεχτεί επιδράσεις από άλλα σώματα. Είναι ένα σώμα που δεν μπορεί να αντηχήσει. Ωστόσο, είναι ένα σώμα που ακόμη μπορεί να επιδράσει ισχυρά σε άλλα σώματα, περισσότερο τώρα που είναι νεκρό παρά όταν ήταν ζωντανό. Ο Σπινόζα δεν εξερεύνησε τις μονοκατευθυντήριες επιδράσεις που έχουν να κάνουν με το νεκρό σώμα, αλλά ο ανθρωπολόγος Alan Klima το έκανε. Στο βιβλίο του, The Funeral Casino, μια συναρπαστική διερεύνηση για την δύναμη που έχουν οι σωροί στην κρατική τρομοκρατία και τον βουδιστικό διαλογισμό στην Ταϋλάνδη, ο Klima δείχνει πως τα νεκρά σώματα, ιδίως εκείνα που δολοφονήθηκαν από το κράτος, δημιουργούν επιδράσεις απλήρωτου χρέους σε σχέση με τις προηγούμενες ζωές αυτών των σωρών. Παρομοίως, το παραμορφωμένο πρόσωπο του άψυχου Khalel Said δημιούργησε συναισθηματική ταύτιση μέσω Facebook (Είμαστε όλοι ο Khalel Said) και ενέπνευσε πολλούς για το χρέος τιμής τους στα πολλά θύματα της κρατικής τρομοκρατίας, ερχόμενοι σε αντιπαράθεση με το κράτος στους δρόμους.


Αυτός είναι ο λόγος που το καθεστώς Μουμπάρακ προσπάθησε να διακόψει την λειτουργία των ριζωματικών δικτύων άμεσης επικοινωνίας (Ίντερνετ, τηλεφωνικά συστήματα) που μετέδιδαν αυτές τις αντηχήσεις, κλείνοντας το περίφημο «Internet switch» σε σημαντικά κτίρια στο Κάιρο (ειδικά στο Telecom Egypt Building) και να κυνηγήσει τα σώματα των online ακτιβιστών. Ο Khalel Said, σε τελική ανάλυση, δολοφονήθηκε επειδή ήταν ένας μπλόγκερ που εξέθετε τη διαφθορά στην αστυνομία και ο Wael Ghonim συνελήφθη στο δρόμο και κρατήθηκε επί δώδεκα μέρες εξαιτίας του ακτιβισμού του στο Facebook. Είναι η ίδια κρατική τακτική επανεδαφοποίησης που υπήρχε στις ιμπεριαλιστικές προσπάθειες να φυλακίσουν το σώμα του Τζούλιαν Ασσάνζ, πράγμα που δείχνει ότι οι κρατικές ταχύτητες αναζητούν την σύμπραξη των κατασταλτικών ενεργειών τους στα δίκτυα επικοινωνίας και των πραγματικών σωμάτων στους δρόμους.


Απ’ τη στιγμή που τα σώματα που είναι μαζί στο χώρο αποτελούν την κύρια πηγή επαναστατικής αντήχησης, πρωταρχικός σκοπός του κράτους, σε όλες τις περιπτώσεις, είναι να διαλύει αυτά τα σώματα και να τα αποσύρει από τους δρόμους. Η επακόλουθη σύγκρουση ανάμεσα στις δενδροειδείς και τις ριζωματικές ταχύτητες υπήρξε ιδιαίτερα δραματική στην Αίγυπτο. Προγραμματίζοντας διαμαρτυρίες για την 25η Ιανουαρίου, οι ακτιβιστές αποφάσισαν να καταλάβουν τους δρόμους μέσα από πρότυπα υψηλής κινητικότητας και διασκόρπισης με σκοπό να αποφύγουν να μείνουν καρφωμένοι στο χώρο (με τη “στρατηγική του κλοιού” [kettle]) από την αστυνομία όπως είχε συμβεί σε προηγούμενες συγκεντρώσεις, μια στρατηγική του πλήθους την οποία έχουν υιοθετήσει και οι ακτιβιστές στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ένας Αιγύπτιος ακτιβιστής είπε στην εφημερίδα The Guardian, «αυτή τη φορά ήμασταν αποφασισμένοι να κάνουμε κάτι διαφορετικό- να είμαστε πολυπολικοί, υπερκινητικοί και πιο ευκίνητοι από την amin markazi (δυνάμεις κεντρικής ασφάλειας)». Και ήταν πράγματι υπερβολικά γρήγοροι, ευκίνητοι και πολυπολικοί για το κράτος, καθώς επιβλήθηκαν στις δυνάμεις αποκατάστασης της έννομης τάξης για πολλές μέρες. Κάποια στιγμή, η αστυνομία τα παράτησε και αποσύρθηκε από τους δρόμους της Αιγύπτου. Σε αυτό το αστικό έδαφος, όπως θα έλεγε το Invisible Committee, η κεντρόφυγος δύναμη του πλήθους υπερίσχυσε της κεντρομόλου αστυνομικής δύναμης. Τα ίχνη της επικής, πολύωρης μάχης για τον έλεγχο της γέφυρας Qasr El Nile, στις 28 Ιανουαρίου, η οποία φαίνεται εδώ, δείχνουν πώς μέσα σε σύννεφα δακρυγόνων αυτό το ευκίνητο πλήθος έφτασε μαζί, διαλύθηκε όταν δέχτηκε επίθεση κι έσπρωξε την αστυνομία σε έναν τόσο στενό χώρο όπως μια γέφυρα. Η επιτυχής κατάληψη της γέφυρας προηγήθηκε της κατάληψης της πλατείας Ταχρίρ και λίγες μέρες αργότερα της ανατροπής του Μουμπάρακ.


Λίγα γεγονότα ενσάρκωσαν την Αιγυπτιακή Επανάσταση πιο δραματικά από εκείνα της 11ης Φεβρουαρίου, της ημέρας που έπεσε ο Μουμπάρακ, όταν το πλήθος περικύκλωσε το κτίριο της κρατικής τηλεόρασης στο Κάιρο, στο Νείλο, ενώ αποφασισμένες μάζες έπαιρναν τον έλεγχο της υπόλοιπης πόλης και του έθνος για να ανατρέψουν το καθεστώς μια για πάντα. Αυτή η επικίνδυνα αντηχητική σωματική διαπότιση ήταν αρκετά ισχυρή, παρά τον προστατευτικό κλοιό των στρατιωτών, για να κάνει τα σώματα μέσα στο κτίριο να αλλάξουν τον τόνο της μεταβολής που εξέπεμπε ο δενδροειδής κρατικός κόμβος. Αντί να μεταδώσει φόβο, η κρατική τηλεόραση άρχισε να υποστηρίζει τις επαναστατικές αντηχήσεις που έφταναν από την πλατεία Ταχρίρ. Στην Αίγυπτο, οι ριζωματικές ταχύτητες υπερείχαν εξαιτίας του διαποτισμού όχι μόνο στις συγκρούσεις με την αστυνομία αλλά και στην μετατροπή των αντηχήσεων σε δενδροειδή δίκτυα μαζικής επικοινωνίας.


Αυτές οι κινητικότητες ήταν πολιτικά αποτελεσματικές όχι τόσο λόγω της ταχύτητας των σωμάτων ατομικά, που τα περισσότερα περπατούσαν ή έτρεχαν, αλλά λόγω της πολυπολικής φύσης τους, που ήταν ικανή να διαποτίσει το αστικό έδαφος και να ξεπεράσει το κράτος. Η συστημική ταχύτητα του ανθρώπινου πλήθους ενισχύθηκε από τους μύριους παλμούς του, την ευρύτατη χωρική διασπορά του και τη σωματική πυκνότητά του. Ένα παράδειγμα είναι τα βίντεο που αναρτήθηκαν στο YouTube (εδώ και εδώ) και δείχνουν αστυνομικά αυτοκίνητα και οχήματα χωρίς σήμα να τρέχουν με μεγάλη ταχύτητα μέσα στο πλήθος χωρίς να προσπαθούν καν να το αποφύγουν. Από την άλλη πλευρά, αυτή ήταν μια απεγνωσμένη ταχύτητα απόδρασης από έναν εχθρικό χώρο που ελέγχεται από απηχητικά σώματα. Κι ενώ τα βίντεο αναρτήθηκαν για να αναδείξουν την κρατική βαναυσότητα, σηματοδοτούν, επίσης, τη γρήγορη υποχώρηση του κράτους από τους δρόμους που είχαν πλημμυρίσει απ’ το πλήθος.


Αυτές οι ριζωματικές ταχύτητες αποτελούν μέρος μιας εξέγερσης χωρίς ηγέτες, ιεραρχικές οργανώσεις ή κόμματα (τα περισσότερα από τα οποία εξουδετερώθηκαν ή αποκεφαλίστηκαν από το καθεστώς). Αυτή η μη ιεραρχική σωματική μορφή είναι το πλήθος ως πολλαπλότητα. Και όπως παρατήρησε ο Στάθης Γουργουρής, αυτό το πλήθος δεν γύρεψε ποτέ κάποια υπερβατική ή ανώτερη εξουσιοδότηση. Ούτε ηγέτη, ούτε πρωτοπορία ούτε επαναστατικό κόμμα, μόνο αντηχητικά σώματα στους δρόμους. Το πιο δημοφιλές σύνθημα στην Αίγυπτο, την Υεμένη, το Μπαχρέιν ή τη Λιβύη ήταν και είναι, «Ο λαός θέλει να ρίξει το καθεστώς». Προερχόμενα από σήματα κι απ’ τις σελίδες του Facebook στην Τυνησία, αυτά τα συνθήματα από μυριάδες αντηχητικά σώματα υλοποιούν την συστατική, μη κατευθυνόμενη δύναμη του πλήθους.


Αυτό το κύμα επαναστατικής επέκτασης έχει συγκριθεί με εκείνο του 1989, το οποίο έφτασε στην κορύφωσή του μεταξύ Ιουνίου (πλατεία Τιανανμέν, εκλογική ήττα των Πολωνών κομμουνιστών) και Δεκεμβρίου (πτώση του Τσαουσέσκου στη Ρουμανία). Συγκρίνοντας αυτά τα δυο, σε μια δημόσια συζήτηση που οργάνωσε το Αλ Τζαζίρα, η Emily Bell σημείωσε: «Βλέπουμε τώρα ένα πολύ πιο συμπιεσμένο χρονοδιάγραμμα. Έξι βδομάδες αντί για έξι μήνες». Εκτός του ότι διαδίδονται πιο γρήγορα, οι επαναστάσεις αυτές, σε αντίθεση με εκείνες του 1989, ανοίγονται επεκτεινόμενοι ορίζοντες ρωγμής της παγκόσμιας αυτοκρατορικής εξουσίας. Οι παγκόσμιες ελίτ φοβούνται την ταχύτητα αυτών των επαναστάσεων, η οποία ξεπερνά την ικανότητά τους να τις συγκρατήσουν και να τις κατανοήσουν. Από την Τυνησία, αυτές οι ελίτ έχουν οπισθοχωρήσει, αντιφάσκοντας, κάνοντας διαφανή την υποκρισία τους. Τη μια μέρα είναι ασαφείς και καλούν σε «πειθαρχημένες αλλαγές» όταν οι διαδηλωτές δολοφονούνται από κράτη που έιναι υποχείρια των Ηνωμένων Πολιτειών (Τυνησία, Αίγυπτο, Μπαχρέιν, Υεμένη) και την επόμενη μέρα, καταδικάζοντας ρητά τη βία όταν το καθεστώς είναι πιο εχθρικό ή ανεξάρτητο από τα ιμπεριαλιστικά σχέδια (Ιράν, Λιβύη). Παρόμοιες ανησυχίες έχουν ανακύψει στις φιλοκανταφικές παρεμβάσεις που έκαναν κάποιοι αυτοαποκαλούμενοι επαναστάτες ηγέτες όπως ο Ντανιέλ Ορτέγκα και ο Ούγκο Τσάβες, που τώρα μοιάζουν να φοβούνται τις επαναστάσεις. Στις διαφορετικές εκφράσεις τους, όλες αυτές είναι ανησυχίες για τη δύναμη του αντηχητικού πλήθους να διαλύει γεωπολιτικά σχήματα που κάποτε έμοιαζαν στέρεα.


Το κράτος στηρίζεται, επίσης, σε ισχυρά οπλικά συστήματα που του επιτρέπουν να καταστρέφει αντηχητικά σώματα με απαράμιλλη ταχύτητα. Η ικανότητα του κράτους στη Λιβύη να εξαπολύει βία γρήγορα είναι, σε τοπική και υποτυπώδη κλίμακα, εκείνη μιας παγκόσμιας ιμπεριαλιστικής μηχανής, που μπορεί να σκοτώνει ή να απαγάγει σώματα σε όλο τον πλανήτη, όπως κάνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες σε καθημερινή βάση. Αλλά οι επαναστάσεις του 2011 μας διδάσκουν ότι η συνεργία ανάμεσα στο άοπλο πλήθος στους δρόμους και στα παγκόσμια δίκτυα επικοινωνίας μπορεί να ξεπεράσει τις κρατικές ταχύτητες. Αυτή είναι βασική αρχή για την επιτυχία των επαναστάσεων, όπως η Αιγυπτιακή, που δεσμεύονται στο να μην χρησιμοποιούν βία. Είναι η πρώτη φορά μετά την εφεύρεση του τηλέγραφου που τα μη κρατικά σύνολα σωμάτων έχουν τόση επίδραση στις άμεσες μορφές επικοινωνίες. Εξού και η κοσμοϊστορική φύση αυτών των επαναστάσεων, που προχωρούν με αποφασιστικότητα μέσω συγκινησιακών επαφών στους δρόμους αλλά οπουδήποτε αλλού επεκτείνονται με απαράμιλλη ταχύτητα. Και επηρεάζουν, όπως υποστηρίζουν οι Deleuze και Guattari, «όπως οι σφαίρες τα όπλα».


Το σώμα είναι ο μόνος κατασκευαστής και αγωγός αυτού του συγκινησιακού όπλου. Στην Ηθική, ο Σπινόζα έγραψε: «Κανείς δεν έχει ορίσει ακόμη τα όρια των δυνατοτήτων του σώματος: δηλαδή, κανείς ακόμη δεν έχει μάθει εμπειρικά τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει το σώμα» (ΙΙΙ,2). Στο βιβλίο του για τον Σπινόζα, ο Deleuze ορθώς υποστηρίζει ότι αυτό αποτελεί μια πρόκληση, ένα κίνητρο για μας να πάμε παρακάτω για το ότι «χρειαζόμαστε να ανακαλύψουμε περισσότερα για το σώμα απ’ όσα ξέρουμε». Αυτό που μας διδάσκουν οι επαναστάσεις, και το οποίο τείνουμε να ξεχάσουμε, είναι ότι τα αντηχητικά σώματα ανατρέπουν κράτη.


To άρθρο του Gastón R. Gordillo “The Speed of Revolutionary Resonance ” δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο μπλογκ του.

Ο εκδημοκρατισμός της ψηφιακής τεχνολογίας έχει εντείνει την πολιτισμική ιδιαιτερότητα της πειρατείας στα μίντια στις Φιλιππίνες. Η πειρατεία των μίντια είναι μια δραστηριότητα που σχετίζεται με τη φυλή και με την τάξη: συνδέεται με εθνικές και θρησκευτικές ταυτότητες, καθώς τη διακινούν κυρίως Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι που προέρχονται από το νότιο νησί Μιντανάο (η αυτόνομη περιοχή τους είναι μια από εκείνες που έχουν πληγεί περισσότερο από τη φτώχεια σε αυτή τη χώρα). Συνδέεται επίσης σε την τάξη, καθώς αυτό το είδος επιχειρηματικότητας υποδηλώνει άτομα χαμηλότερης προέλευσης που υπηρετούν τις πιο εύπορες οικονομικές ομάδες της χώρας.


Από τη μια πλευρά, στην πειρατεία των μίντια βρίσκουν καταφύγιο οι κατώτατες κοινωνικές τάξεις και οι υποτάξεις των διανοουμένων για να βλέπουν δημοφιλείς και εξειδικευμένες ταινίες τέχνης, καθώς η διακίνηση εμπορικών ταινιών στις Φιλιππίνες έχει εξελιχθεί σε εμπειρία των μεσαίων τάξεων. Η προσέλευση στον κινηματογράφο ήταν μια δημοφιλής εθνική απασχόληση, αλλά το κόστος της έχει γίνει τόσο υψηλό που μόνο η μεσαία και η ανώτερη τάξη μπορούν πλέον να έχουν πρόσβαση. Η κατώτερη τάξη πρέπει να δώσει το ένα τρίτο του ελάχιστου ημερομίσθιου για ένα εισιτήριο κινηματογράφου. Ως αποτέλεσμα, η κατώτερη τάξη βασίζεται στην πειρατική αγορά DVD – που συμπληρώνεται από τον όρο “κατασκευασμένο στην Κίνα” ή τον πειρατικό “διάλεξε τη μάρκα σου”, του DVD player, για να έχει πρόσβαση στον παγκόσμιο λαϊκό πολιτισμό.


Από την άλλη πλευρά, η πειρατεία των μίντια κάνει θραύση λόγω των σημερινών λειτουργιών του νεοφιλελευθερισμού με τη μακρο- και μικρο-έννοια. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει ιδεολογικά και πρακτικά ευνοήσει την κυριαρχία των μεγάλων επιχειρήσεων και του ιδιωτικού τομέα, ακόμη και σε ό, τι αφορά τη λειτουργία της διακυβέρνησης και των δημοσίων υπηρεσιών. Η κινητήρια δύναμη για τις περιοδικές αστυνομικές εφόδους στους μιντιακούς πειρατικούς κόμβους στη χώρα συνδέεται συχνά με τις περιοδικές διαμαρτυρίες των παραγωγών ταινιών και των διανομέων για τις τεράστιες απώλειες που υφίστανται εξαιτίας της πειρατείας. Ακόμη και γνωστές φίρμες έχουν αρχίσει τις καταγγελίες στην αστυνομία για τον πειρατικό ρουχισμό και τα μαγαζιά ρούχων στα εμπορικά κέντρα. Επομένως, η μικρής διάρκειας επιχειρηματικότητα της πειρατείας των μίντια βεβαιώνει την αποτυχία του μέτρου συμμόρφωσης με τις αρχές. Υπάρχουν τόσες πολλές επιχειρήσεις μικρής διάρκειας που η κυβέρνηση και η αστυνομία, ακόμη και οι παγκόσμιες φίρμες, δεν μπορούν να τις ελέγξουν πλήρως. Υποψιάζομαι ότι η αγορά της πειρατείας των μίντια είναι μια πιο εκδημοκρατισμένη επιχείρηση, με μεγαλύτερα κοινά κέρδη ανάμεσα στις διάφορες ιεραρχίες σε σύγκριση με αυτά που προσφέρουν οι αστικές εταιρίες. Οι επιχειρήσεις πειρατείας των μίντια υπάρχουν και πολλαπλασιάζονται, πρώτα απ’ όλα εξαιτίας της ζήτησης της μεσαίας τάξης για παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και του μεγάλου αριθμού μικρών επιχειρήσεων που ενέχονται σε αυτό το εμπόριο.


Ο νεοφιλελευθερισμός έχει επίσης ιδιωτικοποιημένη επιθυμία σε μικρο-επίπεδο, που διαμορφώνει τη ζήτηση του μέσου πολίτη για παγκόσμιες μάρκες, προϊόντα και υπηρεσίες. Με τον πολιτισμό της παλαίωσης του όψιμου καπιταλισμού, τα αγαθά ανακυκλώνονται, αναπαλαιώνονται και επαναφέρονται πριν εξαφανιστούν, έστω προσωρινά. Η ταινία ενσωματώνει την πλέον ουσιώδη προέκταση της ζωής ενός αγαθού- από την παγκόσμια πρεμιέρα στις περισσότερες χώρες μέχρι την αναμορφωσή του μέσω των DVDs και την προβολή του στους καλωδιακούς σταθμούς και τα λοιπά. Η πειρατεία ανακόπτει τις διάφορες επαναφορές στη ζωή ενός αγαθού, επιτρέποντας στις ταινίες να εξακολουθούν να ζουν- με νεκρόφιλο τρόπο.


Ο όψιμος καπιταλισμός έχει επίσης εξασφαλίσει τη συνέχιση ενός ακόμη σκληρότερου ανταγωνισμού τόσο στη νόμιμη όσο και στην παράνομη αγορά, εξασφαλίζοντας όχι μόνο ανταγωνιστικές τιμές στους καταναλωτές, αλλά και ανταγωνιστικά κέρδη στις επιχειρήσεις και τους ιδιοκτήτες. Ειδικότερα στις Φιλιππίνες, που διακρίνονται για την ισχνή αγορά της μεσαίας τάξης και μια ακόμη πιο περιορισμένη ταξική ελίτ, η πειρατεία των μίντια δημιουργεί μια επίφαση νεοφιλελεύθερης δημοκρατίας, που δίνει πρόσβαση στους κοινούς πολίτες- ιδιαίτερα των κατώτατων τάξεων- στις τελευταίες, πιο καινούργιες, μοντέρνες φίρμες, αγαθά και υπηρεσίες, με πειρατική ποιότητα. Η αναπαράσταση της πραγματικής εμπειρίας της μάρκας έχει κυριαρχήσει στις μεσαίες τάξεις των Φιλιππίνων: από τα εμπορικά κέντρα μέχρι τις τριήμερες διακοπές του Σαββατοκύριακου, από τους θύλακες του Πρώτου Κόσμου μέχρι την άνοδο του τουρισμού που επέτρεψε στους Φιλιππίνους να ταξιδεύουν στο εσωτερικό και το εξωτερικό, από τις γιορτές στους δρόμους της κάθε πόλης μέχρι τη στρατηγική μάρκετινγκ μια πόλη/ένα προϊόν. Το πραγματικό εξαλείφεται, δηλαδή είναι πειρατικό ή απλώς προσποιείται ότι είναι, σε μια εμπειρία που δεν είναι ανάλογη της πραγματικής. Με την αναπαράσταση, η πειρατική εμπειρία γίνεται ο κυρίαρχος τρόπος για να βιώσει κανείς την παγκόσμια αναβάθμιση, ενώ αντανακλά τις κυρίαρχες ταξικές ιεραρχίες στη χώρα.


Δεν είναι περίεργο που βλέπει κανείς την ανάπτυξη των θυλάκων της πειρατείας των μίντια όχι μόνο στα γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα (από τα εμπορικά κέντρα πρώτης τάξης μέχρι τα εξαθλιωμένα τμήματα της παλιάς πόλης) αλλά επίσης σε πόλεις και δήμους δεύτερης και τρίτης κατηγορίας. Υπήρχε η λαϊκή πεποίθηση πως για να είναι μια πόλη “πετυχημένη” ( κοσμοπολίτικη) έπρεπε να φιλοξενεί ένα Μακντόναλντ, αλλά και ένα ανταγωνιστικό φαστ φουντ Τζόλιμπι, συνήθως το ένα απέναντι από το άλλο. Όταν η αρχιτεκτονική αυτή υλοποιήθηκε σε πολλές πόλεις, το κριτήριο ανέβηκε και περιλάμβανε επίσης ένα εμπορικό κέντρο SM (ShoeMart), που ήταν η πιο δημοφιλής φίρμα εμπορικών κέντρων. Αυτό που έκαναν τα εμπορικά κέντρα SM στις μικρές πόλεις ήταν να μεταφέρουν ροές ψυχαγωγίας από μικρότερες επιχειρήσεις και δημόσιους χώρους (πλατείες και λαϊκές αγορές) σε μεγάλα εμπορικά κέντρα.


Το SM έχει γίνει επίσης η αντιστικτική συγκυρία όπου νόμιμες και παράνομες επιχειρήσεις (λιανικής πώλησης και του τομέα των υπηρεσιών) είναι καταμετρημένες. Για παράδειγμα, τα καταστήματα με ρούχα από δεύτερο χέρι παραμένουν ενεργά στις παλιές, μικρότερες λωρίδες των εμπορικών κέντρων, των πολυκαταστημάτων και των ανακαινισμένων κτιρίων, αλλά φέρουν το στίγμα ότι είναι παράνομες επιχειρηματικές δραστηριότητες. Υπάρχουν δυο μέτρα και δυο σταθμά σε σχέση με το κατά πόσο η πειρατεία και τα ανακυκλωμένα ρούχα θεωρούνται παράνομα, διότι παρόλα αυτά τους επιτρέπεται να λειτουργούν επειδή εξυπηρετούν την υπόσχεση του κράτους να μεταμορφωθούν οι πολίτες του σε μεσαία τάξη. Αυτές οι πειρατικές επιχειρήσεις μικρής κλίμακας έχουν σημαντικές πολιτισμικές διακλαδώσεις με καταναλωτές που δεν έχουν την υλική δυνατότητα να αγοράσουν τη νόμιμη φίρμα και παρόλα αυτά είναι “πολιτισμικά εκπαιδευμένοι” να αποκρυπτογραφούν τις παγκόσμιες φίρμες και τις παγκόσμιες εμπειρίες των αγορών, σαν η φτώχεια του παρόντος να προαναγγέλει ένα ιδανικό μέλλον.


Τα ανακυκλωμένα ρούχα έχουν συμβάλει στο να γίνει η τοπική μόδα πιο κοσμοπολίτικη. Το πειρατικό εμπόριο θεωρείται νόμιμο ακόμη και από τις μεγάλες εφημερίδες και τα τηλεοπτικά lifestyle σόου, καθώς επιτρέπει στο παρελθόν του Πρώτου Κόσμου να υλοποιείται στο παρόν του Τρίτου Κόσμου. Η πειρατεία των μίντια γίνεται η συνεκδοχή της διαχρονικότητας των παγκόσμιων προσδοκιών: ό,τι αποτελεί πρεμιέρα στον Πρώτο Κόσμο ή έστω σε κινηματογράφους του Τρίτου Κόσμου, γίνεται την ίδια ώρα (ή σε λίγες ώρες) αντικείμενο πειρατείας και είναι διαθέσιμο στο ευρύτερο κοινό των χαμηλότερων τάξεων. Τα κυκλώματα της πειρατείας- οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι είναι πρωτοπόροι σε αυτό το εμπόριο στις πόλεις και σε διάφορες αρτηρίες και γκέτο της μητροπολιτικής Μανίλα- έχουν μεταμορφώσει την έννοια του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού. Το εμπόριο αυτό δεν είναι ποτέ καθυστερημένο κατά μια σαιζόν (στην περίπτωση του ukay-ukay ή του wagwagan, όπως ονομάζονται τα καταστήματα ανακυκλωμένης μόδας ή ακόμη και μαγαζιά που διακινούν τα πλεονάσματα ρούχων των εργοστασίων) ούτε περιορίζεται σε μια τεχνολογία ( στην περίπτωση των μαγαζιών με ηλεκτρονικά σε πλεόνασμα). Η πειρατεία των μίντια διαιωνίζει τον κοσμοπολιτισμό.


Τον σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (την παρουσία του κοσμοπολιτισμού) μαρτυρούν τα κινητικά σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων- ανδρών, γυναικών και νέων που μεταναστεύουν σε μη μουσουλμανικές περιοχές, επαναπροσδιορίζουν τους χώρους της μητροπολιτικής Μανίλα και άλλων αστικών γκέτο, ακόμη και κόμβων του Πρώτου Πολέμου (τμήματα εμπορικών κέντρων και αποθηκών που μεταμορφώνονται σε πειρατικούς κόμβους) και στηρίζουν τις κοσμοπολίτικες επιθυμίες των πολιτών αυτών των πόλεων. Είναι ενδιαφέρον ότι η μόδα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων είναι παραδοσιακή, ακόμη και στερεότυπη, καθώς οι άνδρες φορούν hijab (κάλυμμα κεφαλιού) και διατηρούν ένα μικρό μούσι και οι γυναίκες στολίζουν με ένα λεπτό βέλος το κεφάλι τους. Επομένως, τα σώματα των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα μιας ρετρο προσαρμογής της παράδοσης στις σύγχρονες παγκόσμιες επιθυμίες, όπως όταν οι αποικιοκράτες αφέντες δέχονταν τις υπηρεσίες των υπηκόων τους, που επιβεβαίωναν τον έλεγχό τους στην παράδοση και τον μοντερνισμό.


Στο Baguio City, για παράδειγμα, που θεωρείται η θερινή πρωτεύουσα των Φιλιππίνων, το ξενικό στοιχείο του τοπίου ως θύλακα γηγενών πολιτισμών, επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο από την παρουσία μιας άλλης εθνικής ομάδας που μετοίκησε σε αυτή την πόλη αναψυχής για να καλύψει τις κοσμοπολίτικες ανάγκες των αστών κατοίκων της. Οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι ανταγωνίζονται για χώρο και ρετρο-κοσμοπολιτισμό- καθώς το Baguio City είναι επίσης γνωστό για το εμπόριο ukay-ukay, που αποτελεί κυρίαρχο τουριστικό πόλο έλξης στην πόλη. Επομένως, εθνικές ομάδες ανταγωνίζονται για τις κοσμοπολίτικες οικονομίες της πόλης- οι Igorots και οι Ilokanos, που είναι αυτόχθονες, ελέγχουν το εμπόριο ukay-ukay και επεκτείνουν την κυριαρχία τους ακόμη κι έξω από την πόλη στις περιοχές της μητροπολιτικής Μανίλα, και οι Φιλιππίνοι Μουσουλμάνοι μετανάστες που εξυπηρετούν τα πειρατικά κυκλώματα των μίντια στην πόλη. Αυτές οι δυο γηγενείς ομάδες, που χαρακτηρίζονται για την ιστορική στέρηση των δικαιωμάτων τους από το εθνικό κράτος, αναπτύσσονται συλλογικά μέσα στον αστικό χώρο ικανοποιώντας τις τοπικές επιθυμίες για κοσμοπολίτικα γνωρίσματα και πλήρη υπηκοότητα.


Οι γηγενείς ομάδες στηρίζουν τις επιθυμίες που έχουν οι Φιλιππίνοι για ενσωμάτωση στη μεσαία τάξη. Αυτές οι δυο ομάδες σμιλεύουν τον αστικό χώρο, δημιουργώντας θύλακες για μια πιο εκδημοκρατισμένη πρόσβαση στα παγκόσμια πολιτιστικά αγαθά και επιθυμίες. Μολονότι οι ρόλοι αυτοί εκτελούνται με στερότυπο τρόπο- το γηγενές υποκείμενο εξυπηρετεί τις επιθυμίες των υποκειμένων της μεσαίας τάξης- οι γηγενείς ομάδες έχουν καταφέρει να αξιοποιήσουν το εγχείρημά τους για δικό τους όφελος. Τους έχει επιτρέψει να αποκτήσουν πρόσβαση στην (ανεπίσημη) οικονομία σε εθνικό επίπεδο και να μεταναστεύσουν εσωτερικά από τους γεωπολιτικούς χώρους προέλευσής τους, οι οποίοι πλήττονται από τη φτώχεια ή και από τον πόλεμο, στην περίπτωση των Φιλιππίνων Μουσουλμάνων. Μέσα κι έξω από τους θύλακές τους, παρέχουν πρόσβαση στον παγκόσμιο πολιτισμό της μεσαίας τάξης στον σχετικά μη χειραφετημένο ευρύτερο πληθυσμό, επιτρέποντας την καθιέρωση ενός ρετρο- (στην περίπτωση της ανακυκλωμένης μόδας) και σύγχρονο κοσμοπολιτισμό (πειρατεία στα μίντια) στο εθνικό τοπίο.

Καθώς η αλυσίδα της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας σφίγγει γύρω από τους λαιμούς μας, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να χαλαρώσουμε το λουρί και να προσπαθήσουμε να απομακρυνθούμε από την επίδραση που έχει στη σκέψη μας. Ακόμη και ιστορικοί του πολιτισμού, κριτικοί και συγγραφείς- που παραδοσιακά αποτελούν την εμπροσθοφυλακή της προοδευτικής σκέψης- προσχωρούν στις συντηρητικές ιδέες. Ένας τέτοιος συγγραφές είναι ο Jaron Lanier, που το βιβλίο του You’re Not a Gadget: A Manifesto (Δεν Είσαι Γκάτζετ: Ένα Μανιφέστο), που εκδόθηκε το 2010 και έτυχε ενθουσιώδους υποδοχής από συντηρητικούς κριτικούς όπως η διάσημη βιβλιοκριτικός των New York Times, Michiko Kakutani. Η κριτική της, “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism” (Μια Επαναστάτρια στον Κυβερνοχώρο, Η Μάχη κατά του Κολεκτιβισμού), όπως υποδηλώνει ο τίτλος της, μπαίνει κατευθείαν στο θέμα, επισημαίνοντας ότι η επιφυλακτικότητα του Lanier απέναντι στη “σοφίας του πλήθους” και την απειλή κατά της πνευματικής ιδιοκτησίας που εκπροσωπεί το ελεύθερο Ίντερνετ αποτελεί την πραγματική αρετή αυτού του βιβλίου. Ο κολεκτιβισμός του κυβερνο-περιεχόμενου, στη διανομή και την παραγωγή, θεωρείται από τους συντηρητικούς συγγραφείς ως απειλή που υπονομεύει την πρωτοτυπία και τη φαντασία.


Πράγματι, ο Lanier υποστηρίζει ότι η online κοινή χρήση, η δημιουργία mash-ups από μια ποικιλία περιεχομένων και η νοοτροπία κυψέλης των online κοινοτήτων αποτελούν απειλή στην ατομικότητα. Σε αντίθεση με τον Ουμπέρτο Έκο, που υποστηρίζει ότι οι νέες τεχνολογίες αυξάνουν τη μόρφωση και ενισχύουν τις αναγνωστικές συνήθειες, καλλιεργώντας νέα δημιουργικότητα,[1] ο Lanier υποστηρίζει ότι τα βιβλία πρόκειται σύντομα να υποβαθμιστούν. Επιπλέον, η απεριόριστη κοινή χρήση και διανομή του περιεχομένου θα ʺυπονομεύσει τις τεχνητές σπανιότητες στις οποίες βασίζεται η οικονομίαʺ και επομένως θα απειλήσει την οικονομία της αγοράς- το είδος του συστήματος που προωθεί και καλλιεργεί ατομικότητα, αυτοδιάθεση και αξιοπρέπειαʺ {102}. Ασφαλώς, ο Lanier δεν παραλείπει να ασκήσει κριτική στο μανιφέστο του Μαρξ. Σύμφωνα με την αδύναμη κριτική του Lanier, ο Μαρξ περιγράφεται ως αυτουργός διεφθαρμένων, θολών και βίαιων επαναστάσεων κι εκείνοι που εξακολουθούν να εμπνέονται από τις μαρξιστικές ιδέες στον κυβερνοκόσμο αποπέμπονται ως πλανεμένοι ιδεαλιστές. Ούτε μια φορά δεν αναφέρεται ή δεν συζητά τις ιδέες του Μαρξ, παρά μόνο επαναλαμβάνει μερικές κοινοτοπίες (για την ατομική ιδιοκτησία και τη μοίρα της Σοβιετικής Ρωσίας) που όσοι έχουν φοβία με τον Μαρξ αρέσκονται να χρησιμοποιούν.


Ας δούμε, λοιπόν, τις έννοιες της αξίας, της ατομικότητας και της ιδιοκτησίας που ο Lanier (μεταξύ πολλών άλλων σύγχρονων ʺεπαναστατώνʺ) χρησιμοποιεί τόσο αβίαστα, αναπτύσσοντας τις μαρξιστικές ιδέες για χάρη της προοδευτικής κατανόησης του σημερινού κυβερνο-πολιτισμού. Παραδόξως, ένας κριτικός του πολιτισμού της δεκαετίας του 1930 αποδείχτηκε πιο πρωτότυπος και κοινωνικά προοδευτικός από τους σημερινούς. Η πολιτισμική κριτική του Βάλτερ Μπένγιαμιν για τη μεταβαλλόμενη φύση του έργου τέχνης απέναντι στις νέες τεχνολογίες είναι ακόμη σήμερα, και ίσως περισσότερο, καίρια για την προσπάθεια αναθεώρησης του καλλιτεχνικού περιεχόμενου που διατίθεται ελεύθερα χάρη στις νέες τεχνολογίες (και παρόλα αυτά είναι περιορισμένο) και ιδίως της υπάρχουσας νομοθεσίας για την ιδιοκτησία, και ειδικότερα την πνευματική ιδιοκτησία.


Ο Μπένγιαμιν κατεδαφίζει τις παραδοσιακές έννοιες του συγγραφέα, της αύρας και της παραγωγής στην γονιμοποιό μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης την Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής). Για τον Μπένγιαμιν, η πρωταρχική επαναστατική επίδραση των τεχνολογιών μηχανικής αναπαραγωγής (όπως η κάμερα) στη φύση της τέχνης έγκειται στην παρακμή της αύρας.[2] Η αυταπάτη που περιβάλλει το έργο τέχνης, βασισμένη στην αίσθηση της απόστασης και της μυστικότητας, διαλύεται όταν το κοινό έρχεται φυσικά και ψυχολογικά πιο κοντά στο ίδιο το έργο. Η μηχανική αναπαραγωγή δημιουργεί τη δυνατότητα “να τεθούν στην άκρη πολλές παρωχημένες έννοιες, όπως η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα, η αιώνια αξία και το μυστήριο” (“Work of Art” 218). Το έργο τέχνης βρίσκει επομένως λειτουργία στις υλικές διαδικασίες της κοινωνίας και όχι σε ένα τελετουργικό και υπερβατικό πεδίο. Η παρακμή της αύρας συμβαδίζει με την υπονόμευση της διάκρισης μεταξύ συγγραφέα και κοινού ή παραγωγού και καταναλωτή. Κοινοί άνθρωποι, που θεωρείται συνήθως ότι δεν έχουν καλλιτεχνικό πνεύμα, συμμετέχουν στη δημιουργική παραγωγή, είτε παίζοντας σε ένα ντοκυμαντέρ είτε ως συγγραφείς που στέλνουν επιστολές στις εφημερίδες. Για παράδειγμα, η τεχνολογία της τυπογραφίας που αύξησε τη μόρφωση και γέννησε εφημερίδες, υπονομεύει την “γνώση των ειδικών” καθώς δημιουργεί ένα μέσο όπου “η λογοτεχνική ικανότητα δεν βασίζεται πλέον στην εξειδικευμένη εκπαίδευση αλλά σε μια πολυτεχνική παιδεία και μετατρέπεται επομένως σε δημόσια ιδιοκτησία” (“Newspaper” 742).


Ωστόσο, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είναι επίσης ο πρώτος που μας υπενθυμίζει ότι οι κατεστημένες αντιλήψεις εξακολουθούν να υπάρχουν, ανεξάρτητα από τις κοινωνικές αλλαγές. Η αύρα δεν παραδίδεται εύκολα ώστε να ανοίξει ο δρόμος σε μια επαναστατική αντίληψη της τέχνης. Η εξασθένηση της αύρας στο έργο τέχνης συμβαδίζει με την άνοδο των διασημοτήτων της μόδας, με θεωρητικές απόπειρες συζήτησης για τον κινηματογράφο και τη φωτογραφία σύμφωνα με τις παραδοσιακές αντιλήψεις, όπως και με την αναβίωση της ʺθεολογίας της τέχνηςʺ που υπερασπίζεται l’art pour l’art (ʺWork of Artʺ 224). Για τον Μπένγιαμιν, η αναβίωση αυτών των κλασικών (και αντιδραστικών) ιδεών εξυπηρετεί στον περιορισμό της επαναστατικής δυναμικής αυτών των νέων τεχνολογιών μέσα σε μια φούσκα ψυχαγωγίας και φετιχισμού. Το 1969, ο Μισέλ Φουκώ διεξήγαγε μια ανάλογη έρευνα για τη φύση της ʺιδιότητας του συγγραφέαʺ και της κοινωνικής λειτουργίας του. Στη μελέτη του ʺΤι είναι ο Συγγραφέας;ʺ εξετάζει τις συνέπειες της νομικής και κοινωνικής δημιουργίας του συγγραφέα τον 18ο και 19ο αιώνα. Μολονότι το σύστημα της ιδιοκτησίας καθιστά τον συγγραφέα έναν λειτουργό στο καπιταλιστικό σύστημα, το χαμένο ιερό στάτους του αντισταθμίζεται από ʺτη συστηματική πρακτική της παραβίασης και μέσω αυτής της αποκατάστασης του κινδύνου για ένα γραπτό που τα ιδιοκτησιακά οφέλη του τώρα κατοχυρώνονταιʺ (Foucault 108).


Η συγγραφέας βρίσκεται διπλά στριμωγμένη, καθώς το στάτους της συγγραφικής ιδιότητας την τοποθετεί σε συγκεκριμένες κοινωνικές διαδικασίες αλλά και την καθιερώνει ως φωνή που βρίσκεται υπεράνω και πέραν του γραπτού κειμένου. Ο Φουκώ γράφει ότι ʺεάν έχουμε συνηθίσει να παρουσιάζουμε τον συγγραφέα ως ιδιοφυΐα, ως συνεχές κύμα εφεύρεσης, είναι επειδή στην πραγματικότητα τον κάνουμε να λειτουργεί με τον αντίθετο ακριβώς τρόπο ʺ (119). Η λειτουργία του συγγραφέα περιορίζει τον κίνδυνο του γραψίματος ή τη διάδοση του νοήματος. Ωστόσο, η λειτουργία του συγγραφέα εξαρτάται πλήρως από τις ιστορικές διαδικασίες που τη γεννούν και επομένως μπορεί να τροποποιηθεί σημαντικά. Ο Φουκώ υποστηρίζει με αισιοδοξία:

Μολονότι, από τον δέκατο όγδοο αιώνα, ο συγγραφέας παίζει το ρόλο του ρυθμιστή του φανταστικού, έναν ρόλο πολύ χαρακτηριστικό της βιομηχανικής και αστικής κοινωνίας της εποχής μας, του ατομικισμού και της ατομικής ιδιοκτησίας, παρόλα αυτά, λαμβάνοντας υπόψη τις ιστορικές μετατροπές που συντελούνται, δεν μοιάζει απαραίτητο να παραμείνει η λειτουργία του συγγραφέα ως έχει, σε ό, τι αφορά τη μορφή, την περιπλοκότητα, ακόμη και την ύπαρξή της. Πιστεύω ότι όσο η κοινωνία μας αλλάζει, τη στιγμή ακριβώς που βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής, η λειτουργία του συγγραφέα θα εξαφανιστεί, με τέτοιο τρόπο που η φαντασία και τα πολύσημα κείμενά της θα λειτουργήσουν ξανά σύμφωνα με έναν άλλο τρόπο, αλλά πάντα με ένα σύστημα περιορισμού- που δεν θα είναι πλέον ο συγγραφέας αλλά που θα πρέπει να καθοριστεί ή ίσως να δοκιμαστεί. (119)


Οι καιροί μπορεί να έχουν αλλάξει από την εποχή του Μπένγιαμιν και του Φουκώ, το σύστημα όμως παραμένει ανέπαφο. Η διάδοση του νοήματος και η εξαφάνιση της αύρας, που έλπιζαν οι συγγραφείς αυτοί, παραμένουν ως απειλές στα μονοπώλια, τις ομάδες πίεσης και τις διεθνικές εταιρείες που ελέγχουν την παγκόσμια δικονομική δομή. Ο Μπένγιαμιν παρατήρησε ότι οι τεχνικές της μηχανικής αναπαραγωγής δεν κοινωνικοποίησαν μόνο τη διανομή και κυκλοφορία αυτού που κάποτε θεωρούνταν ιερό, αλλά αποκάλυψαν επίσης την κοινωνικότητα της παραγωγής. Ο κινηματογράφος και η φωτογραφία απομυθοποίησαν τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες δημιουργείται ο υλικός κόσμος μας.[3] Όπως επίσης υποστήριξε ο Φουκώ, με τον ίδιο τρόπο, τα υπερφυσικά γνωρίσματα που συνδέονταν με τους καλλιτέχνες και τους συγγραφείς έπαψαν να υπάρχουν.


Στο βαθμό που οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και οι νέες μιντιακές τεχνολογίες επιτρέπουν την ατέλειωτη αναπαραγωγή, αποτελούν μια ευρύτερη απειλή για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα μέχρι σήμερα. Διαπιστώνουμε στη γλώσσα της Πνευματικής Ιδιοκτησίας, που δεν συντηρείται μόνο από οργανώσεις όπως οι WTO, RIAA και MPAA, αλλά και από συγγραφείς που προσχωρούν στη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, μεταξύ των οποίων ο Jaron Laner αποτελεί ένα μόνο παράδειγμα, την αναβίωση ιδεών όπως ο ατομικισμός, η δημιουργικότητα και η ιδιοφυΐα. Η πρόκληση που τίθεται στις έννοιες της παραγωγής και της ιδιοκτησίας από τις νέες τεχνολογίες παρεμποδίζεται από τον περιορισμό της αναπαραγωγής των έργων τέχνης, μέσω του χαρακτηρισμού τους ως πνευματική ιδιοκτησία και εκείνων που την παραβιάζουν ως “πειρατές”. Ως τέτοιοι πειρατές, που οι πρακτικές τους ξεπερνούν το όριο της ατομικής παραγωγής και μπορούν να πετύχουν στο βαθμό που υπάρχει συλλογική συσσώρευση γνώσης για κοινή χρήση, προσφέρουν έναν εναλλακτικό τρόπο σχέσης με τα πολιτιστικά τεχνουργήματα. Οι πρακτικές τους δημιουργούν μια επείγουσα ανάγκη ελέγχου της διάδοσης των κειμένων, των τεχνουργημάτων και επομένως των ιδεών. Οι ατέλειωτες αγωγές σε σχέση με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και την πειρατεία μαρτυρούν αυτές τις απόπειρες ελέγχου.


Το σύστημα βρίσκεται τώρα αντιμέτωπο με την κοινωνική φύση της παραγωγής- όπως δείχνει το παράδειγμα της πειρατείας- που έχει κρυφτεί πίσω από τους μύθους για το αυτάρκες άτομο. Όχι μόνο το άτομο είναι κοινωνικό ον, αλλά και η παραγωγή του υλικού (και τώρα άυλου) κόσμου μας είναι κοινωνική.[4] Οι online συνεργασίες που θεωρούνται πειρατεία φέρνουν το γεγονός της κοινωνικότητας αυτής στο προσκήνιο. Γράφοντας την εποχή του μοντερνισμού, ο Μαρξ υποστήριξε ότι το κεφάλαιο είναι η συλλογική δύναμη- ή μια άλλη ονομασία για τον πολιτισμό- που συσσωρεύει τον πλούτο της μέσα από τη συλλογική δύναμη της εργασίας (Capital 585). Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε όλες τις κοινωνικές σφαίρες πέρα από τα σύνορα του χώρου και του χρόνου, δεν μπορεί παρά να παράγει πρόοδο της γνώσης. Και πράγματι, στη λεγόμενη ʺμεταμοντέρνα εποχήʺ μας, η αλυσίδα παραγωγής έχει αντικατασταθεί ως οργανωτικό πρότυπο από το δίκτυο, που μεταμορφώνει τις μορφές συνεργασίας και επικοινωνίας σε κάθε παραγωγικό ιστότοπο και ανάμεσα στους παραγωγικούς ιστότοπους (Hardt 295).


Ο όρος που ο Μαρξ και οι σύγχρονοι οπαδοί του χρησιμοποιούν για την κοινωνική συσσώρευση της γνώσης είναι η συλλογική νοημοσύνη.[5] Καθώς το κεφάλαιο επεκτείνεται σε αισθητικές, συμβολικές και εικονικές σφαίρες αποδίδοντας αξία ανταλλαγής σε αυτά τα άυλα προϊόντα, γεννά επίσης “μαζική πνευματικότητα”.[6] Τώρα, όποιος έχει την περιέργεια μπορεί να εφεύρει, να ανακαλύψει και να διανείμει μια ποικιλία ψηφιακών τεχνολογιών. Οποιοσδήποτε μπορεί να γίνει συγγραφέας (ακόμη και διάσημος) ή να συνεργάζεται σε δημιουργικά προγράμματα. Ή οι φοιτητές μπορεί απλώς να προτιμούν να κατεβάζουν μια ταινία, να βοηθούν στη μετάφραση των υποτίτλων κι ύστερα να τη βλέπουν στο σπίτι αντί να πληρώνουν 10 δολάρια για εισιτήρια κινηματογράφου.[7] Όπως υποστηρίζει ο Ουμπέρτο Έκο, οι ενδιάμεσοι ανάμεσα σε εκείνους που θέλουν να επικοινωνήσουν, χάνονται (301). Όσοι παραδοσιακά είχαν όφελος από αυτό, είναι προφανώς δυσαρεστημένοι με την άνοδο της δωρεάν μαζικής διανοητικότητας. Η οικουμενική βιβλιοθήκη για την οποία υπήρχαν κάποτε ελπίδες, περιγράφεται τώρα ως απειλή στην πρωτοτυπία, τη δημιουργικότητα και την ατομικότητα, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί απειλή για τη διοίκηση του κεφαλαίου.


Επιπλέον, η απειλή της συλλογικής νοημοσύνης ή η άνοδος της μαζικής πνευματικότητας έχει δυο όψεις: Από τη μια πλευρά, διαταράσσει τη συσσώρευση κέρδους από τους καπιταλιστές και από την άλλη, ίσως ακόμη πιο σημαντικό, καθιστά τους ανθρώπους εξεταστές εάν όχι πειρατές χωρίς καλά-καλά να το καταλαβαίνουν. Αντιδρώντας στην ενθουσιώδη υποδοχή του κινηματογράφου τέχνης από τους ανθρώπους, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είπε πως σε αντίθεση με άλλες μορφές έργων τέχνης (όπως η πρωτοποριακή ζωγραφική), το κινηματογραφικό κοινό γίνεται ένας “αφηρημένος εξεταστής” (Work of Art 241). Στο πλαίσιο της αναψυχής τους, οι μάζες απορροφούν τα έργα τέχνης και συμμετέχουν σε μια προοδευτική συλλογική κριτική. Ωστόσο, οι ιδεολόγοι των Δικαιωμάτων Πνευματικής Ιδιοκτησίας ορίζουν τον κολεκτιβισμό μόνο με την αρνητική μορφή του, έναντι της οποίας ο Μπένγιαμιν προειδοποίησε, στο ίδιο άρθρο, στις απαρχές του φασισμού. Σήμερα, υπάρχουν όλο και περισσότερες ενδείξεις ότι η συλλογική νοημοσύνη μάς κάνει αφηρημένους εξεταστές, ερασιτέχνες κριτικούς, αυτοδίδακτους εφευρέτες, μη ειδικευμένους δημοσιογράφους, μαθητευόμενους της πληροφορίας-παραγωγής, και επομένως εγκληματίες σύμφωνα με το σύγχρονο δικονομικό σύστημα.


Ο Ουμπέρτο Έκο μας υπενθυμίζει πως ποτέ στην ιστορία του πολιτισμού κάτι καινούργιο δεν σκότωσε κάτι άλλο: το άλλαξε μόνο βαθιά (304). Συζητώντας για την τεχνολογία της ραδιοφωνικής εκπομπής, ο Μπένγιαμιν υποστηρίζει ότι “η συνεχής αποτυχία αυτού του θεσμού έγκειται στο γεγονός ότι διαιωνίζει τον βασικό διαχωρισμό ανάμεσα στους επαγγγελματίες και το κοινό, έναν διαχωρισμό που βρίσκεται σε αντίθεση με την τεχνολογική του βάση” (On Radio 543).[8] Αντί να λειτουργεί σε συμφωνία με την έμφυτη επαναστατική δυνατότητά του, το ραδιόφωνο ανακτά τη “νοοτροπία του καταναλωτή” που εκπροσωπείται από το “κλείσιμο” (On Radio 543). Σήμερα όμως, η επαναστατική δυνατότητα του ραδιοφώνου αναβιώνει χάρη στις ψηφιακές τεχνολογίες που επιτρέπουν στον καθένα να έχει την εκπομπή του (της). Με άλλα λόγια, η φύση του Ίντερνετ αλλάζει τη φύση του ραδιοφώνου προς το καλύτερο. Παραμένει όμως ο κίνδυνος ότι εκτός και αν μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τις κατεστημένες αντιλήψεις για το άτομο, την ιδιότητα του συγγραφέα και την ιδιοκτησία, το Ίντερνετ δεν θα λειτουργήσει σύμφωνα με την τεχνολογική βάση του και αντίθετα θα ενισχύσει τις μυθοποιημένες και αντιδραστικές έννοιες που περιορίζουν την απεριόριστη κοινωνική και ατομική δημιουργικότητα.


Σημειώσεις

[1] – Στον Επίλογο του τόμου The Future of the Book ( Το Μέλλον του Βιβλίου), ο Έκο γράφει: Μπορούμε να διανοηθούμε υπερκείμενα, που είναι απεριόριστα και απέραντα. Κάθε χρήστης μπορεί να προσθέσει κάτι και μπορείτε να φτιάξετε μια ιστορία χωρίς τέλος. Σε αυτό το σημείο, φυσικά, η κλασική έννοια της ιδιότητας του συγγραφέα εξαφανίζεται κι έχουμε έναν νέο τρόπο να πραγματοποιήσουμε ελεύθερη δημιουργικότητα (303)

[2] Στο “A Small History of Photography” (Μια Μικρή Ιστορία της Φωτογραφίας) , ο Μπένγιαμιν ορίζει την αύρα ως ʺπαράξενο κύμα χώρου και χρόνου: μοναδική εμφάνιση ή φαινομενικότητα απόστασης, ανεξάρτητα από το πόσο κοντά μπορεί να είναι το αντικείμενοʺ. ( Walter Benjamin, “A Small History of Photography”, One Way Street, Edmund Jephcott & Kingsley Shorter, London: NLB, 1979, 250.

[3] Αυτός είναι ο λόγος που ο Μπένγιαμιν χρησιμοποιεί τις πρωτοποριακές ταινίες του Ρώσου κινηματογραφιστή Dziga Vertov ως παραδείγματα στη μελέτη του “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (Το Έργο Τέχνης στην Εποχή της Μηχανικής Αναπαραγωγής) Η ταινία του Vertov, Man with the Movie Camera (Ο Άνθρωπος με την Κινηματογραφική Κάμερα) για παράδειγμα, αφηγείται μια μέρα από τη ζωή μιας μητρόπολης ενώ ταυτόχρονα αφηγείται τη διαδικασία της κινηματογράφησης και της υποδοχής από το κοινό μετά.

[4] Μια από τις θεωρητικές αρχές του Μαρξ αναφέρεται στα Χειρόγραφα του 1844: “Είναι πάνω από όλα αναγκαίο να αποφευχθεί για άλλη μια φορά η καθιέρωση της ‘κοινωνίας’ ως αφαίρεση υπεράνω και εναντίον του ατόμου. Το άτομο είναι το κοινωνικό ον”.( Karl Marx, “Economic and Philosophical Manuscripts”, Early Writings, ed. Lucio Coletti. Harmondsworth : Penguin Books, 1975, 350).

[5] Ο Μαρξ ορίζει τη συλλογική νοημοσύνη ως άμεση δύναμη παραγωγής:

Η ανάπτυξη του σταθερού κεφαλαίου δείχνει σε ποιο βαθμό η γενική κοινωνική γνώση έχει γίνει άμεση δύναμη παραγωγής και, επομένως, σε ποιό βαθμό οι συνθήκες της διαδικασίας της ίδιας της κοινωνικής ζωής έχουν περιέλθει υπό τον έλεγχο της συλλογικής νοημοσύνης. (Karl Marx. Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy. New York: Penguin Books, 1993, 706).


Στην ρηξικέλευθη μελέτη του για το Grunrisse του Μαρξ, ο Αντόνιο Νέγκρι ακολουθεί αυτή τη μαρξιστική αρχή:

Ολότητα κοινωνικής εργασίας {….} η εργασία που διατηρεί την αξία του κεφαλαίου όπως και αυτή που εμπλουτίζεται με τη συνεργασία μεγάλων μαζών, η εργασία που ακολουθεί την επιστημονική δυναμική της κοινωνίας όπως και αυτή που προκύπτει από την απλή αύξηση του πληθυσμού ( Antonio Negri. Marx Beyond Marx: Lessons on Grundrisse. New York: Autonomedia, 1991, 87).

[6] Βλέπε για παράδειγμα: τη μελέτη του Paolo Virno, “General Intellect” ( Συλλογική Νοημοσύνη) και του Maurizio Lazzarato, “Immaterial Labor” (Άυλη Εργασία).

[7] Το πρώτο Hacker Manifesto με την υπογραφή The Mentor, το 1986 δηλώνει: ʺΕπιζητούμε τη γνώση…και μας αποκαλείτε εγκληματίες…Κατασκευάζετε ατομικές βόμβες, διεξάγετε πολέμους, δολοφονείτε, εξαπατείτε και μας λέτε ψέμματα και επιχειρείτε να μας κάνετε να πιστέψουμε πως είναι για το καλό μας, και παρόλα αυτά εμείς είμαστε οι εγκληματίες. Ναι, είμαι εγκληματίας. Έγκλημά μου είναι η περιέργειαʺ.

[8] Η έμφαση δική μου.


Αναφορές

Benjamin, Walter. “The Newspaper.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “Reflections on Radio.” Selected Writings Volume 2: 1927-1934. ed. Michael W. Jennings, Howard Eiland and Gary Smith. Cambridge, MA: Harvard UP, 1999.

—. “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction.” Illuminations. Ed. Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 1985.

Eco, Umberto. “Afterword.” The Future of the Book. Berkeley: University of California Press, 1996.

Foucault, Michel. “What is an Author?” The Foucault Reader. ed. Paul Rabinow. New York: Vintage, 1984.

Kakutani, Michiko. “A Rebel in Cyberspace, Fighting Collectivism,” The New York Times. January 14, 2010.

Lanier, Jaron. You’re Not a Gadget: A Manifesto. New York: Alfred A. Knopf, 2010.


Τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, κατά την οποία πραγματοποιούνται πολλές αλλαγές, το ντιζάιν μπορεί, για μια ακόμα φορά, να αποτελέσει για την ιταλική επικράτεια ένα είδος καθοδήγησης, να ενδυναμώσει το διάλογο και τον ανταγωνισμό ανάμεσα στις διάφορες περιοχές και την παραγωγή τους και τα πολιτιστικά συστήματα.(Bonomi 2006) Επιπροσθέτως, το ντιζάιν είναι ένα από τα δυνατά στοιχεία της ιταλικής οικονομίας. Αντιπροσωπεύει ένα πεδίο παραγωγής, που συνίσταται από δραστηριότητες του ντιζάιν, εκπαίδευση και δραστηριότητες δημοσίευσης, πολιτιστικά προϊόντα, χώρους, γεγονότα, καθώς κι ένα γενικό προσανατολισμό προς την εργασία. Η Ιταλία, και ιδιαίτερα το Μιλάνο, αντιπροσωπεύει κατ’ αυτήν την έννοια, μια «φίρμα» που όλος ο κόσμος γνωρίζει κι επιδοκιμάζει: γι’ αυτόν τον ίδιο λόγο, χρειάζεται να αναγνωριστεί και να ασκεί επιρροή. (Simonelli et al. 2002)


Ωστόσο, σήμερα είναι ήδη δύσκολο να έχει κανείς μια ξεκάθαρη εικόνα για τα επαγγέλματα του ντιζάιν. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει κατάλογος με αυτά, στον οποίο να μπορούμε να απευθυνθούμε, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των μηχανικών και των αρχιτεκτόνων. Οι σχέσεις και τα επαγγέλματα χαρακτηρίζονται από πολλές δραστηριότητες κι εξειδικεύσεις.


Δεν υπήρξε ποτέ ένας οδηγός, ένας συστηματικός προσανατολισμός, μια κωδικοποιημένη συγκρότηση για όλους όσους αποτελούν το σύστημα. Συνεπώς, υπάρχει η ανάγκη για συνεχή έλεγχο και μελέτη, προκειμένου να κατανοηθούν οι μεταβολές του, οι υπό εξέλιξη μετασχηματισμοί του, ενδογενείς κι εξωγενείς και να διαχωριστούν τα στοιχεία που το ανανεώνουν από αυτά που το «εξασθενούν».


Κάποτε οι δομές του ντιζάιν αποτελούσαν σύνηθες θέμα προς συζήτηση. Τώρα γίνεται περισσότερο λόγος για τα δίκτυα του ντιζάιν και τα μικρά επαγγελματικά καλλιτεχνικά εργαστήρια, τα οποία ασχολούνται με κάποια μέρη της διαδικασίας του σχεδιασμού και συνεργάζονται με άλλα μικρά καλλιτεχνικά εργαστήρια (Simonelli et al. 2002) και με άλλους παράγοντες του συστήματος. Το δίκτυο σχέσεων διευρύνεται και πλέον είναι πλεγματοειδές, ένας συνδυασμός συνδέσμων, και ο ντιζάινερ μπορεί να αναπτύξει σχέσεις συγκεντρώνοντας για το κάθε έργο τις κατάλληλες δεξιότητες που θα ανταποκριθούν στις ανάγκες του πελάτη. Αυτή είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές του ιταλικού τρόπου εργασίας.


Μεγάλη προτεραιότητα έχει δοθεί στη διερεύνηση της δομής του συστήματος, τον προσδιορισμό, σαν να λέμε, της μορφής του, και την κατανόηση της λειτουργίας του και των σχέσεων ανάμεσα στους παράγοντες. Από αυτήν την άποψη, η έρευνα θα έπρεπε να μας επιτρέπει να αισθανθούμε τη βαθύτερη φύση του περίπλοκου συστήματος και του ιταλικού ντιζάιν, και το γεγονός ότι ορίζεται ως ένα ευνοϊκό φυσικό περιβάλλον για τα πολλαπλά συστήματά από τα οποία αποτελείται.


Πράγματι, το σύστημα ντιζάιν περιλαμβάνει μια σειρά από παράγοντες διαφορετικών δεξιοτήτων, πόρων και ειδικών ικανοτήτων, αλλά περιλαμβάνει επίσης μέσα, δηλαδή διαύλους επικοινωνίας για θεσμικούς χώρους προώθησης, μικρά εργαστήρια ερευνών και τεχνολογικών δοκιμών. Όλες οι επαγγελματικές οργανώσεις, οι σχολές, τα μαθήματα και οι πολιτιστικές εκδηλώσεις καλύπτουν τμήμα του συστήματος. Περιλαμβάνει όλες τις δραστηριότητες που ενισχύουν το χώρο του ντιζάιν: από κατασκευαστές μακετών μέχρι κατασκευαστές πρωτοτύπων, κατασκευαστές καλουπιών, υπεύθυνους ιστότοπων, γραφίστες. Η αντίληψη του συστήματος είναι αρκετά άμεση, καθώς είναι πιο πολύπλοκο να εστιάσει κανείς στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα, στα στοιχεία ενοποίησής του, στο τι επιτρέπει στο σύστημα να αναγνωρίζεται ως μια οντότητα, παρόλες τις εσωτερικές και περίπλοκες συναρθρώσεις του. Αναφορικά με αυτό το θέμα, η έρευνα θα έπρεπε να μας επιτρέπει να αξιοποιούμε τη βαθύτερη φύση της συνολικής συνάρθωσης του συστήματος και του ιταλικού συστήματος ντιζάιν: τον τρόπο με τον οποίο αυτοπροσδιορίζεται ως ένα ευνοϊκό φυσικό περιβάλλον για τα πολλαπλά συστήματα που περιλαμβάνει, τη δύναμη και την πιθανή αδυναμία του όταν συμβαίνουν αλλαγές εντός κι εκτός του συστήματος. Όλα αυτά δείχνουν ότι το ιταλικό σύστημα ντιζάιν πρόκειται να ληφθεί υπόψη ως ένα «εξελιγμένο οικοσύστημα», αρκετά ανθεκτικό στις αντιξοότητες του περιβάλλοντος. (Manzini 2002)


Στην Ιταλία, αυτή τη στιγμή, το να ασχολείται κάποιος με το ντιζάιν σημαίνει να ενεργεί σε συστηματικό επίπεδο. Παρόλο που η Ιταλία θεωρείται διεθνώς πρωτεύουσα του ντιζάιν, ωστόσο δεν έχει μια θεσμικού χαρακτήρα πολιτική η πληροφοριακή υποστήριξη στο χώρο του ντιζάιν, συνεπώς δεν υπάρχει αναγνώριση του υπονοούμενου ή φανερού συστήματος του ντιζάιν. (Maffei et al. 2004)


Η αναγνώριση της αξίας του ντιζάιν υπονοεί την αναγνώριση του συστήματος που το περιβάλλει. Για το λόγο αυτό, υπάρχει η ανάγκη για συνεχή έλεγχο και ανάλυση του συστήματος του ντιζάιν, έτσι ώστε να μπορούν να φανούν οι ενδογενείς κι εξωγενείς αλλαγές του, καθώς και τα στοιχεία που το ανανεώνουν έναντι εκείνων που τον εξασθενούν. Ο «πυρήνας» του συστήματος περιλαμβάνει τους σχεδιαστές, τις οργανώσεις, τους εκδότες, την εκπαιδευτική και πολιτιστική προώθηση, τις εκθέσεις και παρουσιάσεις. Στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου, δοκιμάστηκε μια ιδέα για παρέμβαση: η αναγνώριση του συστήματος και της εξέλιξής του μέσα από ένα μοντέλο παρουσίασης, μια κοινή πλατφόρμα επικοινωνίας για όλους τους παράγοντες του συστήματος. Δεν πρόκειται για την εστία του ντιζάιν ή για ένα παράθυρο στο ιταλικό ντιζάιν, όπως αυτά που συναντάμε σε άλλες χώρες. Η ιδέα ήταν μία πρόταση από τη βάση, η σύλληψη μιας μεθόδου αυτοπαρουσίασης, η οποία περιλάμβανε από την αρχή (στη σύλληψη και τη δημιουργία) όλους τους παράγοντες του συστήματος, προσπαθώντας να τους συγκεντρώσει όλους μαζί και προσφέροντάς τους μια κοινή ταυτότητα και, κυρίως, καθιστώντας εφικτή την ανάπτυξη σχέσεων μεταξύ τους.


Η δύναμη του συστήματος έγκειται σε αυτό το δίκτυο σχέσεων σε όλη την επικράτεια, ανάμεσα στους διάφορους παράγοντες που το αποτελούν: οι ικανότητες και οι δεξιότητές τους αλληλοσυμπληρώνονται για την παραγωγή έργων ντιζάιν. Η κοινή πλατφόρμα ονομάζεται Design Directory, ένας «μηχανισμός» που από ένα μικρής χρησιμότητας εργαλείο ντιζάιν, στοχεύει να γίνει μια παρέμβαση, μια πολιτιστική ενέργεια που έχει θέσει ως στόχο να καταστήσει το σύστημα σαφές, μια διαδικασία δημιουργίας μιας κοινής αξίας για τους παράγοντες. Το Design Directory εξελίσσεται σε μια ενέργεια θεμελίωσης και αντιπροσώπευσης του συστήματος, ένας κατάλογος των επαγγελμάτων του ντιζάιν, που αντιπροσωπεύεται πολύ ωραία από τη δήλωση: «Κι εσύ μετράς!». Η πλατφόρμα ορίστηκε βάσει ορισμένων βημάτων. Το πρώτο ήταν σε τοπικό επίπεδο: γι’αυτό δημιουργήθηκε το Design Directory Lombardy και παρουσιάστηκε στην έκθεση “MilanoMadeInDesign” ( η οποία οργανώθηκε από το Design Focus – Observatory for design και προωθήθηκε από την επαρχία του Μιλάνου και το Εμπορικό Επιμελητήριο του Μιλάνου, σε συνεργασία με την περιοχή της Λομβαρδίας). Αντιπροσωπεύει το πρώτο βήμα προς τη δημιουργία ενός ευρύτερου συστήματος πληροφοριών και υπηρεσιών, που στοχεύει να καταστήσει εφικτό το διάλογο και την αμοιβαία επωφελή ανταλλαγή. Η πλατφόρμα χαρακτηρίζεται από δύο κύριες αξίες: από τη μία, συγκεντρώνει κι απεικονίζει τους καταλόγους όλων των επαγγελματιών που υπάρχουν στη Λομβαρδία στο χώρο του ντιζάιν, κι από την άλλη απεικονίζει τα συγκεντρωμένα στοιχεία που έχουν προκύψει από την έρευνα, μέσα από χάρτες και σχέδια που απλοποιούν έννοιες και τρέχοντα φαινόμενα του συστήματος ντιζάιν.


Το δεύτερο βήμα, που αφορά κι αυτό τη διαδικασία, είναι η δημιουργία μιας κοινής σε εθνικό επίπεδο πλατφόρμας Design Directory (στην Ιταλία), η οποία ακολουθεί τη δυναμική της πλατφόρμας της κάθε περιοχής, αλλά αποτελεί εργαλείο κοινοποίησης και αντιπροσώπευσης του συστήματος ντιζάιν που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και να ενημερωθεί από όλους τους παράγοντες που αποτελούν το σύστημα. Το διαδίκτυο επιλέχθηκε για να δημιουργήσει και να συλλέξει όλα αυτά τα στοιχεία, καθώς πλέον είναι ένα έγκυρο εργαλείο κοινοποίησης τέτοιου είδους πληροφοριών και ήταν το κύριο μέσο με το οποίο ενεργοποιήθηκαν οι επικοινωνιακές ενέργειες. Το ηλεκτρονικό εργαλείο επιτρέπει την υπέρβαση των πολιτιστικών συνόρων και καθιστά το σύστημα προσιτό σε όλους.


Το Design Directory είναι ένας «μηχανισμός» που εκτός του ότι αποτελεί ένα απλό εργαλείο ντιζάιν, στοχεύει να γίνει μια πολιτιστική πράξη μεγάλης σημασίας, αξιοποιώντας την προσέγγιση “Web 2.0” (Grivet Foiaia 2007) για να επιφέρει τη δημιουργία της κοινωνικής δικτύωσης, τη συμμετοχή όλων των παραγόντων και τη συνδημιουργία περιεχομένων (O’Reilly 2006). Αυτή η νέα μέθοδος εργασίας πρέπει να καταστήσει σαφή τη διαδικασία δημιουργίας αξιών, η οποία επιτέλους μπορεί να είναι κοινή για τους συμμετέχοντες. Συνεπώς, το Design Directory γίνεται μια πράξη θεμελίωσης που θα αντιπροσωπεύσει το σύστημα, ένας κατάλογος των συμμετεχόντων επαγγελματιών, που αντιπροσωπεύεται πολύ ωραία από το μότο «Κι εσύ μετράς!». Το Design Directory αποτελεί ένα παράδειγμα συλλογικής δημιουργικής συνεργασίας, όπου νέες τεχνολογίες επικοινωνίας εκδημοκρατίζουν τη δημιουργία αξιών. (Tapscott and Williams 2007).


Το μοντέλο επιθυμεί να έχει διπλό στόχο: από τη μία, να συγκεντρώσει παράγοντες προκειμένου να τους καταστήσει αναγνωρίσιμους και να τους επιτρέπει να επικοινωνούν μεταξύ τους, κι από την άλλη να αποτελέσει παράδειγμα προς μίμηση σε διάφορες καταστάσεις και επικράτειες, τόσο σε τοπικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο.

Πηγές

- Bonomi, Aldo. 2006. Lavorare comunicando nella ragnatela del valore. I giovani designer tra flussi e luoghi, Ricerca in occasione della mostra The New Italian Design. Milano

- Grivet Foiaia, Luca. 2007. Web 2.0. Guida al nuovo fenomeno della rete. Hoepli

- Manzini, Ezio and Vezzoli, Carlo. 2002. Product-service Systems and Sustainability. Opportunities for Sustainable Solutions. Paris: UNEP Publisher

- O’Reilly, Tim. 2006. Web 2.0 Report (Paperback). O’Reilly Media

- Simonelli, Giuliano, Paola Bertola, Daniela Sangiorgi, (a cura di). 2002. Milano distretto del design. Milano: Il Sole 24 Ore

- Tapscott, Don, and Anthony D. Williams. 2007. Wikinomics: How Mass Collaboration Changes Everything. Portfolio

- Zurlo, Francesco, Raffaella Cagliano, Giuliano Simonelli, Roberto Verganti. 2002. Innovare con il design. Il caso del settore dell’illuminazione in Italia. Milano: Il Sole 24 Ore

- O’Reilly, Tim. 2006. Web 2.0 Report (Paperback). O’Reilly Media


Οι αναπτυσσόμενες τεχνολογίες υιοθετούνται από τους κατασκευαστές και βρίσκονται στη διάθεσή μας, σύντομα μετά την επινόησή τους. Τα προϊόντα τους κατευθύνουν τον τρόπο ζωής μας, έτσι ώστε πολλές δραστηριότητές μας βρίσκονται να «φιγουράρουν» στον κόσμο των ψηφιακών μέσων. Σερφάρουμε στο διαδίκτυο για λόγους όπως ψώνια, τραπεζικές δραστηριότητες, ταξίδια, έρευνα, δικτύωση, συναντήσεις γνωριμίας, εκμάθηση, κοινή χρήση και ούτω καθεξής. Τώρα μπορούμε να επεξεργαστούμε ένα μεγάλο όγκο πληροφοριών και να αποκτήσουμε πρόσβαση σε απεριόριστες πηγές γνώσης.


Την περίοδο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ευρώπη, από ένα σύνολο φτωχών, ρημαγμένων κι αποκομμένων μεταξύ τους χωρών, άρχισε να εξελίσσεται σε μια ευημερούσα κι εύπορη οικονομική ένωση. Αυτή η μετάβαση ενισχύθηκε σημαντικά από την εκβιομηχάνιση και τις επενδύσεις που με την σειρά τους οδήγησαν σε αναπτυσσόμενες αγορές κι αυξημένα εισοδήματα. Μετά την ικανοποίηση των βασικών αναγκών του λαού, το επόμενο βήμα ήταν η βελτίωση της ζωής του, ακολουθώντας το αμερικανικό παράδειγμα του καταναλωτισμού. Τότε, το επάγγελμα του βιομηχανικού σχεδιαστή ήταν κάτι ανάμεσα σε αυτό που εννοούσαμε κάποτε με τη λέξη τεχνίτης και στη νέα εποχή μαζικής παραγωγής προϊόντων. Ο σχεδιαστής έπρεπε να είναι ικανός να ανακαλύπτει εκ νέου παλιά τελετουργικά, να αναγνωρίζει νέες ανάγκες και να τα συσχετίζει. Είναι η εποχή κατά την οποία οι σχεδιαστές-σταρ ήρθαν στο προσκήνιο, έχοντας την ικανότητα να επεκτείνουν παραδοσιακές δεξιότητες, όπως η ξυλουργική, η τοιχοποιία και η κατασκευή κοσμημάτων, ώστε να απολαμβάνονται από ένα ευρύτερο κοινό. Αυτό που τους έκανε να έχουν το πλεονέκτημα ήταν ότι έδιναν σάρκα και οστά στη λειτουργία με τη χρήση των νέων διαθέσιμων τεχνολογικών επιτευγμάτων, ανταποκρινόμενοι στις ανάγκες της αγοράς, την απαιτούμενη χρονική στιγμή, αντιπροσωπεύοντας την εκάστοτε κοινωνιολογική, οικονομική, ηθική και πολιτική κατάσταση.


Σήμερα, το πλεόνασμα των προϊόντων που μας περιβάλλουν είναι το αποτέλεσμα αυτής της μακροχρόνιας μετάβασης. Η εκπλήρωση της λειτουργίας έχει γίνει απαίτηση του καταναλωτή. Οποιαδήποτε άλλη περίπτωση, δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα κακό ή τουλάχιστον προβληματικό προϊόν. Κι αν τα τεχνολογικά επιτεύγματα των τελευταίων τριάντα ετών περίπου μας έχουν καταστήσει «ψηφιακούς», να αναφερθούμε και στον Bill Buxton, Principal Researcher στη Microsoft Research και στην ομιλία του στο συνέδριο CHI 2008, «Τι θα λέγατε να είμαστε άνθρωποι;». Πού τοποθετείται ένας βιομηχανικός σχεδιαστής σε μια μετά-βιομηχανική εποχή; Μπορούμε να αναζητήσουμε μια απάντηση μέσω της παρατήρησης των αλλαγών που έχουν σημειωθεί στον κόσμο του ντιζάιν. Οι παραδοσιακές εταιρίες συμβουλευτικής στο βιομηχανικό ντιζάιν, όπως η IDEO, μετατρέπονται σε εταιρίες συμβουλευτικής σε θέματα ανάπτυξης στρατηγικής, αναλαμβάνοντας ένα ρόλο που αποτελούσε κάποτε τμήμα των εταιριών μάρκετινγκ και οι εκστρατείες μάρκετινγκ χρησιμοποιούν τους όρους «εμπειρία της μάρκας» (“brand experience”) και «λόγος να πιστεύεις» (“reason to believe”) ως βάση για πωλήσεις. Ακαδημαϊκοί και ομάδες σχεδιαστών γεφυρώνουν το χάσμα ανάμεσα στην τέχνη και το ντιζάιν, συνηγορώντας υπέρ της αντίληψης της σημασιολογίας και της ποιητικής των αντικειμένων, ερευνώντας με εξαντλητικό τρόπο τον οπτικό αντίκτυπο των αντικειμένων. Τέτοιες ενδείξεις οδηγούν τους σχεδιαστές προς την κατεύθυνση του σχεδιασμού ολοκληρωμένων εμπειριών, και όχι μόνο τρισδιάστατων προϊόντων. Το φυσικό αντικείμενο επομένως γίνεται η υλοποίηση μιας άπιαστης, άϋλης ιδέας και μιας διαδικασίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο ξεκίνησε η Kodak, ώστε να καταλήξει να γίνει το 1888 μια επιχείρηση αναπαραγωγής φωτογραφιών, με το μότο: «εσείς πατήστε το κουμπί κι εμείς κάνουμε τα υπόλοιπα» ή όπως η Apple ανέπτυξε τη διασυνδεδεμένη επικοινωνία όλων των i-συσκευών της μέσω της i-πλατφόρμας.


Αυτά τα σημάδια υποδηλώνουν αλλαγή. Παρόλο που αυτή η λέξη τελευταία αρχίζει και γίνεται της μόδας εξαιτίας της αμερικανικής πολιτικής, η σημασία της δε θα πρέπει να παραβλέπεται. Ο σύγχρονος κόσμος πράγματι χρειάζεται σημαντικές αλλαγές, οι οποίες θα βελτιώσουν τον τρόπο ζωής μας, βασιζόμενες στο γεγονός της ύπαρξης της τεχνολογίας. Στα πλαίσια μιας εκδήλωσης που διοργάνωσε η Nesta, το κοινό είχε τη δυνατότητα να ακούσει τον πρωθυπουργό του Ηνωμένου Βασιλείου Gordon Brown και τον τραγουδοποιό και πολιτικό ακτιβιστή Bob Geldof να μιλούν για την ακμή της καινοτομίας και το γιατί είναι τόσο σχετική σήμερα. Ο Tim Berners-Lee, δημιουργός του World Wide Web, διατύπωσε τους λόγους που τον ενέπνευσαν να συνδέσει απομακρυσμένα επιστήμονες και τα δεδομένα τους, ενώ δίνεται έμφαση στην ευθύτητα, τη δεκτικότητα, την προσβασιμότητα, τη συνδεσιμότητα, τη δικτύωση και τις αξίες του εκδημοκρατισμού και της αποκέντρωσης που πηγάζουν από το διαδίκτυο.


Φυσικά ο μοναχικός δημιουργός δε θα θεωρηθεί ποτέ ξεπερασμένος, εφόσον πάντα θα υπάρχει ανάγκη στην αγορά για προϊόντα που θα φέρουν τη διακριτή σφραγίδα του τεχνίτη-δημιουργού, αλλά η καινοτομία δεν εξαρτάται πλέον από αυτό. Οι νέες τεχνολογίες και τα νέα μέσα επικοινωνίας απαιτούν την κατανόηση και του υλικού και του μη-υλικού για τη μεγιστοποίηση των δυνατοτήτων τους. Επίσης, για την κατανόηση της πολυπλοκότητάς τους, είναι σημαντική μια ευρεία κλίμακα δεξιοτήτων. Η πληθώρα αυτών των δεξιοτήτων μπορεί να υπάρχει και να ανθίζει ταυτόχρονα μέσω της συγχώνευσης ομάδων αποτελούμενων από άτομα διαφορετικού υπόβαθρου, που θα συνεργάζονται σε κοινά έργα και θα θέτουν κοινούς στόχους. Στο σχεδιασμό μιας ολοκληρωμένης εμπειρίας υπάρχει η απαίτηση να «τροφοδοτούμαστε» τόσο από τη μηχανική όσο και από τον προγραμματισμό, από τις ανθρωπιστικές επιστήμες, το διαδραστικό ντιζάιν αλλά και το μάρκετινγκ, όπου όλα αυτά τα επαγγέλματα έχουν ένα δικό τους πεδίο εφαρμογής , αλλά παρόλα αυτά επικαλύπτονται, αποδεικνύοντας έτσι ότι η ποικιλομορφία στη διαδικασία της καινοτομίας είναι τόσο απαραίτητη όσο και το οξυγόνο στη δημιουργία του νερού.


Όλες οι νέες δυνατότητες των τεχνολογιών μπορούν να γίνουν κατανοητές, να αναλυθούν και να διερευνηθούν μόνο μέσω της διεπιστημονικής έρευνας. Ένας συνεχώς αυξανόμενος αριθμός εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και ερευνητικών κέντρων στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες, έχοντας κατανοήσει αυτές τις αλλαγές, οργανώνουν ομάδες από καλλιτέχνες, μηχανικούς, σχεδιαστές και επιστήμονες, με σκοπό να αντιμετωπίσουν πραγματικά προβλήματα και ζητήματα, εφευρίσκοντας μελλοντικές εφαρμογές για τεχνολογίες που βελτιώνουν την ανθρώπινη εμπειρία. Ο τομέας της έρευνας πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτό το νέο ολιστικό μοντέλο, το οποίο θα καταστήσει εμφανή την «ευρύτερη εικόνα». Επιπλέον, η ύπαρξη δημόσιων ή ιδιωτικών οργανισμών πρόθυμων να επενδύσουν σε αυτόν τον τομέα είναι ζωτικής σημασίας, παρόλο που το σχετικό ρίσκο φαντάζει μεγάλο, βραχυπρόθεσμα. Τα μακροπρόθεσμα οφέλη μπορεί να μας αλλάξουν τη ζωή. Με το να μη δημιουργούμε την απαραίτητη ανεξάρτητη πλατφόρμα καινοτομίας, η αλλαγή θα προκύψει με μεγάλη δυσκολία.


Μέρος του ρόλου του ντιζάιν είναι να διαδώσει ότι η διεπιστημονική έρευνα πάνω σε νέες τεχνολογίες έχει ως στόχο να προσφέρει απαντήσεις στα πραγματικά προβλήματα της ανθρωπότητας. Δεν περιλαμβάνουν όλες οι μελλοντικές εφαρμογές ανδροειδή και «εμφυτεύματα παρακολούθησης». Θα συμβούν καλά πράγματα, κι αυτό είναι υπόσχεση.


Η ρευστή και μεταβαλλόμενη με γρήγορους ρυθμούς αγορά, σε ένα ανταγωνιστικό, διεθνούς εμβέλειας πλαίσιο (Bauman, 2002), ο συνεχώς αυξανόμενος επιθετικός ανταγωνισμός (οφειλόμενος στη μείωση του κόστους παραγωγής και όχι μόνο) καθώς και η υψηλή μεταβλητότητα του τρόπου χρήσης και συνδυασμού προϊόντων και υπηρεσιών, επιβάλλουν στις εταιρίες, και ιδιαίτερα στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις και τις βιοτεχνίες, να αναπτύξουν καινούριες ικανότητες, προκειμένου να δημιουργήσουν «οράματα» και να ερμηνεύσουν τα «σημάδια» των αλλαγών αυτών.


Είναι ήδη αποδεδειγμένο ότι, στο μέλλον, οι εταιρίες δε θα είναι σε θέση να καινοτομούν μόνο με τη βοήθεια μιας αυστηρά τεχνολογικής επένδυσης. Υπό αυτή την προοπτική, όπου οι εταιρίες δραστηριοποιούνται ως προς απαιτήσεις στρατηγικής σημασίας, το ντιζάιν γίνεται βασική προϋπόθεση ως αξία του συστήματος παραγωγής. Σύμφωνα με τον τελευταίο ορισμό αυτού (ακόμα κι αν δεν έχει παγιωθεί μονοσήμαντα), ο «χώρος» του ντιζάιν έχει αναμφισβήτητα εξελιχθεί, χάρη στο διεπιστημονικό (ή πολυδιάστατο) πυρήνα του (Bertola, Manzini, 2004) από την κατάσταση της «εφαρμοσμένης τέχνης» ή το πεδίο της «καλλιτεχνικής δημιουργίας», σε έναν πιθανό ή και στο μοναδικό τρόπο καινοτομίας στο σύστημα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων στην Ιταλία, αποκτώντας αξιοπρέπεια, τόσο σε οικονομικό, όσο και σε διοικητικό επίπεδο (Fortis 2005, Bettiol Micelli 2005, Rullani 2004…).


Σύμφωνα με αυτήν την άποψη, το εν λόγω δοκίμιο παρουσιάζει ένα συγκεκριμένο εργαλείο (Design_Hub), το οποίο, έχοντας ως γνώμονα ότι για τη δημιουργία κοινωνικών συνόλων χρησιμοποιούνται οι Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ICT), στοχεύει στη δημιουργία ενός μόνιμου χώρου συνάντησης για την ανταλλαγή γνώσης και την παραγωγή καινοτόμων έργων, αλλάζοντας τη σχέση μεταξύ νέων ντιζάινερ και μικρομεσαίων επιχειρήσεων μη εξοικειωμένων σε θέματα ντιζάιν. Το εργαλείο αυτό έχει ως στόχο να ορίσει ένα καθ’ όλα κοινό «χώρο δραστηριότητας», ένα χώρο παραγωγής συλλογικής νοημοσύνης (Lévy 1996), υποστηριζόμενο τόσο από το Πανεπιστήμιο, όσο και από Συνδέσμους Επιχειρηματιών, που δρουν ως εμπνευστές εμπιστοσύνης (Fukuyama 1996).


To Design_Hub εκμεταλλεύεται τις δυνατότητες που προσφέρει το Web 2.0, πιο ορθά “Social Read/Write Web” (SRWW), όπου οι χρήστες μπορούν να είναι συντάκτες, καταναλωτές, παραγωγοί και διανομείς περιεχομένου. Κατάλληλα συνδυασμένα, αυτά τα χαρακτηριστικά δημιουργούν ένα χώρο δημιουργικότητας ανοιχτού κώδικα (open source), με χαμηλό κόστος και χαμηλό αντίκτυπο, εξίσου αξιοποιήσιμου τόσο από εταιρίες όσο κι από νέους χρήστες, ως ένα είδος «δημοκρατίας της καινοτομίας».


Αυτό το έργο αντιπροσωπεύει τη συστηματοποίηση και την οργάνωση μιας διετούς εμπειρίας και συγκεκριμένων πειραματισμών μέσα στα πλαίσια του προγράμματος DAC Design for Arts & Craft (Arquilla 2006), εξελιγμένου και υλοποιημένου (DAC, DAC_Tool and Design_Hub) από μια ομάδα ερευνητών του Τμήματος INDACO, Politecnico di Milano και της POLI.design Consortium, σε συνεργασία με το Confartigianato Brescia (το πρόγραμμα χρηματοδοτήθηκε από την περιοχή της Λομβαρδίας και την υπηρεσία Unioncamere _ Convenzione Artigianato).


Βασισμένο στο ευρύτερο πλαίσιο δράσης-έρευνας, το πρόγραμμα DAC λαμβάνει υπ’όψη του κι αξιοποιεί το μηχανισμό μεταβίβασης τεχνολογίας και γνώσης σχετικά με το ντιζάιν (Tasch A.F. 1995), μέσα από τη φυσική μεταβίβαση παραγόντων καινοτομίας (ντιζάινερ που έχουν αποφοιτήσει πρόσφατα) μέσα στις επιχειρήσεις. Με την υποστήριξη ερευνητών, αυτός ο μηχανισμός οδηγεί στην ανάπτυξη προϊόντων, υπηρεσιών και έργων επικοινωνίας, με τη συμμετοχή των ίδιων των επιχειρήσεων. Αυτό το μοντέλο αποκαλείται «αύξηση ανθρώπινου κεφαλαίου» (Romer 1989) και προσδίδει εξειδίκευση στην επιχείρηση, στα πλαίσια μιας προοπτικής βασισμένης στη δράση. Το πρόγραμμα αναπτύχθηκε με τη βοήθεια μιας πρακτικής διαδικασίας «μαθαίνω κάνοντας» και «μαθαίνω αλληλεπιδρώντας», μέσα από την οποία οι εταιρίες (οι οποίες προηγουμένως δεν ήταν εξοικειωμένες με το ντιζάιν), είχαν την ευκαιρία να κατανοήσουν και να εφαρμόσουν καινοτόμες δυνατότητες του ντιζάιν, ενώ οι νέοι ντιζάινερ εμβάθυναν σε τεχνικές γνώσεις σχετικές με τα προϊόντα και τις διαδικασίες παραγωγής μέσα σε πραγματικές εργασιακές συνθήκες.


Τα αποτελέσματα του έργου (38 έργα σε 34 επιχειρήσεις, σε όλα τα επίπεδα της αλυσίδας παραγωγής, με τη συμμετοχή 38 νέων ντιζάινερ) και η επιτυχία του μαρτυρούν την αξία αυτού του μοντέλου, αποκαλύπτοντας όμως τα όριά του εφόσον δεν πραγματοποιείται σε τακτά διαστήματα. Συνεπώς, το Design_Hub έχει ως στόχο την οργάνωση τέτοιου είδους συναντήσεων, την εδραίωση των αποτελεσμάτων τους και την εκκίνηση και κοινή χρήση νέων διαδικασιών καινοτομίας.


Ο κύριος στόχος του Design_Hub είναι η εξάπλωση αυτού του δικτυακού μοντέλου σε εθνικό επίπεδο, μέσα από τη χρήση των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών, με τη μεσολάβηση μιας προσέγγισης εστιασμένης στο ντιζάιν. Ο στόχος είναι η δημιουργία ενός σταθερού και μόνιμου δεσμού ανάμεσα στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και τους νέους ντιζάινερ, μέσα από ένα ήπιο μοντέλο κοινωνικής δικτύωσης και την ενθάρρυνση της ανάπτυξης καινοτόμων έργων. Κάτι τέτοιο πρέπει να οδηγεί στην υλοποίηση ενός δημιουργικού ψηφιακού χώρου δραστηριότητας, μέσα στον οποίο τα μέλη της κοινότητας τροφοδοτούν την καινοτομία, ενεργοποιώντας μηχανισμούς συλλογικής και αυθόρμητης συνδημιουργίας.


Το Design_Hub είναι ένα πρόγραμμα για το ντιζάιν, με στόχο την προαγωγή του σε ένα συστημικό και δημοκρατικό επίπεδο: αν μπορούσε το ντιζάιν να φέρει ένα ορισμένο είδος χρηστών κοντά στην τεχνολογία, η επιδίωξη είναι η ενεργοποίηση της ίδιας δυναμικής προκειμένου άνθρωποι μη εξοικειωμένοι με το ντιζάιν να έρθουν σε επαφή με το ίδιο το ντιζάιν.


Το πρόγραμμα Design_Hub λειτουργεί σύμφωνα με ένα σύστημα βασισμένο στην ηλεκτρονική συμμετοχή όλων των μελών του δικτύου καινοτομίας: από τη μια, έχουμε τη δημιουργική τάξη, η οποία αποτελείται από επαγγελματίες και νέους ντιζάινερ και τις εταιρίες δημιουργίας, κι από την άλλη έχουμε τις εταιρίες των εθνικών περιφερειών, που συμμετέχουν σε μια διαδικασία η οποία διευθύνεται και συντονίζεται από το Πανεπιστήμιο και διευκολύνεται από τους επαγγελματικούς συλλόγους, μέσα από φυσικά και εικονικά παράθυρα. Ο στόχος είναι η δημιουργία μιας κοινότητας η οποία εδραιώνει μεγάλης διάρκειας σχέσεις συνεργασίας και διευρύνει το δίκτυο σχέσεων και ικανοτήτων της χάρη στην ύπαρξη και τη δραστηριότητα του ιστοχώρου.


Η αρχική σελίδα παίζει ένα κρίσιμο και καταλυτικό ρόλο για τη δημοσιοποίηση των δραστηριοτήτων της κοινότητας και γίνεται το κομβικό σημείο γύρω από το οποίο κινείται ολόκληρη η υπηρεσία. Η αρχική σελίδα πρέπει να επιτρέπει μια συνεχόμενη πρόσβαση στον ιστοχώρο, χάρη στο σχεδιασμό των γραφικών της, αλλά πάνω απ’ όλα πρέπει να εμπνέει αξιοπιστία για το περιεχόμενο: σύμφωνα με τη φιλοσοφία του Web 2.0, πρέπει να εγγυάται τη συνεχή ενημέρωση (παράθεση νεότερων πληροφοριακών στοιχείων) και την αξιοπιστία των πηγών. Η αρχική σελίδα του Design_Hub σχεδιάστηκε έτσι ώστε να ανταποκρίνεται σε αυτές τις ανάγκες, λειτουργώντας ως ένας «κοινός πίνακας ανακοινώσεων», τα περιεχόμενα του οποίου (κυρίως νέα και δελτία τύπου), προέρχονται από τα ίδια τα μέλη της κοινότητας.


Ο πυρήνας του ιστοχώρου, σε ό, τι αφορά την πολυπλοκότητα της πληροφορίας, αποτελείται από τους δύο τομείς που απευθύνονται στις Εταιρίες και τους ντιζάινερ αντίστοιχα. Αυτές οι δύο περιοχές μοιάζουν υπερβολικά, καθώς εμφανίζουν όμοιες λειτουργίες, σύνθετα εργαλεία αναζήτησης της βάσης δεδομένων της κοινότητας και παρέχουν τη δυνατότητα επιλογής των χρηστών στη δεδομένη κατηγορία, σύμφωνα με την πλέον πρόσφατη ενημέρωση που πραγματοποίησαν.


Υπάρχει μια περιοχή «Υπηρεσιών», όπου διανέμονται τεχνολογίες και γνώσεις, τις οποίες θέτει στη διάθεση των επιχειρήσεων το Πανεπιστήμιο. Επίσης, υπάρχει μια περιοχή «Βέλτιστης Πρακτικής», που ονομάζεται “DAC_Lab”, όπου θα δημοσιεύονται τα έργα ντιζάιν που πραγματοποιηθήκαν, χάρη στην ηλεκτρονική αλληλεπίδραση-σε αυτόν τον ιστοχώρο. Τέλος, μια περιοχή «Μεταφόρτωσης» θα επιτρέπει στους χρήστες να βλέπουν πληροφοριακό υλικό σχετικό με το ντιζάιν.


Έχουν δημιουργηθεί κι άλλες πληροφοριακές και θεσμικές περιοχές (πληροφορίες για χορηγούς, περιοχή δελτίων τύπου, F.A.Q., κλπ….), οπτικά διαφοροποιημένες στο μενού πλοήγησης.


Μετά από μια πρώτη φάση δοκιμής, κατά τη διάρκεια της οποίας η υπηρεσία θα προσφέρεται εντελώς δωρεάν, η βιωσιμότητα του έργου θα αξιολογηθεί, καθώς και η πιθανότητα προσθήκης επιπλέον υπηρεσιών με χρέωση (για παράδειγμα, σχεδιάζεται μια περιοχή, όπου θα πραγματοποιείται η ηλεκτρονική διαχείριση των έργων).


Τελειώνοντας, η πρόκληση που θέτει το Design_Hub είναι πολυεπίπεδη:

– Σε πρώτο επίπεδο, η μείωση του χάσματος που υπάρχει ανάμεσα στο ντιζάιν, τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και την τεχνολογική καινοτομία, επικοινωνώντας τον τρόπο με τον οποίο μια στρατηγική χαμηλού κινδύνου βασισμένη στο ντιζάιν μπορεί να έχει επικερδή αποτελέσματα μακροπρόθεσμα.

– Σε δεύτερο επίπεδο, η χρήση της ίδιας της Τεχνολογίας (Web) για τη διανομή καινοτομιών, μέσω ενός νέου και εμπειρικά αποτελεσματικού τρόπου επικοινωνίας (κοινωνικά δίκτυα).

– Σε τρίτο επίπεδο, η ενίσχυση της σχέσης ανάμεσα στους νέους ντιζάινερ, το Πανεπιστήμιο και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, μέσω των διαύλων επικοινωνίας των κλαδικών οργανώσεων.

– Έπειτα, η προσφορά μιας υπηρεσίας ικανής να ερμηνεύει τις ανάγκες των νέων ντιζάινερ σύμφωνα με ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο επαγγελματικό χώρο, που τους υπόσχεται ένα μέλλον στο χώρο του ντιζάιν, μετά την αποφοίτησή τους.

– Τέλος, ο ορισμός ενός διαδικτυακού προτύπου, το οποίο θα μπορούσε να συνθέσει βέλτιστα όλες αυτές τις πτυχές σε ένα εύχρηστο και πάνω απ’ όλα χρήσιμο εργαλείο: το Design_Hub αποδεικνύει επιτέλους ότι η μείωση του χάσματος μεταξύ των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και της τεχνολογίας μέσω του ντιζάιν, συνεπάγεται τη μείωση του χάσματος μεταξύ των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και του ντιζάιν με ένα βιώσιμο και δημοκρατικό τρόπο.



Οπτική Αναπαράσταση



Η εικόνα περιγράφει την ιστορική διεργασία και τα κύρια στοιχεία που συνθέτουν τον πυρήνα, που οδήγησαν στη δημιουργία του “Design_Hub”

&ltspan style=”font-size: 10pt; font-family: Arial” lang=”EN-GB”>Πηγές

- Arquilla V., (a cura di), 2006, Design e imprese artigiane. Un modello per l’innovazione, ed. Poli.design, Milano

- Bauman Z., 2002, Modernità liquida, Laterza, Roma-Bari

- Bettiol M., Micelli S. (a cura di), 2005, Design e creatività nel Made in Italy. Proposte per i distretti industriali, Mondadori, Milano

- Fortis M., 2005, Il Made in Italy nel “nuovo mondo”: Protagonisti, Sfide, Azioni, Ministero delle Attività Produttive

- Fukuyama, F., 1996, Fiducia. Come le virtù sociali contribuiscono alla creazione della prosperità, Rizzoli

- Manzini E., Bertola P. (a cura di), 2004, Design Multiverso, Ed. Poli.Design, Milano

- Lévy P., , 1996, L’intelligenza collettiva. Per un’antropologia del cyberspazio, Feltrinelli, Milano
Romer P.M., 1989, Human Capital And Growth: Theory and Evidence, NBER Working Papers 3173, National Bureau of Economic Research, Inc, revised

- Rullani E., 2004, Economia della conoscenza, creatività e valore nel capitalismo delle reti, Carocci, Roma

- Tasch A.F., 1995, Knowledge and technology transfer: a university experience and perspective, Microelectron. Res. Center, Texas Univ., Austin, TX; University/Government/Industry Microelectronics Symposium


Τάσεις και προκλήσεις στη διαφοροποίηση των προϊόντων και την προσωποποίηση του στυλ


Η καταναλωτική ηλεκτρονική αγορά αναπτύσσεται με ενθαρρυντικούς ρυθμούς. Σύμφωνα με το Research and Markets, οι παγκόσμιες πωλήσεις καταναλωτικών ηλεκτρονικών ειδών προβλέπεται να φτάσουν τα 158.4 δις δολάρια μέχρι το 2008. Ωστόσο, ο σκληρός ανταγωνισμός σε αυτή την αγορά έχει προκαλέσει πτώση των τιμών-καθώς το κόστος των ακατέργαστων υλικών αυξάνει, είναι πολύ δύσκολο για τους κατασκευαστές να παρέχουν μια ποικιλία επιλογών και παράλληλα να διατηρούν τα κέρδη τους χρησιμοποιώντας μια μαζική στρατηγική που να ταιριάζει σε όλα τα προϊόντα.


Από την άλλη πλευρά, τα αξεσουάρ της κινητής τηλεφωνίας από τις διακοσμήσεις μέχρι τις συσκευές handsfree φέρνουν στις Ηνωμένες Πολιτείες 1 δις το χρόνο στη λιανική και η αγορά αυξάνεται 10 με 15% ετησίως. Αυτό δείχνει μια σημαντική τάση για καταναλωτικά ηλεκτρονικά προϊόντα με προσωπική σφραγίδα.


Συνεπώς, αντιμετωπίζοντας μια ανερχόμενη, μακροπρόθεσμα, αγορά, πολλοί κατασκευαστές υιοθετούν σταδιακά την κατά παραγγελία μαζική κατασκευή ως κεντρική επιχειρηματική στρατηγική για να επηρεάσουν τη διαφοροποίηση των προϊόντων και τη θέση της εταιρίας.


Η έμφαση στην αισθητική είναι μια προσέγγιση της κατά παραγγελία μαζικής κατασκευής μέσα από τον επανασχεδιασμό της εμφάνισης ή του πακεταρίσματος του προϊόντος. Δημιουργείται ένα κενό στην αγορά όταν οι περισσότεροι καταναλωτές αγοράζουν τα κινητά τηλέφωνά τους από συμβεβλημένες επιχειρήσεις. Ακόμη κι αν αυτές διεξάγουν έρευνες αγοράς για να αναλύσουν τις προτιμήσεις των χρηστών και να κάνουν προσφορές, οι περισσότεροι πελάτες δεν έχουν την ευκαιρία να παραγγείλουν το δικό τους στυλ πριν αγοράσουν. Οι καταναλωτές πληρώνουν επιπλέον χρήματα για εναλλακτικές συσκευασίες προϊόντων ή πράγματα που έχουν να κάνουν με τη διακόσμηση και το στυλ, αλλά η συνολική ποιότητα του προϊόντος επηρεάζεται συχνά από τις μη επαγγελματικές ανα-συναρμολογήσεις ή τροποποιήσεις. Υπάρχει, ωστόσο, η δυνατότητα μιας πλατφόρμας νεωτεριστικής για τους χρήστες, προκειμένου η ειδική παραγγελία για το στυλ του προϊόντος να προηγείται της παραγωγής. Για να γίνει αυτό, πρέπει να δημιουργηθεί από πριν μια σειρά από στιλιστικές επιλογές, που να είναι εφικτές για παραγωγή και αισθητικά ευχάριστες. Επομένως, μια συνεργασία ανάμεσα στην ομάδα ανάπτυξης των προϊόντων και τους καλλιτέχνες μπορεί να είναι χρήσιμη σε ό, τι αφορά τη διαφοροποίηση των στυλ και την αρμονία της αισθητικής εκτέλεσης. Επίσης, η συνεργασία του καταναλωτή στο στάδιο της διαμόρφωσης των ιδεών μπορεί να είναι βασική για την κατανόηση της προτίμησης του χρήστη και την πρόβλεψη των πωλήσεων από διαφορετικά τμήματα της αγοράς.


Μια συνεργατική πλατφόρμα Web3D για τους βιομηχανικούς σχεδιαστές και καλλιτέχνες


Διατυπώνεται λοιπόν μια νεωτεριστική διαδικασία για τη σύνθεση της δημιουργικότητας των καλλιτεχνών και των σχεδιαστών προϊόντων, προκειμένου να ενθαρρυνθεί η έμπνευση και να δημιουργηθούν μοναδικά στυλ. Προβάλλοντας το Web3D σε πραγματικό χρόνο (π.χ. χρησιμοποιώντας το Turntool ή το Blaze 3D Studio), τα έργα τέχνης των καλλιτεχνών και των γραφιστών μπορούν να επισυναφθούν ως εικονικά πρωτότυπα συμπεριλαμβανομένων των φυσικών επιφανειών και των ψηφιακών απεικονίσεων (π.χ. ταπετσαρίες και προστασία οθόνης.) Ταυτόχρονα, οι καλλιτέχνες μπορούν να κάνουν συστάσεις για την αισθητική εκτέλεση, ιδιαίτερα σε ό, τι αφορά τα σχήματα, τις γεωμετρικές αναλογίες και τους χρωματικούς συνδυασμούς. Μπορούν επίσης να υποβάλουν μοναδικές ιδέες για το στυλ των προϊόντων, που στη συνέχεια θα προσαρμοστούν σε ψηφιακά μοντέλα από τους βιομηχανικούς σχεδιαστές. Επομένως, μπορεί να δημιουργηθεί μια συναρπαστική ποικιλία στυλ για τα προϊόντα, που θα παραδοθεί ψηφιακά σε εικονικούς κόσμους.


Από την άλλη πλευρά, από τη στιγμή που οι τεχνολογίες Web3D δίνουν τη δυνατότητα στους χρήστες να εναλάσσουν εικονικά πρωτότυπα στους 360-βαθμούς και να ζουμάρουν για τις λεπτομέρειες μέσα από τους στάνταρ φυλλομετρητές του Ίντερνετ, η πλατφόρμα μπορεί να αποτελέσει εργαλείο για την έρευνα της αγοράς, προκειμένου να συνεκτιμηθούν οι προτιμήσεις των χρηστών για το στυλ των προϊόντων. Η ηλεκτρονική ενσωμάτωση της παραγγελίας και η συμμετοχική επίδειξη μπορούν να αποσπάσουν την εκτίμηση των καταναλωτών και να αποτελέσουν συγκινησιακή εμπειρία για τους χρήστες. Σε τελική ανάλυση, οι κατασκευαστές θα μπορούν να παράγουν τη σωστή ποσότητα προϊόντων σύμφωνα με τις λίστες επιθυμιών των καταναλωτών και να διεισδύουν σε τμήματα της αγοράς πολύ εύκολα. Επίσης, κάποια μειονεκτήματα για τη χρήση των προϊόντων θα μπορούν να γίνουν γνωστά από τους καταναλωτές και τις αντιδράσεις τους.


Συνεπώς, η προτεινόμενη, βασισμένη στο Web, πλατφόρμα στοχεύει στην ενίσχυση της δυνατότητας παραγγελίας των προϊόντων, με τα ακόλουθα λειτουργικά χαρακτηριστικά:



• Να παρέχει φωτο-ρεαλιστικά πρωτότυπα 3D με χαρτογράφηση της υφής και δυναμική αντανάκλαση
• Να επιτρέπει στους καλλιτέχνες να ανεβάζουν τα έργα τέχνης τους και να τα επισυνάπτουν απευθείας στις επιφάνειες του προϊόντος
• Να βελτιώνει την αισθητική εκτέλεση στα σχήματα των προϊόντων και την υφή των επιφανειών μέσω της ευκολότερης επικοινωνίας ανάμεσα στους καλλιτέχνες και τους σχεδιαστές.
• Να δίνει τη δυνατότητα στους καταναλωτές να επιλέγουν το στυλ των προϊόντων από μια πλούσια σε περιεχόμενο ψηφιακή βιβλιοθήκη που περιλαμβάνει υφές επιφάνειας, γραφικά σημεία διασύνδεσης χρηστών( GUIs) και design.
• Να καθοδηγεί την μετά την πώληση κατασκευή με επιδείξεις 3D σε πραγματικό χρόνο.
• Να ενθαρρύνει συγκεκριμένα σενάρια προϊόντων σε χρήση για να αποσπά τις εμπειρίες και τις αντιδράσεις του καταναλωτών.


Η πλατφόρμα αποτελείται από τρία συστατικά που ενισχύουν τη συνεργασία στο design και την κατά παραγγελία κατασκευή.


Βάση δεδομένων για τα σενάρια:


Ο Suri αναγνώρισε ότι η κατασκευή σεναρίων μπορεί να ενισχύσει την επικοινωνία της εμπειρίας του χρήστη. Τα σενάρια απεικονίζονται οπτικά σε σχήμα διαφημιστικής θεματικής μακέτας για να συγκλίνουν τα design και οι επινοήσεις των προϊόντων. Η βάση δεδομένων για σενάρια περιλαμβάνει τρία βασικά στοιχεία: τους χρήστες, τα περιβάλλοντα και τις δραστηριότητες. Οι δραστηριότητες αυτές έχουν να κάνουν με λειτουργικά χαρακτηριστικά ή χρήσεις για συγκεκριμένες καταστάσεις ή περιβάλλοντα. Εκφραστικά σενάρια, είναι δυνατόν να προκαλέσουν συγκινησιακές αντιδράσεις χρηστών από μια εστιασμένη ομάδα.


Βάση δεδομένων για οικογένειες προϊόντων


Για τη διείσδυση σε διαφορετικά τμήματα της αγοράς, η εφαρμογή μιας στρατηγικής για τη διαφοροποίηση των προϊόντων είναι βασική. Ωστόσο, προκειμένου να ενισχυθεί η εικόνα μιας φίρμας, μια οικογένεια προϊόντων με ενιαίο στυλ επινοείται στο στάδιο του design. Αντί για τη χωρίς συγχρονισμό διαφοροποίηση των προϊόντων, η εισαγωγή της ιδέας μια γραμματικής σχημάτων είναι βασική.


Καθώς η λειτουργική κατασκευή κατόπιν παραγγελίας αποτελεί, επίσης, μια σημαντική προσέγγιση για τη διείσδυση σε τμήματα της αγοράς, η αρχιτεκτονική μιας οικογένειας προϊόντων (PFA), όπως φαίνεται στην εικόνα 1, πρέπει να προετοιμάζεται εκ των προτέρων με προσεκτικούς υπολογισμούς σε ό, τι αφορά την επίδραση του κόστους και την ενίσχυση της θέσης της εταιρίας.


Δημιουργική γκαλερί:


O Norman, για παράδειγμα, ενθαρρύνει την καλλιέργεια μιας μακροπρόθεσμης σχέσης ανάμεσα στους καταναλωτές και τα προϊόντα, ειδικότερα στο επίπεδο του αντανακλαστικού design, οι εταιρίες πρέπει να αναλάβουν, κατά κάποιο τρόπο, την κοινωνική ευθύνη.


Η γκαλερί 3D, που χορηγείται από συμβούλους του design ή κατασκευαστές μπορεί να γίνει μια εικονική κληρονομιά και να δίνει δωρεάν εικονικά καλλιτεχνικά θεάματα στους καταναλωτές. Στο εσωτερικό της γκαλερί, μια ποικιλία από επινοήσεις προϊόντων (εικόνα 2 επάνω) με τη μορφή σκίτσων ή εξεζητημένων αποδόσεων εκτίθενται για να δείξουν πώς αναπτύσσονται οι επινοήσεις και εξελίσσονται και εξελίσσονται σε σχήμα 2D, μέσα όμως σε ένα χώρο 3D. Επιπλέον, πολλές ζωγραφιές ή πρότυπα design (εικόνα 2 κορυφή) από καλλιτέχνες του γραφικού design εκτίθενται αποκλειστικά για την απόλαυση. Είναι πολύ ευχάριστο για τον χρήστη σε έναν εικονικό χώρο βασισμένο στο web να μπορεί να εκτιμήσει τα προϊόντα ως είδη τέχνης και, σε τελική ανάλυση, ενισχύει την εικόνα της φίρμας. Για τη διαφοροποίηση των στυλ, αυτά τα έργα τέχνης μπορούν να επισυναφθούν στις επιφάνειες των προϊόντων.


Η λειτουργική ροή και το σημείο διασύνδεσης του συνεργατικού design στο Web3D


Όπως φαίνεται στην εικόνα 1, με την επιλογή στοιχείων από τη βάση δεδομένων για σενάρια και προϊόντων από τη βάση δεδομένων για οικογένειες προϊόντων, πολλά σενάρια για προϊόντα φτιάχνονται και προβάλλονται σε θέματα Web3D. Η εικόνα 3 αριστερά δείχνει θέματα ενσωματωμένα σε ένα παράθυρο, απ’ όπου οι χρήστες μπορούν να επιλέξουν τρία βασικά σενάρια και έπειτα ένα αρχέτυπο μπορεί να δείξει πώς λειτουργούν διαφορετικά κινητά τηλέφωνα με τα χαρακτηριστικά των προϊόντων. Δείχνοντας αυτή τη μορφή εικονικών αλληλεπιδράσεων μαζί με ηλεκτρονικές έρευνες, είναι πιθανό να ερευνηθούν οι συγκινησιακές εμπειρίες των χρηστών και να βελτιωθούν τα προϊόντα, πιο συγκεκριμένα από τρεις απόψεις: χρήστης, πλαίσιο και σύστημα (Roto 2006). Επομένως, τα ηλεκτρονικά εγχειρίδια για τους χρήστες, για διαφορετικές επινοήσεις προϊόντων, βρίσκονται επίσης μέσα στην πλατφόρμα (εικόνα 1).


Από την άλλη πλευρά, μέσω της διασύνδεσης του web (εικόνα 3, δεξιά), οι καλλιτέχνες μπορούν να ανεβάσουν και να επισυνάψουν τα έργα τέχνης τους στις διακοσμήσεις ή στις επιφάνειες των ‘οδηγών’ των προϊόντων. Εάν ο συνδυασμός είναι αισθητικά ευχάριστος, μπορούν να δώσουν την άδεια να χρησιμεύσουν τα έργα τέχνης ως επιλογές προτύπων για τους χρήστες και να τα αποθηκεύσουν απευθείας στην ηλεκτρονική βάση δεδομένων. Η διασύνδεση επιτρέπει επίσης στους χρήστες να παραγγείλουν χρώματα για διαφορετικές επιφάνειες του προϊόντος και να αλλάξουν τη διάταξη του πληκτρολόγιου διασύνδεσης από μια σειρά αρχέτυπων.


Επομένως, τα θέματα web3D που περιγράφουν διάφορα σενάρια και εικονικά πρωτότυπα συνδυάζονται σε έναν δικτυακό τόπο του web για να μπορεί ο καταναλωτής να αποκτήσει εμπειρία και να συνεργαστεί στο design μέσα από τους στάνταρ φυλλομετρητές του Ίντερνετ. Ταυτόχρονα, οι χρήστες μπορούν επίσης να διατρέξουν την εικονική γκαλερί για να δουν τα πρωτότυπα έργα τέχνης. Έτσι κατασκευάζεται μια συνεργατική εικονική πλατφόρμα για το styling.





Εικόνα 1 Η διαδικασία δημιουργίας μιας συνεργατικής πλατφόρμας virtual styling

Εικόνα 2 Εκθέσεις για προϊόντα και έργα τέχνης σε εικονικούς χώρους

Εικόνα 3 The interfaces for scenario demonstration and product styling



Πιθανά οφέλη από το συνεργατικό styling


Πολλές υπηρεσίες μπορούν να υιοθετήσουν αυτή την πλατφόρμα, συμπεριλαμβανομένων των συμβούλων design, της ηλεκτρονικής προώθησης προϊόντων και των δημιουργικών τμημάτων. Χρησιμοποιώντας το πλεονέκτημα της σφύζουσας τέχνης και των δραστηριοτήτων που έχουν να κάνουν με το design που εδρεύουν στην Ευρώπη, και ενσωματώνοντας την κατασκευαστική επάρκεια της Ασίας, τα καταναλωτικά ηλεκτρονικά είδη μπορούν να γίνουν η φυσική διασύνδεση για την εισαγωγή νεωτεριστικών έργων τέχνης ανά τον κόσμο. Σε τελική ανάλυση, είναι δυνατόν να γεφυρωθεί το πολιτιστικό χάσμα από μια μοναδική οπτική.


Παράλληλα, ένα μέρος του επιχειρηματικού πεδίου μπορεί να επεκταθεί, με την παροχή ψηφιακού περιεχομένου που σχετίζεται με το στιλ των προϊόντων, για παράδειγμα, ταπετσαρίες και θεματικές οθόνες για κινητά downloads. Ορισμένα εικονικά προϊόντα και επινοήσεις 3D μπορούν επίσης να τύχουν επεξεργασίας και να διανεμηθούν σε έναν εικονικό κόσμο όπως της Second Life.


Συμπερασματικά, η πλατφόρμα αυτή μπορεί, μακροπρόθεσμα, να πετύχει τους ακόλουθους επιδιωκόμενους στόχους:



• Μια ενισχυμένη κατά παραγγελία κατασκευή και συνεργατικό design για το styling προϊόντων στη βιομηχανία των καταναλωτικών ηλεκτρονικών ειδών.
• Μια νεωτεριστική διαδικασία ώστε να ενθαρρυνθούν οι καλλιτέχνες και οι γραφίστες να δίνουν άδεια και να δημοσιοποιούν τα έργα τέχνης τους μέσα από τη συγχώνευση με τα καταναλωτικά ηλεκτρονικά προϊόντα.
• Μια βελτιωμένη αισθητική εκτέλεση του στιλ των προϊόντων μέσω εναρμονισμένων σχημάτων και υφής επιφανειών της πολυδιάστατης τέχνης και όψεων του design.
• Μια προχωρημένη πνευματική συνείδηση των καταναλωτικών αναγκών και συμπεριφορών για την κατά παραγγελία κατασκευή προϊόντων.
• Ένα εκτεταμένο εμπορικό πρότυπο ώστε κατά την αν ανάπτυξη των προϊόντων να προωθείται το design και να διανέμεται το προϊόν στον εικονικό αλλά και στον πραγματικό κόσμο.


Τα μέλη της κοινότητας του ντιζάιν βλέπουν έναν κόσμο στον οποίο κάθε αντικείμενο και κάθε σύστημα έχουν έρθει, ως ένα βαθμό, σε επαφή με το ντιζάιν. Οι ντιζάινερ σαγηνεύονται από τη δυνατότητα του ντιζάιν να επιλύει πολύπλοκα προβλήματα, κάνοντάς τους να πιστέψουν ότι το ντιζάιν μπορεί να αξιοποιηθεί για τη δημιουργία ενός βιώσιμου μέλλοντος ή ότι είναι «η συντομότερη οδός προς την άμεση δημοκρατία».”[1] Αυτές οι πεποιθήσεις, μαζί με την εκδημοκρατική επίδραση των τεχνολογιών της πληροφορίας έχουν δημιουργήσει ένα νέο περιβάλλον. Τώρα οι ντιζάινερ οραματίζονται έναν νέο κόσμο, στον οποίο όλοι θα έχουν ένα ρόλο στη διαδικασία του ντιζάιν και θα μπορούν αν αξιοποιούν το στοχασμό πάνω στο ντιζάιν, ως εργαλείο. Αλλά πώς είναι ο κόσμος έξω από την κοινότητα των ντιζάινερ; Το ντιζάιν είναι συνήθως αόρατο στο ευρύ κοινό. Η σημασία του ντιζάιν για το κάθε άτομο ξεχωριστά και για το κοινό χαρακτηρίζεται από περιορισμένη σαφήνεια, συχνά συνδεόμενη με ένα τελικό προϊόν. Προκειμένου το ευρύ κοινό να μπει στη διαδικασία να αποδεχτεί τους νέους του ρόλους, στην κοινότητα των ντιζάινερ, οι επαγγελματίες του ντιζάιν πρέπει να διανείμουν την ικανότητα του ντιζάιν. Πώς κάνουμε το ντιζάιν ορατό, προκειμένου να ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού να ασχοληθεί με αυτό; Κι ακόμα, πώς οι επαγγελματίες ντιζάινερ τοποθετούν τους εαυτούς τους στο επίκεντρο αυτού του υπό αλλαγή προτύπου; Πιστεύω ότι μπορούμε να ξεκινήσουμε αυτήν τη μετατροπή, εξερευνώντας τα περιβάλλοντα στα οποία εφαρμόζεται το ντιζάιν.


Οι ρίζες του ντιζάιν αποδεικνύουν, ότι η διάκριση ανάμεσα σε ντιζάινερ και “μη-ντιζάινερ”, αποτελεί σύγχρονο φαινόμενο. «Πριν εξελιχθεί σε ένα διακριτό επάγγελμα, με το ντιζάιν καταπιάνονταν τα περισσότερα μέλη της κοινότητας. Δεν υπήρχε συγκεκριμένη εκπαίδευση και πράγματι το ντιζάιν δεν κατείχε τη θέση μιας διακριτής δραστηριότητας. Επρόκειτο για την εποχή του μη-συνειδητού ντιζάιν.” [2] Αυτή η αντίληψη διερευνά τη μετατροπή του «μη-συνειδητού» ντιζάιν στο «συνειδητό» ντιζάιν που εφαρμόζεται σήμερα από την κουλτούρα μας. Το ντιζάιν αναδείχθηκε ως επάγγελμα, δηλαδή το επαγγελματικοποιημένο ντιζάιν που εφαρμόζεται από τη σημερινή μας κουλτούρα. Το ντιζάιν αναδείχθηκε ως επάγγελμα καθώς τα προβλήματα έγιναν πιο εξειδικευμένα και πολύπλοκα, εξαιτίας των απαιτήσεων ενός καπιταλιστικού συστήματος. Πλέον, τα προβλήματα έχουν αυξηθεί ως προς το μέγεθος και τη πολυπλοκότητα και οι «συνειδητοί» ντιζάινερ αρχίζουν να αναγνωρίζουν ότι η μαζική μετάβαση σε ένα βιώσιμο μέλλον απαιτεί τη συμμετοχή των «μη συνειδητών» ντιζάινερ της κοινότητας.


Από ιστορική άποψη, η κοινότητα έχει εφαρμόσει ασυναίσθητα τις αρχές του ντιζάιν, σε πολλά περιβάλλοντα. Η κοινότητα όντως είχε ενεργό ρόλο σε δραστηριότητες του ντιζάιν, μέσω της σφαίρας επιρροής του δημαρχείου. Παρόλα αυτά, οι δραστηριότητες αυτές δε θεωρούνταν ντιζάιν, όμως εμπεριείχαν αναμφίβολα χαρακτηριστικά της διαδικασίας του ντιζάιν όπως η κριτική ανάλυση και η λήψη αποφάσεων. Περιγράφοντας τα βασικά φυσικά χαρακτηριστικά του δημαρχείου: ένα κοινοτικό έδαφος για την ομάδα που εξυπηρετεί. Είναι κατασκευασμένο με τέτοιο τρόπο, ώστε να καλεί τους ανθρώπους για εξυπηρέτηση, αυθόρμητα, να συζητήσουν δημόσια περί πολιτικής και η ανοιχτή έκταση γύρω από το κτίριο είναι διαμορφωμένη ώστε να αντέχει τη συγκέντρωση και την παραμονή των ανθρώπων.[3] Σε ένα μεγάλο βαθμό, η αποτελεσματικότητα του δημαρχείου βασιζόταν στις αλληλεπιδράσεις στα πλαίσια του φυσικού περιβάλλοντος. Παρόλο που το δημαρχείο δεν έχει εκλείψει από την κουλτούρα μας, έχει παραμεριστεί υπέρ των νέων τεχνολογιών.


Το περιβάλλον της κοινωνικής συμμετοχικότητας έχει αλλάξει δραματικά με τη μεγάλη διάδοση των διαδικτυακών κοινοτήτων. Σήμερα, οι διαδικτυακές κοινότητες εξυπηρετούν ως ο κεντρικός χώρος για συμμετοχή και συνδημιουργία. Η τεχνολογία της πληροφορίας έχει συνεισφέρει αρκετά στον εκδημοκρατισμό του ντιζάιν. Κατ’αρχήν, η ανάπτυξη της τεχνολογίας της πληροφορίας βοήθησε στη δημιουργία σχεδιαστικών νοοτροπιών, προσφέροντας στο κοινό αυτή τη δυνατότητα για συμμετοχή κι όχι απλά σερβίροντας «μασημένη» πληροφορία.[4] Κατά δεύτερο λόγο, έχει υποστηρίξει την ανάπτυξη θεωριών εκδημοκρατισμού του ντιζάιν, όπως συμμετοχικός σχεδιασμός, μετα-ντιζάιν, σχεδιασμός ανοιχτού κώδικα, ντιζάιν επικεντρωμένο στο χρήστη και σχεδιασμός κοινωνικών συστημάτων. Τέλος, και το πιο σχετικό εδώ, έχει φέρει το ντιζάιν έξω από το καθαρά επαγγελματικό περιβάλλον, κάνοντας το σχεδιασμό ρεαλιστικό στα πλαίσια της προσωπικής και κοινωνικής ζωής του καθενός, καθιστώντας προσιτή μια ποικιλία εργαλείων και πόρων, από τη χρήση συλλογικού λογισμικού έως τα νέα κοινοτικά δίκτυα για ντιζάιν, όπως το Design 21 SDN. Παρόλο που το διαδικτυακό περιβάλλον έχει συνεισφέρει με την αύξηση της προώθησης του ντιζάιν και τη δημιουργία νέων δυνατοτήτων, θέτει επίσης προκλήσεις. Οι διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις, κρίσιμες για την επιτυχία του δημαρχείου, συχνά παραβλέπονται, αφήνοντας έτσι την κυρίως αρένα των ένας-προς-έναν σχέδιαστικών αλληλεπιδράσεων στον επαγγελματικό χώρο.


Από τότε που το ντιζάιν έγινε επάγγελμα, οι δραστηριότητες του ντιζάιν κατά κύριο λόγο λαμβάνουν χώρα σε επαγγελματικά περιβάλλοντα. Αυτό το περιβάλλον μπορεί να αποτελεί ένα από τα εμπόδια για μεγαλύτερη συμμετοχή, εξαιτίας του ρόλου που παίζουν οι ντιζάινερ σήμερα στον επαγγελματικό χώρο. «Το πρόβλημα δεν οφείλεται στην αντίληψη της συμμετοχικότητας, αλλά στους ρόλους που έχουν αναλάβει οι ντιζάινερ και οι οργανωτές στις σχέσεις με τους πελάτες τους και τα έργα. Η παραδοσιακή κουλτούρα της επαγγελματικής πρακτικής μπορεί να χαρακτηριστεί ως προσφορά υπηρεσίας στον πελάτη κι όχι ως δημιουργία οραμάτων». [5] Τώρα γίνεται η αρχή, ώστε να γίνει αποδεκτή από την επαγγελματική κοινότητα η δύναμη του ντιζάιν. Αλλά είναι αυτό το ιδανικό περιβάλλον για την πραγματοποίηση δραστηριοτήτων ντιζάιν; Επιπλέον, η κοινότητα εμπιστεύεται το επαγγελματικό περιβάλλον ως χώρο κατάλληλο για δεσμεύσεις; Το ντιζάιν συχνά κάνει συμβιβασμούς όταν πρόκειται για το επαγγελματικό περιβάλλον, στο οποίο τα κέρδη μπαίνουν πάνω από τις κοινωνικές αξίες. Για να γίνει το ντιζάιν αντιληπτό, πρέπει να δημιουργήσουμε νέα περιβάλλοντα για την εφαρμογή του ντιζάιν, νέα περιβάλλοντα τα οποία δεν θα κυριαρχούνται από οικονομικούς παράγοντες αλλά πρόθυμα θα προτάξουν κοινωνικές αξίες.


Πολλά από αυτά τα περιβάλλοντα αναπτύσσονται μέσω του πεδίου κοινωνικής επιχειρηματικότητας. Αλλά αυτοί οι ιδιώτες και οι οργανώσεις που ασχολούνται αποκλειστικά με τη δημιουργία ενός βιώσιμου μέλλοντος έχουν τα εργαλεία για ντιζάιν; Στο βιβλίο Blessed Unrest, ο συγγραφέας Paul Hawken αναγνωρίζει ένα «αόρατο κίνημα» ανθρώπων, ενεργών για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της εποχής μας.[6] Ο John Thackara, μια ηγετική φυσιογνωμία στην καινοτομία του ντιζάιν απαντάει σε αυτήν την περιγραφή του κινήματος, επισημαίνοντας: «Πρόκειται για ένα μεγάλο κίνημα, αλλά στερείται δεξιοτήτων ντιζάιν».[7] Ο Thackara υποστηρίζει ότι η αξιοποίηση εργαλείων ντιζάιν σε περιβάλλοντα που ήδη κάνουν τη διαφορά θα πολλαπλασιάσει τον αντίκτυπο. Ο Hawken επισημαίνει ότι η ομορφιά αυτού του «μη σχεδιασμένου» κινήματος έγκειται στο ότι δε διακατέχεται από μεγάλες ιδεολογίες. Ελεύθερο από κάθε μορφής δόγμα, δημιουργεί μια προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω, δημιουργώντας χώρο για συμμετοχή της κοινότητας. Η κοινότητα του ντιζάιν αποσυναρμολογεί τώρα τις «μεγάλες» της ιδεολογίες, όπως αυτή του ντιζάινερ-σταρ, ώστε να δημιουργήσει νέους ρόλους στα πλαίσια της διαδικασίας του ντιζάιν. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει πια χώρος για έναν ντιζάινερ-σταρ; Όχι, αυτό σημαίνει ότι ο ρόλος όλων των επαγγελματιών ντιζάινερ θα αποκτήσει αυξημένη σημασία, καθώς θα πρέπει να πλοηγηθεί μέσα σε νέες προκλήσεις και καθήκοντα.


Οι νέοι ρόλοι για τον ντιζάινερ είναι να έχει διορατικότητα και να υποκινεί τη συμμετοχικότητα της κοινότητας στο σχεδιασμό. «Ο ρόλος του επαγγελματία του σχεδιασμού είναι να αναπτύξει πόρους, να οργανώσει συμφωνίες και να δημιουργήσει ευκαιρίες, μέσω των οποίων μια κοινότητα του ντιζάιν μπορεί να μάθει πώς να μετέχει στο ντιζάινσχεδιασμό του συστήματός τους».[8] Οι μέθοδοι και τα εργαλεία της διαδικασίας ντιζάιν μπορούν να χρησιμοποιηθούν σχεδόν σε όλα τα επαγγέλματα. Η AIGA, περιγράφοντας τη διαδικασία ντιζάιν, εφιστά την προσοχή στον αριθμό των επαγγελματιών που παίρνουν μέρος. «Ένας Διευθύνων Σύμβουλος είναι ο ντιζάινερ μιας νέας εταιρίας, ένας δήμαρχος ενός νέου κέντρου, ένα κυβερνητικό στέλεχος ενός καλύτερου ψηφίσματος, ένας περιβαλλοντολόγος ενός καλύτερου τρόπου μαζικής μεταφοράς των ανθρώπων».[9] Η κοινότητα του ντιζάιν πρέπει να συνηγορεί υπέρ της χρήσης σχεδιαστικών εργαλείων και μεθόδων σε ένα ευρύτερο πεδίο επαγγελμάτων και πρέπει να είναι ικανή να διευκολύνει αυτό το ρόλο.


Με μια τόσο λεπτή γραμμή διαφοροποίησης ανάμεσα στο ντιζάινερ και τον μη-ντιζάινερ, πώς μπορούν οι επαγγελματίες σχεδιαστές να υπερπηδήσουν το εμπόδιο του να σχεδιάζουν, δημιουργώντας νέους συνεταίρους και συνεργάτες, διατηρώντας την απαραίτητη διαφοροποίηση ώστε να μείνει ανέπαφο το επάγγελμα του ντιζάιν; Αυτό πάνω στο οποίο μπορούν να βασίζονται οι επαγγελματίες ντιζάινερ, είναι η έντονη ικανότητά τους να βάζουν σε τάξη το χάος της διαδικασίας σχεδιασμού. Η διαδικασία του ντιζάιν δεν είναι εύκολο να «τιθασευτεί» και πρέπει να έχει κανείς διαίσθηση, κότσια και διορατικότητα, που μπορεί να χρειαστούν χρόνια εμπειρίας μέχρι να αναπτυχθούν. Η διαδικασία του ντιζάιν μπορεί να αποτύχει και θα αποτυγχάνει κατά καιρούς. Ένας επαγγελματίας ντιζάινερ ξέρει πώς να εκτελεί τη διαδικασία σχεδιασμού ώστε αυτή να αποφέρει καρπούς.


Λοιπόν, πώς θα κάνουμε αντιληπτό το ντιζάιν στην κοινότητά μας; Το να ξεκινήσουμε να δώσουμε μια απάντηση φαντάζει αντιφατικό: να βρούμε ευκαιρίες για ντιζάιν εκτός του επαγγελματικού πεδίου και ταυτόχρονα να χρησιμοποιούμε εργαλεία του ντιζάιν σε ένα ευρύτερο φάσμα πεδίων. Αυτή η απάντηση μπορεί να τροφοδοτήσει ποικίλες αντιδράσεις από την κοινότητα του ντιζάιν. Η μειονότητα των ντιζάινερ εναντιώνεται στον εκδημοκρατισμό του σχεδιασμού, πιθανότατα επειδή τον έχει ελαφρώς οικειοποιηθεί., ενώ άλλοι έχουν ήδη βαρεθεί αυτήν την αντίληψη. Η πλειοψηφία της κοινότητας ντιζάιν χαρακτηρίζεται από την εμμονή του να επιφέρει αυτήν την αλλαγή. Ωστόσο, αυτό που είναι εμφανές είναι ότι ολόκληρη η κοινότητα αισθάνεται μια αλλαγή να συμβαίνει. Σύμφωνα με το ίδρυμα NextDesign Leadership, ένα ίδρυμα που ασχολείται με τη αλληλογονιμοποίηση ντιζάιν και βιομηχανίας: «Αντιληφθήκαμε ότι κάτω από όλες αυτές τις αναταραχές στη βιομηχανία, κρύβεται στην πραγματικότητα μια μεγάλη προσπάθεια για τον επανασχεδιασμό του νοήματος που συνδέεται με τη λέξη ντιζάιν.” [10] Η γέφυρα για ένα βιώσιμο μέλλον έχει περισσότερα από ένα μονοπάτια για τους ντιζάινερ και πάνω από μία κατευθύνσεις. Ενήμερη σχετικά με μελλοντικά οράματα, η κοινότητα του ντιζάιν και όποιος άλλος θέλει να μας ακολουθήσει πρέπει να διασχίζουμε συνεχώς αυτή τη γέφυρα και να φέρνουμε νέες ιδέες, για να παρουσιάσουμε και να ενημερώσουμε πλήρως την κοινότητα σχετικά με τα βήματα που πρέπει να κάνουμε όλοι μαζί, για να περάσουμε απέναντι.


Notes

[1] See Jean Schneider. “Why a War?”, NextD Journal ReReThinking Design, Special Issue (2007): σ. 21, at http://www.nextd.org/02/10/BD/index.html

[2] Panagiotis Louridas, “Design as Bricolage: Anthropology Meets Design Thinking” Design Studies 20, Νο. 6 (October 1999) σ. 7.

[3] Christopher Alexander, Pattern Language (New York: Oxford University Press, 1977) σ. 237.

[4] Gerhard Fischer, “Meta-design- Design for Designers” Center for Lifelong Learning and Design σ. 8.

[5] Mark Francis, “Proactive Practice: Visionary Thought and Participatory Action in Environmental Design” Places (Cambridge, Mass.) 12 νο 2, 60-62, 1999.

[6] Paul Hawken. Blessed Unrest ( New York: Penguin Books, 2007) σ. 16.

[7] John Thackara. NextD Journal ReReThinking Design, Αφιέρωμα (2007): σ. 10, στο http://www.nextd.org/02/10/BD/index.html

[8] Gorden Dyer, “Repositing Thinking for Future Social System Design” Systemic Practice Research and Action Research, 17, no. 4, (2004)

[9] American Institute of Graphic Arts, “Why Design?”, στο http://www.aiga.org/content.cfm/professional-resources

[10] “NextD Overview” NextD Design Leadership Institute, στο http://www.nextd.org/01/index.html


Η διάρθρωση (dispositif) των Foucault/ Deleuze αποδεικνύεται μία χρήσιμη θεωρητική έννοια για την ανάλυση των σχέσεων εξουσίας-αντίστασης, στο πλαίσιο των νέων μέσων, θέτοντας σε αμφισβήτηση την πιο παραδοσιακή αντίληψη των «δημοκρατικών δυνάμεων», η οποία ευρέως αποδίδεται στα νέα «κοινωνικά» μέσα. Η διάρθρωση περιλαμβάνει τις νοηματικές «γραμμές» της έκφρασης, της ορατότητας, της δύναμης και της διαφυγής για να αποκαλύψει τους δημοκρατικούς θύλακες του ψηφιακού κόσμου. Και είναι σημαντικό ότι αυτές οι γραμμές μπορούν να αναγνωρίσουν πιο ριζοσπαστικές δημοκρατικές έννοιες, οι οποίες ξεφεύγουν από τη συζήτηση και το θεσμικό πλαίσιο, αλλά ωστόσο αποδέχονται διορθωτικούς ρόλους στο πλαίσιο της δημοκρατικής ανταλλαγής. Για να θέσουμε κάποιους όρους αναφοράς, το παρόν άρθρο στηρίζει την πλειονότητα των βασικών αναφορών του για την διάρθρωση στην εμπνευσμένη ανάλυση του Kessler για την έμπνευση του Deleuze. Η δημοκρατική έμπνευση του άρθρου αντλείται περισσότερο από το έργο του Bart Cammaerts.


Αν και το άρθρο εστιάζει στις δημοκρατικές γραμμές διαφυγής, όπως αυτές ενυπάρχουν στα «ριζοσπαστικά προγράμματα» των νέων μέσων, ο συγγραφέας δεν υποστηρίζει ότι από το ψηφιακό πηγάζουν μόνο ροές απελευθέρωσης. Ούτε ότι ο συμβιβαστικός διάλογος που βασίζεται στην πλειοψηφία και κάνει καλό στη δημοκρατία είναι απών από το διαδίκτυο. Αλλά, μάλλον, ότι εντός του πλαισίου της διαμεσολαβημένης παγκοσμιοποίησης, είναι, τουλάχιστον, το ίδιο σημαντικό, όπως η αντιπροσώπευση και η διαδικασία κατάληξης σε συμφωνία, ότι τα κοινωνικά μέσα μπορούν να διαθέτουν τη θετική δύναμη της αντίστασης και της αυτονομίας σε πιο ριζοσπαστικούς, ενδεχομένως, «ανεξέλεγκτους» δημοκρατικούς σκοπούς.


Δομικά, οι περιπτωσιολογικές μελέτες, οι οποίες θα εξεταστούν στη συνέχεια επιχειρούν να χαρτογραφήσουν τις συντεταγμένες για τις (πολιτικές) σπουδές των νέων μέσων σύμφωνα με τον Theo Röhle, συνεπικουρώντας στην προσπάθεια αποκρυστάλλωσης ενός πιο αποτελεσματικού επιστημονικού τομέα (δες π.χ. την ανάλυση του Thomas Kuhn στο Flyvbjerg, 2006). Κανονιστικά, ενδεχομένως, να φέρουν ουτοπικά όνειρα ψηφιακής δημοκρατίας, σε ένα ευτοπικό μέρος χειραφέτησης ψάχνοντας δημοκρατικούς θύλακες στο ψηφιακό κόσμο. Τρία διαφορετικά μεταξύ τους εγχειρήματα βασισμένα στα νέα μέσα (eDiscussions, G8TV and Wikileaks) έχουν επιλεγεί για να δηλώσουν ξεκάθαρα την ποικίλη και συνάμα σταθερή φύση που μπορεί να παρέχει η διάρθρωση καταδεικνύοντας πώς ξεδιπλώνονται οι σχέσεις εξουσίας και πώς κάνει την εμφάνισή της μια δημιουργική (δημοκρατική;) νέα κατάσταση. Οι περιπτώσεις επιλέχθηκαν, επίσης, και λόγω της πρόσβασης του συγγραφέα στην πρωτογενή μορφή του eDiscussions, χορηγός του οποίου ήταν η Καναδική κυβέρνηση, αλλά και στην ανάπτυξη του Wikileaks και στην «προνομιούχο θέση του κοινού» στο πρόγραμμα ειδήσεων διαμαρτυρίας G8TV που βασίζεται στο Διαδίκτυο. Οι τρεις περιπτώσεις, οι οποίες θα περιγραφούν λεπτομερώς στη συνέχεια, οπτικοποιούνται εδώ στον ισχύοντα πολυαξονικό χάρτη της δημοκρατίας (Cammaerts, 2007).


eDiscussions


Πρώτα θα ασχοληθούμε με το πρόγραμμα της Καναδικής κυβέρνησης στο Διαδίκτυο, το eDiscussions. Το Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων και Διεθνούς Εμπορίου (DFAIT) άρχισε να αναπτύσσει επικοινωνία με τους Καναδούς μέσω του Διαδικτύου το φθινόπωρο του 2002. Με την υποκίνηση του αιτήματος επικοινωνίας από τους πολίτες με το, συνήθως, απόμακρο τμήμα, ο τότε βοηθός υφυπουργός Πολιτικής ρώτησε «τι μπορούμε να κάνουμε για να κινητοποιήσουμε τους Καναδούς και πώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το διαδίκτυο για να πούμε τη δική μας ιστορία;» Μέρος της απάντησης ήταν ένας συμμετοχικός τόπος, το «eDiscussion», όπου οι «Καναδοί» θα απαντούσαν σε ερωτήσεις πολιτικής, τις οποίες θα έθετε το τμήμα. Οι υπεύθυνοι για την πολιτική του DFAIT παρατήρησαν ότι το eDiscussions προσεγγίστηκε ως εργαλείο για την άσκηση δημόσιας διπλωματίας, ως έκφραση κυβερνητικού περιεχομένου (πολιτικής, δηλαδή) και ως μορφή συμμετοχής.


Η ευκαιρία για «συμμετοχή» παρέχεται, σχεδόν, αποκλειστικά μέσω ηλεκτρονικών μηνυμάτων στα Καναδικά Ακαδημαϊκά Ιδρύματα και στους φοιτητές τους. Σύμφωνα μα στατιστικά του Google για το DFAIT, για τους Καναδούς που ανταποκρίθηκαν, γενικά 60 – 70% συμμετέχουν από διευθύνσεις IP, οι οποίες συνδέονται με ακαδημαϊκά ιδρύματα, 20% έχουν σχέση με την κοινότητα των ΜΚΟ και τέλος, μόνο το 10% είναι μεμονωμένοι ιδιώτες. Οι ιδέες για τα θέματα του eDiscussion προέρχονται από την ομάδα του eDiscussion, το γενικό διευθυντή της και το βοηθό υφυπουργό Εξωτερικών και εκφράζουν «τα σημαντικά θέματα της Καναδικής εξωτερικής πολιτικής». Κάθε eDiscussion ξεκινά με βοηθητικές ερωτήσεις που παρέχονται για να «οριοθετηθεί η συζήτηση» (DFAIT, 2007). Ο εν λόγω ιστότοπος παρέχει εκτεταμένο πληροφοριακό υλικό με τη μορφή ηλεκτρονικών συνεντεύξεων βίντεο σημαντικών ακαδημαϊκών και επαγγελματιών με εξειδίκευση στο θέμα της συζήτησης. Οι προηγούμενες συζητήσεις μπορούν να βρεθούν στο διαδίκτυο.


Οι συζητήσεις μετριάζονται, ώστε να αποφευχθεί η προσβλητική χρήση της γλώσσας και για να «παραμείνουν εντός των ορίων που έθεσαν οι ερωτήσεις που τέθηκαν». Το DFAIT αναφέρει μόνο μία περίπτωση, όπου μία «εγχώρια ομάδα πίεσης» επιχείρησε να σφετεριστεί μία συζήτηση για την εξάπλωση των ελαφρών όπλων και να την οδηγήσει σε μια συζήτηση για το δικαίωμα οπλοφορίας στη χώρα. Τα κείμενα της ομάδας πίεσης υπέρ της οπλοφορίας αφαιρέθηκαν προς έκπληξη των αποστολέων, οι οποίοι αισθάνθηκαν ότι αποκλείστηκαν από τη συζήτηση. Αν το ερμηνεύσουμε, μέσω της διάρθρωσης, σαν μια γραμμή πειθαρχίας στη συζήτηση, θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε ότι η αφαίρεση των συγκεκριμένων κειμένων δεν επέτρεψε στην επικοινωνιακή λογική να ερευνήσει μέσω της συζήτησης το τέλος όλων των δηλώσεων.


Εδώ θα εξετάσουμε την ενότητα Ηλεκτρονικές Συζητήσεις που Προωθούν τη Δημοκρατία (Democracy Promotion eDiscussion) που ενέγραψε 141 δημοσιεύσεις κειμένων σε διάστημα τριών μηνών. Παρατηρήθηκε ότι αναπτύσσονταν, κυρίως, δύο γραμμές σκέψεις μέσα από τη συζήτηση: Η ανάγκη προώθησης της δημοκρατίας μέσω των εργαλείων της κυβέρνησης και ένα απωθητικό αίτημα για την αναγκαιότητα διευθέτησης βασικών ανθρωπίνων αναγκών –συμπεριλαμβανομένων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων- προτού οι ελιτίστικοι σχεδιασμοί της δημοκρατίας καταστούν εφικτοί (κάντε κλικ εδώ για έναν οπτικό χάρτη του eDiscussion – ομαδοποίηση βάσει εγγύτητας για την οπτική απεικόνιση συζητήσεων ουσίας).


Στο μεταξύ, μέσω της συζήτησης, ένας συντονιστής του DFAIT όρισε τη δημοκρατία ως ένα σύστημα, το οποίο επιτρέπει στους πολίτες να «ασκούν επιρροή στις αποφάσεις, οι οποίες επηρεάζουν τη ζωή τους» και ενθάρρυνε τους συμμετέχοντες να πουν τη γνώμη τους για τα εργαλεία που θα μπορούσε να παρέχει ο Καναδάς υπέρ αυτού του σκοπού. Αυτή η γραμμή δύναμης ορίζει τα θέματα στο πλαίσιο της συζήτησης. Παρατηρήθηκε η καταβολή σημαντικής προσπάθειας για την επίτευξη συμφωνίας στην ομάδα των συμμετεχόντων, οι οποίοι ταυτίζονταν με και συνηγορούσαν υπέρ των δημοκρατικών εργαλείων, με πιο συχνή αποστολή κειμένων που συνέθεταν προτάσεις απευθείας από προηγούμενα κείμενα. Αν σκεφτούμε υπό το πρίσμα της διάρθρωσης, θα μπορούσαμε να ερμηνεύσουμε τις ορατές «γραμμές» της δημοκρατίας που συζητούνται, έτσι, ώστε να ανταποκρίνονται με τη σύλληψη του Habermas για την επικοινωνιακή λογική.


Αν αναλογιστούμε τα ιδιαίτερα τεχνολογικά γνωρίσματα, τα οποία μεσολαβούν για την εμπλοκή (κειμενο-κεντρικά, όχι ακριβώς σε πραγματικό χρόνο, μηνύματα), τη στόχευση των συμμετεχόντων, τη «ρύθμιση» των ορίων στην έκφραση των συμμετεχόντων και το αρχικό πλαίσιο των θεμάτων, δεν αποτελούν έκπληξη τα επακόλουθα φαινόμενα, τα οποία αποτυπώνουν πιστά μια διαλογική συζήτηση. Η ελεγχόμενη ανταλλαγή κειμένων φαινόταν ότι λειτουργεί ως συντονιστής της γνώμης και της σκέψης για την επίτευξη μιας ανταλλαγής ιδεών με εγκράτεια, η οποία σύμφωνα με μια ανάλυση κατά Habermas θα μπορούσε, σίγουρα, να θεωρηθεί ως επικοινωνιακός ορθολογισμός. Και άλλα στοιχεία, ακόμα, από παλαιότερες συζητήσεις στο eDiscussions ενισχύουν τη θέση του επικοινωνιακού ορθολογισμού: οι αξιωματούχοι του DFAIT αναγνωρίζουν ότι μετέβαλαν το δικό τους πλαίσιο πολιτικής προς την κατεύθυνση των αποτυχημένων κρατών με την υιοθέτηση της σύλληψης των «εύθραυστων πόλεων», έννοια που εμφανίστηκε στο προσκήνιο από παλαιότερη συζήτηση στο διαδίκτυο.


Μέθοδοι, πάντως, αντίληψης για τη διατήρηση του ελέγχου στο πλαίσιο της συζήτησης μέσω ενεργών «γραμμών» έκφρασης, επανάληψης και διόρθωσης, όπως παράγονται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες είναι ενδεικτικές μιας πιο λεπτής κατανόησης του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιήθηκε η εξουσία σε αυτά τα νέα κοινωνικά μέσα. Στο eDiscussion, το οποίο προωθεί τη δημοκρατία, ένας από τους συμμετέχοντες εξέφρασε το κανονιστικό ενδιαφέρον για την «προώθηση της δημοκρατίας», όταν αυτές οι λέξεις συνδυάζονται με τις καταστροφικές πολιτικές του «George Bush» και τις ενέργειες από τις οποίες απέχει πλέον ο υπόλοιπος κόσμος στην πλειονότητά του. Μετά το σχόλιο, πολλοί από τους συμμετέχοντες ανακάλεσαν το πλαίσιο, στο οποίο είχε εντάξει το θέμα από την αρχή ο συντονιστής της συζήτησης και πρότειναν στην ομάδα «να μην ενταχθεί ο Bush στη συγκεκριμένη συζήτηση». Η άρνηση συμπερίληψης ενός αμφιλεγόμενου προσώπου και της πορείας δράσης του για την «προώθηση της δημοκρατίας» και η άρνηση συμπερίληψης της αντίστασης γύρω από αυτό, μπορεί να ερμηνευτεί ως μια από τις πιο επιδέξιες γραμμές δύναμης που «ρυθμίζουν» τις σκόρπιες καμπύλες της δημοκρατικής έκφρασης. Μία «ριζοσπαστική γραμμή» διαφυγής κατά τον Deleuze μπορεί, ενδεχομένως, να αποκλειστεί για τη διατήρηση της συνεκτικότητας του όλου.


Η γνώση που δημιουργείται στο πλαίσιο της συζήτησης και εκφράζει αυτούς που συμμετέχουν μπορεί να θεωρηθεί ως αποτέλεσμα μιας «συγκεκριμένης δομής» κοινωνικής πρακτικής, τεχνολογίας και (επιδέξιας) εξαναγκαστικής δύναμης – με άλλα λόγια μια κοινωνική μηχανή, η οποία αναμειγνύει τη σχεσιακή πλευρά της τεχνολογίας, των μέσων και της δύναμης: η διάρθρωση. Είναι, επίσης, ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι το ανοικτό πλαίσιο και η επιδέξια χρήση των συντονιστών στη συζήτηση οδηγεί σε απολιτικές συζητήσεις. Αν και η εξάλειψη των σχολίων της εγχώριας ομάδας πίεσης υπέρ της οπλοφορίας μπορεί να φαίνεται δικαιολογημένη, οι επιδέξιες γραμμές δύναμης που «ορίζουν» τι θα συζητηθεί είναι παρούσες.


Αλλά δεν μπορούμε να πούμε και ότι ορισμένοι από τους συμμετέχοντες δεν θεωρούν ότι η συμμετοχή τους έχει δημοκρατική αξία και πιθανόν, είναι ένδειξη χειραφέτησης. Μια μειονότητα από τους συμμετέχοντες, μάλλον, αυτοί που έχουν στείλει τα περισσότερα ηλεκτρονικά μηνύματα (δες Price 2006), στα σχόλιά τους ότι αισθάνθηκαν πιο μορφωμένοι και ενεργοί ως πολίτες μέσω της συμμετοχής τους – ένας μάλιστα, υποστήριξε ότι ακόμα και αν δεν υπήρχε κάποιο διακριτό αποτέλεσμα στην πολιτική, η συζήτηση ήταν «καλή για τον Καναδά», γιατί «έκανε τους ανθρώπους να σκεφτούν για το ότι είναι Καναδοί». Η (αυτο) εκπαίδευση μέσω της συμμετοχής στο eDiscussion μπορεί να επηρεάζει τη διαδικασία χειραφέτησης (Freire, 2000), αν – αφήνοντας κατά μέρος τα ιδεολογικά επιχειρήματα του Μαρξ – αυτοί που συμμετέχουν συνδέονται με τα θέματα με τέτοιο τρόπο που να επιτρέπει κάποιου είδους «δράση» (π.χ. μέσω κάποιας μελλοντικής συμμετοχής σε μία ΜΚΟ).


Δεν αποτελεί έκπληξη ότι παρατηρήθηκε κάποια επίδραση από τον Habermas στο eDiscussion. Πάντως, η σκέψη πάνω στις δύο πορείες για την επίτευξη συμφωνίας όσον αφορά στη δημοκρατία (ανάγκες/δικαιώματα κατά εργαλείων) οι γραμμές της έκφρασης, της διόρθωσης και της ορατότητας μπορούν να προσφέρουν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τη διαφορετικότητα των απόψεων και τη δημιουργικότητα στο πλαίσιο αυτού του νέου φαινομένου των μέσων. Οι ομοιότητες του eDiscussion με τις αντιλήψεις του Habermas εμπεριέχουν έναν μεγάλο αριθμό παράλληλων γραμμών έκφρασης και ορατότητας με τις διορθωτικές γραμμές δύναμης αμφοτέρων του πλαισίου των συντονιστών και του συνεχούς ελέγχου της ατζέντας και των οργανικών ορίων, τα οποία θέτουν οι συμμετέχοντες έξω από τον κατασκευασμένο κοινωνικό χώρο και μέσο καθ’ εαυτό. Οι γραμμές της διόρθωσης, λοιπόν, που κάνουν παράλληλες τις διαλογικές γραμμές έκφρασης και της γραμμές της ορατότητας, οι οποίες αφενός συνθέτουν έννοιες, αφετέρου οδηγούν σε επίτευξη συμφωνίας, ενδεχομένως, εξηγούν καλύτερα το ψηφιακό, αποκεντρωμένο και δημοκρατικό πολιτικό φαινόμενο.


G8TV


Το δεύτερο εγχείρημα με το οποίο θα ασχοληθούμε είναι το G8TV, ένα είδος διαδικτυακού «ειδησεογραφικού περιοδικού», το οποίο καταλογογραφούσε κινήσεις αντίστασης και διαμαρτυρίες για τη συνάντηση των G8 το καλοκαίρι του 2007 στο Heiligendamm της Γερμανίας. Εκτός του πλαισίου της διαλογικής συζήτησης και των σχετικών μοντέλων δημοκρατίας (κατά Lippman ή Habermas, δηλαδή), το G8TV φαίνεται ότι παρέχει ένα σταθερό αντιθετικό σημείο αναφοράς στη φιλελεύθερη αντίληψη της δημοκρατίας. Η Chantal Mouffe, ίσως, παρ’ όλα αυτά, αντιλαμβανόταν το G8TV ως ριζοσπαστικά σημαντικό για τη δημοκρατία: σε αντίθεση με τον ξερό συμβιβασμό, εκπέμπεται μία ανταγωνιστική και πολιτική ζέση, η οποία δεν περιορίζεται από τεχνητά όρια (δες Hardt και Negri 2002) .


Χρησιμοποιώντας τον μηχανισμό για να αντιληφθούμε το μηχανισμό του G8TV, βλέπουμε τις γραμμές έκφρασης να υποκειμενοποιούν τη δική τους διαφορετικότητα και ως εκ τούτου να παράγουν μία δημιουργική δήλωση θετικής αντίστασης. Στη γλώσσα του Deleuze, η διαδικασία της αυτο- υποκειμενοποίησης δημιουργεί μια «υπεραξία» από τις καθιερωμένες μορφές γνώσης (Deleuze, 1992). Στον πυρήνα της, η διαδικασία κατά τον Deleuze γινόταν αντιληπτή σε κάποιο επίπεδο από τους διαμαρτυρόμενους του G8TV, οι οποίοι αναγνώριζαν τη δική τους στάση τους ως το «σύμβολο της όλης διαμαρτυρίας»: «κατευθείαν στην περίφραξη». Για να αποκτήσει το δικό του στίγμα το πρόγραμμα, κάθε εκπομπή ξεκινούσε με μια πανοραμική άποψη της περιμέτρου ασφαλείας, ένα συμβολικό εμπόδιο ανάμεσα στον κόσμο (ή το πλήθος) και τους ηγέτες. Η έμφαση που αποδιδόταν στην περίφραξη συμβόλιζε όχι μόνο ότι οι G8 δεν ήταν σύννομοι και γι’ αυτό το λόγο χρειάζονταν προστασία, αλλά και τον δικό τους αποκλεισμό από τη συζήτηση (υποκειμενοποιώντας τη δική τους διαφορετικότητα), τη διακυβέρνηση και την παγκοσμιοποίηση συνολικά.


Ενδιαφέρον, επίσης, έχει ότι ο τρόπος της εκπομπής ενισχύει περαιτέρω το εναλλακτικό και ανταγωνιστικό μήνυμα καταδεικνύοντας την ποικιλία και την ευπλαστότητα ή «τη διαμόρφωση της τεχνολογίας», η οποία ενυπάρχει δυναμικά στα νέα μέσα. Για να δηλώσουν την αισθητική αντίθεση στην κυρίαρχη τάση παρουσίασης των ειδήσεων στην τηλεόραση, αμφότεροι, παρουσιαστές και συνεντευξιαζόμενοι στο G8TV είναι ανώνυμοι. Οι παρουσιαστές των ειδήσεων αναγνωρίζονται από τη λέξη «ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΣ (PRESENTER)» που είναι τυπωμένη σε άσπρο χρώμα στα μαύρα μπλουζάκια τους. Κομμένα χαρτόνια πίσω τους περιγράφουν έξυπνα τα «αντικείμενα» στο στούντιο, τα οποία περιλαμβάνουν ένα «φορητό ηλεκτρονικό υπολογιστή», «καλώδια», «δημοκρατία», «μίξερ», «αντίσταση» και «μέσα». Παραγωγοί και τεχνικοί που είναι ορατοί κατά τη λήψη της εικόνας φορούν μάσκες, καθώς δουλεύουν πάνω στα διάφορα «αντικείμενα», τονίζοντας επιπλέον την αναρχική (πιθανότατα αντικοινωνική) ριζοσπαστική φύση της δικής τους παραγωγής μέσων. Καθώς αντιλαμβανόμαστε τις γραμμές των κοινωνικών σχέσεων κατά τη διαμαρτυρία, μπορεί να θεωρηθεί ότι δηλώνουν και επηρεάζουν τη χρήση της τεχνολογίας παρέχοντας μια αισθητική διαφορετικότητας και ανταγωνισμού του περιεχομένου.


Σημαντικό, επίσης, είναι ότι οι απόψεις των διαμαρτυρόμενων παρουσιάζονται ως ομοιόμορφες και στοιχειοθετούνται από «επιχειρήματα» που επαναλαμβάνονται συχνά. Η πιο συχνά επαναλαμβανόμενη κοινοτοπία ήταν η εξής: «πολλοί χαρούμενοι άνθρωποι… καταφτάνουν» για να κλείσουν δρόμους και να συμμετέχουν στον αγώνα με άλλους τρόπους – και με το να τους κυνηγούν γυμνούς στα χωράφια. Καμιά οργανική δημοκρατική αξία δεν μπορεί να βρεθεί στις ανώνυμες ενέργειες του G8TV ή στο περιεχόμενο που καλύπτει (δηλαδή, κανένας θεσμικός, αντιπροσωπευτικός και συμβιβαστικός δρόμος προς τη δημοκρατία). Κανονιστικά, πάντως, τα θέματα ουσίας, τα οποία εγείρει το G8TV είναι σημαντικά για τη δημοκρατία, όπως τα οραματίζονται αμφότεροι οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί και οι ριζοσπαστικοί διανοούμενοι: η ελευθερία (ή το δικαίωμα) στην επικοινωνία, ανεξάρτητα από το αν αυτό μετράται σε συμφέροντα, συζητήσεις ή διαμαρτυρίες.


Αν βάλουμε μαζί την αισθητική και το περιεχόμενο, ενδεχομένως, να επιτρέπουν μια γραμμή διαφυγής υποκειμενοποιώντας το μέσο και τη διαδικασία της αφήγησης σε σχέση με τα κυρίαρχα μέσα και με τη χρήση μεταφοράς, με την υπάρχουσα διακυβέρνηση. Όπως γίνεται αντιληπτό από το περιεχόμενο, η αισθητική του μέσου, καθώς και τελείως κυριολεκτικά, το περιβάλλον, οι κοινωνικές σχέσεις μέσα από το ανακάτεμα και την αλληλεπίδραση με το τεχνολογικό μέσο G8TV παρουσιάζονταν έτσι, ώστε να παράγουν μια συγκεκριμένη ιστορική δομή ή μηχανισμό αντίστασης. Η αλληλοσυσχέτιση του φυσικού και κοινωνικού χώρου των διαμαρτυρόμενων (εκτός της κυρίαρχης ή της κατά Habermas δημόσιας σφαίρας), ο τρόπος με τον οποίο απευθύνονταν (ανώνυμα, συμμετοχικά και μέσω της διήγησης) και η χρήση της διαθέσιμης τεχνολογίας (συνεργατική διασπορά μέσω του διαδικτύου και γρήγορη παραγωγή τεχνικών «επαγγελματία καταναλωτή») παράγουν έναν θεωρητικό μηχανισμό, ο οποίος όχι μόνο αποκαλύπτει σχέσεις δύναμης, αλλά και με τη σειρά του επηρεάζεται από αυτές τις σχέσεις. Ο εξωτερικός παρατηρητής είναι σε θέση, λοιπόν, να αναγνωρίσει το προϊόν αυτής της διάρθρωσης ως μία συγκεκριμένη ιστορική δομή «εναλλακτικού ηλεκτρονικού μέσου διαμαρτυρίας». Κατανοώντας το G8TV μέσω της διάρθρωσης, μας παρέχει στοιχεία χειραφέτησης και δημιουργεί μια «πολλαπλότητα, η οποία δρα», που την συναντάμε στη, χωρίς περιορισμούς, δημοκρατική κυριαρχία του Hardt και του Negri (2002, σελ. 329).


Ίσως, λοιπόν, ότι η γραμμή αντίστασης του G8TV «διαφεύγει» ως μια ριζοσπαστική ενσάρκωση της δημοκρατίας, αν και προτάσσεται από το πλήθος – χωρίς να επιβεβαιώνει την ανατροπή συγκεκριμένων σχέσεων εξουσίας και δύναμης – αλλά σχηματίζει και ενδιαφέρεται για το αυτόνομο άτομο και, μέσω θετικών ενεργειών σχηματισμού ταυτότητας, παρέχει έναν ιστότοπο από τον οποίο μπορεί να αναπτυχθεί αντίσταση. Αυτός ο δημιουργημένος χαρακτήρας δεν πρέπει να περιγράφεται ως ατομικιστικός και άκαμπτος (Bhabha, 1994), αλλά να προσφέρει την ανταγωνιστική «πολλαπλότητα που δρα». Η ρευστή, δυναμική φύση της διάρθρωσης κατέχει σχέσεις τεχνολογίας, κοινωνικές πρακτικές και ταυτότητα σε ετερογενείς γραμμές υβριδικότητας, ενόσω επιτρέπει στο άτομο να αναδειχθεί μέσω της δημιουργικότητας στο πλαίσιο των κοινωνικών μέσων. Κοινωνικά μέσα, τα οποία αυτή τη στιγμή είναι ανώνυμα, μεμονωμένα, ανταγωνιστικά, καθώς και ψηφιακά, αποκεντρωτικά και διασπαστικά.


Wikileaks


Η τελευταία περίπτωση με την οποία θα ασχοληθούμε είναι η εμφάνιση ενός συμμετοχικού εγχειρήματος με τίτλο Wikileaks. Χρησιμοποιώντας συμμετοχικά, αποκεντρωμένα και ανώνυμα εργαλεία του Διαδικτύου, το Wikileaks προσπαθεί να δημιουργήσει μία αποθήκη γνώσεων από έγγραφα που διαρρέουν ανώνυμα για να αποκαλύψει την ανήθικη συμπεριφορά των κυβερνήσεων και των επιχειρήσεων. Η δομή του Wikileaks περιλαμβάνει «αυτούς που αποκαλύπτουν την αλήθεια», τους συντάκτες, τους αναλυτές και τους επισκέπτες. Αυτοί που αποκαλύπτουν την αλήθεια (όπως ελπίζουμε) συνεισφέρουν ιστορίες που αξίζει να ειπωθούν μέσω της ανώνυμης δημοσίευσης κυβερνητικών και εταιρικών εγγράφων που πιο πριν δεν έφταναν στο φως της δημοσιότητας. Το Wikileaks βρίσκεται σε αναζήτηση συμμετεχόντων με εμπειρία στην κοινότητα των υπηρεσιών πληροφοριών, της ακαδημαϊκής έρευνας και της δημοσιογραφίας για να παρέχει αναλύσεις των εγγράφων που λαμβάνει. Τέλος, ο ιστότοπος έχει κατασκευαστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε οι δημοσιογράφοι να έχουν πρόσβαση στο υλικό και να μπορούν να αντλήσουν από αυτό ιστορίες που θα μπορούν και να δημοσιευτούν με τον παραδοσιακό τρόπο. Οι ετερογενείς ομάδες και οι ανάγκες εντός του Wikileaks το κάνουν να φαντάζει σαν ένας ιδανικός χώρος για την περιγραφή των σχέσεων από το μηχανισμό. Για παράδειγμα, σαν ένας «συγκεκριμένος ιστορικός σχηματισμός», ο οποίος παράγει δομές γνώσης και δύναμης, το Wikileaks θα μπορούσε εύκολα να νικήσει την «αγορά πληροφοριών» με τον ίδιο τρόπο που το νέο μέσο Wikipedia το έχει επιτύχει για τις πληροφορίες γνώσεως.


Η μελέτη του Wikileaks περιπλέκεται από δύο στοιχεία. Πρώτον, όταν διεξήχθη η έρευνα, το Wikileaks ήταν στο μέσο της ανάπτυξής του και η μορφή του φαινομένου μόλις άρχιζε να σχηματίζεται (ή να εκφράζεται, να γίνεται ορατή και να ορίζεται σύμφωνα με τον μηχανισμό του Deleuze). Δεύτερον, οι ιδρυτές του Wikileaks επιχειρούν να τρέξουν και να καθοδηγήσουν τον ιστότοπο τελείως ανώνυμα. Η παράξενη αυτή κατασκευή της διαφάνειας και της ανωνυμίας μπορεί να παρέχει μεμονωμένα δεδομένα και να αποκρύβει το ευρύτερο πλαίσιο, θέτοντας σε αμφισβήτηση τη χρησιμότητα της επιχειρούμενης ανάλυσης και του ίδιου του ιστότοπου.


Σε μια προσπάθεια να ξεπεράσουμε αυτούς τους μοναδικούς περιορισμούς, η αρχική έρευνα περιελάμβανε αυτό που θα μπορούσε να περιγραφεί ως μία όψη της «εθνογραφίας δικτύων». Φέρνοντας σαν παράδειγμα τα τέσσερα χρόνια μελέτης των πολιτικών εκστρατειών των νέων μέσων του Howard (2006), η εισαγωγική έρευνα που παρουσιάζεται εδώ, η οποία μπορεί να περιγραφεί ως μερικώς αυτοεθνογραφική, επιχειρεί να εξετάσει τις μεθόδους του χώρου της (ψηφιακής) εθνογραφίας στους ιστότοπους, οι οποίοι έχουν επιλεγεί ως σημαντικοί από την ανάλυση της κοινωνικής δικτύωσης. Πρέπει να σημειωθεί, όπως είναι αναμενόμενο από τα συμμετοχικά μέσα, οι γραμμές που χωρίζουν το υποκείμενο από το αντικείμενο, ή τον ερευνητή και τους συμμετέχοντες στο Wikileaks (Wikileakians) έχουν εξαφανιστεί και στο πλαίσιο της θεματικής της διάρθρωσης, η δομή των σχέσεων αναπτύχθηκε με την ηλεκτρονική επαφή από το Μάιο μέχρι τον Αύγουστο του 2007.


Η κοινωνική δομή (που μπορεί να εξακριβωθεί), όπως χαρτογραφείται μέσω e-mail υπαινίσσεται την ύπαρξη οργανικών μονάδων εθελοντών, οι οποίοι εργάζονται για το πρόγραμμα αρμονικά, αλλά χωρίς να έχουν γνώση του όλου, όπως ακριβώς και η χωρισμένη σε τμήματα πρόοδος (αναφορικά με ζητήματα τεχνολογίας, ή το ανέβασμα νέων εγγράφων) ήταν ελλιπώς και τυχαία διαθέσιμη σε άλλους επιλεγμένους χρήστες. Θα μπορούσε κάποιος να εξάγει το συμπέρασμα ότι η διαμόρφωση της χρήσης της τεχνολογίας και των κοινωνικών σχέσεων στο Wikileaks οδήγησε σε γραμμές δύναμης, οι οποίες δημιούργησαν την ανωνυμία και την απόσταση μεταξύ αυτών που εμπλέκονται οργανικά και κανονιστικά.


Ένα από τα κυριότερα κομβικά σημεία ανταγωνισμού που αποκαλύφθηκαν από την ανάλυση της κοινωνικής δικτύωσης είναι η συζήτηση της ιδεολογικής βάσης του Wikileaks. Μετά από μια σύντομη περίοδο φαινομενικής συμφωνίας συνεργασίας και την ανάπτυξη επαφών με τους οργανωτές του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (World Social Forum (WSF)), διευρύνθηκε η συζήτηση μεταξύ των συμμετεχόντων στο Wikileaks, οι οποίοι αισθάνθηκαν την ανάγκη να «κρατήσουν την προοδευτική/Κομουνιστική/ Σοσιαλιστική ιδεολογική ατζέντα και ρητορική» εκτός του εν λόγω εγχειρήματος (‘jbdigriz’ in Heemsbergen, 2007c). Σύμφωνα και με την πρόσκληση του Mouffe να ταυτιστεί πάνω από όλα με τη δημοκρατία, ένα σχόλιο του ιδίου πνεύματος τόνιζε ότι «το Wikileaks είναι, όπως η ίδια η δημοκρατία, μεγαλύτερο από τις ιδιαίτερες φιλοδοξίες και την ατζέντα σας, όσο υψηλές και αν είναι» (‘james’ in Heemsbergen, 2007c). Οι ιδρυτές του φαίνεται, λοιπόν, ότι συμφωνούν με τη θεσμοποίηση του Wikileaks δηλώνοντας ότι «Ο στόχος μας είναι να επιτύχουμε ευρεία υποστήριξη (όχι μόνο ανθρώπους της διαφάνειας, δηλαδή), ώστε να καταστεί αδύνατη η καταστολή του Wikileaks στο Δυτικό κόσμο.» (‘WL’ στο Heemsbergen, 2007b).


Ένας μαθητής της Mouffe θα μπορούσε να θεωρήσει την αμέριστη υποστήριξη ως ταύτιση με τις διαδικασίες της δημοκρατίας εκτός των φιλελεύθερων θεσμών, προϋπόθεση της οποίας είναι και η δράση χειραφέτησης. Σε φαινομενική συμφωνία με τον Mouffe, αναφερόταν στο διαδίκτυο ότι η ταύτιση (αφενός του εαυτού, αφετέρου των άλλων) με το Wikileaks θα πηγάζει από μία «αναλυτική αδιαφορία» για να καταστεί εφικτό ένα «σύνολο ενεργειών – μία ελευθερία! – την οποία δεν διέθεταν πριν τα άτομα» (διάφοροι στο Heemsbergen, 2007c). Οι εν λόγω ενέργειες ελευθερίας, ενδεχομένως, να κάνουν δυνατό έναν «αγνωστικιστικό ανταγωνισμό» μιας ριζοσπαστικής, βαθιάς δημοκρατίας. Επιπλέον, μελετώντας το Wikileaks υπό το πρίσμα της διάρθρωσης, διευκολύνεται η συγκέντρωση πολλαπλών γραμμών ριζοσπαστικής έκφρασης και ορατότητας για να διακλαδωθούν, να αποκλίνουν και να ξεφύγουν σαν γραμμές μιας διαδικασίας υποκειμενοποίησης. Η διαδικασία υποκειμενοποίησης συμβαίνει, όταν τα έγγραφα εκτίθενται και αναλύονται ανοιχτά από τους ανώνυμους συμμετέχοντες. Κάποιος θα μπορούσε να θεωρήσει ότι οι γραμμές που δηλώνουν την ανωνυμία (αμφότερες κοινωνικές και τεχνικές), οι οποίες διακλαδώνονται και αλληλεπιδρούν με νέες γραμμές ορατότητας (έγγραφα και αναλύσεις), να ρυθμίζονται –και την ίδια στιγμή υποκειμενοποιούνται για να ξεφύγουν – από τη φύση τους. Με πιο απλούς όρους, ό,τι έχει κάνει η Wikipedia για την αλήθεια στο εγκυκλοπαιδικό ρεπερτόριό της μέσω της αποκεντροποίησης της δύναμης, της έκφρασης και της ορατότητας, επιχειρεί να κάνει το Wikileaks ακόμα πιο συγκεκριμένο – παρέχει μια ριζοσπαστική διαφάνεια κατά την αποκάλυψη της αλήθειας.


Αν και το Wikileaks μόλις άρχισε να αναπτύσσεται, οι παρατηρήσεις από τη γέννησή του προτάσσουν τον μηχανισμό για την κατανόηση και την εξήγηση των wiki κοινωνικών μέσων και των δημοκρατικών δυνατοτήτων τους. Μια ανέκδοτη σημείωση, η σημαία του Wikileaks «ένα τόπος για δημοσιογράφους, ανθρώπους που λένε την αλήθεια και για όλους τους υπόλοιπους∙ παγκόσμια προστασία των πηγών και της ελευθερίας του τύπου, από τώρα», είναι ενδεικτική της σχεσιακής κατανόησης της τεχνολογίας από τους συμμετέχοντες, των κοινωνικών πρακτικών και της δυναμικής της χειραφέτησης σε ό,τι πρόκειται να κάνει την εμφάνισή του. Η χρήση του «από τώρα|» αντί του πιο επίσημου «από το 2007» έγινε εν μέρει για να «αποδοθεί έμφαση στην οργανική, αναπτυσσόμενη φύση του wiki – Web 2.0» (διάφοροι στο Heemsbergen, 2007a). Οι συμμετέχοντες στο Wikileaks φαίνεται ότι κατανοούν ότι προτάσσοντας τον προσανατολισμό τους, εμφανίζουν αυτό που αλλάζει, και καθιστούν την «αποκάλυψη της αλήθειας» μια θετική επίδειξη δύναμης ή αντίστασης. Έγγραφα που έχουν διαρρεύσει και αναλυθεί ανοιχτά και ανώνυμα, ενδεχομένως, να γίνουν το θέμα πολιτικών ειδήσεων και όχι απλώς αντικείμενο.


Δεν είναι, λοιπόν, το γράψιμο της ιστορίας αυτό που κάνει τα Wikis να ξεχωρίζουν, αλλά η ικανότητα, η διαδικασία και η ροή θετικών γραμμών δύναμης, έκφρασης και διαφυγής, οι οποίες αλληλεπιδρούν με την ιστορία. Κάτι περισσότερο από μια συζήτηση, σύμφωνα με τον Habermas, που φτάνει σε μια επικοινωνιακή λογική, οι ατέλειωτες προσθήκες στο Wikileaks (και τη Wikipedia) είναι ένας αγνωστικιστικός ανταγωνισμός «από τώρα». Πιο σημαντικό από το ποιος άλλαξε τι και γιατί, είναι ότι υπάρχει αλλαγή: υπάρχει υποκειμενοποίηση των αξιώσεων της γνώσης – οι οποίες καταλύονται από τα ψηφιακά, αποκεντρωμένα και διασπαστικά χαρακτηριστικά αυτών των κοινωνικών νέων μέσων.


Εν κατακλείδι


Τέσσερις συμπερασματικές παρατηρήσεις. Πρώτον, συγκεκριμένα για την αντίσταση, η διάρθρωση επιτρέπει στη δύναμη να είναι κάτι περισσότερο από συγκεκριμένα αντικείμενα και επιβολή περιορισμών. Αν ονομάσουμε τον ιστότοπο της αντίστασης ως εαυτό, ο Foucault υποδεικνύει τη δημιουργία ταυτότητας και έκφρασης -αυτονομία- ως μια πιθανώς απελευθερωτική και δυναμική διαδικασία. Εξερευνήσαμε τρεις ιστότοπους αυτού του είδους: το eDiscussions, το G8TV και το Wikileaks, τα οποία μπορούμε να θεωρήσουμε ως ευτοπικά: οντότητες χειραφέτησης που ζουν στον ψηφιακό κόσμο. Η αντίσταση, όπως εμφανίζεται και στις τρεις περιπτώσεις ήταν ανεξάρτητη από τις καθιερωμένες δομές δύναμης, αλλά αντίθετα ταυτιζόταν με ένα αυτόνομο (υβριδικό;) εαυτό: δημιουργώντας υποκειμενοποιημένες αναλύσεις στο Wikileaks, ενισχύοντας την ιδιότητα του πολίτη μέσω των ηλεκτρονικών συζητήσεων (eDiscussions), και στην περίπτωση του G8TV, απλά, ορθώνοντας το ανάστημα μπροστά «στην περίφραξη».


Δεύτερον, αν αναλύσουμε τα νέα μέσα μέσω της διάρθρωσης, προτάσσονται ριζοσπαστικοί δημοκρατικοί «θεσμοί» ως καλύτεροι διαιτητές της θετικής δημοκρατικής δύναμης από τις παραδοσιακές αντιλήψεις των σκέψεων του Habermas ή των «αδύναμων» θεσμικών διαδικασιών. Η διάρθρωση επιτρέπει στη ριζοσπαστική πολιτική να δράσει στο πλαίσιο της «δημοκρατίας» χρησιμοποιώντας τα μέσα, τα οποία εντός ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος, παρακάμπτουν αυτούς που προσπαθούν να περιορίσουν τη συμμετοχή (Flyvberg, 1998, σελ. 236). Σε διαφορετική έκταση, όπως παρουσιάστηκε στις περιπτωσιολογικές μελέτες, τα νέα μέσα παρακάμπτουν αυτούς που περιορίζουν τη συμμετοχή όχι μόνο μέσω πρακτικών αποτελεσμάτων (όπως εμφανίζονται στην πολιτική, στις διαμαρτυρίες και τη διαφάνεια), αλλά στον πληροφοριακό χώρο της δημιουργίας γνώσης.


Τρίτον, από την οπτική της διάρθρωσης, τα νέα ή κοινωνικά μέσα, σε ορισμένες περιπτώσεις, επιτρέπουν μέσω της «ηθικής της παράβασης» (δες Richter στο Rohle, 2005 ) την δημιουργία ενός αδέσμευτου δημοκρατικού πλήθους.


Τέλος, σημειώνουμε ότι ο διάρθρωση δημιουργείται και οραματίζεται μέσω ενεργειών, σχέσεων και ορίων, παρά ουσιωδών ζητημάτων. Αυτό επιτρέπει στον ευμετάβλητο θεωρητικό χάρτη να κατανοήσει εκ νέου, όχι μόνο τη μυωπική «δημόσια σφαίρα», αλλά και τα δημόσια «σφαιρίδια» στο πλαίσιο των γραμμών του διάρθρωσης, παρά ζητήματα που έχουν κορεστεί από τη μέχρι σήμερα βιβλιογραφία. (Δες Gitlin και Downey & Fenton στο Cammaerts, 2005α). Με άλλα λόγια, ο διάρθρωση σχετίζεται με την έννοια του σχηματισμού διαφορετικών δημοσίων «σφαιριδίων», τα οποία πρώτα βασίζονταν σε εκ των υστέρων κανονιστικές κρίσης ουσίας εντός του πλαισίου, εκτός ή και εναντίον του δημόσιου καλού.


Βιβλιογραφικές αναφορές


Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. London ; New York: Routledge.
Cammaerts, B. (2005a). “Alternative Communication and Information in the Information
Age’. Paper presented at the Civitas 2005: session ‘Informazione e società nella
società dell’informazione’
Cammaerts, B., & Carpentier, N. (Eds.). (2007). Reclaiming the media : communication
rights and democratic media roles. Bristol, UK ; Chicago, IL: Intellect Books.
Deleuze, G. (1992). “What is Dispositif”. In T. J. Armstrong (Ed.), Michel Foucalt:
Philosopher (pp. 159-167). Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf.
Flyvbjerg, B. (2006). Five Misunderstandings About Case Study Research. Qualitative
Freire, P. (2000). Pedagogy of the Oppressed (M. B. Ramos, Trans.): Continuum.
Hardt, M., & Negri, A. (2002). “Globalization and Democracy”. In O. Enwezor, C.
Basualdo & U. M. Bauer (Eds.), Democracy Unrealized – Platform 1 (pp. 323-
336): Hatje Cantz.
Heemsbergen, L. (2007a). Anonymous email chain with “Jay” a founder of WikiLeaks (pp. Personal Communication from August 2 2007).
Heemsbergen, L. (2007b). Anonymous email chain with “WL” the voice of the Founders of WIkiLeaks (pp. Personal Communication from June 9 2007).
Heemsbergen, L. (2007c). Anonymous email chain with participants of WikiLeaks (pp. Personal Communication from June 5 2007).
Heemsbergen, L. (2007e). Preliminary Interview Questions. [Email Interview Policy Officers]. 26 July 2008
Heemsbergen, L. (2007f). [Interview with Policy Officer 1]. 08 Aug 2008
Heemsbergen, L. (2007g). [Interview with Policy Officer 2]. 30 July 2007
Howard, P. N. (2006). New media campaigns and the managed citizen. Cambridge ; New
York: Cambridge University Press.
Rohle, T. (2005). “Power, reason, closure: critical perspectives on new media theory”. New
Media & Society, 7(3), 403-422.


Η κινητή τηλεφωνία και η σύγκλιση των τεχνολογιών έχουν συμβάλει σε νέους τρόπους κατανάλωσης, παραγωγής και ενασχόλησης με τα γεγονότα που συμβαίνουν στον κόσμο. Η ενσωμάτωση ηχητικών και ηχογραφημένων χαρακτηριστικών, καμερών και λειτουργιών Ίντερνετ στα κινητά τηλέφωνα συνέβαλε με νέους τρόπους στη δυνατότητα των ανθρώπων να καταθέτουν μαρτυρίες. Η δυνατότητα καταγραφής, ηχογράφησης, μετάδοσης και ανεβάσματος εικόνων και κειμένου μέσω κινητής τηλεφωνίας κατέστησε δυνατούς νέους τρόπους συμμετοχής στη δημιουργία επικοινωνιακών γεγονότων. Ενώ οι αναφορές από αυτόπτες μάρτυρες αποτελούσαν πάντοτε μέρος της συλλογής ειδήσεων, η σύγκλιση των τεχνολογιών και της κινητής τηλεφωνίας έπαιξε ρόλο στους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να συνεργαστούν στη δημιουργία ενός επικοινωνιακού γεγονότος. Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας σφυρηλατεί επίσης μια περίπλοκη σχέση με τα παλαιότερα μέσα επικοινωνίας όπου νέες πλατφόρμες που προσαρμόζουν τις αναφορές των πολιτών στη δημιουργία γεγονότος καθιστούν τις ειδήσεις ένα φαινόμενο χωρίς όρια.


Στην πρόσφατη πορτοκαλί επανάσταση στη Μπούρμα, οι τεχνολογίες πληροφορίας και επικοινωνίας (ICTs) έπαιξαν ζωτικό ρόλο στην αφήγηση ενός γεγονότος όπως αυτό συνέβη. Το γεγονός ότι οι φρικιαστικές εικόνες που κατέγραφαν τα κινητά τηλέφωνα ανέβαιναν στο Ίντερνετ, έφερε νέους τρόπους ενατένισης και ενασχόλησης με την πολιτική. Οι εικόνες των πολιτών για την πορτοκαλί επανάσταση, μέσω της κινητής τηλεφωνίας, έφεραν μια νέα ματιά, παρά την αυστηρή λογοκρισία των μέσων επικοινωνίας στη Μπούρμα. Ειδικότερα, η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της τεχνολογίας δίνει νέες δυνατότητες μοιράσματος των γεγονότων με ένα ευρύτερο κοινό μέσω των νέων ή και των παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας όπως τα έντυπα και τα ραδιοφωνικά. Η σύγκλιση των τεχνολογιών και η ικανότητα σύνδεσης προσωπικών εικόνων ενός γεγονότος με μια δημόσια πλατφόρμα αναδιαμορφώνει τη λογική βάση της πολιτικής που εναποτίθεται συχνά στη δημιουργία νέων μονοπατιών για την εξιστόρηση και την ενασχόληση με την πολιτική.


Η προσωπική ματιά και η κατασκευή γεγονότων


Μεγάλο μέρος της πρόσφατης φιλολογίας για την κατασκευή ειδήσεων έχει επικεντρωθεί στην παρακμή των παραδοσιακών μεσαζόντων και την άνοδο των γεγονότων που προωθούνται από τα μέσα επικοινωνίας και έχουν διευκολυνθεί από τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες όπως το βιντεόφωνο και τα φορητά συστήματα ηχογράφησης και μετάδοσης (σ. 364). Η επικράτηση των ελαφρών και εκλαϊκευμένων ειδήσεων στα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας, η ενσωμάτωση προσωπικών αφηγήσεων και ο ευτελισμός της πολιτικής είχαν ως αποτέλεσμα, από τη δεκαετία του 1980, την αυξανόμενη εξάρτηση από τους ‘αυτόπτες μάρτυρες’ (σ. 370) για την κατασκευή των επικοινωνιακών αναφορών. Οι ειδήσεις που προκύπτουν από γεγονότα, και όχι από ψευδο-γεγονότα που ενορχηστρώνονται από τα μέσα επικοινωνίας, περιλαμβάνουν αυτογενή γεγονότα όπως οι φυσικές καταστροφές και οι τρομοκρατικές επιθέσεις.


Οι Bennet και Livingstone υποστηρίζουν ότι οι ειδήσεις που προκύπτουν από γεγονότα υπερτερούν των θεσμοθετημένων ειδήσεων, ειδικότερα στο φορτισμένο τεχνολογικά περιβάλλον της διεθνούς ειδησεογραφίας της καλωδιακής τηλεόρασης. Τις εβδομάδες και μήνες που ακολούθησαν τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, υπήρχε αυξημένο μοίρασμα πληροφοριών, αφηγήσεων και εικόνων μέσα από τα blogs. Τα blogs έγιναν ένας παρεκβατικός τόπος για επικοινωνία και κοινές εμπειρίες μετά τα γεγονότα. Ανέτρεψαν επίσης το γεγονός ότι οι νέες παρεκβατικές σφαίρες, ανεξάρτητα αν προέρχονται από τις κινητές διαδραστικές τεχνολογίες ή το Ίντερνετ, θα ενσωματωθούν στη δημιουργία γεγονότων και την κατασκευή μνήμης στις κοινωνίες των μέσων επικοινωνίας. Αυτό σημαίνει νέους κανόνες των μέσων επικοινωνίας στη μετάδοση παγκόσμιων γεγονότων, καθώς η αφήγηση της ιστορίας αποκλειστικά μέσα από τη ματιά των μέσων επικοινωνίας είναι ελλιπής και η συμπερίληψη της συμμετοχικής ματιάς του ιδιώτη εμφυτεύεται στη δημιουργία γεγονότων.


Τα γεγονότα που μεταδίδονται από τα μέσα επικοινωνίας αναπαρίστανται και αναδομούνται όχι μόνο μέσα από τα παραδείγματα των κυρίαρχων μέσων επικοινωνίας αλλά επίσης μέσα από νέες επικοινωνιακές πλατφόρμες που επιτρέπουν στα άτομα να συμβάλουν, να βελτιώσουν, ακόμη και να αναιρέσουν επικοινωνιακές αναφορές για παγκόσμια και τοπικά γεγονότα. Η τεχνολογία, με αυτή την έννοια, αύξησε την ύπαρξη τραυματικών ενεργειών, όπως και την πρόσβαση σε αυτές (σ. 697). Η έννοια που έχουμε για το οικείο και το μη οικείο, την κοινότητα και τη διαφορετικότητα, μεταβάλλεται όλο και περισσότερο μέσα από τις κινητές τεχνολογίες καθώς η κοινότοπη καθημερινότητα επιβάλλει νέες μορφές σύνδεσης και αποσύνδεσης. Ο Eric Paulos και η Elizabeth Goodman αμφισβητούν την ιδέα ότι στους δημόσιους αστικούς χώρους που ζούμε, τα άτομα που επιδρούν σε εμάς περισσότερο είναι αυτά που παρατηρούμε συχνά αλλά με τα οποία δεν υπάρχει άμεση αλληλεπίδραση. Δανειζόμενοι τον όρο από τον κοινωνιολόγο Stanley Milgram, οι Paulos και Goodman υποστηρίζουν ότι το κινητό τηλέφωνο απέκοψε κατά πολύ τους ανθρώπους από τους άγνωστους που ζουν στο ίδιο μέρος, στην κοινότητά τους, καθώς επικρατεί η τάση να αγνοούν ο ένας τον άλλον ψάχνοντας για το κινητό τους. Αυτό μειώνει δραματικά τις ευκαιρίες αλληλεπίδρασης πέρα από τις κοινωνικές ομάδες μας.


Η ενσωμάτωση της ιδιωτικής ματιάς στην παραγωγή ειδήσεων ευνοεί την ιδιωτική ματιά στις περιπτώσεις όπου τα μέσα επικοινωνίας δεν ήταν παρόντα ώστε να αφηγηθούν τα γεγονότα όσο ξετυλίγονταν. Με την κατάθεσης μαρτυρίας, τα άτομα αφήνουν την προσωπική πράξη του ‘βλέπω’ και υιοθετούν μια δημόσια τοποθέτηση, μέσω της οποίας γίνονται μέρος μιας ομάδας που δουλεύει μαζί μέσα από το τραύμα. H Barbie Zelizer υποστηρίζει ότι ‘το ατομικό παραμένει η βάση μέσω της οποίας η αναστάτωση και η απορρύθμιση που προκαλεί το τραύμα αρχίζουν να αντικαθίσταται από κοινές κοινωνικές έννοιες και μια ανανεωμένη έννοια συλλογικού στόχου’ (σ. 698). Στους βομβαρδισμούς της 7ης Ιουλίου στο Λονδίνο, τα γεγονότα της μοιραίας μέρας κατασκευάστηκαν τόσο μέσω ατομικών αφηγήσεων όσο και μέσω ψηφιοποιημένων εικόνων. Μια σημείωση στην ιστοσελίδα του BBC δίνει μια ιδέα για την εξελισσόμενη και εγγενή σχέση ανάμεσα στη δημιουργία γεγονότων και τις κινητές τεχνολογίες.

‘Όταν χτυπά η τραγωδία τα ειδησεογραφικά συνεργεία δεν είναι πολύ μακριά και η επίθεση στο συγκοινωνιακό δίκτυο του Λονδίνου τον Ιούλιο του 2005 δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Ωστόσο οι φωτογράφοι και οι δημοσιογράφοι ήταν εκεί για να καταγράψουν το μετά, ενώ εσύ (ο αναγνώστης) ήσουν αυτός που μας έστειλε πλάνα και βίντεο από τη στιγμή της τραγωδίας’.


Την επόμενη των βομβαρδισμών της 7ης Ιουλίου, το BBC έλαβε 20.000 γραπτές αναφορές μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, 1000 φωτογραφίες και 20 βίντεο από πολίτες. Παρομοίως, στις καλοκαιρινές πλημμύρες του Ιουνίου 2007 στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ιστοσελίδα του BBC News έλαβε περισσότερες από 10.000 εικόνες από τις πλημμύρες που δίνουν μια άποψη της καταστροφής. Η καταστροφή από το τσουνάμι, οι βομβαρδισμοί της 7ης Ιουλίου στη Μαδρίτη και ο τυφώνας Κατρίνα έφεραν στο προσκήνιο το ρόλο της κινητής τηλεφωνίας στην ανακατασκευή των γεγονότων και τη συνδρομή της στα μέσα επικοινωνίας προκειμένου να κατασκευάσουν τις αναφορές τους. Τα ειδησεογραφικά κανάλια παρακαλούσαν για σχόλια, φωτογραφίες και βίντεο από τα κινητά τηλέφωνα των πολιτών. Επομένως, η ενσωμάτωση των κινητών τεχνολογιών στην κυρίαρχη παραγωγή ειδήσεων γνώρισε την εμφάνιση ειδησεογραφικών γεγονότων που η αφήγησή τους υπερέχει εκείνης των κυρίαρχων μέσων επικοινωνίας. Οι κινητές τηλεφωνίες δίνουν τη δυνατότητα στους πολίτες, ως καταναλωτές, να ηχογραφούν, να καταγράφουν εικόνες και να εγγράφουν εισόδους στα blogs από τα κινητά τηλέφωνά τους και άλλες κινητές συσκευές. Αυτή η οικολογία της πληροφορίας που ξετυλίγεται ύστερα από μεγάλα γεγονότα αποσπά τις ιστορικές στιγμές από την αποκλειστικότητα των μέσων επικοινωνίας . Η Washington Post σημειώνει ότι ‘οι κοινοί άνθρωποι στις καθημερινές τους ζωές είναι τώρα οι πρώτοι που τεκμηριώνουν ιστορικά γεγονότα’. Η συγκεκριμενοποίηση της ιστορίας μέσα από εικόνες έχει τους περιορισμούς της γιατί, στην καλύτερη περίπτωση, παρέχουν μια αυθαίρετη και ελλιπή εξιστόρηση. Επιπλέον, η ικανότητα να διατηρεί και να θυμάται το παρελθόν εξαρτάται, επίσης, από την ικανότητα μιας κοινωνίας να αποθηκεύει και, εκτός κι αν οι πολιτισμοί έχουν ‘τα μέσα να παγώνουν τη μνήμη του παρελθόντος, η φυσική τάση της κοινωνικής μνήμης είναι να καταργεί ο, τι δεν είναι σημαντικό και να το αντικαθιστά με ό, τι είναι εννοιολογικά κατάλληλο στο συγκεκριμένο πλαίσιο (σσ. 58-9). Οι κινητές τεχνολογίες και οι νέες πλατφόρμες των μέσων επικοινωνίας προσφέρουν χώρους αποθήκευσης και η διάδοση των αφηγήσεων και των εικόνων δίνουν διόδους για να διαβάζεται η ιστορία διαφορετικά, έξω από τους θεσμοθετημένους χώρους των μουσείων και των επίσημων αρχείων.


Το φρούριο της επικοινωνιακής ματιάς αναδιαμορφώνεται σταθερά μέσα από νέες πλατφόρμες κατασκευής ειδήσεων, που το φάσμα τους κυμαίνεται από τη μετατόπιση κειμένων στην οθόνη μέχρι τα blogs σε ιστοσελίδες που καθιστούν τις ειδήσεις και την κατασκευή γεγονότων ένα ρευστό, διαρκώς εξελισσόμενο φαινόμενο. Η διάδοση των επικοινωνιακών αναφορών δημιουργεί, επίσης, αμφισβητήσεις πλαισίου όπου δίνονται μάχες για το νόημα των γεγονότων στις ειδήσεις. Οι κινητές τεχνολογίες, μέσω της κατάθεσης μαρτυρίας, διευρύνουν αυτές τις μάχες πλαισίου οδηγώντας τις προοπτικές των πολιτών στην πολιτική κατασκευής νοήματος. Φαινομενικά, οι κινητές τεχνολογίες μέσω της δημοσιογραφίας των πολιτών και την κατάθεση μαρτυρίας επιδιώκουν τον εκδημοκρατισμό της δημιουργίας γεγονότων. Ιδιοποιούνται ‘ένα παζάρι σε αντίθεση με έναν καθεδρικό ναό’, όπου το κοινωνικό μοίρασμα πληροφοριών διαπραγματεύεται εκ νέου τη μονοπώληση από τα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας της κατασκευής γεγονότων, κάνοντας την ιστορία μια εμπειρία χωρίς τέλος.


Ο ρόλος των κινητών τεχνολογιών και του Ίντερνετ στην ανακούφιση από τις καταστροφές, στη συνειδητοποίηση και συγκέντρωση χρημάτων μετά το Τσουνάμι στον Ινδικό Ωκεανό το 2004 και τον τυφώνα Κατρίνα είναι απολύτως τεκμηριωμένος. Επιτρέπει, όμως, επίσης, την άνθιση δόλιων συμπεριφορών και δραστηριοτήτων εκεί που το αυθεντικό και το μη αυθεντικό υλικό ανταγωνίζονται για την προσοχή του κοινού σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτές οι δραστηριότητες τείνουν να μειώσουν τις γνήσιες προσπάθειες για την ανοικοδόμηση των κοινοτήτων και τον εντοπισμό των αγνοουμένων μέσω ενημερωτικών συνδέσμων σε παγκόσμιο επίπεδο, όπως το Ίντερνετ. Οι μεγάλες ποσότητες πληροφοριών στο Ίντερνετ και η δυνατότητα κατάχρησης και απάτης συντηρούν τη διάκριση μεταξύ κυρίαρχων και περιφερειακών μέσων επικοινωνίας, παρά τις αυξανόμενες συνδέσεις μεταξύ τους. Μια ιστοσελίδα με τον εύστοχο τίτλο Mcpaparazzi.com , για παράδειγμα, έχει ως μέλη της πολίτες που της στέλνουν φωτογραφίες διασημοτήτων κεφαλαιοποιώντας έτσι τη συνύπαρξη ενός μαζικού κοινού με τη συνεχή επαγρύπνηση που αυτό μπορεί να προσφέρει, μέσα από την αυξανόμενη ενσωμάτωση τεχνολογιών επιτήρησης στα κινητά τηλέφωνα.


Συμπέρασμα


Αυτή η πολιτική των μέσων επικοινωνίας αναδιαμορφώνει την έννοια της κατάθεσης μαρτυρίας. Η κατάθεση μαρτυρία δεν μεταφέρεται μόνο μέσα από τα μέσα επικοινωνίας. Μπορεί να μεταφερθεί στο τελετουργικό της δημιουργίας γεγονότων που τα μέσα επικοινωνίας αναπαριστούν, μπορεί όμως κάποιος να καταθέσει μαρτυρία έξω από τις τελετουργικές διαδικασίες των παλαιότερων μέσων επικοινωνίας. Η αποστολή φωτογραφιών και αφηγήσεων στο Ίντερνετ και το μοίρασμα φωτογραφιών και κειμένων μέσα στο ίδιο το δίκτυο αναδιαμορφώνει τη δημιουργία γεγονότων, απελευθερώνοντας τα από την αγκάλη των ισχυρών παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας, ενώ εκδημοκρατίζει την έννοια του γεγονότος που μεταδίδεται από τα μέσα επικοινωνίας. Το κοινό που βρίσκεται μακριά από ένα εθνικό ή παγκόσμιο γεγονός μπορεί να επιλέξει να ασχοληθεί, μετά τις αφηγήσεις, με τη μετάδοση και την εκτύπωση, όπως και με τις αφηγήσεις που ανεβαίνουν στο Ίντερνετ.


Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας και η δυνατότητα δημοσιοποίησής της μέσα από δημόσιες πλατφόρμες όπως το Ίντερνετ, δημιουργούν νέες μορφές εξάρτησης μεταξύ των μέσων επικοινωνίας και του κοινού που καταθέτει μαρτυρίες. Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας υπερβαίνει κάποιες διχοτομίες μεταξύ παραγωγού και κοινού, αλλά και ο τομέας της δημιουργίας γεγονότων ενσωματώνει νέα βλέμματα και ματιές που σηματοδοτούν νέες και εξελισσόμενες σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στα μέσα επικοινωνίας και την κατάθεση μαρτυρίας. Η ματιά του πολίτη ή του ερασιτέχνη που καταθέτει μαρτυρία ενσωματώνει νέες οικονομίες εικόνας όπου οι εικόνες μπορούν να μεταφέρουν διαφορετικά πλεονεκτήματα και ίσως νέες μορφές πλαισίωσης της οικειότητας και της απόστασης όπως και της απάθειας.

Η πολιτική του Σαρκοζί ενσαρκώνει έναν νεο-λαϊκισμό, σύμφωνα με τον Nicolas Baygert. Παρακάμπτοντας την παραδοσιακή δημοκρατική δημόσια συζήτηση και επικεντρωνόμενος άμεσα στις επιθυμίες του κόσμου, ο νεο-λαϊκισμός του Σαρκοζί εμφανίζεται ως ένα ιδίωμα που ταιριάζει πολύ καλά με τη συμπεριφορά του σύγχρονου ψηφοφόρου.


Στη Γαλλία, η στάση του Νικολά Σαρκοζί τον έκανε εξαιρετικά δημοφιλή. Σύμφωνα με μια δημοσκόπηση της TNS-Sofres, αμέσως μετά τις 100 πρώτες ημέρες στην εξουσία, το 71% του πληθυσμού υποστηρίζει τη δράση του και πιστεύει ότι θα φέρει σε πέρας τη ‘ρήξη’ που υποσχέθηκε. Πάνω από τα τρία τέταρτα των Γάλλων κρίνουν τον πρόεδρό τους ενεργητικό, τολμηρό και κοντά στους προβληματισμούς τους, ενώ 83% παρατηρούν μια αλλαγή στο προεδρικό στυλ. Ως υποψήφιος, ο Σαρκοζί δήλωνε ότι μ’ αυτόν τίποτα δεν θα γινόταν πλέον όπως πριν. Σήμερα, το στυλ του δείχνει σαφώς μια παραδειγματική μεταστροφή στην ενσάρκωση του προεδρικού αξιώματος.


Στους πρώτους μήνες του στο Μέγαρο του Ελιζέ, ο Σαρκοζί δεν έδειξε πολλή υπομονή σε ό, τι αφορά στις διπλωματικές λεπτότητες. Γρήγορος και ανεπίσημος, διηύθυνε τη χώρα ως ‘ευμετάβλητος μάνατζερ’, πασχίζοντας για συγκεκριμένα αποτελέσματα, σύμφωνα με τις εκλογικές δεσμεύσεις του, συχνά παρακάμπτοντας ή παρακινώντας τους υπουργούς του να επιδείξουν σαφή αποτελέσματα. Επιπλέον, η Γαλλία μοιάζει να διακατέχεται από το σύνδρομο του Λευκού Οίκου. Η κυβέρνηση του προέδρου απέκτησε μοναδικό σχήμα και οι υπουργοί υποκαθίστανται από τους ανθρώπους του προέδρου για ειδικές αποστολές. Ο Επιτελάρχης του Σαρκοζί, Κλοντ Γκεάν, ανέλαβε ειδικό ρόλο όταν συνόδευσε την πρώτη κυρία Σεσιλιά Σαρκοζί στο ταξίδι της στη Λιβύη, παίρνοντας έτσι αρμοδιότητες που επισήμως ανήκουν στον υπουργό Εξωτερικών Μπερνάρ Κουσνέρ. Το Ελιζέ λανσάρισε επίσης την πρώτη εβδομαδιαία ενημέρωση των δημοσιογράφων καλύπτοντας την ατζέντα του προέδρου, μια μέθοδο που είχε εισαγάγει ο Ρόναλντ Ρήγκαν.


Με την ομάδα μελέτης για τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις που ιδρύθηκε τον Ιούλιο 2007 και της οποίας ηγείται ο πρώην πρωθυπουργός Εντουάρ Μπαλαντίρ, και τις προσπάθειες κατά της πόλωσης του γαλλικού πολιτικού φάσματος μέσω μιας πρωτοφανούς μεθόδου ενσωμάτωσης πολιτικών από την αντιπολίτευση σε διάφορους θεσμούς (l’ ouverture), ο Σαρκοζί προκάλεσε την αυξανόμενη προεδροποίηση του γαλλικού εκτελεστικού σώματος. Η ouverture έγινε η πολιτική μέθοδος του Σαρκοζί, ο οποίος υπονόμευσε σοβαρά, μ’ αυτόν τον τρόπο, τις προσπάθειες των επικριτών του, κατά την προεδρική προεκλογική εκστρατεία, να τον περιγράψουν ως δεσπότη.


“Εξελέγην για να δράσω σε όλα“, λέει ο Σαρκοζί. Κανένας Γάλλος πρόεδρος από την εποχή του Ντε Γκολ δεν συγκέντρωσε στα χέρια του τόση εξουσία. Ως εκ τούτου, με λιγότερη επισημότητα από τους προκάτοχους του, ο Σαρκοζί επιχειρεί να εκπροσωπήσει έναν πολιτικό ηγέτη νέου τύπου, έναν ‘υπερ-πρόεδρο’, που είναι παντού παρών, παντογνώστης και παντοδύναμος. Στη διάρκεια της προεδρικής προεκλογικής εκστρατείας, ο Σαρκοζί ισχυρίστηκε πως δεν θα ήταν ποτέ ένας στατικός πρόεδρος. Στην πραγματικότητα, κινείται διαρκώς. Όχι μόνο μέσω της γλώσσας του σώματος, αλλά και συμβολικά- ενσωματώνει κυριολεκτικά την κίνηση.


Ωστόσο, μια ευρεία γκάμα συμπτωμάτων δείχνουν μια λαϊκίστικη αντίδραση. Η δράση του Σαρκοζί μοιάζει όλο και περισσότερο με προσπάθεια να δείξει ότι είναι θεόσταλτος, ότι ενσαρκώνει την κοινή προσδοκία για έναν μοναδικό συνδυασμό συμβατικότητας και μεταρρυθμίσεων. Σύμφωνα με τον Alexandre Dorna, επικεφαλής της γαλλικής ένωσης πολιτικής ψυχολογίας, ‘ο λαϊκισμός εμφανίζεται σε μια κοινωνία που βρίσκεται στα πρόθυρα του κατακερματισμού, όταν η κατάσταση του κοινωνικού άγχους διατυπώνει ένα εκτεταμένο και αντιφατικό αίτημα για τάξη και αλλαγή, μαζί’ (‘Le néopopulisme et le charisme’, στο La tentation populiste au cœur de l’Europe, σ. 90) . Με άλλα λόγια, ο λαϊκισμός ανέρχεται όταν το κοινωνικό σύστημα είναι σε αδιέξοδο- όταν η πολιτική χρειάζεται επαναπροσδιορισμό.


Ο λαϊκισμός δεν πρέπει κατά συνέπεια να εκλαμβάνεται ως μορφή παρακμής αλλά πιθανά ως ένα εγκάρσιο χαρακτηριστικό που πλήττει το σύνολο δεξιάς-αριστεράς. Αυτό έγινε ιδιαίτερα ορατό στην άκαμπτη πρακτική της ouverture από τον Σαρκοζί. Αφού κατέστησε εφικτή την κατάρρευση του κεντρώου κόμματος UDF μεταξύ των δυο γύρων της προεδρικής εκλογής προκειμένου να αποσταθεροποιήσει τον αντίπαλό του Φρανσουά Μπεϊρού, η ouverture αντιπροσώπευσε μια πραγματικά εχθρική πλειοδοσία για τους σοσιαλιστές πολιτικούς ηγέτες πρώτης γραμμής. Επιπλέον, η εξαφάνιση δομικών διαχωρισμών οδήγησε σε μια αυξανόμενη μη διαφοροποίηση των πολιτικών εναλλακτικών λύσεων, απενεργοποιώντας εν μέρει την κεντρικότητα του κοινοβουλίου. Ο ορισμός που έχει δώσει ο Peter Wiles εμφανίζεται per se εξαιρετικά κατάλληλος:



‘[Ο λαϊκισμός] είναι βαθιά απολιτικός, και δεν αποτελεί βάση για ένα βιώσιμο πολιτικό κόμμα διακριτό από έναν σωρό κοινωνικών κινημάτων. Το πρόγραμμά του είναι πρόγραμμα αποκατάστασης (συχνά μια σκληρή εκδίκηση έναντι του ξένου και/ή επιτηδευμένου) της αλήθειας του τόπου. Υπερβαίνει τη δημοκρατία με στόχο τη συναίνεση και θυσιάζει την ελευθερία που διακηρύσσει για το συμφέρον μιας ηθικής ομοιομορφίας. Καλεί το κράτος να εγκαινιάσει την αποκατάσταση, αλλά δεν εμπιστεύεται το κράτος και τη γραφειοκρατία του και προτίθεται να τα ελαχιστοποιήσει προς όφελος των δικαιωμάτων και αρετών των τοπικών κοινοτήτων και του κάθε λαϊκιστή’ (‘A Syndrome, Not a Doctrine: Some Elementary Theses on Populism’, στο Populism: Its Meanings and National Characteristics, σ. 162) .


Ένα ανερχόμενο φαινόμενο προσωποποίησης αποτελεί ακόμη μια ένδειξη των εμφανών λαϊκίστικων περιγραμμάτων του πολιτικού στυλ του Σαρκοζί. Θεωρεί αναπόφευκτο να βάλει την προσωπική του ζωή στο προσκήνιο: ‘ο κόσμος θέλει να ξέρει ποιοι είμαστε και με ποιον ζούμε’. Επιπλέον, το δείπνο του στο Le Fouquet’s το βράδυ της εκλογής του και η ροπή του στα βαριά ρολόγια και τα κότερα δεν αποτελούν δείγματα του προεδρικού τρόπου ζωής που δικαιολογεί το αξίωμά του. Τα γούστα του αντιστοιχούν μάλλον σε αυτό που οι παρατηρητές περιγράφουν ως πολιτισμό ‘bling bling’, έναν όρο που αναφέρεται στον προβεβλημένο τρόπο ζωής που αναμένει κανείς από τους σταρ του Hip Hop ή τους Ρώσους μεγιστάνες. Συνεπώς, οι λαϊκιστές πρέπει εξ’ ορισμού να απευθύνονται στον ‘χαμηλότερο κοινό παρονομαστή’. Οι λαϊκιστές οφείλουν να προσχωρούν στα γούστα των πολλών προκειμένου να μεταβληθούν σε καθρέφτη με ωραιοποιημένη αντανάκλαση.


Ωστόσο, η πιθανή επανεμφάνιση του λαϊκισμού στην προσέγγιση του Σαρκοζί μπορεί να βρεθεί υπό το φως ενός νέου δεσμού μεταξύ ενός ‘ πολιτικού τελικού προϊόντος’ και ενός νέου τύπου καταναλωτικού Weltanschauung, που δεν επιδρά μόνο στα μέσα επικοινωνίας αλλά στην ολότητα των κοινωνικών πεδίων- μιας νέας σχέσης μεταξύ ενός ‘προέδρου που είναι παντού παρών’, που ενσωματώνει ένα ολόκληρο πολιτικό φάσμα, και ενός εκλογικού σώματος που αντιλαμβάνεται την πολιτική από μια καταναλωτική άποψη. Ο ‘σαρκοζισμός’ μπορεί, επομένως, να αντιπροσωπεύει μια αποκλειστική εστίαση των αντιδράσεων των καταναλωτών- ψηφοφόρων στις προβαλλόμενες πολιτικές. Το αποτέλεσμα είναι πως μολονότι οι καταναλωτές – ψηφοφόροι τείνουν να αναπτύξουν την ίδια συμπεριφορά στην πρακτική της ψηφοφορίας όπως σε άλλα πρότυπα επιλεκτικής κατανάλωσης, η εκ νέου ιδιοποίηση ενός λαϊκίστικου λόγου βασισμένου στην άμεση ικανοποίηση των προσδοκιών των καταναλωτών-ψηφοφόρων μπορεί να εξηγήσει την ξαφνική γοητεία της πολιτικής, όπως διακρίνεται στο etat de grace του Σαρκοζί, τη σημερινή υπερψήφισή του.


Ως modus operandi που παρακάμπτει την παραδοσιακή δημοκρατική δημόσια συζήτηση και επικεντρώνεται άμεσα στις επιθυμίες του κόσμου, ο νεο-λαϊκισμός του Σαρκοζί εμφανίζεται συνεπώς ως ένα ιδίωμα που ταιριάζει πολύ καλά με τη συμπεριφορά του σύγχρονου ψηφοφόρου. Από την ώρα που ερμηνεύεται εκ νέου μέσα από ένα καταναλωτικό πρίσμα, η πολιτική λαμβάνεται πιο θετικά υπόψη από το εκλογικό σώμα. Κατά συνέπεια, το κυρίαρχο σλόγκαν της προεκλογικής εκστρατείας του Σαρκοζί ‘ να δουλέψουμε περισσότερο για να κερδίσουμε περισσότερα’ (Travailler plus pour gagner plus) αντανακλά μια αντίστοιχη προσδοκία: ‘να κερδίσουμε περισσότερα για να καταναλώσουμε περισσότερα’. Είναι εντυπωσιακό ότι στην πρώτη της ομιλία ενώπιον του κοινοβουλίου, η νέα υπουργός Οικονομίας, Οικονομικών και Απασχόλησης του Σαρκοζί Κριστίν Λαγκάρντ απηύθυνε μια ζωηρή έκκληση υπέρ της εργασίας. Η υπουργός σημείωσε με ενθουσιασμό ότι υπάρχει μια νέα καταναλωτική τάση και υποστήριξε ότι ‘ το θέμα δεν είναι μόνο να έχεις χρήματα, πρέπει επίσης να τα ξοδέψεις’.


Οι σύγχρονες λαϊκίστικες επανακάμψεις μπορούν, λοιπόν, να βρουν μια νέα κινητήρια δύναμη στην καταναλωτική κοινωνία όπου η τηλεόραση κι ακόμη περισσότερο η επανάσταση του Web 2.0 έδωσαν ώθηση στην πολιτική παραγωγή θεαμάτων. Το τεχνικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε διαμορφώνει τις μορφές κοινωνικής οργάνωσης. Σήμερα, να κυβερνάς σημαίνει να σε βλέπουν και να έχεις δημοσιότητα. Οι υπάρχοντες οπτικοακουστικοί τρόποι της καταναλωτικής κοινωνίας έχουν σημαντικά τροποποιήσει το προφίλ του πολιτικού, που μετατρέπεται προοδευτικά σε ‘καθοδικό άνθρωπο’. Το γεγονός ότι ο Σαρκοζί είναι παντού παρών μοιάζει λοιπόν να συνάδει με τη σύγχρονη σφαίρα των μέσων επικοινωνίας- ο ‘υπερπρόεδρος εμφανίζεται ως υπερκείμενο ον, ευμετάβλητο και απείρως κλιτό.


Για να απεικονίσει αυτή την απεδαφοποιημένη προεδρία, ο Σαρκοζί αποφάσισε στις αρχές Σεπτεμβρίου να συγκαλέσει το υπουργικό συμβούλιο στο Στρασβούργο. Κατά τον ίδιο τρόπο, ο υπουργός Οικισμού και Πόλεων εκτοπίστηκε στη Λυών για δέκα μέρες, στα τέλη Σεπτεμβρίου. Ο Σαρκοζί επιδιώκει έτσι να δημιουργεί την εντύπωση ενός συνεχούς ακτιβισμού, αυξάνοντας την περίμετρο ορατότητας του όπως θα έλεγε ένας δημοσιολόγος.


Η σύγχρονη πολιτική έχει να αντιμετωπίσει αυτό που ο Norbert Bolz αποκαλεί ‘ειδησο-ψυχαγωγία’ (infotainmnet) – την ατέλειωτη ροή πληροφοριών που αμέσως και συνεχώς μας κατακλύζουν. Ο Σαρκοζί κατάλαβε λοιπόν ότι έπρεπε να επιλέξει μια διαρκή επιθετική στάση για να είναι μονίμως στο προσκήνιο, έτσι ώστε ο λόγος του να υπερέχει. Μ’ αυτή τη μέθοδο, τα γεγονότα δεν δικαιούνται να προχωρούν πιο γρήγορα απ’ την πολιτική και το κρίσιμο θέμα του σήμερα μπορεί εύκολα να αντισταθμιστεί από εκείνο του αύριο.


Ως νέο είδος λαϊκισμού, ο σαρκοζισμός αποκαλύπτει τα συμπτώματα μιας κίνησης προς μια ‘μεταδημοκρατική εποχή’, στην οποία οι εκλεγμένοι ηγέτες τείνουν να παραμερίζουν το επιβραδυμένο καταστατικό στοιχείο της δημοκρατικής λήψης αποφάσεων ή της συμμετοχικής δημοκρατίας. Η πολιτική δημόσια συζήτηση έχει περιέλθει σε αχρηστία. ‘Γιατί η πολιτική δεν ακούγεται πια; Επειδή οι λέξεις κι οι ιδέες που χρησιμοποιούνται δεν ανταποκρίνονται στην πραγματική ζωή’, παρατηρεί ο Σαρκοζί. Οι πολιτικές επικοινωνίες πρέπει να είναι άμεσες, αδιάκοπες και σύμφωνες με το μειωμένο χρονικό πλαίσιο των μέσων επικοινωνίας. Κάθε δράση πρέπει να είναι διαμορφωμένη έτσι ώστε να είναι συμβατή με την επερχόμενη μετάδοσή της. Ο Γάλλος πρόεδρος γνωρίζει ότι η αξιοπιστία του συνδέεται άμεσα με τη συχνότητα των εμφανίσεών του στα μέσα.


Μπορεί κάποιος να υποστηρίξει ότι ο ‘σαρκοζισμός’ καταλήγει να στηρίζεται στην κοινή γνώμη για τον προσδιορισμό ή την αναδιαμόρφωση μιας πολιτικής προσφοράς- μέθοδος που προσεγγίζει το καθοδηγούμενο από τη ζήτηση μάρκετινγκ και που έγκειται στην αποκάλυψη ενός συνόλου επιφανειακών αποτελεσμάτων. Στην πραγματικότητα, οι καταναλωτές-ψηφοφόροι είναι όλο και πιο αντιδραστικοί και έτοιμοι να ανακαλέσουν την πολιτική δράση. Ο Νικολά Σαρκοζί ενσαρκώνει μια νέα γενιά πολιτικών ηγετών, ικανών να δαμάσουν τα μέσα επικοινωνίας και ευθυγραμμισμένων με την καταναλωτική κοινωνία. Υπό τον Σαρκοζί, η Γαλλία εισήλθε σε ένα νέο πολιτικό παράδειγμα- την εποχή της δημοψηφισματικής πολιτικής.

Ο Matteo Stocchetti υποστηρίζει ότι ‘ο εκδημοκρατισμός της τέχνης’ και ο ‘πολιτικός εκδημοκρατισμός’ είναι πολύ διαφορετικές διαδικασίες, τις οποίες δεν πρέπει να συγχέουμε.


Υπάρχουν λόγοι σκεπτικισμού, αλλά όχι απελπισίας, σχετικά με το ρόλο που μπορούν να παίξουν η τέχνη και τα νέα μέσα επικοινωνίας στο μέλλον της δημοκρατίας. Στα στενά πλαίσια αυτού του άρθρου θα προσπαθήσω να εξηγήσω γιατί.


Ας αρχίσω από το πρώτο ερώτημα: ‘Τα νέα μέσα επικοινωνίας οριοθετούν τον υπέρτατο εκδημοκρατισμό ή την υπέρτατη εμπορευματοποίηση της τέχνης;’


Η πρώτη σκέψη που μου έρχεται στο νου είναι ότι ο εκδημοκρατισμός και η εμπορευματοποίηση δεν είναι ‘αντίθετα’. Ιστορικά, οι σύγχρονες μορφές κοινοβουλευτικής δημοκρατίας έχουν συνδεθεί με την ευρύτερη εμπορευματοποίηση αγαθών που μέχρι τότε ήταν διαθέσιμα μόνο σε μια μικρή μειοψηφία του πληθυσμού. Η πολιτιστική κατανάλωση, ειδικότερα, έχει σαφώς συνδεθεί με την πολιτική συμμετοχή.


Ένα περαιτέρω σημείο είναι ότι ‘ο εκδημοκρατισμός της τέχνης’ και ο ‘πολιτικός εκδημοκρατισμός’ είναι πολύ διαφορετικές διαδικασίες, τις οποίες δεν πρέπει να συγχέουμε. Μολονότι μπορούμε να υποθέσουμε ότι τα νέα μέσα επικοινωνίας επιτρέπουν ουσιαστικά σε όλους (στις βιομηχανοποιημένες κοινωνίες) να ασχολούνται με καλλιτεχνικές μορφές έκφρασης, δεν είναι βέβαιο ότι η πολιτική δημοκρατία, στις ίδιες χώρες, θα ωφεληθεί άμεσα από αυτό. Αυτό το ερώτημα απηχεί ένα άλλο, πιο παλιό: τι γίνεται η τέχνη σε μια εποχή ενίσχυσης της μηχανικής αναπαραγωγής; Μπορούμε να αναλογιστούμε τη συζήτηση των Walter Benjamin και Theodore Adorno γι’ αυτό το θέμα και το γενικό συμπέρασμά της: εξαρτάται από τη σκοπιά που το βλέπει κανείς.


Η διευκόλυνση της τεχνικής δυνατότητας για ατομική καλλιτεχνική έκφραση είναι αναγκαίος αλλά όχι επαρκής όρος για την ενίσχυση της πολιτικής δημοκρατίας. Αυτό συμβαίνει λόγω του απροσδιόριστου χαρακτήρα των νέων και παλιών μέσων επικοινωνίας: μπορούν να καλλιεργήσουν τη δημοκρατία και τη δημαγωγία- την ενεργή και ενημερωμένη συμμετοχή απ’ τη μια πλευρά, και την κακή ενημέρωση και τη μαζική βλακεία από την άλλη. Μολονότι η διαφορά οφείλεται σε υπερβολικά πολλούς και πολύπλοκους παράγοντες ώστε να αναφερθούν εδώ, θεωρείται βέβαιο ότι οι νέες ευκαιρίες έκφρασης δεν συνεπάγονται αυτόματα ‘καλύτερη’ δημοκρατική συμμετοχή. Καταρχήν, όπως θα επιχειρηματολογήσω σε λίγο, η αυξημένη ελευθερία επικοινωνίας ευνοεί μια ποικιλία απόψεων που εκλαμβάνεται ως πολυπλοκότητα. Η ίδια τεχνολογία έχει, ωστόσο, μια αμφιθυμία- ακριβώς όπως η παρακολούθηση που γίνεται για την αναζήτηση διεθνών τρομοκρατών ή παιδεραστών υπηρετεί εμφανώς το στόχο του ελέγχου των διαφωνούντων και της ανάκτησης πληροφοριών για την ατομική συμπεριφορά των χρηστών του Ίντερνετ.


Σε τελευταία ανάλυση, εάν υπάρχουν αμφιβολίες για τον εκδημοκρατισμό και την εμπορευματοποίηση, δεν υπάρχουν πολλές για το γεγονός ότι τα νέα μέσα επικοινωνίας οριοθετούν την υπέρτατη ‘μιντιοποίηση’ της κοινωνίας και, συνεπώς, της πολιτικής. Στο σημείο αυτό, οι συνέπειες είναι τουλάχιστον δύο: Η πρώτη, ότι αυτά τα μέσα επικοινωνίας επιτρέπουν διασυνδέσεις μεταξύ ατόμων που βρίσκονται μακριά το ένα απ’ το άλλο και ανήκουν σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Απ’ αυτή την άποψη, η ‘μιντιοποίηση’ θέτει σε αμφισβήτηση αυτό που ο Edward T. Hall αποκαλεί ‘νόμους εγγύτητας’: την αρχή ότι η χωροταξική εγγύτητα είναι αναγκαία για την ανάπτυξη αξιόλογων σχέσεων. Αυτή η άποψη, όπως υποστήριξα αλλού, ενισχύει την ελευθερία της επικοινωνίας: ένα διακριτό είδος ελευθερίας που τα πολιτικά καθεστώτα, συμπεριλαμβανομένων των δημοκρατικών, βιώνουν ως αυξημένη πολυπλοκότητα. Η δεύτερη συνέπεια, εξίσου φανερή αλλά συχνά αγνοημένη, είναι ότι τα νέα μέσα επικοινωνίας δεν αποτελούν ένα ‘φυσικό’ φαινόμενο ή μια ανεξάρτητη κοινωνική ‘μεταβλητή’. Εξετάζοντας τις μακροπρόθεσμες συνέπειες στην τέχνη και την πολιτική – και στην πολιτική της καλλιτεχνικής έκφρασης- πρέπει να λάβουμε, επίσης, σοβαρά υπόψη αυτό που ο Brian Winston αποκάλεσε ‘νόμο καταστολής της ριζοσπαστικής δυνατότητας’: εάν οι νέες τεχνολογίες απαιτούν χρήμα και άλλους πόρους, αυτοί που τα έχουν είναι αρκετά έξυπνοι ώστε να μην επιτρέπουν στις τεχνολογίες να θέτουν σε αμφισβήτηση τη θέση τους στην κοινωνία.


Το δεύτερο ερώτημα- ‘έχουν τα μικρο-πολιτικά και βιο-πολιτικά έργα τέχνης εισέλθει ήδη στη διαδικασία του να ‘φανταστούμε’ ξανά τη δημοκρατία και εάν ναι, προς ποιες κατευθύνσεις;’ – καλεί σε μια προκαταρκτική σκέψη για την έννοια της δημοκρατίας και, ευρύτερα, τη φύση της ‘πολιτικής’.


Εάν το πρόβλημα είναι να ‘φανταστούμε’ ξανά τη δημοκρατία, πρέπει να προσέξουμε τη σημασία αυτής της έννοιας. Τα αυταρχικά καθεστώτα κάνουν συνήθως παρόμοιες προσπάθειες για να φέρουν τη ‘λαϊκή’ ή την ‘πραγματική’ δημοκρατία στις μάζες. Είναι άραγε θέμα φαντασίας ή σχέσεων εξουσίας; Πρέπει να ‘ξανασκεφτούμε’ τη δημοκρατία ή να την κάνουμε να λειτουργήσει ως έχει; Εδώ στη ‘Δύση’ – ό, τι κι αν σημαίνει αυτό- η πολιτική φιλολογία βρίθει από πολύ ενδιαφέρουσες ιδέες για τη δημοκρατία. Η αποτελεσματική εδραίωση πολιτικών καθεστώτων βασισμένων στην ισότητα, τη δικαιοσύνη και τη συμμετοχή σπάνια πάσχει από έλλειψη ‘φαντασίας’. Συνήθως πρόκειται απλώς για θέμα εξουσίας. Το πρόβλημα είναι απλό: όπως λέει ο Harold Lasswell, οι λίγοι που παίρνουν όσα περισσότερα γίνεται, δεν προτίθενται να βοηθήσουν τους άλλους να τους αμφισβητήσουν. Μ’ αυτή την έννοια, μπορούν η τέχνη και το είδος ‘εκδημοκρατισμού’ που καλλιεργούν τα νέα μέσα επικοινωνίας να βοηθήσουν; Επαναλαμβάνω: η δυνατότητα υπάρχει αλλά δεν είναι δεδομένη.


Σε ό, τι αφορά στη φύση της ‘πολιτικής’, εξέχοντα θέματα συνήθως αγνοούνται. Ποια είναι η αφετηρία της συνάφειας των θεμάτων στην καλλιτεχνική έκφραση; Υπάρχουν θέματα και πρακτικές που είναι, από πολιτική άποψη, περισσότερο (ή λιγότερο) συναφή από άλλα; Υπάρχουν θέματα και/ή πρακτικές που είναι, από πολιτική άποψη, ουσιαστικά άσχετα από πολιτική άποψη; Το πρόβλημα εδώ δεν έχει τόσο να κάνει με την έννοια του τι είναι τέχνη αλλά με την πολιτική. Εάν όλα είναι πολιτικά, τίποτα δεν κάνει τη διαφορά. Εάν αναγνωρίζουμε ότι ορισμένες πράξεις ή συμπεριφορές είναι, από πολιτική άποψη, πιο συναφείς από άλλες, τότε πρέπει να αναρωτηθούμε για το ποιες από τις μορφές δημοκρατίας που ‘φανταστήκαμε’ είναι οι πιο ισχυρές.


Από αυτή την άποψη και στο βαθμό που τα μικρο- και βιο- έργα τέχνης έχουν να κάνουν με το να φανταστούμε ξανά την πραγματικότητα, συμβάλλουν επίσης στο να φανταστούμε ξανά τη δημοκρατία και, μαζί με αυτήν την πολιτική, όπως ακριβώς συμβαίνει με κάθε μορφή έκφρασης. Όσο για την ευδιάκριτη επιρροή τους, η άποψή μου είναι ότι θα υπάρξει διαφορά εάν και όταν υπάρξει σωστή αλχημεία ανάμεσα στις ιδέες και τις συμπεριφορές, εάν και όταν το μικρο-επίπεδο επιδράσει στο μακρο-επίπεδο, εάν και όταν η βιο-τέχνη θέσει σε αμφισβήτηση ηγεμονικές ιδέες και πρακτικές στη βιο-πολιτική. Η δυνατότητα ασφαλώς υπάρχει αλλά το αποτέλεσμα δεν μοιάζει καθόλου εξασφαλισμένο.


Φτάνουμε, λοιπόν, στο τελευταίο ερώτημα: ‘ Εξελίσσεται η τέχνη σε χώρο πολιτικής per se, όπου νέες δημοκρατικές μορφές διευθετούνται και διαδίδονται μέσω των νέων τεχνολογιών;’


Θέλω να πιστεύω ότι η ουσιαστική αξία της τέχνης ως κοινωνικής πρακτικής, τουλάχιστον στην εξιδανικευμένη μορφή της, έγκειται στη σαφώς απεριόριστη ικανότητα έκφρασης. Μ’ αυτή την έννοια, η τέχνη υπήρξε πάντα μέρος της ‘πολιτικής’. Εάν και στο βαθμό που οι ιδέες έχουν σημασία στην πολιτική, η τέχνη στην καλύτερη μορφή της είναι ο χώρος για την καλλιέργεια των ευαισθησιών, για τον πειραματισμό εναλλακτικού λόγου, για να βρουν ανείπωτες και καταπιεσμένες ιδέες σατιρική, επιθεωρησιακή, μεταφορική ή συμβολική έκφραση. Όταν το πολιτικό στοιχείο καταπιέζεται από ηγεμονικές δυνάμεις, σπίθες μη προσθετικών εναλλακτικών μπορούν να επιβιώσουν σε καλλιτεχνικές μορφές έκφρασης- που, με την ευκαιρία, με κάνουν να αναρωτιέμαι μήπως η μη κυρίαρχη τέχνη έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον σε κοινωνίες με καταπιεστικά πολιτικά καθεστώτα.


Υπάρχει, όμως, δυνατότητα η τέχνη, όπως προωθείται από τα νέα μέσα επικοινωνίας, να γίνει χώρος πολιτικής;


Από τη μια πλευρά, η τέχνη έχει να κάνει με ιδέες και επικοινωνία και, επομένως, η τέχνη σχετίζεται με την πολιτική. Η απάντηση, λοιπόν, ενδέχεται να είναι ‘ναι’: σήμερα όπως και στο παρελθόν ο καλλιτεχνικός λόγος αποτελεί πολιτική. Από την άλλη πλευρά, εάν εννοούμε ότι η τέχνη γίνεται τώρα ο κύριος ή μοναδικός ‘χώρος’ όπου συγκροτείται η πολιτική, τότε δεν μπορούμε να καλωσορίσουμε αυτή την εξέλιξη, εάν ο στόχος μας είναι να διατηρήσουμε την πολιτική δημοκρατία.


Εάν η τέχνη έχει ουσιαστικά να κάνει με την απεριόριστη έκφραση, η δημοκρατία δεν έχει να κάνει μόνο με την έκφραση, αλλά επίσης, και κυρίως, με τη νομιμότητα και τις διαδικασίες. Όταν οι περισσότεροι άνθρωποι μιλούν για δημοκρατία, συγχέουν συνήθως την ατομική στάση με το πολιτικό καθεστώς. Μια δημοκρατική στάση μπορεί να εμφανίζεται ως συνδυασμός της έφεσης στο διάλογο, του ανοίγματος στις νέες ιδέες, της προδιάθεσης να ακούς τους άλλους και να συμμετέχεις ενεργά σε διαδικασίες για την επίτευξη στόχων αμοιβαίου ενδιαφέροντος. Στα πολιτικά καθεστώτα, η δημοκρατία έχει κυρίως να κάνει με τους κανόνες. Ο ‘κανόνας’ της πλειοψηφίας είναι τόσο σημαντικός όσο και ο κανόνας που ορίζει τον σεβασμό των μειονοτήτων. Η ποιότητα της λήψης αποφάσεων δεν διασφαλίζεται από μια ανώτερη αποτελεσματικότητα αλλά από νομικές διαδικασίες που καθορίζουν εάν και πότε μια απόφαση είναι νόμιμη και από έναν άλλον κανόνα που καθιστά το κοινοβούλιο, ως αντιπροσωπευτικό ολόκληρης της κοινότητας, υπεύθυνο γι’ αυτήν.


Απλώς δεν πιστεύω ότι η τέχνη μπορεί ή πρέπει να αναλάβει μια τέτοια ευθύνη.


Αντί η τέχνη να γίνει ο υπέρτατος χώρος φύλαξης της πολιτικής – πράγμα που εμπεριέχει το ρίσκο να καταστεί η καλλιτεχνική έκφραση μια επικουρική μορφή εξουσίας- θα προτιμούσα να τη δω ως μια μορφή έκφρασης που δεν περιορίζεται από κανόνες – ούτε καν τους αισθητικούς περί ‘ανυπέρβλητου’, ό, τι κι αν σημαίνει αυτό. Θα προτιμούσα η τέχνη να είναι μια μορφή έκφρασης που τροφοδοτεί το χάος, παρά οποιοδήποτε είδος ‘τάξης’, το Γιν του ‘κοινωνικού’, το συλλογικό υποσυνείδητο ή το χώμα όπου φυτρώνουν δυνατότητες ασυνεχούς αλλαγής. Κανένα εμπόδιο δεν πρέπει να δυσχεραίνει τη δυνατότητα των καλλιτεχνών ή άλλων πολιτών να κάνουν πολιτική. Αλλά η επαγγελματική ενασχόληση με την δημοκρατική πολιτική- όπως μας θύμισε παλαιότερα ο Max Weber-απαιτεί διακριτές ευθύνες. Αντίθετα, πρέπει να διασφαλίζεται στους καλλιτέχνες εκείνη η ειδική ασυλία που αναγνωρίζεται στους έχοντες παρρησία, όπως τους περιγράφει ο Michel Foucault: τα άτομα στα οποία αναγνωρίζεται η ηθική εξουσία να λένε τη μη συμβατική ή ακόμη και την επικίνδυνη αλήθεια.

Το Hnefafylli af porski είναι μια επανεκτέλεση της τελευταίας σκηνής από την ταινία του Sergio Leone «Μια Χούφτα Δολάρια» (A Fistful of Dollars). Περιλαμβάνει μια αναπαράσταση της τελευταίας αποφασιστικής αναμέτρησης ανάμεσα στον πρωταγωνιστή Clint Eastwood και τον κακό Ramon και μια σύντομη ροκ συναυλία, η οποία κλείνει τη δράση.



Η παράσταση έλαβε χώρα στις 2 Απριλίου 2007 στο Árbæjarsafn, ένα υπαίθριο μουσείο σε ένα προάστιο του Ρέικιαβικ, στα εκθέματα του οποίου περιλαμβάνεται μια ανακατασκευή ενός παραδοσιακού Ισλανδικού χωριού. Οι ηθοποιοί επιλέχθηκαν από έναν τοπικό θίασο με την ονομασία Stúdentaleikhúsið, ενώ τη μουσική παρείχαν οι Bertel!, ένα τετραμελές συγκρότημα ηλεκτρονικής/ ροκ μουσικής αποτελούμενο από μαθητές ενός τοπικού γυμνασίου που βρήκα στο myspace. Η παράσταση επαναλήφθηκε επτά φορές στο σύνολό της, μία ομάδα δύο χειριστών κάμερας που θα γύριζαν μερικά μουσικά βίντεο για τα τοπικά συγκροτήματα μαγνητοσκόπησαν όλες τις παραστάσεις. Η παράσταση δόθηκε στην Ισλανδική γλώσσα.



Επέλεξα την αναπαράσταση της σκηνής από την ταινία «Μια Χούφτα Δολάρια» (A Fistful of Dollars) για πολλούς λόγους. Κατ’ αρχάς ήθελα να δουλέψω με μια ταινία είδωλο, η οποία θα ήταν ευρέως γνωστή και θα είχε πολλούς θαυμαστές. Δευτερευόντως, ενδιαφερόμουν ιδιαίτερα για ορισμένα στοιχεία από την ιστορία που περιέβαλε την παραγωγή της ταινίας και την κυκλοφορία της. Η πλοκή της ταινίας ήταν πανομοιότυπη με την ταινία Yojimbo του Akira Kurosawa, μία ταινία του 1961 με σαμουράι. Πράγματι η ομοιότητα στην εξέλιξη της ιστορίας ήταν τόσο εμφανής που ο Kurosawa υπέβαλε μήνυση στον Leone, μήνυση, την οποία κέρδισε καθυστερώντας σημαντικά, κατά τρία χρόνια (1967), την ημερομηνία κυκλοφορίας της ταινίας στις ΗΠΑ. Η ταινία «A Fistful of Dollars» γυρίστηκε στην Ισπανία, γράφτηκε και σκηνοθετήθηκε από έναν Ιταλό (αν και με «Γιαπωνέζικη» πλοκή), ο πρωταγωνιστής της ήταν Αμερικανός και η δράση της εξελισσόταν στα Μεξικανικά σύνορα. Ο διάλογος (εκτός από τα λόγια του Clint Eastwood) αποδιδόταν στην Ισπανική και στη συνέχεια μεταγλωττίστηκε στην Αγγλική. Όταν κυκλοφόρησε η ταινία, ο Sergio Leone πήρε το όνομα Bob Robertson και ο Ennio Morricone το όνομα Dan Savio. Παρά το γεγονός ότι η παραγωγή ήταν εμφανώς μια διεθνής υπόθεση, υπήρχε ξεκάθαρη η πρόθεση να παρουσιαστεί η ταινία ως μια τυπική παραγωγή από κάποιο στούντιο του Hollywood- στην Αγγλική με Αμερικανούς συντελεστές. Η εν λόγω στρατηγική, ουσιαστικά, καταδεικνύει μια διαδικασία νομιμοποίησης μιας «περιθωριακής» παραγωγής μέσω της σύνδεσής της με την κυρίαρχη παγκόσμια κουλτούρα, η οποία ήταν και μέχρι στιγμής παραμένει Αγγλόφωνη και, κυρίως, Αμερικανική.


Η ταινία Hnefafylli af porski προέκυψε από την επιθυμία να αντιστρέψω αυτήν τη διαδικασία- Ήθελα να πάρω μια ταινία, η οποία αρχικά επιδιώχθηκε να εμφανιστεί σαν μια μεγάλη παραγωγή Αμερικανικού στούντιο, για κοινό από όλον τον κόσμο και να την παρουσιάσω ξανά ως ένα ερασιτεχνικό εγχείρημα για ένα περιορισμένο κοινό. Γι’ αυτό το λόγο επέλεξα την Ισλανδία για να γυριστεί ξανά η σκηνή- η χώρα είναι μικρή, γεωγραφικά απομονωμένη και γλωσσικά ξεχωριστή. Πράγματι, λιγότεροι από 300.000 άνθρωποι στον κόσμο μιλούν την Ισλανδική και είναι μία γλώσσα, την οποία κανείς δεν μαθαίνει εκτός Ισλανδίας. Επιπρόσθετα, καθώς σχεδόν όλοι οι Ισλανδοί μιλούν την Αγγλική άριστα, η επιλογή να αναπαράγω τη σκηνή στην Ισλανδική καταδεικνύει τη σαφή επιθυμία να παρεισφρήσω στην τοπική κοινότητα και την εκούσια απόρριψη του παγκόσμιου κοινού. Τυπικά, επέλεξα να γυρίσω τη σκηνή, όπως θα γυριζόταν μια ερασιτεχνική μουσική παράσταση (οι χειριστές κάμερας είχαν στη διάθεσή τους DV κάμερες χειρός) με λόγο διαστάσεων 4:3, που χρησιμοποιείται, κυρίως, στην τηλεόραση, ένα αντι-κινηματογραφικό εγχείρημα, το οποίο έρχεται σε αντίθεση με την κινηματογραφική παραγωγή του Sergio Leone.


Εκτός από τη γλωσσική και τυπική εκ νέου επεξεργασία της σκηνής, επιχειρήθηκε η εισαγωγή όσων το δυνατόν περισσότερων στοιχείων, τα οποία εγώ θεώρησα ότι είναι χαρακτηριστικά «Ισλανδικά». Τα Ευρωπαϊκά άλογα που χρησιμοποιήθηκαν στην ταινία του Leone αντικαταστάθηκαν με Ισλανδικά- μία ασυνήθιστα μικρή ράτσα αλόγων, χαρακτηριστική του νησιού, η οποία ενώνει τη δύναμη ενός κανονικού αλόγου με τη φυσιολογία ενός πόνυ. Η παρουσία του εφηβικού ροκ συγκροτήματος, η οποία είναι κεντρική κατά τη διάρκεια της παράστασης, αντιπροσωπεύει την ευημερία της σύγχρονης Ισλανδίας, καθώς και ένα συγκεκριμένο αρχέτυπο του «Σκανδιναβικού ροκ συγκροτήματος», το οποίο διαδόθηκε διεθνώς από τα μέσα / τέλη του εικοστού αιώνα.


Αυτού του είδους η δουλειά, η οποία παρουσιάζει μια ιδιωματική νέα ερμηνεία ενός παγκόσμιου αφηγήματος, αφήνει χώρο για διάδραση ανάμεσα στη διεθνώς εξαπλωμένη «σούπερ-κουλτούρα» και τις τοπικές ή λαϊκές πρακτικές. Ενδιαφερόμουν, ιδιαίτερα, για τη χρήση ενός στοιχείου από την κοινή κουλτούρα ως πλατφόρμα για το λανσάρισμα μιας κοινοτικής παραγωγής με τη συνεργασία ντόπιων ηθοποιών και μουσικών και την ενσωμάτωση της τοπικής κουλτούρας.

Η ψηφιακή τέχνη συγχωνεύει, σύμφωνα με τον SD Nunn, τη διανομή με τον εκδημοκρατισμό προκειμένου να δείξει ότι είναι δύναμη ενσωμάτωσης. Στην πράξη, όμως, το Ίντερνετ προωθεί τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία της αυτό-ικανοποίησης, λειτουργώντας ως εικονικός περίπατος αφιερωμένος σε οποιαδήποτε δυνατή μορφή ειδικού ενδιαφέροντος.


Το μανιφέστο της ψηφιακής τεχνολογίας προωθεί δυο αντιφατικές φιλοδοξίες- συλλογική ανοικτή πρόσβαση και ατομικό έλεγχο- που παράγουν αντίθετες προβλέψεις για μαζική δυνατότητα σύνδεσης. Οι προφήτες της δυσουτοπίας αντιμετωπίζουν τις ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορικής & Επικοινωνιών) ως περαιτέρω ένδειξη της ομοιογένειας στην εξατομίκευση και υποστηρίζουν ότι οι εικόνες στις οθόνες μας δεν υποδηλώνουν πλέον εξωτερικά αντικείμενα ή γεγονότα, αλλά αντικαθιστούν και εγγράφουν την πραγματικότητα. Ενάντια σ’ αυτή τη δυσοίωνη άποψη, η εύθυμη, κατά τον Anderson δυνατότητα συνεργατικής σύνδεσης των καταναλωτών του δήθεν εκδημοκρατισμένου πλανήτη υιοθετεί μια σχεδόν ειρωνική ψευδο-μαρξιστική ιδεολογία, χωρίς όμως σωτηριολογική επιταγή. Δεν απαιτούνται αποκαλύψεις που αλλάζουν τη ζωή και καμιά επαναστατική στιγμή δεν θα οδηγήσει στην ουτοπία, γιατί οι προϋποθέσεις για ελευθερία υπάρχουν ήδη στο ψηφιακό πλαίσιο ενός απευθυνόμενου στους καταναλωτές καπιταλισμού. Καμιά όμως από αυτές τις απόψεις δεν κατέχει την τέχνη, γιατί για να υπάρξει τέχνη η μορφή της δεν μπορεί να καθορίζεται από μια μετα-ιδεολογία. Η σκοπιμότητα της τέχνης έγκειται στην ικανότητά της να κομίζει δυνατότητα και συνεπώς να μας υποχρεώνει να βλέπουμε τις προκαταλήψεις μας όπως είναι στην πραγματικότητα- προσχώρηση απλώς στους κανόνες ενός εφικτού κόσμου. Η τέχνη είναι, κατά συνέπεια, εγγενώς πολιτική, αλλά δεν μπορεί να επιβιώσει ως εργαλείο πολιτικής προπαγάνδας ή κοινωνικής θεωρίας. Γι’ αυτό ο Grana υποστηρίζει: ‘Δεν είναι μόνο το περιεχόμενο της τέχνης που θέτει σε αμφισβήτηση τον κοινωνιολόγο αλλά η ίδια η φύση της καλλιτεχνικής έκφρασης…η τέχνη και η λογοτεχνία διαφέρουν γιατί είναι, στην κυριολεξία, δημιουργικές και στοχεύουν να δώσουν συγκεκριμένη παρουσία σ’ έναν κόσμο όπως η ίδια η ζωή’ (σ. 141). Χωρίς να λαμβάνει υπόψη τι συνεπάγεται αυτό για τις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες (κατευθύνοντας μας σαφώς σε μια μεθοδολογική κρίση), τονίζει την ανάγκη της απαραίτητης έρευνας των συνθηκών της δημιουργικότητας κάτω από τις οποίες γεννώνται τα έργα τέχνης.


Η συμμετοχή της τέχνης στον κόσμο της ψηφιακής τεχνολογίας έχει την τάση να γίνεται αντιληπτή με τρόπους που κατά τύχη επιμένουν σε ένα μετα-καταστασιολογικό παράδειγμα- η θάλασσα που ο Gellner οραματίζεται ως αντιληπτές συνθήκες δημιουργικότητας, μοιάζει ξαφνικά πολύ περισσότερο με λίμνη φτιαγμένη απ’ τον άνθρωπο. Διαμορφωμένη από τις επιταγές των εφαρμογών και του μερισμού αρχείων του ηλεκτρονικού υπολογιστή, η τέχνη εύκολα καταλήγει να γίνει σχεδιασμός εκτός κι αν καταφέρει να προσαρμόσει τις διαδικασίες της δημιουργίας της απορρίπτοντας τις και αποκαλύπτοντας τις ταυτόχρονα. Εναλλακτικά, το έργο τέχνης πρέπει να εγκαταλείψει την ιδέα να τραβά την προσοχή μας σε ένα μεταφυσικό όλα όσα θα μπορούσαν να είναι, έναντι μιας απροκάλυπτης δήλωσης τεχνολογικής σκοπιμότητας. Το ‘έγκλημα που δεν έγινε’ του Adorno πρέπει να απορρίψει το μυστήριο της δυνατότητας για το πραγματικό αντίστοιχο μιας ένδειξης DNA (σ. 111).


Έτσι κι αλλιώς, η συζήτηση για την τέχνη στον ψηφιακό κόσμο εισέρχεται σε μια αμήχανη διαδικασία, διαιωνίζοντας τη σύγχυση ανάμεσα στις συγκεκριμένες περιοχές του μηχανικού εξοπλισμού, του λογισμικού, της μορφής και του περιεχομένου. Επομένως, ο Danto, που έχει δεσμευτεί υπέρ της αναγέννησης της τέχνης στη δημόσια σφαίρα, δεν μπορεί να δει την τεχνολογία όταν ανακοινώνει ότι μια νέα τέχνη χωρίς υλική αξία ή μια μη υλική τέχνη θα αποτελέσει τη νέα φάση σε μια απροκάλυπτα πολιτική αισθητική εξέλιξη. Αυτά τα εξαϋλωμένα τεχνουργήματα είναι βαθιά εγκατεστημένα στην τεχνολογική υλικότητα, ακριβώς όπως οι εικονικές γκαλερί τέχνης, τα μπλογκς για ερασιτέχνες και οι ομάδες συζήτησης που εμφανίζονται σε κάθε οθόνη ηλεκτρονικού υπολογιστή προκύπτουν ταυτόχρονα ως μυριάδες φυσικές τοποθεσίες. Μια επιφανειακή ανυπαρξία ενθαρρύνει απλώς τον καθένα να συμμετέχει στην απάτη. Η τέχνη γίνεται αυταπάτη.


Αυτή η αυταπάτη αποτελεί άλλωστε τον θεμέλιο λίθο των ΤΠΕ και ένα ανάθεμα στην τέχνη. Μόνο λίγα λειτουργικά συστήματα δρουν ως μεσολαβητές ανάμεσα και μέσα στις μηχανές, προωθώντας τη διαφορετικότητα σε αναγνωρίσιμες μορφές σε δημοφιλείς ιστοσελίδες όπως οι MySpace, YouTube και Flickr. Τα πρωτόκολλα των χρηστών των κύριων κατασκευαστών λογισμικού οργανώνουν τον καταναλωτή, διαμορφώνοντας αισθητικά και περιορίζοντας την ατομική δημιουργικότητα. Ταυτόχρονα, υποδηλώνουν ευρεία ικανότητα σύνδεσης και ελευθερία, υπαγορεύοντας τους όρους απελευθέρωσης. Καθώς αυτά είναι ορατά μόνο όταν κάτι πηγαίνει στραβά, και τη σύγκρουση ακολουθεί απογοήτευση και εχθρότητα, για την τέχνη αυτή θα έπρεπε να είναι η στιγμή της δυνατότητας και της αποκάλυψης. Αλλά σαν τη σύγχρονη εκδοχή της ύβρεως του Kierkegaard, μαγαρίζεται αδυσώπητα ως απόλυτη βεβήλωση οποιουδήποτε πράγματος θεωρείται αξιόλογο στην ψηφιακή εποχή.


Εάν η αισθητική μορφή καθορίζεται από το αόρατο χέρι του συστήματος, το περιεχόμενο είναι εξίσου ύποπτο. Θα ήταν ανόητο να υποστηρίξουμε ότι η ψηφιακή σύνδεση απέτυχε να δημιουργήσει μια σχεδόν ατέλειωτη συλλογή διαθέσιμων εικόνων. Αλλά αυτές γίνονται δεκτές χωρίς καμιά κριτική διάθεση. Το θέλω αυτό; Μπορώ να το χρησιμοποιήσω; Δεν υπάρχει προσπάθεια, δεν διακυβεύεται τίποτα εκτός από ένα ενδεχόμενο συναπάντημα με επιθετικά δικαιώματα ιδιοκτησίας. Επομένως η επιστημολογία ανθίζει στην απουσία οντολογίας. Οι διαδικασίες χρησιμοποιούνται ως απόλυτη γνώση χωρίς αναφορά στο τι είναι τι: είναι ένα logo, μια εικόνα jpeg, μπορεί να αντιγραφεί και να επικολληθεί σε οποιαδήποτε σειρά ‘ζωγραφικών’ εφαρμογών. Είναι ένας τρόπος για να μπορεί οποιοσδήποτε να δημιουργήσει έναν πλαστό Micaleff, όπως το ‘Energy Bliss Gone Wrong 1’, χωρίς να απαιτείται να γίνει κατανοητός από τον κόσμο πέρα απ’ τις κουκίδες.


Το να κόβεις και να κολλάς έγινε να αντιγράφεις και να επικολλάς, κληρονομώντας την τεχνική αλλά παρακάμπτοντας την αισθητική φιλοσοφία. Στη δεκαετία του 1970, η Suburban Press του Jamie Reid εισήγαγε τη μανία του φωτοαντίγραφου στην κοινότητα των μικρών ανεξάρτητων παραγωγών ‘η τέχνη- συναντά- την αναρχία’, αλλά δεν υπήρξε ποτέ συνδυασμός της μορφής με το περιεχόμενο. Στην πρώτη παραγωγή του Reid αυτά τα δυο συνδέθηκαν σε μια έντονη σχέση όπου το καθένα σχολίαζε το άλλο, απορρίπτοντας όμως τον απευθείας διάλογο. Μέσα στο χάσμα των μονολόγων περί υλικότητας και νοήματος, το κοινό κατευθύνεται στην ανακάλυψη της δυνατότητας, και η εμπειρία αυτής της ανακάλυψης είναι το νόημα της τέχνης. Η ψηφιακή τεχνολογία μεταβάλλει την αισθητική αυτή σε οπορτουνισμό, προσφέροντας φαινομενικά απεριόριστο παιχνίδι αντιπαράθεσης για δικό της όφελος.


Εκτός των ηλεκτρονικών δικτύων, η δυτική τέχνη προωθείται παραδοσιακά μέσω ενός προτύπου διανομής χαμηλής ισχύος, όπου μερικά εικονικά ονόματα ή έργα οικοδομούν μια επίσημη ταξινομία αισθητικής αξίας, ενώ οτιδήποτε άλλο που χαρακτηρίζεται τέχνη δεν πάει μακρύτερα από τον τόπο παραγωγής. Η ηλεκτρονική ζωή, όμως, συγχωνεύει τη διανομή με τον εκδημοκρατισμό προκειμένου να δείξει ότι αποτελεί φορέα ενσωμάτωσης. Στην πράξη, το Ίντερνετ προωθεί τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία της αυτό-ικανοποίησης, λειτουργώντας ως εικονικός περίπατος αφιερωμένος σε οποιαδήποτε δυνατή μορφή ειδικού ενδιαφέροντος. Το αποτέλεσμα είναι μια μαζική παραγωγή υπερ-ειδίκευσης. Αντί να οδηγήσει στον εκδημοκρατισμό της τέχνης μέσα από οικουμενικές διαδικασίες, η τεχνολογική οικουμενικότητα δημιουργεί απλώς περαιτέρω ευκαιρίες αφοσίωσης στη διατήρηση του εαυτού. Ο ριζοσπαστισμός, η διαφωνία και η αντίσταση υπόκεινται σε a priori προτιμήσεις έτσι ώστε η προσωποποίηση να μετατρέπεται σε πόλωση. Το γούστο γίνεται παρηγορητική ψυχαγωγία: ‘Εξελισσόμαστε σε ένα έθνος άμεσων αλλά μη ενημερωμένων κριτικών και αναπτύσσουμε μια ενθουσιώδη ανυπομονησία γι’ αυτό που η τέχνη ζητά από μας’.


Οι ιδιωτικές επιχειρήσεις έχουν μεγάλη επίγνωση της ανόδου των οικολογικών ομάδων και στοχεύουν στην τέχνη ως πόρο για να διεισδύουν στις θεωρούμενες νέες αγορές. Μάρκες απ’ όλο τον κόσμο, σε πολυτελείς εκδόσεις, φέρουν τις ετικέτες της πιο πρόσφατης ενσάρκωσης της αποδεκτής πλευράς της εξέγερσης, που ενσωματώνεται αμέσως στην κοινωνία. Ψηφιακά κατασκευασμένες υπογραφές διακοσμούν, σε περιορισμένες εκδόσεις, μπλουζάκια, αρώματα και παιχνίδια τέχνης. Η προσπάθεια αυτή των καλλιτεχνών να διαδώσουν το έργο τους πέραν των ορίων της κλασικής γκαλερί με τους άσπρους τοίχους, απαιτεί κανονικά μια συλλογική δήλωση ηθικής πρακτικής. Αντίθετα, φαίνεται ότι ασχολούνται με τον υπολογισμό της χρήσης- αξίας απροκάλυπτων καπιταλιστικών συμφερόντων:


‘Ζητήματα ακεραιότητας για μένα είναι αν μου αρέσει ή όχι μια εταιρία……και αν υπάρχει καλλιτεχνική ελευθερία στο συγκεκριμένο σχέδιο. Η Nike, για παράδειγμα, υπήρξε μεγάλη εμπειρία. Είμαι οπαδός της Nike. Έχω πολλά προϊόντα της Nike…..Δεν ανακατεύομαι με την πολιτική….Ξέρω τι κάνει η Nike, ή αυτό που ακούω ότι κάνει η Nike. Καταλαβαίνω ότι σε κάποιους μπορεί να μην αρέσει η Nike. Είμαι βέβαιος ότι θα έχουν τους λόγους τους. Δεν μπορώ να μπω σ’ αυτό’ ((Dalek στο Ryan McGinness, Sponsorship: The Fine Art of Corporate Sponsorship, σ. 49).).


Στο μεταξύ, ηλεκτρονικές Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις με καλλιτεχνικό χαρακτήρα είναι συνένοχες για έναν χωρίς ιδεολογία επαγγελματισμό του καλλιτέχνη. Η Artists Information Company, που έλαβε ως μέρος της χρηματοδότησής της μια σημαντική συνεισφορά από το Arts Council Great Britain, προωθεί και διανέμει έναν ‘κώδικα πρακτικής’ του καλλιτέχνη. Ωθούμενη από την επιθυμία να ελευθερώσει το κράτος από τη συνεχή χρηματοδότηση των τεχνών, η χάρτα αυτή δίνει έμφαση σε πρακτικές της αγοράς, όπως η επίλυση προβλημάτων, η μεταφορά τεχνογνωσίας και η αναζήτηση πελατών. Η τέχνη γίνεται προϊόν του τομέα των υπηρεσιών. Οι καλλιτέχνες δεν ομαδοποιούνται με βάση την αισθητική ενότητα, αλλά την τακτική οργάνωση των χαρτοφυλακίων τους (μια παραδειγματική διαδικασία σε διάφορες Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις συζητείται λεπτομερώς από το Incite! Women of Color Against Violence, 2007).


Η ελπίδα θα μπορούσε να έρθει από μια οργάνωση σαν τους Adbusters, αλλά η αισθητική τους έχει ήδη αφομοιωθεί από τον κυρίαρχο μαζικό καταναλωτισμό και το πολιτικό στοιχείο έχει μετατραπεί σε διαφημιστική παντομίμα. Οι άλλοτε οργισμένες αφίσες αποτελούν τώρα ωραιοποιημένες εικόνες της αστικής παρακμής. Ψηφιακά αναβαθμισμένες μέχρι να μπορούν να θεωρούνται τέχνη, αποτελούν το νέο αποδεκτό πρόσωπο του γκράφιτι, που ταιριάζει σε κάθε επιφάνεια. Σταθερά ακίνδυνες και ενθυλακώνοντας βολικά το κατάλληλο επίπεδο ηθικής αγανάκτησης, μεταδίδουν στο κοινό τους μια νωχελική επιβεβαίωση ηθικής ευημερίας. Εξ’ ου και οι παρατηρήσεις του Harris για την αισθητική ομοιομορφία του ριζοσπαστισμού και της διαφοροποίησης σε όλες τις μορφές του καταναλωτικού πολιτισμού, καθώς οι ίδιες δυνάμεις δουλεύουν στον κάθε διακομιστή για να επιβάλουν ένα πλαίσιο συμμόρφωσης, στο οποίο διαφορετικές φωνές μπορούν να διαταχθούν σε βολικά και εμπορεύσιμα προϊόντα. Όπως πάντα, η τέχνη αντιδρά στις συνθήκες ύπαρξής της απορρίπτοντας τη συμμετοχή της στις προβληματικές διαδικασίες του φορμαλισμού της. Επομένως, η τέχνη πρέπει να απορρίψει τον κόσμο της ψηφιακής τεχνολογίας και να αναζητήσει την επόμενη επανάστασή της αλλού.

Η εικόνα του αυτόνομου, ενεργού, επιθυμητού υποκείμενου έχει γίνει-θα έλεγα- κυρίαρχη σε ό, τι αφορά την απεικόνιση των νέων γυναικών από τα νέα μέσα. Με αυτό τον τρόπο όμως, υποστηρίζει η Rosalind Gill, το σεξουαλικό υποκείμενο κατέληξε να γίνει αντικείμενο με νέα, ακόμη πιο επιβλαβή, επίφαση.


Γκομενάρα με Εκπληκτικά Βυζιά


Πριν από λίγο καιρό το μπλουζάκι FCUK (Γκομενάρα με Εκπληκτικά Βυζιά) ήταν από τα είδη που είχαν τις καλύτερες πωλήσεις στο γνωστό βρετανικό κατάστημα της μόδας French Connection. Όπως το μπλουζάκι ‘fcuk me’ του French Connection και το εμπνευσμένο από το Παγκόσμιο Κύπελλο μπεστ-σέλλερ ‘fcuk football’, είχε κι αυτό τεράστια επιτυχία. Το έβλεπες παντού, στα στήθη των κοριτσιών και των νεαρών γυναικών, να ανταγωνίζεται στους δρόμους, στα κλαμπ και τον υπόγειο άλλα παρόμοια μπλουζάκια που δήλωναν αυτή που τα φορούσε ‘γκομενάκι’ ή ‘πορνο-σταρ’ ή ‘έτοιμη για όλα’, ή έδιναν οδηγίες όπως ‘άγγιξέ με’ ή ‘πίεσε εδώ’. Ακόμη και το δικό μου πανεπιστήμιο, το London School of Economics, πέρασε στη δράση με ένα μπλουζάκι σχεδιασμένο, υποθέτω, για να υποδηλώσει ένα συνδυασμό ομορφιάς και μυαλού, σεξ και επιτήδευσης: ‘LSE BABE’ (Γκομενάκι του LSE).


Αυτό που με εντυπωσίασε στο μπλουζάκι ‘Γκομενάρα με Εκπληκτικά Βυζιά’ δεν ήταν απλώς ότι προβάλλει το στοιχείο του σεξ, αλλά και ότι το κείμενο παραπέμπει σε αντικείμενο. Μια γενιά πριν, πολλές γυναίκες μάχονταν και αγωνίζονταν για να μην παρουσιάζονται ως αντικείμενα, να μην προσδιορίζονται από το μέγεθος του στήθους τους, να μην καταναλώνονται ως απλά σεξουαλικά αντικείμενα και σήμερα οι νέες γυναίκες πληρώνουν αρκετά χρήματα (αυτά τα μπλουζάκια δεν είναι φτηνά, κοστίζουν 20-30 $) για να παρουσιάζονται με αυτό τον τρόπο.


Τι συμβαίνει εδώ; Πιστεύω ότι αυτά τα μπλουζάκια αποτελούν ένα από τα πολύ ορατά παραδείγματα μιας μεταστροφής που παρατηρείται στη λαϊκή κουλτούρα εδώ και πολλά χρόνια- τη συνειδητή και ηθελημένη επιστροφή στη σεξοποίηση και εμπορευματοποίηση του γυναικείου αλλά και του ανδρικού σώματος- ως συνέχεια της φεμινιστικής κριτικής που εξουδετέρωσε τα πιο φανερά τουλάχιστον παραδείγματα της μετατροπής του γυναικείου σώματος σε αντικείμενο. Πηγαίνοντας καθημερινά στη δουλειά μου, στο Λονδίνο, με το λεωφορείο και τον υπόγειο, με υποδέχεται ένας ‘καταιγισμός στήθους’ που υπερβαίνει κατά πολύ αυτόν των φεμινιστριών τη δεκαετία του 1970, κι ενώ εκείνες μουτζούρωναν γκράφιτι ή τοποθετούσαν αυτοκόλλητα στις προσβλητικές διαφημίσεις, σήμερα αυτού του είδους οι απεικονίσεις θεωρούνται νορμάλ (ή, όπως έχω πει σε άλλη ευκαιρία, οι εν δυνάμει κριτικές έχουν ‘ειρωνικά ενσωματωθεί’ στις ίδιες τις διαφημίσεις).


Από αντικείμενο του σεξ, σεξουαλικό υποκείμενο


Αυτό που διαφοροποιεί αυτές τις υπερ-σεξουαλικές απεικονίσεις του γυναικείου σώματος από τις προγενέστερες, της δεκαετίας του 1960 και του 1970, είναι ότι αποτελούν σαφώς αντίδραση στον φεμινισμό και με αυτή την έννοια, θα έλεγα, είναι πολύ λιγότερο ‘αθώες’ από τις προηγούμενες σεξοποιημένες απεικονίσεις. Ακόμη περισσότερο, αυτή η διαδεδομένη καταγραφή των γυναικών ως σεξουαλικά αντικείμενα συμβαίνει τη στιγμή ακριβώς που μας λένε ότι οι γυναίκες μπορούν ‘να τα έχουν όλα’ και ότι τα καταφέρνουν καλύτερα από ποτέ- στο σχολείο, στο πανεπιστήμιο και στη δουλειά.


Οι δημοσιεύσεις των think tanks, τα άρθρα των δημοσιογράφων και οι εμπορικές έρευνες των εταιριών συγκλίνουν στην έννοια ότι γίνεται ‘σεισμός των φύλων’ στη σύγχρονη κοινωνία, ότι οι αξίες του αύριο είναι ‘θηλυκές’ και ότι ‘οι γυναίκες νικούν’. Όπως είπε η Angela Mc Robbie, οι νέες γυναίκες, που έχουν μετατραπεί μεταφορικά σε κομιστές κριτηρίων για τη ‘νέα αξιοκρατία’ στη Βρετανία του Τόνι Μπλερ, είναι επιφορτισμένες να φέρουν την κοινωνική αλλαγή (’Good girls, bad girls?’, στο British Cultural Studies).
.


Από τη μια πλευρά, λοιπόν, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια λαϊκή κουλτούρα σε αυξανόμενο κορεσμό από τις απεικονίσεις των γυναικείων σωμάτων ως αντικειμένων, και από την άλλη με το μονότονο τροπάριο για την ‘επιτυχία των γυναικών’ και την ‘Εξουσία των Κοριτσιών’. Ένας τρόπος για να ερμηνεύσουμε την επιστροφή στη σεξοποίηση του γυναικείου σώματος σ’ αυτό το παράξενο, αντιφατικό πλαίσιο, είναι ότι αποτελεί μέρος της αντίδρασης κατά του φεμινισμού. Πρόκειται ενδεχομένως για επίθεση κατά των γυναικών – οι γυναίκες στη θέση τους- και ταυτόχρονα για καθησυχασμό των αντρών που απειλούνται από τις ολοένα καλύτερες επιδόσεις των γυναικών στις δημόσιες εξετάσεις και τις επιτυχίες τους στο χώρο εργασίας. Σε μια εξαιρετική, διορατική ανάλυση, η Imelda Wheleman αναφέρει ότι έχουμε εισέλθει σε μια εποχή ‘ρετροσεξισμού’, βασισμένη σε πραγματικούς φόβους για κατάρρευση της αρσενικής ηγεμονίας. Ερευνά τη νοσταλγική ποιότητα της σύγχρονης τηλεόρασης, που επιστρέφει σε ένα χρόνο και τόπο κατοικημένο από πραγματικές γυναίκες και εύθυμα ‘αναιδή φιλαράκια’ (σ. 11). Υποστηρίζει ότι οι απεικονίσεις των γυναικών, ‘από τις κοινές μέχρι τις καθαρά προσβλητικές’ εφευρίσκονται ξανά, ως άμυνα, κόντρα στις πολιτιστικές αλλαγές στις ζωές των γυναικών (σ. 11).


Αυτό το επιχείρημα είναι ακαταμάχητο και αρκετά ισχυρό. Αλλά δεν καλύπτει, κατά τη γνώμη μου, όλη την υπόθεση. Ειδικότερα, εστιάζοντας στην επιστροφή χάνεται αυτό που είναι νέο στις σύγχρονες σεξοποιημένες απεικονίσεις των γυναικών. Νομίζω ότι αυτό που βλέπουμε δεν είναι μόνο η επιστροφή σε μια ασφαλή, περασμένη ή μυθική εποχή όπου ‘οι άντρες ήταν άντρες και οι γυναίκες γυναίκες’, αλλά μάλλον η οικοδόμηση μιας νέας θηλυκότητας (ή, καλύτερα, πολλών), οργανωμένης γύρω από τη σεξουαλική αυτοπεποίθηση και αυτονομία. Πράγματι, αυτό που είναι καινούργιο και εντυπωσιακό στις σύγχρονες σεξοποιημένες απεικονίσεις των γυναικών στη λαϊκή κουλτούρα είναι ότι δεν απεικονίζουν (όπως στο παρελθόν) τις γυναίκες ως παθητικά αντικείμενα αλλά ως συνειδητά, ενεργά και επιθυμητά σεξουαλικά υποκείμενα. Πιστεύω πως σε ό, τι αφορά την οικοδόμηση της θηλυκότητας στα μέσα επικοινωνίας και τη λαϊκή κουλτούρα, βρισκόμαστε σε μια μεταστροφή – από το σεξουαλικό αντικείμενο στο σεξουαλικό υποκείμενο.


Πουθενά δεν είναι αυτό πιο σαφές από ό, τι στη διαφήμιση που αντέδρασε στις φεμινιστικές κριτικές οικοδομώντας και πουλώντας στις νέες γυναίκες μια νέα εικόνα: της σεξουαλικά αυτόνομης ετεροφυλόφιλης νέας γυναίκας που παίζει με τη σεξουαλική εξουσία της και είναι ‘έτοιμη για όλα’ για πάντα. Οι παραινέσεις προς τις νέες γυναίκες ‘να είσαι ο εαυτός σου’ και ‘να ευχαριστείς τον εαυτό σου’ είναι εμβληματικές αυτής της μεταστροφής όπου οι γυναίκες παρουσιάζονται ως συνειδητά και ενεργά σεξουαλικά υποκείμενα.


Ένα βήμα μπροστά σε ό, τι αφορά τις απεικονίσεις των γυναικών στα μέσα επικοινωνίας;


Πώς να ερμηνεύσουμε αυτή τη μεταστροφή; Πρόκειται για μια θετική αλλαγή, για μια μετατόπιση από την κατάσταση του παθητικού αντικείμενου, για έναν εναγκαλισμό του αυτόνομου φεμινιστικού υποκείμενου- του δυναμικού απελευθερωμένου υποκείμενου των φεμινιστικών φαντασιώσεων; Δεν νομίζω. Η ερμηνεία μου είναι πιο απαισιόδοξη.


Πρώτον, υπάρχει το πρόβλημα των αποκλεισμών από αυτή την απεικονιστική πρακτική. Είναι σαφές, βλέποντας τις απεικονίσεις στα μέσα επικοινωνίας, ότι μόνο ορισμένες γυναίκες παρουσιάζονται ως ενεργά επιθυμητά σεξουαλικά υποκείμενα. Μόνο οι γυναίκες που επιθυμούν σεξ με άντρες- εκτός όταν ομοφυλόφιλες γυναίκες ‘παίζουν’ για άντρες- αλλά και, εξίσου σημαντικό, μόνο νέες, αδύνατες και όμορφες γυναίκες. Όπως επεσήμανε η Myra MacDonald, οι πιο μεγάλες γυναίκες, οι πιο εύσωμες, οι γυναίκες με ρυτίδες κλπ δεν θεωρούνται ποτέ σεξουαλικά υποκείμενα και τυγχάνουν πάντα προσβλητικών και, μερικές φορές, κακοπροαίρετων απεικονίσεων. Πράγματι, η εικόνα της μη ελκυστικής γυναίκας που επιθυμεί σεξουαλικό παρτενέρ παραμένει μια από τις πλέον διασυρμένες στη γκάμα των λαϊκών πολιτιστικών μορφών.


Δεύτερον, έχει ενδιαφέρον γι’ αυτό που καθιστά αόρατο. Η νέα απεικονιστική πρακτική κρύβει αυτό που ο Robert Goldman αποκαλεί ‘διάφορες μορφές τρομοκρατίας που βιώνουν οι γυναίκες που μετατρέπουν τον εαυτό τους σε αντικείμενο’ (σ. 122).

Υπάρχει η κοινότοπη ψυχική τρομοκρατία που σχετίζεται με το να μην εισπράττεις ‘βλέμματα’ θαυμασμού – δηλαδή, όταν οι άλλοι δεν εγκρίνουν την εμφάνισή σου. Μια παρόμοια αίσθηση τρομοκρατίας εμπεριέχει το φόβο ‘να υποστεί πλήγμα η εμφάνισή σου’- τον βάσιμο φόβο ότι η ηλικία θα μειώσει την αξία και την κοινωνική ισχύ σου. Μια ανάλογη πηγή άγχους εμπεριέχει το φόβο ‘να χάσεις τον έλεγχο’ του βάρους και της εμφάνισής σου….Και υπάρχει και η, πολύ πραγματική, φυσική τρομοκρατία που συνοδεύει την παρουσίαση του εαυτού σου ως αντικείμενο πόθου- ο φόβος του βιασμού και της βίας από μισογύνηδες αρσενικούς (σ. 123).


Αυτό το επιχείρημα ταιριάζει καλά με τη μελέτη της Naomi Wolf για τον διχασμό της ‘καταπίεσης της ομορφιάς’- μια μυστική ‘υποζωή’, μια ‘διάθεση μίσους του εαυτού σου, φυσικών εμμονών, τρόμου της ηλικίας και της απώλειας ελέγχου’ που δηλητηριάζει και υπονομεύει τις γυναίκες (σ. 2). Η Wolf υποστηρίζει ότι ο μύθος της ομορφιάς πλήττει τις γυναίκες φυσικά και ψυχολογικά και τις οδηγεί συνειδητά σε δίαιτες –βασανιστήρια (λιμοκτονίες και πλαστική χειρουργική).


Το τρίτο μείζον πρόβλημα είναι η έννοια ότι οι γυναίκες ευχαριστούν τον εαυτό τους και επιλέγουν ελεύθερα. Οι γυναίκες σ’ αυτές τις διαφημίσεις παρουσιάζονται σαν να επιλέγουν ενεργά να γίνουν αντικείμενα. Αυτή η έννοια της ελεύθερης επιλογής ταιριάζει πολύ καλά με τον ευρύτερο μεταφεμινιστικό λόγο, σύμφωνα με τον οποίο οι γυναίκες είναι αυτόνομες, δεν περιορίζονται πλέον από ανισότητες ή ανισομέρειες εξουσίας και μπορούν να επιλέξουν, με κάποιο τρόπο, ‘να χρησιμοποιήσουν την ομορφιά’ για να αισθανθούν καλά. Η Fay Weldon –η συγγραφέας- το θέτει ως εξής:



Οι νέες κοπέλες γίνονται όλο και πιο όμορφες. Υπάρχει μια επιστροφή στη θηλυκότητα, αλλά μου φαίνεται ότι οι περισσότερες κοπέλες δεν δίνουν δυάρα για τους άντρες. Θέλουν να είναι σε φόρμα και υγιείς για τις ίδιες, όχι για τους άντρες (αναφέρεται στον Observer, 25 Αυγούστου 1996).


Ασφαλώς, η ιδέα ότι στο παρελθόν οι γυναίκες ντύνονταν με συγκεκριμένο τρόπο αποκλειστικά και μόνο για να ικανοποιούν τους άντρες είναι γελοία: υποδηλώνει μια θεώρηση της εξουσίας ως κάτι αυταρχικό και φανερό που ασκείται σε εντελώς πειθήνια υποκείμενα (και υπονοεί ότι όλες οι γυναίκες είναι ετεροφυλόφιλες). Η μεταστροφή, όμως, σε σχέση με την έννοια ότι οι γυναίκες απλώς ‘ευχαριστούν τον εαυτό τους’ δεν αποτελεί υποκατάστατο- παρουσιάζει τις γυναίκες ως εντελώς αυτεξούσιες και δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί, εάν απλώς ευχαριστούμε τον εαυτό μας, το αποτέλεσμα είναι μια ίδια ‘εμφάνιση’ – άτριχο σώμα, λεπτή μέση, σφιχτοί γλουτοί κλπ. Επιπλέον αποφεύγει όλα τα ενδιαφέροντα και δύσκολα ερωτήματα για το πώς γίνεται να ενστερνιζόμαστε και να κάνουμε δικά μας ιδεώδη ομορφιάς που φτιάχνοναι από την κοινωνία. Υπάρχουν ομοιότητες εδώ με την ανάλυση της Valerie Walkerdine για τις απαιτήσεις του νεοφιλελευθερισμού σχετικά με το ψυχολογικό υποκείμενο- και ειδικότερα τη σύγχρονη επιταγή να καθίσταται η ζωή κάποιου συνειδητή και αξιόλογη μέσα από θεωρίες για ελεύθερη επιλογή και ριζοσπαστική αυτονομία- όσο περιορισμένη κι αν είναι στην πραγματικότητα.


Τελικά, θα έλεγα ότι αυτή η μεταστροφή συνεπάγεται μια μετατόπιση από ένα εξωτερικό αρσενικό κριτικό βλέμμα σε ένα ναρκισσιστικό βλέμμα αυτό-αστυνόμευσης. Νομίζω ότι αποτελεί μάλλον μια υψηλότερη ή βαθύτερη μορφή εκμετάλλευσης παρά μια μετατροπή σε αντικείμενο-την οποία ενστερνίζεται το αρσενικό βλέμμα για να σχηματίσει ένα νέο πειθαρχικό καθεστώς. Αυτή η απεικονιστική πρακτική υπόσχεται εξουσία στις γυναίκες ως αντικείμενα του πόθου. Τους δίνει στις στάτους ενεργών υποκειμένων έτσι ώστε να μπορούν να ‘επιλέξουν’ να γίνουν σεξουαλικά αντικείμενα γιατί αυτό ταιριάζει με τα ‘απελευθερωμένα’ συμφέροντά τους. Μ’ αυτό τον τρόπο, το στάτους του σεξουαλικού αντικείμενου δεν παρουσιάζεται σαν κάτι που επιβάλλεται στις γυναίκες από άντρες, αλλά σαν μια ελεύθερα επιλεγμένη επιθυμία για ενεργά, σίγουρα για τον εαυτό τους, επιθετικά θηλυκά υποκείμενα. Μια από τις πιο ενοχλητικές πτυχές αυτής της βαθιάς μεταστροφής είναι ότι κάνει την κριτική πολύ πιο δύσκολη.


Συμπέρασμα


Πώς επιδρούν όλα αυτά στις ‘γκομενάρες με εκπληκτικά βυζιά;’ Δεν ασχολήθηκα άμεσα με την αιτία που τόσες πολλές νέες γυναίκες επιλέγουν να απεικονίζονται με αυτό τον τρόπο. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε λεπτομερή εμπειρική έρευνα. Είναι όμως σαφές ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι ερμηνείας που δεν τονίζουν την ‘τεχνητή επίγνωση’ των νέων γυναικών αλλά δίνουν, αντίθετα, έμφαση στον παιχνιδιάρικο ή ειρωνικό χαρακτήρα που έχουν αυτά τα μπλουζάκια, τη διεκδίκηση για σεξουαλική ωριμότητα, το ‘μήνυμα’ στους γονείς, τον φιλήδονο εορτασμό του σεξ στον μετα- HIV/AIDS κόσμο και λοιπά. Όπως άλλα κείμενα, είναι κι αυτά πολυσήμαντα.


Αυτό που προσπάθησα, ωστόσο, να πω είναι πως το γεγονός ότι αυτές οι αυτό-παρουσιάσεις είναι τόσο δημοφιλείς πρέπει να γίνει κατανοητό στο πλαίσιο της γενικότερης μεταστροφής στις απεικονίσεις των νέων γυναικών στα μέσα ενημέρωσης και τη λαϊκή κουλτούρα. Η εικόνα του αυτόνομου, ενεργού, επιθυμητού υποκείμενου έχει γίνει-θα έλεγα- κυρίαρχη σε ό, τι αφορά την απεικόνιση των νέων γυναικών, μέρος της οικοδόμησης του νεοφιλελεύθερου θηλυκού υποκείμενου. Νομίζω όμως ότι το σεξουαλικό υποκείμενο κατέληξε να γίνει αντικείμενο με νέα, ακόμη πιο επιβλαβή, επίφαση.


Το κείμενο έχει δημοσιευθεί σε μία πρώτη μορφή στο περιοδικό Feminist Media Studies.

Ο Jonah Bossewitch αφηγείται την ιστορία της συμμετοχικής εκστρατείας κατά του αντιψυχωτικού φαρμάκου Zyprexa, και παρατηρεί ότι η συμμετοχική κουλτούρα μπορεί να ενδυναμώσει τη συμμετοχική δημοκρατία, ενώ οι συνεργατικές τεχνολογίες μπορούν να παίξουν κύριο ρόλο στον σχεδιασμό ριζοσπαστικών δράσεων.

‘Η αλλαγή προέρχεται από την εξουσία και η εξουσία προέρχεται από την οργάνωση. Για να δράσουν, οι άνθρωποι πρέπει να είναι μαζί…Η εξουσία δεν είναι μόνο αυτό που έχεις, αλλά αυτό που ο εχθρός νομίζει ότι έχεις’- Saul Alinsky


Όπως ο τηλέγραφος και ο σιδηρόδρομος στην εποχή τους, το Ίντερνετ προαναγγέλθηκε ως υπέρμαχος της ισότητας, της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Και όπως οι τεχνολογίες που προηγήθηκαν, η επίδρασή του θα είναι τελικά παράγωγο των τρόπων που επιλέγουμε για τη χρήση του. Στην μετά dot.com εποχή, το Ίντερνετ είναι ευρέως γνωστό για την ψυχαγωγία, το εμπόριο και την κοινωνικότητα, παρόλο που χρησιμοποιείται, επίσης, για πιο σοβαρές δραστηριότητες όπως η εκπαίδευση, η προάσπιση των πολιτικών ελευθεριών και η άμεση κοινωνική δράση.


Γράφοντας στον παγκόσμιο ιστό, οι οργανώσεις βελτιώνουν σημαντικά την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητά τους. Το ντε φάκτο σύνολο των εφαρμογών Web 2.0 –ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, blog, κοινές δημόσιες ετικέτες και RSS γίνονται γρήγορα μέρος των επικοινωνιακών εργαλείων των κλασικών οπαδών. Εκτός απ’ τη δουλειά που κάνουν, οι οργανωτές μαθαίνουν να ενστερνίζονται το διαδίκτυο ως το νέο μέσο τους, ακριβώς όπως οι συγγραφείς έμαθαν να ενστερνίζονται τον επεξεργαστή κειμένων. Αυτό το αναδυόμενο κύμα τεχνολογιών μπορεί να παράσχει διαφάνεια, υπευθυνότητα και βιωσιμότητα σε χαλαρά διασυνδεδεμένους υπερασπιστές και ακτιβιστές. Αλλά η χρήση αυτών των εργαλείων δεν περιορίζεται απλώς στους ηχο-θαλάμους του κυβερνοχώρου- η επίδρασή τους αγγίζει πιο εδραιωμένους τομείς πολιτικής δέσμευσης, όπως η πολιτική ανυπακοή, η στρατηγική των δικαστικών αγώνων και τα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας.


Αυτό το δοκίμιο ρίχνει φως σε ένα πρόσφατο επεισόδιο κυβερνο-ακτιβισμού, που χρησιμοποίησε τακτικές στην κόψη της τεχνολογίας και στο όριο των πολιτικών ελευθεριών. Η ιστορία αυτή δείχνει πώς ο συμμετοχικός πολιτισμός μπορεί ανοίξει το δρόμο στη συμμετοχική δημοκρατία, και ειδικότερα πώς αυτά τα είδη τεχνολογίας μπορούν να παίξουν ηγετικό ρόλο στις ριζοσπαστικές δράσεις. Δείχνει επίσης την ισχυρή συμβιωτική σχέση μεταξύ νέων και παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας και παρουσιάζει νέα πρότυπα για τη μελλοντική συνεργασία τους.


Αυτό είναι σοβαρό…είναι επικίνδυνο να είμαστε υπερβολικά πολλοί


Η εκστρατεία ZyprexaKills εγκαινιάστηκε τον Δεκέμβριο του 2006 όταν οι New York Times δημοσίευσαν μια σειρά πρωτοσέλιδων άρθρων για ένα δεκαετές σκάνδαλο στους κόλπους της φαρμακευτικής βιομηχανίας. Στόχος της εκστρατείας ήταν το αντιψυχωτικό –δυναμίτης Zyprexa (Olanzapine), ένα εγκεκριμένο για τη σχιζοφρένεια και τη μονομανία φάρμακο, κατασκευασμένο από την πολυεθνική φαρμακευτική εταιρία Eli Lilly. Εσωτερικά έγγραφα που διέρρευσαν στους Times αποκάλυπταν ότι η Lilly είχε συνειδητά υποβαθμίσει τις θανατηφόρες παρενέργειες του ευρύτατα διαδεδομένου Zyprexa, και ηγείτο μιας παράνομης εκστρατείας μάρκετινγκ για να ενθαρρύνει τους γιατρούς της πρωτοβάθμιας περίθαλψης να χορηγούν το Zyprexa, πέρα από τους εγκεκριμένους από το FDA (Οργανισμός Φαρμάκων και Τροφίμων) σκοπούς.


Τα στοιχεία που αιτιολογούσαν αυτές τις κατηγορίες διέρρευσαν στους Times από έναν δικηγόρο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τον James Gottstein, που τα είχε κλητεύσει νόμιμα από τον Δρα David Egilman, μάρτυρα στη συνεχιζόμενη δίκη κατά της Lilly. Η Lilly είχε εμφανίσει πάνω από 11 εκατομμύρια ηλεκτρονικά ντοκουμέντα στη διάρκεια των ερευνών αυτής της δίκης, που το δικαστήριο είχε σφραγίσει για να επισπεύσει την υπόθεση. Εκτός από τους New York Times, ο Gottstein διένειμε τα ντοκουμέντα στο National Public Radio, σε μια επιτροπή του Κογκρέσου, και σε μια ντουζίνα οργανώσεις που μάχονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την υγεία. Ο Gottstein κατέθεσε ότι ‘ήθελε να τους βγάλει εκτός με τρόπο που θα καθιστούσε αδύνατο να επανέλθουν εντός’.


Η δικαιοσύνη ως αυτόκλητος προστάτης και τα http


Μόλις το πρώτο κύμα των άρθρων του New York Times βγήκε στα περίπτερα, εμφανίστηκαν στο Ίντερνετ ηλεκτρονικά αντίγραφα των ντοκουμέντων, από ποικίλες πηγές μιας γκάμας πρωτοκόλλων. Προκειμένου να διανεμηθούν αυτοί οι πόροι γρήγορα και ανώνυμα, χρησιμοποιήθηκαν τα πρωτόκολλα HTTP, FTP, Tor, Freenet, Bittorrent, Usenet και συμπληρωματικές υπηρεσίες κοινών φακέλων.


Μια ad-hoc κοινότητα ένθερμων ακτιβιστών και πολιτών-δημοσιογράφων άρχισε να (αυτό-) οργανώνεται γύρω από το σκάνδαλο, δημιουργώντας αμέσως ένα ανοιχτό, ειδικό ηλεκτρονικό ταχυδρομείο κοντά σε ένα επιμελούμενο από το κοινό wiki στο pbwiki.com- μια δωρεάν wiki υπηρεσία, που έγινε δημοφιλής. Η κοινότητα άρχισε να αναλύει τα θέματα που αφορούσαν τους παράνομους χειρισμούς της Lilly και να εντοπίζει τις προσπάθειες διάδοσής τους σε παγκόσμιο επίπεδο. Πολλοί από τους συμμετέχοντες είχαν την επιμέλεια του wiki, ενώ παράλληλα εκτελούσαν το πρόγραμμα Tor, καθιστώντας τη συμμετοχή τους ανώνυμη.


Για να προλάβει ενδεχόμενες απειλές έναντι οποιαδήποτε μεμονωμένης ιστοσελίδας, η εκστρατεία ZupraxaKills εισήγαγε την κοινή ετικέτα ‘zyprexakills’, γύρω από όλες τις δημόσιες επικοινωνίες που είχαν σχέση με αυτή την εκστρατεία. Η τακτική αυτή είχε στόχο να διασφαλίσει πως ο συμβιβασμός οποιασδήποτε συγκεκριμένης περιοχής του δικτύου δεν θα εμπόδιζε τους ακτιβιστές να εντοπίζουν ο ένας τον άλλον- μπορούσαν να βρουν ο ένας τον άλλον χρησιμοποιώντας οποιαδήποτε κοινή μηχανή αναζήτησης. Το γεγονός ότι δόθηκε μια ονομασία στην εκστρατεία βοήθησε, επίσης τους ακτιβιστές που δεν ήταν συνδεδεμένοι να βρίσκουν ο ένας τον άλλον αμέσως.


Μόλις πληροφορήθηκε τη ρήξη, η νομική ομάδα της Lilly έπιασε δουλειά με τον αναμενόμενο ζήλο. Έπεισαν έναν ομοσπονδιακό δικαστή να εκδώσει απόφαση ασφαλιστικών μέτρων κατά του Gottstein, απαγορεύοντας τη διάδοση των σημειώσεων. Η εντολή φίμωσης επεκτάθηκε δυο φορές, σε μια προσπάθεια ελέγχου της όλο και μεγαλύτερης διάδοσής τους. Η τρίτη εκδοχή της απόφασης ασφαλιστικών μέτρων του δικαστηρίου απαγόρευε οποιαδήποτε ομιλία ‘διευκόλυνε τη διάδοση των ντοκουμέντων’ και απευθυνόταν τόσο στα άτομα όσο και στις ιστοσελίδες (που προσδιορίζονταν με τα ονόματα της περιοχής τους). Μια από τις περιοχές που συμπεριλαμβανόταν στα ασφαλιστικά μέτρα ήταν το επιμελούμενο από το κοινό wiki, zyprexa.pbwiki.com.


Η διασύνδεση δεν είναι έγκλημα


Το Electronic Frontier Foundation (EFF) ανταποκρίθηκε στις εκκλήσεις των συντελεστών για βοήθεια και αγνόησε τις σαρωτικές απαγορεύσεις του δικαστηρίου για την ομιλία. Αντικείμενο διακύβευσης ήταν το καλά εδραιωμένο συνταγματικό δόγμα για τον εκ των προτέρων περιορισμό. Αυτό εγγυάται σε όλους τους Αμερικανούς το δικαίωμα, με σπάνιες εξαιρέσεις, να λένε ό, τι τους αρέσει και να υφίστανται ύστερα τις συνέπειες. Το δικαστήριο έχει μια περιορισμένη εξουσία σε ό, τι αφορά στον περιορισμό της ομιλίας των αντιδίκων, ενώ εμπορικά μυστικά ενδέχεται να υπόκεινται, επίσης, σε αυτό το είδος προστασίας. Ωστόσο, οι συντελεστές στο wiki δεν έχουν άμεση σχέση με τα εμπλεκόμενα μέρη και είναι παράλογο να ισχυρίζεται η Lilly ότι οι παράνομες πρακτικές μάρκετινγκ αποτελούν εμπορικό μυστικό.


Αυτή ήταν η πρώτη wiki υπόθεση του EFF και τα τεχνικά χαρακτηριστικά του wiki έκαναν εφικτά μερικά νομικά επιχειρήματα που δεν θα μπορούσαν να ισχύσουν εύκολα για τα blogs. Για παράδειγμα, ένας αξιότιμος δικαστής διατύπωσε κάποτε την άποψη ότι το δικαστήριο ‘δεν μπορεί νομίμως να διατάσσει τον κόσμο γενικά, ανεξάρτητα από την ευρύτητα διατύπωσης της απόφασής του’. Ο Fred Von Lohmann εφάρμοσε αυτό το σκεπτικό στα γεγονότα και υποστήριξε ότι όταν διατάζεις ένα wiki, το οποίο επιμελείται το κοινό, είναι σα να διατάζεις τον κόσμο.


Οι δράσεις των μυθικών δικτυακών τεχνολογιών τροφοδότησαν πολυάριθμους νέους κύκλους ειδήσεων στα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας, αυξάνοντας τη συνειδητοποίηση του κοινού για το θέμα και προκαλώντας τεράστια ζήτηση για τα έγγραφα. Η Lilly πιάστηκε στην παγίδα- όσο περισσότερο σφάδαζαν, τόσο μεγαλύτερη προσοχή τους έδινε οΤύπος. Η κοινότητα Wikipedia παρακολουθούσε στενά την ιστορία, γιατί μια απόφαση γι’ αυτή την υπόθεση θα μπορούσε να ισχύει παρομοίως γι’ αυτούς. Πράγματι, σύντομα εμφανίστηκαν links για τα έγγραφα, σε εισόδους για ‘Zyprexa’ και ‘Eli Lilly’. Από ιστορία διαφθοράς σε μια μεγάλη φαρμακευτική εταιρία, η υπόθεση μετατράπηκε σε ψηφιακή ιστορία για τη συνταγματική διάταξη, με τον πρωταγωνιστικό ρόλο των wikis, bittorrent και Tor.


Στο τέλος Φεβρουαρίου 2007, ο δικαστής Wienstien εξέδωσε μια μακρά και περίπλοκη απόφαση που υπεραμυνόταν των ασφαλιστικών μέτρων εναντίον συγκεκριμένων, κατονομαζόμενων ατόμων αλλά κατέληγε ότι ‘το δικαστήριο δεν μπορεί να εφαρμόσει αποτελεσματικά μια απόφαση ασφαλιστικών μέτρων ενάντια στο Ίντερνετ, στις ποικίλες εκδηλώσεις του, και θα ήταν μια αμφιλεγόμενη εκδήλωση δημόσιας πολιτικής εάν επιχειρούσε να το κάνει’. Μολονότι ο δικαστής δεν δέχτηκε τα ευρύτερα συνταγματικά επιχειρήματα, ούτε χειρίστηκε το wiki δίνοντας του όλα τα προνόμια μιας ειδησεογραφικής οργάνωσης, η εκστρατεία ZyprexaΚills αποτέλεσε μια σημαντική, από πολιτική άποψη, επιτυχία.


Όταν γράφονταν αυτές οι γραμμές, τα γραφεία των γενικών εισαγγελέων επτά πολιτειών διεξήγαγαν έρευνες κατά της Lily και ο Δρ David Graham, από το επιτελείο της FDA, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόσυρση του Vioxx από την αγορά, είχε αρχίσει να εξετάζει προσεκτικά το Zyprexa. Τελικά, στις 5 Μαρτίου, ο βουλευτής Henry Waxman (D-Calif), πρόεδρος της αρμόδιας επιτροπής της βουλής, κλήτευσε τα έγγραφα απευθείας από τη Lilly, και είναι πιθανό να υπάρξουν ακροάσεις στο Κογκρέσο. Είναι αδύνατον να αποδειχτεί ότι αυτές οι έρευνες παρακινήθηκαν από την πρόσθετη προσοχή που έδωσαν τα μέσα ενημέρωσης, θα ήταν δίκαιο όμως να πούμε πως αυτή η πρόσθετη προσοχή δεν έβλαψε την υπόθεση. Πράγματι, τα έγγραφα εξετάζονται τώρα νόμιμα από έναν επαγγελματία ερευνητή δημοσιογράφο, τον Philip Dawdy, που διευθύνει το όλο και πιο δημοφιλές blog, furiousseasons.com. Το Furious Seasons φιλοξενεί ατομικά έγγραφα που απευθύνονται το καθένα στο δικό του URL, links για την αναζήτηση των κειμένων των εγγράφων σε απλές εκδοχές, και αναφέρει ότι τόσο η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και η Lilly είναι τακτικοί επισκέπτες της ιστοσελίδας.


Μαθήματα που διδάσκονται, διδάγματα που αντλούνται


Η εκστρατεία Zyprexakills αποτελεί τη μονογραφία μιας ad-hoc κοινότητας που σχηματίστηκε αυθόρμητα γύρω από ένα συγκεκριμένο θέμα που αγγίζει τους προβληματισμούς νομικών, ακαδημαϊκών ακτιβιστών και δημοσιογράφων. Οι συμμετέχοντες μοιράστηκαν ιδεολογίες και ιστορίες- πολλοί αναγνώρισαν αμέσως τις ομοιότητες αυτής της υπόθεσης με τη δημοσιότητα των σημειώσεων Diebold και τις επικουρικές προσπάθειες στη μάχη να διατηρηθούν διαθέσιμες για το κοινό. Αυτές οι κοινές πολιτιστικές αναφορές επέτρεψαν σε αυτούς που έκαναν την εκστρατεία να επικοινωνούν με άνεση και να δρουν με μεγάλη επιδεξιότητα.


Από παιδαγωγικής άποψης, μπορούμε να δούμε την εκστρατεία Zyprexakills ως ένα μάθημα για την πρακτική ασφαλών και ανώνυμων αποκαλύψεων σε έναν επιτηρούμενο κόσμο. Σε αντίθεση με τις τυπικές ιστορίες για τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται – τρομοκρατία, παιδική πορνογραφία και μουσική πειρατεία- το εγχείρημα αυτό κατέδειξε την πιεστική ανάγκη του κοινού γι’ αυτά τα πρωτόκολλα. Ενισχύει τα επιχειρήματα που υποστηρίζουν τις ισχυρές σχέσεις μεταξύ της ανωνυμίας στον ελεύθερο λόγο και αποτελεί ισχυρή κληρονομιά σε σχέση με τη σημασία διατήρησης της ουδετερότητας του διαδικτύου.


Η επιλογή των τεχνολογιών επικοινωνίας για την εκστρατεία αυτή αντανακλά τις δυναμικές των σχέσεων των συμμετεχόντων και δείχνει το ζωτικό ρόλο που αυτές οι διασπαστικές τεχνολογίες μπορούν να παίξουν. Σημαντική και σκληρή δουλειά απομένει να γίνει και πρέπει να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία έξυπνα έτσι ώστε να μπορούμε να επικοινωνούμε και να δρούμε πιο αποφασιστικά και αποτελεσματικά.


Διαβάστε ακόμα


Τo χρονικό του Zyprexa


Alchemical musings

Εξετάζοντας τις πρωτοβουλίες του BBC για την προώθηση της ηλεκτρονικής συμμετοχικής δημοκρατίας, ο Laurence Pawley καταλήγει ότι τέτοιου είδους επαν-εφευρέσεις της πολιτικής δράσης πρέπει να συνοδεύονται από μια επαν-εφεύρεση των θεσμών που τις παρέχουν.


Η ανάπτυξη της ‘νέας’ πολιτικής που έγινε εφικτή από τεχνολογικές εξελίξεις όπως τα blogs και τα wikis, έγινε σε γενικές γραμμές εκτός των καθιερωμένων κόμβων της πολιτικής εξουσίας. Οι ανεπίσημες, συνεργατικές μέθοδοι δράσης που προτάθηκαν από αυτούς τους χώρους συνεχίστηκαν κυρίως από πιο χαλαρά κοινωνικά κινήματα και άτομα, με προφανή παραδείγματα το αντικαπιταλιστικό κίνημα και τους ακαταστάλαχτους ’πολιτικούς μπλόγκερς’.


Τι γίνεται, όμως, όταν παρόμοιες ευκαιρίες διευκολύνονται από έναν εθνικό θεσμό που συνδέεται ουσιαστικά με το κράτος; Μπορεί μια ενεργή υπηκοότητα να προωθηθεί μέσα από μια οργάνωση που συνδέεται με μια εκπορευόμενη από το κέντρο, γραμμική αποστολή ‘ενημέρωσης, εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας’; Αυτό το ερώτημα θέτει η μινι-ιστοσελίδα του BBC, Action Network (που εγκαινιάστηκε αρχικά το 2003 ως iCan).


Η ιστοσελίδα παίρνει τη μορφή ενός χώρου διευκόλυνσης, που στοχεύει σε άτομα τα οποία επιθυμούν να αναπτύξουν μονοθεματικές εκστρατείες στην περιοχή τους. Οι χρήστες μπορούν να κάνουν ‘παρατηρήσεις’ (που αντιστοιχούν στην πράξη σε έναν ηλεκτρονικό πίνακα ανακοινώσεων) ή να δημιουργήσουν πιο μόνιμες σελίδες ‘εκστρατείας’ σε συνεργατικό σχήμα blog. Η ιστοσελίδα έχει κερδίσει πολλά βραβεία για τη συμβολή της στο e-democracy και ο ιδρυτή της Martin Vogel υποστήριξε στα τέλη του 2005 ότι το Action Network δεχόταν 175.000 μοναδικούς χρήστες το μήνα.


Αυτό δεν μοιάζει να είναι προβληματικό. Το Action Network είναι μια καλά οργανωμένη και σχετικά απλή ιστοσελίδα, με σαφείς θεμελιώδεις κανόνες που απαγορεύουν την (κομματική) πολιτική δραστηριότητα και ενθαρρύνουν μια συνεργατική, διαλογική δυναμική. Ως τέτοια, ακολουθεί κοινές πρακτικές με άλλα επιτυχή παραδείγματα ηλεκτρονικής δραστηριότητας για εκστρατείες και διαχέει ένα ήθος ισότιμης συμμετοχής ως κεντρικό στοιχείο των ιδανικών που βρίσκονται πίσω από τη wiki πολιτική. Ωστόσο, εάν τοποθετήσουμε θεσμικά το Action Network στο πλαίσιο του σύγχρονου BBC, θα προκύψουν εντάσεις με ενδεχόμενες επιπτώσεις στην ιστοσελίδα, τους χρήστες της και το ίδιο το BBC.


Για το τελευταίο, το Action Network μοιάζει να αποτελεί μέρος μιας συντονισμένης προσπάθειας για την ενσωμάτωση των εννοιών της συμμετοχής και της δημόσιας πρακτικής στην πρακτική του BBC. Αυτό έγινε σαφές το 2004, στο κείμενο που οριοθέτησε τους στόχους του Οργανισμού, το ‘Οικοδομώντας Δημόσια Αξία’ (Building Public Value), που αναγνώρισε το Action Network ως κεντρική πρωτοβουλία του νέου στόχου του για ‘υποστήριξη μιας ενεργής και ενημερωμένης υπηκοότητας’. Πώς λειτουργεί, όμως, μια τέτοια έννοια στο πλαίσιο του BBC; Η οργάνωση συνδέθηκε για πολύ καιρό με μια εκπορευόμενη απ’ το κέντρο και, μερικές φορές, πατερναλιστική προσέγγιση σε ό, τι αφορά στην παροχή δημόσιων υπηρεσιών σε ένα παθητικό κοινό και έγινε, γι’ αυτούς τους λόγους, αντικείμενο μόνιμης κριτικής. Πράγματι, κάποιος μπορεί να υποστηρίξει ότι το BBC στηρίζεται σ’ αυτή τη θέση, στο μέτρο που μόνο η ύπαρξη ενός ομοιόμορφου, παθητικού συνόλου πολιτών δικαιολογεί τη συνεχιζόμενη διάκρισή του ως η μόνη ραδιοφωνία που παρέχει δημόσιες υπηρεσίες.


Στο πλαίσιο του Building Public Value, αυτό το θέμα δεν επιλύθηκε ποτέ εντελώς. Από τη μια πλευρά, το BBC (ανταποκρινόμενο σε εξωτερικές πιέσεις, συμπεριλαμβανομένου του κατακερματισμού των μέσων ενημέρωσης και της ανάπτυξης ενός νέου λόγου για την υπηκοότητα) επιθυμεί να αναπτύξει μια πιο ενεργή, αποκεντρωμένη έννοια του δημόσιου τομέα-που καταλήγει στο στόχο της οικοδόμησης ‘νέων πολιτικών δρόμων και πλατειών….χώρων όπου μπορούμε να γιορτάσουμε, να συζητήσουμε και να σκεφτούμε’. Ταυτόχρονα, όμως, εξυμνεί την ιστορική επιτυχία της εθνικής δομής του BBC και της πετυχημένης σχέσης του με τους κοινοβουλευτικούς και κρατικούς θεσμούς και δίνει σημαντική έμφαση στην ικανότητά του να καθορίσει τόσο πολιτικές όσο και πολιτιστικές ατζέντες.


Σε αυτό το πλαίσιο, η υποστήριξη από το BBC πρωτοβουλιών όπως το Action Network συνεπάγεται την αμφισβήτηση της ίδιας της θέσης του. Με απλά λόγια, οι ιδέες που βρίσκονται πίσω από το Action Network και άλλα παρόμοια έργα (μια ‘από κάτω προς τα πάνω’ προσέγγιση στην υπηκοότητα, τον τοπικισμό και την επίτευξη πολιτικών στόχων μέσα από μη παραδοσιακές στρατηγικές) βρίσκονται τουλάχιστον σε αντίφαση – αν όχι σε άμεση αντίθεση- με τις αρχές που αποτελούσαν προηγουμένως προπύργιο του Οργανισμού.


Στην πράξη, θα έλεγα ότι αυτή η αντίφαση αγνοήθηκε σε μεγάλο βαθμό, με αποτέλεσμα τόσο το Action Network όσο και το ευρύτερο BBC να μοιάζουν κάπως εκτεθειμένα. Μολονότι η ιστοσελίδα διατηρεί κάποιο επίπεδο ανεξαρτησίας από το BBC, ο Οργανισμός διατηρεί το δικαίωμα να τοποθετεί τα δικά του μηνύματα, να παρέχει συμβουλές ‘ειδικών’ για τις μεθόδους των εκστρατειών και να επιμελείται τα περιεχόμενο (για παράδειγμα, τις βασικές εκστρατείες >στην πρώτη σελίδα). Το BBC αντιλαμβάνεται επίσης τη δραστηριότητα της ιστοσελίδας ως μια ενδεχόμενη πηγή περιεχομένου – το 2006, για παράδειγμα, η εκπομπή Breakfast του BBC προώθησε μια σειρά αναφορώνβασισμένων σε έργα του Action Network. Ακόμη κι ενθαρρύνοντας την ανοιχτή συμμετοχή, διατηρεί μια ισχυρή παρουσία με τη δική του σφραγίδα.


Ένα επιχείρημα είναι ασφαλώς ότι τέτοιοι σύνδεσμοι είναι ωφέλιμοι- η παροχή συμβουλών και η δυνατότητα ευρύτερης έκθεσης για τις ομάδες και τα άτομα που χρησιμοποιούν την ιστοσελίδα. Αυτό βέβαια έχει ένα τίμημα, στο μέτρο που το BBC ‘προτιμά’ ορισμένα είδη δράσης στις συμβουλευτικές σελίδες του και ορισμένα στοιχεία περιεχομένου στην επιμέλεια που κάνει. Έτσι μπορεί τουλάχιστον να διαπεράσει την επιτυχία ή την αποτυχία ορισμένων εκστρατειών ή κοινών σκοπών της ιστοσελίδας. Κάποιος μπορεί να υποστηρίξει πως οποιαδήποτε απόπειρα παροχής παρόμοιων φόρουμ μέσω μιας κρατικής (ή στη συγκεκριμένη περίπτωση ημι-κρατικής) οργάνωσης εμπεριέχει τους ίδιους κινδύνους, αν μη τι άλλο επειδή η διαλογική σχέση μεταξύ προμηθευτή και υπηρεσίας θα φανεί ότι ευνοεί συγκεκριμένα νήματα σκέψης.


Επιπρόσθετα, υπάρχει ο κίνδυνος ιστοσελίδες όπως το Action Network, λόγω της συγκεκριμένης θέσης τους, να γίνουν, πέρα από χώροι ‘εορτασμού, συζήτησης και σκέψης’, φόρα παραπόνων. Μια βιαστική αναζήτηση του ‘BBC’ στην ιστοσελίδα οδηγεί σε εκστρατείες που καλούν στην κατάργηση του Οργανισμού ή ζητούν αλλαγές στον προγραμματισμό. Παρόλο που τέτοιες είσοδοι δεν υπονομεύουν αναγκαστικά την ευρύτερη προοπτική της ιστοσελίδας, η συχνότητά τους είναι ενδεικτική των δυσκολιών που αντιμετωπίζει για να ‘αποτινάξει’ την κληρονομιά του προμηθευτή της (γεγονός αναμφισβήτητα γνωστό στην κυβέρνηση του Τόνι Μπλερ μετά την ηλεκτρονικό αίτημα για την κατάργηση των διοδίων). Εάν αυτού του είδους οι ιστοσελίδες αποτελούν όλο και πιο πολύ αντικείμενο ‘πειρατείας’, ως ένα είδος επίθεσης στους ιδρυτές τους, είναι πιθανό ότι άλλοι χρήστες θα αναζητήσουν εναλλακτικές πλατφόρμες χωρίς τόσο ισχυρές διασυνδέσεις.


Φαίνεται λοιπόν πως υπάρχουν συγκεκριμένα εμπόδια στην ανάπτυξη ηλεκτρονικών πολιτικών δικτύων μέσα από ένα εδραιωμένο εθνικό σώμα. Σε περίπτωση που το BBC επιχειρήσει να τα ξεπεράσει – στη βάση της πιο συγκεντρωτικής πτυχής της θεσμικής λογικής του- μπορεί να βρεθεί σε δυσχερή κατάσταση. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αποσυρθεί από το Action Network, καταργώντας τους εμφανείς δεσμούς που έχει με το περιεχόμενο του BBC και να αφήσει την ιστοσελίδα πραγματικά ‘ανοιχτή’ στη συμμετοχή. Κάτι τέτοιο θα ανακούφιζε ενδεχομένως κάποιους προβληματισμένους χρήστες, δεν θα ωφελούσε όμως το ίδιο το BBC. Εάν μια τέτοια κίνηση πετύχαινε, θα έδινε επιχειρήματα σε εκείνους που επιθυμούν μια γενικότερη υποχώρηση του ρόλου του BBC στη ζωή του Ηνωμένου Βασιλείου. Και εάν αποτύγχανε (για παράδειγμα επειδή οι χρήστες εκτιμούν την καθοδήγηση που προσφέρει το περιεχόμενο του BBC), τότε ο Οργανισμός θα αποτύγχανε στην προσπάθειά του να υποστηρίξει την ενεργή υπηκοότητα, σπαταλώντας παράλληλα και τα χρήματα όσων πληρώνουν άδειες. Στο μεταξύ, η συνέχιση του σημερινού σχήματος εκθέτει το BBC σε κατηγορίες για παρεμβατισμό με μια φαινομενικά καθοδηγούμενη από το κοινό πλατφόρμα.


Πρέπει να υπογραμμίσω ότι αυτό το άρθρο δεν έχει την πρόθεση να καταδικάσει το Action Network ή τις προθέσεις του BBC σε σχέση με τη σύστασή του. Η ιστοσελίδα είναι αξιέπαινη και μια ματιά σε αυτήν αποδεικνύει γρήγορα ότι η δουλειά που γίνεται είναι πολύ χρήσιμη, σε ό, τι αφορά τόσο στις ίδιες τις εκστρατείες όσο και την ευρύτερη ενθάρρυνση της πολιτικής υπευθυνότητας. Παρόλα αυτά, για να είναι όσο πιο αποτελεσματικές γίνεται, αυτές οι επαν-εφευρέσεις της πολιτικής δράσης πρέπει να συνοδεύονται από μια επαν-εφεύρεση των θεσμών που τις παρέχουν. Μια τέτοια λύση, μολονότι αισιόδοξη, δίνει την καλύτερη ευκαιρία για υπέρβαση των εντάσεων ανάμεσα στη συμμετοχή και την παθητικότητα, την κεντρικότητα και την επικουρικότητα, το παρελθόν και το μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Το Action network κερδίζει βραβείο ηλεκτρονικής δημοκρατίας


Το BBC σχεδιάζει την ψηφιακή δημοκρατία

Νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’, σημειώνει ο David Bollier. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα, αφού δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Γίνεται όλο και σαφέστερο ότι οι συμβατικοί, συγκεντρωτικοί θεσμοί του 20ού αιώνα δεν έχουν τα κατάλληλα εφόδια για να ανταποκριθούν στις περίπλοκες προκλήσεις της εποχής μας. Είναι υπερβολικά αργοί, γραφειοκρατικοί, αδιαφανείς, εκτίθενται ή/και δεν ανταποκρίνονται πολιτικά.


Στο μεταξύ, βλέπουμε να ανέρχονται πολλά είδη διανεμημένων ηλεκτρονικών δικτύων που αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικά, ευέλικτα και αξιόπιστα. Wikis, ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, blogs, ιστοσελίδες με βίντεο ροής (streaming video websites), podcasts και άλλες καινοτομίες αλλάζουν τον τρόπο που μαθαίνουμε, που διαμορφώνουμε κοινωνικές σχέσεις και δημιουργούμε πολιτισμό. Αντικαθιστούν την ‘κοινωνική παραγωγή’ για τις εμπορικές συναλλαγές. Δημιουργούν νέες μορφές πολιτικής εξουσίας και θεσμικής αρχής.


Τίθεται λοιπόν το ενδιαφέρον ερώτημα, κατά πόσο οι νέες ηλεκτρονικές τεχνολογίες συνεργασίας μπορούν να εισαγάγουν ένα νέο είδος ‘ wiki πολιτικής’ και διακυβέρνησης;


Ένα είναι βέβαιο: οι νέες μορφές ηλεκτρονικής συνεργασίας παράγουν νέα είδη εύρωστης ηλεκτρονικής ‘δημοκρατικής πρακτικής’. Κατά πόσο, όμως, θα επηρεάσουν τη συμβατική πολιτική και διακυβέρνηση, αυτό είναι, ίσως, ένα άλλο θέμα. Ασφαλώς, η μεγάλη απήχηση του wiki πολιτισμού έγκειται στο γεγονός ότι παρέχει στους ανθρώπους τον τρόπο να γίνουν πιο προσωπικά στρατευμένοι, συμμετοχικοί και δημιουργικοί. Αποκτούν την ευκαιρία να ‘κατέχουν’ –ηθικά και νομικά- τα έργα που δημιουργούν. Αυτό σίγουρα αποτελεί πρόοδο σε σχέση με τον ρόλο που τους επιφυλάσσουν τα συμβατικά μαζικά μέσα επικοινωνίας – να είναι δηλαδή πειθήνιοι, παθητικοί καταναλωτές.


Ωστόσο, όσο ελκυστικά κι αν είναι τα wikis και οι άλλες τεχνολογίες συνεργασίας, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι θα μεταμορφώσουν την πολιτική μας; Θα μπορούσαν. Ακόμη, όμως, δεν είναι σαφές ότι οι νέες κοινωνικές τεχνολογίες θα κάνουν σημαντική παρέμβαση στη διαχείριση της εξουσίας, καθιστώντας την πιο προσιτή και υπεύθυνη.


Από τη στιγμή που βρισκόμαστε στο αρχικό στάδιο αυτής της επανάστασης- σε ό, τι αφορά τόσο στην ανάπτυξη των τεχνολογιών όσο και στη διάδοσή τους- θα ήταν επιπόλαιο να κάνουμε προβλέψεις. Υπάρχει όμως κάτι που θεωρώ ελπιδοφόρο: οι οικονομικές, τεχνολογικές και κοινωνικές τάσεις που κατευθύνουν τον wiki πολιτισμό είναι πολύ πιθανό να ενισχυθούν. Κι αυτές οι τάσεις, ιδίως οι ριζοσπαστικές ιδιότητες και η συμμετοχική ηθική των δικτυωμένων μέσων, είναι πιθανό να ισχυροποιήσουν τα άτομα, να ενθαρρύνουν την καινοτομία και να κάνουν περισσότερο υπεύθυνους τους ισχυρούς θεσμούς.


Τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου, όπως τα κινηματογραφικά στούντιο, οι δισκογραφικές εταιρίες, οι εφημερίδες και οι εκδοτικοί οίκοι έχουν δομές με σταθερό υψηλό κόστος. Αντίθετα, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές που συνδέονται μεταξύ τους μέσω Ίντερνετ εκπροσωπούν ένα σύστημα μέσων με διανεμημένο κεφάλαιο, που μπορεί να λειτουργήσει πιο γρήγορα, αποτελεσματικά και δημιουργικά. Μπορεί να φιλοξενήσει ένα πιο αυθεντικό πολιτιστικό υλικό, πιο ποικίλο και επίκαιρο από αυτό των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Πρόκειται για ένα σημαντικό ‘πολιτικό’ πλεονέκτημα, όχι με την ιδεολογική αλλά με την πολιτιστική έννοια.


Οι συμβατικές εταιρίες μέσων επικοινωνίας είναι όμηροι ισοπεδωτικών επιχειρηματικών προτύπων, που βασίζονται στη μαζική διαφήμιση και σε περιεχόμενο με χαμηλότερο κοινό παρονομαστή. Αντίθετα, εταιρίες όπως οι Google, Yahoo, Amazon και eBay είναι δομημένες έτσι ώστε να εξυπηρετούν τη ‘μακρά ουρά’ των μικρών, λιανικών αγορών. Είναι επίσης δομημένες έτσι ώστε να επιδρούν στις εγγενείς κοινωνικές τάσεις των ανθρώπων. Η eBay αξιοποιεί τις εκτιμήσεις των αγοραστών για τους πωλητές και καλλιεργεί μια κοινοτική ηθική εμπιστοσύνης και καλής θέλησης. Η Amazon καλεί τους καταναλωτές να συστήνουν προϊόντα και να κάνουν βιβλιοκριτική. Ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης όπως οι MySpace, Facebook και Flickr βασίζονται πλήρως σε ανεπίσημη κοινωνική παραγωγή χωρίς τις εμπορικές ανταλλαγές και το μηχανισμό της αγοράς σε ρευστό, δικαιώματα ιδιοκτησίας και ατομικής κυριότητας.


Μολονότι τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν πρόκειται να εξαφανιστούν γρήγορα, η οικονομική τους κατάσταση θα διαταράσσεται όλο και περισσότερο, καθώς τα διανεμημένα ηλεκτρονικά μέσα επιταχύνουν τον ανταγωνισμό. Τα ηλεκτρονικά μέσα θα γίνουν πιο ελκυστικά γιατί είναι πιο προσιτά στους απλούς ανθρώπους, πολιτιστικά αυθεντικά και ανταποκρινόμενα. Είναι πιο φιλόξενα σε ασυνήθιστες, μη εμπορικές ανησυχίες και ιδιαιτερότητες, με τρόπους που τα μέσα που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου δεν μπορούν να έχουν χωρίς να υπονομεύσουν τα οικονομικά τους θεμέλια.


Καθώς αυτή η οικονομική και πολιτιστική μεταμόρφωση επιταχύνεται και περισσότεροι άνθρωποι κατευθύνουν ένα μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους στις ηλεκτρονικές κοινότητες, νέα είδη κοινωνικών σχέσεων και πολιτιστικών υποθέσεων θα αρχίσουν να ριζώνουν. Αυτό συμβαίνει ήδη. Άνθρωποι που κάποτε εμπιστεύονταν τις κυβερνήσεις, τα πολιτικά κόμματα ή τους ειδησεογραφικούς ομίλους, δίνουν τώρα την πολιτική και κοινωνική αφοσίωσή τους σε νέα είδη μεσολαβητών.


Το βλέπουμε, στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε βασισμένες στο Ίντερνετ οργανώσεις, όπως η MoveOn.org (περισσότερα από 3 εκατομμύρια μέλη) και το DailyKos blog (εκατοντάδες χιλιάδες επισκέψεις τη μέρα). Οι Αμερικανοί στρέφονται επίσης σε δεκάδες ειδησεογραφικές ιστοσελίδες και σε εκατομμύρια web logs. Στην πραγματικότητα, καινοτομίες αυτού του είδους συμβαίνουν παντού. Ο δικτυακός τόπος Overmundo στη Βραζιλία είναι μια ζώνη πολυμέσων νέου τύπου με περιεχόμενο που παράγεται και αξιολογείται από τον χρήστη. Το OhMyNews στη Νότια Κορέα χρησιμοποιεί 36.000 πολίτες-δημοσιογράφους που γράφουν ηλεκτρονικά έως 200 ιστορίες τη μέρα.


Εάν τα οικονομικά εκείνων των μέσων επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου κινδυνεύουν, όπως πιστεύω ότι συμβαίνει, και εάν η κοινωνική ακεραιότητα των ηλεκτρονικών κοινοτήτων μπορεί να προστατευθεί από τον εταιρικό εναγκαλισμό, τότε είναι πολύ πιθανό να δούμε να εμφανίζονται νέα πρότυπα δημοκρατικής πρακτικής. Το πρωτοποριακό πρότυπο, βέβαια, είναι το ελεύθερο λογισμικό ανοιχτού κώδικα. Χιλιάδες προγράμματα λογισμικού βρίσκονται υπό τη διαχείριση κοινοτήτων που τιμούν τη διαφάνεια, την κοινοτική συμμετοχή και τη συναίνεση, κι αυτό εξισορροπεί τις ατομικές και τις κοινοτικές ανάγκες. Το ίδιο ισχύει για τη μπλογκόσφαιρα, τους ηλεκτρονικούς χώρους φύλαξης, τις κοινότητες remix και mashup και άλλα συνεργατικά εγχειρήματα. Αποτελούν παράδειγμα ενός συμμετοχικού ήθους που πρεσβεύει την ισότητα και που η απουσία του από τους συμβατικούς δημοκρατικούς θεσμούς είναι αισθητή. Ενσαρκώνουν μια ευαισθησία που ο καθηγητής Lawrence Lessig αποκαλεί ‘ελεύθερο πολιτισμό’.


Τη διεθνή απήχηση του ελεύθερου πολιτισμού μαρτυρά το γεγονός ότι οι άδειες Creative Commons έχουν υιοθετηθεί διεθνώς. Περισσότερα από 36 έθνη έχουν εισαγάγει τις άδειες U.S. στα εθνικά νομικά συστήματά τους και άλλα 30 βρίσκονται στη διαδικασία να το κάνουν. Στο μεταξύ, πολλών ειδών ηλεκτρονικές κοινότητες έχουν υιοθετήσει τις άδειες CC, θέλοντας έτσι να δείξουν τη δέσμευσή τους στη δημιουργική και από κοινού κατοχή, την ανοιχτή πρόσβαση στη λήψη αποφάσεων και την πολιτιστική ελευθερία.


Ένα πρώτο κίνημα από χάκερς, υπέρμαχους των πολιτικών ελευθεριών, βιβλιοπώλες, επιστήμονες και διανοητές, πολίτες-δημοσιογράφους, ανθρώπους ανοιχτών επιχειρήσεων και πολλούς άλλους, οδηγεί αυτό το ήθος σε νέο επίπεδο στις ετήσιες συγκεντρώσεις της iCommons. Η iCommons-μια οργάνωση που προήλθε από την Creative Commons- είναι μια νέα διεθνής πρωτοβουλία που προωθεί τα commons ως νέα οργανωτική αρχή για τον πολιτισμό. Το συνέδριό της στο Ντουμπρόβνικ της Κροατίας, τον Ιούνιο 2007, είναι πιθανό να σημάνει τις απαρχές ενός νέου διεθνούς κινήματος, εμπνευσμένου από την ιδέα του ελεύθερου πολιτισμού.


Προς το παρόν, η άνοδος των commons οφείλεται περισσότερο σε ένα πολιτιστικό παρά σε ένα πολιτικό κίνημα. Δεν έχει να κάνει σε τακτική βάση με τη συμβατική πολιτική, τη νομοθεσία και την κυβέρνηση. Αλλά τα μέσα επικοινωνίας που απαιτούν συγκέντρωση κεφαλαίου είναι βέβαιο πως θα εντείνουν τα δικά τους πολιτικά αιτήματα προς τις κυβερνήσεις για να επεκτείνουν το πεδίο του κοπυράιτ και της νομοθεσίας για τις ευρεσιτεχνίες και τις πατέντες, να ισχυροποιήσουν τις εταιρίες σε βάρος της επιλογής και της ελεύθερης έκφρασης του καταναλωτή και να σπάσουν την ανοιχτή, απ’ άκρη σ’ άκρη, δομή του Ίντερνετ. Μπορείτε να είστε σίγουροι πως οι ελευθερίες των commons θα απειληθούν με δυσάρεστους τρόπους κι αυτό είναι πιθανό να πολιτικοποιήσει και να εμψυχώσει το προαναφερθέν κίνημα. Όταν αυτό συμβεί, θα ξέρουμε καλύτερα εάν θα υπάρξει, πράγματι, wiki πολιτική.


Μολονότι το κίνημα των commons δεν κατέλαβε μέχρι στιγμής τις θύρες της πολιτικής, της διαμόρφωσης πολιτικής και των δικαστηρίων, η άνοδος μιας διαφορετικής και διεθνώς διασυνδεδεμένης κοινότητας ελεύθερου πολιτισμού αποτελεί μια συναρπαστική εξέλιξη. Βλέπουμε ότι ένα νέο είδος διεθνούς, πλουραλιστικού κινήματος αφιερωμένο στην ανοιχτή συμμετοχή, την κοινωνική αλληλεγγύη και τη δημοκρατική υπευθυνότητα είναι πράγματι δυνατό. Μπορεί να αποτελέσει τη βάση για ένα νέο είδος κοινωνικής τάξης-ηλεκτρονικά, τουλάχιστον. Απ’ τη στιγμή που ο ηλεκτρονικός κόσμος έχει τον τρόπο να επηρεάζει εμάς που είμαστε στον ‘πραγματικό κόσμο’, θα μπορούσε πολύ καλά να αποτελέσει τη βάση για την οικοδόμηση ενός κινήματος περισσότερο στρατευμένου πολιτικά.


Η Wikipedia, λογισμικό ανοιχτού κώδικα, η μπλογκοσφαίρα και οι συναφείς κοινότητες εμπεριέχουν ένα αναζωογονητικό οικουμενικό πνεύμα. Οι συμμετέχοντες-μέλη δεν ασχολούνται τόσο με την συντηρητική ή φιλελεύθερη ή φωτισμένη φιλελεύθερη ιδεολογία, αλλά με την ανανέωση της ίδιας της δημοκρατικής πρακτικής. Έτσι, όταν οι Αμερικανοί συντηρητικοί αποφάσισαν ότι ήθελαν να ξεκινήσουν την Conservapedia, επειδή έβρισκαν την Wikipedia πολύ φιλελεύθερη, ο ιδρυτής της Wikipedia, Jimmy Wales, τους έδωσε ευχαρίστως τις ευλογίες του: ‘Ο ελεύθερος πολιτισμός δεν έχει δεσμά….Καλοδεχόμαστε το αποτέλεσμα του εναλλακτικού έργου μας. Αυτό είναι απολύτως στο πνεύμα της αποστολής μας’.


Εάν αυτό είναι η wiki πολιτική, τότε χρειαζόμαστε περισσότερη. Το πνεύμα της έχει ακόμη πολύ δρόμο προς την κατεύθυνση της ανοικοδόμησης του τεμαχισμένου, μισαλλόδοξου, αυταρχικού κόσμου της σύγχρονης πολιτικής, με νέες μορφές δημοκρατικής πρακτικής.


Διαβάστε ακόμα


Για τα commons (στα αγγλικά)


Τα commons αναδύονται (στα αγγλικά)

Η μαζική και εκτεταμένη διαθεσιμότητα πολιτισμικών έργων στο Ίντερνετ επηρρεάζει άμεσα τον τρόπο μέσω του οποίου δημιουργούμε, παρακολουθούμε, και καταναλώνουμε τον πολιτισμό. Οι μέρες όπου το μέσο “μονής κατεύθυνσης” βασίλευε, όπου παθητικοί παρατηρητές απλώς κατανάλωναν πληροφορίες, έχουν παρέρθει. Η μετασχηματιστική δύναμη των ψηφιακών τεχνολογιών έχει σε μία εποχή ευρείας, δημοκρατικότερης πολιτισμικής παραγωγής και διάδοσης.

.


Σημειωτική δημοκρατία: παλιά και νέα


Ο όρος σημειωτική δημοκρατία γεννήθηκε στην δεκαετία του 80. Επινοήθηκε αρχικά από τον John Fiske, στο πλαίσιο της έρευνας του για το πως οι θεατές επανα-ερμηνεύουν την τηλεοπτική κουλτούρα σε διαφορετικές κατευθύνσεις από τις αρχικές προθέσεις των τηλεοπτικών παραγωγών. Η έννοια αναπτύχθηκε αργότερα από τον Michael Madow, ο οποίος στο έργο του για το δικαίωμα στην δημοσιότητα, αμφισβήτησε την top-down προσέγγιση της ποπ κουλτούρας. Ο Madow έδωσε έμφαση στην δυνατότητα του καταναλωτή να «επανα-κωδικοποιήσει» και να «επανα-επεξεργαστεί» τα πολιτισμικά προϊόντα. (Παρόλο που εφόσον ο καταναλωτής δεν καταναλώνει απλώς, ένας διαφορετικός όρος -όπως «ανα-δημιουργός»- είναι απαραίτητος. Όμως ακόμα και τη στιγμή που έγραφε ο Madow, το 1993, το μεγαλύτερο κομμάτι της κουλτούρας προερχόταν από τα παραδοσιακά μέσα πολιτισμικής παραγωγής. Τα επόμενα χρόνια, και κυρίως τα πέντε τελευταία, η εξάπλωση νέων μορφών πολιτισμικής παραγωγής και η εμφάνιση των ψηφιακών commons έχουν αυξήσει δραματικά τη δυναμική και την πραγματική επιρροή της σημειωτικής δημοκρατίας. Σαν αποτέλεσμα, αυτή έχει εξαπλωθεί πέρα από την απλή «επανα-επεξεργασία» πολιτισμικών προϊόντων που ήδη υπήρχαν, για να περιλάβει ένα πλήθος δημιουργικών εγχειρημάτων, ιδιαίτερα από τους χρήστες του διαδικτύου.


Ένα ευρύ φάσμα παραγόντων, συμπεριλαμβανομένης της δραστικής μείωσης του κόστους των τεχνολογικών εργαλείων, της εξάπλωσης απλοποιημένων και δικτυωμένων online υπηρεσιών, και της διεύρυνσης των ευρυζωνικών συνδέσεων είχε ως αποτέλεσμα την άνθηση της δημιουργίας. Αυτή η άνθηση εκδηλώθηκε κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά, στο Ίντερνετ, με μορφές που κυμαίνονται από την δημοσίευση tagged ψηφιακών φωτογραφιών στην μείξη δύο ή περισσότερων μουσικών κομματιών, από τη δημοσίευση άρθρων ή σχολίων σε ένα ιστολόγιο στην δημιουργία μιας απάντησης-βίντεο σε ένα κλιπ που δημοσίευσε ένας διαφορετικός χρήστης. Με αυτή την έννοια το διαδίκτυο έχει προσφέρει τη δυνατότητα για την ευρεία παραγωγή και διάδοση πολιτισμικών αγαθών που παράγονται από τους χρήστες, και τα οποία δεν υπήρχαν στο παρελθόν. Η σημειωτική δημοκρατία, ενώ συνεχίζει να αναφέρεται στην επανα-ερμηνεία και την επανα-επεξεργασία της ποπ κουλτούρας, έχει πια διευρυνθεί περιλαμβάνοντας και την βασισμένη στο χρήστη πολιτισμική παραγωγή στο Ίντερνετ.


Νέες μορφές πολιτισμικής παραγωγής


Ενώ παλιότερα, κάποιος μπορούσε να μετέχει σε ένα δημιουργικό εγχείρημα, όπως η συγγραφή μιας ιστορίας ή η ηχογράφηση ενός τραγουδιού, η δυνατότητα που πρόσφερε το Ίντερνετ για την άμεση δημοσιοποίηση ενός έργου σε όλο τον κόσμο θα συνεχίσει να επηρεάζει σημαντικά την τροχιά της πολιτισμικής παραγωγής. Αυτή η επιδεξιότητα ίσως πια μοιάζει αυτονόητη στον εξοικιωμένο χρήστη του διαδικτύου, αλλά αθροιστικά έχει τη δυνατότητα να διαλύσει τις προηγούμενες μορφές παραγωγής και διάδοσης της πληροφορίας.


Ο ρόλος του «ερασιτεχνισμού» συζητείται συχνά σε σχέση με αυτές τις νέες μορφές παραγωγής. Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ του «ερασιτέχνη» και του «επαγγελματία» γίνεται ολοένα και πιο θολή, και η σημειωτική δημοκρατία δίνει νέες δυνατότητες σε σχεδόν όλους τους δημιουργούς. Αυτοί που στο παρελθόν δεν θα είχαν την ευκαιρία η δουλειά τους να ακουστεί, να θεαθεί, ή να διαβαστεί μπορούν να χρησιμοποιήσουν μια πλατφόρμα για να το πετύχουν. Αυτοί που δεν θα επιλέγονταν από τους tastemakers παλαιότερων εποχών, μπορούν πια να παρακάμψουν αυτούς τους περιορισμούς και να χτίσουν το δικό τους κοινό. Οι ερασιτέχνες, ή όσοι δημιουργούν εκτός του επαγγελματικού πλαισίου, μπορούν πια να ζήσουν από το έργο τους, ενώ οι επαγγελματίες μπορούν να συνεισφέρουν σε «ερασιτεχνικά» εγχειρήματα εντός του πλαισίου της εργασίας τους.


Το περιεχόμενο που παράγεται από τον χρήστη έχει γίνει ένας δημοφιλής όρος στη σφαίρα της σημειωτικής δημοκρατίας. Γενικά, αναφέρεται σε γνωστικά και πολιτισμικά έργα που παράγονται από τους χρήστες του διαδικτύου εκτός του επαγγελματικού τους πλαισίου. Η αναφορά, όμως, στη λέξη «παραγωγή» ίσως μειώνει την προσωπικότητα του χρήστη. Είναι σωστό να πούμε ότι οι χρήστες απλώς «παράγουν» περιεχόμενο, σε αντίθεση με το να «δημιουργούν»; Γιατί όσοι εξαρτώνται οικονομικά από το προϊόν της δημιουργίας τους πρέπει να απολαμβάνουν περισσότερο σεβασμό για τα πολιτισμικά έργα που παράγουν; Οι άνθρωποι δημιουργούν, οι μηχανές παράγουν. Στην πραγματικότητα, ο όρος «περιεχόμενο που παράγεται από τον χρήστη» χρησιμοποιείται συχνά από τα παραδοσιακά μέσα για να προσδώσει μία συγκαταβατική εικόνα για τα έργα που παράγονται από «απλούς» ανθρώπους. Σε αντίθεση, στο πλαίσιο της σημειωτικής δημοκρατίας, δίνεται κεντρική έμφαση στην δημιουργικότητα του χρήστη, σε αντίθεση με την παραγωγικότητά του.


Το επανα-ανακάτεμα, η επανα-επεξεργασία, η επανα-κωδικοποίηση πολιτισμού


Ταυτόχρονα, μερικοί ίσως υποστηρίξουν ότι τα σύγχρονα έργα της σημειωτικής δημοκρατίας στερούνται ποιότητας και δεν μπορούν να συγκριθούν με αυτά που παράγονται από τα παραδοσιακά μέσα και τις πολιτισμικές βιομηχανίες. Αυτές οι ανησυχίες είναι έγκυρες. Η ευρείας κλίμακας παραγωγή από μη-επαγγελματίες ίσως να μην ξεπεράσει τελείως αυτή των επαγγελματιών, όμως νομίζω ότι βρισκόμαστε στην αρχή ενός ριζικού μετασχηματισμού. Ενώ η θέση των επαγγελματιών στο πλαίσιο των παραδοσιακών μέσων και των πολιτισμικών βιομηχανιών δεν πρόκειται να αποσαρθρωθεί σύντομα, αυτοί οι παίκτες ήδη προσαρμόζονται στις καινούργιες συνθήκες και απαιτήσεις που προτάσσει η σημειωτική δημοκρατία. Κατά πάσα πιθανότητα, θα αναδυθούν νέες μορφές μέσων, ίσως στην ημι-επαγγελματική σφαίρα, όπου το περιεχόμενο που παράγεται θα είναι τροποποιήσιμο και όπου οι χρήστες θα προσκαλούνται να συνεισφέρουν και να ανατροφοδοτούν πληροφορίες.


Υπάρχουν βέβαια και συγκεκριμένα εμπόδια στην εξάπλωση της σημειωτικής δημοκρατίας και των αξιών που πρεσβεύει. Πιο συγκεκριμένα, ένα σημαντικό ποσοστό των έργων που παράγονται από χρήστες περιλαμβάνουν στοιχεία που υπερβαίνουν τη νομιμότητα, σύμφωνα τουλάχιστον με το υπάρχων καθεστώς κοπυράιτ. Οι τεχνολογίες που έχουν επινοηθεί για να αποτρέψουν αυτού του είδους τις συμπεριφορές έχουν αποτύχει, σε μεγάλο βαθμό, να καταστρέψουν τις νέες μορφές παραγωγής. Το κυνήγι των δυνητικών παραβατών είναι άσκοπο από μία ρεαλιστική νομική σκοπιά. Στην πραγματικότητα, πολλοί αναλυτές πιστεύουν ότι το νομικό καθεστώς πρέπει να αλλάξει σε σχέση με την εξάπλωση των παραβατικών πρακτικών των χρηστών. Αυτό το μαζικό επανα-ανακάτεμα, η μαζική επανα-επεξεργασία και επανα-κωδικοποίηση του πολιτισμού προσλαμβάνεται όλο και περισσότερο σαν μία θετική αποτέλεσμα της εξέλιξης της πολιτισμικής παραγωγής. Ο νόμος που ορίζει αυτές τις πρακτικές ως παραβιάσεις θα πρέπει να προσαρμοστεί ώστε να ενθαρρύνει παρά να περιορίζει τη σημειωτική δημοκρατία. Η δημιουργική καταστροφή που πηγάζει από την δημιουργία βασισμένη στο χρήστη του Ίντερνετ δεν πρέπει να εμποδιστεί από αυτούς των οποίων τα συμφέροντα διακυβεύονται. Αντιθέτως, αυτοί οι παίκτες πρέπει να προσαρμοστούν και να αγκαλιάσουν το μέλλον που έρχεται.


Αυτό το άρθρο δημοσιεύεται με την άδεια Attribution-ShareAlike


Διαβάστε ακόμα


Ελεύθερος πολιτισμός και το ίντερνετ (στα αγγλικά)


Μανιφέστο για τον ελεύθερο πολιτισμό (στα αγγλικά)

Εστιάζοντας στο Λατινοαμερικάνικο συμμετοχικό ραδιόφωνο, η Leslie Lopez αναδεικνύει την υπόσχεση που σηματοδοτούν τα commons για την ενδυνάμωση των δημοκρατικών αξιών. Η δημοκρατία δεν απαιτεί μόνο αποχή από την απληστία, αλλά μια συνεχή, εποικοδομητική προσπάθεια να υπηρετούμε το καλύτερο.


Η εναλλακτική ραδιοφωνία μας προκαλούσε, από το ξεκίνημά της, με την υπόσχεσή της περί κοινής περιουσίας. Ήδη το 1932, ο Μπέρτολντ Μπρεχτ, φανταζόταν τον ‘καλύτερο δυνατόν επικοινωνιακό μηχανισμό στη δημόσια ζωή….εάν καταλάβαινε πώς να δέχεται αλλά και πώς να μεταδίδει, πώς να αφήνει τον ακροατή να μιλάει αλλά και να ακούει, πώς να τον φέρνει στο δίκτυο αντί να τον απομονώνει’. Σήμερα, καθώς στρεφόμαστε όλο και περισσότερο σε ιδιωτικές μη κερδοσκοπικές για να διατηρούμε τα όνειρά μας για δημοκρατία εκεί που ο δημόσιος τομέας μας απογοήτευσε, πρέπει να αναλογιστούμε προσεκτικά τι βοηθά αυτές τις οργανώσεις να οδεύουν προς την υπόσχεση του μοιρασμένου χώρου και τι μπορεί να τις σπρώξει, σύμφωνα με τον Garrett Hardin, σε ‘τραγωδία’ των commons.


Ο Hardin έγραψε για την αδυναμία να νομοθετηθεί η ‘εγκράτεια’ και την συνακόλουθη επιταγή να επιβάλουν οι ίδιοι οι άνθρωποι περιορισμούς στην ελευθερία τους να χρησιμοποιούν πόρους που εμπίπτουν στα commons. Μελετώντας όμως την κοινοτική ραδιοφωνία έχω πειστεί ότι η πολιτική οικονομία της δημοκρατίας δεν απαιτεί μόνο αποχή από την απληστία, αλλά μια συνεχή, εποικοδομητική προσπάθεια να υπηρετούμε το καλύτερο.


Το ραδιόφωνο και η τραγωδία των commons


Οπωσδήποτε, υπάρχουν πολλές εφαρμογές του πρότυπου του Hardin στην κοινοτική ραδιοφωνία: ο πειρασμός να χρησιμοποιήσει κάποιος τους δημόσιους διαύλους ως δική του προσωπική ηχητική μηχανή αποδεικνύεται συχνά πολύ μεγάλος. Στις πιο ευμενείς συνθήκες, όταν υπάρχει στερεοφωνικός εξοπλισμός σε μια απομονωμένη αίθουσα με ηχομόνωση, πολλοί εθελοντές πάσχουν από μια έλλειψη φαντασίας και την επιτακτική ανάγκη να εκφραστούν εις βάρος του πλαισίου. Μια ενοχλητική κοινωνική απομόνωση συνοδεύει πολλές ραδιοφωνικές προσπάθειες- αποχώρηση από την κοινότητα και ταυτόχρονα μια επιτακτική ανάγκη προβολής μέσα από αυτήν, κάτι που μοιάζει να ταιριάζει με την περιγραφή του Renato Rosaldo για την ‘αποικιοκρατική νοσταλγία’: ‘οι άνθρωποι καταστρέφουν το περιβάλλον τους, κι ύστερα τιμούν τη φύση’.


Βίωσα ένα ακραίο τέτοιο παράδειγμα, μια πραγματική τραγωδία για την κοινή περιουσία, στο Watsonville, στην Καλιφόρνια, όπου η μικρή ραδιοφωνική συχνότητα μιας κοινότητας θυσιάστηκε στο βωμό της απληστίας και της ματαιοδοξίας. Περίπου ένα 80% του πληθυσμού στη Watsonville είναι Μεξικανοί, αλλά δεν υπάρχουν τοπικοί ραδιοφωνικοί σταθμοί στα ισπανικά, ενώ και οι επιλογές στον γραπτό Τύπο είναι πολύ περιορισμένες. Όταν οι άδειες για μικρούς ραδιοφωνικούς σταθμούς έγιναν νόμιμες, ένα ζευγάρι αγγλικής καταγωγής που ζούσε στις παρυφές της πόλης, και είχε αυτοονομαστεί Ohana (‘Οικογένεια’) υπέβαλε αίτηση για τη μοναδική άδεια της πόλης, προκειμένου να συνεχίσει την αποστολή του: να μεταδίδει κατά 100% μουσική από τη Χαβάη. Η αίτησή του εμποδίστηκε στη γραφειοκρατική λίστα από μια άλλη ομάδα : τη Neltiliztli, μια μεξικανο-αμερικανική ομάδα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Όταν η τροποποίηση 2001 στη νομοθεσία για τους μικρούς ραδιοφωνικούς σταθμούς εγκρίθηκε, η αίτηση της Neltiliztli κρίθηκε ακατάλληλη, επειδή προηγουμένως εξέπεμπε χωρίς άδεια, χωρίς ωστόσο να βγει από τη λίστα. Οι ομάδες συμφώνησαν να συνεργαστούν υπό την ονομασία Ohana, για να φτιάξουν έναν πολυπολισμικό σταθμό, και αφού η Neltiliztli απέσυρε την αίτησή της, η άδεια έφτασε ταχυδρομικά.


Έξι μήνες αργότερα, το ζεύγος Ohana πέταξε την ομάδα Neltiliztli έξω από τον υπό οικοδόμηση σταθμό, ανήγγειλε ότι ήταν οι μοναδικοί κάτοχοί του και συνέχισε το όνειρό του : το όνειρο ενός κλειστού κυκλώματος, με το σπίτι του, την επιχείρησή του, και τον εντελώς δικό του ‘κοινοτικό’ ραδιοφωνικό σταθμό.


Οι κοινοτικοί ραδιοσταθμοί σε άμυνα


Οι περισσότεροι κοινοτικοί ραδιοσταθμοί στον ανεπτυγμένο κόσμο αποτελούν μια πνοή οξυγόνου σ’ ένα ραδιοφωνικό φάσμα όπου κυριαρχεί η εμπορευματοποίηση. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όμως, μοιάζουν συχνά να βρίσκονται σε άμυνα- και να δίνουν αγώνα για μια χαμένη μάχη- ενάντια στην προοδευτική απόσυρση από την κοινή ζωή. Εδώ, η υπόσχεση άρχισε να ξεθωριάζει στη δεκαετία του 1970, όταν η Corporation of Public Broadcasting ( Εταιρία Δημόσιας Ραδιοφωνίας) υποχρέωσε τους σταθμούς να αυξήσουν τα κιλοβάτ, τον ‘επαγγελματισμό’ και τα λειτουργικά έξοδά τους. Ενεργώντας ‘ορθολογιστικά’, οι περισσότεροι σταθμοί περιέκοψαν τις λειτουργίες με το πιο υψηλό κόστος- αυτές που η τοπική ραδιοφωνία υπηρετεί καλύτερα: τις ειδήσεις και την τοπική ζωντανή μουσική. Έτσι, παραιτήθηκαν από τους τρόπους που είχαν να γνωρίζουν τις κοινότητές τους και να επεκτείνουν τους τοπικούς δεσμούς μαζί με εθελοντικά δίκτυα. Παρά τη σκληρή δουλειά, τις καλές προθέσεις – και μερικά φωτεινά σημεία- ο κοινοτικός προγραμματισμός είναι συχνά αδιάφορος ή αποτελείται κυρίως από αναμεταδόσεις.


Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις για έναν πολιτισμό που ξέχασε πώς να υπηρετεί το κοινό καλό. Για να πάρουμε όμως κάποιες ιδέες πρέπει να στραφούμε στο είδος της ραδιοφωνίας που χρησιμοποιούσαν οι κοινότητες που μάχονταν κατά του απολυταρχισμού: οι καλές υπηρεσίες, όπως και οι κακές, μαθαίνονται. Δεδομένες στις περισσότερες αγροτικές κοινότητες ανά τον κόσμο, οι ραδιοφωνικές ομάδες δεν έχουν να αντιμετωπίσουν τη διαβρωτική ηθική της μεγιστοποίησης του προσωπικού κέρδους που αποτελούσε ήδη κανόνα στις Ηνωμένες Πολιτείες όταν έγραφε ο Harding. Αλλά ο καπιταλισμός και οι μέθοδοι ατομικής επιβίωσης διαμόρφωσαν παντού πρακτικές, ιδίως εκεί όπου η φτώχια και ο κίνδυνος ασκούν πιέσεις από όλες τις πλευρές.


Αντιδρώντας, αυτά τα ραδιόφωνα δίνουν έμφαση σε έναν προοδευτικό, συμμετοχικό προγραμματισμό για να οικοδομήσουν μια έννοια κοινότητας και έναν λειτουργικό δημόσιο χώρο, αμβλύνοντας το φόβο και την απομόνωση που υπηρέτησαν τη νεο- αποικιοκρατία τόσο καλά.


Ο συμμετοχικός προγραμματισμός


Οι Λατινοαμερικάνοι εγκαινίασαν πρώτοι τον συμμετοχικό προγραμματισμό, εφευρίσκοντας μια ποικιλία οικονομικών τρόπων για να βγάζουν τις φωνές του κόσμου στον αέρα, όπως επιτροπές της γειτονιάς και της αγροτικής παραγωγής και περιφερόμενους ανταποκριτές, με ή χωρίς μαγνητόφωνα. Επειδή οι φτωχοί και καταπιεσμένοι άνθρωποι συχνά δεν μπορούν να έρθουν οι ίδιοι στο σταθμό, οι εργαζόμενοι στο σταθμό φεύγουν απ’ το στούντιο κουβαλώντας μαζί τους τα μαγνητόφωνα ‘σαν αρμαθιές κλειδιών’, επεκτείνοντας τα σύνορα της δημοσιογραφίας έτσι ώστε να περιλαμβάνουν καταγραφές ζωής, ιδιαίτερα εκεί που οι άνθρωποι αμφισβητούν το στάτους κβο.


Μια τέτοια περίπτωση είναι του Radio Teocelo, στην κεντρική οροσειρά της Βερακρούζ, στο Μεξικό. Όπως συμβαίνει με πολλούς λατινοαμερικάνικους σταθμούς, η ιστορία του δείχνει πως ο εκδημοκρατισμός- μέσω- ραδιόφωνου δεν είναι απλώς να οικοδομήσεις ένα χώρο και να περιμένεις τον κόσμο να έρθει. Ύστερα από 15 χρόνια σποραδικού, ασυντόνιστου προγραμματισμού από εθελοντές, οι Ιησουίτες ήρθαν στην πόλη, φέρνοντας συστηματοποιημένες τεχνικές για να ενθαρρύνουν τη δημοκρατική συμμετοχή από την υπόλοιπη ήπειρο, με κεντρικό σημείο την εκπαίδευση της ραδιοφωνικής ομάδας. Ο Mario Hernandez, σήμερα διευθυντής του σταθμού, θυμάται την πλευρά της εκπαίδευσης που έχει να κάνει με την ‘ανθρώπινη διαμόρφωση’:


Τα πάντα( ήταν) για την υπηρεσία της κοινότητας, έτσι δεν είναι; Έλεγαν: Να θυμάστε ότι εδώ είμαστε υπηρέτες……Δεν θα πουλήσουμε στον ακροατή χάρη, δεν θα πουλήσουμε saludo, είμαστε υπηρέτες τους, σωστά; Εάν υπάρχουν δυο ή τρεις άνθρωποι, εμείς θα είμαστε ο τρίτος, έτσι δεν είναι;


Οι Ιησουίτες έφυγαν, αλλά η ηθική των υπηρεσιών, που εξυμνήθηκε ύστερα από αιώνες καταπίεσης από διεφθαρμένες αρχές, παρέμεινε. Παρά την πίεση από τους πολιτικούς προϊσταμένους, τις επικές οργανωτικές ρήξεις και μια πικρή εσωτερική δικαστική περιπέτεια που κράτησε δέκα χρόνια, η άδεια δεν ακυρώθηκε. Ο πληθυσμός συγκεντρώθηκε επανειλημμένα για να υπερασπιστεί το σταθμό και παρά τις οικονομικές κρίσεις στην περιοχή, να τον στηρίξει ( όταν ήταν σχεδόν στα όρια της πτώχευσης).


Εβδομήντα χρόνια μετά τον Μπρεχτ, υπάρχουν σήμερα οι τεχνικές που επιτρέπουν την προοδευτική χρήση της ραδιοφωνίας, την προώθηση ‘ συναισθηματικών δομών’ και πρακτικών που μπορούν να δημιουργήσουν ή να αποκαταστήσουν τις υποσχέσεις που εμπεριέχει η κοινή περιουσία για δημοκρατία και υγιέστερες κοινότητες. Αλλά το κοινό της σύγχρονης ραδιοφωνίας βρίσκεται στο έλεος των ιδιωτικών ομάδων που κρατούν αυτούς τους στρατηγικούς πόρους. Αυτοί που επέλεξαν να στελεχώσουν τα κοινοτικά μικρόφωνά μας οφείλουν να θυμούνται ότι τα καλά μέσα επικοινωνίας, όπως άλλωστε η δημοκρατία, δεν δημιουργήθηκαν επειδή κάποιος εκεί πάνω δημιούργησε χώρο στους ανθρώπους. Και όπως οι επιζώντες του απολυταρχισμού μπορούν να μας πουν, η αποτυχία να υπηρετήσεις και να κρατήσεις ένα λειτουργικό κοινό μπορεί πράγματι να προκαλέσει τραγωδία ανά πάσα στιγμή.


Διαβάστε ακόμα


Δίκτυο κοινοτικών ραδιοσταθμών


Unmediated (στα αγγλικά)

Οι αρχιτέκτονες και οι πολεοδόμοι έχουν κάνει ελάχιστα πράγματα σε σχέση με την ανάπτυξη των νέων μέσων τις τελευταίες δεκαετίες, λέει ο Geert Lovink. Όσοι εκμεταλλεύονται ακίνητα κατασκευάζουν μαζικά τα ίδια παλιά γραφεία, σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα. Κι οι αρχιτέκτονες μοιάζουν όλοι πρόθυμοι να παίξουν αυτό το παιχνίδι, μαζί με τους πολεοδόμους και τους υπεύθυνους για την ανάπτυξη, και να σχεδιάσουν μια ωραία επιφάνεια γι’ αυτούς τους χώρους –κουτιά


Μία ανταλλαγή e-mail με τον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Οι ψηφιακές τεχνολογίες μεταμορφώνουν τους αστικούς χώρους;


Geert Lovink: Παρ’ όλο που πολλοί θεωρητικοί έχουν κάνει εικασίες για το θέμα, δεν υπάρχει άμεση επίδραση. Εκφράζετε ίσως μια ευχή, αλλά γεγονός είναι ότι οι αρχιτέκτονες και οι πολεοδόμοι έχουν κάνει ελάχιστα πράγματα σε σχέση με την ανάπτυξη των νέων μέσων τις τελευταίες δεκαετίες. Η αστική εμπειρία άλλαξε, όχι όμως και η οργάνωση του χώρου. Οι αρχιτέκτονες εξακολουθούν να θεωρούν τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές ως κατώτερα εργαλεία μη συνεχούς ροής που βοηθούν τον ιδιοφυή καλλιτέχνη-μηχανικό να σχεδιάζει ‘εικονική αρχιτεκτονική’. Πρέπει να νιώθουν μια ανωτερότητα χιλιετηρίδων σε σχέση με όλους αυτούς τους αριθμούς, πέραν του ότι μόλις άρχισαν να καταλαβαίνουν τη διαδικτυακή φύση του σημερινού πολιτισμού. Αυτό που δεν πρέπει να μας παραπλανά είναι το κομψό και εξεζητημένο παιχνίδι τους με τις μεταφορές. Είναι πράγματι αρκετά εντυπωσιακό να ακούει κανείς αρχιτέκτονες και πολεοδόμους να μιλούν και να κοιτούν τις ηλεκτρονικές παρουσιάσεις τους. Δεν έχει όμως να κάνει με την εφιαλτική, συγκεκριμένη ζούγκλα μας. Να σας δώσω καλύτερα το παράδειγμα των δημόσιων ασύρματων δικτύων, των wifis, που τοποθετούνται τώρα και σύντομα θα αποτελέσουν μια κρίσιμη μάζα. Αυτά τα ελεύθερα ασύρματα δίκτυα θα έχουν μεγάλη επίδραση στο επίπεδο των δρόμων, των προαστίων, ακόμη και των πόλεων. Της εξέλιξης αυτής ηγούνται οι πολίτες, και ιδιαίτερα οι κοινωνικά νεωτεριστές κομπιουτερόπληκτοι. Η επίδρασή της είναι πολύ μεγάλη, αφού κάποιος μπορεί να βρίσκεται οπουδήποτε και να συζητά με τους όμοιούς του, φίλους και συναδέλφους του. Αυτό, για παράδειγμα, αλλάζει ριζικά την ιδέα ότι κάποιος πρέπει να βρίσκεται σε ένα κλειστοφοβικό γραφείο. Αυτή την τάση για ‘τηλε-εργασία’ την έχουν προβλέψει εδώ και δεκαετίες και τελικά ήρθε. Και τι συμβαίνει; Όσοι εκμεταλλεύονται ακίνητα κατασκευάζουν μαζικά τα ίδια παλιά γραφεία, σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα. Κι οι αρχιτέκτονες μοιάζουν όλοι πρόθυμοι να παίξουν αυτό το παιχνίδι, μαζί με τους πολεοδόμους και τους υπεύθυνους για την ανάπτυξη, και να σχεδιάσουν μια ωραία επιφάνεια γι’ αυτούς τους χώρους –κουτιά.


Η πολιτική της κυβερνοκουλτούρας


Π.Χ.: Γιατί η κυβερνοκουλτούρα δεν μπορεί να αποφύγει τη χρήση μεταφορών που σχετίζονται με το χώρο όπως ο κυβερνοχώρος και η πρώτη σελίδα;


G.L.: Αυτό ήταν πιθανά σωστό στη δεκαετία του ’90, αλλά όχι πια. Οι μεταφορές που έχουν σχέση με το χώρο βοηθούσαν κάποτε τους νέους χρήστες να μπαίνουν στην άγνωστη επικράτεια που ονομάζεται Διαδίκτυο. Το 2005 υπήρχαν ήδη ένα δισεκατομμύριο χρήστες, σε όλο τον κόσμο. Σήμερα, το Διαδίκτυο είναι μαζικό μέσο. Από τη σκοπιά του Digital Divide, εκπροσωπεί ‘μόνο’ το 11% του παγκόσμιου πληθυσμού, παρ’ όλα αυτά, όμως, ένα διπλάσιο ποσοστό έχει ήδη κινητό τηλέφωνο….Αυτό που είναι πιο ενδιαφέρον είναι η επαναδιασύνδεση των τεχνολογιών ως ‘μέσα με προσδιορισμένη θέση’ όπου έχει κανείς συνείδηση του χώρου και της τοποθεσίας, για παράδειγμα μέσα από τη χρήση των δεδομένων GPS. Το θέμα, πάντως, είναι ότι αυτές οι έννοιες δεν είναι πλέον μεταφορικές. Βρίσκεσαι πράγματι εκεί με το αυτοκίνητό σου, το κινητό σου ή τον υπολογιστή σου.


Π.Χ.: Η έλευση της κοινωνίας της πληροφορίας σηματοδοτεί μια πολιτική του χώρου ή του χρόνου;


G.L.: Σύμφωνα με τον Virilio, του χρόνου. Εγώ τείνω να διαφωνήσω μαζί του. Αυτό με το οποίο τελικά παλεύουμε δεν είναι η χρονοπολιτική αλλά η κατανομή και ο έλεγχος το χώρου. Διαφορετικά, θα υπήρχε διαμάχη στη Μέση Ανατολή αν η αρπαγή της γης και ο εποικισμός αποτελούσαν παρελθόν; Η όλη υπόθεση των συνόρων έχει παραμείνει άλυτη και στην πραγματικότητα χειροτερεύει αν δείτε με ποιον τρόπο οι ‘δυτικές’ χώρες κατασκευάζουν (ηλεκτρονικά) τείχη έναντι των μεταναστών και των προσφύγων. Μπορούμε να το διατυπώσουμε και διαφορετικά. Τώρα που δεν μας έχει μείνει χρόνος και που το διάστημα αντίδρασης πλησιάζει στο μηδέν, αυτό που έχει απομείνει είναι το θέμα του χώρου. Παρ’ όλα αυτά, οι νέες τεχνολογίες δεν υπερβαίνουν τον χρόνο και τον χώρο, ας ξεχάσουμε λοιπόν καλύτερα αυτές τις μεταφυσικές ανοησίες. Μπορεί να υπάρχει ‘τηλεπαρουσία’ αλλά αυτό δεν κάνει τα ‘παλιά’ προβλήματα να εξαφανίζονται.


Η αστική ζωή και τα νέα μέσα


Π.Χ.: Γιατί τόσοι πολλοί από μας κάνουν αυτή την προφανή εξίσωση ανάμεσα στην πόλη και τη σύγχρονη αστική ζωή και τα νέα μέσα;


G.L.: Τελευταία με έχει εντυπωσιάσει το γεγονός ότι οι Ινδοί φίλοι μου από το www.sarai.net στο Δελχί μιλούν για τα νέα μέσα και ‘την πόλη’ σα να είναι ένα και το αυτό. Η αστική κουλτούρα είναι ένα σχετικά νέο πεδίο μελέτης για τους διανοούμενους της Ινδίας, όπου το 75% του πληθυσμού κατοικεί ακόμη στις αγροτικές περιοχές. Οι προηγούμενες γενιές διανοουμένων ασχολούνταν κυρίως με αγροτικά ζητήματα. Ο ‘αφηρημένος μηχανισμός ’ με τις μεγάλες αυξήσεις, τα ελευθέρας και τον υπόγειο , δεν αποτελεί ακόμη αντικείμενο σοβαρής δέσμευσης. Πρέπει να δει κανείς τη συναρπαστική δουλειά που γίνεται στο Sarai New Media Centre ως μια απόπειρα δημιουργίας ενός πλούσιου πολιτισμικο-πολιτικού λεξιλογίου για την ερμηνεία της καθημερινότητας της αστικής ζωής. Τι είναι αυτό που αποτελεί τη δημοκρατία και τη δημόσια ζωή την εποχή του Διαδικτύου και του ελεύθερου λογισμικού; Μπορώ να συμφωνήσω με όλα αυτά, αλλά από τεχνολογική σκοπιά, ας πούμε από τη δορυφορική προοπτική των Χαρτών του Google δεν είναι τόσο σαφές ότι οι αστικές περιοχές διαφέρουν τόσο πολύ από τον υπόλοιπο πλανήτη, εκτός σε ό, τι αφορά στην πυκνότητα των υποδομών τους. Από την καπιταλιστική σκοπιά του 21ου αιώνα, οι αγροτικές περιοχές στην Ασία και την Αφρική είναι η ‘τελική αγορά’ και αποτελεί αντικείμενο συζήτησης αν είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη των πόλεων. Το γεγονός ότι η μεγάλη πλειονότητα του ανθρώπινου είδους αγνοήθηκε τον 20ό αιώνα, δεν θα έπρεπε να εντυπωσιάζει τους Ινδούς, Κινέζους και Βραζιλιάνους επιχειρηματίες. Τα ασύρματα δίκτυα καθιστούν πολύ πιο εύκολη τη διείσδυση στις μεγάλες εκτάσεις. Σε συνδυασμό με τα φτηνά κινητά τηλέφωνα και τους φορητούς υπολογιστές, η εκπαιδευτική και ψυχαγωγική αγορά είναι τεράστια. Προς το παρόν, αυτές οι τεχνολογίες πετυχαίνουν να φέρνουν σε επαφή αυτούς που έμειναν πίσω στα χωριά με τα μέλη των οικογενειών τους που μετακινήθηκαν στην πόλη. Η Δυτική Ένωση φροντίζει για τη ροή του χρήματος. Ωστόσο, σε κάποιο σημείο θα δούμε ένα διαφυλαγμένο συμφέρον. Πρέπει να προσέξω να μη γίνω εδώ πολύ ευαγγελικός, αλλά υπάρχει κάτι ελκυστικό σ’ αυτό που ο John Perry Barlow αποκάλεσε το 1995 ‘παγκόσμιο ιστό που συνδέει όλες τις συνάψεις’. Παρά το χάος και την ανισότητα που επικρατεί στον κόσμο, διαβλέπω ότι θα φτάσουμε εκεί πιο γρήγορα απ’ όσο νομίζαμε. Μπράβο, Τζόννυ!


Π.Χ.: Μπορούν οι αστικοί χώροι να θεωρητικοποιηθούν ως δίκτυα, με παρόμοιο τρόπο με τα νέα μέσα, τα δίκτυα που συνδέουν τους ανθρώπους, τις δραστηριότητές τους και τα πράγματα;


G.L.: Ναι, αλλά αυτό γινόταν πάντα. Δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο σε ό, τι αφορά στις ‘πόλεις ως ροές’. Από την εποχή της κατασκευής σιδηροδρόμων και σταθμών στο κέντρο των περιφραγμένων πόλεων, έγινε πολύ ορατό τι κάνουν οι ροές στο οικοδομημένο περιβάλλον. Η καταστροφή συνεχίστηκε μετά με την κατασκευή των αυτοκινητόδρομων. Ωστόσο, ένα ενδιαφέρον ερώτημα είναι το εξής: ποια είναι η επίδραση των μονάδων οπτικών ινών στις πόλεις, και όχι μόνο στις χρηματοοικονομικές περιοχές και στους χώρους των εμπορικών υπηρεσιών αλλά στον πληθυσμό ως σύνολο; Η τεχνολογία δεν βρίσκεται πλέον στα χέρια λίγων εταιριών. Αυτό ισχύει ακόμη και για την πιο τελευταία, την πιο γρήγορη. Το διάστημα στο οποίο η υψηλή τεχνολογία θα φτάσει σε σας και σε μένα μειώθηκε σε μερικά χρόνια. Τι σημαίνει το γεγονός ότι οι νέες ροές είναι σε μεγάλο βαθμό αόρατες; Ποιες είναι οι συνέπειες του γεγονότος ότι η νέα τεχνολογία γίνεται τόσο μικρή που μετά βίας τη βλέπουμε; Θα μπορούσε να σημαίνει ότι είναι οι ιδανικές συνθήκες για να μην κάνουμε τίποτα. Περνάμε πολλές επαναστάσεις και τίποτα δεν αλλάζει! Στην πραγματικότητα, μπορούμε να (ξανα)χτίσουμε όλο και περισσότερα ιστορικά κτίρια και να προσποιηθούμε ότι ζούμε σε μια άλλη χώρα, όπως στο ιστορικό ομοίωμα που γεννήθηκα, το Άμστερνταμ.


Ανοίγωντας χώρους


Π.Χ.: Ποια πιστεύετε ότι θα έπρεπε να είναι η στρατηγική κατά του ελέγχου: η εγκαθίδρυση ανοιχτών, δημόσιων ή κοινών χώρων;


G.L.: Αυτό που ονειρεύομαι είναι το άνοιγμα των εργαστηρίων των μέσων όπου οι ανησυχητικές τεχνολογίες αναπτύσσονται και δοκιμάζονται προς χρήση της ‘κοινωνίας των πολιτών’. Δεν νομίζω ότι βοηθάει να αγνοούμε απλώς τις μαζικές επιθέσεις κατά της ιδιωτικότητας που βρίσκονται σε εξέλιξη. Ως παράδειγμα σκέφτομαι πάντοτε την εταιρία επικοινωνιών NetLine που εδρεύει στο Ισραήλ και εισήγαγε το C-Guard, ‘μια συσκευή που μπλοκάρει τη χρήση των φορητών τηλεφώνων σε μια περιφραγμένη περιοχή και δημιουργεί μια προκαθορισμένη αθόρυβη ζώνη. Αυτό η μικρή συσκευή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να κρατήσει σιωπηλούς τους κινηματογράφους και τα θέατρα, να αποτρέψει ηλεκτρομαγνητικές παρεμβάσεις σε αεροπλάνα και νοσοκομεία και να ενισχύσει τις ελεύθερες κλήσεις σε στρατιωτικές βάσεις, όπου ωτακουστές μπορούν να υποκλέψουν συνομιλίες υψίστης ασφαλείας’ (Wired, Αύγουστος 1998). Πηγαίνετε απλώς στο http:/www.c-guard.com. Δεν πρέπει να είμαστε προσηλωμένοι μόνο στο ορατό πεδίο που καλύπτουν οι κάμερες. Υπάρχουν ήδη αναρίθμητοι τρόποι υπονόμευσης αυτών των μικρών επιγραφών RFDI. Το θέμα είναι πώς μπορεί να εκδημοκρατιστεί αυτή η μυστική-γνώση-για- όλους.


Διαβαστε ακόμα


Ινστιτούτο για τους δικτυακούς πολιτισμούς


Nettime