Ο σύγχρονος πολιτικός λόγος απεικονίζει συχνά τη μετανάστευση σαν μία δύναμη αβεβαιότητας για την περιφερειακή και παγκόσμια τάξη και σαν μία απειλή για την ασφάλεια του έθνους-κράτους. Αυτές οι αρνητικές αναπαραστάσεις έχουν επισκιάσει την πιθανές προκλήσεις που οι διεθνείς μεταναστεύσεις παρουσιάζουν για την δημιουργία νέων μορφών δημοκρατικής θεωρίας και πράξης. Ποικίλα φαινόμενα, όπως η εμφάνιση υβριδικών ταυτοτήτων, η δημιουργία υπερεθνικών δικτύων, η (ανα)γέννηση διασπορικών διασυνδέσεων ανοίγουν δημιουργικούς οδούς διαφυγής από το αδιέξοδο που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατικές κοινωνίες. Η «Μετανάστευση χωρίς προκαταλήψεις» αναλύει τις μεταναστεύσεις σαν μετακινήσεις που ανοίγουν τα όρια της σύγχρονης δημοκρατίας στις δυνάμεις της υπερεθνικότητας και της παγκοσμιοποίησης, καλώντας για εναλλακτικές αναπαραστάσεις που αμφισβητούν τα εθνικά σύνορα και τον αυστηρό διαχωρισμό μεταξύ πολιτών/αλλοδαπών.


Τα περισσότερα από τα κείμενα που παρουσιάζονται, δημοσιεύθηκαν παλιότερα στο πλαίσιο τριών αφιερώματων που έχουμε κάνει για την μετανάστευση.

Πριν από λίγο καιρό και καθώς η κρίση αυξάνεται χωρίς να φαίνεται κανένα οράτο τέλος σ’αυτή, η κυβέρνηση δείχνει να θέλει να πετύχει νομοθετικά κέρδη σε κάποιο άλλο τομέα. Η μεταναστευτική μεταρρύθμιση παρουσιάζεται σαν καλός τομέας για τέτοιου είδους προσπάθειες. Τα δύο μεγάλα κόμματα στην Ελλάδα, που εκφράζουν την πλειοψηφία του εκλογικού δυναμικού, πέρα από την μέχρι τώρα κοινή, μάλλον, φιλελεύθερη πολιτισμική τους ατζέντα, τώρα δείχνουν πάλι να συμφωνούν σε νέες εντεινόμενες πολιτικές πολώσεις ως προς τους μετανάστες στην χώρα μας. Ενόψει της νέας εποχής που χαρακτηρίζεται από επείγουσα ανάγκη για κάθε είδους μέτρα λιτότητας (περικοπή επιδομάτων, μισθών, δημόσιων υπηρεσιών και εκτεταμένης περιστασιακής εργασίας) οι μετανάστες περισσότερο από ποτέ είναι και πάλι οι αποδιοπομπαίοι τράγοι.


Συγκεκριμένα, η κυβέρνηση δέχθηκε εκτιμήσεις για το πόσοι είναι οι μη καταγεγραμμένοι μετανάστες που εισέρχονται ανά μήνα στην ελληνική επικράτεια και αποφάσισε, σε συνεργασία με την αντιπολίτευση, για το νέο σχέδιο νόμου όσον αφορά το μεταναστευτικό ζήτημα και τα “μη προστατευόμενα” σύνορά μας. Οι παράτυποι μετανάστες αντιμετωπίζονται με την λογική οτι πρώτον εισβάλλουν στην χώρα παρά την επιθυμία της, δεύτερον οτι αφαιρούν τις δουλειές από το εντόπιο δυναμικό και κατεβάζουν τα ημερομίσθιά τους, και τρίτον ότι εισάγουν γλωσσικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά που θέτουν σε κίνδυνο τον πολιτισμό μας. Άρα, ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπίσουμε την παράτυπη μετανάστευση είναι, καθώς φαίνεται από τα μέτρα που πρόκειται να παρθούν, να στρατικοποιήσουμε τα σύνορα και εν προκειμένω να ανυψώσουμε ένα φράχτη. Κάθε πτυχή της παραπάνω λογικής είναι ξεκάθαρα λανθασμένη – δεν χρειάζεται εδώ να εξηγήσουμε το γιατί αφού έχει γραφτεί πολλές φορές στις μελετές ειδικών ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια.


Για το τελευταίο σημείο όμως και συγκεκριμένα τον φράκτη πρέπει να πούμε κάτι. Ότι δηλαδή, τα τελευταία είκοσι χρόνια ελληνικής μεταναστευτικής πολιτικής, όπου ειδικά η παράτυπη μετανάστευση έχει αντιμετωπιστεί ως κατεξοχήν ζήτημα της αστυνομίας, υπάρχουν πολύ λίγα θετικά αποτελέσματα να επιδείξουμε. Άλλωστε, όσον αφορά την ανύψωση του φράχτη, μπορούμε να πάρουμε μαθήματα από αντίστοιχες εμπειρίες άλλων κρατών – όπως η περίπτωση των νοτίων συνόρων των ΗΠΑ- όπου δημοσιευμένες μελέτες κοινωνιολόγων αποδεικνύουν πως αν σε κάτι χρησίμευσε η στρατικοποίηση των συνόρων ήταν στο να καταστήσει το ανθρώπινο λαθρεμπόριο πολύ πιο επαγγελματική και εξελιγμένη επιχείρηση. Δεδόμενου, πως η ανάγκη για μετανάστευση, και από τις δύο πλευρές – τόσο των μεταναστών όσο και της εγχώριας οικονομίας-, παραμένει και εντείνεται, εξυπακούεται πως η πραγματικότητα αυτή θα υπερισχύσει πάνω από κάθε προσπάθεια καταστολής της. Αν χτιστεί φράχτης, θα χτιστεί σήραγγα κάτω απ’ αυτόν ή θα βρεθούν νέες διαδρομές προσπέλασης.


Οι πρακτικές στρατικοποίησης των συνόρων δεν αποτελούν τη λύση του προβλήματος. Αντίθετα τέτοιες πρακτικές επιτείνουν το πρόβλημα στην Ελλάδα, το ότι δηλαδή οι μετάναστες παραμένουν περισφιγμένοι, ιδίως μέσα στις πόλεις, χωρίς νόμιμο καθεστώς με ένα έντονο αίσθημα δυσφορίας που κάνει την θέση τους ακόμα πιο ευάλωτη και εκμεταλλεύσιμη. Από την άλλη, το αίσθημα δυσφορίας παρατηρείται και στον ντόπιο πληθυσμό ο οποίος αναζητεί και αυτός διεξόδους που εκδηλώνονται άσχημα με συμπεριφορές αδιαφορίας στην καλύτερη περίπτωση και έντονης εχθρότητας στην χειρότερη. Αυτή η καταστροφική κατάσταση θα μπορούσε να αποφευχθεί εάν η πολιτική αναζητούσε τρόπους για να ρυθμίσει και να νομιμοποιήσει τόσο την εισροή των μεταναστών όσο και την παραμονή τους αντί να προσπαθεί να την εξαλείψει. Στον καθημερινό λόγο, έτσι όπως αυτός αποτυπώνεται στα ΜΜΕ, αντικατοπτρίζεται επίσης η αναποφασιστικότητα και η αμηχανία της μεταναστευτικής πολιτικής. Ο κόσμος φαίνεται να αναγνωρίζει πως ένας φράχτης ενέχει μια κάποια βαρβαρότητα, από την άλλη το κλίμα της εχθρότητας είναι αποφασιστικό. Το μόνο στοιχείο ανθρωπιάς που μας έχει απομείνει είναι να βάλουμε στο φράχτη κισσό!

Από τη δεκαετία του 1980 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η επανεγκατάσταση των προσφύγων, από εθελοντικό πρόγραμμα της εκκλησίας μετατράπηκε σε ένα επιχορηγούμενο από το κράτος ιδιωτικό πρόγραμμα, με έμφαση στην οικονομική αυτάρκεια. Η αυξημένη επαγγελματοποίηση ή δημοσιοποίηση είχε ως αποτέλεσμα μια μεγαλύτερη υπευθυνότητα απ’ ό, τι την προηγούμενη εποχή που τελούσε υπό την αιγίδα της εκκλησίας. Ωστόσο, ο στόχος του προγράμματος να γίνουν οι πρόσφυγες παραγωγικοί, αυτάρκεις πολίτες σε ένα διάστημα οκτώ μηνών, θέτει νέες προκλήσεις. Σε αυτό το άρθρο, υποστηρίζω ότι εστιάζοντας στην οικονομική αυτάρκεια για τους πελάτες της, όπως το κράτος πρόνοιας, η επανεγκατάσταση διακυβεύει τη δυνατότητά της να βοηθήσει τους πρόσφυγες να κατευθυνθούν σε πιο ισότιμες συμμετοχικές πρακτικές υπηκοότητας και να απομακρυνθούν από το φιλελεύθερο πρότυπο της προσωπικής ευθύνης που αγνοοεί δομικές ανισότητες.


Αυτό το πρόγραμμα βασίζεται σε μια έρευνα πλήρους απασχόλησης που έκανα από τον Σεπτέμβριο του 2007 μέχρι τον Ιούλιο του 2008 στο Φάργκο, στη Βόρεια Ντακότα. Περιλάμβανε παρατηρητήριο για τους συμμετέχοντες, εθελοντική εργασία και ημιδομημένες συνεντεύξεις στις κοινότητες προσφύγων από τη Βοσνία και το Σουδάν και με τρεις διαφορετικές ανθρωπιστικές οργανώσεις στο Φάργκο: την Cass County Social Services, κρατική ανθρωπιστική υπηρεσία (εφεξής County), τη Lutheran Social Services New American Services, υπηρεσία επανεγκατάστασης προσφύγων (εφεξής LSS) και μια μη κερδοσκοπική οργάνωση που συνταιριάζει απόστρατους σε μεγάλη ηλικία και πρόσφυγες που διδάσκονται την αγγλική γλώσσα. Το πρόγραμμα έχει επίσης ενημερωθεί από την απασχόλησή μου (2001-2002) ως κοινωνική λειτουργός σε μια υπηρεσία επανεγκατάστασης στη Βόρεια Ντακότα.


Η επανεγκατάσταση των προσφύγων περιλαμβάνει πολυμερείς σχέσεις ανάμεσα σε κράτη, θρησκευτικές οργανώσεις και τοπικές, εθνικές και διεθνείς ΜΗ.ΚΥ.Ο., καθώς και τοπικούς και περιφερειακούς παίκτες όπως οι εργοδότες. Ο πρόεδρος αποφασίζει πόσοι πρόσφυγες θα γίνουν δεκτοί στις ΗΠΑ κάθε χρόνο, και το Office of Refugee Resettlement- ORR (Γραφείο Επανεγκατάστασης Προσφύγων) υπό το Στέιτ Ντηπάρτμεντ καθορίζει πού θα εγκατασταθούν με βάση τις ευκαιρίες απασχόλησης, την κοινοτική στήριξη και τις περιπτώσεις οικογενειακής επανένωσης. Οι υπηρεσίες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα επανεγκατάστασης προσφύγων των ΗΠΑ ονομάζονται Voluntary Agencies (Εθελοντικές Υπηρεσίες). Είναι κατά κύριο λόγο θρησκευτικές ή κοινοτικές οργανώσεις που αντιλαμβάνονται τη φροντίδα της επανεγκατάστασης προσφύγων ως μέρος του πυρήνα της αποστολής τους. Σε αντάλλαγμα της χρηματοδότησης, που συμπληρώνεται από ιδιωτικές δωρεές και συνεισφορές σε είδος, οι Εθελοντικές Υπηρεσίες εντέλλονται να παρέχουν:



• αιγίδα (για παράδειγμα, μέσω θρησκευτικών οργανώσεων)
• προγραμματισμό επανεγκατάστασης πριν από την άφιξη, ιδιαίτερα στέγαση
• υποδοχή κατά την άφιξη
• υποστήριξη σε βασικές ανάγκες για τουλάχιστον 30 μέρες (στέγη, επίπλωση, τροφή, ρουχισμό)
• κοινοτικό προσανατολισμό
• παραπομπή σε άλλους παρόχους στους τομείς της υγείας, της παιδείας και/ή της απασχόλησης και
• διαχείριση της περίπτωσης και παρακολούθηση για τουλάχιστον 90-180 μέρες


Πολλές Εθελοντικές Υπηρεσίες διανέμουν επίσης “Χρηματική Βοήθεια σε Μετρητά στους Πρόσφυγες”, ένα μηνιαίο βοήθημα σε άτομα και οικογένειες μέχρι να βρουν δουλειά, την οποία υποχρεώνονται να αναφέρουν ή αλλιώς να αντιμετωπίσουν κυρώσεις, ή μέχρι να τελειώσει η περίοδος προσαρμογής των οκτώ μηνών. Όπως οι υπηρεσίες πρόνοιας, η κύρια αποστολή των Εθελοντικών Υπηρεσιών είναι να βοηθήσουν τους πρόσφυγες να γίνουν οικονομικά αυτάρκεις το συντομότερο δυνατόν.


Η LSS[1] προωθεί την επανεγκατάσταση προσφύγων στη Βόρεια Ντακότα από το 1946, αλλά μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1990 έφτασαν μεγάλοι αριθμοί προσφύγων που άρχισαν να μένουν στην περιοχή, σε αντίθεση με προηγούμενα κύματα που μετανάστευσαν σε άλλες περιοχές.[2] Καθώς η επανεγκατάσταση αυξανόταν, φτάνοντας στο τέλος της δεκαετίας του 1990 τις 650 αφίξεις προσφύγων το χρόνο (χωρίς να περιλαμβάνονται οι δευτερεύοντες μετανάστες ή οι πρόσφυγες που επανεγκαταστάθηκαν σε μια πόλη αλλά μετακινήθηκαν σε άλλη), η LSS είχε να αντιμετωπίσει θεσμικές αλλαγές, τοπικές κρατικές και μη κρατικές υπηρεσίες, ενώ το ευρύτερο κοινό ανταποκρινόταν στους νεοφερμένους πρόσφυγες με αργούς ρυθμούς και πολλές φορές εχθρικά.


Από το 1983 μέχρι το 2004, η ORR επανεγκατέστησε μια πλειοψηφία (72 τοις εκατό) προσφύγων σε περίπου 30 αστικές, μητροπολιτικές περιοχές με ευρείς γεννημένους στο εξωτερικό πληθυσμούς.[3] Ενώ ο συνολικός αριθμός προσφύγων που επανεγκαταστάθηκαν ήταν μικρότερος, οι πρόσφυγες σε μικρότερες πόλεις, όπως το Φάργκο, είχαν μεγαλύτερη επίδραση στους πιο ομοιογενείς τοπικούς πληθυσμούς (Singer and Wilson 2006). Ενενήντα τέσσερα τοις εκατό των κατοίκων του Φάργκο (πληθυσμός 90,600) δηλώνουν λευκοί και περίπου 80 τοις εκατό Σκανδιναβοί και/ή Γερμανοί. Το Φάργκο έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά εκκλησιασμού σε όλη τη χώρα.


Όταν οι πρόσφυγες έφταναν για πρώτη φορά στο Φάργκο, η LSS τους εγκαθιστούσε σε συγκροτήματα κατοικιών για χαμηλά εισοδήματα στο νότιο Φάργκο ή στη γειτονική πόλη του Δυτικού Φάργκο. Οι περισσότεροι πρόσφυγες άρχιζαν να δουλεύουν σε εργοστάσια στα βιομηχανικά πάρκα του δυτικού και βόρειου Φάργκο, χιλιόμετρα μακριά από τους τόπους κατοικίας τους. Δεν υπήρχαν λεωφορεία τις Κυριακές ή μετά τις δέκα το βράδυ και υπήρχαν μόνο τρεις σταθμοί στην πόλη, πράγμα που έκανε τις δημόσιες μεταφορές εξαιρετικά χρονοβόρες. Όσοι δούλευαννύχτα, βασίζοντανσε φίλους με αυτοκίνητα, στην πεζοπορία ή το ποδήλατο, πράγμα που μπορούσε να αποτελέσει απειλή για τη ζωή τους, κατά τους σκληρούς χειμώνες του Φάργκο. Τα τρία μεγαλύτερα εμπόδια για την επίτευξη κοινωνικής και νομικής υπηκοότητας στο Φάργκο ήταν η γλώσσα, ο καιρός και οι μεταφορές.


Σύμφωνα με πηγές στην LSS, την County, τα σχολεία και άλλες εθελοντικές οργανώσεις, η γενική στάση εκείνη την εποχή ήταν ότι η επανεγκατάσταση των προσφύγων αποτελούσε ευθύνη της LSS, αλλά ότι “οι πελάτες δεν εξυπηρετούνταν, εγκαταλείπονταν”. Στις δεκαετίες 1980 και 1990, εκτός από την επιχειρηματική κοινότητα, που αποκτούσε εκατοντάδες νέους εργάτες σε ένα κράτος που τους χρειαζόταν, τα περισσότερα μέλη της κοινότητας δεν υποστήριζαν την επανεγκατάσταση. Η LSS υποστήριξε ότι η επανεγκατάσταση ήταν επωφελής οικονομικά για την περιοχή (ως εργάτες, καταναλωτές και ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων), όπως και για λόγους πολιτισμικής ποικιλίας. Για να επιτευχθεί, όμως, χρειάζονταν τη βοήθεια της County, των σχολείων, του συστήματος της ποινικής δικαιοσύνης, καθώς και άλλων μη κερδοσκοπικών οργανώσεων- και όχι μόνο του τομέα απασχόλησης. Οι εκπρόσωποι αυτών των ιδρυμάτων μου είπαν ότι η LSS δεν είχε ενημερώσει αρκετά για την διαδικασία επανεγκατάστασης, κι έτσι ήταν δύσκολο να δημιουργηθούν συνεταιρισμοί.


Ως οργάνωση που αποτελούσε την πύλη για κοινωνική υπηκοότητα των προσφύγων, η LSS είχε πιστωθεί και ταυτόχρονα δεχτεί κριτική για το γεγονός ότι έφερνε πρόσφυγες και κατά συνέπεια φυλετική και πολιτισμική ποικιλία στο Φάργκο. Η LSS ήταν από τα λίγα ιδρύματα στο Φάργκο που καλούσε τους πολίτες να παρατηρήσουν και να προβληματιστούν για την εργασιακή ηθική τους ως λευκοί, Βορειοευρωπαίοι και Προτεστάντες, για την οποία ήταν πολύ περήφανοι. Η ιστορία που οι κάτοικοι του Φάργκο, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δούλευαν στον δημόσιο, ιδιωτικό και επιχειρηματικό τομέα, διηγούνταν στους εαυτούς για τους εαυτούς τους ήταν ότι η σκληρή δουλειά, η ταπεινότητα, ο καλός τρόπος και το κοινοτικό πνεύμα μπορούν να λύσουν τα περισσότερα προβλήματα και να παρέχουν μια καλή ζωή. Αυτές οι πολιτιστικές αφηγήσεις ήταν πιο εύκολο να γίνουν πιστευτές όταν η κοινότητα ήταν ομοιογενής και μοιραζόταν αυτά τα ιδανικά και τα μέσα για να τα ενεργοποιήσει. Πολλοί πρόσφυγες δεν το έκαναν. Αντί να τα βάλουν με τις πολιτισμικές διαφορές ή με τη φυλή ως παράγοντα που συντελεί σε παρεξηγήσεις, η LSS έγινε ο ευκολότερος, ο πλέον χειροπιαστός στόχος, ικανός να αναμορφώσει τις πρακτικές των εργαζομένων και των πελατών της.


Επηρεασμένο από τις πρακτικές πρόσληψης του ORR, το προσωπικό των υπηρεσιών επανεγκατάστασης αντανακλά συχνά την φυλετική, εθνική, πολιτισμική και/ή θρησκευτική ποικιλία ευρύτερων προσφυγικών κοινοτήτων. Το 2007-8, το προσωπικό των New American Services εκπροσωπούσε έξι διαφορετικές χώρες (Κροατία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Σομαλία, Ιράκ, Βιετνάμ και ΗΠΑ) και απασχολούσε τον ίδιο περίπου αριθμό ανδρών και γυναικών. Παρά τις μεγάλες ανάγκες που συνεπάγετο η διαχείριση περιπτώσεων για πολλούς πελάτες πρόσφυγες, η LSS δεν απαιτούσε εμπειρεία στον τομέα της κοινωνικής εργασίας, την παροχή συμβουλών ή την εκπαίδευση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η πολιτισμική γνώση και οι γλωσσικές ικανότητες κρίνονταν πιο σημαντικές. Με άλλα λόγια, οι πρακτικές μεταξύ ομοτίμων αποτελούσαν σημαντικό μέρος στην ανάπτυξη της επανεγκατάστασης των προσφύγων ως πρακτική πρόνοιας αλλά συνέβαλαν επίσης στην εχθρότητα ανάμεσα στην LSS και τις λιγότερο ποικίλες πολιτισμικά, πιο γραφειοκρατικές υπηρεσίες.


Σε αντίθεση με την LSS, το προσωπικό της County αποτελείτο σχεδόν αποκλειστικά από λευκές γυναίκες που μιλούσαν μόνο αγγλικά και οι περισσότερες δήλωναν πιστές Χριστιανές. Πολλές μεγάλωσαν σε μικρές πόλεις ή σε αγροκτήματα και μου είπαν ότι εκτός δουλειάς είχαν μικρή επαφή με ανθρώπους από άλλες φυλές ή πολιτισμούς. Ενώ το προσωπικό της LSS είχε ελάχιστη έως καμία επαγγελματική κατάρτιση, το νέο προσωπικό της Cass County είχε περάσει από ετήσια, αυστηρή εκπαίδευση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές.


Τα ιδρύματα επανεγκατάστασης και πρόνοιας είχαν πολλά κοινά σε ό, τι αφορά τη δουλειά τους με κοινωνικά ευαίσθητες ομάδες ανθρώπων και τις υπηρεσίες που παρείχαν (διαχείρηση περιπτώσεων, υπηρεσίες απασχόλησης, χρηματική βοήθεια), αλλά η έρευνά μου δείχνει ότι λίγοι από τους εργαζόμενους, ή και τους επιστάτες, αναγνώριζαν αυτές τις ομοιότητες. Αντίθετα, οι εργαζόμενοι εστίαζαν στις διαφορές στο χρόνο που περνούσαν με τους πελάτες, την κατάρτιση των εργαζόμενων και πώς και ποιοι αποτιμούσαν την υπευθυνότητα. Για παράδειγμα, οι εργαζόμενοι στην County είχαν την τάση να βλέπουν το ίδρυμά τους ως προπύργιο υπευθυνότητας και προσωπικής ευθύνης σε αντίθεση με την LSS που πίστευαν ότι δεν διέθετε επαγγελματική κατάρτιση και υπευθυνότητα. Ένας υπάλληλος στην County είπε: “Επειδή μιλάς σε άλλη γλώσσα δεν σημαίνει ότι μπορείς να είσαι καλός στη διαχείριση περιπτώσεων”. Οι υπάλληλοι της LSS θεωρούσαν ότι ήταν συμβιβαστικοί, συναισθηματικά ευαίσθητοι και ευέλικτοι σε αντίθεση με τους εργαζόμενους στην County τους οποίους χαρακτήριζαν ως “ψυχρούς”, ανελαστικούς ακόμη και μεροληπτικούς απέναντι στους πρόσφυγες. Μια εργαζόμενη στο LSS από τη Σομαλία, η Άνα, εξήγησε:

“Δεν τους νοιάζουν οι πελάτες. Έκανα τη διερμηνέα για ανθρώπους εκεί και δεν εξηγούσαν, Τους είδα να πετούν ανθρώπους έξω απ’ το σπίτι τους και δεν σκέφτονται από πού θα βρουν τα λεφτά. Εμείς σκεφτόμαστε κάπως περισσότερο τους πελάτες μας, σκεφτόμαστε από πού θα βρουν τα λεφτά. Προσπαθούμε να βρούμε διερμηνείς και να επικοινωνούμε με τους πελάτες μας”.


Αντί να εστιάζονται στις διαφορές ανάμεσα στο κράτος πρόνοιας και τις υπηρεσίες επανεγκατάστασης των προσφύγων, οι οργανωτικοί επικεφαλής σε τοπικό επίπεδο θα μπορούσαν να κεφαλαιοποιήσουν τις μεταξύ τους δυνάμεις και διαφορές. Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να οργανώσουν πολυπολιτισμική κατάρτιση για την County από το προσωπικό της LSS ή κατάρτιση σε καλές πρακτικές κοινωνικής εργασίας από την County για την LSS. Αντί για το τρέχον σύστημα των προσφύγων που διακινεί ένα μπερδεμένο δίκτυ ασφαλείας με ανταγωνιστικές ιδέες για το πώς θα επιτευχθεί η αυτάρκεια, τα ιδρύματα πρόνοιας και επανεγκατάστασης θα μπορούσαν να παράσχουν μαζί έναν καλύτερο οδικό χάρτη για το πώς μπορούν οι πρόσφυγες να αποκτήσουν τα οφέλη της πλήρους υπηκοότητας.


Όπως συνέβη με τη μεταμόρφωση του επαγγέλματος της κοινωνικής εργασίας στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα ( Gordon 1994), η δημοσιότητα γύρω από την επανεγκατάσταση των προσφύγων οδήγησε στην αυξημένη επαγγελματοποίησή της. Ωστόσο, η μορφοποίηση της επανεγκατάστασης σύμφωνα με το κράτος πρόνοιας ενέχει τον κίνδυνο της αποπολιτικοποίησής της με τρόπους που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διατήρηση του status quo ( Abramowitz 1998: 519-520). Οι Ilcan και Basok (2004) υποστηρίζουν ότι “οι μεγαλύτερες αξιώσεις σε ό, τι αφορά τα εθελοντικά ιδρύματα, να είναι υπόλογα στο κράτος για δραστηριότητες με δημόσια χρηματοδότηση…. τα υποχρεώνουν να κινούνται ακόμη περισσότερο προς την κατεύθυνση της παροχής υπηρεσιών και να απομακρύνονται από μια υποστηρικτική εργασία προσανατολισμένη προς την κοινωνική δικαιοσύνη.” (136)


Ο Giddens (1991) υποστηρίζει ότι η θεώρηση της υπηκοότητας ως συμμετοχή “αντλεί από μια διττή αντίληψη της εξουσίας όπως και η κοινωνική εργασία: οι άνθρωποι μπορούν να είναι, την ίδια στιγμή, σχετικά αδύναμοι σε σχέση με τις ευρύτερες οικονομικές και πολιτικές δομές εξουσίας και παρόλα αυτά ικανοί να ασκούν εξουσία με την ‘παραγωγική’ έννοια της αυτό-επικαιροποίησης” ( στο Lister 1998:6).


Έχοντας μια αποστολή πιο ευέλικτη, που ενθαρρύνει τις πρακτικές μεταξύ ομοτίμων, η επανεγκατάσταση των προσφύγων στις αρχές του 21ου αιώνα έχει μια τεράστια ευκαιρία να βοηθήσει τους πελάτες της να προχωρήσουν προς μια συμμετοχική υπηκοότητα, μακριά από τις νεοφιλελεύθερες πρακτικές υπηκοότητας που κατευθύνουν τις περιθωριοποιημένες ομάδες προς την προσωπική ευθύνη και μόνο.


Σημειώσεις

[1]Το New American Services είναι ένα από τα δεκάδες προγράμματα που παρέχονται κάτω απ’ την ομπρέλα της LSS. Άλλα περιλαμβάνουν προγράμματα για οικογένειες, νέους, ανακούφιση από φυσικές καταστροφές, στέγαση κ.α. Χρησιμοποιώ την ονομασία LSS αντί New American Services γιατί, παρά τα άλλα της προγράμματα, η “LSS” είναι συνώνυμη στο Φάργκο με το πρόγραμμά της για τους πρόσφυγες και αναφέρεται έτσι.

[2] Οι μεγαλύτερες ομάδες προσφύγων που η LSS επανεγκατέστησε στη Βόρεια Ντακότα προέρχονταν από το Βιετνάμ, την Καμπότζη, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το Σουδάν, τη Σομαλία, το Ιράκ, τη Λιβηρία, το Αφγανιστάν, την Αιθιοπία, το Μπουρούντι και πιο πρόσφατα το Μπουτάν.

[3] Στις μεγαλύτερες πόλεις περιλαμβάνονταν το Λος Άντζελες, το Σαν Χοσέ, το Σακραμέντο, η Νέα Υόρκη, το Σικάγο, η Μιννεάπολη- Σαιντ Πωλ, το Σιάτλ, η Ατλάντα και η Ουάσιγκτον D.C.


Αναφορές

- Abramovitz, Mimi. (1998) Social Work and Social Reform: An Arena of Struggle, Social Work 43(6): 512-527.

-Giddens, Anthony. (1990) Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age, Stanford: Stanford University Press.

-Gordon, Linda. (1994 ) Pitied but Not Entitled: Single Mothers and the History of Welfare, 1890-1935, New York: The Free Press.

-Ilcan, Suzan and Basok, Tanya. (2004) Community Government: Voluntary Agencies, Social Justice, and the Responsibilization of Citizens. Citizenship Studies 8(2): 129–144.

-Lister, Ruth. (1998) Citizenship on the Margins: Citizenship, Social Work, and Social Action. European Journal of Social Work 1(1): 5-18.

-Singer, Audrey and Wilson, Jill H. (2006) From ‘There’ to ‘Here’: Refugee Resettlement in Metropolitan America. September 2006, Living Cities Census Series, Washington, D.C.: The Brookings Institution

Αποτελεί τιμή για μένα να γίνεται αντικείμενο παρατήρησης και προσοχής η δουλειά μου από μελετητές της αρχιτεκτονικής και μου δίνει χαρά η πρόσκληση να κάνω αυτή τη διάλεξη.[1] Στην πραγματικότητα είναι διπλή η χαρά καθώς μεγάλωσα σε μια Ευρωπαική πνευματική παράδοση με πολύ χαμηλό επιστημονικό κατώφλι, οπότε θεωρώ τον εαυτό μου όχι τόσο κοινωνιολόγο αλλά έναν γενικό κοινωνικό επιστήμονα που τυγχάνει να έχει προσληφθεί σε ένα Τμήμα Κοινωνιολογίας. Και θεωρώ ουσιαστικό συστατικό των επαγγελματικών μου καθηκόντων να απασχολούμαι με ζητήματα πέρα από τα όρια των επιστημών, καθώς και πέρα από το χάσμα μεταξύ φιλολογικών κι επαγγελματικών ενασχολήσεων. Επιπλέον, το θέμα της αστικής απομόνωσης είναι ένα που θέμα που ταιριάζει πολύ μ’ αυτά τα είδη ανταλλαγών, από τις οποίες και οι ερευνητές και οι επαγγελματίες μπορούν να επωφεληθούν.


Προτείνω να σας προσφέρω κάποιο διανοητικό ερέθισμα κυκλώνοντας ένα ζήτημα στο οποίο έχω αφιερώσει πάνω από μια δεκαετία δουλειάς, και συγκεκριμένα, τις μεταβαλλόμενες μορφές αστικής περιθωριοποίησης στις εξελιγμένες κοινωνίες – αυτό που αποκαλώ αστική πόλωση από χαμηλά. Θα το κάνω αντλώντας υλικό από δυο πρόσφατα βιβλία μου. Το πρώτο, Απόβλητοι των πόλεων [Urban Outcasts], αναλύει τη μετάβαση του γκέτο των μαύρων Αμερικανών ύστερα από τις εξεγέρσεις του 1960 και τη συγκρίνει με την παρακμή της περιφέρειας των πόλεων της Δυτικής Ευρώπης με σκοπό να συνθέσει τις δυναμικές και την εμπειρία της υποβάθμισης στην προχωρημένη κοινωνία. Το δεύτερο βιβλίο, Τιμωρώντας τους φτωχούς: Η Νεοφιλελεύθερη Κυβέρνηση της Κοινωνικής Ανασφάλειας [Punishing the Poor: The Neoliberal Government of Social Insecurity], ανιχνεύει την πολιτική της τιμωρίας, παντρεύοντας την κατασταλτική «αρχή της ανταποδοτικότητας της κοινωνικής πρόνοιας» και την εκτεταμένη «αρχή της φυλάκισης», που παρατάσσει το κράτος για να επιβάλει ανασφαλή εργασία και να χαλιναγωγήσει την αταξία που προκλήθηκε από την αιφνίδια κατάρρευση του μαύρου γκέτο στην πλευρά των ΗΠΑ και την σταδιακή αποσύνθεση των εδαφών της εργατικής τάξης στην Ευρωπαϊκή πλευρά και την αντικατάστασή τους από ένα νέο καθεστώς αστικής φτώσειας που αποκαλώ «προηγμένη περιθωριοποίηση».


Αυτά τα δυο βιβλία συνδέονται στενά.[2] Πρώτον, χρονολογικά και θεματικά (αποτελούν μια συνέχεια) και, δεύτερον, εννοιολογικά: και τα δυο διερευνούν τον χωρικό εγκλεισμό ή περιορισμό ως τεχνική για τη διαχείριση προβληματικών κατηγοριών ή εδαφών, το θέμα της διάλεξής μου. Θα το προσεγγίσω σκιαγραφώντας αρχικά ένα υποτυπώδες πλαίσιο αναλύοντας τη χρήση του χώρου σαν μέσο κοινωνικού κλεισίματος κι ελέγχου στην πόλη. Ύστερα θα εφαρμόσω αυτό το σχήμα για να παρουσιάσω μια συμπιεσμένη ανάλυση των αποκλινουσών τροχιών του γκέτο των μαύρων Αμερικανών των Ευρωπαϊκών δήμων της αστικής τάξης με αυτές τις τρεις χωρικά κλιτές έννοιες του γκέτο, υπεργκέτο και αντιγκέτο.


Στοιχεία της κοινωνικοχωρικής απομόνωσης


Για να συνδέσω με την πράξη και την υπόθεση της αρχιτεκτονικής, επιτρέψτε μου να σκιαγραφήσω πρώτα ένα είδος αναλυτικής ιστορίας, μια ιστορία διαστάσεων και μηχανισμών που θα μας βοηθήσει να αποκτήσουμε μια ιδέα για τις μορφές αστικής ανισότητας και περιθωριοποίησης που αλλάζουν συνεχώς στην αυγή του αιώνα, και τι συνεπάγονται για το δομημένο περιβάλλον κι οπότε έμμεσα για τις επαγγελματικές σας ενασχολήσεις και στοχασμούς. Το βαθύτερο θεωρητικό αίνιγμα που δίνει ζωή στην εμπειρική ανάλυση των συγκεκριμένων εκδηλώσεων περιθωριοποίησης που παρουσιάζονται στο Απόβλητοι των πόλεων και στο Τιμωρώντας τους φτωχούς είναι η ανάπτυξη του χώρου σαν παράγωγο και μέσο εξουσίας. Μ’ αυτή την έννοια, γκέτο, υπεργκέτο και αντιγκέτο, καθώς και φυλακή, είναι τέσσερις από πολλούς σχηματισμούς μιας γενικής διαδικασίας που μπορούσε να αποκαλέσουμε κοινωνικοχωρική απομόνωση. Επιτρέψτε μου να εξηγήσω πρώτα αυτή την αφηρημένη έννοια κι έπειτα να εντοπίσω την γκετοποίηση και τις σχετικές έννοιές της στο αναλυτικό πλέγμα στο οποίο αγκυροβολεί.


Σε καθένα από αυτά τα σκηνικά, μπορούμε να διανείμουμε μορφές κοινωνικοχωρικής απομόνωσης μαζί με δυο βασικές διαστάσεις. Η πρώτη είναι το επίπεδο στην κοινωνική ιεραρχία, είτε αυτή η ιεραρχία είναι βασισμένη στην τάξη (παραγωγική ικανότητα της αγοράς), εθνικότητα (τιμή), ή η κατάταξη σύμφωνα με το κύρος των τόπων – τυπικά αυτά συνδέονται στενά οπότε δεν αλλάζει θεμελιωδώς το συλλογισμό. Μπορούμε να χειριστούμε αυτή την ιεραρχία σαν ένα συνεχές ή, για χάρη της σαφήνειας, να την διχοτομήσουμε σε απομόνωση στην κορυφή κι απομόνωση στη βάση της κοινωνίας. Η δεύτερη διάσταση είναι αν η απομόνωση είναι επιλεκτική, απορρέει δηλαδή από την επιλογή και την επιθυμία να συμμετάσχει κανείς σ’ αυτήν ή να περιορίζεται η παρουσία κάποιου και οι περιπλανήσεις του σε μια συγκεκριμένη ζώνη, ή επιβεβλημένη, να έχει προέλθει από εξαναγκασμό, όπως όταν οι άνθρωποι υποχρεώνονται από εξωτερικές δυνάμεις να δίνουν λόγο για τις δραστηριότητές τους, να περιστείλουν τις κινήσεις τους,ή να περιορίζουν τη διαμονή τους σε συγκεκριμένη τοποθεσία. Στην πρώτη περίπτωση η κοινωνικοχωρική απομόνωση οδηγείται και παγιώνεται εξ αγχιστείας από μέσα, στη δεύτερη περίπτωση από εξωτερική εχθρότητα.


Μπορούμε να κατανείμουμε τις ιδανικες-τυπικές μορφές κοινωνικοχωρικής απομόνωσης στο δισδιάστατο διάστημα που ορίζεται από αυτούς τους δυο άξονες (βλ. εικόνα 1): Επιλεκτική έναντι της επιβεβλημένης, στην κορυφή ή στη βάση. Κοιτάζοντας στο πάνω δεξιά κομμάτι του τεταρτημορίου, στην πλευρά της επιλογής και ψηλά στον κοινωνικό και φυσικό χώρο, βρίσκετε αυτά τα άτομα που επιλέγουν την απομόνωση κι αναζητούν προστασία της ιδιωτικής τους ζωής, που επιθυμούν να βρίσκονται ανάμεσα σε ομοίους τους ή να αποφύγουν πληθυσμούς που υποτιμούν και ανούσιες δραστηριότητες. Αυτή η αυτό-απομόνωση στην κορυφή που τροφοδοτείται από προσανατολισμό στην ομάδα εκπροσωπείται από θύλακες της ελίτ ή παραδοσιακά ανώτερης τάξης περιοχές στην πόλη (όπως αυτές που ανεγέρθηκαν και υποστηρίχθηκαν ένθερμα από την ανώτερη αριστοκρατική τάξη του Παρισιού, όπως περιγράφεται από τους Pinçon και Pinçon-Charlot) και, σε μια υπερβολική μορφή, από τις «φρουρούμενες κοινότητες» που έχουν εξαπλωθεί στην κορυφή της κοινωνικής κι εδαφικής ιεραρχίας τις τελευταίες δυο δεκαετίες (όπου η εκούσια απομόνωση συγκεκριμενοποιείται από ένα φυσικό σύνορο, ένα φράχτη με μια πύλη και φρουρούς που παρέχουν επιτήρηση και προστασία) για να προσφέρουν ένα καταφύγιο κοινωνικής ομοιογένειας, ασφάλεια από το έγκλημα, και τις ανέσεις του να είναι κανείς μέλος μιας προνομιούχας κοινότητας και τοποθεσίας.[4] Οπότε στην κορυφή βρίσκεις αυτές τις ευγενικές δραστηριότητες να ασκούνται από ισχυρά άτομα, προικισμένα με το υλικό και συμβολικό κεφάλαιο να αποκλείουν άλλους και να αυτό-απομονώνονται, ενώ στη βάση έχουν συσσωρευτεί μη ευγενείς δραστηριότητες και βασανισμένοι πληθυσμοί στερημένοι από οικονομικό και πολιτιστικό κεφάλαιο, οι φτωχοί και ανυπόληπτοι.

Εικόνα 1


Οι δυο κύριες μορφές εθνοτήτων-φυλών που αναπτύσσονται για να επιτελέσουν κοινωνικοχωρική απομόνωση στη βάση της αστικής ιεραρχίας είναι το γκέτο και οι εθνικοί θύλακες, που δεν πρέπει να συγχέονται καθώς βρίσκονται στα δυο άκρα του συνεχούς του επιβολής/επιλογής κι εξυπηρετούν διαφορετικές λειτουργίες. Σ’ αυτή τη μελέτη «Ο Φόβος του αγγίγματος» στη Βενετία του δέκατου έκτου αιώνα που αναζητεί τα ίχνη της εφεύρεσης του πρώτου γκέτο στην ιστορία, ο Richard Sennett επινοεί μια όμορφη έκφραση που αιχμαλωτίζει το σκοπό της. Αποκαλεί το γκέτο ένα αστικό προφυλακτικό, γιατί ο σχεδιασμός του επέτρεπε τη διείσδυση των Εβραίων στην Χριστιανική πόλη (τους χρειάζονταν για να τους προμηθεύουν με μια γκάμα οικονομικών, εμπορικών και πολιτιστικών υπηρεσιών ζωτικών για την επιτυχία της αυλής) ενώ τους απομονώνει για να αποφύγει στενή επαφή μαζί τους (πίστευαν το Εβραϊκό σώμα πως είναι διεφθαρμένο και διαφθορέας, φορέας ασθενειών και ιεροσυλίας). Το γκέτο προέκυψε σαν κοινωνικοχωρικός μηχανισμός που επιτρέπει την από κοινού οικονομική εκμετάλλευση και τον κοινωνικό εξοστρακισμό αυτής της κατηγορίας αποβλήτων: Οι Εβραίοι κυκλοφορούσαν αβίαστα μέσα στην πόλη για να εκτελούν τα ουσιώδη οικονομικά τους καθήκοντα στη διάρκεια της ημέρας, αλλά με το που έπεφτε η νύχτα επέστρεφαν πίσω από τις κλειδωμένες πύλες της συνοικίας τους υπό την απειλή αυστηρής τιμωρίας. Όταν κυκλοφορούσαν έξω από τα τείχη του γκέτο τους, τους είχε ζητηθεί να φορούν ένα ειδικό ένδυμα (όπως ένα κίτρινο καπέλο ή ένα μυτερό σκούφο) οπότε να τους αναγνωρίζουν οι Χριστιανοί κι έτσι να τους αποφεύγουν. Ο ίδιος χωρικός μηχανισμός είχε ξανα-ανακαλυφθεί και αναπτυχθεί τέσσερις δεκαετίες αργότερα στις βορειοανατολικές και μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ όταν οι μαύροι του Νότου μετανάστευσαν στις εξαπλούμενες βιομηχανικές πόλεις που ήθελαν μεν το μόχθο τους αλλά δεν επιθυμούσαν να αναμειχθούν με τους λευκούς κατοίκους, μην τυχόν κι αυτό φέρει «κοινωνική ισότητα» μεταξύ των επονομαζόμενων φυλών και την κατακραυγή της «επιμειξίας».[5] Σ’ αυτή την περίπτωση, το χρώμα του δέρματος διαφήμιζε την ιδιότητα του να είναι κανείς μέλος μιας κατώτερης κατηγορίας που θα έπρεπε να αποφεύγει, και η αυστηρά οριοθετημένη Bronzeville εξυπηρετούσε και σαν εργατικό δυναμικό και σαν προφυλακτικό δοχείο μολυσματικών σωμάτων.


Στα χρόνια του μεσοπολέμου, η Σχολή του Σικάγου, που εγκαινίασε την κοινωνιολογική μελέτη της πόλης στις ΗΠΑ, έκανε το θεμελιώδες σφάλμα να σωρεύσει τις οικιστικές και θεσμικές ομάδες που είχαν σχηματίσει πρόσφατα κύματα Ιρλανδών, Ιταλών, Πολωνών, και Γερμανών μεταναστών κάτω από την ασαφή σύλληψη του «γκέτο» που κάλυπτε τις συνοικίες των Εβραίων και την Black Belt (συνοικία των Μαύρων). Αυτό είναι που αποκαλώ το σφάλμα του Wirth, από τον Louis Wirth, έναν εκ των ιδρυτών της αστικής οικολογίας, για δυο λόγους. Πρώτον, όπως ο ίδιος ο Wirth, εν αγνοία του, αποδεικνύει στο κλασικό βιβλίο του Το Γκέτο, δεν υπήρξε ποτέ Εβραϊκό γκέτο στις ΗΠΑ, εκτός από αυτό που ήταν «στο μυαλό τους μάλλον», δηλαδή, ένα υποκειμενικό “we-feeling” και ένας πολιτισμικός προσανατολισμός – που είναι πολύ διαφορετικά από ένα συγκεκριμένο πια κοινωνικοχωρικό επινόημα. Δεύτερον και κυριότερον, αντίθετα με την Black Belt, την περιοχή αποκλειστικά των μαύρων στην οποία υποχρεούνταν να κατοικούν όλοι οι Αφροαμερικανοί ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης μέσω ενός συνδυασμού καταπίεσης, εκφοβισμού στους δρόμους, και συλλογικής βίας, αυτοί οι λευκοί εθνικοί θύλακες είχαν ανάμικτη σύνθεση, μετακινούνταν σε διαφορετικά μέρη, και περιείχαν μια μειονότητα μόνο των αντίστοιχων μεταναστευτικών πληθυσμών τους, που έμεναν εκεί κυρίως λόγω ταξικών φραγμών και πολιτισμικής έλξης.


Σε αρχιτεκτονικούς όρους, ο (λευκός) εθνικός θύλακας μπορεί να αναπαραστεί από μια γέφυρα, ενώ το (μαύρο) γκέτο θα μπορούσε να απεικονιστεί με ένα τείχος. Ο ένας είναι μηχανισμός ελαστικής και προσωρινής απομόνωσης μέσα σε μια πορώδη περίμετρο που λειτουργεί σαν θάλαμος εγκλιματισμού και ενδιάμεσος σταθμός προς την πολιτισμική αφομοίωση και την κοινωνικοχωρική ενσωμάτωση στην ευρύτερη κοινωνία. Το άλλο είναι ένα μέσο ανέλικτης και μόνιμης απομόνωσης μέσα σε ένα αδιάβροχο σάκο που εργάζεται προς την κατεύθυνση να απομονώσει και να διασπάσει τον πληθυσμό που προστατεύει στο διηνεκές (δηλαδή, μέχρι να διαλυθεί). Εν ολίγοις, ο εθνικός θύλακας και το γκέτο έχουν αποκλίνουσες δομές και εξυπηρετούν αντίθετες λειτουργίες∙ οπότε είναι θεμελιώδες κοινωνιολογικό σφάλμα να τα θεωρούμε το ίδιο. Αυτό είναι ένα λάθος που συνηθίζουν ακόμη να κάνουν οι κοινωνικοί επιστήμονες – εξετάστε, για παράδειγμα, την ιστορική αναδρομή του Zeitz της «εθνικής Νέας Υόρκης» ύστερα από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Ένα σχετικό λάθος είναι αυτό που, αντικαθιστώντας την στέρηση εισοδήματος με εθνοφυλετικό κλείσιμο, συγχωνεύει το γκέτο σε «μια γειτονιά με ψηλή συγκέντρωση φτωχών ανθρώπων, ανεξάρτητα από την εθνική τους καταγωγή» (σ. 3). Σύμφωνα μ’ αυτό διαστρεβλωμένο ορισμό, που έγινε δημοφιλής στην προσανατολισμένη στην πολιτική έρευνα για την αστική φτώχεια στις ΗΠΑ τη δεκαετία του ’90, οι φτωχές αγροτικές επαρχίες και οι καταυλισμοί Ιθαγενών Αμερικανών είναι γιγαντιαία γκέτο, όπως θα ήταν και οι φτωχότερες συνοικίες μιας πόλης λευκών∙ αλλά το βενετσιάνικο gietto novo και η Bronzeville του Σικάγο στην ιστορική του κορύφωση δεν ήταν γκέτο! Αυτό αρκεί να δείξει την ασυναρτησία και την ασυμφωνία αυτού του στρεψόδικου ορισμού.


Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη διαφορά μεταξύ γκέτο κι εθνικού θύλακα, είναι χρήσιμο να σχεδιάσουμε στο σχεδιάγραμμα των μορφών κοινωνικοχωρικής απομόνωσης στη βάση έναν τρίτο θεσμό αναγκαστικού περιορισμού: τη φυλακή. Η φυλακή χρησιμοποιεί το φυσικό περιορισμό των τοίχων και την εξουσία των φυλάκων για να διαχωρίζει τους κατάδικους, δηλαδή, μια κατηγορία ανυπόληπτων ατόμων, των οποίων τα δικαιώματα και οι επαφές με τους έξω ακρωτηριάζονται ως κύρωση για την παράβαση των κοινωνικών προτύπων συμπεριφοράς. Είναι ένα είδος δικαστικού γκέτο μέσα στη φυλακή όπου οι έγκλειστοι αναπτύσσουν μια δική τους παράλληλη κοινωνία και πολιτισμό ως απάντηση στην αναγκαστική απομόνωση και τις στερήσεις που προϋποθέτει.[6] Αντίστροφα, μπορούμε να σκεφτούμε το γκέτο σαν μια εθνοφυλετική φυλακή που θέτει σε περιορισμό έναν κακόφημο πληθυσμό σε μια ειδική περίμετρο στην οποία ο τελευταίος εξαναγκάζεται να αναπτύξει την μια ξεχωριστή σφαίρα ζωής αντιδρώντας στον χωρικό περιορισμό και τον κοινωνικό εξοστρακισμό. Μόλις συλλάβουμε την δομική και λειτουργική συγγένεια μεταξύ γκέτο και φυλακής (σημειώνεται με την εγγύτητά μεταξύ πάνω στο χάρτη μου των μορφών κοινωνικοχωρικής απομόνωσης), καταλαβαίνουμε γιατί η κατάρρευση του πρώτου ύστερα από τις εξεγέρσεις του ’60 οδήγησε στην ανάπτυξη του δεύτερου ως αντικατάστατου για να «μαντρώνεται» ένας πληθυσμός που θεωρείται άτιμος, στερημένος κι επικίνδυνος.[7]


Το γκέτο, εξ ορισμού, είναι ένα αστικό ζώο που προκύπτει στο πλαίσιο ενός πυκνού συνοικισμού που διψάει για την οικονομική αξία που παρέχει η στιγματισμένη κατηγορία – αλλιώς η τελευταία θα μπορούσε απλά να αποκλειστεί ή να εξοριστεί, όπως συνέβαινε περιοδικά με τους Εβραίους πριν από την έγερση των αστικών ηγεμονιών και στους μαύρους Αμερικανούς πριν την εκδήλωση του φορντισμού. Αν η διάλεξη Roth-Symonds ήταν μια σειρά από διαλέξεις κι όχι μόνο μια ομιλία, θα αφιέρωνα λίγες συνεδρίες για να αναλύσω τις μορφές του κοινωνικοχωρικού αποκλεισμού στο αγροτικό περιβάλλον, γιατί υπάρχουν επίσης πολλά που μπορούμε να μάθουμε από αυτή τη σύγκριση. Στην ύπαιθρο, ο σπουδαιότερος παράγοντας διαφοροποίησης των τύπων χωρικού εγκλεισμού είναι αν ο κατώτερος πληθυσμός πρέπει να κινηθεί για να προσφέρει εργασία ή να μετακινηθεί για να απελευθερώσει τη γη που καταλαμβάνει. Σε περιπτώσεις όπου η κυρίαρχη ομάδα δεν επιθυμεί, ή δεν μπορεί, να αποσπάσει εργασία από την υποδεέστερη ομάδα, αλλά προσπαθεί να οικειοποιηθεί το έδαφός της, όπως οι αποικιακές επιθέσεις σκόπευαν στην εποίκιση, συχνά γινόμαστε μάρτυρες της εμφάνισης ενός καταυλισμού, δηλαδή μια έκταση οριοθετημένη και κρατημένη γι’ αυτούς, συνήθως ευρισκόμενη σε μια μακρινή και σε αγρανάπαυση περιοχή, κυβερνούμενη από ειδικούς νομικούς κι εθιμικούς κανόνες σχεδιασμένους να επανενώσουν και να ακινητοποιήσουν τον πληθυσμό αυτό. Αυτή είναι η ιστορία των Ιθαγενών της Αμερικής σ’ αυτή τη χώρα:
Εξ αιτίας μιας σειράς δημογραφικών, πολιτισμικών και πολιτικών λόγων, δεν θεωρούνταν κατάλληλη προσφορά εργασίας αλλά καταλάμβαναν πολύτιμη γη που ήταν απαραίτητη στο αποικιακό πρόγραμμα της αγροτικής ανάπτυξης. Έτσι ασκήθηκε η κοινωνικοχωρική απομόνωση για να τους μεταφέρουν σε περιορισμένες περιοχές και να εξουδετερώσουν τις απειλές που εκπροσωπούσαν.[8] Καθώς κινούμαστε προς τα δεξιά στον άξονα γη/εργασία, βρίσκουμε μια σειρά από ενδιάμεσους αστερισμούς που υψώνονται για να εξασφαλίσουν την εργατική δύναμη υποδεέστερων πληθυσμών ενώ ταυτόχρονα τους αποτρέπουν από το να έρθουν στην πόλη, γιατί η πλήρης αστικοποίηση θα αύξανε το κόστος της παραγωγής τους και επίσης θα γεννούσε πιέσεις προς την επιμειξία (που με τη σειρά της θα υπονόμευε την εθνοφυλετική καθαρότητα και ιεραρχία). Σε τέτοια σενάρια, έχεις ένα στρατόπεδο, το οποίο έχει δυο βασικούς τύπους: Το στρατόπεδο εργασίας για τους μετανάστες εργάτες (καθώς και τους ποινικούς κατάδικους και πολιτικούς κρατούμενους) και το στρατόπεδο προσφύγων για τους πολιτικούς εξόριστους.[9]


Εν ολίγοις, η αρετή του σχήματος που έχει σχεδιαστεί εδώ είναι πως μας επιτρέπει να ενώσουμε τις διάφορες μορφές του κοινωνικοχωρικού αποκλεισμού σε ένα αναλυτικό πλαίσιο και να τα θεωρητικοποιήσουμε ενιαία, αντί να τα χειριζόμαστε ξεχωριστά, σα να ανήκαν σε διαφορετικά πεδία (αγροτικές σπουδές, αστική κοινωνιολογία, εγκληματολογία και ανθρωπολογία των τάξεων και της εθνότητας) και υπηρετούσαν ξεχωριστές λογικές. Πολλά χάνονται από το συμβατικό κατακερματισμό της έρευνας στους τρόπους που ο χώρος αναπτύσσεται για να ορίσει και να περιορίσει κατηγορίες και δραστηριότητες. Ο φυσιολογικός αστικός κοινωνιολόγος δεν δίνει σημασία στις επαρχιακές κοινότητες από τις οποίες προέρχονται οι μετανάστες των πόλεων και χάνει την ανάλυση της απόστασης που διανύθηκε που κάποιος γνωρίζει μόνο ανιχνεύοντας παρόμοιες κοινωνικοχωρικές διαδικασίες συγκέντρωσης, αποχωρισμού και συνάντησης που λειτουργούν σε διάφορα περιβάλλοντα. Όμοια, φοιτητές από περιοχές ανώτερης τάξης και φρουρούμενες κοινότητες αγνοούν τα γκέτο και τις φυλακές∙ ερμηνεύουν το σχηματισμό των θυλάκων των προνομιούχων σα μια διαδικασία που γίνεται από μόνη της, που δε συνδέεται με τη μοίρα των άπορων και των ανυπόληπτων κατηγοριών των ανθρώπων που έχουν παγιδευτεί στον πυθμένα του κοινωνικού και φυσικού χώρου όταν στην πραγματικότητα συνδέονται ευθέως (η πτώση του μαύρου γκέτο, εξαπολύεται τότε η ανεξέλεγκτη φυλετική βία, και είναι μια έμμεση αιτία της ανάπτυξης της φρουρούμενης κοινότητας).[10] Οι μελετητές που ερευνούν τη μετανάστευση εστιάζουν στους εθνικούς θύλακες – στις ΗΠΑ, κι αυτό σημαίνει φοιτητές από Ευρωπαϊκά, Λατινοαμερικάνικα και Ασιατικά μεταναστευτικά ρεύματα – κι αφήνουν στους ιστορικούς της Αφροαμερικάνικης αστικοποίησης τη μελέτη του γκέτο (υπάρχουν αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, όπως η μελέτη των αντιτιθέμενων διαδρομών των μαύρων, Ιταλών και Πολωνών στο Πίτσμπουργκ στο πρώτο μισό του αιώνα από τον Bodnar κ.α. (1983) αλλά είναι λιγοστές και διάσπαρτες). Τέλος, οι εγκληματολόγοι και οι ποινικολόγοι που ερευνούν τη φυλάκιση ποτέ δεν συσχετίζουν τη μεταβαλλόμενη δομή και ρόλο της φυλακής στις εξωτερικές μορφές του αναγκαστικού χωρικού περιορισμού που επιβάλλεται στη βασική πελατεία των σωφρονιστικών ιδρυμάτων, ενώ οι κοινωνικοί επιστήμονες που μελετούν το γκέτο των μαύρων δεν διερευνούν τη φυλακή, αν και η διάλυση του πρώτου αποτελεί σημαντική αιτία πίσω από την εκρηκτική επέκταση του δεύτερου καθώς ενώθηκαν με μια τριπλή σχέση λειτουργικής υποκατάστασης, δομικής συνέχειας και πολιτισμικού συγκρητισμού.[11]


Η κατηγορία της κοινωνικοχωρικής απομόνωσης μπορεί να εξυπηρετήσει όχι μόνο για να συγκρίνουμε και να αντιπαραβάλουμε τις εδαφικές εμπειρίες διαφορετικών πληθυσμών σε διαφορετικά επίπεδα στην κοινωνική δομή, αλλά επίσης να χαρτογραφήσουμε πως ο ίδιος πληθυσμός μπορεί να μαντρωθεί από ένα συνδυασμό εδαφικών επινοημάτων διαχρονικά. Για παράδειγμα, μπορεί κανείς να κολλήσει τη Νότια Αφρική σ’ αυτό το σχεδιάγραμμα και να συνδέσει όλη τη γκάμα των κοινωνικοχωρικών μορφών που εκσφενδονίστηκαν για να εδραιώσουν τη φυλετική κυριαρχία και την ταξική εκμετάλλευση στη διάρκεια της ζωής της Δημοκρατίας της Νότιας Αφρικής. Στο αριστερό άκρο του φάσματος, θα έβρισκε κάποιος την θεσμοθέτηση των κτημάτων της αποικιοκρατίας υπό το καθεστώς του «απαρτχάιντ»(1910–1948) κι αργότερα τα μπαντουστάν, τα ανδρείκελα των μαύρων δημοκρατιών που εφηύραν οι λευκοί ηγέτες το 1958 για να «εξωτερικεύσουν» την ιθαγένεια των μαύρων. Προς τη μέση του σχεδιαγράμματος, θα εντοπίζατε τα ορυχεία, μια παραλλαγή του στρατοπέδου εργασίας που εξυπηρετούσε για να στρατολογούν και να καθορίζουν την εκ περιτροπής εργασία των μεταναστών προς όφελος των βιομηχανιών εξόρυξης στη διάρκεια και ύστερα από την «μεταλλευτική έκρηξη». Μαζί, κτήματα και στρατόπεδα εξόρυξης υποτίθεται ότι θα σταματούσαν την αστικοποίηση αλλά απέτυχαν, οπότε και οι μαύροι εγκαταστάθηκαν μαζικά μέσα σε πόλεις όπου αργότερα υποβιβάστηκαν σε κωμοπόλεις (η Νοτιοαφρικάνικη εκδοχή του γκέτο), στις οποίες σταδιακά συγκέντρωσαν τους πόρους για να προκαλέσουν και τελικά να ανατρέψουν τη λευκή εξουσία. Στο μεταξύ, στην κορυφή της οικονομικής, φυλετικής και αστικής δομής, οι θύλακες της ενισχυμένης ελίτ και οι διάφορες φρουρούμενες κοινότητες της ανώτερης τάξης ευημερούσαν, οι οποίες ήταν αποκλειστικά λευκές υπό το απαρτχάιντ, πριν γίνουν μερικώς μαύροι μετά το 1994.[12]


Η Νότια Αφρική είναι ένα ιδιαίτερα πλούσιο έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί κανείς να πραγματευτεί ζητήματα κοινωνικοχωρικής απομόνωσης γιατί είναι μια κοινωνία που έχει εξωθήσει την εδαφοποίηση της κυριαρχίας στα άκρα της.
Ειδικά στην εποχή του απαρτχάιντ, το κράτος δημιούργησε έναν ευρύ γραφειοκρατικό μηχανισμό και μια περίπλοκη ομάδα κανόνων σχεδιασμένων για να ενισχύσουν μια στενή αντιστοιχία μεταξύ συμβολικού χώρου (την άκαμπτη διαίρεση της κοινωνίας σε μια ιεραρχία αμοιβαία αποκλειόμενων επίσημων εθνοφυλετικών κατηγοριών), κοινωνικού χώρου (την κατανομή επαρκών πόρων σ’ αυτές τις κατηγορίες), και φυσικού χώρου (την αυταρχική διανομή πληθυσμών και σε πόλεις και σε αγροτικές περιοχές). Απ’ αυτή την άποψη, είναι το αντίθετο της Βραζιλίας, όπου η κηλίδωση χαρακτηρίζει και την εθνοφυλετική διαίρεση και την προβολή της στο χώρο. Αυτό επισημαίνει την ανάγκη για συγκριτικές σπουδές που διερευνούν ποιοι συνδυασμοί μορφών κοινωνικοχωρικής απομόνωσης αναπτύσσονται σε ποια είδη της κοινωνίας και γιατί.


Δομή, Λειτουργίες, και Μοίρα του Αμερικάνικου Γκέτο


Ας θεωρήσουμε τώρα το γκέτο έναν τύπο κοινωνικοχωρικής απομόνωσης και τη μοίρα του γκέτο των Μαύρων Αμερικανών ύστερα από την παρακμή του Κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων έναν ιστορικό γρίφο. Για να κατασκευαστεί ένα γκέτο απαιτείται να συγκεντρωθούν τέσσερα δομικά στοιχεία. Πρώτο είναι το στίγμα: ένα γκέτο εγείρεται στην πορεία της αντιμετώπισης ενός πληθυσμού που αμαυρώνεται, δηλαδή, που είναι μολυσμένος και μολυσματικός στα μάτια της κυρίαρχης κατηγορίας, τόσο που η άμεση επαφή μ’ αυτόν πρέπει να είναι περιορισμένη αν όχι απαγορευμένη. Για τους Εβραίους στα γκέτο της Αναγέννησιακής Ευρώπης, το στίγμα ήταν εθνοθρησκευτικό, συνδεδεμένο με της ευρέως διαδεδομένη Χριστιανική πεποίθηση ότι οι Εβραίοι ήταν υπεύθυνοι για το θάνατο του Χριστού, φορείς μεταδοτικών ασθενειών, και ξενιστές ανηθικότητας και αιρέσεων.23 Για τους Αφροαμερικανούς στη βιομηχανική μητρόπολη στην εποχή του φορντισμού μεταξύ 1910 και 1970, ήταν το μίασμα που συνδεόταν με τη δουλεία, και που εμπλουτιζόταν με καθημερινές, θρησκευτικές, και ψευδοεπιστημονικές δοξασίες για την υποτιθέμενη κατωτερότητα κι ακόμη και κτηνώδη φύση των μαύρων. Ο δεύτερος θεμέλιος λίθος του γκέτο είναι ο περιορισμός: έχουμε δει ότι οι πληθυσμοί μπορούν να γίνουν εδαφικά συγκεντρωμένοι όχι μόνο ως αποτέλεσμα εξωτερικής επιβολής αλλά επίσης λόγω συγγένειας, μέσω επιλεκτικής απομόνωσης βασισμένης στην τάξη, την κουλτούρα, ή τον τρόπο ζωής. Δεν πρέπει να συγχέουμε αυτά τα δυο σενάρια. Για να επαναλάβω, στην Αμερική των αρχών του εικοστού αιώνα οι επονομαζόμενες λευκές εθνικότητες συναθροίζονταν χαλαρά και προσωρινά σε ανάμεικτους εθνικούς θύλακες (Μικρή Ιταλία, Μικρή Ιρλανδία, Γερμανόπολη, κλπ.) που είχαν προκύψει από έναν συνδυασμό της μεταναστευτικής εμπειρίας, της ταξικής θέσης, και της πολιτισμικής συμπάθειας∙ αλλά σαν ομάδες δεν είχαν ποτέ υποχρεωθεί να κατοικούν σ’ ένα σταθερό και κρατημένο γι’ αυτούς έδαφος όπου ζούσαν μόνο οι συμπατριώτες τους, όπως είχαν υποχρεωθεί οι Αφροαμερικανοί μετά τη δεκαετία το 1910.[13]


Το τρίτο συστατικό στοιχείο του γκέτο, είναι ακριβώς η εδαφική εκχώρηση: ένα γκέτο προκύπτει όταν ένας στιγματισμένος λαός έρχεται να ζήσει σε μια οριοθετημένη περιοχή η οποία του έχει εκχωρηθεί με τη βία και που με τη σειρά της είναι εκχωρημένη σ’ αυτόν, οπότε έχετε μια αμφίδρομη συνεκδοχή κατηγορίας κι εδάφους που οδηγεί σε εθνική ομοιογένεια και αποκλειστικότητα. Αυτό μας δείχνει το τέταρτο και τελευταίο συστατικό που σχηματίζει το γκέτο, και συγκεκριμένα, το θεσμικό παραλληλισμό. Καθώς ο στιγματισμένος πληθυσμός δέχεται πιέσεις να κατοικεί στην περιοχή που του έχει ανατεθεί, από την οποία δεν μπορεί να αποδράσει, αναπτύσσει ένα δίκτυο θεσμών που αντιγράφουν κι αντικαθιστούν τους θεσμούς της ευρύτερης κοινωνίας που τους έχει απορρίψει. Έτσι οι Εβραίοι στην πρώιμη σύγχρονη Ιταλία, όντας υποχρεωμένοι να ζουν σε μια κλειστή Εβραϊκή συνοικία (μέχρι τότε είχαν σε μεγάλο βαθμό επιλέξει να κατοικούν χωριστά) είχαν εκπονήσει μια πυκνή διάταξη πολιτισμικών, οικονομικών και φιλανθρωπικών οργανισμών καθώς και σφυρηλατήσει μια κοινή ταυτότητα παρακάμπτοντας τις κληρονομημένες διαφορές τους της εθνικότητας, γεωγραφίας και γλώσσας. Στην πραγματικότητα, το γκέτο είναι μια ανθεκτική κοινωνικοχωρική ασπίδα, ένας προστατευτικός θώρακας που δημιουργεί έναν ξεχωριστό βιόκοσμο (Lebenswelt) μέσα στον οποίο οι υποδεέστεροι μπορούν να ανασάνουν ελεύθερα μακριά από την άμεση επαφή με τον κυρίαρχο. Έτσι από την άποψη των Εβραίων στην πρώιμη σύγχρονη Ευρωπαϊκή πόλη, από την άποψη των Αφροαμερικανών στη μητρόπολη του φορντισμού, το να είναι γκετοποιημένοι τους πρόσφερε μια ξεχωριστή και προστατευμένη δική τους σφαίρα που ελαχιστοποιούσε την πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπίδραση και τριβή με τον κυρίαρχο, και τους έδινε τη δυνατότητα να συγκεντρώνουν οικονομικό κεφάλαιο, να εξελίσσουν διακριτά είδη πολιτισμικού κεφαλαίου και να σχηματίζουν το κοινωνικό κεφάλαιο που χρειαζόταν για να οργανώσουν και τελικά προκαλέσουν το στίγμα που έφεραν και τον αποκλεισμό που υπέφεραν. Η ισχύς του γκέτο ως ικριώματος κοινωνικής συνοχής και μηχανής πολιτισμικής παραγωγής επιτρέπει στους κατοίκους του να αντιστρέψουν το σθένος του αρνητικού συμβολικού κεφαλαίου που τους είχε καταλογιστεί συλλογικά – όπως εκδηλώθηκε με την επιδρομή του σλόγκαν “Black is Beautiful,”(το Μαύρο είναι Όμορφο) ταυτόχρονα με τα κύματα των εξεγέρσεων τη δεκαετία του ‘60 – και τελικά να επιτεθούν στο ίδιο το κοινωνικοχωρικό επινόημα που τους ορίζει και τους περιορίζει.


Σε ένα βιβλίο μου που θα κυκλοφορήσει προσεχώς στα Αγγλικά με τον τίτλο The Two Faces of the Ghetto – Τα δυο Πρόσωπα του Γκέτο (το οποίο όσοι από εσάς ξέρετε άπταιστα Γερμανικά μπορείτε να διαβάσετε με τον πιο υποβλητικό τίτλο Das Janusgesich des Ghettos), κάνω την παρατήρηση ότι τα γκέτο έχουν αντιμετωπιστεί μέσα από ένα στενό ηθικό πρίσμα συνοψισμένο από την λανθασμένα αυτονόητη εξίσωση: μελετώ την φυλετική κυριαρχία = είμαι ενάντια στο ρατσισμό = τα αντικείμενα που μελετώ είναι καταδικαστέα.29 Σαν τύποι φυλετικής κυριαρχίας, τα γκέτο προσβάλλουν τις ηθικές ευαισθησίες μας στο μέτρο που παραβιάζουν τις ιερές και όσιες αρχές της ατομικής ισότητας κι αξιοπρέπειας για όλους. Σαν αποτέλεσμα, απεικονίζονται επίμονα σαν ειδεχθείς συναστερισμοί με αρνητικό νόημα που θέλεις να καταδικάσεις, να εμποδίσεις να συμβεί, ή να εργαστείς για να το υπονομεύσεις. Αλλά το γενναιόδωρο ηθικό αίσθημα που τροφοδοτεί αυτή την αγανάκτηση αποτελεί σοβαρό εμπόδιο στην κοινωνιολογική ανάλυση. (Αυτή είναι μια ιδιαίτερη εφαρμογή της γενικής αρχής του κοινωνικού επιστημονικού συλλογισμού που ο μέντορας και φίλος μου Pierre Bourdieu αγαπούσε να τονίζει: «Τα καλά αισθήματα κάνουν κακή κοινωνιολογία.»)


Η κατηγορούσα προσέγγιση (prosecutorial approach) που έχει κοινώς υιοθετηθεί από κοινωνικούς αναλυτές τους έχει εμποδίσει από το να αναγνωρίσουν πως ένα γκέτο είναι ένα διπρόσωπο επινόημα: είναι δια μιας και αδιάσπαστα ένα εργαλείο υποταγής και αγωγός προστασίας, ενότητας και συνοχής. Πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση για τα κρυμμένα και ενάντια στο ένστικτο οφέλη της γκετοποίησης, που προσφέρει στην κατώτερη εθνοφυλετική κατηγορία ένα όχημα για αυτό-οργάνωση και κινητοποίηση κι έτσι τους επιτρέπει να μοχλεύσουν τη «δύναμή τους από κάτω». Γι’ αυτό τα γκέτο είναι δομικά ασταθείς σχηματισμοί που έχουν περιορισμένη διάρκεια ζωής (έξω από βασισμένους στο κράτος κοινωνικούς σχηματισμούς): φυτεύουν και μεγαλώνουν τους σπόρους της ίδιας τους της καταστροφής ενδυναμώνοντας τους υποδεέστερους και ποντίζοντας άγκυρες σε προεξέχοντα και ξεκάθαρα εθνοφυλετικά σύνορα μπορούν να γίνουν στόχος επίθεσης – ενώ άλλοι σχηματισμοί εθνοφυλετικής κυριαρχίας, όπως θολές διακρίσεις και ο διασπασμένος διαχωρισμός του είδους που έζησαν οι μετααποικιακοί μετανάστες στη Δυτική Ευρώπη ή οι Βραζιλιάνοι με το σκούρο δέρμα, για παράδειγμα, το κάνουν ακόμη πιο δύσκολο για έναν στιγματισμένο και φτωχό λαό να ενωθεί σαν ομάδα και να προκαλέσει την περιθωριοποίησή του.


Τι συνέβη στο γκέτο των μαύρων Αμερικάνων ύστερα από τις ταραχές της δεκαετίας του ’60; Αν κατανοήσετε ότι ένα γκέτο δεν είναι απλά ένα απομονωμένο μέρος, μια περιοχή με ερειπωμένα σπίτια και κοινωνική εγκατάλειψη, μια «κακόφημη» γειτονιά που περιέχει όλων των ειδών τις κοινωνικές παθολογίες, και μεταξύ αυτών τη φαυλότητα και τη βία (τι μπορεί να γίνει αφού καταρρεύσει)∙ αν κατανοείτε πως είναι ένα ιδιόμορφο κοινωνικοχωρικό επινόημα στοχευμένο προς την επίτευξη της οικονομικής εκμετάλλευσης και του κοινωνικού εξοστρακισμού, τότε μπορείτε να ανιχνεύσετε τα αίτια της βάναυσης κατάρρευσης του “Bronzeville” της Αμερικής ύστερα από την κορύφωση του Κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων. Το γκέτο διαλύθηκε και καταπλακώθηκε από τα ερείπιά του, όπως φάνηκε, υπό την πίεση τριών συγκλινουσών δυνάμεων. Η πρώτη είναι οικονομική: είναι η στροφή από την βιομηχανική οικονομία του Φορντ, αγκιστρωμένη από την εργοστασιακή παραγωγή τοποθετημένη μέσα στην πόλη και που απαιτούσε πλήθη ανειδίκευτου εργατικού δυναμικού, σε μια αποκέντρωση βασισμένη στις υπηρεσίες οικονομία στην οποία ο αυτοματισμός, η παγκόσμια μετεγκατάσταση, και η ανανεωμένη μετανάστευση των κατώτερων τάξεων κατέστησε του μαύρους εργάτες περιττούς. Ο δεύτερος παράγοντας είναι δημογραφικός και πολιτικός: είναι αυτό που αποκαλώ η μεγάλη μετανάστευση των λευκών. Οι ιστορικοί έχουν γράψει σπουδαία βιβλία για τη μεγάλη μετανάστευση των μαύρων από το Νότο προς την πόλη του Βορρά μεταξύ των δυο Παγκοσμίων πολέμων,[14] αλλά ακόμη περιμένουμε έναν κατανοητό απολογισμό της μαζικής λευκής φυγής προς τα προάστια σαν αντίδραση στη μαύρη είσοδο και της εκκωφαντικής επίδρασης της στην Αμερικάνικη κοινωνία, πολιτισμό και πολιτική.[15]


Στις δεκαετίες του ’60 και ’70, οι λευκοί έφυγαν κατά εκατομμύρια για να αναδημιουργήσουν στα προάστια την κοινωνική και χωρική απόσταση από τους μαύρους του νότου που συρρέουν στη μητρόπολη. Αυτή η τεράστια μετακίνηση πληθυσμού μετέθεσε το εκλογικό κέντρο βάρους της χώρας από τις κεντρικές πόλεις στα προάστια, μειώνοντας έτσι την πολιτική απήχηση ενός πληθυσμού που ζούσε μέσα στην πόλη κι είχε ήδη περιθωριοποιηθεί στην οικονομική σφαίρα. Επίσης προξένησε τη δημοσιονομική κρίση των πόλεων τη δεκαετία του ’70 που χρησιμοποίησαν οι πολιτικές ελίτ σαν πρόσχημα για να συρρικνώσουν τα προγράμματα για τους φτωχούς και να επαναπροσανατολίσουν την αστική πολιτική προς την πρόβλεψη εταιρικών υπηρεσιών και ανέσεις για τη μεσαία τάξη. Η τρίτη δύναμη που διέλυσε το γκέτο είναι η επιτυχημένη μαύρη κινητοποίηση εναντίον της λευκής κυριαρχίας, με το μορφή του Κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων και το ριζοσπαστικό παρακλάδι του, το Κίνημα της Μαύρης Δύναμης, στράφηκαν στην μετωπική πρόκληση της κοινωνικοχωρικής απομόνωσης και της οικονομικής ανισότητας στη μητρόπολη.


Αυτοί οι τρεις παράγοντες συνέκλιναν στην κατάρρευση του γκέτο, που έδωσε τη θέση του σ’ έναν δυαδικό συναστερισμό συντεθιμένο από το υπεργκέτο και τις δορυφορικές μαύρες γειτονιές της μεσαίας τάξης.
Η μαζική φυγή των λευκών στα προάστια δημιούργησε τις κενές θέσεις που έδωσαν τη δυνατότητα στην Αφροαμερικάνικη μεσαία τάξη να μεταναστεύσει, να αναπτυχθεί εκεί, απομονωμένες περιοχές γειτονικές στο ιστορικό γκέτο, ξεχωριστά από τους λευκούς αλλά κι από τη μαύρη κατώτερη τάξη που είχε παγιδευτεί στη Bronzeville που κατέρρεε.
Έτσι η δεκαετία του ‘70 εισήγαγε μια διπλή διαδικασία κοινωνικής διαφοροποίησης και χωρικού διαχωρισμού του μαύρου πληθυσμού, με τρόπο που η κοινωνικοχωρική απομόνωση των Αφροαμερικανών στην πόλη συνεχίστηκε, αλλά μέσω ενός διχαλωτού επινοήματος που εξέφραζε δυο ξεχωριστά αστικά δοχεία: το υπεργκέτο, για τις επισφαλείς φατρίες της εργατικής τάξης και απομονωμένες φυσικά και κοινωνικά γειτονιές διαχωρισμένες από το υπεργκέτο, για τις μεσαίες και ανώτερες τάξεις.


Τρεις ιδιότητες διαχωρίζουν το γκέτο του τέλους του αιώνα από το κοινό γκέτο που δημιουργήθηκε τη δεκαετία του ’10, άνθισε γύρω στο ’50, και κατέρρευσε στα τέλη του ’60. Πρώτον, το υπεργκέτο στερείται οικονομικής λειτουργίας επειδή η εργατική δύναμη που περιέχει έχει καταστεί υπεράριθμη. Δεύτερον, ο οικονομικός πλεονασμός έχει οδηγήσει σε κοινωνική από-διαφοροποίηση και σε εξανέμιση της μαύρης μεγαλοαστικής τάξης, τόσο που το υπεργκέτο είναι διπλά διαχωρισμένο σε φυλή και τάξη. Τρίτον και αναμενόμενο, έχει απογυμνωθεί από το σύνολο των εσωτερικών θεσμών που προστάτευαν από την κυριαρχία και παρέχουν το πλαίσιο της καθημερινής ζωής. Οι κοινωνικοί θεσμοί του ιστορικού Bronzeville έχουν αντικατασταθεί από τις γραφειοκρατίες κοινωνικού ελέγχου του κράτους: η πρόνοια μετατράπηκε σε ανταποδοτικότητα, τα δημόσια σχολεία υποβαθμίστηκαν στην κατηγορία των σωφρονιστικών ιδρυμάτων, κι επιθετική αστυνομία, ποινικά δικαστήρια, κι ένα αδιάκριτο σύστημα φυλακών και οι προεκτάσεις του, δηλαδή οι πράκτορες που επιτηρούσαν τους υπό όρους αποφυλακισμένους.32 Εν ολίγοις, το υπεργκέτο είναι ένα κοινωνικοχωρικό επινόημα στραμμένο προς το γυμνό αποκλεισμό που διασπά τη μαύρη κοινότητα σε κοινωνικές τάξεις και δεν προσφέρει καμία από τις συλλογικές προστασίες και παράπλευρα οφέλη της γκετοποίησης.


Ευρωπαϊκή απομόνωση: Από τις γειτονιές της εργατικής τάξης στο αντιγκέτο


Ας διασχίσουμε τώρα τον Ατλαντικό για να ανιχνεύσουμε την πορεία της παρακμάζουσας περιφέρειας της Δυτικοευρωπαϊκής πόλης μετά τα μέσα της δεκαετίας του ’70. Για να ξεκινήσουμε, αυτά τα εδάφη της εργατικής τάξης έχουν κοινώς απεικονιστεί – και υποτιμητικά χαρακτηριστεί- ως «γκέτο μεταναστών» στη διαμάχη μεταξύ μέσων και πολιτικής, όταν στην πραγματικότητα ήταν ανάμεικτες περιοχές και ως προς το επάγγελμα και ως προς την εθνικότητα.[16] Εκτός από μερικές τοπικές εξαιρέσεις, τα banlieues της Γαλλικής κατώτερης τάξης περιέχουν πληθυσμούς που είναι στην πλειοψηφία τους Γάλλοι και μίγματα κατοίκων που προέρχονται από μια έως δώδεκα ντουζίνες εθνικοτήτων. Ιστορικά, έχουν στηριχτεί στην εργασία σε εργοστάσια και χαρακτηριστεί από τη σφιχτή ενσωμάτωση της μισθωτής εργασίας, των δημοτικών υπηρεσιών, της εργατικής γειτονιάς και της οικογενειακής ζωής. Αυτή η στενή εφαρμογή όμως μεταξύ εργοστασίου, τοπικής εξουσίας, και κοινότητας διαλύθηκε υπό την πίεση της αποβιομηχανοποίησης και μαζικής ανεργίας, της παγκοσμιοποίησης της εκπαίδευσης ως τρόπου πρόσβασης σε πολύτιμες κοινωνικές θέσεις, και αλλαγές στις κρατικές πολιτικές.


Θα εστιάσω στην κρατική πολιτική σε σχέση με τη στέγαση χαμηλών εισοδημάτων, μιας και αυτό είναι ένα ζήτημα που ενδιαφέρει τους αρχιτέκτονες και τους πολεοδόμους. Για το θέσουμε σχηματικά, τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, οι κυβερνήσεις της Δυτικής Ευρώπης έχουν κάνει μεταστροφή από την χρηματοδότηση κατασκευής κοινωνικής στέγασης για την εργατική τάξη στη χορήγηση επιδοτήσεων για ατομικά νοικοκυριά για να τους βοηθήσουν να κινηθούν προς την αγορά των ιδιωτικών κατοικιών. Αυτό έχει δώσει τη δυνατότητα σε οικογένειες της κατώτερης και μεσαίας τάξης να φύγουν από μεγάλα συγκροτήματα του δημόσιου τομέα και να κινηθούν σε ατομικά σπίτια σε ιδιωτικές εκτάσεις. Η προσφορά αυτών των υλικά σταθερών νοικοκυριών άφησε πίσω στις εργατικές κατοικίες μόνο οικογένειες τα εργατικής τάξης, ακριβώς όταν εκείνες υπονομεύονταν από μια δραματική αύξηση της ανεργίας και μια αμείλικτη εξάπλωση της αβέβαιης εργασίας. Το αποτέλεσμα ήταν η φυσική φθορά, η οικονομική εξαθλίωση και η δημόσια δυσφήμιση της αστικής περιφέρειας που τώρα γίνεται παγκοσμίως αντιληπτή σαν τα κολαστήρια των πόλεων στα οποία μόνο οι απόβλητοι της κοινωνίας θα ανέχονταν να ζήσουν.


Τίθεται τότε το ερώτημα: μήπως αυτά τα εξαθλιωμένα και στιγματισμένα εδάφη της εργατικής τάξης εξελίσσονται έτσι που να γίνονται γκέτο ή σαν γκέτο; Έχοντας σφυρηλατήσει μια ενδελεχή περιγραφή του τι είναι γκέτο, μπορούμε να παράσχουμε μια ενδελεχή απάντηση. Αν δεν είχαμε ξεκαθαρίσει εννοιολογικά τι εννοούμε με τον όρο, η ερώτηση θα ήταν είτε κενή νοήματος ή ανεπίλυτη. Ανάλογα, αν επιμείνετε στην αδιαμόρφωτη ακόμη παραδοσιακή έννοια που κυριαρχεί σαν ρεύμα στην καθημερινή ζωή, στα μέσα, και σε μεγάλους τομείς της έρευνας, στην θολή και μονίμως μεταστρεφόμενη συνηθισμένη σύλληψη του γκέτο σαν μια «κακή γειτονιά», ή μια απομονωμένη, φτωχή, βίαιη, ή ερειπωμένη περιοχή στην οποία θα προτιμούσατε να μην πάτε ή να ζήσετε, τότε μπορείτε να βρείτε γκέτο σχεδόν παντού. Και τα γκέτο εξαφανίζονται τόσο γρήγορα όσο εμφανίζονται, εξαρτώμενα από ένα πλήθος συγκυριακών παραγόντων όπως τις τάσεις του εγκλήματος και τα ποσοστά ανεργίας! Τότε όμως, αν δεχτούμε οποιονδήποτε από αυτούς τους ορισμούς, οι δυο περιπτώσεις – κανόνες του γκέτο, τα gietto της Βενετίας, της Φλωρεντίας, ή της Ρώμης του δέκατου έκτου αιώνα και οι Bronzeville που άνθισαν στα μέσα του εικοστού αιώνα στο Σικάγο, το Ντητρόιτ, ή τη Νέα Υόρκη δεν ήταν γκέτο! Έχει λοιπόν η περιφέρεια της εργατικής τάξης των πόλεων της Δυτικής Ευρώπης κυλήσει προς την κατεύθυνση των γκέτο; Η απάντησή μου σ΄ αυτή των ερώτηση είναι σταθερά και απερίφραστα αρνητική. Θα σας κατευθύνω στο Απόβλητοι των Πόλεων για τις εμπειρικές λεπτομέρειες. Εδώ θέλω να τονίσω τέσσερις τάσεις που δείχνουν πως οι κακόφημες περιοχές της Ευρωπαϊκής μητρόπολης έχουν ταξιδέψει προς την αντίθετη κατεύθυνση, οπότε μπορούμε να πούμε ότι μετατρέπονται σε αντιγκέτο – αν θέλουμε να κρατήσουμε αυτή τη γλώσσα, την οποία δε θεωρώ ούτε εύστοχη ούτε χρήσιμη.


Πρώτον, γκετοποίηση σημαίνει ότι τα μέλη μιας περιορισμένης κατηγορίας αναγκάζονται να ζήσουν σε ένα ξεχωριστό χώρο κρατημένο γι’ αυτούς, που μηχανικά μεταφράζεται στην αύξηση της εθνικής ομοιογένειας. Όμως οι παρακμιακές περιοχές της Κόκκινης Ζώνης του Παρισιού και τα συγγενή banlieues της Γαλλίας έχουν γίνει λιγότερο ομοιογενή ως προς αυτό στις τελευταίες δυο δεκαετίες. Όταν έκανα έρευνα πεδίου στην πόλη La Courneuve το 1991, κοντά στο αεροδρόμιο Charles de Gaulle, ο πληθυσμός που κατοικούσε σ’ αυτό το κακόφημο συγκρότημα κατοικιών των Les Quatre mille προερχόταν από εικοσιέξι εθνικότητες. Όταν επέστρεψα σ’ αυτή την πόλη για να συζητήσω για το βιβλίο μου με τοπικούς ακτιβιστές το 2006, ανακάλυψα ότι το συγκρότημα τώρα φιλοξενούσε γύρω στις 62 εθνικότητες.


Ένας δεύτερος δείκτης γκετοποίησης είναι η αυξανόμενη οργανωτική πυκνότητα: μια στιγματισμένη κατηγορία τοποθετημένη σε έναν κρατημένο γι’ αυτήν θύλακα θα τον γεμίσει με δικούς της θεσμούς, όπως έχει καταγραφεί στην ανάπτυξη κι αυξημένη διαφοροποίηση άτυπων και επίσημων οργανισμών. Αλλά τα εδάφη της εργατικής τάξης σ’ όλη τη Δυτική Ευρώπη, από τις κεντρικές περιοχές της Βρετανίας στο Γερμανικό Ruhr και στα quartieri degradati των πόλεων της βόρειας Ιταλίας, έχουν γίνει μάρτυρες του τελείως αντίθετου: της παρακμής και του θανάτου των τοπικών οργανισμών, ειδικά εκείνων που προσφέρουν αρωγή στη βιομηχανική εργατική τάξη και στη σφαίρα της εργασίας και σ’ αυτή της γειτονίας. Περισσότερο συχνά, οι σύλλογοι παρόντες σ’ αυτές τις περιοχές είναι άμεσα ή έμμεσα παρακλάδια του κράτους, και συγκεκριμένα, δημόσιες γραφειοκρατίες και κοινοτικές αντιπροσωπείες που στηρίζονται στο χρήμα του κράτους.


Τρίτον, νωρίτερα τόνισα ότι το γκέτο είναι μια μηχανή πολιτισμικής συγχώνευσης που τρέφει την ανάδυση ενός κοινού ιδιώματος ταυτοποίησης και διεκδίκησης δικαιωμάτων που περικλείει τα διάφορα συστατικά στοιχεία του στιγματισμένου πληθυσμού. Έτσι η γκετοποίηση διέβρωσε τη διάκριση μεταξύ των Ασκενάζι και των Σεφαραδιτών στην περίπτωση των Εβραίων, και παρόμοια λείανε τις διαφορές μεταξύ Νέγρων και μιγάδων που είχαν τη φιλοδοξία να αναγνωριστούν σαν ξεχωριστή κατηγορία μέχρι τη δεκαετία του ’20 στην περίπτωση των Αφροαμερικανών. Και πάλι, τα παρηκμασμένα εδάφη της εργατικής τάξης της Δυτικής Ευρώπης αποκλίνουν από αυτό το σχήμα μέσα στην αξιοθρήνητη αποτυχία τους να εξασφαλίσουν μια ενοποιημένη ταυτότητα για τους κατοίκους τους. Εδώ και τριάντα χρόνια, πολιτικοί και δημοσιογράφοι έχουν ανακοινώσει ότι το «γκέτο» έχει φτάσει στη Γαλλία κι έχουν καταγγείλει, με τρομαχτικούς όρους, την υποτιθέμενη «Αμερικανοποίηση» της πόλης, στην πραγματικότητα όμως οι κάτοικοι των banlieues παραμένουν βαθιά διχασμένοι ως προς την τάξη, την εθνικότητα, την εθνότητα (μέσα στην εθνικότητα), την ηλικία, και τη γενιά. Ένα παράδειγμα: στην La Courneuve, πριν από τρεις δεκαετίες στους ενοικιαστές του Les Quatre mille παραχωρήθηκε η ελεύθερη χρήση ενός οικοπέδου της πόλης για να χτίσουν ένα τζαμί. Όμως οι διάφοροι πληθυσμοί που εξασκούν την Ισλαμική πίστη – Μαροκινοί, Αλγερινοί, Τυνήσιοι, Τούρκοι, λιγοστοί Κινέζοι, κι αυξανόμενοι αριθμοί μεταναστών από την Ανατολική Αφρική – έχουν αποδειχτεί ανίκανοι να έλθουν στην ελάχιστη συμφωνία να ξεκινήσει το έργο, εφόσον ο καθένας επιθυμεί να λειτουργεί τον δικό του ξεχωριστό τόπο λατρείας. Ο φόβος πως το Ισλάμ θα μπορούσε να προβάλει μια κοινή κοσμοθεωρία κι ένα ιδίωμα ικανό να ενοποιήσει μετααποικιακούς μετανάστες στα Γαλλικά banlieues, στα Βρετανικά “sink estates,” (εργατικές κατοικίες), στο Γερμανικό Problemquartier, κλπ., έχει αποδειχτεί αβάσιμος. Ο μόνος συμβολικός δείκτης που μοιράζονται οι κάτοικοι των Γαλλικών banlieues είναι το στίγμα ότι κατοικούν σε μια περιοχή εγκατάλειψης.


Ένα τέταρτο χαρακτηριστικό του γκέτο είναι ότι τα όριά του είναι αδιαπέραστα, καθώς στοχεύει στον περιορισμό όλων των μελών της στοχοθετημένης κατηγορίας, ανεξάρτητα από το εισόδημά τους και την κοινωνική θέση. Τα Εβραϊκά γκέτο της προεπαναστατικής Ευρώπης, σαν αυτά της Φρανκφούρτης και της Πράγας, είχαν πλούσιους και φτωχούς Εβραίους μαζί∙ το Bronzeville του Σικάγο είχε κλειδωμένες μέσα στην περίμετρό του όλες τις τάξεις των μαύρων, από τους άπορους μέχρι τους εύπορους, τους εγκληματίες και τους ευυπόληπτους, ακόμη κι ενώ αυτοί συνέρεαν προς διαφορετικές κατευθύνσεις μέσα στη Μαύρη Ζώνη. Όχι και τόσο στην Ευρωπαϊκή αστική περιφέρεια, όπου οι οικογένειες των μετααποικιακών μεταναστών που ανεβαίνουν στην κοινωνική κλίμακα – μέσα από τα σχολεία, ήσσονος σημασίας επιχειρηματικότητα, έμμισθη απασχόληση (συχνά στο δημόσιο τομέα), ή γάμους – άμεσα μετακομίζουν έξω από τις φτωχογειτονιές τους. Και, όπως με τους Λατινόφωνους και τις αποκαλούμενες Ευρωπαϊκές εθνικές μειονότητες, η ανοδική κοινωνική κινητικότητα οδηγεί σε χωρική διασπορά και κοινωνική ενσωμάτωση. Οι Αλγερινοί κυριαρχούσαν κάποτε στο βόρειο Les Quatre mille, τη συστάδα του συγκροτήματος στη La Courneuve όπου έκανα παρατηρήσεις το 1991∙ είκοσι χρόνια αργότερα, έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από αυτό το συγκρότημα (για να αντικατασταθούν από οικογένειες Ανατολικοαφρικάνικης και Ασιατικής προέλευσης). Εκείνοι και τα παιδιά τους έχουν μεταναστεύσει σε παρόμοια συγκροτήματα στην Κόκκινη Ζώνη του Παρισιού ή ανέβηκαν στην κοινωνική δομή και διασκορπίστηκαν στον αστικό χώρο, αφού αναμείχθηκαν με «λευκές» Γαλλικές οικογένειες παρόμοιας κοινωνικής τάξης. Υπάρχει μια ευμεγέθης ψευδο-αστική και αστική τάξη Βοριεοαφρικανικής προέλευσης στη Γαλλία – που μερικές φορές χαρακτηρίζεται ως beurgeoisie (αστική τάξη προερχόμενη από Αραβικές χώρες)– αλλά δεν υπάρχουν πουθενά αναγνωρίσιμες περιοχές της μεσαίας τάξης των beur Βορειοαφρικανών.[17]


Εν ολίγοις, οι φθίνουσες περιοχές της κατώτερης τάξης της Ευρωπαϊκής μητρόπολης γίνονται όλο και πιο εθνικά ετερογενείς και λιγότερο πυκνές οργανωτικά∙ τα όρια τους είναι πορώδη κι απέτυχαν να σφυρηλατήσουν μια κοινή πολιτισμική ταυτότητα. Κι από τις τέσσερις απόψεις, υπακούν σε μια κοινωνικοχωρική δυναμική ακριβώς αντίθετη από αυτή που παράγει ένα γκέτο. Γι’ αυτό τα αποκαλώ αντιγκέτο, μέσω της πρόκλησης που θέλω να απευθύνω στους θιασώτες της μοδάτης θέσης της «Αμερικανοποίησης» της Ευρωπαϊκής πόλης. Ύστερα από προσεκτική εξέταση, η γλώσσα της γκετοποίησης αποδεικνύεται θεμελιωδώς ακατάλληλη για να περιγράψει την αστική απομόνωση στη Δυτική Ευρώπη στην αυγή του εικοστού πρώτου αιώνα.


Συμπέρασμα


Επιτρέψτε μου τώρα, σαν συμπέρασμα, να έρθω στο τελευταίο στοιχείο στην εξίσωση της αστικής απομόνωσης. Για να κατανοήσουμε τη λογική υποβαθμισμού στην Αμερικάνικη και Ευρωπαϊκή μητρόπολη, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τα κριτήρια βάσει των οποίων πληθυσμοί διαχωρίζονται και σπρώχνονται στον πυθμένα του συστήματος διαστρωμάτωσης των χώρων που συνθέτουν την πόλη. Στις ΗΠΑ, ο εξορισμός σε γκέτο καθορίζεται από την εθνικότητα – δηλαδή, από αυτή την αλλόκοτη παραλλαγή της απαρνημένης εθνικότητας που κοινώς αποκαλούμε «φυλή» – και μεταγενέστερα μεταβλήθηκε σε τάξη (με την ανάδειξη του ντουέτου που σχηματίστηκε από το υπεργκέτο και το δορυφόρο της διαχωρισμένης μαύρης μεσαίας τάξης), και ευδιάκριτα εντάθηκε από το κράτος μέσω των οικονομικών, προνοιακών, εκπαιδευτικών, στεγαστικών και υγειονομικών πολιτικών του, όλες εκ των οποίων εργάζονται προς την κατεύθυνση της εμβάθυνσης των ανισοτήτων στην πόλη και της κατοχύρωσης της φτώχειας. Μπορούμε να αθροίσουμε αυτή τη δυναμική με τον αλγεβρικό τύπο: (E > Τ) x Κ που σημαίνει «η κοινωνικοχωρική απομόνωση καθορίζεται από έναν συνδυασμό όπου η εθνικότητα υπερτερεί της τάξης και πολλαπλασιάζεται από το κράτος». Αντίθετα, στη Δυτική Ευρώπη, η τάξη προηγείται της εθνικότητας στον καθορισμό του υποβιβασμού, και η περιθωριοποίηση είναι προστατεύεται σθεναρά κι εν μέρει μετριάζεται από το κράτος, μέσω ενός συνδυασμού καθολικής κοινωνικής προστασίας και στοχευμένων παρεμβάσεων που σκοπό έχουν να ελέγξουν την αστική μετάβαση, δίνοντας μας τον αλγεβρικό τύπο: (Τ > E) χ Κ.


Αυτό διευκρινίζει την πρώτη λέξη στον τίτλο της διάλεξής μου: «Σχεδιάζοντας την αστική απομόνωση στον εικοστό πρώτο αιώνα». Και στις δυο πλευρές του Ατλαντικού, αποδεικνύεται τελικά ότι ο μεγάλος αρχιτέκτονας της αστικής περιθωριοποίησης, λόγω παράλειψης ή ανάθεσης, είναι το κράτος. Το κράτος είναι ο παράγοντας που θέτει τις παραμέτρους σύμφωνα με τις οποίες η κατανομή των ανθρώπων, πηγών, και δραστηριοτήτων επιτελείται κατά μήκος του ανά δυο χώρου που περιγράφεται στο σχεδιάγραμμα της κοινωνικοχωρικής απομόνωσης. Μέσα από τα διάφορα προγράμματά του, από την πολεοδομία, τους δημοσιονομικούς κανονισμούς, τη δημοσιονομική πολιτική, και τις επενδύσεις υποδομής, μέχρι την εδαφικά διαφοροποιημένη πρόβλεψη για ουσιαστικά δημόσια αγαθά όπως η στέγαση, η εκπαίδευση, η υγεία, η πρόνοια, και η αστυνόμευση, το κράτος καθορίζει την έκταση της απόστασης μεταξύ της κορυφής και της βάσης της τάξης μέσα στην πόλη∙ τα οχήματα, τους δρόμους, και την ευκολία με την οποία αυτή η απόσταση μπορεί να διανυθεί∙ Και ποια είδη κοινωνικοχωρικής απομόνωσης βγάζουν ρίζες κι αναπτύσσονται (αν οι στερημένες και κακόφημες κατηγορίες θα μαντρωθούν σ’ ένα γκέτο, έναν εθνικό θύλακα, ή σε μια φτωχογειτονιά∙ πόσο μεγάλο είναι το σύστημα των φυλακών πόσο κλειστές κι απομονωμένες είναι οι περιοχές της ανώτερης τάξης, κλπ.). Μέσα από τη δομή και τις πολιτικές τους, μοτίβα δράσεων και μη, ο Λεβιάθαν καθορίζει την έκταση, εξάπλωση, και ένταση της περιθωριοποίησης στην πόλη. Αυτό υπονοεί ότι, στο βαθμό που συνεργάζονται για να διαμορφώσουν το δομημένο περιβάλλον, οι πολεοδόμοι και οι αρχιτέκτονες μετέχουν στην παραγωγή του χώρου της κοινωνικοχωρικής υποβάθμισης. Και θα εμπλακούν ακόμη περισσότερο στο σχεδιασμό της αστικής απομόνωσης καθώς οι προηγμένες κοινωνίες όλο και πιο πολύ στηρίζονται σε χωρικές «λύσεις» για κακοφορμισμένα κοινωνικά προβλήματα στη διττή μητρόπολη.[18]


Σημειώσεις

[1] Αυτή είναι μια συνοπτική κι αναθεωρημένη εκδοχή της έκτης διάλεξης Roth-Symonds και της εναρκτήριας ομιλίας στο Συμπόσιο για τους Χωρικούς Αναλφαβητισμούς, που ανακοινώθηκε στη Σχολή Αρχιτεκτονικής του Yale στις 27 Μαρτίου, 2009. Έχω αποκόψει πολλά διαφωτιστικά παραδείγματα και αναλυτικές παρεκβάσεις, αλλά διατήρησα την προφορική μορφή της ομιλίας. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους Iben Falconer και Όλγα Παντελίδου που ευγενικά στάθηκαν σαν οδηγοί μου στο σύντομο ταξίδι μου στη γη της αρχιτεκτονικής του Yale, και τον Jack Brough για την υπομονετική του βοήθεια στην προετοιμασία αυτού του κειμένου, και τους Megan Comfort και Zach Levenson για καθυστερημένα αλλά οξύνοα σχόλια που βοήθησαν στη διευκρίνισή του.

[2] Για μια συζήτηση για το πρακτικό υπόβαθρο και τους θεωρητικούς στόχους αυτών των δυο βιβλίων, δείτε την ανακεφαλαίωση των αναλυτικών διασυνδέσεων τους στο Loïc Wacquant , “The Body, the Ghetto and the Penal State,” Qualitative Sociology 32, νο. 1 (Μάρτιος 2009): 101–29.

[3] Το Αγγλικό Λεξικό της Οξφόρδης (δεύτερη έκδοση, 1989) αποδίδει έξι έννοιες στο ρήμα “to seclude”∙ οι δυο πρώτες εξυπηρετούν πολύ καλά το σκοπό μου: «Κλείνω εκτός, εγκλείω ή περιορίζω έτσι ώστε να αποτρέψω την πρόσβαση ή την επιρροή από έξω. Επίσης, εγκλείω ή περιορίζω (ένα υλικό αντικείμενο) σε ένα ξεχωριστό μέρος»∙ «Με μια ευρύτερη έννοια: Αποσύρω ή προφυλάσσω από τη δημόσια θέα∙ υπαναχωρώ από ευκαιρίες κοινωνικής συναναστροφής». Η σημασιολογική ευρύτητα του όρου εκτείνεται μέχρι την περίληψη των εννοιών του εξοστρακισμού και της απέλασης. Στα μεσαιωνικά μεσαία Αγγλικά, το ρήμα to seclude επίσης σήμαινε αποστερώ δικαιώματος, αποκλείω κάποιον από ένα προνόμιο ή την αξιοπρέπειά του.

[4] Edward J. Blakely και Mary Gail Snyder, Fortress America: Gated Communities in the United States (Washington, DC: Brookings Institution, 1999); Rowland Atkinson and Sarah Blandy, επ., Gated Communities: International Perspectives (New York: Routledge, 2006).

[5] Allan H. Spear, Black Chicago: The Making of a Negro Ghetto, 1890–1920 (Chicago: University of Chicago Press, 1968); Gilbert Osofsky, Harlem: The Making of a Ghetto — Negro New York, 1890–1930, 2η έκδοση. (New York: Harper and Row, 1971); Kimberley L. Phillips, Alabama North: African-American Migrants, Community, and Working-Class Activism in Cleveland, 1915–1945 (Urbana: University of Illinois Press, 1999).

[6] Η αναλογία υψώνεται στο επίπεδο της ομολογίας όταν κάποιος θυμάται ότι η φυλακή επινοήθηκε στο τέλος του δέκατου έκτου αιώνα όχι σαν μηχανισμός που τιμωρεί το έγκλημα αλλά σαν εργαλείο χαλιναγώγησης του αστικού περιθωρίου και για να ενσταλάξουν την ηθική της εργασίας στους «γεροδεμένους ζητιάνους» που απειλούσαν τη δημόσια τάξη και τις εργασιακές σχέσεις στην αναδυόμενη καπιταλιστική πόλη. Βλ. Pieter Spierenburg, The Prison Experience: Disciplinary Institutions and their Inmates in Early Modern Europe (New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1991).

[7] Loïc Wacquant , “Deadly Symbiosis: When Ghetto and Prison Meet and Mesh,” Punishment & Society 3, . 1 (Φθινόπωρο 2001): 95–133; Wacquant, Punishing the Poor, κεφάλαιο 6.

[8] Stephen Cornell, The Return of the Native: American Indian Political Resurgence (Oxford: Oxford University Press, 1988). Αυτή είναι επίσης η περίπτωση των ιθαγενών Κανάκ στη Νέα Καληδονία, ένα νησί του Νότιου Ειρηνικού που αποτέλεσε Γαλλική Αποικία κι όπου πραγματοποίησα τις πρώτες κοινωνιολογικές μου έρευνες στη δεκαετία του ’80, που αποτελεί τη μοναδική περίπτωση στην πρώην Γαλλική Αυτοκρατορία η οποία ανέπτυξε ένα διπλό σύστημα δικαίου και ιδιοκτησίας που υλοποιήθηκε με κτήματα/καταυλισμούς που υπάρχουν μέχρι και σήμερα. Βλ. Claude Liauzu, επ., Dictionnaire de la colonisation française (Paris: Larousse, 2007).

[9] Υπάρχουν πολλά ακόμη που μπορούμε να μάθουμε γι’ αυτό το μέτωπο από τις προκλητικές έρευνες του ανθρωπολόγου Michel Agier που έχει ακολουθήσει τις δυναμικές της περιθωριοποίησης μελετώντας την «καταστροφή» της πόλης σε περιπτώσεις που κυμαίνονται από περιοχές κατώτερης τάξης σε παρακμή μέχρι τα γκέτο και τα στρατόπεδα προσφύγων απ’ όλο τον κόσμο και ατόμων που έχουν εκτοπισθεί σε τρεις ηπείρους. Βλ. Michel Agier, L’Invention de la ville: Banlieues, townships, invasions et favelas (Paris: Archives Contemporaines, 1999); Agier, Gérer les indésirables: Des camps de réfugiés au gouvernement humanitaire (Paris: Flammarion, 2008).

[10] Επιπλέον, οι περισσότερες μελέτες των κοινοτήτων των πυλών έχουν εκπονηθεί από πολεοδόμους κι ανθρωπολόγους, δυο επιστημονικοί κλάδοι των οποίων οι μεθοδολογικές τάσεις τους αναγκάζουν να απομονώνουν τα αντικείμενα τους από τις μεγαλοδομές τις εξουσίας.

[11] Wacquant, “Deadly Symbiosis.”

[12] Martin J. Murray, Taming the Disorderly City: The Spatial Landscape of Johannesburg After Apartheid (Ithaca: Cornell University Press, 2008); A.J. Christopher, The Atlas of Changing South Africa (New York: Routledge, 2001).

[13] Thomas Lee Philpott, The Slum and the Ghetto: Immigrants, Blacks, and Reformers in Chicago, 1880–1930 (New York: Oxford University Press, 1978); Stanley Lieberson, A Piece of the Pie: Blacks and White Immigrants Since 1880 (Berkeley: University of California Press, 1980).

[14] Βλ., για παράδειγμα, Joe William Trotter, Jr., επ., The Great Migration in Historical Perspective: New Dimensions of Race, Class, and Gender (Bloomington: Indiana University Press, 1991); Alferdteen Harrison, επ., Black Exodus: The Great Migration from the American South (Indianola, MI: University Press of Mississippi, 1992); James N. Gregory, The Southern Diaspora: How the Great Migrations of Black and White Southerners Transformed America (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2007).

[15] Βασικά συστατικά των συντηρητικών πολιτικών μετά τη δεκαετία του ’70 και στα προάστια και στην πόλη, όπως η εξέγερση κατά της φορολογίας, η ώθηση προς την ιδιωτικοποίηση δημοσίων υπηρεσιών, και η ζήτηση για σχολικά κουπόνια, καθιερώθηκαν μέσα στο χωνευτήρι της «λευκής φυγής» ως μια απόπειρα ενός ισχυρού κοινωνικοχωρικού κινήματος για να αντεπιτεθούν και να αντιστρέψουν ακόμη τις κατακτήσεις του Κινήματος των Πολιτικών Δικαιωμάτων. Βλ. Kevin M. Kruse, White Flight: Atlanta and the Making of Modern Conservatism (Princeton: Princeton University Press, 2007).

[16] Βλ. Jean-Marc Stébé, La Crise des banlieues: Sociologie des quartiers sensibles, 3η έκδοση (Paris: Presses Universitaires de France, 2007) για τη Γαλλία, και Sako Musterd, Alan Murie, και Christian Kesteloot, επ., Neighbourhoods of Poverty: Urban Social Exclusion and Integration in Comparison (London: Palgrave Macmillan, 2006), για την Ευρώπη γενικότερα.

[17] Catherine Wihtol de Wenden and Rémy Leveau, La Beurgeoisie (Paris: CNRS Editions, 2007). Παραγόμενος από την αντιστροφή της λέξης arabe στην αργκό, ο όρος beur χρησιμοποιείται συχνά στην καθημερινή ζωή και στη δημόσια συζήτηση για να προσδιορίσει του Γάλλους Μαροκινής καταγωγής (αν και πολλοί από αυτούς τον βρίσκουν προσβλητικό και τον απορρίπτουν).

[18] Για ένα διαφωτιστικό παράδειγμα, διαβάστε τον απολογισμό του Fairbanks του έργου της ανεπίσημης οικονομίας ανόρθωσης σπιτιών για ναρκομανείς κι αλκοολικούς μέσα στην καρδιά της πόλης της Φιλαδέλφεια σαν ένας «νέος τρόπος περιορισμού που αναμιγνύει κι αναταράσσει τους άπορους σε περιοχές εδαφικά συγκεντρωμένης φτώχειας» στην μεταπρονοιακή εποχή της νεοφιλελεύθερης μετάβασης. Robert P. Fairbanks, How It Works: Recovering Citizens in Post-Welfare Philadelphia (Chicago: University of Chicago Press, 2009), 268.

Μια φθινοπωρινή βραδιά του 2008, καμιά εικοσαριά άνθρωποι κάθονται σε πτυσσόμενες καρέκλες σε ένα καθιστικό στο νότιο Τελ Αβίβ. Το τρίφατσο καγκελόφρακτο παράθυρο βλέπει σε ένα δρόμο όπου παιδιά, τα οποία γεννήθηκαν σε μέρη τόσο μακρινά όπως το Ουζμπεκιστάν και η Κολομβία, παίζουν. Οι ενήλικοι που έχουν μαζευτεί μέσα είναι μετανάστες από τη Λατινική Αμερική που ανακάλυψαν πρόσφατα ότι έχουν δικαίωμα να ψηφίσουν στις επερχόμενες δημοτικές εκλογές στην περιοχή της Γιάφας-Τελ Αβίβ. Τη συγκέντρωση αυτή οργάνωσαν μέλη του πολιτικού δημοτικού κινήματος Ir LeKulanu (ʺΠόλη για Όλους μαςʺ), μεταξύ των οποίων ένας υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος. Στόχος τους είναι να μαζέψουν ψήφους, αλλά επίσης να ανακαλύψουν ποια αιτήματα επιθυμούν να θέσουν οι προερχόμενοι από την Λατινική Αμερική πολίτες στο Δημαρχείο. Το προσχέδιο του προγράμματος για τους ʺνέους υπηκόους του Τελ-Αβίβʺ που έφτιαξαν οι ακτιβιστές επικεντρώνεται στις ειδικές ανάγκες των μεταναστών και δίνει έμφαση στην επέκταση των κοινωνικών υπηρεσιών που συνδέονται άμεσα με αυτές τις ανάγκες.


Στους ακτιβιστές δεν προκάλεσε μεγάλη έκπληξη το γεγονός ότι τους νέους ψηφοφόρους που συγκεντρώθηκαν σε αυτό το δωμάτιο απασχολούν τα ίδια περίπου ζητήματα που θέτουν και οι Ισραηλινοί υπήκοοι γείτονές τους σε ανάλογες συγκεντρώσεις. Ο φωτισμός των δρόμων, η ρύπανση και η δημόσια ασφάλεια αποτελούν προτεραιότητες στον κατάλογο των προβλημάτων. Όπως οι γείτονές τους, οι μετανάστες επιθυμούν τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στο άμεσο περιβάλλον τους, μια εργατική συνοικία στο περιθώριο της πλουσιότερης και πιο κοσμοπολίτικης πόλης του Ισραήλ.


Μια άλλη φθινοπωρινή βραδιά, ακριβώς έναν χρόνο αργότερα, καμιά τριανταριά άνθρωποι έχουν συγκεντρωθεί σε μια υπαίθρια αγορά στην κοντινή συνοικία της ΧαΤίκβα. Είναι εφτά η ώρα, οι περισσότεροι πάγκοι έχουν κλείσει και όσοι βγήκαν έξω αυτό το βροχερό βράδυ στριμώχνονται, για να μη βραχούν, κάτω από τον σχισμένο μουσαμά που κρέμεται από πάνω. Είναι και αυτή μια εργατική συνοικία και οι διαδηλωτές είναι κυρίως παραδοσιακοί Εβραίοι με καλυμμένο κεφάλι. Είναι παλιοί ένοικοι των ρημαγμένων συγκροτημάτων κατοικιών που περιβάλλουν την αγορά και απόψε μοιάζουν να συμφωνούν με τις ομιλίες που ακούν και που λένε ένα μόνο πράγμα: οι ʺξένοι εργάτεςʺ δεν είναι ευπρόσδεκτοι στο νότιο Τελ Αβίβ.


Οι ξένοι εργάτες, υποστηρίζουν διάφοροι ομιλητές από το μεγάφωνο, καταλαμβάνουν τα σχολεία και απομυζούν τους λιγοστούς πόρους της κοινωνικής πρόνοιας. Το τίμημα το πληρώνουν οι ίδιοι οι κάτοικοι, Εβραίοι υπήκοοοι, που συνέβαλαν σην άμυνα και την ανάπτυξη του κράτους. Οι ομιλητές καλούν την κυβέρνηση να σταματήσει την εισαγωγή εργατών και να δώσει την κατάλληλη οικονομική υποστήριξη στον πληθυσμό που ζει εκεί ανέκαθεν.


Για τους διαδηλωτές, υπάρχει μια σαφής, καίρια διάκριση: από τη μια πλευρά είναι οι tzfonim (ʺΒόρειοιʺ, κάτοικοι των συνοικιών της μεσαίας και ανώτερης τάξης), που ως εργοδότες αποκομίζουν κέρδη από την εργασία των μεταναστών στο Τελ Αβίβ και ως πολιτικοί παίκτες υπερασπίζονται τα δικαιώματά τους στο όνομα της πολυπολιτισμικότητας. Από την άλλη πλευρά, είναι οι dromim ή Νότιοι, που ʺυποφέρουν καθημερινάʺ από την παρουσία των ξένων εργατών. Η λύση που προτείνουν οι διαδηλωτές είναι η απέλαση αυτών των μεταναστών- είτε στις χώρες προέλευσής τους είτε στο βορεινό τμήμα της πόλης όπου είναι υποτίθεται ευπρόσδεκτοι.


Καμιά από τις παραπάνω σκηνές δεν είναι από αυτές που έρχονται στο νου όταν κανείς σκέφτεται ʺΤελ Αβίβʺ, αλλά και οι δυο μπορούν να συμβούν μόνο σε αυτή την πόλη, εμπορικό και αστικό κέντρο της χώρας και ένα μέρος που χαρακτηρίζεται τόσο από την εσωτερική ποικιλία του όσο και από την περίπλοκη σχέση του με το εθνικό σύνολο. Οι Ισραηλινοί όλης της χώρας, συμπεριλαμβανομένων των κατοίκων της ίδιας της πόλης, αρέσκονται να αναφέρονται στη ʺ φούσκα του Τελ Αβίβ ʺ. Η μεταφορά αυτή εμφανίζει την πόλη, από τη μια πλευρά ως έναν αυτόνομο κόσμο ελαφρότητας, χρήματος και σεξ, ηθελημένα ανυποψίαστο για τις συντριπτικές πραγματικότητες γύρω του- με πρώτη απ’ όλες, βεβαίως, την ισραηλο-παλαιστινιακή σύγκρουση. Από την άλλη πλευρά, η μεταφορά της φούσκας δείχνει επίσης τους τρόπους με τους οποίους το Τελ Αβίβ είναι μια επισφαλής αυταπάτη, ικανή να ʺεκραγείʺ ανά πάσα στιγμή υπό το βάρος της καθημερινής βίας από την οποία προσπαθεί απεγνωσμένα να ξεφύγει.


Η διαφορά όμως ανάμεσα στο Τελ Αβίβ και το υπόλοιπο Ισραήλ δεν είναι εντελώς φανταστική. Ενώ απέχει ακόμη από τα να είναι η ʺπόλη του κόσμουʺ που θα ήθελαν κάποιοι από τους ηγέτες της, η μητρόπολη είναι σίγουρα το πιο παγκοσμιοποιημένο μέρος της χώρας, όπως μαρτυρά η υψηλή διεθνική κινητικότητα πολλών από τους κατοίκους της, η κατάφωρη, αυξανόμενη ανισότητα εντός των συνόρων της και οι κοσμοπολίτικες προσδοκίες του πολιτισμού της. Ως τέτοια, η ʺφούσκαʺ συχνά ξεχειλίζει από διαφοροποιήσεις και εντάσεις διαφορετικές από εκείνες για τις οποίες ανησυχεί το έθνος. Ενώ η πόλη αποτελεί σίγουρα μια περίπτωση αστικής αναταραχής, οι εντάσεις που υπάρχουν στο εσωτερικό της γεννούν δημιουργικά ανοίγματα και επιτρέπουν την ανάδυση πολιτικών προγραμμάτων μητροπολιτικού επιπέδου, που θα ήταν αδιανόητα σε άλλα μέρη της χώρας.


Ένας ποιητής του Τελ Αβίβ οριοθέτησε κάποτε το πλαίσιο της αφοσίωσής του υποστηρίζοντας πως θα φορέσει τη στρατιωτική στολή του μόνο ʺόταν τα τανκς περάσουν το Γιαρκόνʺ (έναν μικρό ποταμό στα βόρεια περίχωρα της πόλης). Ωστόσο η πόλη αυτή ξεπέρασε τη Γιάφα, το μεγαλύτερο λιμάνι της Παλαιστίνης, και απορρόφησε πολλά από τα γύρω χωριά την επομένη του πολέμου του 1948. Το Τελ Αβίβ είναι μια πόλη που ο Νότος της (αποκαλούμενος ʺη μαύρη πόληʺ από την αρχιτέκτονα Sharon Rotbard) κατοικείται ανέκαθεν από Mizrahim, περιθωριοποιημένους και προλεταριοποιημένους Εβραίους που προέρχονται από τη Μέση Ανατολή. Εάν υπάρχει ʺφούσκαʺ, τότε τα όριά της μπορούν να χαραχτούν- και εκείνες οι μεγάλες εκτάσεις γης της δημοτικής ζώνης που αποκλείονται από τα σύνορά της και που ενώ επισήμως αποτελούν μέρος της πολιτείας, θεωρείται συχνά πως ʺδεν ανήκουν πραγματικάʺ στο Τελ Αβίβ.


Οι κάτοικοι της ʺμαύρης πόληςʺ έχουν κάτι κοινό: είναι οι αόρατοι κάτοικοι της Πρώτης Σιωνιστικής Πόλης. Η θέση τους στις σκιές του Τελ Αβίβ σημαίνει ότι ζουν περικυκλωμένοι από τις πιο βρώμικες και επικίνδυνες δραστηριότητες της πόλης. Στο γεωγραφικό κέντρο του Νότου βρίσκεται ο μεγαλύτερος σταθμός λεωφορείων της χώρας και σε μικρή απόσταση από αυτό το ρυπογόνο απεχθές θέαμα υπάρχουν εγκαταστάσεις όπως ένα νεκροτομείο, μια φυλακή, μια κλινική μεθαδόνης και μια συνοικία με κόκκινα φωτάκια.


Οι αόρατοι κάτοικοι αυτής της ζώνης είναι επίσης οι πρώτοι που λαμβάνουν ανακοινώσεις για εκκένωση όταν οι ξεχασμένες για καιρό συνοικίες τους εντάσσονται σε προγράμματα για ʺανάπτυξηʺ και αποκατάσταση. Τα λίγα τελευταία χρόνια, οι Παλαιστίνιοι κάτοικοι της συνοικίας Αγιαμί στη Γιάφα όπως και οι Υεμενίτες Εβραίοι της συνοικίας Κφαρ Σαλέμ απειλήθηκαν με έξωση από τα σπίτια στα οποία ζούσαν ημι-νόμιμα για πολλές δεκαετίες, για να ανοίξει ο δρόμος σε πιο ευημερούντες οικονομικά κατοίκους. Η μάχη που έδωσαν στέφθηκε από προσωρινή επιτυχία.


Αλλά και μέσα στη φούσκα υπάρχουν προβλήματα. Οι νεαροί, μεσοαστοί κάτοικοι του κεντρικού Τελ Αβίβ δέχτηκαν μεγάλα πλήγματα τα τελευταία χρόνια με την αύξηση των ενοικίων, μια δημοτική πολιτική για τις μεταφορές εστιασμένη στο άνοιγμα της πόλης στη χρήση ιδιωτικών αυτοκινήτων και την έλλειψη βασικών δημόσιων υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των μαιευτηρίων και των σχολείων. Το χάσμα ανάμεσα στις αμοιβές της μεσαίας τάξης και τις βασικές δαπάνες αυτής της τάξης- όπως το ενοίκιο και τα πανεπιστημιακά δίδακτρα- αυξάνεται σταθερά και η αγορά εργασίας γίνεται εξαιρετικά ανταγωνιστική.


Ένα άλλο μέρος του δημοτικού μωσαϊκού είναι οι δεκάδες χιλιάδες μη Εβραίων μεταναστών από 72 χώρες του παγκόσμιου Νότου που ήρθαν στο Ισραήλ και εγκαταστάθηκαν στο Τελ Αβίβ για να καλύψουν κενά σε χαμηλά αμοιβόμενους, αστικούς τομείς εργασίας. Ενώ μοιράζονται τις εμπειρίες της επισφάλειας σε σχέση με το καθεστώς τους και την περιθωριοποίησή τους στην αγορά εργασίας, οι μετανάστες αυτοί δεν αποτελούν ομοιογενή ομάδα. ʺΞένοι εργάτεςʺ, κυρίως από την Κίνα, την Ταϊλάνδη, τις Φιλιππίνες και την Ινδία, προσλαμβάνονται με συμβάσεις μέσω ενός προγράμματος του υπουργείου Εσωτερικών, το οποίο όμως διαχειρίζονται άτυπες υπηρεσίες ανθρώπινου δυναμικού. Ένας σημαντικός αριθμός μεταναστών είναι επίσης οι αιτούντες άσυλο που έρχονται από την Ερυθραία και το Σουδάν, με ταυτότητες που τους χορηγούνται από τα Ηνωμένα Έθνη, οι οποίες τους εξασφαλίζουν προνόμια προσωρινής διαμονής, χωρίς να περιλαμβάνουν πάντα άδειες εργασίας. Ακόμη πιο ʺπαράνομοι ξένοιʺ από τη Νότια Αμερική (κυρίως από την Κολομβία και τον Ισημερινό) και τη Δυτική Αφρική (Νηγηρία, Ακτή του Ελεφαντοστούν και Γκάνα), μπαίνουν στη χώρα με τρίμηνη τουριστική βίζα και εγκαθίστανται στο Τελ Αβίβ ελπίζοντας να βρουν ανεπίσημη απασχόληση ως οικιακοί βοηθοί, στην εστίαση ή στον κατασκευαστικό τομέα.


Αυτό είναι το Τελ Αβίβ. Πέρα από την εθνική πολιτική, μοιάζει ετοιμοθάνατο. Η σιωνιστική Αριστερά δεν έχει εξαφανιστεί και το κέντρο και η δεξιά (που εκπροσωπούν περισσότερο από 80% των μελών του Κοινοβουλίου) μοιάζουν να συμφωνούν ότι η διατήρηση του στάτους κβο της κατοχής είναι η καλύτερη πολιτική. Σ’ αυτή την πόλη όμως η ένταση για την εθνική διαμάχη ωθείται κατά καιρούς στο περιθώριο από αυτό που μπορεί στην καλύτερη περίπτωση να περιγραφεί ως ταξικές διαιρέσεις. Η διαφορά ανάμεσα στους πλούσιους και την υπόλοιπη πόλη- εν ολίγοις, ανάμεσα στο Βορρά από τη μια πλευρά και το κέντρο και το Νότο από την άλλη- δίνει μια ισχυρή ώθηση στους όρους με τους οποίους πλαισιώνονται οι πολιτικές διεκδικήσεις στην πόλη- από τις διαδηλώσεις των Νοτίων κατά των μεταναστών μέχρι το αίτημα για τον έλεγχο των ενοικίων στο κέντρο της πόλης.


Οι ελπίδες για μια πολυεθνική αστική μάχη από αυτή την σχεδόν αόρατη κοινότητα μοιάζουν ίσως εκτός πραγματικότητας. Είναι, πράγματι, και το αίτημά μας δεν είναι καθόλου ντετερμινιστικό. Αλλά εάν, όπως παρατηρήσαμε, οι αστικές συνθήκες παρέχουν μια χωροταξική γλώσσα με την οποία οι κάτοικοι του Τελ Αβίβ και της Γιάφας μπορούν να αρθρώσουν κοινούς προβληματισμούς, βασισμένους σε ταξικά κριτήρια, τότε έχουμε βάσιμες ελπίδες να πιστέψουμε στην πιθανότητα μιας συμμαχίας του Νότου (ή του Νότου και του κέντρου) ενάντια στην κυριαρχία του Βορρά. Οι συνθήκες σε εθνικό επίπεδο θα περιπλέξουν σίγουρα τις απόπειρες για τη σύναψη μιας συμμαχίας ανάμεσα στους Άραβες, τους Mizrahis και τους “ξένους” – αλλά ενώ οπουδήποτε αλλού στο Ισραήλ μια τέτοια συμμαχία θα ήταν αδιανόητη, στο Τελ Αβίβ είναι τουλάχιστον πιθανή.


Πολλοί Αριστεροί στο Ισραήλ σπεύδουν να αποτιμήσουν όλα τα πολιτικά προγράμματα στη χώρα σε σχέση με την ικανότητά τους να απειλήσουν τη συνέχεια της κατοχής και του απαρτχάιντ. Εμείς δεν αμφισβητούμε ούτε στιγμή τη σημασία που έχει αυτός ο αγώνας για την αλλαγή της καταστροφικής πολιτικής του ισραηλινού κράτους, κυρίως σε ό, τι αφορά τη συνεχιζόμενη καταπίεση των Παλαιστινίων. Θα ήταν όμως αναλυτικό και πολιτικό λάθος να αξιολογήσουμε τις εξελίξεις στο Τελ Αβίβ σε σχέση μόνο με την εθνική διαμάχη. Η αλλαγή στο Ισραήλ/Παλαιστίνη, όταν επέλθει, θα προέλθει από ένα σύμπλεγμα δυνάμεων πάνω και κάτω από το επίπεδο του έθνους-κράτους. Η αλλαγή στο Τελ Αβίβ δεν αποτελεί τη μόνη προϋπόθεση γι’ αυτό. Αλλά στο μέτρο που κάνει τη διαφορά για τον όλο και πιο ποικίλο πληθυσμό της πόλης και στο μέτρο που μπορεί να συνδυαστεί με αλλαγές σε άλλα μέρη και άλλες κλίμακες, οι δυνατότητές της αξίζουν σίγουρα να διερευνηθούν.


Σημείωση

Η περιοχή της Γιάφας-Τελ Αβίβ, αποτελεί από το 1950 ένα αμάλγαμα που λειτουργεί ως ενιαία μονάδα της δημοτικής αρχής. Η πόλη (με πληθυσμό που υπολογίζεται στους 400.000) βρίσκεται στο κέντρο της μητροπολιτικής περιοχής “Gush Dan” που στεγάζει περίπου 3 εκατομμύρια ή τον μισό πληθυσμό του Ισραήλ.

Το κείμενο θα προσπαθήσει να ακολουθήσει διαδρομές, στάσεις, πορείες, ετερογενείς συχνότητες κινήσεων, διάκενα, συναντήσεις που έγιναν και που δεν έγιναν με σκηνικό την πλατεία της Νέας Σμύρνης. Κύριοι φορείς αυτών των κινήσεων είναι οι μετανάστες-μικροπωλητές που δραστηριοποιούνται μόνιμα πλέον στην πλατεία και τα άτομα κι οι ομάδες που συμμετείχαν στην εφήμερη κατάληψης ενός δημόσιου κτιρίου, του Γαλαξία.


Ο Γαλαξίας


Ο Γαλαξίας είναι το μοναδικό κλειστό κτίριο εντός του περιμετρικού χώρου της πλατείας Νέας Σμύρνης και αποτελεί κομμάτι του αρχικού σχεδιασμού της. Το κτίριο είναι έτσι φτιαγμένο ώστε να μπερδεύει αλλά και να αναδεικνύει τον διαχωρισμό του μέσα και του έξω. Οι τρεις πλευρές του αποτελούνται από γυάλινες τζαμαρίες που ανοίγουν και κλείνουν, ενώ το πίσω μέρος είναι φτιαγμένο από τσιμέντο στο πρώτο επίπεδο και τζαμαρία στο δεύτερο. Το εσωτερικό του αποτελείται από έναν μεγάλο ανοιχτό γεωμετρικό χώρο σε δύο επίπεδα, ενώ στο υπόγειο βρίσκεται μια μεγάλη αίθουσα με ελάχιστο εξαερισμό και φωτισμό. Το εξωτερικό διαμορφώνεται από ορθογώνιες τεχνητές λίμνες, και ανοιχτές τσιμεντένιες εκτάσεις που καλύπτονται κατά κύριο λόγο από κάθετες σειρές από τραπέζια και καρέκλες καφενείων. Οι κάθετες και οι οριζόντιες γραμμές του κτηρίου, καθώς και η ανοιχτή θέα συνθέτουν έναν «γραμμωμένο» χώρο. Μέσω των εκταταμένων διαφανειών ενσωματώνεται το έξω και το μέσα σε ένα ενιαίο-κλειστό χώρο. Η ιστορία του Γαλαξία καθορίζεται από την λογική της ενοποίησης του μέσα και του έξω που επιβάλει η γραμμωμένη αρχιτεκτονική του.

Εικόνα 1: Ο Γαλαξίας στη Νέα Σμύρνη


Από την ημερομηνία της οικοδόμησής του το 1969 ο Γαλαξίας έχει υπάρξει γιαπί, καφενείο, υπό ανακαίνιση πολιτιστικό κέντρο του δήμου, ξανά καφενείο, γιαπί, ξανά υπό ανακαίνιση πνευματικό κέντρο του δήμου, υπό ανακαίνιση καφενείο, ξανά γιαπί. Στις 14 Δεκεμβρίου 2008, ο Γαλαξίας μετατράπηκε προσωρινά σε χώρο κατάληψης. Η άμεση ανακοίνωση-κάλεσμα που κυκλοφόρησε η κατάληψη δήλωνε ευθέως την επιθυμία να γίνει ο Γαλαξίας «κέντρο συντονισμού και δράσης» για την εξάπλωση της εξέγερσης του Δεκεμβρίου. Ακολούθησε η συμμετοχή σε πολλαπλές δράσεις που οργανώνονταν διάσπαρτα το Δεκέμβριο σε όλη την Αθήνα. Ο Γαλαξίας απέκτησε συνέλευση που διαχειριζόταν όλα τα θέματα της κατάληψης, έγινε πορεία στους δρόμους της Νέας Σμύρνης, εκδηλώσεις για όσους είχαν φυλακιστεί κατά τη διάρκεια του Δεκεμβρίου, συζητήσεις για τους δημόσιους χώρους, για την αστυνομική βία, δημιουργήθηκε ένα δελτίο αντιπληροφόρησης που μοιραζόταν και στους δρόμους της Νέας Σμύρνης, και η συνέλευση αρχίσε να δημοσιεύει ψηφίσματα.


Την ίδια περίοδο που άρχισε η διασπορά των δράσεων της κατάληψης στον χώρο της πόλης, οι συμμετέχοντες αναπροσάρμοσαν τη σχέση του κτιρίου με τον εξωτερικό χώρο της πλατείας. Όλες οι γυάλινες επιφάνειες καλύφθηκαν με υφάσματα, χαρτόνια και αφίσες: η οπτική επαφή με το έξω διακόπηκε, με πρόχειρο και εφήμερο, όμως, τρόπο. Για όσους βρισκόντουσαν στο εσωτερικό δεν υπήρχε πλέον ανοιχτός ορίζοντας, το βλέμμα δεν μπορούσε να ξεπεράσει τα όρια της κατάληψης. Μέσα από το εφήμερο αυτό κλείσιμο, όμως, ο χώρος άνοιξε σε μια λογική του λείου – όπου περιορίστηκε η επιθυμία για την ωραία θέα και ενισχύθηκε η οπτική της εγγύτητας. Γκράφιτι τα οποία μπορούσε κανείς να δει μόνο από πολύ κοντά αντικατέστησαν τον ανοιχτό ορίζοντα και δημιούργησαν ένα νέο περιβάλλον χωρίς όρια. Στο εσωτερικό του κτιρίου άρχισε να λειτουργεί κατάληψη στέγης που απλώθηκε τόσο στον πάνω χώρο όσο και στο σκοτεινό υπόγειο.


Την περίοδο εκείνη το κτίριο έμοιαζε με καταφύγιο-σπηλιά καλυμμένο και προστατευμένο από τον εξωτερικό χώρο της πλατείας. Η αναδιαμόρφωση του κτρίου δεν είχε σκοπό την περιχαράκωση αλλά έγινε πρόχειρα, σαν ο εξωτερικός δημόσιος χώρος της πλατείας να μην είχε σημασία. Ο Γαλαξίας μετατράπηκε σε ένα ασύμμετρο σημείο, σε μια παραφωνία σε σχέση με την υπόλοιπη πλατεία: ένας κοινός τόπος εφήμερης κατοίκησης και διάσπαρτης πολιτικής δράσης. Κατοικούμενος προσωρινά σαν να ήταν σπηλιά, διαμόρφωσε χρήστες που πρωταρχική τους επιθυμία δεν ήταν ο προσδιορισμός της κατάληψης σαν χωρικού σημείου αναφοράς μέσα στην πόλη, αλλά η δημιουργία πολλαπλών τροχιών για την διασπορά της εξέγερσης του Δεκέμβρη. Οι πολλαπλές επιθυμίες της καταληψιών άρχισαν να χαρτογραφούν μια πόλη που δεν βασιζόταν πλέον «σε κάθετες και οριζόντιες γραμμές», που δεν επιθυμούσε πλέον την «μετακίνηση από το ένα σημείο στο άλλο» αλλά να «αλλάζει κατευθύνσεις» διαρκώς. Ένας λείος χώρος, όπου, «καταλαμβάνει κανείς χωρίς να απαριθμεί».


Δύο μήνες μετά, η συνέλευση αποφάσισε την λήξη της κατάληψης στέγης. Ένα άτομο μόνο, συνέχισε να κατοικεί το υπόγειο του κτιρίου για «πρακτικούς λόγους». Σκοπός αυτής της μεταστροφής ήταν να «ανοίξει το κτίριο στον κόσμο της Νέας Σμύρνης» και να ανακτήσει την αρχική του διαφάνεια, ενώ οι δράσεις άρχισαν να επικεντρώνουν όλο και περισσότερο στην ανακατασκευή του εσωτερικού και την διοργάνωση ανοιχτών εκδηλώσεων εντός του. Οι τζαμαρίες ανέκτησαν την διαφάνειά τους ενώ επαναπροσδιορίστηκε η ενότητα του εξωτερικού με τον εσωτερικό χώρο. Το «άνοιγμα» αυτό αποτυπώθηκε στο ψήφισμα της συνέλευσης με τίτλο «O Γαλαξίας είναι υπόθεση όλων μας», όπου διατυπώθηκε η επιθυμία για την μετατροπή της κατάληψης σε «ένα αυτοδιαχειριζόμενο δημόσιο χώρο, μη εμπορευματικού χαρακτήρα». Το άνοιγμα σήμανε την δημιουργία ενός ορίου, ενός συνόρου μεταξύ του εμπορευματικού έξω και του αντι-εμπορευματικού μέσα. Αυτό το ψήφισμα τυπώθηκε, μοιράστηκε και συνέχισε να μοιράζεται και να βρίσκεται μόνιμα πάνω σε ένα τραπέζι στο χώρο της κατάληψης με σκοπό την συλλογή όσο το δυνατόν περισσότερων υπογραφών στήριξης.


Το άνοιγμα σήμανε και το ξεκίνημα της απαρίθμησης. Η κατάληψη του Γαλαξία άρχισε να απαριθμεί τις υπογραφές στήριξής της, αλλά και πολλά άλλα μεγέθη: Πόσοι υπέγραψαν για την διατήρηση της κατάληψης, πόσοι συμμετείχαν στις εβδομαδιαίες συνελεύσεις της κατάληψης, πόσοι ήρθαν στην εκδήλωση για τους ελεύθερους δημόσιους χώρους, πόσα χρήματα μαζεύτηκαν από την εκδήλωση αλληλεγγύης και ενίσχυσης της Κωνσταντίνα Κούνεβα, πόσες μπύρες είχε το μπαρ, πόσα σουβλάκια το ψυγείο, πόσες και ποιες συλλογικότητες μετείχαν στην κατάληψη. Η κατάληψη του Γαλαξία προσπαθούσε πλέον να αναστήσει την οπτική επαφή με το έξω της πλατείας, να ανακτήσει την έστω συγκρουσιακή σχέση της με το έξω της πλατείας, να «απαριθμήσει για να μπορέσει να καταλάβει το χώρο», να αποτελέσει χωρικό σημείο αναφοράς για τον αγώνα για την αποεμπορευματοποίηση και την ελευθερία των δημόσιων χώρων: ένας γραμμωμένος χώρος «όπου κάποιος απαριθμεί για να τον καταλάβει»;


Ελεύθερος Γαλαξίας και Αφρικανοί πειρατές: συναντήσεις


Το κηνύγι του θησαυρού


Στο πλαίσιο του ανοίγματος της κατάληψης στον χωροχρόνο της Πλατείας, έγιναν και προσπάθειες επικοινωνίας με τους μετανάστες-μικροπωλητές της Πλατείας. Η προσέγγιση αυτή ξεκίνησε με ένα παιχνίδι για παιδιά – ένα κυνήγι θησαυρού. Η εκκίνηση του παιχνιδιού έγινε με μία ομάδα παιδιών που έβρισκε ένα γράμμα ξεχασμένο στον χώρο της κατάληψης πριν την έλευση των καταληψιών. ΄Ενας Αφρικανός το είχε αφήσει εκεί λίγο πριν φύγει:

Είναι σκοτάδι και κάθομαι μόνος μου στην Πλατεία της Νέας Σμύρνης. Πέρασα από τόπους πολλούς μέχρι να φτάσω εδώ. Οι θάλασσες που διέσχισα ήταν άγριες και τα καράβια μας δεν ήταν πάντοτε τα πιο γερά. Αλλά ήμασταν γενναίοι και δεν φοβηθήκαμε. Στην Ελλάδα μπήκα παράνομα, όπως όλοι οι πειρατές. Δεν φοβήθηκα. Η πλατεία της Νέας Σμύρνης μου άρεσε στην αρχή γιατί είχε νερό και μπορούσες να βλέπεις μακριά. Μου θύμιζε τη θάλασσα. Έμεινα ένα χρόνο εδώ πουλώντας το πειρατικό μου εμπόρευμα σε όποιον περνούσε. Είναι καιρός, όμως, να φύγω, να πάω σε άλλα νερά πιο φιλόξενα. Όπως και στην ανοιχτή θάλασσα έτσι και εδώ στην Πλατεία υπήρχαν πολλοί εχθροί που μας κυνηγούσαν διαρκώς. Δεν ήταν ζωή αυτή. Μας ζητούσαν άδειες, διαβατήρια, κι έπρεπε να μαζεύουμε την πραμάτεια μας και να τρέχουμε μακριά όποτε τους βλέπαμε να έρχονται. Φεύγω αλλά κρύβω τον θησαυρό μου σε μέρος όπου δεν μπορούν να τον βρουν οι εχθροί μας. Οι σύντροφοί μου έχουν το πρώτο το κλειδί για τη μακριά διαδρομή.


Η ομάδα των παιδιών πήρε τον χάρτη και βγήκε από το κτίριο του Γαλαξία ψάχνοντας τους συντρόφους του πειρατή για να τους ρωτήσει για τον θησαυρό. Οι σύντροφοι του πειρατή ήταν μετανάστες, οι περισσότεροι Αφρικανοί, μικροπωλητές, οι οποίοι έχουν μια μόνιμη καθημερινή παρουσία στην πλατεία Νέας Σμύρνης τα τελευταία χρόνια. Κύρια δραστηριότητά τους είναι η πώληση πειρατικών cd και dvd, αλλά και άλλων προϊόντων-μαϊμού. Κάποια στιγμή η ομάδα των παιδιών έφτασε μπροστά στον τοίχο του υπό ανέγερση γκαράζ στα όρια της πλατείας, εκεί όπου συνήθως μαζεύονται οι μετανάστες μικροπωλητές. Στον τοίχο όπου συνήθως είναι γεμάτος από διαφημιστικές αφίσες ήταν κρεμασμένος και ένας χάρτη του κόσμου. Τα παιδιά ζήτησαν από τους πειρατές να τους δείξουν τις διαδρομές που έκαναν για να έρθουν στην Ελλάδα κι εκείνοι τους έδωσαν έναν φάκελο που είχε μέσα μια ιστορία, το ίχνος για να ξεκινήσει η επόμενη διαδρομή. Στον χάρτη που τοποθετήθηκε ανάμεσα στις διαφημιστικές αφίσες κάποιοι μας διηγήθηκαν τις διαδρομές που έκαναν για να έρθουν στην Ελλάδα από την Αγγλία ή την Καραϊβική. Δεν ήταν εν τέλει όλοι Αφρικανοί πειρατές.


Πριν τη μέρα του παιχνιδιού οι διοργανωτές ζήτησαν στους πειρατές να γράψουν κάποιες λέξεις στη γλώσσα τους. Ένας από αυτούς πήρε τηλέφωνο τη μαμά του να την ρωτήσει πώς λέγεται το λουλούδι στην τοπική του διάλεκτο. Παρόλο, που η μητέρα του τού είπε τη λέξη από το τηλέφωνο, αυτός συνέχισε να μην θυμάται. Τελικά οι λέξεις-ίχνη παρέμειναν στα Αγγλικά και στα Γαλλικά.


Κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού αυτού, συναντήθηκαν δύο διαφορετικές μορφές εναλλακτικής παραγωγής του χώρου της Πλατείας. Παρόλο που κι οι δυο αμφισβητούσαν τις υπάρχουσες οριοθετήσεις και τα δεδομένα του χώρου, δεν ήταν απαραίτητα συμβατές. Από τη μία, η διανεμημένη κίνηση των μεταναστών-χρηστών στον ανοικτό χώρο της πλατείας, που αναζητούν αγοραστές και ταυτόχρονα προσπαθούν να αποφύγουν τον έλεγχο της τοπικής αστυνομίας. Από την άλλη, ένας στατικός χώρος κατάληψης που προσπαθεί να αντισταθεί στην αυξανόμενη εμπορευματοποίηση του δημόσιου χώρου και να επεκτείνει ζώνες αντι-εμπορευματοποίησης εντός του.


Το εγχείρημα της αντιεμπορευματοποίησης του δημόσιου χώρου που ανέλαβε η κατάληψη του Γαλαξία βρισκεται σε αντίθεση με αυτό της πώλησης πειρατικών προϊόντων. Η ίδια η οικονομία της πειρατικής επιχειρηματικής δραστηριότητας δεν είναι όμως γραμμωτή. Τα προϊόντα μαϊμού, τα προϊόντα χωρίς μάρκα, τα CD και DVD που έχουν αντιγραφεί ψηφιακά και πωλούνται στο δρόμο δεν έχουν καταγραφεί, δεν έχουν φορολογηθεί, δεν ελέγχονται. Η οικονομία της πειρατείας βασίζεται, αντίθετα, στην αναπαραγωγή του προϊόντος για δυνητικά άπειρες φορές κάνοντας το κάτι που εν τέλει δεν μπορεί επίσημα να απαριθμηθεί.


Παράλληλα, η στατικότητα της ανοιχτής κατάληψης ενός δημόσιου κτιρίου έρχεται σε αντίθεση με την εφήμερη τοποθέτηση εμπορευμάτων που επιτρέπει την γρήγορη μετακίνηση και μπορεί να επανατοποθετείται σε διαρκώς νέα σημεία. Αυτή η πρακτική δεν εξυπηρετεί μόνο την αυτονόητη προφύλαξη από τις αρχές που κάνουν ελέγχους και περιπολίες, αλλά και την πιο αποτελεσματική προώθηση ενός προϊόντος που δεν απαριθμείται. Οι μετανάστες-μικροπωλητές σε τακτά χρονικά διαστήματα διαπερνούν τις υπάρχουσες οριοθετήσεις και χρήσεις του χώρου προκειμένου να πουλήσουν. Απλά, γιατί προσπαθούν να πουλήσουν παντού: και στον ελεύθερο χώρο κυκλοφορίας, και στον εμπορικό χώρο συνεστίασης (καφενείο), ακόμα και στην παιδική χαρά. Η εμπορική τους δράση συνδέεται επομένως με μια διαφορετική στρατηγική παραγωγής του χώρου και του χρόνου της πόλης, μια στρατηγική που δεν αντιτίθεται ευθέως στην εμπορευματοποίηση αλλά αμφισβητεί τους υπάρχοντες κανόνες της. Οι πρακτικές των μεταναστών-μικροπωλητών ωθούν την εμπορευματοποίηση στα άκρα της, μην αναγνωρίζοντας ότι η εμπορευματοποιημένη συναλλαγή θα πρέπει να καθορίζεται και σε σχέση με τον χώρο που πραγματοποιείται, μη αναγνωρίζοντας ότι θα πρέπει να οριοθετείται. Στο ‘πιο πολλές και πιο εκτεταμένες εμπορικές χρήσεις του δημόσιου χώρου’ που αντιπροσωπεύει την τάση για την εμπορευματοποίηση του δημόσιου χώρου, οι πρακτικές των μεταναστών-μικροπωλητών αντιπροσωπεύουν, κατά κάποιο τρόπο, το ‘εμπόριο παντού’ και για όλους, αρκεί αυτή η εμπορική δραστηριότητα να είναι πειρατική.


Η κίνηση των μεταναστών-μικροπωλητών παράγει λείους χώρους που διαπερνούν τις επίσημες οριοθετήσεις στην Πλατεία. Το πέρασμά τους αυτό εγγράφεται και στην ασαφή σχέση τους με το Ελληνικό κράτος: νομιμοποιούν την παρουσία τους στην Ελλάδα μέσω της εξαγοράς ενσήμων τα έξοδα των οποίων καλύπτονται από την πώληση πειρατικών εμπορευμάτων. Μέσα από μια παράνομη δραστηριότητα επομένως καταφέρνουν οι ίδιοι να γίνουν νόμιμοι. Αν μπορούσαμε να χαρτογραφήσουμε την πλατεία μέσα από τις κινήσεις των μικροπωλητών θα προέκυπτε «μια γραμμή που δεν περιβάλει τίποτε, που δεν διαγράφει ένα πλαίσιο, που δεν πηγαίνει από το ένα σημείο στο άλλο, αλλά διαπερνά ανάμεσα στα σημεία, εκπίπτει διαρκώς από το οριζόντιο και το κάθετο, αλλάζει συνεχώς κατεύθυνση, μια μεταλλαγμένη γραμμή αυτού του τύπου που δεν έχει εσωτερικό και εξωτερικό, φόρμα η φόντο, αρχή ή τέλος, και είναι τόσο ζωντανή σαν μια συνεχής εναλλαγή- μια γραμμή που είναι πραγματικά αφηρημένη και διαγράφει ένα λείο χώρο».


Οι μετανάστες μικροπωλητές της πλατείας δεν είναι όμως νομάδες, ή τουλάχιστον δεν είναι διαρκώς νομάδες:

«Ο νομάς δεν είναι σε καμιά περίπτωση ίδιος με τον μετανάστη: γιατί ο μετανάστης κινείται κυρίως από ένα σημείο στο άλλο, ακόμα κι αν το δεύτερο σημείο είναι αβέβαιο, απρόβλεπτο ή ακόμα και δύσκολο να προσδιοριστεί σαν τόπος».

Οι επιθυμίες των μεταναστών-μικροπωλητών είναι γραμμωμένες. Όπως έγραψαν σ’ ένα συλλογικό κείμενο: «Φύγαμε από εκεί για να έρθουμε στην Ευρώπη με σκοπό να προστατεύσουμε τη ζωή μας γιατί οι τόποι μας δεν ήταν ασφαλείς για να ζήσουμε”. Αυτό που επιθυμούν και αναζητούν είναι καλύτερες συνθήκες ζωής, ευκαιρίες, ανοίγματα για να γίνουν πιο πλούσιοι, πιο μορφωμένοι, πιο ανεξάρτητοι, πιο αυτόνομοι από πολιτικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς περιορισμούς. Ένας από αυτούς διηγείται:

«Είμαι από τη Νιγηρία. Ήρθα στην Ελλάδα λόγω των δυσκολιών της ζωής. Ζούσα μια άνετη ζωή στη χώρα μου, όπου είχα δικό μου μαγαζί. Πουλάω αυτοκίνητα στη Νιγηρία. Μετά έχασα την δουλειά μου στη Νιγηρία και ήρθα στην Ελλάδα. Είχα ένα όνειρο: να ζω άνετα όπως κάθε άνθρωπος.»

Κατά κάποιο τρόπο, οι μετανάστες-μικροπωλητές υιοθετούν νομαδικές πρακτικές επειδή οι πρωταρχικές μεταναστευτικές επιθυμίες τους είναι αδύνατον να εκπληρωθούν. Στο συλλογικό τους κείμενο αναφέρουν: «Ψάξαμε για δουλειές αλλά ήταν πολύ δύσκολο να βρούμε κάτι. Γίναμε μικροπωλητές όχι επειδή θέλουμε να είμαστε στους δρόμους αλλά επειδή αναζητούσαμε έναν τρόπο επιβίωσης.»


Η επιθυμία των μεταναστών-μικροπωλητών να πουλήσουν αλλά και η προσπάθεια ελέγχου από τις αρχές αυτής της επιθυμίας τους οδηγούν σε μία απόσμενη χρήση του δημόσιου χώρου. Εφευρίσκουν κι εφαρμόζουν διάσπαρτες πρακτικές προκειμένου να δουλέψουν και να διαφύγουν τον έλεγχο. Ο ελεγχος, όπως εφαρμόζεται από την δημοτική και την κρατική αστυνομία είναι εξίσου διάσπαρτος: άλλες φορές τους ζητούν χαρτιά κι άλλες φορές απλά συνομιλούν μαζί τους φιλικά, άλλες φορές τους διώχνουν, τους κάνουν ελέγχους των αδειών παραμονής και άλλες φορές τους προσπερνούν. Η διαδικασία αυτή δημιουργεί λείους χώρους που ξεπερνούν την ίδια την μεταναστευτική επιθυμία και οδηγούν προς εφήμερες, αποσπασματικές νομαδικές πρακτικές.


Εκδηλώσεις αλληλεγγύης


Η πρώτη συνάντηση της κατάληψης με τους μετανάστες – μικροπωλητές, αυτή του Κυνηγιού του Θησαυρού, ήταν η αρχή μιας σειράς αποτυχημένων προσπαθειών για κοινή δράση. Στη δεύτερη συνάντηση, η πλατεία γέμισε με τονικούς ήχους. Στο πλαίσιο της αντιρατσιστικής αλληλεγγύης η κατάληψη του Γαλαξία οργάνωσε μικροφωνική δράση και διανομή φυλαδίων σε περαστικούς. Η συνέλευση του Γαλαξία είχε λίγο πριν καταλήξει σε ένα κείμενο για τη μετανάστευση στην Ελλάδα -γραμμένο στα Ελληνικά και στα Αγγλικά για να μπορεί να γίνει κατανοητό από όλους. Το κείμενο έπρεπε να διαβαστεί με ντουντούκα. Το μήνυμα επαναλαμβανόταν ξανά και ξανά σε τακτά χρονικά διαστήματα. Παράλληλα τυπώθηκε και σε φυλλάδιο για να αναπαραχθεί σε πολλά αντίτυπα και να μοιραστεί στους περαστικούς και τους μικροπωλητές. Το κείμενο κατέληγε:

«Οι μετανάστες καταδιωγμένοι από πόλεμο, οικονομικές και επισιτιστικές καταστροφές αναζητούν μια καλύτερη ζωή στο δυτικό κόσμο. Στεκόμαστε αλληλέγγυοι με όλους τους μετανάστες, όχι στα πλαίσια φιλανθρωπίας ή λύπησης. Είμαστε αλληλέγγυοι γιατί νιώθουμε ότι με τους μετανάστες είμαστε από την ίδια πλευρά, ότι η καθημερινή καταπίεση και εκμετάλλευση που δεχόμαστε, είτε στη δουλειά είτε στο δρόμο, είναι κοινή για έλληνες και ξένους».


Οι μετανάστες- μικροπωλητές δεν απάντησαν ποτέ άμεσα στο κάλεσμα της κατάληψης.


Ένα μήνα μετά προετοιμάστηκε μια ανοιχτή συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο κτίριο του Γαλαξία με τίτλο «Αλληλεγγύη στους μετανάστες μικροπωλητές». Πριν την εκδήλωση έγιναν συναντήσεις προετοιμασίας τα μεσημέρια, στο διάλειμμα των μεταναστών, όταν ο Γαλαξίας ήταν κλειστός. Τα πατζούρια ήταν κατεβασμένα, οι τζαμαρίες καλυμμένες. Άρχισε να συζητιέται τι είναι ο Γαλαξίας και πως θα μπορούσαν να συμμετέχουν σε αυτόν. Δόθηκαν οι απαραίτητες εξηγήσεις, αλλά πολλοί από αυτούς αντέδρασαν διστακτικά λέγοντας ότι δεν ήθελαν να μπλέξουν, ούτε επιθυμούσαν μια ευθεία αντιπαράθεση με την τοπική αστυνομία ή το Δήμο, που δεν ήταν και πάντοτε εναντίον τους.


Η εκδήλωση έγινε με τα πατζούρια ανεβασμένα. Μεταφράστηκαν κείμενα των μεταναστών τα οποία προβάλλονταν στον τοίχο κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης σε συγκεκριμένα, επαναλαμβανόμενα χρονικά διαστήματα. Παράλληλα έγιναν παρουσιάσεις από αντιρατσιστικές ομάδες και την Ένωση Μικροπωλητών Μεταναστών. Ακούστηκαν πολλές τοποθετήσεις και στο τέλος εκδόθηκε ψήφισμα ενάντια στην αστυνομική αυθαιρεσία, τις κατασχέσεις εμπορευμάτων και υπέρ της νόμιμης εργασίας και παραμονής όλων των μεταναστών στην Ελλάδα. Διοργανώθηκε και πάρτυ με Αφρικανικές μπύρες και κάσιους που είχαν φέρει σαν δώρο το προηγούμενο βράδυ οι μικροπωλητές. Στην ιστοσελίδα του Γαλαξία αναρτήθηκε την επόμενη μέρα η περιγραφή:

«Συγκλονιστικές μπορούν να χαρακτηριστούν οι παρεμβάσεις των εκπροσώπων πρωτοβουλιών μεταναστών, μικροπωλητών κ.λ.π. καθώς και των παιδιών που πουλούν CD και άλλα μικροαντικείμενα στην πλατεία. Μερικές από αυτές τις ακούσαμε με βουρκωμένα μάτια ενώ σε όλες ο κόσμος διέκοπτε με χειροκροτήματα. Πιο χαρακτηριστική ατάκα όμως ήταν αυτή του πεντάχρονου γιου ενός συντρόφου που ρώτησε μόλις είδε τα παιδιά από τη Νιγηρία μαζεμένα : “Μπαμπά, ποιοι είναι αυτοί οι ωραίοι σοκολατένιοι;”


Οι γραμμωμένες πρακτικές αλληλεγγύης προς τους μετανάστες -όπως δείχνει και το παραπάνω απόσπασμα αναγνώρισης των μεταναστών ως θύματα- δεν μπορούν από μόνες τους να παράγουν πρακτικές φιλοξενίας. Όπως και η διανεμημένη κίνηση των μεταναστών-μικροπωλητών για να πουλήσουν τα πειρατικά CD και DVD, η διασπορά τους σαν η πλατεία να είναι ένας λείος χώρος – δεν αναπαράγει από μόνη της πρακτικές φιλοξενίας. Αντιθέτως, η συνύπαρξη λείων και γραμμωμένων χώρων οδηγεί σε μια περίπλοκη σχέση μεταξύ πρακτικών φιλοξενίας και πρακτικών ξενοφοβίας. Η παραγωγή λείων χώρων εντός του σκηνικού της πλατείας μπορεί να μην έχει δημιουργήσει έναν απελευθερωμένο από ρατσιστικές πρακτικές χώρο, αλλά έχει τουλάχιστον θέσει την παραγωγή της πλατείας υπό νέα διαπραγμάτευση.


Τόσο η κατάληψη του Γαλαξία όσο και οι πρακτικές των μεταναστών-μικροπωλητών οδηγούν στην παραγωγή του δημόσιου χώρου της Πλατείας, σαν ένα patchwork λείων και γραμμωμένων χώρων. Οι συναντήσεις, όμως, μεταξύ καταληψιών και μικροπωλητών πραγματοποιήθηκαν σχεδόν αποκλειστικά σε συνθήκες γραμμωμένου χώρου αναδεικνύοντας τις πολλαπλές εντάσεις και αντιφάσεις εντός των αντιρατσιστικών πρωτοβουλιών αλλά και των μεταναστευτικών (συλλογικών και ατομικών) επιθυμιών και πρακτικών. Στο πλαίσιο της αλληλεγγύης, το μόνο αίτημα που κατάφερε να αρθρωθεί ήταν αυτό της συμμετοχής των μεταναστών στην επίσημη εμπορευματοποίηση της πλατείας, με όρους πλέον νομιμότητας και κρατικής αναγνώρισης. (Να τους δοθούν άδειες για να πουλούν νόμιμα τα προϊόντα τους κι ένας συγκεκριμένος οριοθετημένος χώρος όπου θα μπορούν να πουλούν κάτω από στέγαστρο τα -αναπόφευκτα πλέον- μη πειρατικά προϊόντα τους). Το ερώτημα (αναπάντητο προς το παρόν) είναι τι θα μπορούσε να σημαίνει μια αντιρατσιστική – μεταναστευτική συνάντηση σε λείο χώρο.


Η πλατεία Νέας Σμύρνης σαν ένα patchwork


Το σκηνικό αυτών των συναντήσεων ήταν η Πλατεία της Νέας Σμύρνης. Τόσο η κατάληψη του Γαλαξία όσο και οι πρακτικές των μεταναστών μικροπωλητών αποτέλεσαν πρακτικές ρήξης με τις προδιαγεγραμμένες κατατμήσεις και χρήσεις του χώρου και του χρόνου της πλατείας αυτής. Παρά την φαινομενικά κοινή τους, όμως, σχέση με τον περιβάλλοντα χώρο, οι στρατηγικές τους είναι συχνά ασσύμετρες –ούτε και μπορούν να θεωρηθούν ως αυτονόητες οι συνδέσεις μεταξύ τους. Οι συνήθεις πρακτικές αλληλεγγύης δεν αποσιωπούν αλλά αντίθετα αναδεικνύουν πιο έντονα την αδυναμία διαφυγής από την εδραιωμένη λογική των κινημάτων πόλης. Το υποκείμενο που δρα είναι αυτό του πολίτη, ενώ οι μετανάστες ως μη-πολίτες, που είναι αναγνωρίσιμοι από τους μηχανισμούς του κράτους -επιλεκτικά και προσωρινά – εντάσσονται στο εγχείρημα με συγκεκριμένους όρους που αποτρέπουν την ενεργή συμμετοχή τους στην παραγωγή του χώρου και την ρήξη με τον δημόσιο χώρο.


Προσπαθήσαμε να συρράψουμε εικόνες της πλατείας Νέας Σμύρνης σαν ένα patchwork. Ένα patchwork αποτελούμενο από λείους και γραμμωμένους χώρους που παράγονται από μετανάστες-πειρατές και την κατάληψη του Ελεύθερου Γαλαξία. Η πλατεία της Νέας Σμύρνης σαν ένα patchwork, είναι χώρος ταυτόχρονα φιλόξενος και ξενοφοβικός. Λείοι και γραμμωμένοι χώροι δεν τέμνονται, δεν συγκλίνουν, δεν αποκλείνουν: είναι ασσύμετροι. Όπως και η σχέση μεταξύ μεταναστών μικροπωλητών και κατάληψης του Γαλαξία παρόλες τις πολλαπλές συναντήσεις τους, τις προσπάθεις για από κοινού δράση παρέμεινει ασσύμετρη.


Επίλογος


Μετά από συνεχείς διαμάχες στο εσωτερικό της συνέλευσης, πολλοί από εκείνους που είχαν πρωτοστατήσει στο «άνοιγμα» του Γαλαξία αποχώρησαν παίρνοντας μαζί τους ότι «εμπορικά πολύτιμο» είχε αποκτήσει η κατάληψη. Τον χώρο κατέλαβε προσωρινά μια ομάδα εφήβων με καταγωγή από την Ρωσία, την Ελλάδα, την Γεωργία την Αλβανία, και την Κίνα. Δεν έβγαλαν κανένα διάγγελμα και δεν προσπάθησαν να οργανώσουν καμιά απολύτως δράση, αντίθετα άρχισαν να καταστρέφουν συστηματικά τα απομεινάρια της κατάληψης. Υποστήριξαν ότι εκείνοι ήταν στον Γαλαξία πολύ πριν τον Δεκέμβρη και θα συνεχίσουν να είναι εκεί και αφού τελειώσει η κατάληψη ακόμα κι αν γκρεμιστεί το κτίριο. Μετά από μια φωτιά που ξέσπασε από άγνωστη αιτία, ο χώρος εκκενώθηκε από την πυροσβεστική, και το κτίριο παραμένει έως σήμερα κλειστό και κλειδωμένο. Φημολογείται ότι θα επαναμετατραπεί σε υπό ανέγερση πολιτιστικό κέντρο του δήμου.


Σημειώσεις

Η πλατεία Νέας Σμύρνης είναι αφιερωμένη στον ελεύθερο χρόνο, όπου στερεοτυπικά η διασκέδαση κι η ξεκούραση συνδέονται άμεσα με την κατανάλωση. Ένα μεγάλο κομμάτι της, όμως, καλύπτεται από τεχνητές λίμνες, που επιβάλουν όρια στην επέκταση των εμπορικών χρήσεων καθώς εκ των πραγμάτων δεν μπορούν να καλυφτούν, ή να πατηθούν αλλά ούτε και να χρησιμοποιηθούν επιτρέποντας τη δημιουργία λείων ανοιγμάτων. Το νερό μπορεί, όπως λέει ο Μπασελάρ, να προσδίδει μια πιο «φυσική», πιο «πολιτισμένη» αλλά και πιο «γεωμετρική» αίσθηση του χώρου, Βλ.Gaston Bachelard, Poetics of Space (Boston: Beacon press, 1969). Όμως, στη συγκεκριμένη περίπτωση χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι είναι σχεδόν στάσιμο, τεχνητό και αποστειρωμένο (μυρίζει χλώριο και άλλα απολυμαντικά). Με άλλα λόγια πρόκειται για μια κατηγορία που ο Μπασελάρ δεν θα μπορούσε να έχει προβλέψει: το τεχνητό νερό ως μουσειακό είδος που επιτρέπει όχι πλέον μια ναρκισσιστική σχέση (κανείς δεν μπορεί να καθρεπτίζεται σε αυτά τα νερά) αλλά μια ηδονοβλεπτική σχέση. Ένα νερό που είναι εκεί μόνο για να το κοιτάζουμε από απόσταση.

Οι Deleuze και Guatarri αναφέρονται στην έννοια του «γραμμωμένου χώρου» (striated space) σαν ένα χώρο που εγκαθιδρύεται από τους μηχανισμούς του κράτους σε αντίθεση με τον «λείο χώρο» (smooth space) που εγκαθιδρύεται από την Πολεμική Μηχανή. Παρόλο που η φύση αυτών των δύο χώρων είναι εντελώς διαφορετική και αντιθετική, βρίσκονται σε διαρκή μείξη κι αλληλεπίδραση καθώς οι δύο χώροι δεν είναι στην πράξη διακριτοί αλλά εισέρχονται, μεταμορφώνονται και μεταλλάσσονται διαρκώς ο καθένας στο αντίθετό του. Οι όροι αναπτύσσονται στο κεφάλαιο «The Smooth and the Striated» στο Gilles Deleuze – Felix Guattari, 1988 (1999) A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, μτφ Brian Massumi (Λονδίνο: The Athlon Press).

Πρόκειται για μια αρχιτεκτονική κάθετων και οριζόντιων γραμμών, που επιθυμεί να απευθυνθεί κυρίως στο βλέμμα και κύριο σκοπό έχει να ξυπνήσει την όραση, να αναδείξει την ωραία θέα, αν και το υδάτινο στοιχείο των τεχνητών λιμνών που περιβάλλουν τον χώρο διαρκώς αποπροσανατολίζει αυτή την γραμμωμένη λογική και επιτρέπει παρελκύσεις προς έναν πιο λείο χώρο. Οπ.π., σσ. 492-493.

Βλ., για παράδειγμα, «Διαδήλωση στην Άνω Νέα Σμύρνη με αφορμή τα γεγονότα των ημερών» http://www.youtube.com/watch?v=deL57so7FdA&feature=related

Deleuze — Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 496

Η λογική του γραμμωμένου βέβαια δεν εγκατέλειψε εντελώς τον χώρο διότι πολύ συχνά ο προβληματισμός πίσω από την μετατροπή του διαφανούς κτιρίου σε σπηλιά απαντούσε και σε φόβους για την «ασφάλεια» της κατάληψης, για τη δημιουργία ενός ορίου με το έξω.

Deleuze — Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 498

Οπ.π., σ. 477. Το παράθεμα αναφέρεται στην αντίληψη του Pierre Boulez για την μουσική. Δική μας μετάφραση.

Δημιουργήθηκε έτσι μια ανταγωνιστική σχέση με τον περιβάλλοντα δημόσιο χώρο. Στις συνελεύσεις, κυριάρχησαν οι απόψεις για συντεταγμένη δράση ενάντια στο εμπορευματοποιημένο εκτός, ενώ πολλοί από τους αρχικούς καταλήψιες που συμμετείχαν στην κατάληψη στέγης κατηγορήθηκαν και εν τέλει αποχώρησαν διότι είχαν μετατρέψει τον χώρο σε κατάληψη στέγης και εμπόδιζαν την ανοιχτή αυτή αντιπαράθεση.

Deleuze – Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 477

Είναι χαρακτηριστικό ότι το πιο δημοφιλής χώρος στάσης των μεταναστών-μικροπωλητών είναι ένα χώρος αβεβαιότητας: βρίσκεται απέναντι από το εργοτάξιο κατασκευής ενός γκαράζ, ένα σημείο προσωρινά αβέβαιο ως προς την χρήση του, ένα πέρασμα μεταξύ της στάσης του τραμ και των εμπορικών μαγαζιών της πλατείας.

Deleuze – Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 498

Οπ.π., σ. 380

«Ακόμα και η πιο γραμωμένη πόλη δημιουργεί λείους χώρους: να ζει κανείς στην πόλη σαν νομάς ή να βρίσκει καταφύγιο σε μια σπηλιά. Κινήσεις, ταχύτητα και αργοπορία αρκούν κάποιες φορές για να αναδομήσουν ένα λείο χώρο. Φυσικά οι λείοι χώροι δεν είναι από μόνοι τους απελευθερωτικοί. Αλλά η μάχη αλλάζει ή μετατοπίζεται εντός τους και η ζωή αναδιαμορφώνει τους στόχους της, έρχεται αντιμέτωπη με νέα εμπόδια, ανακαλύπτει νέους ρυθμούς, ανταλάσσει εχθρούς. Ποτέ μήν πιστέψετε όμως ότι ένας λείος χώρος αρκεί για να μας σώσει”. Deleuze – Guattari, A Thousand Plateaus, σ. 500

Οπ.π., σσ. 474-75

Την μικροφωνική, τον προτζέκτορα, τις σόμπες, τα συστήματα ήχου, τα βιβλία της δανειστικής βιβλιοθήκης κ.α. με στόχο να τα προστατέψουν, όπως ισχυρίστηκαν.

Η άρνηση για οποιαδήποτε πολιτική δράση βύθισε σε απελπισία τους εναπομείναντες καταληψίες, ενώ πυροδότησε οργισμένες αντιδράσεις από την πλευρά όσων είχαν αποχωρήσει για «προβοκάτσια» και «τραμπουκισμούς».

Το Re-public σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα GeMIC ξεκινάει μία σειρά πορτραίτων με τίτλο ‘Mη-πολίτες’. Προβάλλοντας τον λόγο των ίδιων των γυναικών και ανδρών μη-πολιτών, ανοίγουμε έναν διάλογο για το πώς βιώνουν, διαμορφώνουν και διαπραγματεύονται ατομικές και συλλογικές ταυτότητες άτομα που ζουν στην Ελλάδα ενώ δεν έχουν την ιδιότητα του Έλληνα πολίτη. Ποια είναι η σχέση τους με τις βασικές πρακτικές που θεμελιώνουν τη σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία: τα δικαιώματα, τη συμμετοχή, την ελευθερία, την εργασία, τη βία; Πώς αυτές διαπλέκονται με τις έμφυλες σχέσεις εξουσίας; Η σειρά πορτραίτων αρχίζει με μία συζήτηση με την Κωνσταντίνα Κούνεβα με αφορμή την παγκόσμια ημέρα ενάντια στη βία κατά των γυναικών.

Munting Nayon from KASAPI-Hellas – Unity of Filip on Vimeo.

United African Women Organization – Ένωση Αφρικάνων Γυναικών from UAWO on Vimeo.

Lauretta Macauley – United African Women Organization from UAWO on Vimeo.

Faruk Hossain – Bangladesh DOEL Cultural Organization from UAWO on Vimeo.

Costa Pappa και May Anne Tabangin (Συμμαχία για τα Δικαιώματα των Μεταναστών) from UAWO on Vimeo.

Mahmoud Djalma – Ένωση Αφγανών Ελλάδας from UAWO on Vimeo.

Elias Ali Hassan – Somali Community in Greece from UAWO on Vimeo.

Abdul Kudus – Bangladesh DOEL Cultural Organization from UAWO on Vimeo.

Στις 22 Δεκεμβρίου του 2008, η Κωνσταντίνα Κούνεβα δέχτηκε επίθεση με βιτριόλι από δύο αγνώστους. Η Κούνεβα εργαζόταν ως καθαρίστρια στην ΟΙΚΟΜΕΤ- μια από τις μεγάλες ιδιωτικές εταιρίες που έχουν αναλάβει υποεργολαβίες από κρατικούς οργανισμούς προκειμένου να προσφέρουν υπηρεσίες καθαρισμού. Η Κούνεβα, η πρώτη αλλοδαπή που εκλέχθηκε στη θέση της γραμματέως της Παννατική Ένωσης Καθαριστών και Οικιακού Προσωπικού (ΠΕΚΟΠ), έγινε στόχος συνεχών πιέσεων και επιθέσεων από την εταιρία που οδήγησαν στην δολοφονική επίθεση. Σε αυτή τη συζήτηση με την Λορέτα Μακόλεϊ, πρόεδρο της Ένωσης Αφρικανών Γυναικών, περιγράφει τις εμπειρίες και τις απόψεις της σχετικά με τη βία κατά των αλλοδαπών γυναικών στην Ελλάδα. Παρόλο που ξεπέρασε τον άμεσο κίνδυνο για τη ζωή της, η Κούνεβα παραμένει στο νοσοκομείο.


Είμαι η Κούνεβα Κωνσταντίνα από τη Βουλγαρία. Είμαι σαράντα πέντε χρονών. Είμαι άγαμη με ένα παιδάκι δώδεκα χρονών. Όταν ήταν ο γιος μου τεσσάρων χρονών πήγαμε στην Ελλάδα για να του κάνουμε εγχείρηση στην καρδιά και μετά κατάλαβα ότι πρέπει να παραμείνω κιόλας στην Ελλάδα για να τον παρακολουθήσουν κι έτσι είμαι εδώ από το 2001. Ο γιος μου μεγαλώνει και τα προβλήματα μεγαλώνουν.


Εργάστηκα σε σούπερ μάρκετ Bazaar ενάμισι χρόνο. Ασφαλισμένη από την πρώτη στιγμή που ήρθα, είχα ένσημα αλλά η συμπεριφορά στις γυναίκες μου έκανε εντύπωση ότι είναι πολύ άσχημη και έχω την αίσθηση ότι είμαι σαν κατώτερος πολίτης, παρόλο που η γυναίκα προσφέρει τόσο πολύ στην κοινωνία και είναι η βάση της κοινωνίας. Γιατί λένε ότι η γυναίκα αντιπροσωπεύει τη σοφία της φύσης και κρατάει την παράδοση. Ο άνδρας είναι μόνο μια κίνηση και το παράδειγμα, το οποίο βάζει τη γυναίκα σε ένα πολύ ψηλό επίπεδο. Και είναι όντως η βάση της κοινωνίας η γυναίκα. Και παρόλο που αυτό είναι γνωστό και το καταλαβαίνει ο κάθε άνθρωπος και επίσης όλοι καταλαβαίνουμε ότι η μαμά είναι σημαντική στη ζωή αφού μας έδωσε ζωή και μας προσέχει, στη γυναίκα δεν δίνεται καθόλου σημασία ούτε στην εργασία της, ούτε να την βοηθήσουν να μεγαλώσει τα παιδιά της. Δεν την διευκολύνουν την γυναίκα.


Και όσο περισσότερο βλέπουμε την οικονομική κρίση στον κόσμο, οι περισσότερες εργασιακές θέσεις που χάνονται είναι γυναικείες. Αλλά από την άλλη πλευρά βλέπουμε ότι στα χωριά όπου οι άνδρες ήταν οι βασικοί εργάτες στα χωράφια, τώρα που δεν φέρνουν πλούτη οι γεωργικές δουλειές αναγκάζονται οι άνθρωποι από τα χωριά να πάνε στην πόλη. Και ο άνδρας δεν μπορεί να βρει δουλειά στην πόλη και πάλι πέφτει το βάρος της οικογένειας στην πλάτη της γυναίκας. Πολλές φορές αντί να βρει ο άνδρας δουλειά βρίσκει γκόμενα και οι γυναίκες μένουνε εντελώς μόνες τους σε ξένο τόπο με δύο-τρία παιδιά. Και δεν έχουν καμία βοήθεια ούτε από πεθερό και πεθερά, ούτε από πατέρα και μητέρα για να βοηθήσουν. Αναγκάζεται η γυναίκα να ζήσει με το χαμηλό μισθό που δίνουν για να μπορεί να πληρώσει το νοίκι, για να μπορεί αν πληρώσει τα βιβλία του παιδιού. Έχει ανάγκη να μπορεί να αγοράζει τα ρούχα και το φαγητό της οικογένειας. Κι έτσι δεν υπάρχει χρόνος για να δώσουμε παιδεία, την οποία την χρωστάμε στα παιδιά μας. Αυτό φέρνει μεγάλο πόνο και είναι ένα είδος βίας για τη γυναίκα. Γιατί δεν μπορεί να δώσει τις μητρικές της υποχρεώσεις στα παιδιά της. Είναι τεράστιος πόνος για τη μητέρα αφού πρέπει να εκπαιδεύσει τα παιδιά, να τα προετοιμάσει για τη ζωή. Και λένε έξω ότι τα παιδιά της μένουν απροετοίμαστα για τη ζωή. Γιατί τα παιδιά μένουν απροετοίμαστα για τη ζωή, χωρίς υποστήριξη, χωρίς προετοιμασία των γονέων.


Εκτός από το σούπερ μάρκετ που δούλευα, ανακάλυψα με στρες στην αρχή πώς μας υποτιμούν σαν εργατική δύναμη. Και μετά τους αποδείξαμε με μια κοπέλα από τη Μολδαβία ότι κάνουμε κάθε μια για τουλάχιστον πέντε άνδρες, γιατί οι άνδρες είναι τόσο μαλακοί οι καημένοι και δεν μπορούσαν αν κάνουν τις δουλειές τους. (γέλια) Γιατί οι άνδρες δεν αισθάνονται τόσο την ευθύνη για την οικογένεια. Έχουν μάθει χαλαρά να ζούνε, να τους υπηρετούμε. Κι εμείς έχουμε μάθει να κάνουμε και τις δουλειές της ομάδας και τις δικές μας τις δουλειές γιατί ήταν κάτω σε μια γωνία να καπνίζουν και να πίνουν μπύρες.


Μετά από εκεί, αφού ήμουν για λίγο καιρό άνεργη, ξεκίνησα στην εταιρία ΟΙΚΟΜΕΤ σαν καθαρίστρια στο ΗΣΑΠ . Στην αρχή ήταν και η συμπεριφορά πολύ μαλλακιά, και ο μισθός πολύ καλός. Και δεν πίστευα ότι βρίσκομαι σε συνεργείο καθαρισμού το οποίο είχε πολύ κακό όνομα. Να δουλεύεις σε συνεργείο καθαρισμού είχε κακό όνομα. Και λέγανε εμείς δεν ήμαστε συνεργείο γι’ αυτό ήμαστε διαφορετικοί από τους άλλους. Σε λίγο καιρό ξεκίνησαν να μας δίνουν κάτι έγγραφα για να υπογράψουμε χωρίς να είναι συμπληρωμένα. Και να μας απειλούν να τα υπογράφουμε. Και να μας λένε ότι πρέπει να τα υπογράψουμε αφού είμαστε στην εταιρία. Αυτό φάνηκε σε όλους περίεργο και μετά καταλάβαμε ότι δεν ήταν όπως είπαν μια έρευνα για το ΗΣΑΠ, όπου μας ρωτάγανε αν ξέρουμε την Ελληνική γλώσσα, πόσες γλώσσες ξέρουμε κτλ., τι επίπεδο εκπαίδευσης έχουμε, που ζούμε, τι τηλέφωνο έχουμε. Το σημείωναν στην πίσω πλευρά των εντύπων αλλά μετά εμφανιστήκαν σαν σύμβασεις εργασίας, οι οποίες έχουν κατεβάσει το ωράριο εργασίας. Και βρεθήκαμε σαν σε ένα πόλεμο ψυχολογικό με την εταιρία.


Εγώ, επειδή δεν είχα εμφανιστεί ότι είμαι στην διοίκηση του σωματείου καθαριστριών, αναγκάστηκα κάποια στιγμή να εμφανιστώ να τα πω γιατί ξεκίνησαν να μας κοροϊδεύουν και να κάνουν κατάχρηση το δίκαιό τους. Μας είχαν ρίξει όλους πάρα πολύ ψυχολογικά στη δουλειά. Μας παρακολουθούσαν από τις κολώνες και φανερά. Μας απειλούσαν. Διάφορα, ότι μπορείς να χρησιμοποιείς. Μέχρι και χτύπημα στον πωπό. Ό,τι μπορεί αν φανταστεί ένας άνθρωπος το έχουν χρησιμοποιήσει. Και φιλάκια να ζητήσουν από τις κοπέλες και φακελάκια να ζητάνε, και μπουκαλάκια. Και δεν μιλάω για την δική μου εταιρία μόνο. Μιλάω γενικά για τις εταιρίες καθαρισμού πώς συμπεριφέρονται με τις εργάζόμενες. Εμένα όταν αναγκάστηκα να τους πω ότι είμαι στη διοίκηση του σωματείου, μου είπαν ότι αλλάζουν το έργο. Αφού είχα υπογράψει, όμως, ότι η πρόσληψή μου είναι στο ΗΣΑΠ, ότι δουλεύω στο ΗΣΑΠ, μου είπαν να πάω να δουλέψω στον ΟΣΕ. Εγώ αρνήθηκα και τους είπα ότι δεν συμφωνώ και θα συνεχίσω να δουλεύω στην ίδια θέση και μετά από δύο ημέρες αφού συμβουλευτώ δικηγόρο θα τους απαντήσω.


Την ίδια μέρα στη δουλειά ήρθαν επόπτες, είχαν έρθει και τρία αυτοκίνητα της αστυνομίας . Πριν, όμως έρθουν στη δουλειά εμφανίστηκαν δύο σαν μπάτσοι χωρίς όμως το σήμα στα πουκάμισά τους. Είπαν ότι είναι αστυνόμοι μου ζήτησαν τα χαρτιά μου και μου είπαν ότι είναι παράνομα και θα με στείλουν πίσω στη Βουλγαρία. Εγώ αναγκάστηκα να πάρω τηλέφωνο να ελέγξω αυτό που λένε ότι είναι αστυνόμοι και ζήτησα τα χαρτιά τους και αμέσως εξαφανίστηκαν αυτοί. Αφού τέλειωσα το τηλέφωνο ήρθε αστυνομία. Βγήκα έξω, τα αυτοκίνητα της αστυνομίας είχαν κλείσει το σταθμό από παντού σαν να με έψαχνε η ΙΝΤΕΡΠΟΛ για δολοφονία. Τους είπα ότι τα χαρτιά μου ήταν εντάξει. Είδαν τα χαρτιά μου κι έφυγαν οι άνθρωποι γιατί ήταν όλα εντάξει.


Μετά για ακόμη μια φορά είδαμε αστυνομία στη δουλειά. Με βάζανε να γράφω αναφορές που δεν έλεγαν ποτέ την αλήθεια. Τα υπογράφαμε βέβαια με κάθε επιφύλαξη. Αλλά εκτός του ότι υπήρχε βία στους εργαζόμενους υπήρχε βία και από το προσωπικό της εταιρίας. ‘Έπρεπε να συμπεριφέρνονται με ένα τρόπο που ήταν βία προς εμάς. Ο επόπτης που ήταν υποτίθεται για εκατό άτομα έκατσε ολόκληρο το ωράριό μου να παρακολουθεί μόνο εμένα. Κι αυτό όχι μόνο μια φορά πολλές φορές. Ο καημένος στο κρύο έξω. (γέλια) Αναγκάστηκα αφού αυτός υπέγραφε όχι μόνο τις δικές του αναφορές αλλά και τις αναφορές του υπευθύνου σε έργο. Και του είπα ότι δεν είναι σωστό, ότι είναι ποινικό, να μην το ξανακάνει. Του είπα ότι δεν καταλαβαίνει πώς το χρησιμοποιούν. Μου απάνταγε «Εσύ θα με μάθεις πως δουλεύει η εταιρία;». Το άφησα μέχρι που έχει φτάσει μια μέρα που μου έδειξε μια αναφορά. Είχα πάνω από 20 αναφορές σε μικρό διάστημα. Και μου έδωσε μια αναφορά που δεν αναφερόταν καν το δικό του όνομα και είχε βάλει την υπογραφή του. Του είπα ότι τώρα εγώ φωνάζω την αστυνομία. Φώναξα την αστυνομία και του είπαν ότι αυτό που έκανε είναι ποινικό. Εγώ δεν έκαναν μήνυση στον άνθρωπο γιατί δεν γνωρίζει, δεν ξέρει, δεν έχει νομική γνώση.


Σαν άγαμη μητέρα είχα κάνει αίτηση για αλλαγή. Γιατί η εργασία μου ήταν από τις 17.30 μέχρι 23.30. Ο γιος μου είχε πια ανάγκη να είμαι απόγευμα μαζί του. Να τον πηγαίνω να παίζει, να τον βοηθάω στα μαθήματα, να τον εξετάζω ότι είναι προετοιμασμένος για το σχολείο. Το συζητάγαμε δύο χρόνια αυτό το πράγμα και δεν συμφωνούσαν με τίποτα να μου αλλάξουν βάρδια. Μια από τις συναδέλφισσές μου, λέγανε, δεν συμφωνούσε να αλλάξει. Αλλά τις αλλαγές, όπως αυτή που θέλανε να με πάνε στον ΟΣΕ, τις κάνανε μόνοι τους. Γι’ αυτό δεν μας ρωτάγανε, ό,τι θέλανε από μόνοι τους κάνανε. Όταν εμείς ζητάγαμε κάτι δεν γινόταν. Μήπως τους βόλευε να γυρνάω 23.30 τη νύχτα; Όταν ζήταγε μια γυναίκα κάτι εξαιτίας του παιδιού της δεν της το δίνανε. Ποτέ. Όχι μόνο σ’ εμένα, σε κανένα.


Αλλά γενικά πονάω πάρα πολύ γιατί την γυναίκα πρέπει να την βοηθάνε από παντού. Να υπάρχουν οργανώσεις και κρατικά όργανα τα οποία να ασχολούνται με τα δικαιώματα της γυναίκας και του παιδιού. Γίνεται το αντίθετο. Είναι ΚΑΤΑ της γυναίκας και ΚΑΤΑ της οικογένειας και ΚΑΤΑ του παιδιού. Δεν υπάρχει καμία βοήθεια. Χάρηκα πάρα πολύ όταν άκουσα κάποτε ότι στην Φιλανδία ή στη Νορβηγία ότι οι γυναίκες προστατεύονται από μια οργάνωση η οποία είναι φτιαγμένη από άνδρες. Κι αυτό είναι πολύ σωστό γιατί αυτός είναι ο ρόλος του άνδρα στη ζωή, να προστατεύει το παιδί του και τη γυναίκα του. Όχι τα κόμματα και οι αόριστες δομές. Η γυναίκα χρειάζεται ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ. Να δώσει μια καλή παιδεία στο παιδάκι της και να μπορεί να το προετοιμάσει για μια καλή κοινωνία. Η γυναίκα φτιάχνει την κοινωνία κι ο άνδρας το χαλάει.


Φάση 1: Το Σάββατο, 4 Ιουλίου από τις 7 ως τις 11 το βράδυ -σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο μέσα στο φεστιβάλ, συνεργαζόμαστε με όσους μετανάστες που θα θελήσουν να ανοίξουν επί τόπου το δικό τους blog και τους εκπαιδεύουμε στην χρήση διαδικτυακών εργαλείων.


Φάση 2: Τους επόμενους 2 μήνες όλοι οι διαχειριστές των blog που δημιουργήθηκαν συμμετέχουν σε μια online ομάδα αυτο-οργάνωσης για την ανάπτυξη των blogs.


Φάση 3: Μετά από 2 μήνες (μέσα Σεπτεμβρίου 2009) οργανώνουμε μια συνάντηση με όλους τους διαχειριστές των blogs που είναι ακόμα ενεργά με στόχο να τεκμηριώσουμε την δράση τους και για έναν τελευταίο κύκλο εκπαίδευσης για το προβλήματα που παρασουσιάστηκαν.


Τα blog συνεχίζουν να πλέουν στη θάλασσα του διαδικτύου ή βουλιάζουν


Αν θέλετε να συμμετέχετε στην ομάδα εκπαιδευτών συμπληρώστε αυτή τη φόρμα

Στις προσωπικές μας ιστορίες, το πέρασμα των συνόρων μπορεί να προκαλεί διαφορετικές, και συχνά αντιφατικές, αναμνήσεις, αισθήματα, και εμπειρίες. Ενάντια στην επαναλαμβανόμενη ρητορική για την ασφάλεια που αντιμετωπίζει το πέρασμα των συνόρων σαν μια απειλή για την προστασία του έθνους, του κράτους ή των πολιτών, τα κείμενα του πρώτου μέρους του αφιερώματος αντιπαρέταξαν την ποικιλομορφία και την αμφισημία. Σε αυτό το πλαίσιο, το πέρασμα των συνόρων γίνεται το πεδίο όπου η σεξουαλικότητα, η ταυτότητα, και η κίνηση επανα-διατυπώνονται και επανα-διαπραγματεύονται. Η ποικιλομορφία και η αμφισημία δεν μπορούν, πάντως, να κρύψουν τη βία που εμπεριέχεται στην αστυνόμευση και στο πέρασμα των συνόρων. Δεν μπορούν ακόμα να αποσιωπήσουν το γεγονός ότι αυτή η βία σεξουαλικοποιείται και εξομαλύνεται σαν μια αναγκαία και αναπόφευκτη ‘ιεροτελεστία μύησης’ για όλους του ξένους. Έτσι, η βία του περάσματος των συνόρων υπερβαίνει τη στιγμή και τις προσωπικές μας εμπειρίες και είναι πανταχού παρούσα στις έμφυλες σχέσεις εξουσίας και εντός των συνόρων.


Το δεύτερο μέρος του αφιερώματος επικεντρώνεται στις πολιτικές για τη μετανάστευση και το φύλο. Οι ανταγωνιστικές αντιλήψεις της μετανάστευσης σαν κίνηση και της μετανάστευσης σαν απειλή έρχονται στο προσκήνιο σε όλα τα κείμενα που προσπαθούν να δείξουν προς μια διαφορετική σύλληψη του συνόρου. Με αυτή την οπτική, το ζήτημα δεν είναι μόνο η ξενοφοβική και έμφυλη αντίληψη του ‘εκτός των συνόρων’ αλλά και η εθνοκεντρική αντίληψη του ‘εντός’. Με μια αναστοχαστική διάθεση, αυτή η αντίληψη θέτει υπό αμφισβήτηση το ακαδημαϊκό πλαίσιο που συνηθίζουμε να ακολουθούμε για να μελετήσουμε κοινωνικά θέματα, αλλά και το εθνοκεντρικό και έμφυλο πλαίσιο στο οποίο κινούνται και τα ακτιβιστικά αιτήματα. Ταυτόχρονα, δίνει τη δυνατότητα για έναν πιο πολιτικό λόγο για τη μετανάστευση και το φύλο, ένα λόγο που θα λαμβάνει υπόψη την αμφισημία και την ποικιλομορφία του ‘εντός’ των συνόρων. Αν υπάρχει ένα πράγμα που μπορούμε να ονομάσουμε ‘εντός’, τότε αυτό συγκροτείται ακριβώς μέσα από τη βία και τον ανταγωνισμό που εμπεριέχονται στις έμφυλες διαστάσεις του περάσματος των συνόρων.



Νέλλη Καμπούρη, επιμελήτρια αφιερώματος

Σε αυτή τη συζήτηση η Eithne Luibhéid και η Bridget Anderson καλούνται να αναλύσουν το αυξανόμενο ενδιαφέρον για θέματα φύλου και μετανάστευσης, τη γενικευμένη τάση σύνδεσης της μετανάστευσης των γυναικών με την παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση, και την πολιτική σημασία των κινημάτων των οικιακών και των σεξουαλικών εργαζομένων.


Νέλλη Καμπούρη: Παρόλο που συνήθως σκεφτόμαστε ότι δεν υπάρχει αρκετή έρευνα και έργα για τα θέματα φύλου και μετανάστευσης, η σχετική φιλολογία ανθίζει. Πώς εξηγείτε αυτό το αυξανόμενο ενδιαφέρον και ποιες νομίζετε ότι είναι οι παγίδες στις κυρίαρχες αναλύσεις για το φύλο και τη μετανάστευση;


Eithne Luibhéid: Από μια άποψη, έχουμε προχωρήσει πολύ από την εποχή που η Mirjana Morokvasik αναγκαζόταν να επιχειρηματολογεί για κάτι που σήμερα μοιάζει προφανές: ότι ανάμεσα στα ‘περαστικά πουλιά’ που μεταναστεύουν υπάρχουν γυναίκες. Ή να αμφισβητεί τον υποβιβασμό τους σε ‘παραδοσιακά’ πλάσματα που οι ζωές τους γίνονται ‘μοντέρνες’ μόνο μέσω της αμειβόμενης απασχόλησης (ανεξάρτητα πόσο εκμεταλλευτική ή άθλια είναι) και της χρήσης αντισυλληπτικών (κάτι, υποτίθεται, εντελώς νέο για τις μετανάστριες). Είναι θαυμάσιο που ανθίζει η έρευνα για το φύλο και τη μετανάστευση. Επιπλέον, είναι σαφές ότι έχουμε ξεπεράσει την προσέγγιση ότι οι μετανάστριες ‘προστίθενται’ απλώς στην υπάρχουσα γνώση και προχωρούμε προς μια ανάλυση για το φύλο (που δεν θεωρεί το φύλο ως ‘ειδική’ ιδιότητα των γυναικών, αλλά ως κατηγορία σχέσεων που βασίζεται στο δίπολο αρσενικό/θηλυκό) που μεταμορφώνει θεμελιακές θεωρίες και μεθοδολογίες στους επιστημονικούς κλάδους που ασχολούνται με τη μετανάστευση.


Αν πάρουμε οποιαδήποτε έκδοση, εκτεταμένη μελέτη ή μεμονωμένο άρθρο για το φύλο και τη μετανάστευση, οι επιμελητές και οι συγγραφείς εξηγούν σχεδόν πάντα γιατί ένιωσαν υποχρεωμένοι να ασχοληθούν με το συγκεκριμένο έργο. Σύμφωνα με τις περιγραφές τους, τα έργα ανταποκρίνονται συχνά σε συγκεκριμένες κρίσεις ή επείγουσες ανάγκες. Ενδεχομένως συνιστούν συλλογικές αντιδράσεις στις κρίσεις, συχνά εντοπίζουν κενά ή προβλήματα, κοιτάζουν και πίσω και μπροστά, καλούν τους αναγνώστες να αναλάβουν δράση. Σύμφωνα με όσα οι συγγραφείς λένε για τα κίνητρά τους, παρόλο που η έρευνα για το φύλο και τη μετανάστευση γενικά ανθίζει, υπάρχουν περιοχές που αυτό δεν ισχύει- και συνεπώς οι άνθρωποι εξακολουθούν να αναζητούν τρόπους για να θέσουν το θέμα της σύνδεσης μεταξύ φύλου και μετανάστευσης σε σχέση με συγκεκριμένα πλαίσια, ιστορίες και προβλήματα που τους αφορούν.


Ένα χρήσιμο ερώτημα είναι, λοιπόν, πώς αποτιμάμε την πολιτική και τις συνέπειες της γνώσης που έχουμε για το φύλο και τη μετανάστευση, λαμβάνοντας υπόψη ότι τα έργα αυτά δεν είναι όλα τα ίδια και προκύπτουν από διαφορετικά πλαίσια και ιστορικές ανάγκες. Είναι ένα ερώτημα που μας καλεί να εξετάσουμε ευρύτερα ζητήματα για την εξουσία και τη γνώση- όπως ποιος δικαιούται να παράγει γνώση, ποιος διαθέτει βήμα για το έργο του και πώς τα έργα αυτά γίνονται αποδεκτά και κυκλοφορούν (ή όχι). Για τι είδους ανάλυση πρόκειται, πώς διεξήχθη η έρευνα, ποιών οι φωνές περιλαμβάνονται και ποιών όχι, είναι το έργο αντανακλαστικό και με ποιο τρόπο οι απαιτήσεις συγκεκριμένων επιστημονικών κλάδων διαμορφώνουν τι μπορεί και τι δεν μπορεί να λεχθεί; Πρέπει επίσης να εξετάσουμε κριτικά τους συνδέσμους μεταξύ, από τη μια πλευρά, των πανεπιστημίων, των μη κυβερνητικών οργανώσεων, των δεξαμενών σκέψης και άλλων τόπων που παράγουν αυτή την έρευνα και, από την άλλη πλευρά, του κράτους, του κεφαλαίου και των δομών της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Σε όλα τα έργα για το φύλο και τη μετανάστευση, τα ζητήματα αυτά έχουν ήδη- άμεσα ή έμμεσα- διαμορφώσει αυτό που παράγεται. Και τα ερωτήματα παρέχουν βάσεις που μας βοηθούν να διακρίνουμε ανάμεσα στα έργα για το φύλο και τη μετανάστευση.


Όλα αυτά με οδηγούν σε τρία σημεία. Πρώτον, δεν νομίζω ότι θα φτάσουμε ποτέ σε ένα σημείο όπου η γνώση για το φύλο και τη μετανάστευση θα έχει ‘ανθίσει’ τόσο ώστε να προχωρήσουμε παραπέρα. Κι αυτό επειδή ακόμη και τα πιο βασικά ερωτήματα για το φύλο και τη μετανάστευση πρέπει να τίθενται συνέχεια, καθώς τα πλαίσια και οι ιστορικές στιγμές αλλάζουν. Εάν ένα ερώτημα προκάλεσε, κάποια στιγμή, μια συγκεκριμένη απάντηση, μπορεί να απαιτεί διαφορετική απάντηση στο παρόν ή το μέλλον. Γι’ αυτό, πιστεύω ότι θα πρέπει πάντα να θέτουμε ερωτήματα για το φύλο και τη μετανάστευση, συμπεριλαμβανομένων των απολύτως στοιχειωδών ερωτημάτων, και νομίζω ότι αυτό είναι θετικό.


Δεύτερον, δίπλα στα στοιχειώδη ερωτήματα, αναδύονται νέες σημαντικές περιοχές έρευνας. Για παράδειγμα, προσφέρεται για έρευνα αυτό που ο Joe Nevins αποκαλεί ‘ η άνοδος του ‘παράνομου μετανάστη’’. Η έρευνα αυτή εξετάζει πώς οι κρατικοί μεταναστευτικοί έλεγχοι έχουν επεκτείνει και διαφοροποιήσει τους τρόπους μέσα απ’ τους οποίους οι μετανάστες θεωρούνται μη εξουσιοδοτημένοι, ‘παράνομοι’ ή χωρίς χαρτιά. Εισηγείται επίσης ότι το καθεστώς μη εξουσιοδότησης, που εκλαμβάνεται απ’ τον πολύ κόσμο ότι αντανακλά τις ανεπιθύμητες ιδιότητες των μεταναστών, αποτελεί στην πραγματικότητα μια δομική σχέση στέρησης σε σχέση με το κράτος και το κεφάλαιο. Σύμφωνα με αυτή την γνώση, ιστορίες ηγεμονίας, φυλετισμού και παγκόσμιου καπιταλισμού διαμορφώνουν σημαντικά το ποιος είναι πιθανό να χαρακτηριστεί ‘παράνομος’(ή αντίστροφα νόμιμος). Νομίζω ότι υπάρχει πιεστική ανάγκη περαιτέρω έρευνας και ακτιβισμού, βασισμένου στην κατανόηση του πώς το φύλο-και η σεξουαλικότητα- είναι άξονες μέσω των οποίων η ‘παρανομία’ παράγεται και διανέμεται διαφορετικά. Η πρόσφατη εργασία μου επικεντρώθηκε σε αυτά τα ερωτήματα και η Bridget συνέβαλε σημαντικά στην επαναθεωρητικοποίηση της νομιμότητας και της ‘παρανομίας’, αλλά πολλά μένουν ακόμη να γίνουν.


Τρίτον, ρώτησες για ‘τις παγίδες στις κυρίαρχες αναλύσεις για το φύλο και τη μετανάστευση’. Έχουμε όλοι συναντήσει αναλύσεις που μας ενόχλησαν ή μας εξόργισαν. Δεν είμαι βέβαιη ότι πρέπει αναγκαστικά να τις περιγράψουμε ως ‘κυρίαρχες’ ή ως αυτό που θεωρείται κυρίαρχο. Ίσως θα έπρεπε όμως να διατυπώσουμε ξανά την ερώτηση και να ρωτήσουμε ποιες αναλύσεις γίνονται αποδεκτές και με ποιους τρόπους; Γιατί υπάρχει συχνά μια διαφορά ανάμεσα στις αναλύσεις και στο πώς η κυβέρνηση ή άλλα σώματα τις αποδέχονται και τις χρησιμοποιούν. Παρομοίως, μπορούμε να αναρωτηθούμε ποια είδη αναλύσεων τείνουν να μη γίνονται ποτέ αποδεκτά και τι μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτό. Ένα ανησυχητικό παράδειγμα για το πώς οι αναλύσεις για το φύλο μεταφράστηκαν σε μεταναστευτικούς ελέγχους έχει να κάνει με τις εφόδους στους τόπους εργασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες, που καταλήγουν στη συγκέντρωση και αποστολή των μεταναστών με πλοία, χιλιάδες μίλια μακριά, για κράτηση και, τελικά, εκτοπισμό. Οι κριτικές εστιάζονται στο γεγονός ότι όταν μαζεύουν μ’ αυτόν τον τρόπο τους γονείς, τα παιδιά και τα μωρά εγκαταλείπονται στην τύχη τους ή χάνονται. Μια πρόσφατη αντίδραση των μεταναστευτικών υπηρεσιών στη δημόσια κριτική ήταν να κωδικοποιούν τις γυναίκες ως πρωταρχικής σημασίας για τη φροντίδα των παιδιών και να ελευθερώνουν τις εργαζόμενες που βρίσκονται υπό κράτηση για να φροντίσουν τα παιδιά τους εάν οι γυναίκες αναγνωρίσουν ότι έχουν παιδιά (πράγμα που δεν κάνουν πάντα για διάφορους λόγους) και εάν τα παιδιά είναι υπήκοοι των Ηνωμένων Πολιτειών. Ωστόσο, οι γυναίκες αυτές θα εκτοπιστούν, απλώς με τρόπο που ορισμένοι βρίσκουν πιο ‘ευγενικό’, πιο ‘μαλακό’, πιο ‘ανθρώπινο’. Συνεπώς, η αντίδραση των μεταναστευτικών υπηρεσιών στις κριτικές για τις εφόδους στους τόπους εργασίας έχει αναπτύξει μια ανησυχητική λογική για το φύλο που δεν έχει μεταβάλει σημαντικά την ευρύτερη, βίαιη λογική των μεταναστευτικών ελέγχων (συμπεριλαμβανομένου του τρόπου που εκδηλώνεται στις εφόδους στους τόπους εργασίας, την κράτηση και τους εκτοπισμούς). Όμως, η αντίδραση αυτή έβαλε τέλος στη δημόσια κριτική. Είναι ένα παράδειγμα που απευθύνεται στο αυτονόητο ερώτημά σας για το πώς μπορούμε να παράγουμε αναλύσεις για το φύλο και τη μετανάστευση που δεν ανακτώνται από το κράτος και το κεφάλαιο αλλά, αντίθετα, μπορούν να διευκολύνουν την κοινωνική μεταμόρφωση. Αξίζει τον κόπο, ίσως, να ερευνήσουμε συστηματικά το θέμα- να αποτιμήσουμε πότε η έρευνα για το φύλο και τη μετανάστευση γίνεται αποδεκτή, από ποιον, και με ποιο αποτέλεσμα. Ένα τέτοιο σχέδιο μας βοηθά να συνεχίσουμε να αναρωτιόμαστε, με πιο έντονο τρόπο, για το πώς η έρευνα μπορεί να παραχθεί και να κυκλοφορήσει με τρόπους που συμβάλλουν στην κοινωνική μεταμόρφωση αντί να παρατείνουν την υποταγή.


Τέλος, σε σχέση με τις ‘παγίδες’, υπάρχει ακόμη μια ευρεία, συχνά ακλόνητη, πίστη ότι η μετανάστευση βελτιώνει πάντα τις ζωές των γυναικών. Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι εικάζουν ότι οι γυναίκες έρχονται από ‘καθυστερημένες’ και ‘καταπιεστικές’ κοινωνίες, για να απολαύσουν το ονειρεμένο τοπίο και τα θαύματα του παγκόσμιου βορρά και, συνεπώς, μετανάστευση σημαίνει μετακίνηση από την καταστολή στην απελευθέρωση ή από την καταπίεση στην ελευθερία. Οι ιδέες αυτές πηγάζουν από και θέτουν ξανά σε κυκλοφορία ιδεολογικές αιτιάσεις που δεν έχουν βάση- για παράδειγμα, πώς γίνεται η εκμεταλλευτική εργασία να αποτελεί μορφή απελευθέρωσης γι’ αυτούς που αμείβονται λίγο ή και καθόλου; Ωστόσο, αυτή η ιστορία για τις μετανάστριες δεν χάνει ποτέ τη δημοτικότητά της. Αναρωτιέμαι, λοιπόν, εάν και πώς η έρευνα μπορεί να μας βοηθήσει να επιδράσουμε στις πολιτισμικές εικόνες των μέσων επικοινωνίας και του κόσμου για το φύλο και τη μετανάστευση. Για παράδειγμα, πέρυσι, ένα ηλεκτρονικό παιχνίδι καλούσε τους υπηκόους των Ηνωμένων Πολιτειών να μπουν στη θέση των μεταναστών που αντιμετωπίζουν πρόβλημα με τις μεταναστευτικές αρχές των Ηνωμένων Πολιτειών και να βιώσουν τις Ηνωμένες Πολιτείες από αυτή τη σκοπιά. Αναρωτιέμαι κατά πόσο αυτό το παιχνίδι κατάφερε να αλλάξει τις κυρίαρχες αντιλήψεις για τους μετανάστες. Εάν ναι, μήπως θα έπρεπε να σχεδιάσουμε ένα παιχνίδι που θα έκανε την ίδια δουλειά σε θέματα φύλου; Είναι γεγονός, βέβαια, ότι τα ηλεκτρονικά παιχνίδια προετοίμασαν νέους άντρες και γυναίκες να συμμετάσχουν σε πόλεμο για το κράτος. Ίσως όμως να μπορούν να κάνουν κι άλλα είδη δουλειάς.


Bridget Anderson: Συμφωνώ ότι η σχετική φιλολογία ανθίζει, αλλά στις κυρίαρχες μελέτες για τη μετανάστευση εξακολουθεί να δίνεται έμφαση μάλλον στο γεγονός ότι για την κατανόηση του φύλου και της μετανάστευσης πρέπει οι γυναίκες να γίνουν ορατές παρά στην μετανάστευση σε σχέση με το φύλο. Κατά κάποιο τρόπο, αυτό είναι αποτέλεσμα της εστίασης της πολιτικής ορισμένων μελετών για τη μετανάστευση. Τα μεταναστευτικά καθεστώτα δεν έχουν ευαισθησία στο θέμα του φύλου- η έμφυλη φύση των πόιντ σύστεμς, για παράδειγμα, και οι πολλαπλοί τρόποι με τους οποίους κάνουν τη μετανάστευση δύσκολη για τις γυναίκες είναι ένα σημαντικό θέμα έρευνας και πολιτικής. Συχνά οι εθνικές στατιστικές δεν διαχωρίζουν καν τα φύλα. Είναι, βέβαια, απαραίτητο να βάζουν στην εικόνα τις γυναίκες. Ωστόσο, μια τέτοια προσέγγιση, εάν αποτελεί το επίκεντρο, είναι περιορισμένων φιλοδοξιών και ενέχει ορισμένους σοβαρούς κινδύνους.


Πρώτον, κινδυνεύει να έχει ως σημείο εκκίνησης την κρατική κατηγοριοποίηση της μετανάστευσης. Οι γυναίκες πάντα μετακινούνται. Στο περίφημο άρθρο του στο Journal of the Statistical Society, το 1885, ο Ravenstein ανέφερε ότι ‘Τα θηλυκά είναι πιο αποδημητικά από τα αρσενικά’. Πρέπει λοιπόν να αναρωτηθούμε κατά πόσο η φιλολογία για τη μετανάστευση των γυναικών αποτελεί επανεφεύρεση παρά ‘θηλυκοποίηση’. Σε τελική ανάλυση, επειδή οι γυναίκες έχουν κατηγοριοποιηθεί από το κράτος ως ‘σύζυγοι’ δεν σημαίνει ότι δεν εργάζονται έξω απ’ το σπίτι, για παράδειγμα. Ή ότι η απλήρωτη αναπαραγωγική εργασία που κάνουν οι γυναίκες δεν διαμορφώνει οικονομίες, κοινωνίες και πολιτείες. Είναι σημαντικό λοιπόν να αναγνωρίσουμε πώς οι γυναίκες (και οι άντρες) κατασκευάζονται από τους μεταναστευτικούς ελέγχους (πράγμα το οποίο συνδέεται, φυσικά, με πολύ ευρύτερες κοινωνικές, πολιτισμικές και οικονομικές διαδικασίες).


Δεύτερον, δεν αποτελεί, φυσικά, έμφυλη προσέγγιση. Απ’ αυτή τη σκοπιά, πολύ περισσότερη δουλειά έχει γίνει στις μελέτες για το φύλο, παρά στις μελέτες για τη μετανάστευση (και την έλλειψη προσοχής εκεί που φύλο και φυλή συναντιούνται – για τους άντρες που θεωρούνται από τα κράτη και τις κοινωνίες υποδοχής ως πιο θηλυπρεπείς και την επίδραση που έχει αυτό στις ευκαιρίες στην αγορά εργασίας, για παράδειγμα). Οι παρατηρήσεις της Eithne για τους κινδύνους επανεγγραφής του πρότυπου της ετεροφυλίας είναι πολύ σωστές.


Eithne Luibhéid: Bridget, αναγνωρίζεις τη συχνή αποσύνδεση μεταξύ έρευνας και πολιτικής. Αναφέρεις ως παραδείγματα τα πόιντ σύστεμς και τις στατιστικές για τη μετανάστευση. Πάντα πίστευα ότι οι στατιστικές εμπεριέχουν ένα δίλημμα- από τη μια πλευρά, εάν το κράτος συλλέγει έμφυλες στατιστικές, τότε υπάρχει μια βάση για δράση, αλλά, από την άλλη πλευρά, τα στατιστικά συστήματα του κράτους αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου καθεστώτος διακυβέρνησης που είναι πολύ προβληματικό, κι έτσι κανείς διστάζει να συστήνει τη συλλογή οποιωνδήποτε στατιστικών.


Από μια άποψη, είναι αναπόφευκτο να υπάρχει αποσύνδεση μεταξύ έρευνας και πολιτικής, γιατί ενώ ζητείται μια ‘πολιτική βασισμένη σε στοιχεία’, η σωστή έρευνα που αμφισβητεί (αντί να συλλέγει απλώς στοιχεία) κάνει τη διαμόρφωση πολιτικής πιο δύσκολη. Αλλά οδηγούμαστε γρήγορα στα ζητήματα που έθεσες- την ιδεολογική φύση των συνόρων. Ποια είναι καταρχήν η κατηγορία ‘αποδημητικά’; Ποιες είναι οι ομάδες που ενδιαφέρουν την έρευνα και την πολιτική; Ορισμένοι άνθρωποι ( ανάλογα με το φύλο, τη φυλή ή τη ‘σωστή’ σεξουαλικότητα κλπ) είναι ‘καλοί’ και άλλοι είναι ‘κακοί’. Για παράδειγμα, ένα πρόσφατο έγγραφο του Βρετανικού υπουργείου Εσωτερικών που ονομάζεται ‘Εφαρμόζοντας τους Κανόνες’ (ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα) λέει ότι οι φοιτητές που προέρχονται από χώρες με υψηλό ακαθάριστο εθνικό προϊόν δεν αποτελούν πρόβλημα, αλλά εκείνοι από φτωχότερες χώρες μπορεί να ζητήσουν άσυλο. Γενικά, έχουμε τον σκληρά εργαζόμενο ξένο που είναι απαραίτητος για την οικονομία ή αυτόν που κλέβει δουλειές και ευκαιρίες. Αυτή η κατηγοριοποίηση επικρατεί συχνά στην προσανατολισμένη στην πολιτική ακαδημαϊκή εργασία, όπως και στην πολιτική και τα μέσα επικοινωνίας. Αυτοί που υποστηρίζουν τα δικαιώματα των μεταναστών θέλουν να στριμώξουν όσο περισσότερους ανθρώπους γίνεται στην ‘καλή κατηγορία’. Ποιες είναι οι αναλογίες των προσφύγων στους οικονομικούς μετανάστες; Των νόμιμων σε σχέση με τους παράνομους; Των σκληρά εργαζόμενων σε σχέση με τους τρακαδόρους; Αυτό αντανακλά με πολλούς τρόπους την κυβερνητική στρατηγική ‘να κάνει τη μετανάστευση καλή για τη Βρετανία’, με έμφαση στα οφέλη που φέρνουν οι μετανάστες. Για τους ακτιβιστές ερευνητές, αυτό το παράδειγμα καλών/κακών δεν βοηθά καθόλου. Είναι ίσως καλύτερο να είμαστε πιο περιορισμένοι στους στόχους μας – και να κάνουμε τις πολιτικές της πολιτικής πιο εμφανείς, πράγμα που δεν είναι μικρό έργο, αν λάβουμε υπόψη τους τρόπους που οι μεταναστευτικοί έλεγχοι έχουν γίνει τόσο φυσιολογικοί.


Νομίζω ότι αγγίζεις ένα καίριο σημείο επικεντρώνοντας την προσοχή στην ένταση μεταξύ βραχυπρόθεσμου και μακροπρόθεσμου, μεταξύ ατομικών περιπτώσεων και συλλογικών κερδών. Το δίλημμα αυτό δεν έχει τέλος. Θυμάμαι ότι όταν αρχίσαμε να οργανωνόμαστε με τους μετανάστες εργαζόμενους για την ομαλοποίηση και αλλαγή των μεταναστευτικών κανόνων για την οικιακή εργασία, ορισμένες ομάδες μάς άσκησαν σκληρή κριτική για ‘ξεπούλημα’-ότι επικεντρωθήκαμε σε μια συγκεκριμένη ομάδα και επιτρέψαμε στο ιδεολογικό πλαίσιο να ενισχύσει τους μεταναστευτικούς ελέγχους. Μπορούσα να καταλάβω τις κριτικές τους, αλλά πραγματικά νιώθαμε ότι αυτή η αλλαγή ήταν δυνατή και, μολονότι μικρή, μπορούσε να κάνει μεγάλη διαφορά στις ζωές των ανθρώπων. Η εκστρατεία πέτυχε και υπήρξε διαφορά. Πίστευα τότε ότι η υποστήριξη της αυτό-οργάνωσης των μεταναστών που δεν έχουν χαρτιά ήταν από μόνη της μια χρήσιμη διαδικασία. Στην περίπτωσή μας, από τη στιγμή που το νομικό καθεστώς για το οποίο αγωνιζόμασταν επιτεύχθηκε, πολλοί άνθρωποι διοχέτευσαν την ενέργειά τους στην επανένωση με τους φίλους και την οικογένεια, στην οικοδόμηση μιας ζωής στο Ηνωμένο Βασίλειο (να πάρουν στεγαστικό δάνειο, να φέρουν τους συγγενείς τους κλπ). Υπήρχαν, ασφαλώς, και μακροπρόθεσμα οφέλη, καθώς οι εργαζόμενοι αυτοί δεν είχαν πια το όνομα του εργοδότη τους γραμμένο στο διαβατήριό τους, αλλά το μεταναστευτικό σύστημα συνεχίζει ακάθεκτο. Έχεις κάποιες σκέψεις γι’ αυτό; Υποθέτω ότι ένα σημείο κλειδί είναι κατά πόσο τα βραχυπρόθεσμα/ατομικά οφέλη κάνουν τους μακροπρόθεσμους στόχους πιο δύσκολα επιτεύξιμους.


Νέλλη Καμπούρη: Όλο και περισσότερο, οι κυβερνήσεις, οι διεθνείς και οι μη κυβερνητικές οργανώσεις υιοθετούν και εφαρμόζουν πολιτικές που εστιάζουν στο φύλο και τη μετανάστευση. Ωστόσο, υπάρχει η τάση να συνδέουν το φύλο με τις γυναίκες και τη μετανάστευση των γυναικών με την παράνομη διακίνηση προσώπων. Ποιες είναι οι πολιτικές συνέπειες αυτών των συσχετισμών;


Eithne Luibhéid: Δεν είμαι σίγουρη εάν, με την παράνομη διακίνηση, αναφέρεσαι στη σεξουαλική εκμετάλλευση ή σε άλλες μορφές εργασίας ή και στα δυο. Αλλά εάν μιλάμε για τη σεξουαλική εκμετάλλευση (που καλύπτει μια ευρεία γκάμα ζητημάτων και καταστάσεων), έχουν υπάρξει σημαντικές κριτικές για τους συγκερασμούς που περιγράφεις. Για παράδειγμα, η Inderpal Grewal επισημαίνει ότι μια αποικιοκρατική εικόνα της ‘γυναίκας του τρίτου κόσμου’ εξακολουθεί να κατασκευάζεται μέσα από αφηγήσεις για τη σεξουαλική θυματοποίηση που υφίστανται οι μετανάστριες και που συνεπάγεται ότι οι γυναίκες πρέπει να ‘διασώζονται’ από εθελοντές του παγκόσμιου βορρά (ακόμη κι αν ο ρόλος του παγκόσμιου βορρά σε ό, τι αφορά τη δημιουργία βίας και ξεριζωμού συγκαλύπτεται πολύ βολικά). Την ίδια στιγμή, η κυρίαρχη αφήγηση επιτρέπει στις σχετικά ευνοημένες γυναίκες να θεωρούν τους εαυτούς τους ως ηθικά υποκείμενα ‘μοντερνισμού’ υποστηρίζοντας ‘τη’ (μυθική) διάσωση της γυναίκας του τρίτου κόσμου- ενώ δεν ασχολούνται με τους τρόπους που διάφορες κατηγορίες γυναικών κατασκευάζονται σε ό, τι αφορά τις σχέσεις τους και, επομένως, ο αστικός φεμινισμός δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωρίς υποδεέστερες γυναίκες. Το αποτέλεσμα είναι μερικές πολύ ανησυχητικές συμμαχίες μεταξύ αστικού φεμινισμού και δεξιάς, που οδηγούν σε ή προωθούν ολέθριες πολιτικές- για παράδειγμα, η λεγόμενη Νομοθετική Πράξη για την Προστασία των Θυμάτων της Παράνομης Διακίνησης Προσώπων του 2000, στις Ηνωμένες Πολιτείες, που προωθήθηκε από συντηρητικούς, αντιφεμινιστές, ρατσιστές Ρεπουμπλικανούς και υποστηρίχτηκε από την Εθνική Οργάνωση Γυναικών. Ξέρετε ότι η Πράξη ενώ ισχυρίζεται ότι ‘προστατεύει’ τις γυναίκες, στην πραγματικότητα κάνει το αντίθετο: δεν αναφέρεται στις παγκόσμιες οικονομικές ανισότητες, στις άδικες μεταναστευτικές πολιτικές και στις εκμεταλλευτικές εργασιακές πρακτικές που συντηρούν την κακοποίηση των μεταναστριών. Διακρίνει τις γυναίκες ανάμεσα σε ‘άξια’ θύματα και ‘ένοχες σεξουαλικές εργαζόμενες’ και ποινικοποιεί τις τελευταίες με τρόπους που τις εκθέτουν σε μεγαλύτερο κίνδυνο (σ. 57). Μ’ αυτή την έννοια, η Πράξη αντανακλά ένα ευρύτερο πρόβλημα, που είναι ότι τα κατευθυνόμενα από το κράτος καθεστώτα μεταναστευτικών ελέγχων δεν αχολούνται σχεδόν καθόλου με τις ριζικές αιτίες της μετανάστευσης, συμπεριλαμβανομένης της συνενοχής των εθνών-κρατών στη δημιουργία μετανάστευσης μέσω των εμπορικών, οικονομικών, στρατιωτικών και άλλων πολιτικών. Αντίθετα, ποινικοποιούν και κάνουν παράνομους εκατομμύρια ανθρώπους, μετατρέποντας τους σε διαθέσιμα πλάσματα που μπορούν να γίνουν αντικείμενα εκμετάλλευσης, κακοποίησης ή φόνου, με ατιμωρησία. Ωστόσο, αυτό το κυριολεκτικά δολοφονικό καθεστώς κατηγορεί τους μετανάστες για την εκμετάλλευση, την κακοποίηση και/ή τον θάνατο που υφίστανται- λέγοντας ότι παραβιάζουν τη μεταναστευτική νομοθεσία, αλλά χωρίς ποτέ να ρωτούν ποιος κάνει αυτή τη νομοθεσία, γιατί έχουμε αυτή τη νομοθεσία και ποιος ωφελείται από αυτήν;


Την ίδια στιγμή, κι ενώ η παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση συνεχίζεται με αυτούς τους ανησυχητικούς τρόπους, υπάρχει μια συνεχής αποτυχία στην αντιμετώπιση του διαδεδομένου προβλήματος των γυναικών που δέχονται σεξουαλικές επιθέσεις ή βιάζονται από ληστές, λαθρέμπορους ή άλλους όταν περνούν τα σύνορα χωρίς άδεια. Στην Αριζόνα, όπου κατοικώ τώρα, γυναικεία εσώρουχα κρέμονται συχνά στους θάμνους στη συνοριακή ζώνη ανάμεσα στο Μεξικό και τις Ηνωμένες Πολιτείες- είναι τα ‘λάφυρα’ των σεξουαλικών επιθέσεων. Υπάρχουν, επίσης, άντρες των μεταναστευτικών υπηρεσιών που υποχρεώνουν τις μετανάστριες που δεν έχουν χαρτιά να ανταλλάξουν την ελευθερία τους με σεξ. Μετανάστριες (και μερικοί μετανάστες, επίσης) δέχτηκαν σεξουαλικές επιθέσεις και βιάστηκαν σε κέντρα κράτησης, στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλές φορές από το προσωπικό, και αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο σεξουαλικού καταναγκασμού ή επίθεσης στους τόπους εργασίας. Υπάρχει πολύ μικρή βούληση για την αντιμετώπιση αυτού του εκτεταμένου, πολύ σοβαρού, προβλήματος.


Η παράνομη διακίνηση για σεξουαλική εκμετάλλευση και ο βιασμός καθιστούν σαφές ότι θέματα που έχουν να κάνουν με τη σεξουαλικότητα εμπλέκονται οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά στις μάχες για έλεγχο των συνόρων, μεταναστευτική πολιτική και δικαιοσύνη. Η σεξουαλικότητα πρέπει λοιπόν αντιμετωπιστεί. Στην εργασία μου, επεδίωξα να τη φέρω στο προσκήνιο ως αρένα μάχης στη μεταναστευτική πολιτική και να παρακάμψω ορισμένα από τα έμφυλα και αποικιοκρατικά στερεότυπα, επιμένοντας ότι η σεξουαλικότητα και το φύλο δεν είναι το ίδιο πράγμα. Συνδέονται βαθιά μεταξύ τους, αλλά δεν είναι το ίδιο. Επιπλέον, η σεξουαλικότητα πρέπει να γίνεται αντιληπτή μέσα σε ένα ριζοσπαστικό, κριτικό, ιστορικό πλαίσιο, σαν κι αυτό που παρέχεται από τις θεωρίες για τους έγχρωμους ομοφυλόφιλους και τις έγχρωμες φεμινίστριες. Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να χειριζόμαστε τη σεξουαλικότητα σαν ‘φυσιολογική’ ή βασικά βιολογική, αλλά σαν κάτι που διαμορφώνεται μέσα από πολλαπλές σχέσεις εξουσίας και μάχης. Οι θεωρητικοί για τους έγχρωμους ομοφυλόφιλους αναγνωρίζουν την πρότυπη ετεροφυλία σαν καθεστώς εξουσίας που δεν δημιουργεί μόνο το δίπολο γκέι/στρέιτ, μολονότι αυτό είναι πολύ σημαντικό, αλλά εμπεριέχει την υπεροχή των λευκών και ηγεμονικά σχέδια. Στην εργασία μου, λοιπόν, ενδιαφέρομαι λιγότερο για τους λεγόμενους ‘πολιτισμικούς κανόνες’ γύρω από τη σεξουαλικότητα και περισσότερο για την αναγνώριση της σεξουαλικότητας ως τόπο μάχης για τον έλεγχο της μετανάστευσης.


Ενδιαφέρομαι ιδιαίτερα για το πώς το κράτος επιβάλλει (και ταυτόχρονα συνεχώς ξανακατασκευάζει) μια πρότυπη σεξουαλική τάξη μέσα από τους μεταναστευτικούς ελέγχους. Οι διαδικασίες αυτές αντανακλώνται, για παράδειγμα, στους νόμους που διέπουν την επανένωση των οικογενειών και που, στις Ηνωμένες Πολιτείες, αφορούν την πρότυπη ετεροφυλία. Οι νόμοι καθιστούν τις άλλες μορφές οικογενειακών και συναισθηματικών δεσμών ως παράνομες βάσεις για νόμιμη είσοδο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Την ίδια στιγμή, ακόμη κι εκείνοι που μπορούν να επιδείξουν μια πρότυπη ετεροφυλική οικογένεια ανακαλύπτουν ότι η μεταναστευτική νομοθεσία τους καθιστά υποψήφιους για νόμιμη είσοδο μόνο εάν φτάνουν σε ένα συγκεκριμένο εισοδηματικό επίπεδο και τηρούν τις μορφές οικογενειακής ζωής και εξάρτησης που προβλέπει το κράτος. Στην πράξη, οι μεταναστευτικοί κανόνες προβλέπουν την πατριαρχία και την ομοφυλοφοβία για τις οποίες ‘κατηγορούνται’ συχνά οι ίδιες οι κοινότητες μεταναστών (η πατριαρχία κι η ομοφυλοφοβία θεωρούνται διαχρονικά ‘πολιτισμικά’ χαρακτηριστικά, χωρίς αναφορά στις δομικές συνθήκες της άνισης ενσωμάτωσης των μεταναστών στις Ηνωμένες Πολιτείες). Την ίδια στιγμή, οι μεταναστευτικοί έλεγχοι δημιουργούν υποδεέστερους, περιθωριοποιημένους, απόβλητους, ποινικοποιημένους ανθρώπους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του ιδίου φύλου και/ή τρανσεξουαλικών, των μη πρότυπων οικογενειών, των σεξουαλικών εργαζομένων και άλλων, που η είσοδός τους, ας πούμε, δεν διευκολύνεται. Η επιλεγμένη ‘οικογενειακή’ μετανάστευση παρουσιάζεται συχνά ως παράδειγμα της ευεργεσίας και του ανθρωπισμού του κράτους. Ωστόσο, η πρότυπη ετερόφυλη οικογένεια παρέχει τη λογική μέσω της οποίας οργανώνεται η διακυβέρνηση και πειθαρχία πολλών νόμιμων μεταναστών, η εποπτεία και τιμωρία τους (συμπεριλαμβανομένου του εκτοπισμού) νομιμοποιείται, ενώ η κοινωνική υποστήριξη είναι ανύπαρκτη- πράγμα που σημαίνει ότι οι φτωχότερες οικογένειες μεταναστών αναγκάζονται να αποτελέσουν μέρος του νέου εργασιακού διαζώματος κατώτατων αποδοχών που απαιτεί το κεφάλαιο. Παρόλα αυτά, όσοι εισέρχονται μέσω ‘οικογενειακής’ μετανάστευσης πρέπει να είναι εξαιρετικά ευγνώμονες. Πότε θα περάσουμε από τη λογική της ‘ευγνωμοσύνης’ (που αγνοεί την εκμετάλλευση και τις ιστορίες συστηματικής ανισότητας) στη λογική της δικαιοσύνης;


Η σεξουαλικότητα, αποσυνδεδεμένη από το φύλο, προσφέρει λοιπόν έναν κριτικό φακό για να αμφισβητήσουμε, να επανεξετάσουμε και να οργανωθούμε κατά της μεταναστευτικής πολιτικής σε πολλά πεδία. Καθιστά δυνατή μια κριτική της σεξουαλικής εκμετάλλευσης και βίας- τοποθετώντας τις συνεχώς σε σχέση με ευρύτερα συστήματα βίας στον νεοαποικιοκρατικό κόσμο. Καλεί σε αυτό που η Άντζελα Ντέηβις περιγράφει ως ‘απρόσμενες συμμαχίες’ για θέματα που περιλαμβάνουν πολιτικές που ποινικοποιούν και καθιστούν τις γυναίκες θύματα της παράνομης διακίνησης πιο ευάλωτες και την κακοποίηση των σεξουαλικών εργαζομένων ατιμώρητη. Τα θέματα αυτά περιλαμβάνουν επίσης τη σεξουαλικότητα ως τόπο για φυλετισμό και κατασκευή ‘διαφοράς’ μέσα και μεταξύ των κοινοτήτων μεταναστών, καθώς και μεταξύ μεταναστών και κοινωνίας. Ή ως μια από τις μάχες που αντιμετωπίζουν τα παιδιά των μεταναστών στο σχολείο. Ή ως κρίσιμο θέμα που αντιμετωπίζεται στις βιομηχανίες των φυλακών. Ή ως σημείο αναφοράς για την αποτίμηση της υγειονομικής φροντίδας. Αυτά τα είδη προβλημάτων δεν συνδέουν απλώς τη σεξουαλικότητα με τα ζητήματα των μεταναστών, αλλά καλούν σε συμμαχίες με τους μη μετανάστες.


Ένα τελευταίο πράγμα το οποίο θέλω να αναφέρω σχετικά με την ταύτιση του φύλου με τις γυναίκες και την παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση είναι ότι αυτή η διατύπωση ταυτίζει τις ‘γυναίκες’ με μια συγκεκριμένη βιολογική μορφή. Αλλά οι ‘βιολογικά γεννημένες’ γυναίκες δεν είναι οι μόνες γυναίκες στον κόσμο. Τι θα γίνει αν βάλουμε τον όρο τρανσεξουαλικός στην εξίσωση; Είναι ένας αμφισβητούμενος όρος, αλλά ο ορισμός της αγγλικής βικιπαίδεια εμπεριέχει μερικά καίρια στοιχεία του:

…..Ο ακριβής ορισμός του τρανσεξουαλικού παραμένει ρευστός, αλλά περιλαμβάνει: Σχετίζεται ή ορίζει ένα πρόσωπο που η ταυτότητά του δεν ταιριάζει σαφώς στις συμβατικές έννοιες του αντρικού ή του γυναικείου φύλου, αλλά συνδυάζει ή κινείται μεταξύ: 1) ‘Άνθρωποι στους οποίους δόθηκε ένα φύλο, συνήθως κατά τη γέννησή τους και με βάση τα γεννητικά τους όργανα, αλλά που αισθάνονται ότι αυτή είναι μια λανθασμένη ή ατελής περιγραφή του εαυτού τους’. 2) Μη ταύτιση ή μη παρουσίαση με το φύλο που δόθηκε κατά τη γέννηση. 3) Ο τρανσεξουαλικός έχει χαρακτηριστικά που κανονικά συνδέονται με ένα συγκεκριμένο φύλο, ταυτίζεται αλλού στο παραδοσιακό σύνολο των φύλων ή υπάρχει έξω απ’ αυτό ως ‘άλλος’, ‘άφυλος’, ‘διασεξουαλικός’ ή ‘τρίτο φύλο’. Οι τρανσεξουαλικοί μπορούν επίσης να αναγνωρίζονται ως ‘μπάι’ ή σε διάφορες θέσεις είτε στο παραδοσιακό σύνολο των φύλων ή στα πιο περιεκτικά σύνολα που έχουν αναπτυχθεί κατά τις πιο λεπτομερείς μελέτες των τελευταίων ετών…..


Θέτοντας το θέμα της μετανάστευσης των τρανσεξουαλικών, δεν προσπαθώ να προσθέσω μια νέα μορφή μετανάστη, συγκολλώντας γύρω της αντιμαχόμενες ιδεολογίες. Ούτε προτίθεμαι να αναφερθώ σε μεμονωμένους τρανσεξουαλικούς μετανάστες. Ούτε να ελαχιστοποιήσω τις σημαντικές εντάσεις που συχνά υπάρχουν ανάμεσα στα έργα που ορίζονται ως φεμινιστικά και τρανσεξουαλικά προγράμματα (παρόλο που πρέπει να σημειώσουμε ότι υπάρχουν παραδείγματα τρανσεξουαλικών και ακτιβιστών του φεμινισμού που συνεργάζονται πολύ αποτελεσματικά). Αυτό που θέλω να πω είναι: Πρώτον, οι τρανσεξουαλικοί είναι, επίσης, μετανάστες και η παρουσία τους μάς υποχρεώνει να επανεξετάσουμε τα μεταναστευτικά πρότυπα, που βασίζονται σε διπολικές μορφές φύλου κι αυτό είναι πολύτιμο. Δεύτερον, οι τρανσεξουαλικοί μετανάστες δίνουν συχνά στα θέματα του φύλου ειδικό τόνο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η μετανάστευση των τρανσεξουαλικών υπήρξε αντικείμενο δικαστικής διαμάχης και διοικητικής διαμόρφωσης πολιτικής, αλλά στις καθημερινές πρακτικές οι τρανσεξουαλικοί μετανάστες εξακολουθούν να βιώνουν πολλαπλή περιθωριοποίηση, αποκλεισμό, χλεύη, ακόμη και απειλές κατά της ζωής τους ( Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να κατασκευάσουμε τους τρανσεξουαλικούς μετανάστες ως θύματα). Η οργάνωση των θεμάτων που αφορούν τους τρανσεξουαλικούς μετανάστες προσφέρει ευκαιρίες βελτίωσης των συνθηκών για όλους. Για παράδειγμα, τον Ιούλιο 2007, η τρανσεξουαλική μετανάστρια Victoria Arellano πέθανε σε κέντρο κράτησης μεταναστών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Arellano ήταν φορέας HIV, αλλά δεν της δόθηκαν τα κατάλληλα φάρμακα, μολονότι τα ζήτησε επανειλημμένα και οι άλλοι κρατούμενοι την υπερασπίστηκαν. Η περίπτωσή της έθεσε επείγοντα θέματα για τη μεταχείριση των τρανσεξουαλικών μεταναστών που βρίσκονται υπό κράτηση και για την έλλειψη ιατρικής φροντίδας γι’ αυτούς που έχουν απορριφθεί από το μεταναστευτικό σύστημα γενικά. Προκάλεσε μια γενική κατακραυγή από τις οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων και των τρανσεξουαλικών. Οι τρανσεξουαλικοί μετανάστες είναι μια από τις ομάδες από τις οποίες άρχισα να μαθαίνω πολλά για το πώς είναι διαρθρωμένη η διακυβέρνηση και καταπίεση των μεταναστών και πώς νομιμοποιείται χρησιμοποιώντας έμφυλη λογική- και ποιοι θα μπορούσε να είναι σύμμαχοι στην προσπάθεια να αλλάξει αυτό. Μολονότι υπάρχουν εντάσεις, υπάρχουν επίσης σημαντικές στιγμές συμμαχίας στους αγώνες των φεμινιστριών, των αντιρατσιστών και των τρανσεξουαλικών, στο πεδίο της μετανάστευσης. Οι τρανσεξουαλικοί μετανάστες είναι επίσης σημαντικοί στον αγώνα για τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργαζομένων.


Bridget Anderson: Η σύγχυση ανάμεσα στη μετανάστευση γυναικών (και παιδιών) και στην παράνομη διακίνηση έχει κάποιες πολύ επικίνδυνες πολιτικές επιπτώσεις. Η Wendy Brown λέει ότι ‘ένα σίγουρο σημάδι αποπολιτικοποίησης μιας έννοιας ή ενός λόγου είναι το εύκολο και πολιτικά εγκάρσιο αγκάλιασμα ενός πολιτικού προγράμματος που φέρει το όνομά του’. Η ‘παράνομη διακίνηση’ είναι ένα τέτοιο πρόγραμμα.


Ένα ακόμη σημάδι της αποπολιτικοποιημένης φύσης της είναι ότι πολύ δύσκολα μπορεί να υπάρχει συμφωνία για τη σημασία του όρου. Το διακηρυγμένο πρωτόκολλο των Ηνωμένων Εθνών δεν βοηθάει πολύ στην πράξη, καθώς εμπεριέχει λέξεις όπως ‘συναίνεση’ και ‘εκμετάλλευση’, που η σημασία τους αμφισβητείται επίσης. Μολονότι δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι θεωρούνται θύματα ‘παράνομης διακίνησης’ κάθε χρόνο, οι αριθμοί αυτών που ‘τυγχάνουν βοήθειας’ είναι πολύ χαμηλοί. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, μας είπαν ότι τα τρία τέταρτα των λεγόμενων παράνομων μεταναστών είναι θύματα παράνομης διακίνησης και ότι δεν υπήρξε ούτε μια καταδίκη παράνομης διακίνησης για εξαναγκασμό σε εργασία. Σε γενικές γραμμές, υπάρχει σημαντική διαφορά ανάμεσα στην παράνομη διακίνηση ως ρητορικό σχήμα που χρησιμοποιείται από τα κράτη και κάποιες μη κυβερνητικές και άλλες οργανώσεις, και στην παράνομη διακίνηση ως διοικητική κατηγορία. Η ‘παράνομη διακίνηση’ αποπολιτικοποιεί με την έννοια ότι καθιστά τους μετανάστες θύματα και όχι πολιτικά υποκείμενα. Αποτελεί μέρος μιας γενικότερης απόπειρας, τουλάχιστον στο Ηνωμένο Βασίλειο, αποπολιτικοποίησης και διαχείρισης της μετανάστευσης από οικονομική άποψη και όχι μάχης με το κατεξοχήν πολιτικό θέμα, ποιος συγκροτεί την πολιτεία- και ποιες είναι οι λειτουργίες των συνόρων. Δημιουργεί επίσης μια ιεραρχία δεινών που συνδέονται με ιστορίες φρίκης. Έτσι ώστε αυτοί που απλώς δεν πληρώθηκαν ένα ημερομίσθιο, για παράδειγμα, να μη διαμαρτύρονται πολύ, αφού τουλάχιστον δεν κακοποιήθηκαν. Αυτό, με τη σειρά του, δίνει έμφαση στους μεταναστευτικούς ελέγχους και τους μετανάστες ως ‘ειδική περίπτωση’ αντί να τους τοποθετεί στο ίδιο πλαίσιο με τους πολίτες.


Eithne Luibhéid: Λες δηλαδή ότι υπάρχει διασύνδεση ανάμεσα στις στρατηγικές για την αποπολιτικοποίηση της μετανάστευσης μέσα από την έννοια της παράνομης διακίνησης και τις προσπάθειες διαχείρισής της. Θα με ενδιέφερε πολύ να μάθω περισσότερα για το πώς βλέπεις αυτή τη διασύνδεση. Αναφέρεσαι στο εμφανές χάσμα, ανάμεσα στην ανησυχητική ρητορική για το πόσες γυναίκες υποτίθεται ότι διακινούνται παράνομα και, από την άλλη πλευρά, τον μικρό αριθμό αυτών που τυγχάνουν βοήθειας απ’ το κράτος. Θα μπορούσες να επεκταθείς σ’ αυτό; Θα με ενδιέφερε επίσης να μάθω περισσότερα για το τι εννοείς όταν λες ‘υπάρχει σημαντική διαφορά ανάμεσα στην παράνομη διακίνηση ως ρητορικό σχήμα όπως χρησιμοποιείται από τα κράτη και κάποιες μη κυβερνητικές και άλλες οργανώσεις και την παράνομη διακίνηση ως διοικητική κατηγορία’. Εισηγείσαι, επίσης, μια ευρύτερη, ριζοσπαστική ατζέντα (διατύπωση της μετανάστευσης με πολιτικούς παρά με οικονομικούς όρους, αμφισβήτηση της τάσης να τοποθετούνται οι μετανάστες και οι πολίτες σε διαφορετικά πλαίσια). Θα με ενδιέφερε πραγματικά να ακούσω περισσότερα και γι’ αυτό.


Bridget Anderson: Η παράνομη διακίνηση τοποθετείται, κατά κάποιο τρόπο, πέραν της πολιτικής. Όλοι συμφωνούν ότι αυτό είναι λάθος. Είναι ενδιαφέρον, σ’ αυτό το πλαίσιο, ότι όλοι μοιάζουν επίσης να συμφωνούν ότι η ‘εκμετάλλευση’ είναι λάθος. ‘Όταν όμως κάποιος εξετάσει τις διαφορετικές έννοιες αυτών των όρων, δεν υπάρχει πλέον συναίνεση. Επειδή το ‘θύμα παράνομης διακίνησης’ δεν είναι μια απολιτική φιγούρα. Ανήκει σε μια ολόκληρη σειρά από φιγούρες που χρησιμοποιούνται στο θέαμα του μεταναστευτικού ελέγχου- ο ‘παράνομος μετανάστης’, ο ‘τρακαδόρος’, αυτός που ‘ζητά ψευδώς άσυλο’. Αυτές οι εντυπωσιακές φιγούρες ενσαρκώνουν τις προκλήσεις στους μεταναστευτικούς ελέγχους. Είναι τα υποκείμενα της στοχοποίησης, αλλά υποδηλώνουν βαθύτερες αντιφάσεις και αγωνίες γύρω από τους μεταναστευτικούς ελέγχους. Αναφέρθηκες προηγουμένως στις κρατούμενες που κωδικοποιούνται ‘πρωταρχικής σημασίας για τη φροντίδα’ των παιδιών, που μπορούν να ελευθερωθούν απ’ την κράτηση, όχι όμως από το ενδεχόμενο εκτοπισμού εξαιτίας της ανησυχίας σε σχέση με τις φιλελεύθερες ιδέες της δημοκρατίας για τη μεταχείριση της οποίας πρέπει να τυγχάνουν οι γυναίκες και τα παιδιά και ταυτόχρονα της αναπότρεπτης λογικής των μεταναστευτικών ελέγχων.


Το θύμα της παράνομης διακίνησης μοιάζει να έχει περισσότερες ευκαιρίες από τις περισσότερες από αυτές τις φιγούρες για μια συμπαθητική ακρόαση από την κυβέρνηση: τουλάχιστον αναγνωρίζεται ότι οι μετανάστες γίνονται αντικείμενα ‘εκμετάλλευσης’, ότι χρειάζονται ‘προστασία’ κλπ. Μολονότι η κινητικότητα των μεταναστριών απεικονίζεται από ένα ρεύμα σκέψης ως μετακίνηση από την καταστολή στην απελευθέρωση, μπορεί επίσης να παρουσιαστεί ως επικίνδυνη μετακίνηση, ως μετακίνηση από το σπίτι, που θεωρείται τόπος ασφάλειας, στον κίνδυνο και το μη οικείο. Νομίζω ότι η γλώσσα της παράνομης διακίνησης ταιριάζει πολύ περισσότερο με αυτό το μοντέλο: μετακίνηση από την αθωότητα στην παραστρατημένη γυναίκα. Στην πράξη, όμως, εκείνοι που αναγνωρίζονται ως πραγματικά θύματα της παράνομης διακίνησης είναι λίγοι.


Οι μη κυβερνητικές οργανώσεις ξοδεύουν πολύ χρόνο να διαχωρίζουν τους ανθρώπους που μπορεί να τύχουν ακρόασης από τους άλλους, και επιπλέον να τοποθετούνται σε ένα πλαίσιο όπου μόνο οι πιο ‘θυματοποιημένοι’ και οι πιο σιωπηλοί ‘αξίζουν’ μια υπόσταση. Εναπόκειται στο κράτος που έχει το ηθικό έρεισμα για τη μετανάστευση-λίγο πολύ ο μόνος τρόπος σήμερα (παλιότερα γινόταν μέσα από την αναγνώριση των προσφύγων, αλλά εκείνη η εποχή πέρασε). Και βέβαια το κράτος κατασκευάζει ομάδες ανθρώπων ευάλωτων στην εκμετάλλευση, που πάνω τους κάποιοι άλλοι διαθέτουν ειδικούς μηχανισμούς ελέγχου και χώρους όπου ο έλεγχος αυτός μπορεί να γίνει με ατιμωρησία, μέσα απ’ τη μεταναστευτική νομοθεσία. Και όχι μόνο για τη μετανάστευση και την υπηκοότητα αλλά και πολλά άλλα είδη νομοθεσίας. Μολονότι φαινομενικά είναι πέρα της πολιτικής, το θύμα της παράνομης διακίνησης ζητά η πολιτική (που έχει να κάνει με το φύλο, τη σεξουαλικότητα, τη φυλή, την εθνικότητα, την εργασία κλπ) να είναι διαφανής. Ιδίως από την ώρα που τόσο πολλοί άνθρωποι ενδιαφέρονται πραγματικά για την ‘παράνομη διακίνηση’ και για κάποιους από αυτούς είναι πιστεύω/ελπίζω μια εκδήλωση γνήσιας και βαθιάς ανησυχίας απέναντι στην ανισότητα και την αδικία που δομεί με τόσο σαφή τρόπο τον κόσμο μας. Το ερώτημα είναι πώς μπορούμε να το καταπολεμήσουμε και να πάμε πέρα από την προσέγγιση θύμα/κάθαρμα, πώς να τη χρησιμοποιήσουμε ως ευκαιρία για να ‘μιλήσουμε πολιτικά’ (με την ευρύτερη έννοια). Πιστεύεις ότι η γλώσσα της παράνομης διακίνησης, παρόλο που είναι χρήσιμη ως προς το ότι δείχνει την ανακολουθία ανάμεσα στη γλώσσα των ‘δικαιωμάτων’ και την πραγματική πρακτική του κράτους, και ενδεχομένως την εξάλειψη ανησυχιών, μπορεί, με άλλους τρόπους, να χρησιμοποιηθεί επωφελώς; Εγώ είμαι πολύ σκεπτική πάνω σ’ αυτό.


Με ενδιέφερε πολύ αυτό που είπες για το κράτος, ότι επιβάλλει και ξανακατασκευάζει μια πρότυπη σεξουαλική τάξη μέσα από τους μεταναστευτικούς ελέγχους. (Δεν είμαι σίγουρη σε ό, τι αφορά το νέο σύστημα αλλά προηγουμένως η μόνη βίζα που μπορούσαν να έχουν οι au pairs στο Ηνωμένο Βασίλειο ήταν η συζυγική). Πώς νομίζεις ότι κολλάει εδώ η παράνομη διακίνηση; Αναρωτιόμουν πώς η πρότυπη σεξουαλικότητα περιορίζεται τόσο φανερά στο ιδιωτικό. Και σχετικά με τις παρατηρήσεις σου για τους τρόπους που η πατριαρχία και η ομοφυλοφοβία θεωρούνται πολιτισμικά χαρακτηριστικά- είναι φανερό ότι ισχύει και για τη φυλή. Αυτό έχει γίνει πολύ εμφανές στο Ηνωμένο Βασίλειο με τη διεύρυνση της Ε.Ε., όπου πολίτες από τα νέα κράτη-μέλη της Ε.Ε. ανταγωνίζονται για χαμηλές αποδοχές και ανασφαλή εργασία, με πολίτες από μη κράτη-μέλη της Ε.Ε. και μαύρους του Ηνωμένου Βασιλείου. Οι τρόποι που αυτές οι ομάδες ενσωματώνονται στην αγορά εργασίας συμβάλλουν στην παραγωγή βαθιών ανταγωνισμών που έχουν να κάνουν με τη φυλή και θεωρούνται ως ‘φυσικά’ αποτελέσματα ανθρώπων που προέρχονται από ‘ομοιογενείς’ κοινωνίες. Πολύ παράξενο!


Νέλλη Καμπούρη: Σήμερα υπάρχουν πολλά κοινωνικά κινήματα παγκοσμίως που αντιμετωπίζουν τα ζητήματα του φύλου και της μετανάστευσης, κυρίως οι οικιακές εργαζόμενες και τα κινήματα των σεξουαλικών εργαζομένων. Τα κινήματα αυτά τείνουν να περνούν τα εθνικά αλλά και τα έμφυλα σύνορα. Φαίνεται, ωστόσο, ότι αυτά τα περάσματα δεν συμβαδίζουν πάντα με τις φεμινιστικές και αντιρατσιστικές πρακτικές. Ποιες είναι οι απόψεις σου και η προσωπική εμπειρία σου από αυτά τα κινήματα;


Eithne Luibhéid: Οι οικιακές εργαζόμενες και τα κινήματα των σεξουαλικών εργαζομένων είναι πολύ σημαντικά. Γνωρίζω καλύτερα, πάντως, τα κινήματα που αντιμετωπίζουν προβλήματα που έχουν να κάνουν με τη μετανάστευση των LGBTQ (lesbian, gay, bisexual, transgender, queer- λεσβίες, γκέι, αμφισεξουαλικοί, τρανσεξουαλικοί). Θα ήθελα λοιπόν να μιλήσω γι’ αυτά.


Εξ’ ορισμού, τα κινήματα που ασχολούνται με τα μεταναστευτικά ζητήματα του σεξουαλικού εργαζόμενου, του οικιακού εργαζόμενου και/ή των LGBTQ έχουν να κάνουν με πολλαπλά προβλήματα, ομάδες και μάχες. Αυτό που αποτελεί τη φεμινιστική ή αντιρατσιστική- ή αντι-ομοφυλοφοβική ή αντικαπιταλιστική- πρακτική δεν είναι αναγκαστικά εκ των προτέρων σαφές, ιδίως όταν δεν υπάρχει χειρισμός του κάθε θέματος ξεχωριστά και συγκλίνουν στη ζωή διαφορετικών ανθρώπων. Επιπλέον, η σημασία αυτών των όρων δεν είναι αυτονόητη ή οικουμενική, αλλά σε κάποιο βαθμό ευκαιριακή. Επαναπροσδιορίζονται συνεχώς υπό την πίεση μακρών ιστοριών και άμεσων πλαισίων. Αυτό δεν σημαίνει ότι οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί ως φεμινιστικό, αντιρατσιστικό, αντιομοφυλοφοβικό ή αντικαπιταλιστικό. Για παράδειγμα, φεμινισμός δεν σημαίνει να εισβάλει ο Τζορτζ Μπους στο Αφγανιστάν για να ‘απελευθερώσει τις καταπιεσμένες γυναίκες’. Πρέπει να πούμε, ωστόσο, ότι τα κινήματα που διαπραγματεύονται πολλαπλά σύνορα και ομάδες δεν είναι εύκολα ούτε άνετα. Τα κινήματα για τους μετανάστες LGBTQ σίγουρα δεν είναι.


Η οργάνωση για την αντιμετώπιση των μεταναστευτικών ζητημάτων των LGBTQ είναι σήμερα παγκόσμιο φαινόμενο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, αυτό το είδος οργάνωσης διευκολύνθηκε από το γεγονός ότι το 1990, η κυβέρνηση ανακάλεσε την απαγόρευση νόμιμης μετανάστευσης για λεσβίες ή γκέι. Το 1994 ήταν, επίσης, σημαντική χρονιά καθώς η γενική εισαγγελέας Janet Reno θέσπισε ότι οι λεσβίες και οι γκέι μπορούν να θεωρηθούν ως ‘κοινωνική ομάδα’ (και όχι ως ‘μη φυσιολογικά άτομα’’) όταν ζητούν άσυλο επειδή διώκονται.


Από τη μια πλευρά, οι μετανάστες LGBTQ παρουσιάζουν δυσκολίες ως ομάδα που χρειάζεται οργάνωση. Για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι δεν σκέφτονται ότι οι ταυτότητες των LGBTQ και το μεταναστευτικό καθεστώς τους συνδέονται, αλλά ότι πρέπει να αντιμετωπίζονται ξεχωριστά. Επιπλέον, οι μετανάστες LGBTQ είναι μια ποικίλη ομάδα- από τον μετανάστη LGBTQ με ανώτατη μόρφωση που κατείχε διοικητικές και επαγγελματικές θέσεις (και ίσως ψηφίζει Ρεπουμπλικάνους και δεν θεωρεί πλέον τον εαυτό του μετανάστη) μέχρι τους, χωρίς χαρτιά, τρανσεξουαλικούς εργαζόμενους αγροκτημάτων που μαζεύουν μαρούλια στα χωράφια της Καλιφόρνιας.


Από την άλλη πλευρά, υπάρχει σαφής ανάγκη για οργάνωση γύρω από τα μεταναστευτικά ζητήματα των LGBTQ, που συχνά δεν αντιμετωπίζονται στο πλαίσιο των δικαιωμάτων των μεταναστών, της εθνοτικής /φυλετικής δικαιοσύνης ή των κυρίαρχων κινημάτων LGBTQ. Στην πραγματικότητα, επικρατεί μεγάλη ένταση μεταξύ, από τη μια πλευρά, των δικαιωμάτων των μεταναστών και των κινημάτων για φυλετική/εθνοτική δικαιοσύνη, που ζητούν από το κράτος και το κεφάλαιο να αξιολογούν τις μεταναστευτικές και φυλετικο-εθνοτικές οικογένειες εξίσου με τις λευκές οικογένειες της μεσαίας τάξης. Και, από την άλλη πλευρά, των κυρίαρχων κινημάτων LGBTQ, που έχουν επικεντρωθεί στην πρότυπη οικογένεια ως τόπο σοβαρής καταπίεσης. Παρόλα αυτά, οι μετανάστες LGBTQ καθιστούν σαφές ότι οι περιορισμοί της κάθε προσέγγισης και η ανάγκη εδραίωσης ενός κοινού εδάφους που συνδέει τον ακτιβισμό γύρω από τον ρατσισμό, τον σεξισμό και την ετεροφυλία ως αλληλένδετα και όχι ανταγωνιστικά ζητήματα. Πράγματι, μετά από μεγάλες μάχες, παρόμοιοι ακτιβισμοί γίνονται εμφανείς.


Επομένως, μια υποδομή που επικεντρώνεται στα ζητήματα των μεταναστών LGBTQ έχει αρχίσει να αναδύεται σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Όπως ήταν αναμενόμενο, γίνεται μάχη γύρω απ’ τις προτεραιότητες. Σε άμεση σχέση είναι οι μάχες για το ποια καταπίεση πρέπει να αντιμετωπιστεί. Για παράδειγμα, μια Αφροαμερικανή λεσβία έκανε έκκληση σε εθνικό επίπεδο, ζητώντας να προηγηθούν οι αγώνες για τα δικαιώματα των LGBTQ της αντιμετώπισης των μεταναστευτικών ζητημάτων. Γίνονται επίσης μάχες για να υπάρχει στρατηγική όταν ο στόχος είναι τα πολιτικά οφέλη, μολονότι υπάρχει ο φόβος ότι οι στρατηγικές συνεπάγονται συμβιβασμούς που αφήνουν το υπάρχον σύστημα ανέπαφο. Για παράδειγμα, η Alice Miller περιγράφει τα πραγματικά διλήμματα σε ό, τι αφορά την εξασφάλιση ασύλου σε ανθρώπους που διώχτηκαν εξαιτίας του σεξουαλικού προσανατολισμού τους ή της έμφυλης ταυτότητάς τους. Από τη μια πλευρά, από νομική άποψη, περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας έχουν οι περιπτώσεις που η πληροφόρηση έχει απλοποιηθεί- όταν οι αιτούντες παρουσιάζονται ως θύματα που πρέπει να διασωθούν από το φιλάνθρωπο κράτος των Ηνωμένων Πολιτειών και ως άνθρωποι που οι σεξουαλικές και έμφυλες ταυτότητές τους είναι ευδιάκριτες . Ωστόσο, η πληροφόρηση αυτή πηγάζει από και ενισχύει τις νεοαποικιοκρατικές σχέσεις και ιδεολογίες που είναι βαθιά, υλικά βλαβερές. Πώς μπορούν να εξισορροπηθούν αυτά τα δυο αποτελέσματα; Πρόκειται, επίσης, για ερωτήματα που έχουν να κάνουν με την ανταλλαγή μεταξύ βραχυπρόθεσμου και μακροπρόθεσμου και μεταξύ ατομικών και συλλογικών κερδών. Οι οργανώσεις των μεταναστών LGBTQ και οι υποστηρικτές τους έρχονται συνεχώς αντιμέτωποι με διλήμματα αυτού του είδους. Επομένως, μια αντιρατσιστική, αντιομοφυλοφοβική, αντιαποικιοκρατική φεμινιστική προσέγγιση δεν καθορίζεται εύκολα ούτε εγκαθίσταται μόνιμα.


Κατά συνέπεια, είναι δυνατό να κάνουμε μια διάκριση ανάμεσα, από τη μια πλευρά, τις οργανώσεις για τα δικαιώματα των μεταναστών LGBTQ που στοχεύουν στην πλήρη, περιεκτική μεταμόρφωση όλων των πτυχών του συστήματος των μεταναστευτικών ελέγχων, έναντι εκείνων που επιδιώκουν να μεταρρυθμίσουν το υπάρχον σύστημα τόσο ώστε να εξυπηρετεί επιλεγμένους ανθρώπους LGBTQ, στο πλαίσιο μιας ενοχλητικής, νεοφιλελεύθερης πολυπολιτισμικής λογικής.


Ένα από τα πεδία όπου αυτή η διάκριση υφίσταται είναι η εκστρατεία για την εξασφάλιση αναγνώρισης συντρόφων του ιδίου φύλου στη μεταναστευτική νομοθεσία. Η εκστρατεία αυτή ανταποκρίνεται σε μια πολύ εμφανή αδικία, ότι η μεταναστευτική νομοθεσία των ΗΠΑ δέχεται περίπου διακόσιες πενήντα χιλιάδες ανθρώπους το χρόνο, στη βάση ότι είναι οι ετερόφυλοι σύζυγοι πολιτών ή μόνιμων κατοίκων των Ηνωμένων Πολιτειών. Γιατί πρέπει τα ζευγάρια του ιδίου φύλου να αποκλείονται και τα αμφισεξουαλικά ζευγάρια να περιλαμβάνονται με δυσκολία στο δρόμο που οδηγεί στη νόμιμη μετανάστευση; Η εκστρατεία επιδιώκει να επανορθώσει αυτή την κραυγαλέα εύνοια της πρότυπης ετεροφυλίας.


Η κατάσταση, όμως, περιπλέκεται από το γεγονός ότι μια ορατή παγκόσμια τάση συνεπάγεται την επαναδιαμόρφωση της μεταναστευτικής νομοθεσίας με τρόπο που να ευνοεί επιλεγμένα ετερόφυλα και επιλεγμένα ζευγάρια του ιδίου φύλου, που είναι συμβατά με το νεοφιλελεύθερο πρότυπο οικειότητας με ιδιωτικοποιημένη οικογενειακή ζωή και κατανάλωση και αποστασιοποίηση από την ευρύτερη πολιτική κοινότητα. Με αυτό το σεξιστικό, ρατσιστικό, αντι-φτωχό πρότυπο, πολλά ζευγάρια του ιδίου φύλου δεν μπορούν να έχουν πρόσβαση στη μετανάστευση. Την ίδια στιγμή, ζευγάρια αντρών-γυναικών που έχουν χαμηλό εισόδημα, για παράδειγμα, κρίνονται επίσης ως ακατάλληλα. Πρέπει λοιπόν να επιδιώξουμε αναγνώριση γι’ αυτά τα επιλεγμένα, ευνοημένα ζευγάρια του ιδίου φύλου μέσα στο υπάρχον σύστημα-ή μια περιεκτική μεταρρύθμιση της μετανάστευσης, με αναγνώριση των ζευγαριών του ιδίου φύλου και των τρανσεξουαλικών, αλλά που να βάζει τέλος στην στρατικοποίηση, την ποινικοποίηση, τον εγκλεισμό, τον ρατσισμό, τον ετεροφυλισμό και στην παρούσα λογική του μεταναστευτικού ελέγχου; Οι μεταναστευτικές ομάδες LGBTQ ανταποκρίνονται σε αυτές τις δυνατότητες με διάφορους τρόπους.


Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι διαφορές μοιάζουν να πηγάζουν από την κατανόησή τους για τη θέση του έθνους-κράτους σε έναν νέο-αυτοκρατορικό κόσμο. Ορισμένες ομάδες δεν νιώθουν την άνεση να κριτικάρουν τον κυρίαρχο εθνικισμό ή να συζητήσουν τους τρόπους που ο εθνικισμός των Ηνωμένων Πολιτειών παίζει κεντρικό ρόλο στην οργάνωση νέο-αποικιοκρατικών ιεραρχιών. Ή έχουν κάνει μια στρατηγική επιλογή, σύμφωνα με την οποία η καλύτερη ευκαιρία να κερδίσουν αναγνώριση για ζευγάρια του ιδίου φύλου είναι να εργαστούν μέσα και όχι εναντίον του κυρίαρχου εθνικισμού. Κατά συνέπεια, αναφέρονται στον σύντροφο, που είναι πολίτης των Ηνωμένων Πολιτειών και τον οποίον αφορούν οι τρέχουσες πολιτικές. Εισηγούνται όλες οι οικογένειες πολιτών των Ηνωμένων Πολιτειών να αξιολογούνται με τον ίδιο τρόπο και να μη διαφοροποιούνται λόγω της σεξουαλικότητάς τους. Λένε ότι μια πολιτική για την οικογένεια με λιγότερες διακρίσεις θα επιτρέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες να προσελκύσουν τους καλύτερους και εξυπνότερους εργαζόμενους, που θα ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα.


Ορισμένα επιχειρήματα είναι λογικά. Η πολιτική των διακρίσεων είναι άδικη και πρέπει να αλλάξει. Οι μάχες που φέρνουν τους μετανάστες σε αντιπαράθεση με τους πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών πρέπει να αντιμετωπιστούν. Υπάρχει, όμως, τρόπος να διατυπωθούν τα ζητήματα αυτά έτσι ώστε να αμφισβητηθούν οι πολιτικές εισόδου που αποκλείουν ζευγάρια που είναι λιγότερο ευνοημένα οικονομικά, ανεξάρτητα αν είναι του ιδίου ή διαφορετικού φύλου, για να μην πούμε ότι οι πολιτικές αυτές δεν νομιμοποιούν άλλα είδη οικογένειας, οικειότητας και συγγένειας. Υπάρχει τρόπος να αμφισβητηθεί η χρήση της λογικής για την ‘οικογένεια’ ως μηχανισμού που διοικεί και πειθαρχεί τους μετανάστες-και νομιμοποιεί τον εκτοπισμό τους όταν δεν ‘είναι στο ύψος’; Μπορούμε ταυτόχρονα να αμφισβητούμε τις εθνικιστικές πολιτικές που γεννούν τη μετανάστευση, αλλά να καθιστούμε παράνομους τους μετανάστες που, ως αποτέλεσμα αυτών, μετακινούνται; Είναι μια προσέγγιση που έχει επεκτείνει διαδικασίες στρατικοποίησης, εγκλεισμού κι αυτού που ο Timothy Dunn περιγράφει ως ‘διαμάχη χαμηλής έντασης’ που διεξάγεται ενάντια στις μειονοτικές κοινότητες. Μπορούμε να διατυπώσουμε το πρόβλημα με τρόπους που δεν κάνουν τις φωνές των μεταναστών να σιωπούν (εκτός όταν συνηθίζουν να ενισχύουν τις απόψεις των πολιτών των Ηνωμένων Πολιτειών);


Κάποιες οργανώσεις ασχολούνται με αυτά τα δύσκολα ερωτήματα, στην προσπάθεια τους για την αναγνώριση συντρόφων του ιδίου φύλου υπό τη μεταναστευτική νομοθεσία, και νομίζω ότι είναι εμπνευσμένες.


Bridget Anderson: Το μεγαλύτερο μέρος της εμπειρίας μου προέρχεται από τη δουλειά μου με μετανάστριες οικιακές εργαζόμενες-που συχνά αποκλείονται από την πιο ‘κυρίαρχη’ οργάνωση των μεταναστών λόγω φύλου και λόγω του στίγματος που συνδέεται με την εργασία σ’ αυτόν τον τομέα. Υπάρχουν επιτυχίες στην αμφισβήτηση των εθνικών συνόρων τόσο εσωτερικά στο Ηνωμένο Βασίλειο, μέσω της οργάνωσης σε πολυεθνικό επίπεδο, όσο και στην Ε.Ε, μέσω του συμβατικού δικτύου (μολονότι η λεπτομερής εξέταση των αδειών εισόδου και του μεταναστευτικού καθεστώτος την κάνουν πολύ χρονοβόρα). Είμαι πιο αισιόδοξη για τα έμφυλα σύνορα, καθώς οι άντρες οικιακοί εργαζόμενοι είναι ελάχιστα ορατοί.


Πρέπει να μάθω περισσότερα για τη δουλειά που γίνεται σε σχέση με την οργάνωση για την αντιμετώπιση των ζητημάτων των μεταναστών LGBTQ. Με έκανε να σκεφτώ για την οργάνωση των οικιακών εργαζομένων και τον κεντρικό ρόλο που οi μετανάστες LGBTQ παίζουν σ’ αυτήν, αλλά απ’ όσο ξέρω ..Ίσως επειδή το σημείο εκκίνησής μου είναι η δουλειά μου με τους οικιακές εργαζόμενες, επικεντρώθηκα πάντα στη σημασία της ισότητας ως εργαζόμενες κι αυτό πιστεύω ότι είναι χρήσιμο αλλά περιορισμένο. Έχεις δει την ταινία ‘Here to Stay?’ Αφορά έναν Φιλιππινέζο νοσοκόμο στην Ιρλανδία, τη ζωή του και τις σχέσεις του με τους συναδέλφους και τον σύντροφό του και την ενσωμάτωσή του με αυτόν τον πολιτικό ακτιβισμό και οργανωτική δουλειά. Η απεικόνιση των δημοσίων επιδόσεων του, του ρόλου του ως συμμετέχοντος και οργανωτή στην ‘Εναλλακτική Μις Φιλιππίνες’ και πώς χρησιμοποιούνται επίσης ως ευκαιρίες για την ενθάρρυνση άλλων στη συλλογική δράση για καλύτερες συνθήκες δουλειάς και εναντίον της μεταναστευτικής αδικίας είναι πραγματικά εμπνευσμένη.


Eithne Luibhéid: Bridget, το ερώτημά σου για το πώς η αντίδραση του κράτους στην παράνομη διακίνηση για σεξουαλική εκμετάλλευση συμβάλλει στην ενίσχυση της πρότυπης σεξουαλικής τάξης είναι πράγματι ενδιαφέρον. Πρέπει να το ερευνήσω, αλλά αναρωτιέμαι εάν μέρος της απάντησης περικλείει τη σκέψη για το ποια είδη σεξουαλικών ‘ανταλλαγών’ ορίζονται ή δεν ορίζονται ως περιπτώσεις παράνομης διακίνησης όπου το κράτος πρέπει να δράσει. Η ανησυχητική διάκριση ανάμεσα στο ‘αθώο θύμα’ έναντι του ‘πρόθυμου συμμετέχοντος’ οπωσδήποτε αναπαράγει την ετεροφυλοφιλική λογική που λειτουργεί μέσα από κραυγαλέες αποικιοκρατικές και καπιταλιστικές ιεραρχίες. Επιπλέον, ερωτήματα για τους άντρες που πληρώνουν για σεξ με μετανάστες που έχουν διακινηθεί παράνομα δεν υπάρχουν στις δημόσιες συζητήσεις. Παρομοίως, ερωτήματα γι’ αυτούς που ωφελούνται από την παράνομη διακίνηση – εκτός κι αν μπορούν να κατασκευαστούν ως ‘κακοί ξένοι’, αλλά δεν πρόκειται ποτέ για τον τοπικό άρχοντα που σου νοικιάζει ένα διαμέρισμα ή τον τοπικό αστυνομικό που περιπολεί στο δρόμο σου- μοιάζουν επίσης να μην είναι πιεστικά.


Η έλλειψη προσοχής σε αυτά τα ερωτήματα, συνδυασμένη με τη γενική απουσία βούλησης για εποικοδομητική δράση, σημαίνει ότι η παράνομη διακίνηση βρίσκει σημαντική στήριξη από την υπάρχουσα κοινωνική τάξη (συμπεριλαμβανομένης της σφαίρας της πρότυπης σεξουαλικότητας). Ιστορικά, η πορνεία μάλλον στήριξε παρά αμφισβήτησε τον αστικό γάμο- μπορούμε να πούμε το ίδιο για την παράνομη διακίνηση; Η εισαγωγή της διάκρισης σε ‘αθώα θύματα’ και ‘πρόθυμους συμμετέχοντες’ μοιάζει να καθρεφτίζει μια ιστορικό αντίληψη της πορνείας- παρόλο που προσφέρει σε ένα μικρό αριθμό γυναικών που ανταποκρίνονται στον κρατικό ορισμό του ‘αθώου θύματος’ μια μικρή ευκαιρία να μην εκτοπιστούν. Ποιες είναι οι διασυνδέσεις, αν υπάρχουν, ανάμεσα στην κρατική κωδικοποίηση του ‘αθώου θύματος’ της παράνομης διακίνησης και την κακοποιημένη μετανάστρια σύζυγο; Σε όλες τις περιπτώσεις, οι νομικές και διοικητικές αλλαγές υπόσχονται να τις βοηθήσουν, αλλά στην πράξη είναι απρόσιτες. Πώς όλα αυτά συντηρούν την πρότυπη σεξουαλική τάξη;


Bridget Anderson: Eithne, τα σχόλια σου για την παράνομη διακίνηση για σεξουαλική εκμετάλλευση άγγιξαν μια ευαίσθητη χορδή μου, καθώς σχετίζονται με το ενδιαφέρον μου για το ποια είδη ανταλλαγής εργασίας κατηγοριοποιούνται ως ‘καταναγκαστικά’- και συνεπώς θεωρούνται ‘αποτέλεσμα διακίνησης’. Ο Robert Steinfeld αναφέρει πώς στις περιπτώσεις τόσο του σκλάβου όσο και του ελεύθερου αμειβόμενου εργαζόμενου, τα μέρη μπορεί να θεωρηθούν ότι εξαναγκάστηκαν ή ότι επέλεξαν το μικρότερο κακό. Τι μας λέει αυτό για το τι θεωρείται ‘ελεύθερη εργασία’, ποιος θεωρείται ότι έχει επιλογή (και είναι ικανός για συναίνεση) ποιος όχι, και σε ποιες συνθήκες; Και κατά πόσο πρέπει να ιδωθεί αυτό μέσα στο πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ κρατών και αγορών, συμπεριλαμβανομένων των αγορών εργασίας; Όταν πρόκειται για παράνομη διακίνηση για σεξουαλική εκμετάλλευση, η δημόσια συζήτηση (αυτό ίσως δεν αποτελεί έκπληξη) ακολουθεί συχνά μια μη κριτική κατεύθυνση που είναι υπέρ της κατάργησης και βοηθά στην αποφυγή ορισμένων τέτοιων ερωτήσεων.


Μολονότι συμφωνώ ότι οι ερωτήσεις για το ποιος ωφελείται από την παράνομη διακίνηση δεν περιλαμβάνουν ποτέ τους τοπικούς άρχοντες και τους αστυνομικούς (ακαδημαϊκοί, γραφειοκράτες και οργανώσεις κατά της παράνομης διακίνησης δεν ζημιώνονται, επίσης, απ’ αυτή την ιστορία) θα έλεγα ότι οι άντρες που πληρώνουν για σεξ με μετανάστες που διακινήθηκαν παράνομα βρίσκονται όλο και περισσότερο στο επίκεντρο της συζήτησης- μολονότι πιστεύω ότι οι πελάτες είναι πιθανότερο να ζητούν ‘πειθήνιους ξένους’ παρά ‘μετανάστες που διακινήθηκαν παράνομα’. Αυτός είναι ένας άλλος τρόπος που ο προβληματισμός για την ανισότητα στη μεταναστευτική εργασία διαστρεβλώνεται μέσα από την έμφαση στην παράνομη διακίνηση. Επειδή η παράνομη διακίνηση συνδέεται με τη σεξουαλική εργασία- που είναι ασυνήθης τομέας- και ύστερα εφαρμόζεται σε όλους τους άλλους τομείς κι αυτό δημιουργεί μεγάλη σύγχυση. Η εξάλειψη της ζήτησης και η κατάργηση του τομέα παρουσιάζονται από ορισμένους ως η κατάλληλη απάντηση για το εμπορικό σεξ, αλλά θα εξαλείψουμε τη ζήτηση, ας πούμε, για φράουλες, προκειμένου να αντιμετωπίσουμε την εκμετάλλευση των μεταναστών αγροτικών εργαζομένων;


Σκεφτόμουν τις παρατηρήσεις για τα συλλογικά και ατομικά οφέλη σε σχέση με τους συνεταιρισμούς των πολιτών και πώς ορισμένα κράτη προτίθενται να επικυρώσουν συνεταιρισμούς μεταξύ γκέι, χωρίς όμως να επιτρέπουν νέα είδη αισθηματικής ζωής και σχέσεων. Το πρότυπο του ζευγαριού, με τους φίλους σε πολύ δευτερεύοντα ρόλο, παραμένει ανέπαφο. Προσπαθούσα να φανταστώ μια μεταναστευτική πολιτική που θα επέτρεπε την είσοδο φίλων (όπως αυτό μπορεί να γίνει αντιληπτό) και η συστηματική αγνόηση κάθε σχέσης που δεν αντανακλά την πυρηνική οικογένεια μού έγινε πολύ σαφής – όχι μόνο σε σχέση με τη μετανάστευση, αλλά γενικότερα. Είμαι σίγουρη ότι όλα αυτά είναι προφανή για σένα, αλλά για μένα είναι ένα ακόμη παράδειγμα για το πόσο φτωχή έχει γίνει η φαντασία μας. Με έκανε να σκεφτώ ότι η ιδέα σου για το ηλεκτρονικό παιχνίδι θα μπορούσε να αποτελέσει μια καλή αρχή για να μας βοηθήσει να ξανασκεφτούμε τον κόσμο μας. Έχω γράψει για την εργασία των μεταναστών και για το πώς φανταζόμαστε τα σύνορα σαν στρόφιγγες ή καθισμένους μηχανισμούς, αλλά μπορούμε να τα φανταστούμε καλύτερα σαν καλούπια, που κατασκευάζουν συγκεκριμένα είδη εργατών με συγκεκριμένα είδη σχέσεων με την αγορά εργασίας. Και συνειδητοποίησα πώς, επίσης, κατασκευάζουν/ενισχύουν/ επικυρώνουν συγκεκριμένα είδη συναισθηματικών σχέσεων ( δεν χρειάζεται να πούμε ότι αυτές είναι ‘πραγματικές’ κατά τον ίδιο τρόπο που οι άνθρωποι δεν είναι ‘πραγματικά’ au pairs ή κάτοχοι άδειας εργασίας κλπ). Όπως συμβαίνει συνήθως, είναι θέμα εστίασης- αυτές οι κοινωνικές κατασκευές δεν είναι πραγματικές, αλλά έχουν πολύ πραγματικές συνέπειες.


Αναρωτιέμαι, όταν το σκέφτομαι, πόσο μπορεί να βοηθήσει αν στραφούμε στη φιλολογία για την υπηκοότητα. Να σκεφτούμε την υπηκοότητα σαν κάτι που διαμορφώνεται από τα κάτω και όχι απλώς σαν ένα νομικό καθεστώς που εκχωρείται από τα πάνω. Κάτι που περιλαμβάνει τη δημιουργία και τη στράτευση με την πολιτεία και κατασκευάζεται μέσα από τη δράση. Είναι πρακτικό πολιτικό σχέδιο να χορηγείται η υπηκοότητα από το κράτος;


Eithne Luibhéid: Τα σχόλια σου για το ποιοι συναισθηματικοί δεσμοί αξιολογούνται ή αντίθετα αγνοούνται από το μεταναστευτικό σύστημα είναι πράγματι σημαντικά. Πιστεύω ότι μερικές χώρες επιτρέπουν τη μετανάστευση που βασίζεται σε ‘αλληλεξάρτηση’, που αναγνωρίζει δεσμούς πέραν της πυρηνικής οικογένειας. Ωστόσο, και πάλι υπάρχει πρόβλημα που είναι ότι τελικός στόχος της μεταναστευτικής πολιτικής παραμένει ο περιορισμός των εισόδων και το προσεκτικό καλούπωμα αυτών που εισέρχονται. Έτσι, από τη μια πλευρά, χαίρομαι που μια ευρεία γκάμα συναισθηματικών δεσμών μπορούν να αποτελέσουν βάση για μετανάστευση. Από την άλλη πλευρά, τι σημαίνει ότι το κράτος αξιολογεί τους συναισθηματικούς δεσμούς; Αυτό είναι αρκετά προβληματικό. Μια τέτοια αξιολόγηση πηγάζει από το γεγονός ότι το κράτος θέλει να οργανώσει και να κατευθύνει το συναίσθημα, και στις κοινότητες μεταναστών, σε πολιτικούς και οικονομικούς στόχους που πρέπει να αμφισβητηθούν βαθιά. Ένα άλλο πρόβλημα είναι ότι ακόμη κι όταν το κράτος αναγνωρίζει μια γκάμα δεσμών πέραν της πυρηνικής οικογένειας, οι δεσμοί αυτοί δεν ωφελούν, εκτός κι αν μπορείς να ανταποκριθείς σε ορισμένα εισοδηματικά κριτήρια και άλλες απαιτήσεις. Πράγμα που σημαίνει ότι εκείνοι που έχουν οικονομικές ευκαιρίες και δεν έχουν στοχοποιηθεί από την κυβέρνησή τους λόγω της πολιτικής τους ή της υγείας τους, για παράδειγμα, θα έχουν προτεραιότητα για είσοδο.


Τι κερδίζεται-και τι χάνεται- όταν μια ευρύτερη γκάμα συναισθηματικών δεσμών αναγνωρίζονται για μεταναστευτικούς σκοπούς, αλλά η αναγνώριση εξαρτάται πάντα από οικονομικά και άλλα προνόμια, ενώ επιτρέπει στο κράτος να κατευθύνει το συναίσθημα προς κάποιους σκοπούς; Αυτό το ερώτημα θέτει τεράστια διλήμματα αλλά ίσως και ευκαιρίες για συμμαχίες ανάμεσα, ας πούμε, σε ζευγάρια του ιδίου φύλου, που οι δεσμοί τους δεν αναγνωρίζονται, και ζευγάρια διαφορετικού φύλου που οι δεσμοί τους αναγνωρίζονται αλλά που το εισόδημά τους δεν φτάνει στο απαιτούμενο όριο. Σημαίνει, επίσης, ότι η γνώση για τη μετανάστευση εισέρχεται τώρα στη συζήτηση με σημαντικά στοιχεία για τις επιδράσεις, το δημόσιο αίσθημα, τις μαρτυρίες, την ιστορική μνήμη και το τραύμα, και τις πολιτικές πιθανότητες που μπορεί να εμφανιστούν. Το ερώτημα πώς οι συναισθηματικοί δεσμοί –και η συναισθηματική εργασία- διαμορφώνουν τη μεταναστευτική πολιτική και ιστορία είναι σημαντικό.


Bridget Anderson: Στην πραγματικότητα, ο κίνδυνος ή η πρόκληση της εργασίας σε ένα συγκεκριμένο μεταναστευτικό ‘ζήτημα’ είναι ότι κανείς, υποστηρίζοντας ότι πρέπει να γίνει ένα άνοιγμα σε μια συγκεκριμένη βάση, δέχεται αυτονόητα την πειθαρχική, ποινική φύση των μεταναστευτικών ελέγχων για ‘Άλλους’. Αποτελεί μέρος του παραδείγματος για τον ‘καλό μετανάστη/κακό μετανάστη’: ωστόσο, παρόλο που πολλοί άνθρωποι μπορούν να στριμωχτούν στην κατηγορία του ‘καλού μετανάστη’, ο ‘κακός μετανάστης’ αποκλείεται. Συχνά, ο ‘κακός μετανάστης’ θεωρείται ότι κάνει τη ζωή του ‘καλού μετανάστη’ πιο δύσκολη (οι τρακαδόροι δημιουργούν προβλήματα στους σκληρά εργαζόμενους, οι παράνομοι στους νόμιμους κατοίκους, αυτοί που ζητούν ψευδώς άσυλο στους πραγματικούς πρόσφυγες κλπ), νομιμοποιώντας ακόμη περισσότερο την ποινική φύση του ελέγχου. Ξαναγυρνάμε λοιπόν στο χώρο της έρευνας για την ανατροπή αυτών των παραδειγμάτων. Η ερώτηση για την κρατική ρύθμιση είναι, επίσης, πολύ οξυδερκής. Είναι σαφές ότι το ‘ιδιωτικό’ είναι ‘ιδιωτικό’ μόνο για ορισμένους ανθρώπους- μολονότι το κράτος δεν παρεμβαίνει στα νοικοκυριά της μεσαίας τάξης, μπαίνει στα σπίτια των μεταναστών και των φτωχών (και όλο και περισσότερο, στο Ηνωμένο Βασίλειο, στα σπίτια των έγχρωμων) με ατιμωρησία. Παρομοίως, οι ιδιωτικές ζωές των μεταναστών και εκείνων που ζητούν παροχές υφίστανται εξονυχιστική εξέταση. Πού βρίσκεται λοιπόν η αξία της ‘ρύθμισης’, την οποία επικαλούμαι πάντα, όταν πρόκειται για οικιακή εργασία σε ιδιωτικά νοικοκυριά;

Η Rutvica Andrijasevic επικρίνει τις εκστρατείες ενάντια στην παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση σαν ένα τμήμα της ευρύτερης διαχείρισης της μετανάστευσης. Η φεμινιστική αντίληψη που συνδέει την παράνομη διακίνηση αποκλειστικά με το οργανωμένο έγλκημα και τη βία τείνει να υποστηρίζει την κρατική πολιτική για την ενίσχυση των συνόρων και των μεταναστευτικών ελέγχων και έχει, ως αποτέλεσμα, αρνητικές επιπτώσεις για τις ζωές των μεταναστριών.


E: Αγαπητή καθηγήτρια Andrijasevic, το Re-public κάνει ένα αφιέρωμα για το ‘πέρασμα των συνόρων και το φύλο’ και σκεφτήκαμε να απευθυνθούμε σε σας, καθώς το έργο σας σχετίζεται πολύ με αυτά τα ζητήματα. Πρώτα απ’ όλα, θα θέλαμε να σας ρωτήσουμε τι σας οδήγησε σ’ αυτή την προβληματική, ποιοι παράγοντες επηρέασαν την επιλογή σας;



Rutvica Andrijasevic: Τα τελευταία δυο χρόνια ασχολούμαι με το ζήτημα της παράνομης διακίνησης προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση και εξετάζω το θέμα των γυναικών που περνούν τα σύνορα και τις πρακτικές τους, μέσα απ’ αυτό το αντικείμενο, αυτή την προβληματική. Πιο συγκεκριμένα, ασχολήθηκα με την ευθύνη του κράτους, των συνοριακών ελέγχων και των μεταναστευτικών καθεστώτων στη δημιουργία συνθηκών για την ύπαρξη και διάδοση της παράνομης διακίνησης, με μείωση της δυνατότητας των ανθρώπων, ιδιαίτερα των γυναικών, από χώρες που δεν είναι κράτη μέλη της Ε.Ε., να έρχονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ασχολήθηκα με την παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση από αυτή τη σκοπιά, εξαιτίας της απογοήτευσης και του θυμού μου απέναντι στις φεμινίστριες που επιχείρησαν να χειριστούν το θέμα. Το αντιμετώπισαν κυρίως από τη σκοπιά της βίας κατά των γυναικών και ένιωθα ότι αυτό δεν ήταν αρκετό επειδή, μολονότι μπορεί να παίζουν ρόλο στοιχεία που έχουν να κάνουν με τις σχέσεις εξουσίας, η ευθύνη των δυτικών κρατών στη δημιουργία συνθηκών που ευνοούν την παράνομη διακίνηση πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη. Διαφορετικά, εάν οι δυτικές φεμινίστριες, εξετάσουν το θέμα μόνο από την πλευρά του οργανωμένου εγκλήματος, θα στηρίξουν την κρατική πολιτική για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος και συνεπώς θα συμβάλουν στην ενίσχυση των συνόρων και των μεταναστευτικών ελέγχων. Ξεκίνησα, λοιπόν, από κει : με σκοπό να φέρω αυτή την προβληματική στη φεμινιστική σκέψη, να ωθήσω τις φεμινίστριες να επαναφέρουν το κράτος στην ανάλυση της παράνομης διακίνησης προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση.



Ε: Το έργο σας φέρνει στο προσκήνιο το ρόλο της δράσης και της επιθυμίας αυτών των γυναικών, που συχνά απαλείφεται μέσα από ανθρωπιστικές κουβέντες για την πατριαρχία και τη βία. Εάν αυτό ισχύει, πιστεύετε ότι το έργο σας εγγράφεται στην ευρύτερη εικόνα αυτού που σήμερα αποκαλούμε την επιστροφή στη δυνατότητα δράσης του υποκειμένου (agency);



Rutvica Andrijasevic: Βασικά, αυτό που προσπάθησα να κάνω είναι να εξετάσω την παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση από τη σκοπιά της μετανάστευσης. Δηλαδή, όπως είπα προηγουμένως, να συμπεριλάβω το κράτος και, δεύτερον, να αμφισβητήσω την κυρίαρχη φιλολογία και να δείξω ότι είναι πολύ απλοϊκό και ανεπαρκές να βλέπουμε το θέμα μ’ αυτόν τον τρόπο, απ’ τη σκοπιά ακριβώς της βούλησης του θύματος. Καθώς η παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση έχει να κάνει με την πορνεία, όλη η συζήτηση και η γνώση μας έχει επηρεαστεί, σε μεγάλο βαθμό, από τις φεμινιστικές συζητήσεις για την πορνεία. Αυτό σημαίνει ότι οι γυναίκες ορίζονται ως παράγοντες ή θύματα ανάλογα με το εάν εξαναγκάστηκαν ή εάν επέλεξαν την πορνεία. Στην εργασία μου δείχνω ότι αυτό δεν αρκεί για να καταλάβουμε τι διακυβεύεται και πώς οι γυναίκες διαπραγματεύονται τις εντάσεις και τις αντιφάσεις στις ιστορίες της ζωής τους. Έπρεπε, λοιπόν, να εξετάσω πώς ερμηνεύουμε και πώς κατανοούμε καταστάσεις όπου οι γυναίκες που έφτασαν, για παράδειγμα, σε ένα δυτικό κράτος μέσω δικτύων παράνομης διακίνησης για σεξουαλική εκμετάλλευση και εξαναγκάστηκαν στην πορνεία, κατηγοριοποιούνται από κει και πέρα ως θύματα παράνομης διακίνησης. Με άλλα λόγια, έπρεπε να εξετάσω πώς αυτή η ομάδα γυναικών αντιλαμβάνεται την κατάσταση: όταν λένε, ταυτόχρονα, και ότι εξαναγκάστηκαν στην πορνεία και ότι την επέλεξαν. Πώς μπορούμε να ερμηνεύσουμε το γεγονός ότι θεωρούν ότι είναι επαγγελματίες εργαζόμενες του σεξ και θύματα, ταυτόχρονα;


Η δική μου προσπάθεια είναι, λοιπόν, να αναπτύξω ένα θεωρητικό πλαίσιο στο οποίο θα εντάξω και, στη συνέχεια, θα εξετάσω τις εντάσεις, τις αντιφάσεις και τους τρόπους με τους οποίους οι γυναίκες προσπαθούν να διαπραγματευτούν και να μείνουν πιστές σε μια σειρά εαυτών- όπως μητέρα, σύζυγος ή θύμα-που συνήθως δεν είναι συμβατοί με τις κυρίαρχες αφηγήσεις για την παράνομη διακίνηση προσώπων. Εξετάζω γιατί και με ποιους τρόπους οι γυναίκες αναγνωρίζουν και αντιστέκονται ταυτόχρονα σε ορισμένες καταστάσεις υποκειμένου. Η προσπάθεια αποσκοπεί, από τη μια πλευρά, να ασχοληθούν οι φεμινιστικές αναλύσεις με τις μελέτες για τη μετανάστευση ή τις διεθνείς αναλύσεις για την παράνομη διακίνηση προσώπων για σεξουαλική εκμετάλλευση. Κι από την άλλη πλευρά, να μπει το θέμα της μετανάστευσης στον φεμινισμό και να γίνει μέρος της συλλογικής προσπάθειας για την ανάπτυξη θεωριών με περισσότερες αποχρώσεις.



Ε: Αυτό ισχύει, επίσης, για τη μελέτη της μεταναστευτικής ροής. Για παράδειγμα, αποτελείτε μέρος ενός ευρύτερου κινήματος που ασκεί κριτική στην έννοια της ‘Ευρώπης Φρούριο’ και στην ιδέα του στρατοπέδου ως υπέρτατης έκτακτης κατάστασης χωρίς νόμους. Εάν καταλαβαίνω καλά, είναι ένα είδος έμμεσης κριτικής στον Agamben. Γιατί θεωρείτε προβληματική την έννοια της ‘έκτακτης κατάστασης’ ως θεωρητικό εργαλείο για την κατανόηση της κατάστασης των μεταναστών;



Rutvica Andrijasevic: Νομίζω ότι αυτό που διακυβεύεται εδώ είναι πολιτικό αλλά και θεωρητικό. Από τη μια πλευρά, σκοπός μου είναι να αμφισβητήσω την ιδέα που κάνει διάκριση ανάμεσα στο εντός και το εκτός Ευρώπης, με το μεταναστευτικό ρεύμα να τοποθετείται απέξω, στα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης, και να προσπαθεί να μπει μέσα. Και, από την άλλη πλευρά, να εξετάσω τους τρόπους με τους οποίους τα μεταναστευτικά ρεύματα αμφισβητούν την τρέχουσα έννοια της ‘Ευρώπης Φρούριο’, αλλά επίσης την έννοια ότι η Ευρώπη τελειώνει στα εξωτερικά της σύνορα, έτσι ώστε να έχουμε χώρες εντός και χώρες εκτός Ε.Ε. Προσπαθώ να το κάνω με δυο τρόπους: πρώτον, εξετάζοντας την τρέχουσα μεταμόρφωση των συνόρων. Δείχνοντας πώς τα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης δεν είναι εντοπισμένα, δεν αποτελούν συγκεκριμένα εδάφη. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει πλέον αντιστοιχία μεταξύ του εξωτερικού συνόρου- της επικράτειας της Ε.Ε.- και της πολιτείας της, αλλά ότι τα σύνορα επεκτείνονται τόσο πέρα όσο και εντός της επικράτειας της Ε.Ε.


Μέσα από τις συμφωνίες για επανεισδοχή και άλλα παρόμοια εργαλεία, δημιουργείται μια νομική συνέχεια ανάμεσα στους χώρους που περιβάλλουν την Ε.Ε. και την ίδια την Ε.Ε. Το έργο της Enrica Rigo το δείχνει πολύ καθαρά. Και θέτει σε αμφισβήτηση την ιδέα μιας δυαδικής διάκρισης ανάμεσα στο εντός και το εκτός Ευρώπης, δείχνοντας ότι οι μετανάστες αποτελούν συστατικό στοιχείο της ευρωπαϊκής πολιτείας. Δείχνει, επίσης, ότι η Ευρώπη δεν συγκροτείται μέσα από τον αποκλεισμό, όπως συνάγεται από τη συζήτηση για την ‘Ευρώπη Φρούριο’, απ’ τη σκοπιά του εντός και του εκτός, αλλά μάλλον μέσα απ’ αυτό που οι γνώστες αποκαλούν ‘διαφοροποιημένες συμπεριλήψεις’. Αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη οργανώνεται μέσα από τη διαχείριση διαφοροποιημένης πρόσβασης στην αγορά εργασίας και την υπηκοότητα, κι αυτό γίνεται με την οργάνωση διαφορετικών χώρων κυκλοφορίας. Ένα παράδειγμα, για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι: στη διαδικασία της ευρωπαϊκής διεύρυνσης υπάρχουν οι ενδιάμεσες συμφωνίες, που συνεπάγονται ότι οι υπήκοοι των νέων κρατών-μελών της Ε.Ε. θα έχουν πλήρη πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά εργασίας και στην υπηκοότητα το 2011. Αυτός είναι ένας τρόπος συμπερίληψής τους στο ευρωπαϊκό σχέδιο, αλλά- κι αυτό σημαίνει διαφοροποιημένη συμπερίληψη-με διαφορετικό πακέτο δικαιωμάτων από τους πολίτες των ήδη υπαρχόντων μελών. Πρόκειται για οργάνωση, με διαφοροποιημένο τρόπο, των χώρων κυκλοφορίας, με τη συμπερίληψη διαφορετικών ομάδων ανθρώπων, με διαφορετικό τρόπο, στην αγορά εργασίας και την υπηκοότητα.



Ε: Εννοείτε, για παράδειγμα, το δικαίωμα παραμονής; Ας πούμε, το δικαίωμα των Πολωνών να εγκατασταθούν στο Ηνωμένο Βασίλειο;



Rutvica Andrijasevic: Ναι! Συνήθως, όμως, αντιμετωπίζεται αποκλειστικά από τη σκοπιά των διμερών σχέσεων Ηνωμένου Βασιλείου- Πολωνίας. Πολύ συχνά, το Ηνωμένο Βασίλειο διαμαρτύρεται ότι έρχονται πολλοί Πολωνοί. Στην πράξη, όμως, αυτό αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εικόνας: πρέπει να ιδωθεί μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου η εργασιακή κινητικότητα είναι εκτός κανονισμών σε επίπεδο Ε.Ε. Έτσι, τα κράτη μέλη πρέπει να επιλέξουν αν θα χορηγήσουν πλήρη εργασιακή κινητικότητα ή όχι στους πολίτες των νέων κρατών μελών, αλλά οπωσδήποτε η πίεση σε μια αγορά εργασίας θα ήταν μικρότερη εάν όλα τα κράτη της Ε.Ε. λάμβαναν την ίδια απόφαση με το Ηνωμένο Βασίλειο. Δεν το έχουν κάνει, όμως, κι έτσι υπάρχει διαφοροποιημένη κινητικότητα.



Ε:: Σε ένα πρόσφατο άρθρο σας,[1] ασκείτε κριτική στην ιδέα ότι το στρατόπεδο είναι ένας τόπος με πλήρη απουσία του νόμου. Θα θέλατε να μας το αναπτύξετε λίγο; Γιατί θεωρείτε αυτή την προσέγγιση ανεπαρκή;



Rutvica Andrijasevic: Τελευταία, ασχολούμαι με θέματα που έχουν να κάνουν με την κράτηση, τα στρατόπεδα κράτησης και εκτοπισμού των παράτυπων μεταναστών. Ένας από τους λόγους που το κάνω είναι μια από τις οργανώσεις που εμπλέκονται με κρατήσεις και εκτοπισμούς. Αναφέρομαι ειδικότερα στην περίπτωση του νότιου νησιού Lampedusa και τους μετανάστες που εκτοπίζονται στη Λιβύη. Μια από τις οργανώσεις που διοικούν τα στρατόπεδα, και αποτελεί μέρος αυτής της διαδικασίας, είναι ο Διεθνής Οργανισμός για τη Μετανάστευση. Στο παρελθόν, αντιμετώπισα κριτικά τις εκστρατείες κατά της παράνομης διακίνησης αυτής της οργάνωσης κι έτσι τώρα ήθελα να δείξω ότι οι εκστρατείες αυτές είναι ένα μόνο από τα στοιχεία της ευρύτερης διαχείρισης της μετανάστευσης. Αυτή ήταν μια πηγή ενδιαφέροντος και η άλλη ήταν ότι τα τελευταία χρόνια έγινε πολλή συζήτηση για τα στρατόπεδα και η γνώση μας βασίζεται κυρίως στο έργο του Giorgio Agamben για το στρατόπεδο, που το βλέπει ως έκτακτο χώρο, έναν χώρο όπου το έξω κατακτάται από το κυριαρχικό. Το βλέπει ως νομικό κενό και ως χώρο ακινησίας και στέρησης δικαιωμάτων.


Σκέφτηκα ότι υπάρχουν σίγουρα ενδιαφέρουσες πτυχές σ’ αυτό το είδος σκέψης, αλλά σε γενικές γραμμές είναι εξαιρετικά καταπιεστική, ένα είδος καταπιεστικής σκέψης που επαναφέρει κάποιους δυισμούς ή δίπολα που τώρα αμφισβητούμε όταν σκεφτόμαστε τη σημερινή Ευρώπη και αυτό που η μετανάστευση μας δείχνει για τον ευρωπαϊκό χώρο. Καταπιάστηκα, λοιπόν, με το θέμα του στρατοπέδου, εξετάζοντας αυτό που συχνά λείπει από τη σχετική συζήτηση. Σε ό, τι αφορά τα στρατόπεδα κράτησης της Ε.Ε. στα σύνορα της Ευρώπης, είδα ότι υπάρχουν σημαντικά στοιχεία που δείχνουν ότι πολλοί μετανάστες το σκάνε , ή απλώς ελευθερώνονται απ’ τα στρατόπεδα, τα οποία δεν πρέπει, επομένως, να γίνονται αντιληπτά ως χώροι ακινησίας. Δεν ισχύει ότι οι μετανάστες απλώς κρατούνται εκεί και μετά εκτοπίζονται, αλλά ότι οι μετανάστες περνούν απ’ αυτά τα στρατόπεδα. Στην ουσία, όπως ο Βασίλης, ο Δημήτρης και η Νηφ δείχνουν στο βιβλίο τους,[2] αυτό που κάνουν τα στρατόπεδα είναι να επιβραδύνουν τον μεταναστευτικό ρου. Υπάρχει μια διάσταση χρόνου σ’ αυτά: ο έλεγχος της μετανάστευσης γίνεται, από τη μια πλευρά, με την εισαγωγή μιας διάστασης χρόνου. Και από την άλλη πλευρά, υπάρχουν επίσης παραγωγικοί χώροι κι αυτό που παράγουν είναι η παρανομία. Οι άνθρωποι που περνούν απ’ τα στρατόπεδα και λαμβάνουν την εντολή να εγκαταλείψουν την επικράτεια της Ε.Ε., πολύ συχνά δεν το κάνουν: παραμένουν εντός. Αυτό, όμως, σημαίνει ότι τελούν υπό καθεστώς παρανομίας και θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να νομιμοποιηθούν. Επομένως, υπάρχει σχέση μεταξύ ύπαρξης στρατοπέδων και παρανομίας: αυτό σημαίνει ότι τα στρατόπεδα παράγουν ένα συγκεκριμένο είδος πληθυσμού, που στη συνέχεια κατευθύνεται σε ορισμένους τομείς της οικονομίας, δηλαδή της παραοικονομίας και δεν έχει πρόσβαση στην υπηκοότητα. Υπάρχει άμεση διασύνδεση ανάμεσα στην παραγωγή παρανομίας και την οργάνωση των αγορών εργασίας, όπως και των ιεραρχήσεων σχετικά με την ευρωπαϊκή υπηκοότητα. Γι’ αυτό και είναι ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς αυτό το φαινόμενο, όχι από τη σκοπιά μιας τόσο καταπιεστικής σκέψης όπως η έκτακτη κατάσταση, αλλά δίνοντας έμφαση στο τι παράγουν τα στρατόπεδα και πώς καθορίζουν την οργάνωση του ευρωπαϊκού χώρου και συνόρου.



Ε: Ίσως να πρόκειται για λεπτομέρεια, αλλά νομίζω ότι αυτό το δίπολο και αυτή η ουσιοκρατία που δικαίως κριτικάρετε δεν υπάρχει στο έργο του Agamben αλλά σε μια συγκεκριμένη φιλελεύθερη και προσκολλημένη στους νόμους παρερμηνεία του.



Rutvica Andrijasevic: Ναι, συμφωνώ. Ο Agamben είναι πολύ προσεκτικός στο γράψιμό του. Υπάρχουν, όμως, άλλοι άνθρωποι που χρησιμοποιούν τις έννοιες του επιφανειακά. Σε κάθε περίπτωση, αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να αμφισβητήσω έναν πολύ δυαδικό και στατικό τρόπο σκέψης για την Ευρώπη, με την έννοια του εντός και εκτός και με την έννοια ενός εξωτερικού συνόρου στην άκρη του οποίου η Ευρώπη τελειώνει, και συνεπώς δίνει μια διαφορετική εικόνα της οργάνωσης της ευρωπαϊκής επικράτειας, του ευρωπαϊκού χώρου, της πολιτείας του. Πρέπει επίσης να δούμε τους μετανάστες όχι εκτός των συνόρων αλλά ως συστατικό μέρος της ευρωπαϊκής πολιτείας και του χώρου της. Αυτό επιδρά πολύ στον τρόπο που σκεφτόμαστε την υπηκοότητα, επειδή η ευρωπαϊκή υπηκοότητα γίνεται συνήθως αντιληπτή ως επιβαλλόμενη εκ των άνω. Βλέπουμε, όμως, ότι η ευρωπαϊκή υπηκοότητα παράγεται, συγκροτείται μέσα από μια συνεχή μάχη ανάμεσα στη θεσμική κωδικοποίησή της και τις πρακτικές υπηκοότητας των μεταναστών. Αυτό μας οδηγεί στην επανεξέταση της έννοιας της υπηκοότητας και μας κάνει να δούμε πώς η υπηκοότητα παράγεται μέσα από την κοινωνική ένταση, την κοινωνική μάχη.



Ε:: Είναι σαφές ότι η υπηκοότητα απασχολεί τη σκέψη σας, Καταλαβαίνουμε ότι από δω και πέρα θα επικεντρωθείτε σ’ αυτήν. Τι είναι αυτό το πρόγραμμα στο οποίο συμμετέχετε με τον Engin Isin; Τι ελπίζετε να πετύχετε;



Rutvica Andrijasevic: Το προσεχές διάστημα θα δουλέψω σε ένα πρόγραμμα που ονομάζεται ‘ Ενεργοποιώντας την Υπηκοότητα’. Είναι ένα ερευνητικό πρόγραμμα που επιχειρεί να εξετάσει και να αμφισβητήσει τη φορμαλιστική ιδέα της ευρωπαϊκής υπηκοότητας και να δείξει ότι η ευρωπαϊκή υπηκοότητα ενεργοποιείται τόσο από τους πολίτες όσο και από τους μη πολίτες- και αυτό σημαίνει μετανάστες και πρόσφυγες, για παράδειγμα. Επιχειρεί, επίσης, να εξετάσει τους χώρους όπου γίνεται αυτό και τους παίκτες από τους οποίους εκπληρώνεται η υπηκοότητα και, επομένως, να δώσει μια άποψη της υπηκοότητας με περισσότερες αποχρώσεις, που λαμβάνει υπόψη υποκειμενικές πρακτικές υπηκοότητας. Βασικά, η ιδέα μας είναι ότι οι άνθρωποι μπορούν μερικές φορές να επιτύχουν την υπηκοότητα χωρίς να έχουν αυτό το καθεστώς, ότι δεν είναι απαραίτητο να έχουν το καθεστώς για να εκπληρώσουν την υπηκοότητα.


Αυτό που με ενδιαφέρει σ’ αυτό το πρόγραμμα και στα ζητήματα της υπηκοότητας γενικά –κι αυτό φαίνεται από το φεμινιστικό μου έργο- είναι να μελετήσω τους παίκτες που ενεργοποιούν την υπηκοότητα. Ας πούμε, σε αυτή την περίπτωση, τους μετανάστες χωρίς χαρτιά, εξετάζοντας τις υλικές συνθήκες που δομούν τις ζωές τους. Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ζητήματα μετανάστευσης ή παραμονής ή περιορισμούς εργασίας. Αλλά την ίδια στιγμή ενδιαφέρομαι επίσης για ένα πιο συμβολικό επίπεδο. Αυτό σημαίνει για μένα ζητήματα που έχουν να κάνουν με τη θηλυκότητα και τον αντρισμό και πώς αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη προκειμένου να θεωρητικοποιηθούν ζητήματα εκπλήρωσης υπηκοότητας. Νομίζω ότι αυτό ανάγεται στη συνολική φεμινιστική προσπάθεια για μια πολύ συγκεκριμενοποιημένη και στέρεα ανάγνωση του θέματος. Νομίζω ότι αυτή η ανάγνωση στερείται ακόμη πολιτικής θεωρίας, ότι οι άνθρωποι που προσεγγίζουν την υπηκοότητα από τη σκοπιά της πολιτικής θεωρίας δεν την λαμβάνουν αρκετά υπόψη. Η προσπάθειά μας θα είναι λοιπόν να την αναγάγουμε σε πολιτική θεωρία και, από την άλλη πλευρά, να δώσουμε στη φεμινιστική θεωρία μια νέα ενόραση για την ευρωπαϊκή υπηκοότητα ως τόπο μάχης, να ανοίξουμε το χώρο μέσα στη φεμινιστική γνώση για να δούμε τα πράγματα με πιο λεπτομερή και ίσως πιο εκσυγχρονισμένο τρόπο, να αποδεχτούμε κάποια ζητήματα που έχουν να κάνουν με τις μάχες για υπηκοότητα στη σύγχρονη Ευρώπη.


Η Rutvica Andrijasevic είναι διδάκτωρ στις σπυδές φύλου από το πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης. Διδάσκει στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο της Αγγλίας και συμμετέχει σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα για την υπηκοότητα που συντονίζει ο Engin Isin. Μίλησε στον Άκη Γαβριηλίδη στο Κάρντιφ, 01.07.08


Αναφορές

[1] Βλ. Andrijasevic, R. (forthcoming) : ‘From Exception to Excess: Re-reading Detention and Deportations in the Mediterranean Space’, στο Nicholas de Genova and Nathalie Peutz (eds), Deported: Removal and the Regulation of Human Mobility, Duke University Press.

[2]Dimitris Papadopoulos, Niamh Stephenson, and Vassilis Tsianos, Escape Routes: Control and Subversion in the 21st Century, Pluto Press 2008.

Πως μπορούμε να αρχίσουμε να καταλαβαίνουμε τις ζωές των σεξουαλικών εργαζομένων όταν οι αναλύσεις μας για τη σεξουαλική εργασία περιορίζονται από την πολλαπλότητα των συνόρων; Οι φεμινιστικές δημόσιες συζητήσεις των τελευταίων τριάντα χρόνων επικεντρώνονται συνήθως γύρω από τη σεξουαλική εργασία ως εργασία έναντι εκμετάλλευσης και για τις σεξουαλικές εργαζόμενες ως συντελεστές ή θύματα βίαιης κακομεταχείρισης. Παρόμοιες αναλύσεις για το είτε-ή, τείνουν να καλλιεργούν δυαδική σκέψη για το σεξ, τις σεξουαλικές ανταλλαγές και το ρόλο της σεξουαλικότητας στη ζωή μας. Επιπλέον, δεν αναλύουν τις πολυπλοκότητες των έμφυλων, σεξουαλικών και φυλετικών συνόρων, τα αόρατα και τις σιωπές στην κοινωνία.


Οι σεξουαλικές εργαζόμενες περνούν τα πιο απαγορευμένα σύνορα: μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, κανονικού και αντικανονικού, οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων. Γίνονται συχνά αποδιοπομπαίοι τράγοι στις κριτικές για την εμπορευματοποίηση των ερωτικών σχέσεων υπό τον νεοφιλελεύθερο παγκόσμιο καπιταλισμό γενικά, και το εμπόριο της σεξουαλικότητας των γυναικών ειδικά. Οι σεξουαλικές εργαζόμενες αποκαλύπτουν τις κρυφές επιχειρήσεις της σεξουαλικής οικονομίας για την παραγωγή και την παραβίαση συνόρων- των κρατών-εθνών, των φυλών, των τάξεων, των καστών και των πολιτισμών- καθώς διαπραγματεύονται την καθημερινή επιβίωσή τους, την κινητικότητα και τη σεξουαλική αυτονομία τους μέσω της στρατηγικής ανάπτυξης της σεξουαλικής εργασίας.


Το ενδιαφέρον μου εστιάστηκε στον τρόπο που οι μαύρες γυναίκες στις βιομηχανίες του σεξ των Ηνωμένων Πολιτειών προσεγγίζουν τη σεξουαλική εργασία και στο πώς απεικονίζονται ως φυλετικο-σεξουαλικά εμπορεύματα από την πορνογραφική βιομηχανία. Οι Αφροαμερικανές στα αμερικάνικα πορνό δεν εκπροσωπούν μόνο την παραβίαση του χρωματικού ορίου μέσω της εικόνας της σεξουαλικότητά τους που σχετίζεται με τη φυλή και τις φαντασιώσεις του δια-φυλετικού (ειδικά μαύρου-λευκού) σεξ. Ταράζουν επίσης τα σύνορα που έχουν να κάνουν με το φύλο και τη φυλή, καθώς ανήκουν στη μαύρη κοινότητα και στο ευρύτερο εθνικό σώμα. Υπό το φως της ιστορικής μυθοποίησης, σύμφωνα με την οποία όλες οι Αφροαμερικανές είναι έκφυλες, υπερσεξουαλικές πουτάνες, οι μαύρες γυναίκες που χρησιμοποιούν την υπερσεξουαλικότητα για να κερδίσουν τη ζωή τους, να εκφραστούν ή να εξερευνήσουν τη σεξουαλικότητα θεωρούνται προβληματικές και καταδικάζονται στη σιωπή. Αυτό το άρθρο εξετάζει τον τρόπο που μπορούμε να αναθεωρήσουμε τις αναλύσεις μας για τη σεξουαλική εργασία των μαύρων γυναικών ως αποτέλεσμα κατάχρησης ή διαστροφής λόγω της υπερσεξουαλικότητας και της εμπορευματοποίησης του σεξ.


Ο Dwight A. McBride, στο δοκίμιό του με τίτλο ‘Can the Queen Speak? Racial Essentialism, Sexuality and the Problem of Authority’ υποστηρίζει ότι η ουσιοκρατική προσέγγιση της φυλής ‘νομιμοποιεί και επιτρέπει σε ορισμένα φυλετικά υποκείμενα να μιλούν για (να εκπροσωπούν) “τη φυλή” και αποκλείει άλλα από αυτή τη δυνατότητα’ (σ. 364). Το έργο του McBride αναλύει και κριτικάρει το γεγονός ότι οι Αφροαμερικανοί γκέι και λεσβίες εξαιρούνται τόσο συχνά από τις συζητήσεις για τη ‘μαύρη κοινότητα’. Θεωρούνται ως ξεχωριστοί από και έξω από οτιδήποτε συγκροτεί την αυθεντική (βλέπε ετεροκανονιστική και ευυπόληπτη) μαύρη φυλή. Παρομοίως, η ουσιοκρατική προσέγγιση της φυλής ορίζει τις μαύρες ‘ ho’s’( αποτελούν συνήθως μια συμπαγή μάζα που περιλαμβάνει πόρνες του δρόμου, συνοδούς, εξωτικές χορεύτριες, εργαζόμενες τηλεφωνικού σεξ, video vixens, skeezers, superfreaks, chickenheads, golddiggers και πολλές άλλες) που βρίσκονται εκτός της συμβατικής ηθικής των μαύρων και, συνεπώς, της μαύρης κοινότητας.


Οι μαύρες ho’s δεν είναι τόσο αόρατες όσο οι γκέι και οι λεσβίες στην ομοφοβική πολιτισμική ρητορική των μαύρων για τη ‘μαύρη κοινότητα’ – συχνά λόγω της συμβολικής τόλμης τους ως εκπροσώπων πολλαπλών κρίσεων (όπως ‘μαύρη μητριαρχία’, εφηβική εγκυμοσύνη, HIV/AIDS, πρόνοια, υλισμός του πολιτισμού των νέων μαύρων, όρια του φεμινισμού των μαύρων)- είναι, όμως, κι αυτές αντικείμενα περιφρόνησης, λόγω της εκούσιας εμπλοκής τους στη σεξουαλική εμπορευματοποίηση. Έτσι, αυτές οι σεξουαλικές μειονότητες θεωρούνται συχνά ως ενδιάμεσα, όχι εντελώς ανίσχυρα θύματα, που κατηγορούνται για ψεύτικη συνειδητότητα. Για πολλές απ’ αυτές, είναι καλύτερο να είσαι ‘σκύλα’ παρά ‘ho’. Θεωρούνται ενοχλητικές και οπισθοδρομικές σε ό, τι αφορά την πρόοδο των μαύρων. Νομιμοποιούν τα αρνητικά στερεότυπα για τις μαύρες γυναίκες και κάνουν την ‘πραγματική’ μαύρη κοινότητα να φαίνεται κακή.


Επειδή οι μαύρες ‘ho’s’ έχουν αποκλειστεί από τη ρητορική της ‘μαύρης κοινότητας’ ή θεωρούνται ότι ενσαρκώνουν τα προβλήματα της σύγχρονης μαύρης γυναίκας, δεν έχουμε την ευκαιρία να καταλάβουμε και να φωτίσουμε τις επιλογές των νέων μαύρων γυναικών και τον τρόπο που χειρίζονται τη σεξουαλικότητά τους. Επιπλέον, συγκαλύπτουμε τη σημασία του καπιταλισμού και της εμπορευματοποίησης, καθώς ορίζει όλα τα μαύρα σώματα ως κατώτερα- από εκείνα των σεξουαλικών εργαζομένων μέχρι εκείνα όσων παρέχουν υπηρεσίες ή ψυχαγωγία, ακόμη και των ακαδημαϊκών.


Πρόσφατες μελέτες για την εμπορευματοποίηση της σεξουαλικότητας των μαύρων γυναικών εστιάζουν στην εκπροσώπηση και συμμετοχή τους στον πολιτισμό hip hop, και ειδικά στα βίντεο hip hop. Στο Pimps Up, Ho’s Down: Hip Hop’s Hold On Young Black Women, η T. Denean Sharpley-Whiting αναφέρεται στο πώς οι νέοι μαύροι άντρες και γυναίκες της γενιάς hip-hop βιώνουν το σεξ στον καταναλωτικό, επικοινωνιακό πολιτισμό μας. Η Sharpley- Whiting αναλύει πώς ο λεγόμενος ‘δίδυμος μύθος’ για τις μαύρες γυναίκες- ‘υπερσεξουαλικές και εύκολες’- διαμορφώνει το έδαφος της ζωή τους και τις κάνει ‘πολύ καυτές για να ενοχλούνται’. Αναρωτιέται πώς το γυναικείο κίνημα επέτρεψε στις μαύρες γυναίκες να αναζητούν νέους τρόπους σεξουαλικής αυτονομίας, ενώ η διακίνηση της σεξουαλικότητάς τους μέσα στη συγκροτημένη διακρατική βιομηχανία hip-hop λειτουργεί έτσι ώστε να τις αναπαράγει ως στερεοτυπικά αντικείμενα ‘ θηράματα για βιασμό και σεξουαλική επίθεση’ ( σ. 58). Γράφει:

Η θλιβερή ειρωνεία σχετικά με την έννοια της ‘επιλογής’ και της ‘αυτονομίας’ για εμάς, τις μαύρες γυναίκες που επιλέγουμε να οικειοποιηθούμε και να προβάλουμε τους δίδυμους μύθους, είναι αν θα είμαστε καλλιτέχνες rap, ‘video ho’s’ ή Jane Does……αυτή είναι η επιλογή, δεν είναι ποτέ εντελώς δική μας, και επομένως η σεξουαλική ελευθερία είναι απατηλή….Η σεξουαλικότητα της μαύρης γυναίκας, στην αγορά του hip-hop στη συγκεκριμένη περίπτωση, η επιλογή μεταξύ νωθρότητας και εξάντλησης- υποτιμάται και αποκτά μειωμένη αξία (σ. 66)


Η εργασία της Sharpley- Whiting φωτίζει την πολυπλοκότητα της σεξουαλικής υποκειμενικότητας των μαύρων γυναικών υπό το φως των πολλών ισχυρών οικονομικών, πολιτικών και κοινωνικών επιρροών του hip-hop και της σύγχρονης σεξουαλικής πολιτικής των μαύρων. Στο πλαίσιο της σύγχρονης ιστορικής πολιτισμικής παραγωγής στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι σεξουαλικές επιλογές των μαύρων γυναικών και ο τρόπος που τις χειρίζονται περιπλέκονται από πολλαπλά στίγματα και κακομεταχειρίσεις που υποτιμούν, εμπορευματοποιούν, συσκοτίζουν, οικειοποιούνται και παραβιάζουν τη σεξουαλική ακεραιότητά τους.


Συμφωνώ ότι οι τρόποι που κατασκευάζονται οι μαύρες γυναίκες μέσω της απεικόνισής τους ως υπερσεξουαλικές, υπερπροσιτές και υποτιμημένες συμβάλει στην υποδούλωσή τους. Πιστεύω επίσης πως το γεγονός ότι τόσες γυναίκες απασχολούνται ακόμη στα μέσα επικοινωνίας και τον πολιτισμό και τα βρίσκουν ακαταμάχητα για τη διαμόρφωσή τους ως υποκείμενα ή ως προνομιακούς χώρους εργασίας ή αναψυχής, σημαίνει ότι πρέπει να δούμε προσεκτικά με ποιο τρόπο εμείς, ως κριτικοί του πολιτισμού, όταν αποκαλούμε τις επιθυμίες άλλων απατηλές ή κατά κάποιο τρόπο ψεύτικες, συμβάλλουμε στην κατανόηση ότι η απεικόνιση, η κατανάλωση και η επιθυμία μπορεί να είναι καλές αντί για κακές, ή σε άλλες δυαδικές εκτιμήσεις.


Επομένως, εάν απλώς επικεντρωθούμε στο πώς ορισμένες απεικονίσεις είναι προσβλητικές και βλαβερές για την αίσθηση που έχουμε σε ό, τι αφορά την πρόοδο ή την ακεραιότητα, μπορεί να παρερμηνεύσουμε τις ακατανόητες, αμφιλεγόμενες πλευρές και τη δημιουργικότητα των δυναμικών σεξουαλικών επιθυμιών, τις φαντασιώσεις και απολαύσεις των μαύρων γυναικών. Αυτά δεν τα λέμε για να υποβαθμίσουμε τα δομικά ζητήματα του σεξισμού και της βίας όπως αυτά αναπαράγονται συνεχώς στην πορνογραφία, τη βιομηχανία του σεξ ή το hip-hop. Εννοούμε ότι πρέπει να εξετάσουμε σοβαρά πώς και γιατί οι μαύροι βρίσκουν νομιμοποίηση σε αυτές τις μορφές και πώς διαμορφώνουν τους εαυτούς τους μέσα και ενάντια στην υπερσεξουαλικότητα και την απόκλιση. Εννοώ ότι παρόλο που οι μαύρες γυναίκες χαρακτηρίζονται με στερεότυπα και υφίστανται πράγματι πολύπλευρη κακομεταχείριση, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αμφισβητήσουμε τη δύναμή τους για σεξουαλική επιλογή ή αυτονομία, από τη στιγμή που συμμετέχουν στη σεξουαλική οικονομία. Εάν το κάνουμε, δεν είναι σα να τους αρνούμαστε τις υπηρεσίες που επιδιώκουμε να προσφέρουμε;


Ποιες υπηρεσίες εννοούμε όμως στο πλαίσιο του ηγεμονικού καπιταλισμού; Η Sharpley- Whiting μοιάζει να υποστηρίζει ότι οι μαύρες γυναίκες συναινούν με τη σεξουαλική εμπορευματοποίηση- μόλις μπουν στην αγορά, χάνουν κάθε δυνατότητα για ‘πραγματική’ σεξουαλική αυτονομία και ‘ελευθερία’. Πού μπορούμε, ωστόσο, να εντοπίσουμε έναν απελευθερωτικό χώρο σεξουαλικής ελευθερίας και αυτονομίας για τις μαύρες γυναίκες εκτός αγοράς, όταν ιστορικά υπήρξαν σκλάβες, τα πιο πολύτιμα εμπορεύματα της πρώτης Αμερικής; Μπορούμε να σταματήσουμε να υπάρχουμε ως εμπορεύματα από τη στιγμή που ζούμε μέσα στα σώματά μας κάθε μέρα; Υπάρχει δυνατότητα τα μαύρα σώματα να κατασκευαστούν έξω από την κυριαρχία;


Από τη στιγμή που η ουσιοκρατική προσέγγιση της φυλής θεωρεί ότι οι μαύρες γυναίκες που εμπορευματοποιούν τον εαυτό τους βρίσκονται εκτός της ευυπόληπτης ή αξιοσέβαστης μαύρης κοινότητας, η εμπορευματοποίηση παρερμηνεύεται μάλλον ως ‘επιλογή’ παρά ως δομή που ορίζει ηγεμονικά όλες τις μαύρες υποκειμενικότητες. Εάν οι μαύρες γυναίκες διαπραγματεύονται την εξουσία τους μέσω της αυτό-εμπορευματοποίησης, είναι επειδή η κυριαρχία τις καθιστά ευδιάκριτες, ακόμη και για τις ίδιες. Νομίζω ότι είναι σημαντικό να τονίσω ότι το στίγμα της σεξουαλικής εμπορευματοποίησης δεν αφήνει να υπάρξει μια συζήτηση για τις παραγωγικές πλευρές της εργασίας των γυναικών στις βιομηχανίες του σεξ, συμπεριλαμβανομένης της πορνογραφικής βιομηχανίας, στο πλαίσιο της φεμινιστικής πολιτισμικής κριτικής των μαύρων. Λαμβάνοντας υπόψη την περιθωριοποίηση της εργασίας των μαύρων γυναικών στις κατώτερες δουλειές του τομέα των υπηρεσιών, και το γεγονός ότι από τα τέλη του εικοστού αιώνα η φτώχια αγγίζει περισσότερο τις γυναίκες σε παγκόσμιο επίπεδο, πρέπει να αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε με ποιο τρόπο η συμμετοχή τους στη σεξουαλική οικονομία δείχνει τις προσπάθειές τους για επιβίωση και κινητικότητα, όπως και για φροντίδα του εαυτού τους, όπως την εννοεί ο Φουκώ.


Η αστυνόμευση της σεξουαλικότητας των γυναικών στο εσωτερικό της μαύρης κοινότητας- μέσω της ‘πολιτικής της ευπρέπειας’ και της αποσιώπησης των σεξουαλικών πολιτισμών των μαύρων- σημαίνει ότι η σεξουαλική αυτό-διαμόρφωση παραμένει ταμπού, ιδίως επειδή η εμπορευματοποίηση ταυτίζεται μάλλον με την αντικειμενοποίηση παρά με την υποκειμενικότητα. Οι κατηγορηματικές κριτικές γι’ αυτές τις γυναίκες συνδέονται με υποθέσεις ότι πρώτον, είναι ηθικά λάθος για μια γυναίκα να χρησιμοποιεί τη σεξουαλικότητά της ως εμπόρευμα (επειδή είναι ιερή ή δίνεται μόνο ως ‘δώρο’ στο πλαίσιο του έρωτα, του ειδυλλίου ή του ετεροφυλόφιλου γάμου, για παράδειγμα). Δεύτερον, ότι λόγω της ιστορίας του φυλετικού σεξουαλικού εξαναγκασμού των μαύρων γυναικών-που τα σώματά τους θεωρούνταν ιδιοκτησία από τους νομικούς και οικονομικούς θεσμούς στις Αμερικές – οι μαύρες γυναίκες οφείλουν να προστατεύουν τη σεξουαλικότητά τους από την εκμετάλλευση της αγοράς. Ωστόσο, όπως αναφέρει η Luise White στο The Comforts of Home: Prostitution in Colonial Nairobi (1990), η σεξουαλική εργασία δεν αποτελεί καπιταλιστική κοινωνική σχέση επειδή ο καπιταλισμός εμπορευματοποίησε το σεξ, αλλά επειδή εμπορευματοποίησε όλες τις εργασίες και τις σχέσεις. Επιπλέον, καθώς οι γυναίκες συμμετέχουν στην σεξουαλική οικονομία, ‘αναπαράγουν’ τους εαυτούς τους και τις οικογένειές τους. Αυτή η αυτό-αναπαραγωγή μπορεί να θεωρηθεί ριζοσπαστική στο πλαίσιο μιας πολιτικής οικονομίας οργανωμένης γύρω από την εκμηδένισή τους.


Σύμφωνα με την έρευνα της Deborah Thomas για τον πολιτισμό των νέων της εργατικής τάξης στη Τζαμάικα, ο ‘ριζοσπαστικός καταναλωτισμός’ αποτελεί έναν τρόπο για να καταλάβει κανείς πώς για κάποια υποκείμενα των μειονοτήτων ‘η κατανάλωση είναι μια δημιουργική και δυνητικά απελευθερωτική διαδικασία’ που λειτουργεί μάλλον μέσα παρά ενάντια ή έξω από τον καπιταλισμό ( σ. 43). Επιπροσθέτως, η εργασία της Robin D.G. Kelley δίνει έμφαση στους τρόπους με τους οποίους η επιλεκτική οικειοποίηση της αυτό-εμπορευματοποίησης είναι στρατηγική αλλά και δημιουργική σε ό, τι αφορά τη σχέση της με τον καπιταλισμό. Οι Αφροαμερικανοί προωθούν την αυτό-εμπορευματοποίηση μέσω της μεταλλαγής της ψυχαγωγίας, της ευχαρίστησης και της δημιουργικής έκφρασης σε εργασία. Αυτή η ‘εργασία-παιχνίδι’ δεν αντιστέκεται αναγκαστικά σε ηγεμονικούς θεσμούς εξουσίας, ούτε θεωρείται ότι πρέπει. Είναι μια στρατηγική με την οποία οι νέοι άνθρωποι, οι γυναίκες, οι μειονότητες, η εργατική τάξη και άλλοι μπορούν να κατευθύνουν την πολιτική οικονομία, χρησιμοποιώντας τους φυσικούς πόρους τους (σσ. 45-46). Οι μαύρες σεξουαλικές εργαζόμενες μετατρέπουν αυτό που η Kelley ορίζει ως ‘εργασία μη συνδεδεμένη με αμειβόμενη εργασία- σεξουαλικό παιχνίδι και συνουσία – σε εισόδημα’ (σ. 73).


Μέσα από την έρευνά μου για τις μαύρες γυναίκες στην πορνογραφική βιομηχανία των Ηνωμένων Πολιτειών, ανέπτυξα το παράδειγμα της ‘ερωτικής παραοικονομίας’ ως τρόπο διατύπωσης για το πώς τα υποκείμενα, συμβολικά και στρατηγικά, αναπαράγονται μέσω της εμπορευματοποίησης και χειραγώγησης του σεξ. Σύμφωνα με την εργασία της Sharon Harley για τις παραοικονομίες των μαύρων στις αρχές του εικοστού αιώνα, ο παράνομος ερωτισμός δείχνει πώς εργάζονται οι μαύροι στη σεξουαλική οικονομία. Αντανακλώντας την ιστορική χρήση των παραοικονομιών, παράνομων και ημιπαράνομων, των Αφροαμερικανών –από την πορνεία μέχρι την εμπορία ναρκωτικών και τα τυχερά παιχνίδια- η σεξουαλική εργασία προσφέρει στις μαύρες γυναίκες, που βρίσκονται στο περιθώριο της αμερικανικής/διακρατικής οικονομίας, τρόπους επιβίωσης και ευημερίας. Περισσότερο από μια συνέχεια των ικανοτήτων επιβίωσης, ο παράνομος ερωτισμός αποτελεί μια απόπειρα αναπαράστασης της λογικής της σεξουαλικής ευπρέπειας και κανονιστικότητας με την προώθηση της αυτό-φροντίδας μέσω της αυτό-εμπορευματοποίησης. Οι μαύρες γυναίκες στη σκληρή πορνογραφία παραβιάζουν πολλαπλά σύνορα καθώς προωθούν την εκτός νόμου, φυλετικά προσδιορισμένη, σεξουαλικότητά τους, ως όχημα για την αναπαραγωγή τους.


Τέλος, θα ήθελα να κλείσω με μερικές σκέψεις για τις συνέπειες που έχουν στο σπάσιμο των συνόρων η απόκλιση και η ευχαρίστηση. Η Cathy Cohen υποστηρίζει ότι πρέπει να αναθεωρήσουμε τις μελέτες μας για τον πολιτισμό των μαύρων προκειμένου να καταλάβουμε πώς οι πιο ‘αποκλίνουσες’ ομάδες (όπως οι φτωχές ανύπαντρες μητέρες, οι έγκλειστοι, οι ομοφυλόφιλοι και τρανσέξουαλ έγχρωμοι, οι φορείς HIV και, θα πρόσθετα, οι κάθε λογής σεξουαλικοί εργαζόμενοι) επιζητούν τους ‘ βασικούς ανθρώπινους στόχους της ευχαρίστησης, της επιθυμίας, της αναγνώρισης και του σεβασμού’ καθώς βιώνουν ‘αντικανονιστικές συμπεριφορές’ (σ. 30). Η επιχειρηματολογία της δεν χρησιμεύει μόνο στους μελετητές των σεξουαλικών πολιτισμών των μαύρων, αλλά σε όλους όσοι μελετούν τον φεμινισμό και την κριτική της σεξουαλικότητας και οργανώνουν τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργαζομένων. Οι φεμινιστικές έρευνες και ο ακτιβισμός εστιάζονται τόσο πολύ στα επίσημα πολιτικά κινήματα και τις συμβατικές κοινωνικές πολιτικές, που αγνοούν τις βιωμένες εμπειρίες και τον πολιτικό πολιτισμό όσων αποκλίνουν και δεν εξετάζουν πώς οι αποκλίνουσες πρακτικές και ταυτότητες μπορούν να ‘μεταμορφωθούν σε συνειδητές πράξεις αντίστασης’.


Αυτό που με ενδιαφέρει είναι η αμφισβήτηση των ιδεών που θεωρούν την υπερσεξουαλικότητα ως κάτι πάντοτε απωθητικό, και τις σεξουαλικά εμπορευματοποιημένες υποκειμενικότητες ως χρεωκοπημένες. Μπορούμε ίσως να δούμε αυτά τα υπερσεξοποιημένα σώματα με άλλο τρόπο. Ο κόσμος της σεξουαλικότητας περικλείει περίπλοκες σχέσεις εξουσίας όπου το υποτελές υποκείμενο συχνά κατακτιέται και αποικείται. Ωστόσο, οι σεξουαλικές πρακτικές, οι ανταλλαγές και οι απεικονίσεις είναι πλούσιες σε δυνατότητες αυτό-εκπλήρωσης και ενδυνάμωσης. Η εξερεύνηση των ερωτικών παραοικονομιών είναι ένας τρόπος για να καταλάβουμε καλύτερα πώς τα σεξουαλικά υποκείμενα αυτοδιαμορφώνονται και αναπαρίστανται σύμφωνα με τις αξίες και τις πρακτικές του ριζοσπαστικού καταναλωτισμού, της εργασίας-παιχνίδι και του αντιφετιχισμού. Στο διάβα των κυρίαρχων αγορών που διαιωνίζουν τις καπιταλιστικές, ρατσιστικές και ετερο-πατριαρχικές ιστορίες της σεξουαλικότητας που σχετίζεται με τη φυλή, πρέπει να δημιουργήσουμε σεξουαλικές υποκειμενικότητες που αντιτίθενται στις συμβατικές πολιτικές και αγκαλιάζουν τη ριζοσπαστική δυνατότητα που έχει η υπερσεξουαλικότητα να μετατοπίζει τα σεξουαλικά μας σύνορα.

Από το 2000 που ολοκληρώθηκε το Πρωτόκολλο για την ‘Πρόληψη, Καταστολή και Τιμωρία της Παράνομης Διακίνησης Προσώπων, ειδικά Γυναικών και Παιδιών’ των Ηνωμένων Εθνών, οι πολιτικές και πρωτοβουλίες κατά της παράνομης διακίνησης αυξήθηκαν, σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό, σε διεθνές επίπεδο. Αντίθετα, οι εκτιμήσεις για τις επιδράσεις των διαφόρων παρεμβάσεων και αντιδράσεων είναι ελάχιστες. Αυτός ήταν ο λόγος που η Παγκόσμια Συμμαχία κατά της Διακίνησης Γυναικών δημοσίευσε πέρσι μια έκθεση με τίτλο ‘Παράπλευρη Ζημία: η Επίδραση των Μέτρων κατά της Παράνομης Διακίνησης στα Ανθρώπινα Δικαιώματα ανά τον Κόσμο’ όπου καλούσε για μια συνεκτική επισκόπηση των προσπαθειών κατά της παράνομης διακίνησης, λέγοντας ότι ‘ Εφτά χρόνια μετά την υιοθέτηση από τα Ηνωμένα Έθνη του Πρωτοκόλλου για την Παράνομη Διακίνηση, είναι καιρός να αποτιμηθεί το έργο αυτό σε όλα τα επίπεδα και να εκτιμηθεί το αποτέλεσμά του’.


Ένα από τα καίρια θέματα που τίθενται από τον συνεχώς αυξανόμενο αριθμό προγραμμάτων που στοχεύουν στην πρόληψη της παράνομης διακίνησης, είναι η επίδρασή της στους προσωρινούς μετανάστες, και ιδιαίτερα στις γυναίκες. Όπως εισηγείται το άρθρο αυτό, ο συσχετισμός των κατηγοριών ‘θύμα παράνομης διακίνησης’ και ‘προσωρινός μετανάστης’ μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες στην κινητικότητα των γυναικών της εργατικής τάξης και την πρόσβασή τους στα εργασιακά δικαιώματά τους.


Η παράνομη διακίνηση και η μετανάστευση εργατικού δυναμικού


Τόσο το Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση όσο και το Πρωτόκολλο για τη Λαθρομετανάστευση αποτελούν μέρος της Σύμβασης κατά του Διακρατικού Οργανωμένου Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών. Η ένταξη των Πρωτοκόλλων σε μια Σύμβαση που στοχεύει στην αντιμετώπιση του διακρατικού εγκλήματος σημαίνει ότι οι λαθρέμποροι και οι διακινητές θεωρούνται, μαζί με αυτούς που διακινούν παράνομα όπλα και ουσίες, ότι έχουν μια διεθνή εγκληματική δραστηριότητα που υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα. Συνεπώς, τα περισσότερα κράτη-έθνη ανταποκρίθηκαν στο Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση με νομικά πλαίσια που στοχεύουν στον περιορισμό της μετανάστευσης και τη δίωξη των ‘παράνομων’ εισόδων. Για παράδειγμα, στην Ινδονησία, οι κυβερνήσεις των συνοριακών επαρχιών δημιούργησαν μονάδες κατά της παράνομης διακίνησης. Διεθνείς υπηρεσίες, όπως ο Διεθνής Οργανισμός για τη Μετανάστευση (IOM), στηρίζουν αυτές τις προσπάθειες, που έχουν οδηγήσει σε αυξανόμενους αριθμούς συλλήψεων ‘διακινητών’ και στην αναγνώριση σημαντικών αριθμών ‘θυμάτων’, που τα περισσότερα είναι μετανάστες εργαζόμενοι.


Ένα από τα καίρια προβλήματα που σχετίζονται με τους τρόπους με τους οποίους πολλές κυβερνήσεις αντιδρούν στην παράνομη διακίνηση αφορά τον τρόπο που οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ παράνομης διακίνησης και μετανάστευσης εργατικού δυναμικού εκλαμβάνονται και περιγράφονται. Η πρωταρχική διαφορά ανάμεσα στα δυο πρωτόκολλα έχει να κάνει με τον σκοπό για τον οποίον ένα άτομο διακινείται παράνομα, καθώς η λαθρομετανάστευση δεν θεωρείται ότι ενέχει εκμετάλλευση του ατόμου σε ό, τι αφορά τον προορισμό. Τίθενται λοιπόν δυο προβλήματα. Πρώτον, τα όρια ανάμεσα στη λαθρομετανάστευση και την παράνομη διακίνηση είναι δυσδιάκριτα με τρόπους που δεν είναι αναγνωρίσιμοι από αυτούς τους ορισμούς,. Οι ομάδες που ενέχονται στη στρατολόγηση μεταναστών και τη λαθρομετανάστευση είναι συχνά οι ίδιες ομάδες που ενέχονται στην παράνομη διακίνηση, και τα άτομα που πληρώνουν τις υπηρεσίες ενός λαθρέμπορου γίνονται εύκολα θύματα εκμετάλλευσης. Δεύτερον, τα στερεότυπα του φύλου είναι εγγενή στον τρόπο που τα πρωτόκολλα υλοποιούνται, μέσω της πολιτικής έναντι της παράνομης διακίνησης – οι άντρες απλώς διευκολύνουν τη μετανάστευσή τους μέσω της ‘λαθρομετανάστευσης’, ενώ οι γυναίκες (και τα παιδιά) θεωρούνται ‘θύματα της παράνομης διακίνησης (σεξ)’.


Στην πράξη, ωστόσο, εμφανίζεται μια δυνητικά δυσοίωνη αλλαγή. Η συμπερίληψη των μεταναστών εργατών στις στατιστικές για τα ‘θύματα της παράνομης διακίνησης’ υποδηλώνει μια έντεχνη αλλαγή στους τρόπους που οι υπηρεσίες για τη διεθνή ανάπτυξη, οι Μη Κυβερνητικές οργανώσεις και ορισμένα κράτη αντιμετωπίζουν τους ανειδίκευτους και ημι-ειδικευμένους προσωρινούς μετανάστες. Για παράδειγμα, μια σημαντική έκθεση της Διεθνούς Καθολικής Επιτροπής Μετανάστευσης (International Catholic Migration Commission –ICMC) και του Κέντρου Αλληλεγγύης (American Center for International Labor Solidarity- ACILS) σχετικά με τις συνθήκες εργασίας μεταναστών εργατών από την Ινδονησία που έχουν τα απαραίτητα έγγραφα αναφέρει ότι:

Εάν η στρατολόγηση γίνεται με ψευδείς υποσχέσεις σχετικά με τις αποδοχές και τις συνθήκες εργασίας εάν δεν προσδιορίζεται σαφώς η εργασία, οι ώρες εργασίας, οι εβδομαδιαίες αργίες και οι άδειες, εάν υπάρχουν ανεξήγητες μειώσεις αποδοχών ή παρακράτηση αποδοχών, περιορισμοί στην ελευθερία κίνησης μέσω κατάσχεσης ταξιδιωτικών εγγράφων ή άλλων τρόπων, και/ή σεξουαλική εκμετάλλευση….τότε ένας εργαζόμενος που απασχολείται στο εξωτερικό μπορεί να κατηγοριοποιηθεί ως διακινούμενο παρανόμως πρόσωπο.


Η συμπερίληψη μεταναστών εργαζομένων με έγγραφα (νόμιμων) στον ορισμό του ‘διακινούμενου παρανόμως θύματος’ επιδρά σημαντικά στις δραστηριότητες πολλών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων για τους Ινδονήσιους μετανάστες εργαζόμενους. Όπως μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση ανέφερε, ορισμένες από αυτές έχουν τώρα πειστεί ότι ‘ παράνομη διακίνηση και μετανάστευση εργατικού δυναμικού είναι το ίδιο πράγμα’.


Ένας από τους λόγους που το πλαίσιο κατά της παράνομης διακίνησης χρησιμοποιείται στην αντιμετώπιση της προσωρινής μετανάστευσης εργατικού δυναμικού έχει να κάνει με τη δυσκολία να γίνουν σαφείς, αναλυτικές διακρίσεις μεταξύ λαθρομετανάστευσης, παράνομης διακίνησης προσώπων και προσωρινής μετανάστευσης εργατικού δυναμικού. Οι μετανάστες εργαζόμενοι που περνούν από νόμιμους διαύλους έρχονται συχνά αντιμέτωποι με μια γκάμα εκμεταλλευτικών πρακτικών, που καθιστούν τη διάκριση μεταξύ νόμιμης και παράνομης στρατολόγησης και ανάπτυξης δυσδιάκριτη. Οι πρακτικές αυτές περιλαμβάνουν ενδεχομένως εγκλεισμό και περιορισμένη ελευθερία κινήσεων, παραποιημένα και πλαστά έγγραφα, καταναγκαστική εργασία, δεσμευτικά χρέη, βία και εκμετάλλευση, κακές εργασιακές συνθήκες και μη καταβολή αποδοχών. Η ενδημική φύση αυτών των προβλημάτων και η ευκολία με την οποία μετανάστες εργαζόμενοι που διαθέτουν τα απαραίτητα έγγραφα μπορούν να βρεθούν χωρίς χαρτιά, σημαίνει ότι η μεγάλη πλειονότητα των ελάχιστα ειδικευμένων μεταναστών εργατών στη Νοτιοανατολική Ασία χαρακτηρίζονται εύκολα ως ‘ θύματα της παράνομης διακίνησης προσώπων’ σύμφωνα με το Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση.


Ωστόσο, η χρήση ενός πλαισίου κατά της παράνομης διακίνησης μπορεί επίσης να αποδοθεί στη μαζική επένδυση σε πρωτοβουλίες κατά της παράνομης διακίνησης από διεθνείς υπηρεσίες και δωρητές, μετά το 2000. Οι χώρες προέλευσης και οι χώρες υποδοχής αντιμετωπίζουν εξίσου αυξανόμενες πιέσεις για να επικυρώσουν το Πρωτόκολλο για την Παράνομη Διακίνηση και να δείξουν ότι συμμορφώνονται με τα ελάχιστα κριτήρια που παρατίθενται στην ετήσια ‘Έκθεση για την παράνομη Διακίνηση Προσώπων’ του Στέιτ Ντηπάρτμεντ. Η έκθεση κατανέμει τις χώρες σε τρεις ταχύτητες, ανάλογα με τις προσπάθειες συμμόρφωσής τους με τα ελάχιστα κριτήρια για την εξάλειψη της παράνομης διακίνησης. Οι χώρες της τρίτης ταχύτητας ( αυτές που δεν συμμορφώνονται) υφίστανται κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένου του τερματισμού της μη ανθρωπιστικής βοήθειας, της βοήθειας που δεν σχετίζεται με το εμπόριο και της αντίθεσης των Ηνωμένων Πολιτειών στη βοήθεια από διεθνείς χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς. Η παράνομη διακίνηση και η λαθρομετανάστευση, ως θεμελιακά στοιχεία της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Διακρατικό Έγκλημα, συνδέονται επίσης με μέτρα για την αντιμετώπιση της ‘παγκόσμιας τρομοκρατίας’ στο περιβάλλον υψηλής ασφαλείας μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, οι κυβερνήσεις ενθαρρύνονται να τηρούν σκληρή στάση έναντι της παράτυπης μετανάστευσης μέσω πιο αυστηρών συνοριακών ελέγχων.


Η μεταβολή από μια ‘προσέγγιση διαχείρισης της μετανάστευσης’ σε ό, τι αφορά την προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού σε μια ‘προσέγγιση κατά της παράνομης διακίνησης’ έχει ουσιαστική επίδραση στη χάραξη πολιτικής και τον ακτιβισμό του μεταναστευτικού εργατικού δυναμικού στη Νοτιοανατολική Ασία. Μολονότι οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις στα μεγαλύτερα κράτη που υποδοχής είναι πιο αργές στην υιοθέτηση του πλαισίου κατά της παράνομης διακίνησης, όλο και περισσότερες προσελκύεται από αυτό προκειμένου να επιτύχουν θετικά αποτελέσματα για τους μετανάστες εργαζόμενους, απουσία αποτελεσματικών εθνικών εργασιακών νομοθεσιών. Στη Μαλαισία, οι Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις που ασχολούνται με ξένους εργαζόμενους προσπαθούν τώρα να εκμεταλλευτούν τη νομοθεσία κατά της παράνομης διακίνησης με εκστρατείες ‘ντροπής’ σε μεγάλη κλίμακα, έτσι ώστε να υποχρεώσουν την κυβέρνηση να τροποποιήσει την εθνική νομοθεσία αναφορικά με τους προσωρινούς μετανάστες. Στη Σιγκαπούρη, μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση που ασχολείται με τους εργαζόμενους στον κατασκευαστικό τομέα, υποστηρίζει ότι οι ξένοι εργάτες που έρχονται αντιμέτωποι με τον επαναπατρισμό με τη λήξη των συμβολαίων τους, είναι θύματα παράνομης διακίνησης εάν επιστρέψουν στην πατρίδα τους χρεωμένοι.


Φύλο, κινητικότητα και δικαιώματα


Η δυνατότητα επίδρασης της διεθνούς και τοπικής πίεσης στους τρόπους με τους οποίους οι κυβερνήσεις αντιδρούν στην προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού θέτει σοβαρά ερωτήματα για τις συνέπειες της ρητορικής κατά της παράνομης διακίνησης στο εργατικό δυναμικό και την κινητικότητα. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (International Labour Organization- ILO) σημειώνει ότι η εισαγωγή του Πρωτοκόλλου για την Παράνομη Διακίνηση των Ηνωμένων Εθνών αποτελεί πρόκληση για τη χάραξη πολιτικής, καθώς απαιτεί από τα κράτη να αντιμετωπίζουν την υποχρεωτική εργασία ως ποινικό αδίκημα αντί για εργασιακή παραβίαση. Οι κρατικοί νομοθέτες έχουν το ακόλουθο δίλημμα: να χρησιμοποιούν το αδίκημα της ‘υποχρεωτικής εργασίας’ ή της ‘παράνομης διακίνησης’ όταν αντιμετωπίζουν σοβαρές περιπτώσεις εκμετάλλευσης στις οποίες ενέχονται μετανάστες εργαζόμενοι; Οι αποφάσεις αυτές καθορίζουν, με τη σειρά τους, τον τρόπο που οι αρχές χειρίζονται καταστάσεις εξαναγκασμού, τιμωρούν τους δράστες και αντιμετωπίζουν δομικούς παράγοντες που ενθαρρύνουν τις συγκεκριμένες πολιτικές.


Όταν όλες οι μορφές εκμετάλλευσης στις οποίες ενέχονται προσωρινοί μετανάστες ταξινομούνται ως ‘παράνομη διακίνηση’, οι προκαταλήψεις για το φύλο και την τάξη, εγγενείς στον ορισμό του ‘ποιος’ μπορεί να διακινηθεί (και κάτω από ποιες συνθήκες), ενισχύονται απόλυτα. Από την ώρα που η μετανάστευση εργατικού δυναμικού θεωρείται παράνομη διακίνηση, όλες περίπου οι μετανάστριες εργαζόμενες περιγράφονται ως θύματα παράνομης διακίνησης. Η αντιμετώπιση όλων των μορφών εκμετάλλευσης των μεταναστών εργατών ως περιπτώσεις παράνομης διακίνησης δεν κινδυνεύει μόνο να υπονομεύσει τις υπάρχουσες διατάξεις περί εργασιακών δικαιωμάτων, αλλά αποδυναμώνει τις προσπάθειες κατά της παράνομης διακίνησης που στοχεύουν στην αντιμετώπιση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης γυναικών και παιδιών. Η παράνομη διακίνηση σεξ αποτελεί αναμφίβολα ένα σοβαρό ζήτημα, αλλά τα στοιχεία δείχνουν σαφώς ότι η χρήση του μοντέλου ‘ ένα μέγεθος ταιριάζει σε όλους’, προκειμένου να αναγνωριστούν και να βοηθηθούν τα θύματα της σεξουαλικής εκμετάλλευσης, συμβάλει συχνά στην περαιτέρω εκμετάλλευση αυτών ακριβώς των ανθρώπων που επιχειρεί να βοηθήσει.


Επιπλέον γνωρίζουμε ότι οι πολιτικές που στοχεύουν στον έλεγχο παράτυπων μορφών μετανάστευσης μπορεί, στην πραγματικότητα, να ενθαρρύνουν, να επιτρέψουν ή να επιδεινώσουν παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των μεταναστών, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας στην κινητικότητα. Τα στοιχεία εκείνων που εργάζονται στο πεδίο της παράνομης διακίνησης σεξ δείχνουν ότι οι προσπάθειες για ‘διάσωση και επαναπατρισμό’ των θυμάτων της παράνομης διακίνησης, κάνουν τη θέση των μεταναστών εργαζομένων ακόμη πιο ευάλωτη. Οι πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης μπορούν να στιγματίσουν και να αποξενώσουν τους σεξουαλικούς εργαζόμενους και τις οργανώσεις τους, να αποθαρρύνουν την οικοδόμηση συνασπισμών μεταξύ των υποστηρικτών τους και να υπονομεύσουν τα προγράμματα προστασίας δικαιωμάτων. Η επίδραση των αποφάσεων αυτών στις ζωές των νόμιμων μεταναστών εργαζομένων δεν έχει ακόμη φανεί, αλλά η εν δυνάμει επίδραση στο μεταναστευτικό εργατικό δυναμικό και τον ακτιβισμό για τα εργασιακά δικαιώματα ενδέχεται να είναι εξίσου βαθιά.

Η νορβηγική κυβέρνηση έχει προτείνει ένα νόμο που απαγορεύει την αγορά σεξουαλικών υπηρεσιών. Στόχος του νέου νόμου, που εάν εγκριθεί από το κοινοβούλιο θα τεθεί σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2009, είναι σύμφωνα με τις Εισηγήσεις στο Odelsting η καταπολέμηση της πορνείας και της παράνομης διακίνησης προσώπων (Ot. Prp. Nr. 48). Στην εισαγωγή του, το υπουργείο Δικαιοσύνης αναφέρεται σαφώς στις διεθνείς υποχρεώσεις του κράτους σε σχέση με διεθνείς συμφωνίες όπως το Πρωτόκολλο για την Πρόληψη, Κατάργηση και Ποινικοποίηση της Παράνομης Διακίνησης Προσώπων, ειδικά Γυναικών και Παιδιών, των Ηνωμένων Εθνών (Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, Especially Women and Chlidren- UNODC), αλλά και άλλες διεθνείς συμφωνίες για την αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησης. Η παράνομη διακίνηση προσώπων, όπως και η μαστροπεία, θεωρούνται εγκληματικές πράξεις στη Νορβηγία και ρυθμίζονται αντίστοιχα από τα άρθρα 224 και 202 του ποινικού κώδικα. Ενώ το άρθρο 224 και το άρθρο 202 ρυθμίζουν το τρίτο μέρος- τον διακινητή και τον μαστροπό, ο στόχος του προτεινόμενου νόμου είναι η μείωση ή εξάλειψη της ζήτησης σε ό, τι αφορά την πορνεία, για να προστατευθούν έτσι οι γυναίκες (και οι άντρες) από τον εξαναγκασμό σε πορνεία και παράνομη διακίνηση προσώπων.


Η διεθνοποίηση της πολιτικής έναντι της πορνείας και οι δημόσιες συζητήσεις για να τεθεί εκτός νόμου δεν είναι κάτι καινούργιο. Αντίθετα, η πολιτική προσέγγιση της πορνείας είχε διεθνή χαρακτήρα από τις αρχές του 19ου αιώνα και η ‘πόρνη’ θεωρείτο ένα είδος διαβόλου που αποτελούσε απειλή για τη δημόσια υγεία, τις αξίες της οικογένειας, την ηθική τάξη ή θύμα του δουλεμπορίου λευκής σαρκός ή της εξάρτησης από τα ναρκωτικά. Οι δημόσιες συζητήσεις για την ποινικοποίηση της πορνείας επανέρχονταν κάθε τόσο. Στα τέλη του 2004, η νορβηγική κυβέρνηση, αφού πρώτα αξιολόγησε τις νομοθετικές ρυθμίσεις στη Σουηδία και την Ολλανδία ( Υπουργείο Δικαιοσύνης 2002), απέρριψε το αίτημα να καταστεί η πορνεία έγκλημα και δήλωσε ότι η πορνεία αποτελεί κοινωνικό πρόβλημα και όχι εγκληματική υπόθεση. Δήλωσε επίσης ότι μια απαγόρευση θα καθιστούσε πιο επώδυνη την κατάσταση για τα πρόσωπα που πουλούν σεξουαλικές υπηρεσίες και θα επιδρούσε στις πιο ευάλωτες ομάδες στους κόλπους της πορνείας. Ωστόσο, λίγα χρόνια αργότερα, η κοινή γνώμη άλλαξε ριζικά και η πολιτική πλειοψηφία υποστήριξε ότι η απαγόρευση της πορνείας είναι η μόνη λύση για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης προσώπων, που θεωρείται σύγχρονη δουλεία. Στην πραγματικότητα, είναι δύσκολο να πει κανείς εάν ήταν η ανησυχία για τα θύματα της παράνομης διακίνησης ή ο ηθικός πανικός και ο φόβος ότι η Νορβηγία θα κυριαρχείτο από ξένες πόρνες και προαγωγούς που οδήγησαν στο αίτημα ότι κάτι έπρεπε να γίνει. Παρόλα αυτά, στην επίσημη παρουσίασή του, ο προτεινόμενος νόμος αντιμετωπίζεται ως μέτρο για την καταπολέμηση της πορνείας και κατ’ επέκταση της παράνομης διακίνησης προσώπων σε διεθνές επίπεδο.


Ο συσχετισμός της πορνείας και της παράνομης διακίνησης προσώπων θέτει περισσότερα προβλήματα από όσα επιλύει, γιατί όπως επισημαίνει η Bridget Anderson (2007), ακόμη κι αν υπάρξει γενική συμφωνία και συναίνεση, η παράνομη διακίνηση προσώπων αποτελεί σοβαρό πρόβλημα και διαφορετικές ομάδες αναγνωρίζουν την παράνομη διακίνηση ως πρόβλημα για διαφορετικούς λόγους. Η παράνομη διακίνηση προσώπων θεωρείται ότι αποτελεί βία κατά των γυναικών, παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και/ή ένα φαινόμενο που τροφοδοτεί και διατηρεί το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα.


Η παράνομη διακίνηση προσώπων σχετίζεται με την παράνομη ή παράτυπη μετανάστευση και η έννοια αυτή, όπως ορίζεται από το πρωτόκολλο κατά της παράνομης διακίνησης των Ηνωμένων Εθνών, αποτελεί μια κατάσταση όπου εγκληματικές ομάδες ή άτομα εκμεταλλεύονται ανθρώπους που επιθυμούν να έχουν καλύτερες οικονομικές ευκαιρίες. Η έμφαση δίνεται σε τρία διαφορετικά στοιχεία: τη στρατολόγηση, τη μεταφορά και το στόχο της στρατολόγησης. Ο ορισμός περιλαμβάνει τη χρήση κάποιου είδους βίας, εξαναγκασμού ή εκμετάλλευσης ευάλωτων προσώπων και η παράνομη διακίνηση προσώπων πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον την εκμετάλλευση της πορνείας άλλων ή άλλες μορφές σεξουαλικής εκμετάλλευσης, καταναγκαστικής εργασίας, δουλείας ή πρακτικών ανάλογων με τη δουλεία, την υποτέλεια ή την αφαίρεση οργάνων (UNODC). Κατά συνέπεια, το συμπληρωματικό πρωτόκολλο έχει ως στόχο την αντιμετώπιση της παράτυπης ή της παράνομης μετανάστευσης και, μαζί με τη Σύμβαση κατά του Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών, έχει ως στόχο να διευκολύνει τη διαδικασία της διακρατικής συνεργασίας για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος. Η έμφαση είναι στο έγκλημα και στον έλεγχο των συνόρων και στόχος είναι να εξαλειφθούν οι ‘ ασφαλείς παράδεισοι’ για τους δράστες ( Βλέπε Anderson 2007, Kempadoo 2005, Andrijasevic 2003). Η πολιτική εστίαση στην παράνομη διακίνηση με έμφαση στην πορνεία υπήρξε μαζική, και παρά την απουσία πειστικής τεκμηρίωσης της έκτασης και του μεγέθους του, το φαινόμενο λέγεται ότι αποτελεί μια αναπτυσσόμενη επιχείρηση υψηλού κέρδους και χαμηλού ρίσκου διεθνικών εγκληματιών, περίπου στο ίδιο επίπεδο με τη διακίνηση παράνομων ουσιών και όπλων (Kempadoo 2005). Πρόκειται για μια προβληματική υπόθεση από τη στιγμή που τόσο ο ορισμός της έννοιας ‘οργανωμένο έγκλημα’ όσο και η οργάνωση του εμπορίου παράνομων ουσιών και όπλων υπόκεινται σε κριτικές δημόσιες συζητήσεις μεταξύ ειδικών στην εγκληματολογία και το ποινικό δίκαιο (βλέπε Andreas & Nadelman 2006, Edwards & Gill 2003, Woodiwiss 2003).


Η Σύμβαση κατά του Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών είναι αποτέλεσμα της αυξανόμενης εστίασης στο διεθνικό οργανωμένο έγκλημα, που στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 εξελίχθηκε σε φλέγον θέμα σε διεθνές επίπεδο ( Edwards & Gill 2003, Woodwiss 2003), και δείχνει την επέκταση του ελέγχου του οργανωμένου εγκλήματος που άρχισε με την διεθνή εκστρατεία κατά της διακίνησης ουσιών σε εθνικό και διεθνές επίπεδο (Andreaw & Nadelman 2006). Το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα κατασκευάστηκε, μαζί με την τρομοκρατία, ως ο νέος εχθρός, και λέγεται ότι αποτελεί μεγαλύτερη πρόκληση στον τομέα της διεθνούς ασφάλειας από οτιδήποτε είχε να αντιμετωπίσει η Δύση στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Η ανάδυση του ‘νέου κακού’ συνδέεται με την παγκοσμιοποίηση και κυρίως με αυτό που ορίζεται ως ‘εποχή των αποτυχημένων εθνών κρατών’ όπως οι μετακομμουνιστικές και αναπτυσσόμενες χώρες. Οι επίσημες ομιλίες και αφηγήσεις που περιβάλλουν τη διαφαινόμενη απειλή δημιουργούνται σε ένα πλαίσιο που οι Edwards & Gill (2004: 245) ορίζουν ως ‘μεταψυχροπολεμική πολιτική λογική’: έναν εκ νέου προσανατολισμό της δυτικής ασφάλειας, των υπηρεσιών πληροφοριών και άμυνας για τον έλεγχο του εγκλήματος. Όπως λένε κάποιοι διανοητές, ο συγκερασμός θεμάτων ασφάλειας και ελέγχου του εγκλήματος έχει γίνει μείζον χαρακτηριστικό στην εποχή της δικαιολόγησης του κοινωνικού ελέγχου, της αστυνόμευσης όπως και πολλών πτυχών της σύγχρονης διακυβέρνησης ( βλέπε Aas 2007, Andreas & Nadelman 2006).


Στο πλαίσιο του παραδείγματος για την ασφάλεια, το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα δημιουργείται ως η μαύρη πλευρά της παγκοσμιοποίησης και ως εξωτερική απειλή που ενεργεί πάνω και εναντίον αλλά όχι μέσα στη ‘νομιμοποιημένη’ κοινωνία (Edwards & Gill 2002: 253). Ωστόσο, ο φόβος και η ανασφάλεια είναι συναισθηματικές και πολιτικές και όχι αντικειμενικές ολότητες, και όπως επισημαίνει ο David Garland (2001), ο έλεγχος του εγκλήματος δεν διαχειρίζεται μόνο τα προβλήματα του εγκλήματος, αλλά θεσμοθετεί μια σειρά αντιδράσεων σε αυτά τα προβλήματα που έρχονται ως επακόλουθο σε ό, τι αφορά την κοινωνική επίδρασή τους. Μολονότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η έλλειψη δυνατότητας για μετανάστευση με νόμιμους τρόπους έχει δημιουργήσει μια αγορά την οποία εκμεταλλεύονται διάφοροι παράγοντες, παρέχοντας υπηρεσίες στους μετανάστες για να ταξιδέψουν και/ή να εργαστούν στο εξωτερικό, αυτοί που ενέχονται στην εκμετάλλευση των μεταναστών κυμαίνονται από τοπικούς ‘βοηθούς’ μέχρι ιδιώτες, κρατικούς υπαλλήλους, ημι-κρατικούς υπαλλήλους και εγκληματίες. Επομένως, η συμπερίληψη των μεταναστών στην αλυσίδα των υποτιθέμενων παράνομων δραστηριοτήτων των διεθνικών εγκληματιών οδηγεί πολιτικά και κοινωνικά στην κατασκευή της μετανάστευσης ως εγκληματικής υπόθεσης, χωρίς να εξετάζονται οι τρόποι με τους οποίους το καθεστώς των συνόρων και των αδειών εισόδου επιδρούν στην κατάσταση των μεταναστών (βλέπε Andrijasevic 2003). Συνεπώς, η Σύμβαση κατά του Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών και το πρωτόκολλο κατά της παράνομης διακίνησης δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι αποτελούν απλώς μια βάση ανάπτυξης πολιτικών για την πρόληψη της παράνομης διακίνησης, την προστασία των θυμάτων και την καταδίωξη των εγκληματιών, αλλά χρησιμεύουν επίσης ως βάση για την κοινωνική κατασκευή της ανασφάλειας και τη δημιουργία των ‘φρικτών άλλων’ μέσω της ρητορικής για την εγκληματοποίηση και τη θυματοποίηση (βλέπε Aas 2007, Kapur 2005).


Η νορβηγική πολιτική κατά της παράνομης διακίνησης απηχεί διεθνείς τάσεις που σχετίζονται με τη δημοφιλή εικόνα των ισχυρών, προσοδοφόρων και κυνικών εγκληματικών δικτύων που έχουν τις μετανάστριες ως σεξουαλικές σκλάβες- και εδώ όπως παντού ο κύριος στόχος είναι η καταπολέμηση του εγκλήματος και όχι η προστασία των θυμάτων. Όπως δήλωσε ο υπουργός Δικαιοσύνης ( 2002) ‘ Η καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης γυναικών και παιδιών είναι η καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος (….) Η παράνομη διακίνηση δημιουργεί εγκληματικές οικονομίες που επιχειρούν παράλληλα με την κρατική οικονομία και την οικονομία της αγοράς’. Κόντρα στη ρητορική του εγκλήματος, η ανακατασκευή των μεταναστριών που εργάζονται στην πορνεία από παράνομες ή ανεπιθύμητες μετανάστριες σε αθώα και ευάλωτα θύματα της παράνομης διακίνησης μεταναστών σεξουαλικών εργαζομένων εξελίχθηκε σε αυτό που ο David Garland (2001) αναγνωρίζει ως πολιτικοποιημένη εικόνα του ‘θύματος’. Ωστόσο, το ‘βασανισμένο θύμα’ είναι μια συμβολική μορφή που ακολουθεί τη δική της ζωή και διαδραματίζει καίριο ρόλο στις πολιτικές συζητήσεις και τα επιχειρήματα για την πολιτική για το έγκλημα. Πράγματι, με τη θεωρούμενη απειλή του διεθνικού οργανωμένου εγκλήματος ως ‘νέας αυτοκρατορίας του κακού’, η εικόνα αθώων και ευάλωτων μεταναστριών που εξαναγκάζονται να γίνουν πόρνες από κυνικούς και ανενδοίαστους εγκληματίες αποτελεί κλασικό παράδειγμα αυτού που ο Niels Christie ( 1986) περιγράφει ως κατασκευή του ‘ιδανικού θύματος’, που ο ρόλος και η λειτουργία του είναι να δημιουργήσει τον ‘κατάλληλο παραβάτη’- το θύμα του εγκλήματος ως αντίθετο στους δράστες. Επομένως, ο προτεινόμενος νόμος που αιτιολογήθηκε ως εργαλείο για την πρόληψη και την καταπολέμηση της πορνείας και της παράνομης διακίνησης συνεπάγεται τη θεσμοθέτηση της εκλαϊκευμένης εικόνας των μεταναστών είτε ως παθητικών θυμάτων ανίκανων να κοιτάξουν τον εαυτό τους είτε ως ικανών να διαπράξουν τις πιο τρομακτικές πράξεις βίας (Kapur 2005). Λαμβάνοντας υπόψη ότι ο στόχος είναι η καταπολέμηση του διεθνικού εγκλήματος, η συσχέτιση πορνείας και παράνομης διακίνησης τοποθετεί τους σεξουαλικούς εργαζόμενους στην πρώτη γραμμή του ‘πολέμου κατά του εγκλήματος’.

Αναφορές:

- Anderson, Bridget (2007): “Motherhood, Apple Pie and Slavery: Reflections on trafficking debates”, Centre on Migration, Policy and Society, Working paper No. 48

- Andreas, Peter και Ethan Nadelmann (2006): Policing the globe. Criminalization and crime control in international relations. Oxford: University Press

- Andrijasevic, Rutvica (2003): “The Difference Borders Make: (Il)legality, Migration and Trafficking in Italy among Eastern European Women in Prostitution” In: Uprooting/Regroundings, Question of Home and Migration (Ed): Ahmed, Sara, Claudia Castañeda, Ann_Marie Fortier and Mimi Sheller, Oxford, New York: Berg

- Christie, Nils (1986):”The ideal victim” I: From crime policy to victim policy: reorienting the justice system. Ezzat A. Fattah (ed.). London: Macmillan, σσ. 17-30.

- Edwards, Adam και Gill, Peter (2003): “After transnational organised crime? The politics of Public safety”. I: Transnational organized crime. Perspectives on global security (Ed): Edwards, Adam and Peter Gill London New York: Routledge

- Edwards, Adam και Gill, Peter (2002): “The politics of ’transnational organized crime’: discourse, reflexivity and the narration of ‘threat’”. British Journal of Politics and International Relations Vol.4, No. 2, June 2002, σσ. 245-260

- Garland, David (2001): The culture of control Crime and social order in contemporary Society. Oxford: University Press

- Kapur, Ratna (2005): “Cross-border movements and the law: Renegotiating the boundaries of difference” I: Trafficking and prostitution reconsidered. New perspectives on migration, sex work, and human rights (Ed): Kempadoo, Kamala and Jyoti Sanghera and Bandana Pattanaik. Boulder London: Paradigme Publisher

- Kempadoo, Kamala (2005): “From moral panic to global justice: Changing perspectives on Trafficking”. In: Trafficking and prostitution reconsidered. New perspectives on migration, sex work, and human rights (Ed): Kempadoo, Kamala and Jyoti Sanghera and Bandana Pattanaik. Boulder London: Paradigme Publisher

- Ministry of Justice and the police (2004): Purchasing sexual services in Sweden and the Netherlands. Legal Regulation and Experiences. A Report by a Working Group on the legal regulation of the purchase of sexual services, chaired by Professor Ulf Stridbeck. Issued on 8.October 2004

- Ministry of Justice and the police, “Challenges and priorities” by the Minister of Justice Odd Einar Dørum. The Nordic-Baltic Campaign against Trafficking in Women and Children. Riga 27. Νοέμβριος 2002

- Ot.prp.nr.48 (2007-2008). Om lov om endring i straffeloven 1902 og straffeprosessloven (kriminalisering av kjøp av seksuelle omfang eller handling mv), Ministry of Justice and the police.

- Woodiwiss, Michael (2003): “Transnational organised crime – the global reach of an American concept”. I: Transnational organized crime. Perspectives on global security (ed): Edwards, Adam and Peter Gill London New York: Routledge

- Aas Franko, Katja (2007): “Analysing a world in motion: Global flows meet ‘criminology of the other”. Theoretical Criminology 2007: 11; 283,

Η είσοδος Σαν Ντιέγκο-Τιχουάνα είναι από τα πιο πολυσύχναστα συνοριακά περάσματα στον κόσμο. Χιλιάδες Μεξικανοί πηγαινοέρχονται σε καθημερινή βάση στις Ηνωμένες Πολιτείες για δουλειά, σπουδές, ψώνια ή για να επισκεφθούν τις οικογένειές τους. Χιλιάδες Αμερικανοί τουρίστες πηγαίνουν στην Τιχουάνα για να επωφεληθούν από τις φθηνές τιμές στα μοντέρνα ντόπια εμπορικά κέντρα ή για να κάνουν βόλτα στη Avenida Revolucion (Λεωφόρο της Επανάστασης), τον πασίγνωστη τουριστικό δρόμο της Τιχουάνα που προσφέρει οικογενειακή αλλά και σεξουαλική ψυχαγωγία. Η συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα, που οι ντόπιοι αποκαλούν ‘ la zona morte’ (νεκρή ζώνη), βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση με τον συνοριακό φράχτη. Εκτείνεται σε μια σχετικά μικρή περιοχή γύρω στο 1.5 τετραγωνικό μέτρο, με την αψίδα της Τιχουάνα, El Pircing (στη διασταύρωση μεταξύ της Avenida Revolucion και της Avenida Puente Mexico-τον πεζόδρομο του συνοριακού περάσματος) ως σημείο εισόδου.


Το 1989, ο Fernando Vizcarra μέτρησε τριάντα έξι σεξουαλικές επιχειρήσεις στην περιοχή. Σήμερα η ζώνη αυτή έχει κατακλυστεί από άπειρες καντίνες, καμπαρέ, μπαρ, χορευτικά κλαμπ, cervecerias και ξενοδοχεία που χρεώνουν με την ώρα, όλα συγκεντρωμένα στα στενά δρομάκια της συνοικίας με τα κόκκινα φωτάκια. Τα πιο φημισμένα, ακμάζοντα και εξεζητημένα είναι τα Las Adelitas, Chicago Club, Las Chavelas και Monaco, που απασχολούν και τους μεγαλύτερους αριθμούς σεξουαλικών εργαζομένων.[1]


Στην Τιχουάνα, υπολογίζεται ότι 15.000 γυναίκες απασχολούνται στη σεξουαλική εργασία.[2] Οι γυναίκες εργάζονται είτε στους δρόμους είτε σε ένα ή περισσότερα από τα 210 νυχτερινά κέντρα. Η ηλικία των σεξουαλικών εργαζομένων στη ζώνη ανοχής της Τιχουάνα κυμαίνεται από τα είκοσι πέντε μέχρι λίγο πάνω απ’ τα πενήντα και η διάρκεια απασχόλησής τους από μερικές εβδομάδες μέχρι πολλά χρόνια. Πολλές γυναίκες εργάζονται ως temporadas, δηλαδή μόνο τις περιόδους του χρόνου που βρίσκουν κατάλληλη ή πιο επικερδή δουλειά. Γι’ αυτή την εποχική εργασία, έρχονται από πόλεις του βόρειου Μεξικού όπως Hermosillo, Sonora, Guaymas ή Chihuahua για να βγάλουν dinero rapido, γρήγορο χρήμα, στα σύνορα. Η σεξουαλική εργαζόμενη Σάντρα λέει: ‘Υπάρχει πολλή πορνεία σ’ αυτή την πόλη. Είναι σχεδόν το μόνο που υπάρχει στην Τιχουάνα. Είναι αυτό που διαθέτει κυρίως η Τιχουάνα’. Η σεξουαλική εργασία είναι επικερδής για ανθρώπους που θέλουν να είναι κινητικοί, να κάνουν γρήγορα ένα κομπόδεμα και που επιζητούν νέες εμπειρίες. Οι περισσότερες σεξουαλικές εργαζόμενες την περιγράφουν ως ‘εύκολη’, καθώς η είσοδος στη σεξουαλική βιομηχανία γίνεται συνήθως άτυπα και δεν απαιτεί διπλώματα ή πτυχία. Η Σάντρα δηλώνει: ‘ Είναι εύκολο να βγάλεις αυτά τα λεφτά’ και η Τιχουάνα, πιο συγκεκριμένα, έχει τη φήμη ‘δρόμων στρωμένων με χρυσό’ λόγω της συνεχούς ροής Αμερικανών τουριστών και στρατιωτών που περνούν τα σύνορα για ένα ευχάριστο σαββατοκύριακο στην ‘Αμαρτωλή Πόλη’, το κρυφό πορνείο του Σαν Ντιέγκο, που απέχει μόνο είκοσι λεπτά με το τρόλεϊ. Η Λώρα κάνει μια παρόμοια περιγραφή για τις ευκαιρίες που προσφέρονται: ‘ Το καλύτερο πράγμα όταν δουλεύεις στη συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα είναι ότι υπάρχει πάντα χρήμα. Υπάρχουν πάντοτε άνθρωποι, τουρίστες, εκεί. Το κακό είναι οι ληστείες και τα ναρκωτικά, αλλά το καλό είναι ότι υπάρχουν πάντοτε λεφτά’.


Οι σεξουαλικές εργαζόμενες προτιμούν την Τιχουάνα από άλλες συνοριακές πόλεις επειδή θεωρείται ένα κοσμοπολίτικο και ανεκτικό μέρος όπου πολλά πράγματα είναι δυνατά. Η Σάντρα υπογραμμίζει: ‘ Η Τιχουάνα είναι πιο φιλελεύθερη, οι άνθρωποι, η πόλη. Είναι πολύ πιο εύκολο να δουλεύεις στην πορνεία εδώ παρά στο Mexicali, όπου οι άνθρωποι κοιτούν ο ένας τον άλλον, κι όπου κανείς πρέπει να προσέχει τον εαυτό του και να κρύβεται απ’ τους άλλους. Στο Mexicali, οι άνθρωποι δεν δέχονται την πορνεία. Εδώ, είναι διαφορετικά’. Η συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια στην Τιχουάνα είναι αρκετά μεγάλη ώστε μα παρέχει στις σεξουαλικές εργαζόμενες την ανωνυμία που επιθυμούν: ιδίως όταν δεν θεωρούν ότι είναι σεξουαλικές εργαζόμενες με πλήρη απασχόληση αλλά διατηρούν άλλες επαγγελματικές ζωές έξω απ’ τη ζώνη ανοχής.


Εδώ και πολλές δεκαετίες, η Τιχουάνα είναι ένα δημοφιλές σημείο περάσματος για τους μετανάστες που κατευθύνονται προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά από τη δεκαετία του 1980 προσελκύει μετανάστες από ολόκληρο το Μεξικό που έρχονται, με αυξανόμενους ρυθμούς, να ζήσουν και να εργαστούν σε ένα από τα πολυάριθμα εργοστάσια επεξεργασίας εξαγωγών στο βιομηχανικό πάρκο. Ο συρφετός μεταναστών με διαφορετική προέλευση, στόχους και υπόβαθρο, που χτίζουν μια νέα ζωή στην Τιχουάνα, έχει ως αποτέλεσμα λιγότερο κοινωνικό έλεγχο του ατόμου. Οι γυναίκες που απασχολούνται στη βιομηχανία του εμπορικού σεξ το βιώνουν αυτό επωφελώς.


Οι γυναίκες εργάζονται σε μια ποικιλία επιχειρήσεων, λιγότερο ή περισσότερο αποκλειστικές και ακριβές. Οι γυναίκες του χαμηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου τείνουν να εργάζονται στο δρόμο, και ακολουθούν οι σεξουαλικές εργαζόμενες που απασχολούνται στα μπαρ, τα νάιτ-κλαμπ και τα ινστιτούτα μασάζ. Εκείνες με υψηλότερες κοινωνικοοικονομικές θέσεις γίνονται κολ-γκερλς που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους κατόπιν ραντεβού σε σπίτια ακριβών συνοικιών. Όλες οι γυναίκες έχουν εμπειρίες από περάσματα συνόρων. Στην Τιχουάνα, ο καθένας έχει τουλάχιστον ένα μέλος στην οικογένειά του που εργάζεται ή εργάστηκε παλιότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι διασυνοριακές οικογενειακές ιστορίες και βιογραφίες είναι συνηθισμένες. Πολλές σεξουαλικές εργαζόμενες προσπάθησαν κάποια στιγμή να κερδίσουν τη ζωή τους από την άλλη πλευρά των συνόρων. Ελάχιστες τα κατάφεραν. Η Λώρα πήγε τρεις φορές στην Ουάσιγκτον, όπου έμεινε με συγγενείς της. Ανατρέχοντας στο παρελθόν, αναλογίζεται ότι δεν της άρεσε ‘απ’ την άλλη πλευρά’. Θυμάται ότι ‘εδώ στο Λος Άντζελες και στο Σαν Ντιέγκο υπάρχουν πολλοί Μεξικάνοι και κάποιος μπορεί να τα βγάλει πέρα χωρίς να ξέρει αγγλικά, όχι όμως στο βορρά όπου υπάρχουν μόνο gabachos (υποτιμητικός όρος για τους Αμερικάνους). Δεν μπορούσα να πάω να ψωνίσω και να επικοινωνήσω με τους ανθρώπους’. Η Λώρα ένιωθε ότι τα αγγλικά της ποτέ δεν έφτασαν σε ένα καλό επίπεδο, στη διάρκεια της παραμονής της στις Ηνωμένες πολιτείες. Κι αυτός ήταν ο κύριος λόγος που δεν της άρεσε εκεί. Η επιτυχία ή η αποτυχία στη διαδικασία της μετανάστευσης συνδέεται πολύ στενά με το μεταναστευτικό καθεστώς κάποιου, αλλά κατά δεύτερο λόγο με το κοινωνικό και πολιτιστικό κεφάλαιο που κατέχει.[3]


Η σεξουαλική βιομηχανία στην Τιχουάνα χαρακτηρίζεται από διαστρωμάτωση, με την έννοια του κοινωνικού υπόβαθρου των γυναικών. Πολλές προέρχονται από τις κατώτερες εργατικές τάξεις, που τα μέλη τους ωθήθηκαν στην άτυπη εργασία ή τη μετανάστευση στην περίοδο της οικονομικής ύφεσης της δεκαετίας του 1990. Η μόρφωσή τους δεν ξεπερνά συνήθως το επίπεδο της στοιχειώδους ή της μέσης εκπαίδευσης. Άλλες σεξουαλικές εργαζόμενες προέρχονται από τις αστικές μεσαίες τάξεις των βόρειων μεξικανικών πόλεων, έχουν μαθητεύσει σε δουλειές ή έχουν πανεπιστημιακά διπλώματα. Οι γυναίκες αυτές δεν απασχολούνται στη σεξουαλική εργασία για λόγους οικονομικής επιβίωσης αλλά κυρίως για να αυξήσουν την καταναλωτική τους δύναμη ή να υλοποιήσουν εκπαιδευτικούς στόχους τους. Επιπρόσθετα, υπάρχουν Μεξικανο-αμερικάνες στη σεξουαλική βιομηχανία της Τιχουάνα. Είναι κάτοικοι των Ηνωμένων Πολιτειών, περνούν τα σύνορα τη νύχτα για να δουλέψουν στην συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια κι όταν τελειώνει η βάρδια τους επιστρέφουν με τα αυτοκίνητά τους στα σπίτια τους, σε αστικές περιοχές της Καλιφόρνιας. Η Τάνια έχει βιώσει το εμπόριο του σεξ κι απ’ τις δυο πλευρές των συνόρων, αλλά πριν αρχίσει να πουλάει σεξ, κέρδιζε τη ζωή της ‘βοηθώντας τους ανθρώπους να περνούν’- ήταν ‘κογιότ’ (τσακάλι). Η Τάνια γεννήθηκε στη μικρή συνοριακή πόλη Tecate, αλλά μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες με τους γονείς της και τα αδέλφια της όταν ήταν έξι χρονών. Συνέχισε να ζει εκεί μέχρι τα τριάντα οκτώ της. Η Τάνια άρχισε να βοηθά ανθρώπους να περνούν τα σύνορα όταν δεν είχε χρήματα. Διηγείται: ‘ Έφερνα ανθρώπους στο San Ysidro κι έπειτα μέχρι το Λος Άντζελες’. ‘Εκείνη την εποχή είχα αυτοκίνητο. Ήταν πιο εύκολα τότε. Μπορούσε κανείς απλώς να περάσει, δεν υπήρχε bordo (συνοριακός φράχτης). Διέσχιζες το τούνελ και έφτανες αμέσως στο San Ysidro. Τότε έκανες έναν πήδο κι έφτανες. Τώρα όλα είναι σφραγισμένα. Όλα είναι καλυμμένα. Οι άνθρωποι αναγκάζονται να πηγαίνουν σε πιο μακρινά μέρη’. Όπως οι περισσότεροι fronterizos, οι κάτοικοι που ζουν στα σύνορα Ηνωμένων Πολιτειών- Μεξικού, η Λώρα έχει συνείδηση των πολιτικών αλλαγών και των επιδράσεών τους στο πέρασμα των συνόρων. Τα σύνορα Ηνωμένων Πολιτειών- Μεξικού έχουν περάσει από μια διαδικασία αυξανόμενης εποπτείας και στρατικοποίησης τις τελευταίες δεκαετίες, με αποκορύφωμα τα αιτήματα για κατασκευή ενός τρίτου συνοριακού φράχτη με ιδιαίτερες επιπτώσεις για τις γυναίκες που περνούν τα σύνορα.[4] Η σεξουαλική εργαζόμενη Κάρμεν, που εργάστηκε στη συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα για είκοσι χρόνια, θυμάται: ‘ Όταν ήμουν δεκαοχτώ χρονών περνούσα τα σύνορα τη νύχτα με το μωρό μου πακέτο. Δούλευα μαζί με μια φίλη στο San Marcos (πόλη στην Καλιφόρνια) εξυπηρετώντας Μεξικάνους και Τσικάνος ή pochos σε μεγάλες ιδιωτικές επαύλεις. Αφού περνούσαμε τα σύνορα με τα πόδια, μας έπαιρναν με τ’ αυτοκίνητο και μας πήγαιναν βόρεια. Εκείνη την εποχή ήταν ακόμη εύκολο να περνάς τα σύνορα’.


Ενώ η Κάρμεν περνούσε τα σύνορα για να κερδίσει περισσότερα λεφτά στο εμπόριο του σεξ στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Τάνια στράφηκε μόνιμα στη σεξουαλική εργασία μόνο όταν δεν κατάφερνε πια να βοηθάει ανθρώπους να περνούν τα σύνορα. Θυμάται: ‘ Τα πράγματα άρχισαν να πηγαίνουν άσχημα κι όταν έπεσα στα χέρια της ομοσπονδιακής αστυνομίας δεν μ’ άρεσε’. Όταν την έπιασαν για πρώτη φορά για παράνομη διακίνηση προσώπων, έμεινε στην ομοσπονδιακή φυλακή του Σαν Ντιέγκο έξι μήνες. Στη συνέχεια, την έπιασαν, την καταδίκασαν και την φυλάκισαν πολλές φορές. Στο τέλος, καταδικάστηκε σε έξι χρόνια φυλάκισης σύμφωνα με το Νόμο Three Strikes που έγιναν πολύ δημοφιλείς στη δεκαετία του 1990 στην Καλιφόρνια και άλλες αμερικανικές πολιτείες.[5] Η Τάνια εξέτισε τρία χρόνια της ποινής της αλλά την άφησαν ελεύθερη νωρίτερα όταν συμφώνησε να στερηθεί τα μεταναστευτικά της χαρτιά. Άσκησε έφεση, ελπίζοντας να γλυτώσει την απέλαση καθώς ήταν παντρεμένη με Αμερικανό υπήκοο: ‘ Άσκησα έφεση γιατί ήξερα ότι το γεγονός ότι ήμουν παντρεμένη με Αμερικανό υπήκοο και είχα παιδιά γεννημένα στις Ηνωμένες Πολιτείες και ιδιοκτησία στην Καλιφόρνια θα μου έδινε κάποια αξία, αλλά δεν ήταν έτσι. Μου είπαν: ‘ Αυτή η γυναίκα πρέπει να φύγει’. Την απέλασαν στην Τιχουάνα, όπου υποχεώθηκε να ξεκινήσει μια νέα ζωή, χωρίς τον άντρα της και τα παιδιά της. Η προσαρμογή στη ζωή στο Μεξικό ήταν τεράστια πρόκληση. Η Τάνια τονίζει ότι μεγάλωσε στην Καλιφόρνια και είχε συνηθίσει στη ζωή στις Ηνωμένες Πολιτείες. ‘ Όλα ήταν εύκολα’, λέει. ‘ Όλα έχουν να κάνουν με την υλική ευμάρεια. Η ζωή είναι πολύ διαφορετική εδώ (στην Τιχουάνα). Μου κόστισε πολύ να προσαρμοστώ στην εδώ ζωή. Έπρεπε να μάθω να πλένω τα ρούχα μου στο χέρι. Το μόνο πράγμα που δεν μπορώ να συνηθίσω είναι ότι εδώ όταν βρέχει τα παπούτσια σου λασπώνουν’. Μετά την απέλασή της, η Τάνια μπήκε στο εμπόριο του σεξ, έχοντας ήδη την εμπειρία από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Συγκρίνοντας τις εμπειρίες της από τις δυο πλευρές των συνόρων, λέει: ‘ Η σεξουαλική εργασία στο Μεξικό είναι πιο σκληρή, πιο δύσκολη απ’ ό, τι στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Μοιάζει περισσότερο με μάχη, γιατί υπάρχει μεγάλος ανταγωνισμός. Από την άλλη πλευρά, εκεί δεν μπορούσες να κάθεσαι να περιμένεις στη γωνιά του δρόμου. Συνήθιζα να περπατώ και να κάνω ότι πηγαίνω σε κάποιο μαγαζί, για παράδειγμα. Δεν μπορούσες να κάθεσαι απλώς στη γωνία, όπως εδώ. Το να βρίσκεις πελάτες στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι πολύ διαφορετικό. Εδώ, στη zona morte μπορείς να πας και να μιλήσεις σε κάποιον, μπορείς να συνεννοηθείς με το βλέμμα’. Στο μεγαλύτερο μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών, η σεξουαλική εργασία είναι παράνομη και γίνεται κρυφά, είτε σε νοικιασμένα διαμερίσματα είτε σε ορισμένους δρόμους. Και στις δυο περιπτώσεις οι γυναίκες κινδυνεύουν με φυλάκιση ή βαριά πρόστιμα. Στο Μεξικό, η πώληση σεξ δεν ποινικοποιείται αλλά μολονότι δεν υπάρχει νομοθεσία που να ορίζει το εμπορικό σεξ ως εγκληματική δραστηριότητα, οι περισσότερες μεξικανικές πολιτείες ρυθμίζουν την πορνεία.[6] Στη Baja California τηρείται αρχείο σεξουαλικών εργαζομένων, απαιτούνται περιοδικές ιατρικές εξετάσεις και η δραστηριότητα περιορίζεται σε μια επιτρεπόμενη περιοχή της πόλης, τη ζώνη ανοχής.[7] Αυτό δεν σημαίνει ότι οι σεξουαλικές εργαζόμενες δεν γίνονται αποδέκτριες παρενόχλησης και διαφθοράς από υπαλλήλους των κυβερνητικών και υγειονομικών υπηρεσιών ή αστυνομικούς. Στην πραγματικότητα, γίνονται πολλές τέτοιες αναφορές, που είναι όμως εκτός του αντικειμένου του συγκεκριμένου άρθρου.


Τα συνοριακά καθεστώτα έχουν πάντα έμφυλες επιδράσεις. Η στρατικοποίηση των συνόρων Ηνωμένων Πολιτειών-Μεξικού είναι ριζωμένη στην υπερ-αρσενικότητα και την πατριαρχία. Οι σεξουαλικές εργαζόμενες στη συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα έχουν να κάνουν συνεχώς με στρατιωτικούς, λόγω της εγγύτητας της ναυτικής βάσης του Σαν Ντιέγκο. Η σεξουαλική εργασία ως δραστηριότητα που αποφέρει εισόδημα επιλέγεται συχνά από τις γυναίκες ως τελευταία λύση αφού πρώτα άλλες επιλογές θεωρήθηκαν πιο ακατάλληλες ή απρόσιτες. Οι mujeres fronterizas, οι γυναίκες που μεγάλωσαν στα σύνορα Ηνωμένων Πολιτειών- Αμερικής, έχουν συνηθίσει να εκμεταλλεύονται τους οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτιστικούς πόρους από τις δυο πλευρές των συνόρων. Συνεπώς, σε πρακτικό επίπεδο, πρέπει να εξετάσουμε το θέμα του κινήματος για το πέρασμα των συνόρων μέσα στο πλαίσιο της μετανάστευσης και της παγκοσμιοποίησης. Η μετακίνηση των γυναικών διαμέσου των συνόρων πρέπει να αντιμετωπιστεί καλύτερα από τη νομοθεσία, προκειμένου να προστατεύονται οι γυναίκες που εγκαταλείπουν τις χώρες προέλευσής τους ή κινούνται σε συνοριακές ζώνες σε μόνιμη βάση. Η μετακίνηση των γυναικών διαμέσου εθνικών συνόρων αντιμετωπίζεται πρωτίστως από τη σκοπιά της παράνομης διακίνησης, της θυματοποίησης και της συντηρητικής σεξουαλικής ηθικής. Η δράση αυτή των γυναικών πρέπει να αναδειχθεί και οι περίπλοκες υποκειμενικότητές τους να αντιμετωπιστούν με τις νομικές προσεγγίσεις και τις πολιτικές που προωθούνται σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Οι αποφάσεις των γυναικών για το πέρασμα των συνόρων πρέπει να εξεταστούν ενσυνείδητα μέσα στο πλαίσιο της ενίσχυσης των δυνατοτήτων τους και της αναζήτησης καλύτερων οικονομικών ευκαιριών.


Αναφορές

[1] See Vizcarra, Fernando (1989): “La Zona Norte De Tijuana: Seis Piezas Para un Retrato Hablado”, in La ranura del ojo, October 1989, No. 7, p. 17.

[2] Castillo Debra A., María Gudelia Rángel Gómez & Bonnie Delgado (1999): “Border Lives: Prostitute Women in Tijuana”, in Signs: Journal of Women in Culture and Society, 1999, Vol. 24. No. 2, 387-422. San Francisco: Aunt Lute.

[3] Bourdieu, Pierre (1984): Distinction: a social critique of the judgement of taste, Routledge & Kegan Paul, London

[4] Falcón, Sylvanna M. (2007): “Rape as a Weapon of War: Militarized Rape at the U.S.-Mexico Border”, in Denise A. Segura and Patricia Zavella (eds.): Women and Migration in the U.S.-Mexico Borderlands, Duke University Press, Durham and London

[5] Zimring, Franklin E., Gordon Hawkins & Sam Kamin (2001): Punishment and Democracy: Three Strikes and You’re Out in California, Oxford University Press, Oxford

[6] Del Rio, C. & J. Sepúlveda (2002): “Aids in Mexico: Lessons learned and implications for developing countries”, in AIDS, No. 16, 1445-1457

[7] Curtis, James A. & Daniel D. Arreola (1991): “Zonas de Tolerancia on the Northern Mexican Border, in Geographical Review, Vol. 81, No. 3 (Jul., 1991), 333-346

[8] Falcón, Sylvanna, ο.π.

Πρόσφατη εκδήλωση κινηματογραφικού ενδιαφέροντος για την απεικόνιση ενός προβλήματος της «πραγματικής ζωής», που δεν είναι άλλο από το εμπόριο λευκής σαρκός, εμφανίζεται σε ταινίες που χαρακτηρίστηκαν επικριτικές, όπως οι: Human Trafficking (2005), Trade (2007) και Eastern Promises (2007). Ο αμφιλεγόμενος Καναδός κινηματογραφικός παραγωγός David Cronenberg [The History of Violence (2005), Crash (1996), M Butterfly (1993), Dead Ringer (1988) και Videodrome ( 1983)], ο οποίος έχει αποκτήσει άσχημη φήμη για τις τρομακτικές απεικονίσεις της βίας, χωρίς να αναφερθούμε στον «τρόμο του σώματος», τώρα στρέφεται στην προβολή της παράνομης διακίνησης γυναικών στην ταινία Εastern Promises, μέσω της διερεύνησης της Ρωσικής Μαφίας στο Λονδίνο, στη Μεγάλη Βρετανία.


Εύλογα, ταινίες όπως οι Human Trafficking και Trade μετέρχονται σε στερεοτυπικές αφηγήσεις που θέλουν τους «άντρες ως θύτες» και «τις γυναίκες ως θύματα». Ωστόσο, οι προσδοκίες ότι μπορεί η ταινία Eastern Promises να πάρει μια εριστική θέση σε έναν τέτοιο διάλογο, μένουν ανεκπλήρωτες. Ως ένα βαθμό, η ταινία, για την ανάπτυξη προφανούς Ασιανολογίας, προβάλλει, για παράδειγμα, τον «εγγενή» δεσποτισμό των vory v zakone ( “thieves in law”), καθώς οι τελευταίοι εμφανίζονται να ασκούν σεξουαλική τρομοκρατία σε ένα σπίτι όπου διαμένουν γυναίκες μετά την παράνομη διακίνηση τους από την ανατολική Ευρώπη. Συνεπώς, θα ισχυριστώ ότι η ταινία Eastern Promises προβάλλει τη γυναίκα ως το «απόλυτο θύμα»-ένα θύμα χωρίς περιθώρια συνηγόρου. Λέγοντας αυτό, ο στόχος μου δεν είναι να αντιδικήσω για το ότι το εμπόριο λευκής σαρκός και πιο συγκεκριμένα το εμπόριο γυναικών και αγοριών για σεξουαλική εκμετάλλευση είναι ένα περίπλοκο πρόβλημα του «πραγματικού κόσμου», στον οποίο ζούμε. Ο στόχος μου είναι, πιο πολύ, να επεξηγήσω τον τρόπο με τον οποίο οι κινηματογραφικές περιγραφές προάγουν αυτό το «πρόβλημα». Παρόλο που η ταινία Eastern Promises του Cronenberg έχει άρτιες ερμηνείες και οι ομοερωτικοί «υπαινιγμοί» που περιέχει μπορεί να αποδειχτούν προκλητικοί για κάποιους θεατές, η ουσιαστικότητα με την οποία αποδίδεται η γυναικεία εκμετάλλευση, παραμένει αδιασάλευτη. Κατά συνέπεια, θα αιτιολογήσω το πώς η «απόλυτη εκμετάλλευση», ακόμα και σε μια ταινία όπως η Eastern Promises, η οποία επιδιώκει να προκαλεί, απορρίπτει υποχρεωτικά την οποιαδήποτε εμπλοκή σε αντιπαραθέσεις, σχετικές με θέματα εμπορίας γυναικών. Κάτι αντίθετο μπορεί να αναστατώσει μια ηθικολογικό λόγο για τις γυναίκες και την σεξουαλική εργασία.


Στην ταινία Eastern Promises, ο Kirill (τον οποίο υποδύεται ο Vincent Cassel), γιος του Semyon, του αρχηγού των vory v zakone (τον οποίο υποδύεται ο Armin Mueller-Stahl) μιας αδελφότητας κακοποιών, φαίνεται να θεωρείται ακατάλληλος για μελλοντικός αρχηγός από τα μέλη της συμμορίας, επειδή είναι «ιδιόρρυθμος» (καθώς εμφανίζει ομοφυλοφιλικές τάσεις). Στην ταινία, η αντιλαμβανόμενη ιδιορρυθμία του Kirill αντιστοιχεί σε μια έμφυτη έλλειψη σωστής κρίσης ή ενδεδειγμένης λογικότητας που απαιτείται για να είναι κάποιος επικεφαλής της πιο ισχυρής ρωσικής οικογένειας κακοποιών στο Λονδίνο. Στα πλαίσια ενός τέτοιου ομοφοβικού καθεστώτος, ο Kirill δε δύναται να εκφράσει την επιθυμία του για άλλον άντρα, διότι αν έκανε κάτι τέτοιο, θα επαλήθευε την «ιδιαιτερότητά» του κι επομένως, την «ανεπάρκειά» του ως άντρας και ως εν δυνάμει ηγέτης. Παρόλο που είναι γόνος της vory v zakone και μετέπειτα φέρει τον ίδιο τους το σύμβολο σε τατουάζ πάνω από την καρδιά του, οι καθημερινές πράξεις του Kirill αποτελούν ένδειξη ότι δεν πρόκειται για ένα λαμπρό εγκληματία. Παράδειγμα αυτού είναι η έγκρισή που δίνει για την εκτέλεση ενός Τσετσένου αρχηγού (vory) αντίπαλης συμμορίας, μια δολοφονία όχι μόνο απερίσκεπτη, αλλά και χωρίς την έγκριση του πατέρα του, Semyon. Κατ’ αυτόν τρόπο ο Semyon φτάνει στο σημείο να αντιμετωπίζει το γιο του με περιφρόνηση, καθώς αναγκάζεται να αποδεχτεί ότι ο Kirill δεν κάνει για ηγέτης κι ότι το πιο πιθανό είναι να είναι «ομοφυλόφιλος». Ωστόσο, ο Semyon φαίνεται να μην χάνει τις ελπίδες του ότι ο γιος του μπορεί μια μέρα να «συμμορφωθεί». Ο υπαινιγμός σε αυτό το σημείο είναι ότι αν ο Kirill απέβαλε αυτή του την ιδιαιτερότητα-αυτό το ολέθριο ελάττωμα- μπορεί να ανελισσόταν σε εκείνο το επίπεδο εξουσίας, που δικαιούται έτσι κι αλλιώς βάσει του κληρονομικού δικαιώματος.


Καθώς η επιθυμία για άτομα του ιδίου φύλου είναι κάτι το «αδύνατο» για τον κόσμο των vory v zakone, ο Kirill πρέπει να πνίξει την επιθυμία του για τον Nikolai (τον οποίο υποδύεται ο Viggo Mortensen), τον οδηγό της οικογένειας και υπεύθυνο να «εξαφανίζει» τα πτώματα. Σε μια καίρια σκηνή, όπου γίνεται έκδηλη η φύση της επιθυμίας του Kirill, ο τελευταίος ανακοινώνει με άξεστο τρόπο ότι ο Nikolai πρέπει να επιλέξει μια από τις παράνομα διακινημένες γυναίκες –«σκλάβες για σεξ»- και να αποδείξει ότι δεν είναι «ομοφυλόφιλος». Μετά από σκέψη, ο Nikolai διαλέγει μια νεαρή ξανθιά κοπέλα και προβαίνει στην απαιτούμενη (από τον Kirill) σεξουαλική πράξη. Έχοντας πλήρη επίγνωση ότι αξιολογείται, ο Nikolai, με μια σεναριακή λεπτότητα, διεισδύει από πίσω -η κοπέλα είναι πεσμένη μπρούμυτα και στα τέσσερα- καθώς ο Kirill παρακολουθεί και καπνίζει. Σε αυτή τη σκηνή, που είναι διαμορφωμένη κατά κάποια έννοια ως ένα ηδονοβλεπτικού χαρακτήρα τρίο, ο Kirill και ο Nikolai διαπραγματεύονται τη δύναμη και την επιθυμία επάνω και διαμέσου του σώματος της «σκλάβας για σεξ», η οποία αποτυπώνεται όχι ως μια κανονική γυναίκα, αλλά ως μια «δίοδος» μέσα από την οποία μπορεί να καταστεί εφικτή η επιθυμία για άτομα του ιδίου φύλου (ομοφυλοφιλική τάση). Προβάλλοντας αυτά, η ταινία Eastern Promises, όχι μόνο δεν υπονομεύει την προβολή της γυναικείας θυματοποίησης, αλλά επιπλέον αποτυπώνει τον, βασισμένο στον μισογυνισμό, ανδρικό ομοφυλοφιλικό ερωτισμό.


Ωστόσο, η αρρενωπότητα του Nikolai δε στηρίζεται στο μίσος του για τις γυναίκες, καθώς τραβάει το ομοφυλοφιλικό αντρικό ενδιαφέρον. Περισσότερο, βασίζεται σε ένα είδος θεαματικής ερμηνευτικότητας. Η «ερμηνευτικότητα»» αυτή μπορεί να γίνει καλύτερα κατανοητή, αφού μάθει ο θεατής ότι τα πάντα σχετικά με τον Nikolai είναι, κατά μία έννοια, «μία ερμηνεία». Ο Nikolai είναι «μυστηριώδης»-μπορεί να μην είναι αυτός που φαίνεται ότι είναι. Στην πραγματικότητα, αντί να αγωνίζεται για την ανέλιξή του στην ιεραρχία της συμμορίας, ώστε να γίνει για πάντα μέλος αυτής της ιδιαίτερης φατριάς, ο Nikolai είναι ένας ευφυής πράκτορας, ο οποίος έχει καταφέρει να παρεισφρήσει στη ρωσική μαφία, προκειμένου να επιφέρει την πτώση της. Η θέση του Nikolai ως πληροφοριοδότης αρχίζει να γίνεται, για το θεατή, ολοένα και πιο περίπλοκη, όταν πλέον φαίνεται να ενστερνίζεται τη δεύτερη ταυτότητά του. Σε μια εκπληκτικά ερωτική ανάκριση, ο Nikolai εμφανίζεται γυμνός, μόνο με το εσώρουχο, να ανακρίνεται από τη συμμορία των vory v zakone, επιτρέποντας έτσι τα όσα παρατηρούν τα μέλη της (αλλά και οι θεατές) να επιβεβαιώνουν την προφορική του μαρτυρία μέσω των ποικίλων τατουάζ επάνω το κορμί του. Η σκηνή κορυφώνεται όταν ο Nikolai αποκτά με τελετουργικό τρόπο το τατουάζ με το σύμβολο που δείχνει ότι αποτελεί «πλήρες» μέλος της συμμορίας των vory v zakone, πραγματώνοντας έτσι τη μετάβαση από «πληροφοριοδότης» σε «μέλος» – τουλάχιστον αυτό δήλωνε το τατουάζ στο δέρμα του. Ο θεατής πρέπει να πιστέψει ότι ο Nikolai, αν και φέρει το τατουάζ με το σημάδι του μεγάλου εγκληματία και φαινομενικά είναι αναπόσπαστα κατοχυρωμένο μέλος της συμμορίας των vory v zakone, είναι, ουσιαστικά, «καλό παιδί». Στο κάτω κάτω, βοηθάει και προστατεύει την Anna (την οποία υποδύεται η Naomi Watts), μια μαία που εργάζεται σε ένα νοσοκομείο του Λονδίνου κι άθελά της μπλέκει με τη μαφία, μετά τον θάνατο ενός δεκατετράχρονου κοριτσιού, της Tatiana, κατά την διάρκεια του τοκετού. Η Tatiana δεν είναι μια συνηθισμένη ανύπανδρη ανήλικη μητέρα, αλλά μια «σκλάβα για σεξ», η οποία κατ’ εξακολούθηση κακοποιούταν, εκδιδόταν, βιαζόταν και εξαναγκαζόταν σε χρήση ναρκωτικών από τη συμμορία των vory v zakone-και συγκεκριμένα, από τον Semyon, το νόμιμο κληρονόμο του προνομίου να είναι αρχηγός της συμμορίας. Ωστόσο, ο Nikolai βλέπει καλοπροαίρετα την επιθυμία της Anna να βρει ένα σπίτι για το μωρό του νεκρού κοριτσιού. Ως αποτέλεσμα, αποκτά την εικόνα του ήρωα και του παράγοντα της αλλαγής, ως μια εναλλακτική φιγούρα απέναντι στο δεσποτισμό του Semyon.


Εάν ταινίες, όπως οι Human Trafficking, Trade και Eastern Promises είναι ενδεικτικές ενός τρέχοντος ρεύματος, μέσα από τέτοιου είδους αφηγήσεις, οι «παράνομα διακινημένες γυναίκες» γίνονται πολύ γρήγορα συνώνυμο των «σκλάβων για σεξ», που μπορούν μόνο να υπομένουν και να περιμένουν για τη σωτηρία τους. Συνεπώς, η ακριβολογία τέτοιων αφηγήσεων βασίζεται τόσο στην φιγούρα του δεσποτικού αρσενικού θύτη όσο και σε αυτή του ηρωικού αρσενικού σωτήρα. Όπως είναι αναμενόμενο, σε αυτού του είδους τις αφηγήσεις η «σκλάβα για σεξ» σώζεται στα πλαίσια μιας δραματικής αναμέτρησης μεταξύ της αστυνομίας και των κακοποιών, παρέχοντας μια λυτρωτική κατάληξη, τόσο για την ταινία, όσο και για το θεατή. Παρόλο που η ταινία Eastern Promises δεν προβλέπει κάποια σωτηρία για την «σκλάβα για σεξ», φέρει «αίσιο τέλος», εφόσον η Anna υιοθετεί το μωρό της Tatiana και ο Nikolai γίνεται το αφεντικό των vory v zakone. Ωστόσο, η εν λόγω ταινία, όπως και οι ταινίες Human Trafficking και Trade, αποτυπώνει την παράνομα διακινούμενη γυναίκα ως το «απόλυτο θύμα», ένα κατασκεύασμα που εξαρτάται από την αντιθετική απεικόνιση των χαρακτήρων του αρσενικού «δυνάστη» και του αρσενικού «ήρωα». Σε αυτή την αφήγηση, η θυματοποίηση της παράνομα διακινούμενης γυναίκας πρέπει να είναι αναμφισβήτητα απόλυτη- αυτή είναι ένα θύμα χωρίς περιθώρια παρουσίας συνηγόρου- καθώς αυτό γεννά την προσταγή τόσο για τον «σωτήρα» όσο και για τον «θύτη», οι οποίοι την εκμεταλλεύτηκαν εξ αρχής, προωθώντας έτσι τη δράση μέσα στην αφήγηση. Επομένως, για τη δημιουργία αυτής της αφήγησης , δε μένει περιθώριο για τυχόν διερεύνηση αντιμαχόμενων συζητήσεων σχετικά με την «παράνομη διακίνηση γυναικών», διότι κάτι τέτοιο θα συνεπαγόταν προβληματισμό για την απολυταρχικότητα του βασανισμού αυτών των γυναικών.


Αντικρουόμενες υπαινικτικές κινηματογραφικές αφηγήσεις θα μπορούσαν να εξετάσουν το γιατί οι γυναίκες επιδιώκουν να διασχίσουν τα σύνορα, τον τρόπο με τον οποίο το πετυχαίνουν, καθώς και σε τι βαθμό αυτές ‘οι μεταναστεύσεις’ συνδέονται με ενδεχόμενες ευκαιρίες εύρεσης εργασίας στη βιομηχανία του σεξ. Αυτές οι αφηγήσεις μπορεί να διερευνήσουν εάν και πότε οι ίδιες οι γυναίκες συγκατατίθενται για τη «διακίνησή» τους και την εργασία τους στη βιομηχανία του σεξ. Αλλά και πάλι, κάτι τέτοιο θα απαιτούσε, τουλάχιστον προσωρινά, το περιθώριο για ανατροπή των επικρατέστερων συζητήσεων με θέμα το «εμπόριο γυναικών». Ωστόσο, η απεικόνιση της γυναικείας αντίδρασης-ειδικότερα όσον αφορά στις γυναίκες που συμμετέχουν στη σεξουαλική εργασία-θα ήταν δυσάρεστη μέσα στα πλαίσια μιας ηθικολογικής τοποθέτησης, που πρέπει να υποστηρίζει ότι οι γυναίκες χρειάζεται να προστατεύονται από τη «διακίνηση» κι αν «διακινηθούν», χρειάζεται να «σωθούν». Η προσπάθεια να αφηγηθεί κάποιος την ιστορία γυναικών, που δε χρειάζεται ή δε θέλουν να σωθούν, δε θα προσέφερε την ευκαιρία για απροκάλυπτη ηθικολογία, ούτε θα παρείχε με ένα τόσο όμορφα δοσμένο τρόπο μια λυτρωτική αφήγηση, όπως αυτή που συναντάμε με ελάχιστες διαφοροποιήσεις, στις ταινίες Human Trafficking, Trade, αλλά και στην ταινία Eastern Promises.


Στην ανάλυσή του για τη συμφωνία της νέας δημιουργικής τάξης, ο Richard Florida σημειώνει ότι μόνο ένα μικρό κοινωνικό κεφάλαιο αποτελεί το αντίβαρο ενός μεγάλου δημιουργικού κεφαλαίου στα αστικά πλαίσια.[2] Η παρεμφερής μελέτη του David Goodhart στο ίδιο πειραματικό πεδίο με του Florida ταυτίζει με την απουσία εθνικής ομοιογένειας την έλλειψη πολιτικής εμπλοκής των ανθρώπων, τη σπάνια απήχηση που έχουν οι πράξεις των εθελοντών και την απουσία «εκδηλώσεων ευτυχίας και ιλαρότητας». Υποστηρίζει ότι «τα καθήκοντα έναντι άλλων ανθρώπων είναι πιο πιεστικά με ανθρώπους που εμφανίζουν παρόμοια χαρακτηριστικά με τα δικά μας», όπου τα εθνικά χαρακτηριστικά είναι συναφή.[3]


Το σημαντικότερο είναι η ανακάλυψη αυτών των χαρακτηριστικών μεταξύ των ανθρώπων. Έτσι μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι πραγματικά διαφορετικοί παρά τις φαινομενικές ομοιότητές τους και ότι, κι αυτό είναι πιο αξιοπερίεργο, πολλοί άνθρωποι είναι πιο κοντά σε εμάς επειδή έχουν τις ίδιες αξίες, στόχους, σκοπούς και εμπειρίες. Αυτή είναι η ρίζα των δημιουργικών κοινοτήτων: υποκείμενα με σημαντική τεχνογνωσία στο ντιζάιν, που μοιράζονται το χρόνο τους και τις ικανότητές τους για να πλάσουν αποτελεσματικά το περιβάλλον στο οποίο ζουν. [4] Το θέμα είναι η αυτόνομη συμμετοχή των ανθρώπων εκείνων που εργάζονται σε μια κοινότητα για να υλοποιήσουν ένα κοινό όραμα. Η δημιουργικότητά τους έγκειται στην ικανότητά τους να διευθετήσουν ξανά στοιχεία που προϋπάρχουν σε νέες χρήσιμες ομάδες και να παρουσιάσουν λύσεις στην οργάνωση της καθημερινής ζωής. [5]


Η αυτόνομη συμμετοχή σε μια δημιουργική κοινότητα δεν απαιτεί την καθοδήγηση επαγγελματιών σχεδιαστών. Αντίθετα, υπάρχει ανάγκη συμμετοχικού ντιζάιν, όπου «οι αρχιτεκτονικές προτάσεις προκαταλαμβάνονται θετικά από τις προτιμήσεις του σχεδιαστή».[6] Ή μάλλον η επιδεξιότητά του έγκειται στην προώθηση λύσεων από κάτω προς τα πάνω. Μ’ αυτόν τον τρόπο, ο επαγγελματίας σχεδιαστής περνά από τη συναινετική έρευνα στο συμμετοχικό design για να αντιμετωπίσει το διάχυτο ντιζάιν ως σπόρο αξιών που το αναζωογονούν.


Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο σχεδιαστής καλείται να αναδιαμορφώσει τη δεξιότητά του προκειμένου να εισαγάγει ένα συστηματικό χαρακτηριστικό στις δραστηριότητες των δημιουργικών κοινοτήτων, προωθώντας έτσι μια καινοτομία που είναι εφικτή και κινείται από κάτω προς τα πάνω. Τα στρατηγικά εργαλεία που θα χρησιμοποιήσει θα αντανακλούν τη δυνατότητα: να δει το αληθινό περιεχόμενο που τίθεται σε αμφισβήτηση από σημαντικές αρχές, να προβλέψει στη βάση των σημερινών σεναρίων μελλοντικές καταστάσεις που υπόσχονται ότι θα είναι επωφελείς, να τονίσει τις κατάλληλες τάσεις και περιπτώσεις, δείχνοντας την πιο κατάλληλη προοπτική και αναπτύσσοντας επικουρικές δράσεις με την έννοια των προϊόντων, των υπηρεσιών και της γνώσης που προωθούν την αποτελεσματικότητα και προσβασιμότητά τους. Ο κυρίαρχος στόχος είναι να δημιουργήσει ανανεωμένα σύνολα αξιών που διαμορφώνουν την πολυπλοκότητα της κοινωνίας. [7]


Τα εργαλεία για ένα ενδιαφέρον design πρέπει να συναρπάζουν τα μέλη της δημιουργικής κοινότητας και να αναγνωρίζουν τα δυνατά σημεία του design. Είναι εργαλεία που προέρχονται από μια διαδικασία έρευνας-δράσης. Πρόκειται για μια καλά επεξεργασμένη μεθοδολογία που αντλείται από τις κοινωνικές επιστήμες και υιοθετήθηκε για παράδειγμα στο ερευνητικό πρόγραμμα Me.Design research project.[8] H ερευνητική δράση προωθεί την ανάλυση και προβάλλει ευκαιρίες μέσα σε πλαίσια συγκεκριμένων εδαφικών πόρων όπως και σε περιπτώσεις τονισμού της τοπικής γνώσης που είναι ριζωμένη σε τόπους, της παραγωγής τεχνογνωσίας και των ατομικών ικανοτήτων. [9]


Ένα παράδειγμα έρευνας- δράσης ενδιαφέροντος ντιζάιν έγινε από μια ομάδα σχεδιαστών που συμμετείχαν στο πρόγραμμα Crossmode_concorso creativo per nuovi italiani.[10] Αποτελεί παράδειγμα δημιουργικής κοινότητας που αντιμετώπισε το θέμα της μετανάστευσης λαμβάνοντας υπόψη τα αγαθά που έφεραν οι μετανάστες περνώντας τα εθνικά σύνορα. Πολλοί από αυτούς αντιλήφθηκαν την ανάγκη να προχωρήσουν μαζί με την κοινή προοπτική ότι η πολιτισμική ποικιλία είναι μάλλον μια δημιουργική μηχανή παρά μια κοινωνική έκτακτη ανάγκη. Μ’ αυτό τον τρόπο προκάλεσαν σημαντικές σκέψεις πάνω στην έννοια των νέων Ιταλών, που απαιτούσε ανοιχτό μυαλό απέναντι στις κοινωνικές αλλαγές.


Οι χαρακτηριστικές παρεμβάσεις των σχεδιαστών στο πρόγραμμα είναι οι ακόλουθες:


i) η εκκίνηση του προγράμματος, που ενέχει συντονιστικές ικανότητες και ώθηση σε δραστηριότητες ii) η ανάπτυξη της πορείας του προγράμματος, που ωφελείται από τις ηγετικές δυνατότητες συγκεκριμένων προγραμμάτων, και iii) η εκμετάλλευση του προγράμματος, χάρη στη σαφή προοπτική της αποστολής του.


Η εμπειρία αυτή, μολονότι περιθωριακή ως προς τη δραστηριότητα των σχεδιαστών που μετέχουν, τους επέτρεψε μια ενδιαφέρουσα συνεργασία και μια επιστημονική παρατήρηση που τονίζει τον τρόπο με τον οποίον ένας σχεδιαστής μπορεί να διευκολύνει την πρακτική του προγράμματος μιας δημιουργικής κοινότητας.


Εξετάζοντας το εγχείρημα, συνειδητοποιήσαμε τη σημασία προώθησης της εσωτερικής επικοινωνίας ώστε να είναι σαφής και γρήγορη. Η απόδοση της κεντρικής ιδέας μέσω λογότυπου, αφισών, εικόνων και ιστοριών ευνόησε την κατανόηση ανάμεσα στις διάφορες γλώσσες που συνυπάρχουν στη δημιουργική κοινότητα. Η δημόσια απεικόνιση ενός συμβάντος ενίσχυσε επίσης αυτή την επικοινωνία σε εμφατικό επίπεδο, διακρίνοντας σαφώς ποιος συμμετείχε πραγματικά στο εγχείρημα και ποιος όχι


Όσον αφορά τον συντονισμό, από τη στιγμή που η κεντρική ιδέα και οι διαθέσιμοι πόροι έγιναν κατανοητοί, η μεγαλύτερη φροντίδα δόθηκε στη διαχείριση των επαφών στην ομάδα. Επινοήθηκε ένας χάρτης συστήματος για τον τεχνικό σχεδιασμό του δικτύου του προγράμματος. Ένα φόρουμ και εργαστήρια ήταν οι χώροι ανάπτυξης του προγράμματος.


Ένα ακόμη γενικό καθήκον ήταν η διάδοση του προγράμματος. Αντιμετωπίζοντας αυτό το καθήκον, συνειδητοποιήσαμε την επικοινωνιακή δύναμη που έχουν οι πλατφόρμες του κοινωνικού δικτύου. Αποτελούν εικονικές τοποθεσίες όπου μεταδίδεται μια προοπτική χάρη στην επικοινωνιακή ενέργεια μιας ιδέας. Μπορούμε να πούμε ότι η δυνατότητα που είχε να δώσει συγκεκριμένη μορφή στις έννοιες ήταν η πραγματική δύναμη του προγράμματος Crossmode σε ό, τι αφορά τη διάδοσή του, παρά τον περιορισμένο προϋπολογισμό που είχε διατεθεί για το συγκεκριμένο έργο.


Επιπλέον, η εμπειρία του Crossmode υπογράμμισε την ανάγκη να δοθεί μια οριστική δομή στο δίκτυο που συγκεντρώνει τις διάφορες δημιουργικές κοινότητες. Μας λείπει ένας χάρτης μέσω του οποίου θα μπορέσουμε να διακινήσουμε τους τρεις βασικούς παίκτες: τους χρήστες, τους δημιουργικούς ανθρώπους και τις δημιουργικές κοινότητες.


Οι χρήστες είναι αυτοί που θα ωφεληθούν από τις προτεινόμενες λύσεις. Σε ό, τι αφορά το Crossmode, είναι οι μετανάστες πρώτης και δεύτερης γενιάς που θέλουν να δημιουργήσουν νέες μορφές ιταλικότητας.


Δημιουργικοί άνθρωποι είναι αυτοί που ενδιαφέρονται για νέες εμπειρίες και ερεθίσματα, και διαθέτουν το χρόνο και τις ικανότητές τους σ’ αυτό το σκοπό. Σε ό, τι αφορά το Crossmode, είναι οι εξωτερικοί συνεργάτες της κοινότητας


Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, το ντιζάιν είναι ένα νέο κοινωνικό κεφάλαιο. Οι δημιουργικές κοινότητες είναι μέρος μιας παγκόσμιας/τοπικής (glocal) κοινωνίας, με το κοινό χαρακτηριστικό της τοπικής κοινότητας μέσα σε ένα δίκτυο με παρόμοιες κοινότητες. Είναι μια αυτόνομη διαδικασία που καλύπτει τα κενά που άφησαν οι κυβερνητικές υπηρεσίες.


Έτσι ανοίγει ο δρόμος για νέες και πιο ηθικές προοπτικές στο επάγγελμα του σχεδιαστή. Εγκαταλείποντας το ρόλο του έμπορου του επαγγέλματός του – πρώτα οι πωλήσεις- ο σχεδιαστής μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση της δημοκρατίας την εποχή της παγκοσμιοποίησης. Χρειαζόμαστε ένα δίκτυο ικανό να συγκεντρώσει αυτές τις νέες μορφές συμμετοχής. Μπορούμε να δούμε το συμμετοχικό ντιζάιν ως απόγονο του ενδιαφέροντος ντιζάιν. Θα εκφράσει το δίκτυο μέσω του οποίου μεταδίδονται η γνώση και οι ικανότητες.


Μπορούμε να μιλήσουμε για μια «επανάσταση του προγράμματος» ως διαδικασία της οποίας μπορεί να ηγηθεί ο σχεδιαστής.[11] Αντίστροφα, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τη σοβαρή έλλειψη επαγγελματικής ταυτότητας του σχεδιαστή σε ένα σενάριο που εστιάζεται αποκλειστικά στο χρηματικό κέρδος.


Με δυο λόγια, θεωρούμε την οικειότητα με την καθημερινή ζωή ως κεντρικό χαρακτηριστικό της συμμετοχής του σχεδιαστή σε ένα πλαίσιο όπου οι τοπικές πολιτικές είναι αυτές που επιβραβεύονται έναντι εκείνων που κατευθύνονται από την κορυφή.


Notes

[1] – Manzini, Ezio, Sustainable design. Creatividad difusa y nuevos modos de hacer / Diffuse creativity and new ways of doing things, στο “Experimenta”, n° 55, Απρίλιος, 2006.

[2] – Florida, Richard, L’ascesa della nuova classe creativa – stili di vita, valori e professioni, Arnoldo Mondadori Editore, Milano, 2003

[3] – David Goodhart cited in Giddens, Anthony, Il welfare a rischio nella società aperta, in “La repubblica” 14 Νοέμβριος 2007.

[4] – Manzini, Sustainable Design.

[5] – Χρησιμοποιούμε τον ορισμό της δημιουργικότητας του Γάλλου μαθηματικού, φυσικού, αστρονόμου, και επιστήμονα-φιλοσόφου Henri Poincaré, 1854 – 1912.

[6] – Όπως αναφέρεται στο Giancarlo De Carlo, in Sclavi, Marianella, Avventure urbane: progettare la città con gli abitanti, Eleuthera, Milano, 2002.

[7] – Ο όρος ‘σύνολα αξιών’ είναι του Richard Normann, Ridisegnare l’impresa – Quando la mappa cambia il paesaggio, Etas, Monza, 2002 [2001].

[8] – Me.Design είναι ένα ερευνητικό πρόγραμμα που χρηματοδοτείται από το Υπουργείο Παιδείας και Έρευνας και υλοποιείται από 7 Ιταλικά πανεπιστήμια (Genova, Milano, Napoli Federico II, Napoli Aversa, Palermo, Pescara, Reggio Calabria) εντός του ερευνητικού δικτύου SDI, Sistema design Italia που δημιουργήθηκε το 2002.

[9] Ο Γερμανός ψυχολόγος Kurt Zadek Lewin (1890 – 1947) εισήγαγε τον όρο ‘έρευνα-δράση’ σαν ένα κοινωνιολογικό εργαλείο συμμετοχής στην επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων.

[10]“Crossmode γεννήθηκε από την θέληση δημιουργίας νέων πρωτοβουλιών που έχουν μολυνθεί από τις διαφορετικές ταυτότητες που κατοικούν στην Ιταλία. Ο στόχος είναι να δημιουργηθούν γόνιμες ευκαιρίες για όλους.”

[11]Maldonado, Tomas, La speranza progettuale: ambiente e società, Piccola Biblioteca Einaudi, Torino, 1992 [1970].



Ως συνήθως, η αναμονή στην ουρά που προορίζεται για τους Άλλους- τους μη Ευρωπαίους- είναι εξουθενωτική. Καθώς περιμένω, ανησυχώ. Μοιάζω ακόμη στη φωτογραφία του διαβατηρίου μου; Μοιάζω με έμπορο ναρκωτικών, με τρομοκράτισσα, με πόρνη ή με ακίνδυνη τουρίστρια; Τα ρούχα μου είναι άραγε τα σωστά, τα μαλλιά μου είναι εντάξει; Τι θα σκεφτούν για τα αγγλικά μου; Σε ποιον αστυνομικό θα πέσω, στη νέα γυναίκα ή στον μεγαλύτερο άντρα και ποιος είναι καλύτερος; Και τα λοιπά.



Κρατώντας το διαβατήριό μου, κοιτάζω τη μικρή λευκή κάρτα αποβίβασης του Ηνωμένου Βασιλείου και αναρωτιέμαι, για χιλιοστή φορά, γιατί μου ζητούν να σημειώσω ένα από τα δυο κουτιά, Αρσενικό ή Θηλυκό. Πέρα από την οδύνη που αυτό προκαλεί στους ανθρώπους που δεν ταυτίζονται με το ένα ή το άλλο, γιατί το ρωτούν αυτό; Γιατί ρωτούν την ημερομηνία γέννησης και την εθνικότητα, εφόσον όλα τα διαβατήρια έχουν αυτή την πληροφορία; Αναρωτιέμαι πού καταλήγουν αυτές οι κάρτες, σε αρχεία ή στα σκουπίδια;



Όταν έρχεται η σειρά μου, η αστυνομικός με ρωτάει πληροφορίες που ήδη διαβάζει στην Κάρτα Αποβίβασης ή στη βίζα μου. Απαντώ, κι εκείνη επαναλαμβάνει τις ερωτήσεις, με τον σκεπτικισμό που έχω πλέον γνωρίζω τόσο καλά. Τελικά με αφήνει να περάσω κι έχω την αίσθηση πως γλίτωσα από κάτι, παρόλο που ξέρω ότι δεν έχω κάνει τίποτα ‘κακό’. Και κάθε φορά που το περνάω αυτό είναι όλο και πιο δύσκολο, σα να σκέπτονται ότι η συνεχιζόμενη επιθυμία μου να βρίσκομαι εδώ είναι έγκλημα.



Καθόλου σύνορα;



Είναι εύκολο να παραπονιέμαι για όλα αυτά. Είναι εύκολο να αναγάγω τις πολιτικές των συνόρων σε μια σαφή δεξιά-αριστερά επιλογή ανάμεσα στον έλεγχο και την ελευθερία, μια καταπιεστική μηχανή που έφτιαξαν οι πατέρες μας, άντρες με τα κοστούμια και τις στρατιωτικές στολές. Από τη σκοπιά εκείνων που φυλούν τα σύνορα, η ταξινόμηση και ο έλεγχος των ταξιδιωτών, πριν μπουν και ενώ βρίσκονται μέσα, μειώνουν τον κίνδυνο και το χάος για τους ίδιους τους πολίτες. Το σχέδιο δημιουργίας μιας ευρωπαϊκής ‘ένωσης’ επιχειρεί να τιμήσει διάφορες τοπικές εθνικότητες, εθνότητες και πολιτισμούς αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα τις πραγματικές πανευρωπαϊκές αξίες: τον διαφωτισμό, τον ανθρωπισμό, τον ορθολογισμό, την πρόοδο. Αναπόφευκτα αυτό σημαίνει ότι τα πολιτισμικά συστήματα που έρχονται απ’ έξω μπορούν να θεωρούνται ως κατώτερα, καθυστερημένα ή ύποπτα- για πολλούς μια ιδέα απωθητική.



Αλλά αν πούμε ‘ας μην υπάρχουν σύνορα’ είναι σα να πούμε να μην έχουμε κυκλοφοριακές ρυθμίσεις, να επιτρέψουμε σε οδηγούς χωρίς άδειες να τρέχουν όσο γρήγορα ή αργά θέλουν σε δρόμους χωρίς φανάρια, λωρίδες ή οριοθετημένες εξόδους. Να καθορίσουμε τον ουτοπικό στόχο είναι ένα πράγμα. Να δούμε πώς θα τηρήσουμε την τάξη μετά είναι ένα άλλο. Και το απαλλάξουμε τους εαυτούς μας από κάθε αναγκαιότητα διαφοροποίησής από τους άλλους κατηγορώντας τους άντρες με τα κοστούμια, είναι σαν να αποφεύγουμε τη σκληρή αλήθεια, ότι δηλαδή όλοι εμπλεκόμαστε σε αυτούς τους καταπιεστικούς πολιτισμούς και συχνά ωφελούμαστε από αυτούς.



Σ’ αυτή την περίπτωση, το δυσκολότερο δεν είναι οι κουραστικές ουρές των αστυνομικών ελέγχων αλλά αυτό που έρχεται μετά. Στην περίπτωση που τα εθνικά σύνορα καταργηθούν και ο καθένας μπορεί να μπει, να ζήσει και να εργαστεί στη χώρα σας, θα είστε ευτυχής εάν επιλέγονται εκείνοι για μια δουλειά για την οποία έχετε εκπαιδευτεί; Εάν οι νεοφερμένοι δέχονται χαμηλότερους μισθούς από σας για την ίδια δουλειά, θα νιώθετε καλά γι’ αυτό; Κι αν είναι πρόθυμοι να πληρώσουν πολύ υψηλότερο νοίκι από σας ή αν δεν τους νοιάζει να ζουν οκτώ άτομα σε ένα δωμάτιο; Ή αν συμβιβαστούν με αδικίες στον τόπο εργασίας που εσείς δεν θα μπορούσατε ούτε να διανοηθείτε; Με άλλα λόγια, οι διαφορές ανάμεσα σε σας και στους άλλους έχουν ή δεν έχουν σημασία- ή ποιες έχουν και ποιες δεν έχουν;



Η κατασκευή της δικής μας ταυτότητας εμπεριέχει τη διαφοροποίησή μας απ’ τους άλλους. Αυτοί φορούν αυτό, εγώ φοράω εκείνο. Αυτοί πιστεύουν κάτι. Εγώ πιστεύω κάτι άλλο. Τα όριά μας μάς επιτρέπουν να γνωρίσουμε τους εαυτούς μας. Αργότερα, μπορεί να συνειδητοποιήσουμε ότι με την πολλή διαφοροποίηση αποκοπήκαμε από τους άλλους και πρέπει να προσπαθήσουμε να έρθουμε πιο κοντά σε αυτούς από τους οποίους αποστασιοποιηθήκαμε. Το πήγαινε έλα μεταξύ της πίστης στον εαυτό μας και του ανοίγματος στους άλλους αποτελεί ένα συνεχές έργο.



Τι εννοούμε με τον όρο σύνορο;



Όταν μιλάμε για κοινωνική δικαιοσύνη χρησιμοποιούμε συχνά χωροταξική γλώσσα: το κέντρο, τα περιθώρια, το σύνορο, το πουθενά. Ο κοινωνικός κόσμος περιορίζεται σε χάρτες σκεπασμένους με γραμμές, που χαράζονται σε πολιτικές διασκέψεις όπου τα έθνη μοιράζουν λάφυρα, και με τελείες, οι μεγαλύτερες από τις οποίες θεωρούνται πιο ‘κεντρικές’ από άλλες.



Αυτές οι γεωγραφικές μεταφορές αγνοούν αυτό που γνωρίζουμε πολύ καλά, ότι τα σύνορα εμφανίζονται όταν νιώθουμε χώρια απ’ τους άλλους, όταν νιώθουμε ότι έχουμε υποστεί εισβολή ή όταν θέλουμε να κλείσουμε το χάσμα ανάμεσά μας. Αυτή η έννοια του συνόρου είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα, περίπλοκη και δύσκολη να αστυνομευθεί.



Ασφαλώς, δεν βιώνουμε όλοι αυτές τις συνοριακές στιγμές με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένοι από μας απολαμβάνουν ενεργά την αναστάτωση της μίξης με πολιτισμούς που δεν είναι οι δικοί μας, ενώ άλλοι τρελαίνονται απ’ αυτό. Ορισμένοι από μας δεν ενδιαφέρονται να ξέρουν και να κρατούν το γενεαλογικό τους δέντρο, ενώ άλλοι θεωρούν πως δεν υπάρχει τίποτα πιο ενδιαφέρον. Μερικές φορές αυτές οι διαφορές εκφράζονται ως αναζήτηση αυθεντικών ταυτοτήτων- όπως στην περίπτωση εκείνων που επιθυμούν διακαώς να αναλύσουν το DNA τους ελπίζοντας ότι θα αποδείξουν ποιοι πραγματικά είναι (Βίκινγκ; Ετρούσκοι;) Άλλοι δεν νοιάζονται ή πιστεύουν πως δεν υπάρχουν τέτοιες κατηγορίες, προτιμώντας να σκέφτονται τους εαυτούς τους ως μέρος μιας μεγάλης ασαφούς ή υβριδικής οικουμενικότητας.



Σε ορισμένους αρέσουν οι ζώνες επαφής όπου οι άνθρωποι συναντιούνται και επηρεάζουν ο ένας τον άλλον. Άλλοι φανατίζονται με την ιδέα να κρατούν τις ‘φυλές’ χωριστά, τις εθνότητες καθαρές, τις παραδόσεις άθικτες. Πιστεύω πως καμιά από αυτές τις κοσμοθεωρίες δεν θα επικρατήσει στο ορατό μέλλον.



Πέρα από την πολωμένη σκέψη



Ένα μήνα μετά την άφιξή μου στο αεροδρόμιο Στάνσεντ, βρίσκομαι στα σύνορα που χωρίζουν την αμερικανική πολιτεία της Αριζόνα από τη μεξικανική πολιτεία της Σονόρα. Την τελευταία φορά που βρέθηκα εδώ ήταν πριν από δεκαπέντε χρόνια, αλλά η έρημος μοιάζει η ίδια- όμορφη, απέραντη προς κάθε κατεύθυνση και αδιαπέραστη στις προσπάθειες απόλυτου διαχωρισμού των εθνών με μια γραμμή. Μια κλασική ζώνη επαφών όπου μιλούν πολλές γλώσσες- ισπανικά, αγγλικά, ισπανοαγγλικά και πολλές ντόπιες διαλέκτους- ολόκληρη η νοτιοδυτική περιοχή διεκδικείται από κάποιους Μεξικανούς εθνικιστές ως γη κλεμμένη από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Άλλοι ακτιβιστές σε αγώνες των ιθαγενών χλευάζουν αυτή την ιδέα, λέγοντας ότι η περιοχή ανήκει στους ντόπιους πληθυσμούς πολύ πριν την κατακτήσουν οι Ευρωπαίοι και ιδρυθεί το σύγχρονο μεξικανικό κράτος.



Πολλές ταυτότητες παλεύουν για να τραβήξουν την προσοχή σε όλη την περιοχή. Οι Τσικάνος, με μεξικανική κληρονομιά αλλά γεννημένοι στις Ηνωμένες Πολιτείες, διαχωρίζουν τους εαυτούς τους από τους Μεξικανούς, που δηλώνουν μεγάλες διαφορές ανάλογα με το αν προέρχονται από το βορρά ή το νότο, τη δύση ή την ανατολή, την πόλη ή την ύπαιθρο. Τόσο οι Τσικάνος όσο και οι Μεξικανοί μετανάστες απορρίπτουν ότι έχουν οτιδήποτε κοινό με τους μετανάστες από την Κεντρική Αμερική, που διαφοροποιούνται λόγω εθνικότητας. Ορισμένοι ακτιβιστές δίνουν σε όλους αυτούς την ονομασία Λατίνο, ενώ άλλοι χρησιμοποιούν έναν όρο που ακούγεται από πολλούς λευκούς- Hispanic – και οι διαφορές είναι από πολιτική άποψη σημαντικές. Υπάρχουν Αφροαμερικανοί και γηγενείς Αμερικανοί από πολλές φυλές, καθώς και εκείνοι που οι πρόγονοί τους ήρθαν από την Κίνα και την Ιαπωνία. Και κάθε δυνατή μίξη έχει ήδη συμβεί, σύμφωνα με όλους εκτός από ένα κομμάτι αγανακτισμένων White Power. Και δεν είναι οι μόνοι που υιοθετούν ρατσιστικές θέσεις.



Η ποικιλία είναι εκπληκτική και μολονότι τα μέσα επικοινωνίας αναφέρουν συνεχείς πολεμικές και βία, μεγάλοι αριθμοί ανθρώπων περνούν αυτά τα σύνορα κάθε μέρα στο πλαίσιο της καθημερινής τους ζωής. Οι Tohono O’odham, που βρίσκονται εκεί εδώ και 6000 χρόνια, ζουν σε έναν καταυλισμό που κόπηκε στα δυο όταν ορίστηκαν τα σύνορα τον 19ο αιώνα.



Ο μόνος τρόπος να αφομοιώσει κανείς όλα αυτά είναι να εντρυφήσει στις ‘σκέψεις για τα σύνορα’ του Walter Mignolo, κάνοντας συνειδητή προσπάθεια να υπερβεί την εύκολη αντίθεση μεταξύ κυρίαρχων και κυριαρχημένων πολιτισμών.[1] Μια από τις παθιασμένες οπαδούς της αλλαγής του τρόπου σκέψης για τα σύνορα, η Gloria Anzaldua, μας παροτρύνει να ‘διαλύσουμε τον δυϊσμό υποκείμενο-αντικείμενο που μας κρατά φυλακισμένους’.[2] Είναι μια απαιτητική δραστηριότητα, να νιώσουμε το μίγμα με όλες του τις αντιφάσεις και να μην υποκύψουμε στην εύκολη καταδίκη οποιασδήποτε ομάδας. Πρέπει να το δοκιμάσω την επόμενη φορά που θα φτάσω στο αεροδρόμιο Στάνστεντ.


Notes

[1] Mignolo, Walter. 2000. Local Histories/Global Designs: Coloniality, Subaltern Knowledges, and Border Thinking. Princeton University Press.

[2] Anzaldua, Gloria. 1987. Borderlands/La Frontera: The New Mestiza. San Francisco: Aunt Lute..


Η Laura Agustín είναι η συγγραφέας του τόμου Sex at the Margins: Migration, Labour Markets and the Rescue Industry. London: Zed Books, 2007. Επισκεφτείτε την ιστοσελίδα της στο http://www.nodo50.org/conexiones/Laura_Agustin/ και επικοινωνείστε μαζί της στην ηλεκτρονική διεύθυνση laura@nodo50.org.


Περπατάμε τρεις μέρες πάνω στα βουνά, περνάμε ποτάμια, μέσα από πυκνά δάση. Εάν αυτή ήταν η ιστορία ενός άντρα που ξεκινά μια περιπέτεια, να βρει ένα θησαυρό και να σκοτώσει έναν δράκο για να κάνει την οικογένειά του πλούσια και ασφαλή, αυτός ο άντρας θα ήταν ο ήρωας της ιστορίας. Δεν είμαι άντρας. Είμαι γυναίκα κι έτσι για την κοινωνία η ιστορία αλλάζει. Δεν είμαι ο προμηθευτής της οικογένειας. Δεν ξεκινώ μια περιπέτεια. Δεν είμαι γενναία και τολμηρή. Δεν είμαι επινοητική και δυνατή. Αντίθετα, με λένε παράνομη, φορέα επιδημιών, εγκληματία ή την τελευταία δεκαετία ‘θύμα της παράνομης διακίνησης’. Για την κοινωνία δεν είμαι ήρωας, είμαι θύμα…και η μόνη θέση στην κοινωνία για ένα θύμα είναι ένα κλουβί….έτσι γίνομαι μια παθητική δεσποινίς που περιμένει να τη σώσει ο ωραίος πρίγκιπας ή ίσως στη σημερινή εποχή μια ευγενική, αν και πολύ αυταρχική, νεραϊδονονά.


Ακολουθούμε τα μονοπάτια που πήραν άλλοι. Μικρά φιδίσια μονοπάτια σκόνης ή λάσπης ανάλογα με την εποχή. Κουβαλώ ένα στρογγυλό μπόγο με ρούχα και όλες τις ελπίδες της οικογένειάς μου στην πλάτη. Τα κουβαλώ με περηφάνια- είναι ένας μπόγος πολύτιμος, όχι ένα βάρος. Βρέθηκα στα σύνορα και μπορώ να σας πω ότι, σε γενικές γραμμές, τα σύνορα δεν υπάρχουν. Δεν υπάρχει γραμμή στο έδαφος του δάσους. Δεν υπάρχει γραμμή στη δίνη του ποταμού. Πατάω το πόδι μου εκεί που χιλιάδες άλλες γυναίκες περπάτησαν πριν από μένα. Το βήμα μου είναι κουρασμένο και αισιόδοξο, φοβισμένο και τολμηρό. Πίσω μου βρίσκεται ο κόσμος που ξέρω. Είναι ο κόσμος των γιαγιάδων μου και των γιαγιάδων τους. Μπροστά είναι ο κόσμος των αδελφών μου, εκεί όπου πήγαν πριν από μένα, για να χτίσουν τα όνειρα που κρατούν τις οικογένειές μας ζωντανές. Αυτό το βήμα είναι η Μπούρμα. Αυτό το βήμα είναι η Ταϊλάνδη. Αυτό είναι το σύνορο.


Σε ορισμένα μέρη, κατά μήκος της μακράς, αόρατης γραμμής, τα μονοπάτια συνδέονται με άλλα μονοπάτια και γίνονται πλατύτερα μέχρι να γίνουν δρόμοι όπου μπορούν να ταξιδεύουν φορτηγά και αυτοκίνητα. Εκείνοι που ταξιδεύουν σε φορτηγά και λεωφορεία κοιτούν εμάς και πέρα από εμάς καθώς περνούν. Έπειτα, πιο ψηλά, μπροστά μας, κάτω από ένα σκιερό δέντρο βλέπουμε μια ξύλινη καλύβα. Κόκκινα σήματα που δεν μπορούμε να διαβάσουμε φράζουν το δρόμο και γύρω είναι συγκεντρωμένοι άντρες με πράσινα ρούχα. Φορούν πράσινα καπέλα και οι πράσινες στολές τους έχουν ζώνες με πυρομαχικά. Ο καθένας τους έχει ένα μεγάλο όπλο που κρέμεται απ’ τον ώμο του και που η κάνη του αμφιταλαντεύεται στο χέρι του. Πάμε λίγο πιο αργά αλλά εξακολουθούμε να προχωράμε μπροστά και σύντομα μπορούμε να ακούσουμε το γέλιο τους. Είναι το ίδιο γέλιο που όλες οι γυναίκες έχουν ακούσει, ίσως όταν προχωρούν γρήγορα για να ξεφύγουν, με φλογισμένο πρόσωπο, προσπαθώντας να γίνουν αόρατες. Αυτός ο δρόμος οδηγεί στους άντρες που γελούν, με τις πράσινες στολές και τα μεγάλα όπλα, το μέλλον μου και το μέλλον της οικογένειάς μου βρίσκεται πέρα απ’ αυτούς. Δεν μπορούμε να ξεφύγουμε, παίρνουμε βαθιά αναπνοή, σφίγγουμε τα δόντια και μπαίνουμε στο λάκκο των λεόντων.


Έχουμε τα σωστά ταξιδιωτικά έγγραφα; Αυτό είναι ανέκδοτο. Οι στρατιώτες δεν θα αφήσουν τις γυναίκες να ταξιδέψουν εκτός κι αν πληρώσουμε πολλά λεφτά για να αγοράσουμε απ’ αυτούς μια άδεια εισόδου. Είναι ανέκδοτο, γιατί ανεξάρτητα από το αν έχουμε ή όχι ταξιδιωτικά έγγραφα, θα αναγκαστούμε να πληρώσουμε ξανά. Για μας, το μόνο σωστό χαρτί είναι το χαρτονόμισμα. Τους λέμε τις καλά προετοιμασμένες ιστορίες μας για επισκέψεις σε θείες και συναντήσεις με παππούδες. Τους τείνουμε όλα μας τα χρήματα αλλά δεν είναι ικανοποιημένοι. Οι πράσινοι μας σπρώχνουν έξω απ’ το δρόμο και μας βάζουν στη σειρά μπροστά από την καλύβα. Στέκομαι και κοιτάζω πάνω απ’ τους ώμους τους το δρόμο προς το μέλλον. Άντρες και μερικά αγόρια, νεότερα από μένα, κατεβαίνουν το δρόμο. Κανένα πρόστυχο γέλιο δεν τους υποδέχεται. Περνούν πέρα απ’ τα σήματα, τους άντρες με τις πράσινες στολές και τα όπλα χωρίς να σταματήσουν. Μερικοί σταματούν ένα λεπτό για να δείξουν μια ταξιδιωτική κάρτα, αλλά οι περισσότεροι δεν μπαίνουν στον κόπο. Τους παρακολουθώ καθώς προχωρούν στο δρόμο…τους τυχερούς αδελφούς μου που πορεύονται προς το μέλλον. Οι πράσινοι αρπάζουν τους μπόγους μας, τους ανοίγουν, σκορπούν τα ρούχα μας μέσα στη σκόνη. Σπρώχνουν, σκαλίζουν τα σώματά μας. Ψάχνουν για λεφτά, χρυσό, ναρκωτικά….οτιδήποτε αξίας. Βλέπω τον δρόμο άδειο και τον ουρανό να σκοτεινιάζει καθώς η πιθανότητα του βιασμού σκεπάζει σαν σύννεφο τον ήλιο. ‘Πηγαίνετε! Πηγαίνετε, λοιπόν!’ φωνάζουν, σπρώχνοντας και σκουντώντας μας με τα όπλα. Περπατάμε πάλι στο δρόμο εκτός από δυο άτυχες που φαίνονταν πολύ νέες και πολύ όμορφες για να τους επιτρέψουν να χτίσουν ένα μέλλον ή να είναι οι ήρωες οποιουδήποτε. Τι θα τους συμβεί, δεν έχουμε ιδέα. Περπατώ χωρίς λεφτά, χωρίς το μπόγο με τα ρούχα, χωρίς δυο απ’ τις φίλες μου, αλλά εξακολουθώ να κουβαλώ το μέλλον της οικογένειάς μου με ελπίδα και περηφάνια.


Αυτό είναι μόνο ένα πέρασμα συνόρων. Σε όλη την καταγεγραμμένη ιστορία οι άντρες ελέγχουν το σημείο όπου οι γυναίκες περνούν απ’ τον ένα κόσμο στον άλλον. Το πέρασμα είναι πάντα επικίνδυνο για τις γυναίκες. Ήταν επικίνδυνο όταν περάσαμε για πρώτη φορά το κατώφλι του σπηλαίου, μακριά από την ασφάλεια της φωτιάς του άντρα ή του πατέρα μας. Για πολλές από μας παραμένει επικίνδυνο όταν περνάμε στα σχολεία και στην εκπαίδευση, όταν περνάμε στην κάλπη και στο κοινοβούλιο, όταν περνάμε στο χώρο δουλειάς, όταν περνάμε στη σεξουαλική ανεξαρτησία, όταν περνάμε σε μια κλινική αμβλώσεων, όταν περνάμε ένα πάρκο τη νύχτα, όταν περνάμε στη θρησκεία. Τα περάσματα συνόρων όλων των ειδών είχαν πάντα να κάνουν με τον έλεγχο και την εξουσία. Υπήρχαν πάντα πολύ επικίνδυνα μέρη για τις γυναίκες. Για μας, πρέπει να προσθέσουμε τους κινδύνους του περάσματος των συνόρων του χρώματος, από το μαύρο στο λευκό, από το κίτρινο στο λευκό, και των ταξικών συνόρων, από τη φτώχια στον πλούτο. Προφανώς οπουδήποτε στέκονται οπλισμένοι άντρες, έτοιμοι να ελέγξουν και να περιορίσουν το πέρασμά μας, οι κίνδυνοι και οι πιθανότητες να μην μας επιτραπεί το πέρασμα αυξάνονται.


Γιατί ο κόσμος φοβάται τόσο πολύ όταν μετακινούνται νέες εργάτριες, που δεν μιλούν αγγλικά και που οι περισσότερες δεν είναι λευκές; Μέχρι σήμερα, καμιά από τη φυλή μας, την τάξη μας και το φύλο μας δεν ίδρυσε ούτε διεύθυνε ένα διεθνές τρομοκρατικό κίνημα, δεν δημιουργήσαμε και δεν διευθύναμε ένα καρτέλ ναρκωτικών, δεν κατευθύναμε λαθρεμπόρια όπλων. Δεν είμαστε συνήθως εμείς οι παιδόφιλοι, οι κατά συρροή δολοφόνοι ή οι βιαστές. Δεν ξεκινήσαμε ποτέ έναν πόλεμο, δεν κάναμε εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, δεν σχεδιάσαμε ούτε εκτελέσαμε γενοκτονίες. Δεν γεμίζουμε εμείς τα κελιά για εγκληματίες στις ανά τον κόσμο φυλακές. Ποιον ακριβώς κίνδυνο αντιπροσωπεύει η ελευθερία κίνησής μας για τον κόσμο; Γιατί είναι τόσο σημαντικό να μας κρατούν σε ορισμένες γεωγραφικές περιοχές, ώστε οι κυβερνήσεις να ξοδεύουν τόσα χρήματα και πολιτική ενέργεια; Γιατί αισθανόμαστε σαν πρόβατα ή κοπάδι που ο αγρότης του επιτρέπει να βόσκει όταν και όπου αυτός θέλει; Γιατί άλλες γυναίκες που έχουν ήδη περάσει σε τόσους πολλούς άλλους κόσμους προσπαθούν με κάθε τρόπο να μας εμποδίσουν να τις ακολουθήσουμε; Οι εμπειρίες μας δεν απαντούν σε αυτά τα ερωτήματα.


Είμαστε αναγκασμένες να ζούμε με τα σύγχρονα ψέματα, ότι οι έλεγχοι των συνόρων και οι πολιτικές κατά της παράνομης διακίνησης είναι για την προστασία μας. Καμιά από μας δεν πιστεύει αυτό το ψέμα. Ο κόσμος δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από μάς. Εάν μας έδιναν την άδεια να πηγαινοερχόμαστε κατά βούληση, τότε οι διακινητές και οι λαθρέμποροι θα έμεναν αυτόματα χωρίς δουλειά. Η ελευθερία της κίνησης είναι η λύση για την παράνομη διακίνηση προσώπων. Αυστηρότεροι έλεγχοι σημαίνουν απλώς μεγαλύτερη διαφθορά, μεγαλύτερη ζήτηση για λαθρέμπορους και περισσότερες ευκαιρίες για τους διακινητές. Αντί για σεβασμό στα στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματά μας υπό την αιγίδα της επιτροπής ανθρωπίνων δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών, μας δίνουν ‘προστασία’ υπό την αιγίδα του γραφείου Ναρκωτικών και Εγκλήματος των Ηνωμένων Εθνών. Μας κατασκοπεύουν, μας συλλαμβάνουν, μας αποκόβουν από τις οικογένειές μας, κατάσχουν τις οικονομίες μας, μας ανακρίνουν, μας φυλακίζουν και μας αφήνουν στα χέρια των αντρών με τις πράσινες στολές και τα όπλα, για να μας στείλουν αυτοί πίσω……και όλα αυτά στο όνομα της ‘προστασίας κατά της παράνομης διακίνησης’. Όταν το λένε αυτό βοήθεια, είναι σα να ρίχνουν αλάτι στην πληγή…σα να πρέπει κιόλας να είμαστε ευγνώμονες! Μετά τη ‘διάσωση’ περπατάμε πάλι στο ίδιο μονοπάτι αντιμετωπίζοντας τους ίδιους κινδύνους στα ίδια συνοριακά περάσματα. Ακριβώς όπως οι γυναίκες που παλεύουν για να μορφωθούν, παλεύουν για να ψηφίσουν, παλεύουν για να συμμετέχουν στην πολιτική, παλεύουν για να είναι ανεξάρτητες, παλεύουν για να εργάζονται, να αγαπούν, να ζουν με ασφάλεια….δεν θα μείνουμε στο κλουβί που η κοινωνία έφτιαξε για μας.

Τα Καλά Κορίτσια Πάνε στον Παράδεισο….Τα Κακά Κορίτσια Πάνε Παντού!



Αυτό το κείμενο βασίζεται στη συλλογική σοφία, εμπειρία και προβληματισμό των μεταναστριών σεξουαλικών εργατριών Empower Chiang Mai της Ταϊλάνδης.


Αμέσως μετά τη δολοφονία της Regianni, ο Ιταλός πρωθυπουργός Ρομάνο Πρόντι εξέδωσε ένα διάταγμα με το οποίο οι τοπικές αρχές έχουν την εξουσία να απελαύνουν μετανάστες που θεωρούν επικίνδυνους και μέχρις στιγμής έχουν απελαθεί γύρω στους 35 μετανάστες Ρομά από περίπου 560.000 Ρουμάνους παράνομους μετανάστες. Η δολοφονία πυροδότησε ένα κύμα επιθέσεων κατά των μεταναστών και ειδικότερα κατά της κοινότητας των Ρομά. Οι ειδήσεις μετέδιδαν ότι στην περιφέρεια του Τορίνο και του Μιλάνο παράνομες παράγκες καταστράφηκαν από ομάδες Ιταλών εξτρεμιστών που πετούσαν κοκτέιλ Μολότοφ και ζητούσαν εκδίκηση, ενώ πολλοί Ιταλοί αναζητούνται από την αστυνομία μετά από επιθέσεις, απειλές με ρόπαλα και μαχαίρια και τραυματισμούς Ρομά σε ολόκληρη την επικράτεια της χώρας.


Ενώ ο φόνος έδωσε την αφορμή για τη διεξαγωγή διεθνών συζητήσεων για τη μετανάστευση και το έγκλημα, δόθηκε ελάχιστη προσοχή στο πώς αυτή η ψύχωση κατά των Ρομά και η επακόλουθη «εθνοτική» διαμάχη προέκυψε μετά τη σπίλωση της τιμής μιας γυναίκας, της Giovanna Regianni, από έναν διαφορετικής φυλής και κατώτερης τάξης Ρουμάνο Ρομ μετανάστη. Προκαλεί έκπληξη ότι αυτή η ξαφνική επιθετικότητα και τα καταπιεστικά μέτρα δεν εντάχθηκαν στο ευρύτερο πλαίσιο των σχέσεων εξουσίας, οι οποίες έχουν να κάνουν με το «ποιος ελέγχει τι, πότε και πώς στο τοπικό/ παγκόσμιο επίπεδο» (Agathangelou, 1997: 8). Σύμφωνα με τις θεωρητικές υποθέσεις της Άννας Αγαθαγγέλου, το επιχείρημά μου είναι ότι οι «εθνοτικές» διαμάχες δεν έχουν να κάνουν μόνο με τις εθνικές ταυτότητες, αλλά και με την πατριαρχία, τις φυλετικές, τις κοινωνικές και τις οικονομικές δομές. Τα φαινόμενα διαχωρισμού βάσει του φύλου, της σεξουαλικής προτίμησης και της φυλετικής καταγωγής είναι πολύ σημαντικά στην παραγωγή και αναπαραγωγή της παγκόσμιας εξουσίας (Agathangelou, 1997). Η πρόσφατη συγκρουσιακή κατάσταση που προκλήθηκε μεταξύ των Ιταλών και των Ρομά σχετίζεται με την, έως σήμερα, όχι επαρκώς αναγνωρισμένη πατριαρχία και αρσενική κυριαρχία πάνω στο γυναικείο σώμα, τις ταξικές διαφορές και τη φυλετική χωρική οριοθέτηση. Ποιος κηλιδώνει το σώμα μιας γυναίκας της μεσαίας τάξης, ποιος την εξουσιάζει και πώς η αγνότητα και η τάξη μιας λευκής γυναίκας και της αρσενικής κυριαρχίας πάνω της απειλείται από ένα «Άλλο» διαφορετικού φύλου και κατώτερης τάξης είναι ζητήματα, τα οποία πρέπει να τεθούν και να τα συλλογιστούμε. Επιπλέον, τα ΜΜΕ κατασκευάζουν αναπαραστάσεις βίαιων «διαφυλετικών» διαμαχών, οι οποίες έχουν λιγότερο να κάνουν με συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών εθνικοτήτων και περισσότερο, μάλλον, με τον έλεγχο πάνω στο σώμα των γυναικών, τις εντάσεις μεταξύ των τάξεων και την επικίνδυνη άρση φυλετικών ορίων.


Καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, οι Ρομά μετανάστες στην Ιταλία συγκέντρωναν τις υποψίες για άλλες παλαιότερες εγκληματικές ενέργειες, όπως μία ληστεία που άφησε ένα ποδηλάτη στη Ρώμη σε κώμα αρκετές εβδομάδες πριν υποκύψει τελικά, τη ληστεία εις βάρος του σκηνοθέτη Giuseppe Tornatore και ενός δημοτικού συμβούλου, αλλά μόνο με τη σεξουαλική επίθεση και το φόνο της Giovanna Regianni ξεκίνησαν οι βιαιοπραγίες. Η πατριαρχία, στη συγκεκριμένη περίπτωση, εκφράζεται με ένα φυλετικό, ταξικό, αρσενικού χαρακτήρα εθνικισμό, ο οποίος δικαιολογεί τη δύναμή του μέσω της αντικειμενικοποίησης του γυναικείου σώματος. Ο βιασμός και η δολοφονία της Giovanna Regianni σταμάτησαν να εκλαμβάνονται ως ένα ξεχωριστό έγκλημα. Έγινε μετωνυμία του Ιταλικού έθνους της μεσαίας τάξης, το οποίο απειλείται από τους διαφορετικού φύλου και κατώτερης κοινωνικής τάξης «Άλλους» Ρουμάνους Ρομά. Σε αυτό το πλαίσιο αντλούμαι από ορισμένες μεταποικιακές και σοσιαλιστικές/ μαρξιστικές πηγές για να καταδείξουμε πώς το κράτος προστατεύει τους υπηκόους του της μεσαίας τάξης και νομιμοποιεί τη βία κατά των διαφορετικής φυλής και κατώτερης τάξης μεταναστών, των «Άλλων» μέσω της αντικειμενικοποίησης των γυναικών και μιας πολιτικής κυριαρχίας πάνω στο γυναικείο σώμα. Όπως ειπώθηκε προηγουμένως, το επιχείρημά μας είναι ότι οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ ταυτοτήτων διαφορετικής φυλής, τάξης και φύλου εντάσσονται και επαναπλασάρωνται ως «διαεθνοτικές» συγκρούσεις.


Η κοινότητα των Ρομά στην Ανατολική Ευρώπη- οι κατώτερης τάξης και διαφορετικής φυλής «άλλοι»


Η Γερμανίδα ερευνήτρια Katrin Simhandl έχει ήδη αποδείξει ότι ξεκινώντας με τη διαδικασία ονοματοποίησης και καθιέρωσης κοινωνικών κατηγοριών, η κοινότητα των Ρομά της Ανατολικής Ευρώπης είναι μια πρόσφατη Δυτικοευρωπαϊκή επινόηση φυλετικού και ταξικού διαχωρισμού, ιδιαίτερα προβεβλημένη τα τελευταία χρόνια και, πάντως, διαχωρισμένη από την ομάδα, την οποία ορίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση ως «Δυτικούς Τσιγγάνους και Περιπλανώμενους» (Simhandl, 2006). Ενώ η Δυτική Ευρώπη έχει τα δικά της στοιχεία για τους Ρομά, τα οποία πυροδότησαν διάφορες συζητήσεις τις δεκαετίες του ’70 και του ’80, μόνο αυτοί που προέρχονται από την Ανατολική Ευρώπη έχουν την ταμπέλα των «Άλλων» και διαχωρίζονται από τους «Δυτικούς Τσιγγάνους και τους Περιπλανώμενους» και ονομάζονται μειονότητες «Ρομά».


Μία εκτίμηση του πληθυσμού των Ρομά στην Ανατολική Ευρώπη δεν είναι εύκολο να γίνει, καθώς πολλοί από αυτούς αυτοχαρακτηρίζονται ως μέλη άλλων εθνικών ομάδων για να απομακρύνουν κάπως το κοινωνικό στίγμα, το οποίο συνδέεται με την εν λόγω μειονότητα (Baranyi, 2000). Πάντως, μόνο στη Ρουμανία, το 2002, η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ρουμανίας κατέγραψε περισσότερους από πεντακόσιους χιλιάδες που χαρακτηρίζουν τους εαυτούς τους ως Ρομά (Rughinis, 2007). Γνωστή ως μία με τις περισσότερες διακρίσεις εις βάρος της και πάρα πολύ φτωχή μειονότητα της Ανατολικής Ευρώπης, η κοινότητα των Ρομά προέρχεται από την Ινδία και έφτασε στην Ευρώπη το Μεσαίωνα (Gross, 2006). Στη Ρουμανία και τη Σλοβακία μεταξύ του 14ου και του δεύτερου μισού του 19 ου αιώνα είχαν σκλαβωθεί και χρησιμοποιούνταν ως εργατικά χέρια (Baranyi, 2002; Bancroft, 2005). Το Φασιστικό και το Ναζιστικό καθεστώς και ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος συμπεριέλαβε και τους Ρομά στο Ολοκαύτωμα και η επόμενη κομουνιστική περίοδος τους έκανε στόχους διαφόρων πολιτικών ευγονικής και διακρίσεων. Στη Ρουμανία το κομουνιστικό κόμμα ουσιαστικά ανάγκασε τους Ρομά να συμμετέχουν σε εκστρατείες αφομοίωσης, έτσι, ώστε την εποχή που ένας ξένος κινηματογραφιστής αποφάσισε την παραγωγή μιας ταινίας γι΄αυτούς, τη δεκαετία του ’70, οι αξιωματούχοι του κράτους τον διαβεβαίωσαν ότι «δεν υπάρχουν πια Ρομά στη χώρα μας» (Baranyi, 2000 κάνοντας αναφορά στο Erich, 1995: 16).


Όταν κατέρρευσαν τα κομουνιστικά καθεστώτα στην Ευρώπη, μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού των Ρομά μετανάστευσε στη Δυτική Ευρώπη. Η κύρια αιτία της μετανάστευσης είναι οι οικονομικές δυσκολίες, τις οποίες αντιμετωπίζουν τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης κατά τη μετάβασή τους στον καπιταλισμό και το φιλελευθερισμό. Μία συνεχής μεταβλητή σε όλες τα στατιστικά δεδομένα που έχουμε στη διάθεσή μας για τους Ρουμάνους Ρομά είναι το ιδιαίτερα χαμηλό εισόδημά τους και η κατάσταση της φτώχιας: το 2007, για παράδειγμα, το 43% δήλωσε ότι δεν είχε κανένα εισόδημα τον τελευταίο μήνα, ενώ οι υπόλοιποι δήλωσαν ότι κέρδισαν εισόδημα τρεις φορές κάτω από το κατώφλι της φτώχιας (Grigoras, 2007). Το κύμα μετανάστευσης σημείωσε αύξηση, όταν η Ρουμανία και η Βουλγαρία έγιναν μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τον Ιανουάριο του 2007, και άρθηκαν οι ταξιδιωτικοί περιορισμοί. Όπως προαναφέρθηκε, στατιστικά στοιχεία για το πραγματικό ύψος του μεταναστευτικού κύματος είναι δύσκολο να συγκεντρωθούν, κυρίως, λόγω έλλειψης προσωπικών εγγράφων πιστοποίησης της ταυτότητας. Εξαιτίας του ρατσισμού και των προκαταλήψεων, είναι γνωστό ότι αποκρύπτουν και παραποιούν την ταυτότητά τους (Rughinis, 2007).


Η Ιταλία, πάντως, φαίνεται ότι είναι ένα από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου συγκεντρώνεται μεγάλος αριθμός Ρουμάνων Ρομά. Οι κυρίαρχες μορφές κατοικίας τους είναι οι λεγόμενες νομαδικές κατασκηνώσεις (campi nomadi), νόμιμες και παράνομες (Lapov, 2004). Μέχρις στιγμής, πολλές πολιτικές της ΕΕ μαζί με διακηρύξεις της Ιταλικής και της Ρουμανικής κυβέρνησης δεν μπορούν να εξηγήσουν το μόνιμο χωροταξικό αποκλεισμό της κοινότητας των Ρουμάνων Ρομά στις περιφέρειες των πόλεων. Αδιανόητο, αλλά οι ιταλικοί νομαδικοί καταυλισμοί αποτελούν χώρους φυλετικού απομονωτισμού και εγκατάστασης ανθρώπων που, συνήθως, θεωρούνται ανεπιθύμητοι, κατώτερης τάξης και γίνονται θύματα φυλετικών διακρίσεων. Τι συμβαίνει, όταν αυτές οι χωρικές και φυλετικές ταξινομήσεις αμφισβητούνται; Τι επακολουθεί, όταν ο διαφορετικής φυλής «άλλος» ανατρέψει τους αρχικούς όρους των σχέσεων εξουσίας; Με ποιον τρόπο ένα γυναικείο σώμα μπορεί να γίνει το πεδίο αμφισβήτησης των ταξικών και φυλετικών σχέσεων εξουσίας;


Τα σχετικά με τη φυλή, την τάξη και το φύλο στοιχεία της διαεθνοτικής έντασης μεταξύ Ιταλών και Ρουμάνων Ρομά


Τα ΜΜΕ κατά την προβολή της πρόσφατης έντασης μεταξύ Ιταλών και Ρουμάνων Ρομά απέδωσαν ιδιαίτερη σημασία, κυρίως, στην παρουσίαση των γεγονότων ως αποκλειστικά «διαεθνοτικών» εντάσεων. Όπως, διατυπώθηκε παραπάνω, το επιχείρημά μας έρχεται να διαλύσει αυτού του είδους την επιφανειακή προβολή και να υποστηρίξει ότι αυτό το «διαεθνοτικό» κάλυμμα κρύβει υπόγειες δυνάμεις εξουσίας, πατριαρχία, φυλετικό διαχωρισμό και ταξικές εντάσεις.


Χωρίς καμιά αμφιβολία, τα μέλη της κοινότητας των Ρουμάνων Ρομά θεωρούνται ως οι διαφορετικής φυλής «Άλλοι». Σύμφωνα με μεταποικιακές πηγές, αντί να περιγράψει και να εξετάσει αναλυτικά την Ανατολή, η συζήτηση στη Δύση δημιούργησε έναν απτό διαχωρισμό Ανατολής και Δύσης. Η εικόνα της Ανατολής κατασκευάστηκε με τη χρήση υποτιμητικών όρων («άγρια», «κατώτερη», «απολίτιστη», «παράλογη») επιτρέποντας και τη δημιουργία ενός ιμπεριαλιστικού υποκειμένου με θετικά στοιχεία («πολιτισμένη», «λογική», «ανώτερη») (Said, 1979).


Διάφορες θεωρίες εθνικισμού (Anderson, 1983; Gellner, 1987) αγνόησαν τελείως τις διαστάσεις της τάξης, της φυλής και του φύλου στο πλαίσιο του σχετικού διαλόγου. Δεν κατόρθωσαν να κατανοήσουν εις βάρος ποιων σωμάτων και με ποιες συνθήκες πατριαρχίας και κυριαρχίας πραγματοποιείται η «δυσνόητη, οριζόντια συντροφικότητα» μιας κοινότητας (Anderson, 1991: 7).


Σε αυτό το πλαίσιο, η φεμινιστική γνώση έχει καταδείξει ότι οι γυναίκες, συχνά, αντιπροσωπεύουν την εθνική και συλλογική «τιμή» (Nira Yuval- Davis, 2006: 219). Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν λίγα στοιχεία για το πώς όχι μόνο η «διαεθνοτική», αλλά και η ταξική και φυλετική βία έχουν ως σημείο αναφοράς της σύγκρουσης τα σώματα των γυναικών και τις πατριαρχικές συνθήκες της κυριαρχίας τους. Ο Nicolae Mailat, μέλος της κοινότητας των Ρουμάνων Ρομά απείλησε όχι μόνο τη σεξουαλική «τιμή» μιας γυναίκας, αλλά και κάποιου την πατριαρχική ιδιοκτησία, την ταξική και φυλετική κυριότητα (μία λευκή, μεσαίας τάξης, σύζυγος ενός αρχιπλοίαρχου του πολεμικού ναυτικού).


Μέσω του σώματος αυτής της γυναίκας, ο τόπος της απόρριψης και της αμφισβήτησης επεκτείνεται: ο βιασμός και η δολοφονία της Giovanna Reggianni θέτουν υπό αμφισβήτηση τις παγκόσμιες δομές των φυλετικών και ταξικών ανισοτήτων. Επομένως, οι σχέση του «Εαυτού» και του «Άλλου» (Said, 1979) στη μεταποικιακή θεωρία στρέφονται βίαια προς την αμφισβήτηση των παγκόσμιων φυλετικών και οικονομικών διαχωρισμών. Συνεπώς, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η δυναμική διαφόρων σχέσεων δύναμης, των ιθαγενών εναντίον των μεταναστών, των φτωχών εναντίον της μεσαίας τάξης, των λευκών εναντίον των διαφορετικής φυλής «Άλλων» εκδηλώνεται, τώρα, έχοντας ως σημείο αναφοράς το σώμα μιας γυναίκας.


Αυτό, το οποίο ξέφυγε από τις κατασκευές των ΜΜΕ στην ένταση μεταξύ των Ιταλών και Ρουμάνων Ρομά είναι το γεγονός ότι ο σχηματισμό συγκρουσιακών θεμάτων, πρέπει, επίσης, να εξεταστεί και ως προϊόν άρνησης και αντίστασης έναντι συγκεκριμένων δομών εξουσίας. Με την υπόθεση της Giovanna Reggianni, η μειονότητα των Ρομά που είναι θύματα ρατσιστικής αντιμετώπισης, περιθωριοποιημένοι στις περιφέρειες των ιταλικών πόλεων, σε παράνομα παραπήγματα, διατάραξε την παγκόσμια ιεραρχία των σχέσεων εξουσίας, αλλά κα την ιεραρχία των δεδομένων «λευκών», «ανώτερων», της «μεσαίας τάξης» δομών. Τέτοιου είδους εντάσεις ξεκαθαρίζουν ποιος ελέγχει τι, για πιο λόγο και υπό ποιες συνθήκες. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το σώμα μιας γυναίκας έγινε σημείο αναφοράς της άρνησης της εξουσίας των προνομιούχων δομών, αποδεικνύοντας ότι η εθνότητα και ο εθνικισμός δεν δύναται να αναλυθούν υπό την απουσία των αναπόφευκτων σταθερών στοιχείων της φυλής, της τάξης και του φύλου. Συνεπώς, στην ανάλυση των πρόσφατων διεθνών γεγονότων δεν είναι δυνατόν να κλείνουμε τα μάτια στο πώς εμφανίζονται οι εθνοτικές συγκρούσεις υπό το πρίσμα των πατριαρχικών υποθέσεων για το ποιος απειλεί τις συνθήκες κυριαρχίας πάνω στο σώμα μιας γυναίκας.


Συμπεράσματα


Χρησιμοποιώντας το μεταποικιακό και σοσιαλιστικό/ μαρξιστικό φεμινιστικό πλαίσιο ανάλυσης, η παρούσα περιπτωσιολογική μελέτη επιβεβαίωσε ότι κάθε «εθνοτική ένταση» περιλαμβάνει αμφισβήτηση των δομών εξουσίας και προνομίων του φύλου, της φυλής και της τάξης. Το παράδειγμα της Giovanna Reggianni είναι μία από τις περιπτώσεις, στις οποίες το σώμα μιας γυναίκας μετατρέπεται σε πεδίο αμφισβήτησης ενός ιεραρχικού προνομιούχου λευκού, μεσαίας τάξης κέντρου από τα ανεπιθύμητα, φυλετικά κατώτερα, φτωχά περιθώρια. Αυτή η προσπάθεια αμφισβήτησης δεν θα μείνει ατιμώρητη, φυσικά. Η ανατροπή κάθε πρακτικής ελέγχου και κυριαρχίας (πάνω σε πλουτοπαραγωγικές πηγές και γυναικεία σώματα) πυροδοτεί τις ενυπάρχουσες βίαιες κοινωνικές σχέσεις. Αλλά η επακόλουθη επιθετικότητα και η βία καταδεικνύουν το γεγονός ότι η συντήρηση των σχέσεων εξουσίας βασίζεται στην πατριαρχία, την καταπίεση και τις ασυμμετρίες του φύλου, της φυλής και της τάξης. Δικαιολογώντας την επιθετικότητα ως άμυνα για την υπεράσπιση άλλων γυναικών αρχιπλοιάρχων του πολεμικού ναυτικού από τη φυλετική απειλή, θα οδηγήσει στην περαιτέρω καταπίεση των γυναικών. Επίσης, θα τις αποπροσωποποιήσει και θα τις καταστήσει αντικείμενα συγχέοντάς τις με τα εθνικιστικά αισθήματα της υπεράσπιση της «τιμής» της χώρας. Σε αυτό το πλαίσιο, τα συμπεράσματά μας πηγαίνουν ακόμα και πέρα από την απόδειξη ότι η άσκηση βίας πάνω στο σώμα μιας γυναίκας χρησιμοποιείται από διάφορες εθνικιστικές ιδεολογίες για την επίτευξη των σκοπών τους. Η κύρια θέση μας είναι ότι μέσω του σώματος της Giovanna Reggianni, απειλήθηκαν άλλα ταξικά και φυλετικά όρια. Παρά την κωδικοποίηση των ΜΜΕ με τη χρήση του όρου «εθνοτική διαμάχη», οι πρόσφατες εντάσεις μεταξύ των Ιταλών και των Ρομά αποτελούν απόδειξη μιας ευρύτερης αναταραχής των κοινωνικών σχέσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι οποίες παράγονται από την προνομιούχα φυλετική και ταξική ηγεμονία.

Πηγές

Agathangelou, Anna (1997)- The Cypriot Ethnic Conflict in the Production of Global Power, PhD Dissertation, Syracuse University

Anderson, Benedict (1983)- Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, London: Verso

Baranyi, Zoltan (2000)- “The Socio-economic Impact of Regime Change in Eastern Europe: Gypsy Marginality in the 90s”, East European Politics and Society, Vol. 14, no. 2, p. 64-113

Baranyi, Zoltan (2000)- “Politics and the Roma in State-Socialist Eastern Europe”, Communist and Post-Communist Studies, 33, p. 421-437

Gellner, Ernest (1987)- Culture, Identity, and Politics, Cambridge: Cambridge University Press

Grigoras, Vlad (2007)- “Conditii de Locuit si Probleme Financiare la Populatia de Romi” (“Housing Conditions and Financial Problems at the Roma Population”), Barometer for the Roma Inclusion, Bucharest: Fundatia pentru o Societate Deschisa

Gross, Peter (2006)- “A Prolegomena to the Study of the Romani Media in Eastern Europe”, European Journal of Communication, Vol 21 (4), 477-497

Kligman, Gail (1998) – The Politics of Duplicity. Controlling Reproduction in Ceausescu’s Romania, Berkeley and Los Angeles: University of California Press

Lapov, Zoran (May, 2007)- The Status of the Romani Linguistic Minority in Italy, International Debate Education Association , Idebate Magazine

Rughinis, Cosmina (2007)- “Cine sunt Rromii?” (“Who Are the Roma?”), Barometer for the Roma Inclusion, Bucharest: Fundatia pentru o Societate Deschisa

Said, Edward (1979) Orientalism New-York: Vintage

Simhandl, Katrin (2006)- “Western Gypsies and Travellers- Eastern Roma: the Creation of Political Objects by the Institutions of the European Union”, Nations and Nationalisms, 12, 1, 97-115

Yuval-Davis, Nira (2006)- “Gender and Nation” in An Introduction to Women’s Studies. Gender in a Transnational World, eds. I. Grewal and K. Caplan, New-York: McGraw-Hill Companies

jet moon – The easy jet set from Re-public on Vimeo.


Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία είναι η κατάρρευση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, η διάσπασή τους στο επίπεδο των ψηφοφόρων υπό την επίθεση του λαϊκισμού.


Αυτό που διακυβεύεται είναι ο κατακερματισμός του σοσιαλδημοκρατικού εκλογικού σώματος σε δυο στρατόπεδα: ένα σχίσμα μεταξύ κοινωνικών/φιλελεύθερων ακαδημαϊκών επαγγελματιών και παραδοσιακών συνδικαλιστών σοσιαλδημοκρατών-ένα σχίσμα μεταξύ περισσότερο και λιγότερο μορφωμένων, μεταξύ κοσμοπολίτικων και εθνικιστικών ή φιλελεύθερων και αυταρχικών προσανατολισμών. Μια διαίρεση που απεικονίζει τον κατακερματισμό στο εσωτερικό της κοινωνίας της ευρωπαϊκής μεσαίας τάξης γενικά, που είναι αποτέλεσμα των ισχυρών δυνάμεων της παγκοσμιοποίησης, της μαζικής μετανάστευσης, της εξατομίκευσης και της μεταβιομηχανικής, βασισμένης στη γνώση, οικονομίας.


Τα προβλήματα των κεντρώων κομμάτων είναι pars pro toto, ο καθρέφτης αυτής της κατάστασης. Οι πιέσεις διαίρεσης και κατακερματισμού στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είναι πιέσεις που προέρχονται από το εσωτερικό της κοινωνίας. Μια πιθανή διάσπαση ή σχίσμα της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας μπορεί να προοιωνίζεται την προαναφερόμενη κοινωνική διάσπαση. Αυτό που υφίσταται επίθεση είναι η κοινωνική συνοχή και η αλληλεγγύη, που αποτελούν τα θεμέλια και τους στυλοβάτες της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας. Η σοσιαλδημοκρατία ορίζεται εδώ ως ο συνασπισμός, ο συνδετικός παράγοντας μεταξύ προνομιούχων και μη προνομιούχων, μεταξύ ανώτερης και κατώτερης μεσαίας τάξης. Συνεπώς, η μεγάλη πρόκληση για τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία είναι η αποτροπή της εξόδου των ‘εργατών από τα εργατικά κόμματα’ (die letzte Arbeiter aus die Arbeiterparteien), υπό την ισχυρή απειλή του λαϊκισμού, τόσο της αριστερής όσο και της δεξιάς πτέρυγας.


Η μεγαλύτερη πρόκληση για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία είναι ο λαϊκισμός, ο λαϊκισμός της δεξιάς ή και της ακροδεξιάς, και ο λαϊκισμός της αριστεράς. Η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία πρέπει να είναι σκληρή με τον λαϊκισμό και σκληρή με τα αίτια του λαϊκισμού. Ο λαϊκισμός είναι μια έννοια διπρόσωπη. Ο λαϊκισμός είναι ένα επικίνδυνο πολιτικό είδος, με αναφορές στο μαύρο παρελθόν της ευρωπαϊκής ιστορίας. Ο λαϊκισμός στην Ευρώπη, σε αντίθεση με την αμερικανική παράδοση του λαϊκισμού, είναι λιγότερο ή περισσότερο συνδεδεμένος με τον φασισμό και το ναζισμό, τις παθολογίες της ‘φωνής των μαζών’.


Αλλά ο λαϊκισμός, κι αυτή είναι η άλλη όψη του νομίσματος, μπορεί επίσης να αποτελεί μια θεμιτή προειδοποίηση ενάντια στην τεχνοκρατική πολιτική, ενάντια στην προκατάληψη της ακαδημαϊκής μεσαίας τάξης στον κόσμο της πολιτικής, ενάντια σε νέες ανισότητες και στις αποτυχίες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Μ’ αυτή την έννοια του όρου, ο λαϊκισμός δεν πρέπει ποτέ να δαιμονοποιείται και να υποτιμάται.


Ο λαϊκισμός μπορεί να δρα ως σήμα κινδύνου που δείχνει μια υπάρχουσα ή επερχόμενη κρίση. Τέτοιες κρίσεις μπορεί να είναι μια κρίση αντιπροσώπευσης και/ή μια επικοινωνιακή αποτυχία μεταξύ των ελίτ και των κοινών ανθρώπων που γίνεται λαϊκή εξέγερση καχυποψίας και δυσαρέσκειας. Πράγματι, ο λαϊκισμός αποτελεί εφιάλτη για τη μετριοπαθή μεταρρυθμιστική πολιτική της κεντροαριστεράς, για τον πολιτικό συνασπισμό μεταξύ λιγότερο και περισσότερο ειδικευμένων, λιγότερο ή περισσότερο μορφωμένων.


Ο λαϊκισμός είναι μια βαθιά, θεμελιακή αντίδραση στις κοινωνικές εξελίξεις, σε μια ενδεχόμενη νέα φάση της εκσυγχρονιστικής διαδικασίας: στην έλευση μιας παγκοσμιοποιημένης, μεταβιομηχανικής, πολυπολιτισμικής κοινωνίας.


Ο λαϊκισμός είναι μια αποστροφή σε σχέση με την έννοια ότι το μέλλον θα είναι ένα μετα-εθνικό, παγκοσμιοποιημένο, πολυπολιτισμικό μέλλον, βασισμένο στην ευελιξία και τη δυναμική της αγοράς. Η αποστροφή αυτή γίνεται ακόμη πιο αντιδραστική καθώς συχνά το προαναφερόμενο μέλλον παρουσιάζεται ως η μόνη εναλλακτική λύση: TINA – There Is No Alternative (Δεν Υπάρχει Εναλλακτική Λύση). Αυτό είναι το μόνο πιθανό μέλλον, προκειμένου χώρες όπως η Γερμανία, η Δανία ή η Ευρώπη γενικά να μπορέσουν να επιβιώσουν στο νέο παγκόσμιο κόσμο.


Στη διαδικασία μεταρρύθμισης και προσαρμογής στη νέα παγκόσμια τάξη, συνέβη μια θεμελιακή κατάρρευση της εμπιστοσύνης ανάμεσα στις ελίτ και τον γενικό πληθυσμό, που δημιουργεί ένα απότομο σχίσμα μεταξύ νικητών και ηττημένων του νέου εκσυγχρονισμού, ένα σχίσμα μεταξύ αισιόδοξων και απαισιόδοξων για το μέλλον.


Μια νέα διαχωριστική γραμμή διαγράφεται μεταξύ δυο ομάδων: εκείνων που αγκαλιάζουν το μέλλον και εκείνων που φοβούνται το μέλλον, των ανθρώπων που πιστεύουν ότι ο νέος κόσμος δεν επιφυλάσσει τίποτα καλό γι’ αυτούς και νιώθουν προδομένοι από την ‘πολιτική ελίτ’. Αυτό αφορά τόσο ένα πολιτισμικο-πολιτικό σχίσμα όσο και μια κοινωνικο-οικονομική ταξική διαίρεση. Στα δεξιά, αυτή η νέα διαχωριστική γραμμή δημιουργεί εύφορο έδαφος για δεξιά, λαϊκίστικα κόμματα, που είναι εναντίον των μεταναστών. Στα αριστερά, αποτελεί τη βάση για πιο παραδοσιακά ή αριστερά λαϊκίστικα κόμματα. Επιπλέον, τα ευρωπαϊκά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα βρίσκονται αντιμέτωπα με ένα υπαρξιακό ζήτημα, καθώς και οι δυο αυτές τάσεις υπάρχουν στο εκλογικό τους σώμα.


Η διαδικασία οικονομικού και πολιτισμικού εκσυγχρονισμού καταλήγει σε μια νέα κοινωνική πόλωση μεταξύ νικητών και ηττημένων. Οι μεγάλες οικονομικές αλλαγές, σε συνδυασμό με την παγκοσμιοποίηση και τις νέες τεχνολογίες, δεν έχουν την ίδια επίδραση σε όλους. Αντίθετα, καταλήγουν στην αναδιανομή των ευκαιριών συμμετοχής και υπάρχουν επιτυχίες και απώλειες για τους διάφορους συμμετέχοντες. Το επίπεδο της εκπαίδευσης, ειδικότερα, προκαθορίζει τις ευκαιρίες ζωής των ατόμων, την εμπιστοσύνη τους στην πολιτική και τους δημόσιους θεσμούς και τις μελλοντικές προσδοκίες τους.


Είναι βαθιά η πεποίθησή μου ότι οι προοδευτικοί έχουν καθήκον, μακροπρόθεσμα, να οικοδομήσουν μια μεγαλύτερη συλλογικότητα, εμποτισμένη από κοινωνική αλληλεγγύη και κοινούς στόχους και μέθοδο. Αυτή η αλληλεγγύη και η αίσθηση των ανθρώπων ότι ανήκουν κάπου, αυτή η γέφυρα μεταξύ πολιτισμών και εθνικών ομάδων, δεν πρέπει να προωθείται στο όνομα της ξεπερασμένης και αφελούς πολιτικής ορθότητας, αλλά επειδή αποτελεί τον μόνο τρόπο για να διατηρηθεί κάποια μορφή πρόνοιας. Η ιστορική αποστολή της σοσιαλδημοκρατίας είναι να επανεκκινήσει τη διαδικασία χειραφέτησης. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος.


Το τίμημα γι’ αυτά τα ευγενικά ιδεώδη και φιλοδοξίες είναι η εγκατάλειψη της έννοιας της πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Είναι μια σκληρή επιλογή, αλλά νομίζω ότι η έννοια της πολυπολιτισμικότητας έχει προκαλέσει πολλά δεινά και σύγχυση, τόσο στους μετανάστες όσο και στους πολίτες των χωρών υποδοχής- όπως, ειδικότερα, στην περίπτωση της Ολλανδίας. Το πρόγραμμα για την ‘επένδυση στη χειραφέτηση’, στο οποίο αναφέρθηκα προηγουμένως, έχει σοβαρές πιθανότητες υλοποίησης μόνο εάν υπάρξει μια βασική ‘ανταλλαγή’ μεταξύ μεταναστών και ντόπιων- πλήρης και έντιμος προσανατολισμός προς τη χώρα υποδοχής από τους μετανάστες, από τη μια πλευρά, και αποδοχή ενός πολυεθνικού και πολυθρησκευτικού μέλλοντος από τη χώρα υποδοχής. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, όμως, αντιτίθενται οι περισσότεροι υπέρμαχοι της πολυπολιτισμικότητας.


Συνεπώς, στη μετά το Fortuyn Ολλανδία, σημειώνεται μια ριζική αλλαγή τακτικής, από την επιδοτούμενη πολυπολιτισμικότητα στην υποχρεωτική ενσωμάτωση και τα μέτρα για ‘υπηκοότητα’ (γλώσσα και στοιχειώδη πολιτισμική εκπαίδευση), με αναδρομική ισχύ για τους ‘παλαιότερους’- μετανάστες της πρώτης γενιάς που ζουν εδώ πολύ καιρό (René Cuperus, ‘From Polder Model to Postmodern Populism. Five Explanations for the ‘’Fortuyn Revolt’’ στο The Challenge of Diversity).


Σύμφωνα με τις ενδείξεις, θα υπάρξει ακόμη μεγαλύτερη ενσωμάτωση και υποχρεωτική συνύπαρξη των ντόπιων με τους μετανάστες μόνιμους κατοίκους. Τα πρότυπα διαχωρισμού στην εκπαίδευση (η Ολλανδία εφαρμόζει παραδοσιακά τη θρησκευτική εκπαίδευση και συνεπώς έχει ισλαμικά σχολεία), στη στέγαση και τις κοινωνικές επαφές προκαλούν αυξανόμενη ανησυχία σε περιοχές όπου εξακολουθούν να υπάρχουν ποσοστά ανεργίας κάτω του μέσου όρου, απουσίες από τα σχολεία και εγκληματικότητα. Οι στατιστικές αυτές δημιουργούν ακόμη περισσότερη ένταση μεταξύ αλληλεγγύης και διαφορετικότητας και στη θεωρία αποτελούν απειλή για τη βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού πρότυπου του κράτους πρόνοιας, με την ευαίσθητη ισορροπία του ανάμεσα στην οριζόντια και την κάθετη αλληλεγγύη.


Ακόμη κι η ισλαμική φονταμενταλιστική τρομοκρατία μπορεί να έχει μια παράλογη θετική παρενέργεια: ότι για λόγους κρατικής ασφάλειας και ασφάλειας των πολιτών, υπάρχουν αυξανόμενες εκκλήσεις για αμοιβαία προσέγγιση και συνεργασία μεταξύ των κοινοτήτων των μεταναστών και του γηγενούς πληθυσμού.


Εν συντομία, είναι όλο και πιο επείγον να υπάρξει μια επίθεση κατά του διαχωρισμού, κατά της συμβίωσης πλάτη με πλάτη, κατά των χωριστών παράλληλων κοινωνιών, αφήνοντας ακέραιη την ‘πολυπολιτισμική κοινωνία’ στην ιδιωτική σφαίρα (όσο είναι συμβατή με τους νόμους της συνταγματικής φιλελεύθερης δημοκρατίας), αλλά αναζητώντας επειγόντως τρόπους να συνδυαστεί η εθνική και πολιτισμική διαφορετικότητα με μια κοινή εθνική ταυτότητα. Το μεγαλύτερο ερώτημα σε ολόκληρη τη σημερινή Ευρώπη είναι πώς μπορούν οι πλειοψηφίες να εκφράζουν τις τοπικές και εθνικές τους ταυτότητες χωρίς να αποξενώνουν τις μειοψηφίες; Πώς μπορούν οι ‘απέξω’ να αισθάνονται σαν στο σπίτι τους, χωρίς να κάνουν τους ‘μέσα’ να νιώθουν ξένοι στο ίδιο τους το σπίτι; (David Goodhart, ‘Britain’s Glue’, στο The New Egalitarism. σ. 170)


Υπάρχει μια αυξανόμενη ανάγκη για μια ενοποιητική, γεφυροποιό εθνική ταυτότητα, για ένα μεγαλύτερο ‘Εμείς’. Αυτό απαιτείται για τον ‘καθησυχασμό της πλειοψηφίας’ και για την κοινωνική αποδοχή και την κοινωνική και οικονομική επιτυχία των μεταναστών (David Goodhart, ο.π.). Πώς μπορούν οι ευρωπαϊκές χώρες να ισχυρίζονται ότι διαφέρουν από την εμπειρία της ιστορικής μετανάστευσης, όπως των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, όπου η ομπρέλα της αμερικανικής (πολιτικο-πολιτισμικής) ταυτότητας αποτελεί προαπαιτούμενο για επιτυχή ενσωμάτωση κι όπου ο πατριωτισμός παράγει την αίσθηση ότι ανήκεις κάπου διαμέσου της εθνικής και πολιτιστικής κληρονομιάς;



Ιδωμένη έτσι, η έννοια της εθνικής ταυτότητας ως υποκατάστατο της πολυπολιτισμικότητας, μπορεί να είναι ταυτόχρονα πρόβλημα και λύση. Είναι ένας επικίνδυνος όρος στην κλειστή, ξενοφοβική, εθνοκεντρική εκδοχή του, αλλά στην ανοιχτή, ανεκτική εκδοχή- όπως η ολλανδική- μπορεί να προωθήσει μια υπερεθνική κοινότητα, αλληλεγγύη και κοινωνική, ανεξαρτήτως χρώματος, συνοχή.


Η μετανάστευση πολύ ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, όπως στο κοσμοπολίτικο Λονδίνο, είναι βασική για μια δημιουργική οικονομία όπως η ολλανδική, αλλά για να έχει (πάλι) μια ευρεία δημόσια υποστήριξη πρέπει να γίνουμε, πράγματι, σαφείς για το τι είναι και τι δεν είναι η ενσωμάτωση – για τα όρια, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της ‘υπηκοότητας του συμπολίτη’ και η διαδικασία να συντονιστεί με αυτό που η μεγάλη πλειονότητα των πολιτών της χώρας υποδοχής θεωρεί δίκαιο, πολιτισμένο και λογικό. Ο τελικός στόχος μπορεί κάλλιστα να είναι η ‘αφομοίωση με διατήρηση της πολιτισμικής ταυτότητας’ – ‘μετανάστες μικτής εθνικότητας’, που λέει ο λόγος, όπως δείχνει η εμπειρία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Με την ευκαιρία, αυτό είναι πολύ ευκολότερο στο Ηνωμένο Βασίλειο, με την ταυτότητα-ομπρέλα της ‘βρετανικότητας’ που έχει να κάνει τόσο με την Κοινοπολιτεία όσο και με τον αγγλόφωνο κόσμο, παρά σε χώρες όπως η Ολλανδία, η Δανία ή η Γερμανία! (Stephen Howe, ‘Britishness and Multiculturalism’ στο The Challenge of Diversity)


Η Ολλανδία είναι υποχρεωμένη λόγω της ιστορίας της (Ολοκαύτωμα, απαρτχάιντ) να είναι μια ανοιχτή, κοσμοπολίτικη, μη –φυλετική κοινωνία- κατά προτίμηση, όμως χωρίς να βασίζεται σε κλειστές εθνικές παραδοσιακές κοινότητες, αλλά στην ατομική υπηκοότητα, που δεν λαμβάνει υπόψη την εθνότητα και τη θρησκεία. Υπάρχει μια μη-φυλετική αντίληψη της εθνικής ταυτότητας στην Ολλανδία- οι Αφρο-Ολλανδοί από τις πρώην αποικίες (Σουριναμέζοι, Αντιλλέζοι) είναι, συνήθως, καλά ενσωματωμένοι. Τα πράγματα είναι πιο δύσκολα με τον πληθυσμό του ενός εκατομμυρίου Μουσουλμάνων, κυρίως Μαροκινών και Τούρκων, η πλήρης ενσωμάτωση των οποίων δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί- κυρίως λόγω της βασιζόμενης στο γάμο μετανάστευσης και τη δημιουργία οικογένειας. Οι ομάδες αυτές προέρχονται συχνά από παραδοσιακές αγροτικές περιοχές με ευρύ πολιτιστικό και θρησκευτικό χάσμα ανάμεσα σε αυτές και την προοδευτική-φιλελεύθερη κουλτούρα της Ολλανδίας (οι έρευνες δείχνουν ότι ξενοφοβικά συναισθήματα στην Ολλανδία έχουν οι ανώτερης μόρφωσης γυναίκες και οι ομοφυλόφιλοι, που φοβούνται την έλλειψη ανεκτικότητας και τις διακρίσεις των μουσουλμάνων μεταναστών).


Η πολυπολιτισμότητα μπορεί να θεωρηθεί ακόμη και ιδεολογία του διαχωρισμού. Αυτό έχει να κάνει με το καίριο πρόβλημα ότι ο πολυπολιτισμικός διαχωρισμός μέσω της συλλογικής διαμόρφωσης ομάδων με βάση εθνικά, πολιτιστικά ή θρησκευτικά χαρακτηριστικά βρίσκεται σε αντίθεση με το πρότυπο μιας δυτικής, χειραφετημένης, εξατομικευμένης κοινωνίας, όπου τα άτομα δεν ‘επικαλύπτονται’ αιωνίως από τις εθνικές και πολιτισμικές παραδοσιακές κοινότητες. Ένα από τα κυριότερα πεδία μάχης μεταξύ δυτικής και μη δυτικής κουλτούρας, η σύγκρουση ανάμεσα στην εξατομίκευση και την παραδοσιακή συλλογικότητα, δεν αντιμετωπίζεται σωστά, για να το πούμε με επιείκεια, με την έννοια της πολυπολιτισμικότητας. Η πολυπολιτισμικότητα δεν είναι, όσον αφορά στις τελικές συνέπειες της, η ιδεολογία του απαρτχάιντ;


Επιπλέον, εάν ο πολυπολιτισμικός διαχωρισμός, σε πείσμα των θεωριών, καταλήγει πρακτικά σε γκέττο των στερημένων, αυτό πρέπει να είναι για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία ένα απαράδεκτο πολιτισμικό και κοινωνικο-οικονομικό σκάνδαλο, που πρέπει να αποφευχθεί με κάθε τρόπο.


Σε αυτό το κείμενο εξέτασα την αμηχανία και τη λαϊκή καχυποψία, με ειδική αναφορά στο θέμα της απειλούμενης εθνικής ταυτότητας. Σχετικά με το θέμα της εθνικής ταυτότητας, κινήθηκα σε σαθρό έδαφος, σίγουρα σε ό, τι αφορά στους προοδευτικούς της κεντροαριστεράς που προτιμούν, οι περισσότεροι, να ακούν μια μετα-εθνική κοσμοπολίτικη και λακωνική πολυπολιτισμική μελωδία. Μιλάμε για εθνική ταυτότητα με την ευρεία έννοια της, γιατί μοιάζει τυπικά ευρωπαϊκό ότι είναι ακριβώς το κοινωνικό πρότυπο του μεταπολεμικού κράτους πρόνοιας και η κοινωνική οικονομία της αγοράς που διαμορφώνουν ουσιαστικό μέρος της θετικής εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους διάφοροι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί. Η αμηχανία συναντιέται στην αντίληψη της απειλής και υπονόμευσης των εθνικών χαρακτηριστικών μέσω διαδικασιών διεθνοποίησης: από τη μια πλευρά, η παγκοσμιοποίηση της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών όπως και των κεφαλαιαγορών και η φαινομενικά χωρίς όρια ευρωπαϊκή ενοποίηση. Και, από την άλλη πλευρά, μια μετανάστευση που μοιάζει ανεξέλεγκτη και η ανάπτυξη πολυεθνικών κοινωνιών με προβλήματα ενσωμάτωσης, διαχωρισμού και πολυπολιτισμικής ‘σύγχυσης’. Οι έρευνες δείχνουν ότι η μετανάστευση, εκτός από την περίπτωση της Βρετανίας μέχρι το 2005, είναι, από τη δεκαετία του 1970 κι ύστερα, το πιο σημαντικό και πολωτικό ζήτημα. Σε ορισμένες χώρες με έντονο ευρωσκεπτικισμό (Ελβετία, Βρετανία και, τελευταία, Ολλανδία), το θέμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης αποτελεί επίσης μέρος της νέας πολιτικο-πολιτισμικής διαμάχης. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, αυτή η πολιτισμική διάσταση έχει γίνει η πρωταρχική βάση πάνω στην οποία τα νέα κόμματα ή τα καθιερωμένα μετασχηματισμένα κόμματα επιχειρούν να κινητοποιήσουν το εκλογικό τους σώμα.


Σε αντίθεση με το ευαγγέλιο των διαφόρων υπερμοντέρνων ειδημόνων που υπερασπίζονται την αυτό-κατάργηση του κράτους-έθνους σε όφελος νέων περιφερειακών κέντρων εξουσίας, ασταθή και αποδιοργανωμένα υπόγεια ρεύματα στην ευρωπαϊκή κοινωνία απαιτούν σύνεση σε όποια εκσυγχρονιστικά ή νεωτεριστικά σχέδια. Απαιτούν επίσης αποκατάσταση και επιστροφή στο κράτος-έθνος ως φόρουμ για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών και ως πηγή κοινωνικής συνοχής μεταξύ των λιγότερο και των καλύτερα μορφωμένων, μεταξύ των μεταναστών και του γηγενούς πληθυσμού. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτικών και πολιτών θα πρέπει να γίνει σε εθνικό επίπεδο, καθώς και η δημιουργία μιας αρμονικής πολύ-εθνικής κοινωνίας. Η Ευρώπη πρέπει να διευκολύνει αυτή τη διαδικασία και όχι να την εμποδίζει, Με άλλα λόγια, το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο και μια αρμονική πολύ-εθνική κοινωνία βρίσκονται στο κράτος-έθνος.

Ο Loic Wacquant μιλά για το νέο του βιβλίο, Urban Outcasts, μία ανάλυση των μεταμορφώσεων των αμερικανικών γκέτο και των ευρωπαϊκών αστικά υποβαθμισμένων περιοχών που παρουσιάζουν συγκέντρωση μεταναστών. Υποστηρίζει ότι τα banlieues της Κόκκινης Ζώνης στη Γαλλία συγκροτούν, αυτό που ονομάζει, αντι-γκέτο: χώρους εθνικά ανομοιογενείς, με πορώδη σύνορα, φθίνοντες θεσμούς, και χωρίς μια κοινή πολιτιστική ταυτότητα.


Στο Urban Outcasts (Απόβλητοι των πόλεων) κάνετε μια μεθοδική σύγκριση της εξέλιξης του μαύρου αμερικανικού γκέτο και της γαλλικής λαϊκής περιφέρειας ή banlieue,τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Γιατί επιχειρήσατε αυτή τη σύγκριση και τι αποκαλύπτει για το μεταβαλλόμενο πρόσωπο της φτώχειας στην πόλη;


Loic Wacquant: Αυτό το βιβλίο γεννήθηκε από τη σύγκλιση δύο σοκ, το πρώτο προσωπικό και το δεύτερο πολιτικό. Το προσωπικό σοκ ήταν η ανακάλυψη, από πρώτο χέρι, του μαύρου αμερικανικού γκέτο – ή αυτού που απέμεινε- όταν μετακόμισα στο Σικάγο κι έζησα για έξι χρόνια στην περιφέρεια της Νότιας Πλευράς της πόλης. Ερχόμενος από τη Γαλλία, σοκαρίστηκα από την ένταση της αστικής ερήμωσης, του φυλετικού διαχωρισμού, της κοινωνικής στέρησης και της βίας του δρόμου που συγκεντρώνονται σ’ αυτή την terra non grata , την οποία οι ‘απέξω’, συμπεριλαμβανομένων πολλών διανοουμένων, φοβούνται, αποφεύγουν και υποτιμούν.


Το πολιτικό σοκ ήταν ο διάχυτος ηθικός πανικός για τη γκετοποίηση στη Γαλλία και σ’ ένα μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης. Στη δεκαετία του 1990, τα μέσα επικοινωνίας, οι πολιτικοί, ακόμη και κάποιοι ερευνητές, είχαν φτάσει να πιστεύουν ότι οι εργατικές γειτονιές στις περιφέρειες ευρωπαϊκών πόλεων μετατρέπονταν σε γκέτο, κατά το πρότυπο των Ηνωμένων Πολιτειών. Έτσι η δημόσια συζήτηση και η κρατική πολιτική επαναπροσδιορίζονταν προς την καταπολέμηση της ανάπτυξης των λεγόμενων γκέτο, με βάση την αντίληψη ότι υπήρχε ‘αμερικανοποίηση’ της αστικής φτώχειας, δηλαδή ότι διακρινόταν από μια όλο και βαθύτερη εθνική διαίρεση, αυξανόμενο διαχωρισμό και αχαλίνωτη εγκληματικότητα.


Το άθροισμα αυτών των δυο σοκ γέννησε το ερώτημα που έδωσε ζωή σε μια δεκαετία έρευνας: υπάρχει σύγκλιση μεταξύ των αμερικανικών γκέτο και των ευρωπαϊκών αστικά υποβαθμισμένων περιοχών που παρουσιάζουν συγκέντρωση μεταναστών, και εάν όχι, τότε τι συμβαίνει; Και τι καθορίζει τη μεταμόρφωσή τους; Για να απαντήσω σ’ αυτές τις ερωτήσεις, μάζεψα στατιστικά στοιχεία και έκανα επιτόπια παρατήρηση σ’ ένα ρημαγμένο τμήμα της ‘Μαύρης Ζώνης’ του Σικάγο και σε ένα αποβιομηχανοποιημένο προάστιο της ‘Κόκκινης Ζώνης’ του Παρισιού, μεταξύ του αεροδρομίου του Ρουασί και της πρωτεύουσας. Επίσης, κατασκεύασα ξανά την ιστορική τροχιά τους, γιατί κανείς δεν μπορεί να καταλάβει τι συνέβη σ’ αυτές τις παρακμασμένες γειτονιές, στη δεκαετία του 1990, αν δεν λάβει υπόψη τον πλήρη κύκλο του εικοστού αιώνα, που σφραγίστηκε από την άνθιση και, στη συνέχεια, το τέλος της βιομηχανοποίησης τύπου Φορντ και κεΪνσιανού κράτους πρόνοιας.


Τι συνέβη λοιπόν στην αμερικανική Μαύρη Ζώνη και τη γαλλική Κόκκινη Ζώνη και κατά πόσο συγκλίνουν;


Loic Wacquant:Για την αμερικανική πλευρά έδειξα ότι, μετά τις ταραχές της δεκαετίας του 1960, το γκέτο των μαύρων εξερράγη ή, αν θέλετε, κατέρρευσε, λόγω της ταυτόχρονης σύμπτυξης της οικονομίας της αγοράς και της περιστολής του κοινωνικού κράτους. Το αποτέλεσμα ήταν μια νέα αστική μορφή που ονομάζω υπεργκέτο, η οποία χαρακτηρίζεται από διπλό αποκλεισμό με βάση τη φυλή και την τάξη και ενισχύεται από μια κρατική πολιτική που σχετίζεται με την υποχώρηση της πρόνοιας και την αστική εγκατάλειψη. Όταν λοιπόν μιλάμε για το αμερικανικό γκέτο, επιβάλλεται να το τοποθετούμε ιστορικά και να μην το συγχέουμε με το ‘κοινοτικό γκέτο’ της δεκαετίας του 1950 και τον απόγονο του τού τέλους του αιώνα. Το κοινοτικό γκέτο ήταν ένας κόσμος παράλληλος, ‘μια μαύρη πόλη μέσα στη λευκή’, όπως αναφέρουν οι αφρο-Αμερικανοί κοινωνιολόγοι St. Clair Drake και Horace Cayton,στο σπουδαίο βιβλίο τους Black Metropolis. Χρησίμευε ως δεξαμενή ανειδίκευτων εργατικών χεριών για τα εργοστάσια και ο πυκνός ιστός των οργανώσεών του αποτελούσε ένα είδος προστασίας έναντι της κυριαρχίας των λευκών. Με την από-βιομηχανοποίηση και τη μεταστροφή στον χρηματοοικονομικό καπιταλισμό, το υπεργκέτο δεν έχει οικονομική λειτουργία και στερείται κοινοτικών οργανώσεων, τις οποίες υποκατέστησαν κρατικοί θεσμοί κοινωνικού ελέγχου. Είναι ένα εργαλείο σκέτου αποκλεισμού, ένα απλό δοχείο υποδοχής για τα στιγματισμένα τμήματα του μαύρου προλεταριάτου: τους άνεργους, τους αποδέκτες της πρόνοιας, τα εγκληματικά στοιχεία και τους συμμετέχοντες στην ανθούσα παραοικονομία.


Σε ό, τι αφορά στη γαλλική πλευρά, αποδεικνύεται πως τα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας και η αντίληψη πολιτικής κάνουν λάθος: οι περιφέρειες των χαμηλότερων τάξεων έχουν υποστεί μια διαδικασία εξαθλίωσης και σταδιακής αποσύνθεσης που τις απομάκρυνε από το πρότυπο του γκέτο. Το γκέτο είναι ένας εθνικά ομοιογενής θύλακας που περιλαμβάνει όλα τα μέλη μιας κατώτερης κατηγορίας και τους θεσμούς τους, αποτρέποντας την πρόκληση εντάσεων στην πόλη. Σήμερα, τα παρακμάζοντα banlieues είναι μικτά και, τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, έχουν γίνει πιο ποικίλα από πλευράς εθνικής στρατολόγησης – περιλαμβάνουν συνήθως μια πλειοψηφία Γάλλων πολιτών και μετανάστες από δυο έως και τρεις ντουζίνες εθνικότητες. Η αυξανόμενη παρουσία αυτών των μεταναστών της μετα-αποικιακής εποχής οφείλεται στη μείωση του χωροταξικού διαχωρισμού τους : παλιότερα ήταν αποκλεισμένοι από τα δημόσια συγκροτήματα κατοικιών και επομένως πιο απομονωμένοι. Και οι κάτοικοι που ανέρχονται στην ταξική δομή μέσα απ’ το σχολείο, την αγορά εργασίας ή την επιχειρηματικότητα σπεύδουν να εγκαταλείψουν αυτές τις υποβαθμισμένες περιοχές.


Τα banlieues της Κόκκινης Ζώνης έχουν επίσης χάσει τους περισσότερους από τους τοπικούς θεσμούς που συνδέονταν με το Κομμουνιστικό Κόμμα (στο οποίο χρωστούν το υποκοριστικό τους), οργάνωναν τη ζωή γύρω από το τρίο του εργοστασίου, του συνδικάτου και της γειτονιάς κι έδιναν στον κόσμο συλλογική περηφάνια για την τάξη και την πόλη του. Η εθνική ανομοιογένεια, τα πορώδη σύνορα, η φθίνουσα θεσμική πυκνότητα και η ανικανότητα να δημιουργήσουν μια κοινή πολιτιστική ταυτότητα έκαναν αυτές τις περιοχές το αντίθετο των γκέτο: είναι αντι-γκέτο.


Αυτό δεν συνάδει με την εικόνα που περιγράφουν τα γαλλικά μέσα ενημέρωσης, οι πολιτικοί τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς και οι ακτιβιστές που κινητοποιούνται γύρω από θέματα μετανάστευσης, φυλής και υπηκοότητας, ιδιαίτερα μετά το κύμα ταραχών που σάρωσε τα banlieues των χαμηλότερων τάξεων, τον Νοέμβριο του 2005.


Loic Wacquant:Αυτή είναι μια καλή απεικόνιση, μια καίρια συμβολή της κοινωνιολογίας στην πολιτική συζήτηση: μέσα από τη διαμόρφωση ιδεών και τη συστηματική παρατήρηση, φανερώνει τα αγεφύρωτα κενά- στη συγκεκριμένη περίπτωση την πλήρη αντίφαση- ανάμεσα στη δημόσια αντίληψη και την κοινωνική πραγματικότητα. Οι μετανάστες και τα παιδιά τους στη γαλλική πόλη έχουν μάλλον αναμιχθεί παρά διαχωριστεί. Το κοινωνικό προφίλ και οι ευκαιρίες τους έχουν μάλλον πλησιάσει εκείνες των γηγενών Γάλλων αντί να είναι διαφορετικές, ακόμη κι αν πλήττονται από υψηλότερα ποσοστά ανεργίας. Διαχέονται περισσότερο στο χώρο, αντί να συγκεντρώνονται. Και επειδή τώρα είναι πιο ‘ενσωματωμένοι’ στην εθνική ζωή και ανταγωνίζονται για τα συλλογικά αγαθά, τους βλέπουν ως απειλή και η ξενοφοβία διογκώνεται ανάμεσα στα γηγενή τμήματα της εργατικής τάξης που απειλούνται από μια καθοδική κινητικότητα.


Οι αστικές περιφέρειες στη Δυτική Ευρώπη δεν πάσχουν από γκετοποίηση αλλά από τη διάλυση της παραδοσιακής εργατικής τάξης, που οφείλεται στην ομαλοποίηση της μαζικής ανεργίας και τη διάδοση των αβέβαιων θέσεων εργασίας μερικής απασχόλησης, όπως και στον διασυρμό στη δημόσια συζήτηση. Στην πραγματικότητα, η συζήτηση για τη ‘γκετοποίηση’ αποτελεί μέρος της συμβολικής δαιμονοποίησης των περιοχών των χαμηλότερων τάξεων, που γίνονται έτσι κοινωνικά ασθενέστερες και πολιτικά περιθωριοποιημένες.


Το Urban Outcasts δείχνει ότι η θέση της ‘σύγκλισης’ μεταξύ Ευρώπης και Αμερικής στο πρότυπο του μαύρου γκέτο είναι εμπειρικά λανθασμένη και πολιτικά παραπλανητική. Στη συνέχεια, αποκαλύπτει την ‘ανάδυση’ ενός νέου καθεστώτος αστικής φτώχειας κι από τις δυο πλευρές του Ατλαντικού, διαφορετικού από το καθεστώς των πενήντα χρόνων που προηγήθηκαν και το οποίο ήταν εδραιωμένο στη σταθερή βιομηχανική εργασία και το δίκτυ ασφαλείας του κεϊνσιανού κράτους. Αυτή η προωθημένη περιθωριοποίηση τροφοδοτείται από τον κατακερματισμό της μισθωτής εργασίας, τον επαναπροσδιορισμό της κρατικής πολιτικής μακριά από την κοινωνική προστασία και προς όφελος του καταναγκασμού της αγοράς και από τη γενικευμένη αναζωπύρωση της ανισότητας- είναι η περιθωριοποίηση που παράγει η νεοφιλελεύθερη επανάσταση. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι πίσω μας, αλλά μπροστά μας. Είναι αναγκασμένη να παραμείνει και να αναπτυχθεί, καθώς οι κυβερνήσεις εφαρμόζουν πολιτικές κατάργησης των κανόνων στην οικονομία και εμπορευματοποίησης των δημόσιων αγαθών. Αυτή όμως η κοινωνική πραγματικότητα, που διαμορφώνεται από τη σπανιότητα και την αβεβαιότητα της εργασίας και τον μεταβαλλόμενο ρόλο του κράτους, καθίσταται πιο ασαφής από το εθνοποιημένο ιδίωμα της μετανάστευσης, τη διάκριση, και την ‘ανομοιότητα’. Πρόκειται, ασφαλώς, για πραγματικά ζητήματα, που δεν αποτελούν όμως την κινητήρια δύναμη πίσω από την περιθωριοποίηση της αστικής περιφέρειας στην Ευρώπη. Ακόμη χειρότερα, εξυπηρετούν την απόκρυψη του νέου κοινωνικού ζητήματος- την αβέβαιη εργασία και τις συνέπειές της στη διαμόρφωση του νέου αστικού προλεταριάτου του εικοστού πρώτου αιώνα.


Στο βιβλίο, υπογραμμίζετε τη συλλογική ταπείνωση που νιώθουν οι άνθρωποι που συνωστίζονται στα υπεργκέτο και τα αποβιομηχανοποιημένα banlieue. Οι κάτοικοι της Μαύρης Ζώνης έχουν χάσει τη φυλετική περηφάνια τους και οι αντίστοιχοί τους στην Κόκκινη Ζώνη έχουν χάσει την ταξική περηφάνια τους. Υποστηρίζετε ότι ο ‘εδαφικός στιγματισμός’ είναι η νέα διάσταση της αστικής περιθωριοποίησης στην Αμερική και στην Ευρώπη, στο έμπα του νέου αιώνα.


Loic Wacquant:Πράγματι, ένα από τα διακριτά χαρακτηριστικά της προωθημένης περιθωριοποίησης είναι το διάχυτο χωροταξικό στίγμα που απαξιώνει τους ανθρώπους που βρίσκονται παγιδευμένοι σε υποβαθμισμένες γειτονιές. Σε κάθε προωθημένη κοινωνία, ένας αριθμός αστικών περιοχών ή πόλεων έχουν γίνει εθνικά σύμβολα και συνώνυμα για όλα τα κακά της πόλης: το Clichy-sous-Bois (απ’ όπου ξεκίνησαν οι ταραχές του Νοεμβρίου 2005), στη Γαλλία, το Moss Side του Μάντσεστερ, στην Αγγλία, το Berlin-Neukoln στη Γερμανία, το South-Bronx στη Νέα Υόρκη κλπ. Αυτή η αυξανόμενη δυσφήμηση των υποβαθμισμένων περιοχών της μητρόπολης αποτελεί άμεση συνέπεια της πολιτικής εξασθένησης των Αφρο-αμερικανών στην πολιτική σκηνή των Ηνωμένων Πολιτειών και της εργατικής τάξης στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.


Όταν μια περιοχή θεωρείται το ‘φρικτό μέρος’ της πόλης, όπου μόνο τα αποβράσματα της κοινωνίας μπορούν να ζήσουν, όταν το όνομά της είναι συνώνυμο με τη φαυλότητα και τη βία στη δημοσιογραφική και πολιτική συζήτηση, ο σπίλος αυτού του μέρους επικαλύπτει τα στίγματα της φτώχειας και της εθνότητας ( που σημαίνει ‘φυλή’ στις Ηνωμένες Πολιτείες και αποικιακή καταγωγή στην Ευρώπη). Εδώ άντλησα από τις θεωρίες του Ervin Gofman και του δασκάλου μου Pierre Bourdieu για να αναδείξω τον τρόπο με τον οποίο η δημόσια ανυποληψία που πλήττει αυτές τις περιοχές κάνει τους κατοίκους να υποτιμούν τον εαυτό τους και διαβρώνει τους κοινωνικούς δεσμούς τους. Ως αντίδραση στη δυσφήμηση του χώρου, οι κάτοικοι ακολουθούν στρατηγικές αμοιβαίας αποστασιοποίησης και πλάγιας σπίλωσης. Αποσύρονται στην ιδιωτική σφαίρα της οικογένειας και αποχωρούν από τη γειτονιά (όταν έχουν επιλογή). Αυτές οι πρακτικές συμβολικής αυτοπροστασίας προβάλλουν μια προφητεία αυτό-εκπλήρωσης μέσω της οποίας οι αρνητικές απεικονίσεις του μέρους καταλήγουν να παράγουν σε αυτό την ίδια την πολιτιστική ανομία και τον κοινωνικό ατομικισμό που, σύμφωνα με τις απεικονίσεις αυτές, υπήρχαν ήδη εκεί.


Ο εδαφικός στιγματισμός δεν υπονομεύει μόνο την ικανότητα για συλλογικό προσδιορισμό ταυτότητας και δράση των οικογενειών των χαμηλότερων τάξεων, αλλά πυροδοτεί την προκατάληψη και τη διάκριση στους ‘απέξω’, όπως οι εργοδότες και οι δημόσιες γραφειοκρατίες. Οι νέοι της La Courneuve, της στιγματισμένης πόλης της Κόκκινης Ζώνης, στα περίχωρα του Παρισιού, που μελέτησα, παραπονιούνται διαρκώς ότι πρέπει να κρύβουν τη διεύθυνσή τους όταν ψάχνουν για δουλειά, όταν γνωρίζουν κορίτσια ή πηγαίνουν σε πανεπιστήμιο έξω απ’ την πόλη τους, προκειμένου να αποφύγουν αρνητικές αντιδράσεις φόβου ή απόρριψης. Η αστυνομία τούς μεταχειρίζεται πιο αυστηρά, όταν οι άνδρες της ανακαλύπτουν ότι προέρχονται από αυτή τη σπιλωμένη πόλη που θεωρείται φοβερό ’γκέτο’. Ο εδαφικός στιγματισμός είναι ένα ακόμη εμπόδιο στο δρόμο της κοινωνικοοικονομικής ενσωμάτωσης και της πολιτικής συμμετοχής.


Σημειώστε ότι το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται στη Λατινική Αμερική μεταξύ των κατοίκων των κακόφημων favelas της Βραζιλίας, των poblaciones της Χιλής και των villas miserias της Αργεντινής. Υποπτεύομαι ότι οι κάτοικοι της Villa del Bajo Flores, της La Cava ή της Villa de Retiro στο Μπουένος Άιρες γνωρίζουν με το παραπάνω τι είναι η ‘διάκριση της διεύθυνσης’. Αυτό το εδαφικό στίγμα συνδέεται με τις υποβαθμισμένες περιοχές της αργεντίνικης πόλης για τον ίδιο λόγο που ισχύει για το υπεργκέτο των Ηνωμένων Πολιτειών και τα αντι-γκέτο της Ευρώπης: τη συγκέντρωση σε αυτά των άνεργων, των άστεγων και των μεταναστών χωρίς χαρτιά, όπως και των κατώτερων τμημάτων του νέου αστικού προλεταριάτου που απασχολείται στην παραοικονομία των υπηρεσιών. Και η τάση των κρατικών ελίτ είναι να χρησιμοποιούν το χώρο ως ‘προπέτασμα’ για να αποφεύγουν να αντιμετωπίζουν τα προβλήματα που έχουν τις ρίζες τους στη μετατροπή της εργασίας.


Αυτό το εδαφικό στίγμα δεν διευκολύνει τη μεταστροφή στο ποινικό κράτος και την εγκαθίδρυση της πολιτικής της ‘μηδενικής ανοχής’, που την παγκόσμια διάδοσή της αναλύσατε στο προηγούμενο βιβλίο σας Les prisons de la misère/ Carceles de la Miseria;


Loic Wacquant:Η σπίλωση του χώρου δίνει στο κράτος αυξημένη ελευθερία να εφαρμόζει επιθετική πολιτική ελέγχου της νέας περιθωριοποίησης που μπορεί να πάρει τη μορφή διασποράς ή ανάσχεσης, ή ακόμη καλύτερα ενός συνδυασμού των δυο προσεγγίσεων. Διασπορά σημαίνει διασκορπισμός των φτωχών στο χώρο και ανάκτηση των εδαφών που παραδοσιακά καταλαμβάνουν, με το πρόσχημα ότι οι γειτονιές τους είναι κακές ‘απαγορευμένες περιοχές’ που απλώς δεν μπορούν να διασωθούν. Αυτό συμβαίνει σήμερα με τη μαζική κατεδάφιση των δημόσιων οικιστικών συγκροτημάτων στην καρδιά του ιστορικού γκέτο της αμερικανικής μητρόπολης και των εξαθλιωμένων περιφερειών πολλών ευρωπαϊκών πόλεων. Χιλιάδες μονάδες τέτοιων κατοικιών καταστρέφονται μέσα στη νύχτα και οι κάτοικοί τους σκορπίζονται σε κοντινές περιοχές ή σε φτωχές συνοικίες, λίγο πιο μακριά, δημιουργώντας την εντύπωση ότι ‘το πρόβλημα λύθηκε’. Η διασπορά των φτωχών των πόλεων μπορεί να τους καθιστά λιγότερο ορατούς και λιγότερο ενοχλητικούς πολιτικά, αλλά δεν τους δίνει δουλειά ούτε τους εξασφαλίζει ένα βιώσιμο κοινωνικό στάτους.


Η δεύτερη τεχνική για την αντιμετώπιση της αύξησης της προωθημένης περιθωριοποίησης ακολουθεί την αντίθετη τακτική: αποσκοπεί στη συγκέντρωση και συγκράτηση της αναταραχής που δημιουργούν ο κατακερματισμός της εργασίας και η αποσταθεροποίηση της εθνικής (φυλετικής ή εθνικής) ιεραρχίας, απλώνοντας ένα γερό αστυνομικό δίκτυο γύρω από την υποβαθμισμένη γειτονιά και επεκτείνοντας τις φυλακές στις οποίες τα πλέον απείθαρχα στοιχεία εξορίζονται μόνιμα. Αυτή η ποινική ανάσχεση συνοδεύεται συνήθως στο μέτωπο της κοινωνικής πρόνοιας από μέτρα που έχουν στόχο να σπρώξουν τους αποδέκτες της δημόσιας βοήθειας στις κατώτερες χαραμάδες της παραοικονομίας των υπηρεσιών, υπό την ονομασία του ‘συστήματος εκπαίδευσης ανέργων’ (Περιγράφω την εφεύρεση, στις Ηνωμένες Πολιτείες, αυτής της νέας πολιτικής για τη φτώχεια που παντρεύει την περιοριστική ‘εκπαίδευση ανέργων’ με την επεκτατική ‘εκπαίδευση φυλακής’, στο επόμενο βιβλίο μου Punishing the Poor/Castigar a los pobres). Αλλά η πολιτική της mano dura ή ‘μηδενικής ανοχής’ είναι επίσης καταδικασμένη σε αποτυχία. Πετώντας τους άνεργους, τους περιθωριακά απασχολούμενους και τους μικρο-εγκληματίες πίσω απ’ τα κάγκελα, τους κάνουμε ακόμα λιγότερο απασχολούμενους, ενώ αποσταθεροποιούνται ακόμη περισσότερο οι οικογένειες και οι γειτονιές των χαμηλότερων τάξεων. Η ανάπτυξη της αστυνομίας, των δικαστηρίων και των φυλακών για την ανακοπή της περιθωριοποίησης, δεν είναι μόνο εξαιρετικά δαπανηρή και αναποτελεσματική, αλλά επιδεινώνει αυτούς ακριβώς τους ασθενείς που υποτίθεται ότι θεραπεύει. Κι έτσι μπαίνουμε ξανά στον φαύλο κύκλο που επεσήμανε πριν από πολύ καιρό ο Michel Foucault: η αποτυχία της φυλακής να λύσει το πρόβλημα της περιθωριοποίησης χρησιμεύει ως δικαιολογία για τη συνεχιζόμενη επέκτασή της.


Επιπλέον, στην Αργεντινή και τις γειτονικές χώρες που υπέστησαν, στον εικοστό αιώνα, δεκαετίες αυταρχικής διακυβέρνησης, η αστυνομία είναι από μόνη της φορέας βίας και η δικαστική μηχανή ξεχειλίζει από μεροληψία. Έτσι, το ξεδίπλωμα του ποινικού κράτους στον πάτο της ιεραρχίας των τάξεων και των περιοχών ισοδυναμεί με την εκ νέου εγκαθίδρυση μιας δικτατορίας στα περιθωριακά τμήματα της εργατικής τάξης. Παραβιάζει στην πράξη το ιδανικό της δημοκρατικής υπηκοότητας που θεωρητικά καθοδηγεί τις αρχές. Το κράτος δεν πρέπει να πολεμήσει το σύμπτωμα, την εγκληματική ανασφάλεια, αλλά την αιτία της αστικής αναταραχής: δηλαδή, την κοινωνική ανασφάλεια που το ίδιο το κράτος προκάλεσε καθώς έγινε ο επιμελής υπηρέτης του δεσποτισμού της αγοράς.


Το γεγονός ότι η εκλογή του Νικολά Σαρκοζύ στην προεδρία της Γαλλικής Δημοκρατίας την περασμένη Άνοιξη συνεχίζει να προκαλεί τόσες πολλές συζητήσεις δεν είναι τυχαίο. Πολλοί είναι αυτοί που επικεντρώνουν το αναλυτικό τους ενδιαφέρον στο προσωπικό ταμπεραμέντο του Γάλλου προέδρου, αποδίδοντας σε αυτό την εκλογική του επιτυχία. Άνθρωπος της δράσης, σύμφωνα και με δική του ομολογία, που λέει τα πράγματα με το όνομά τους και που δεν δεσμεύεται από την άτυπη συνθήκη του πολιτικά ορθού, και επιπλέον πολιτικός ο οποίος αγγίζει όλα τα καυτά θέματα της επικαιρότητας, από τους παράνομους μετανάστες και την κατάσταση που επικρατεί στα γαλλικά προάστια, περνώντας από την κριτική του θέση έναντι της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, μέχρι την επιχείρηση αναίρεσης των «υπερβολικών» δικαιωμάτων ορισμένων κατηγοριών εργαζομένων στον δημόσιο τομέα, δεν διστάζει να αναμειγνύει, και να υπερβαίνει, φιλελεύθερες και σοσιαλδημοκρατικές λύσεις για την επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων, αλλά και να ανακυκλώνει στο εσωτερικό της προεδρικής πλειοψηφίας κορυφαία πολιτικά στελέχη της αριστεράς, της δεξιάς και του αντιρατσιστικού κινήματος.


Έχω τη γνώμη ότι δεν μπορούμε να καταλάβουμε πάρα πολλά πράγματα από αυτή την υπερβατική φύση του σαρκοζισμού, όπως είθισται πλέον να αποκαλείται η επιχείρηση ηγεμονικής ανασυγκρότησης της γαλλικής δεξιάς, αν δεν επισημάνουμε τα πυρηνικά στοιχεία της πολιτικο-ηθικής κρίσης της γαλλικής αριστεράς. Πρόκειται, ταυτόχρονα, για κρίση που αφορά τα κοινωνιολογικά θεμέλια, αλλά και την ιδεολογία της αριστεράς. Σε κοινωνικό επίπεδο, η σοσιαλιστική αριστερά έχει πάψει πλέον να εκπροσωπεί με αξιοπιστία την πλειοψηφία των λαϊκών τάξεων. Ιδεολογικά, αυτή η αριστερά έχει αποδεχθεί την υποτιθέμενη αναντίστρεπτη φορά της παγκοσμιοποίησης, παραιτούμενη από τις πολιτικές αρχές που διέπουν την γαλλική εθνική συλλογικότητα, ως κοινότητας πολιτών. Το μείζον εθνικο-κοινωνικό έλλειμμα που παράγεται έχει τροφοδοτήσει τα τελευταία χρόνια στη γαλλική πολιτική σκηνή όλα τα «μέτωπα της άρνησης», όλους τους λαϊκισμούς, με πρώτον αυτόν του εθνικο-λαϊκιστικού Εθνικού Μετώπου. Με άλλα λόγια, η αριστερά φάνηκε να έχει αποχωρήσει από το έδαφος του πραγματικού: παράτησε τις λαϊκές τάξεις στην τύχη τους, προκρίνοντας μια νέα κοινωνική συμμαχία με τα υποτιθέμενα δυναμικά και δημιουργικά μεσαία στρώματα και, την ίδια στιγμή, προσδιόρισε τη συγκολλητική ύλη αυτής της συμμαχίας της στις πολιτισμικές και υφολογικές καινοτομίας που αυτά μεταφέρουν. Μεταμορφώθηκε έτσι ευχαρίστως σε ακραιφνώς πολιτισμική αριστερά, επενδύοντας στην πίστη ότι η πορεία της παγκοσμιοποίησης προδιαγράφει αντικειμενικά μια νέα χαρμόσυνη εποχή προόδου της ανθρωπότητας, με πρόσημα την επινοητικότητα, την αναζήτηση του νέου και του διαφορετικού, την υπόκλιση στη νέα ήπειρο της ηθικής αλληλεγγύης και της ανεκτικότητας. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η σοσιαλιστική αριστερά εμφανίσθηκε και είναι ο κατεξοχήν φορέας που ενσάρκωσε τον αντιπολιτικό μύθο της παγκοσμιοποίησης. Ότι η πολιτική δεν μπορεί πλέον να κάνει τα πάντα, ότι το κράτος-έθνος πρέπει να απαλλαγεί από την ιδιαιτερότητα του ρεπουμπλικανικού συγκεντρωτισμού του, ότι η ηθική της ατομικής ευθύνης επιβάλλει στο εξής την υιοθέτηση της εργασιακής ευελιξίας, ότι η κοινωνική πολυπλοκότητα επιτάσσει μια «πολιτική αναγνώρισης» των ταυτοτήτων, ότι, τελικά, η κυβέρνηση πρέπει να παραχωρήσει τη θέση της σε μια χαλαρή «διακυβέρνηση».


Ο σαρκοζισμός έρχεται με τον τρόπο του να επιφέρει μια σοβαρή τομή σε αυτή την φιλελεύθερης έμπνευσης, με πολυκοινοτιστική δεσπόζουσα, φαντασιακή κατασκευή. Πάνω από όλα, αποκαλύπτοντας την μεγάλη απόσταση που αυτή η κατασκευή διατηρεί από την ίδια την πραγματικότητα. Σαλπίζοντας μια επιστροφή στο «συγκεκριμένο», ο σαρκοζισμός επαναφέρει την πρακτική πολιτική, την μόνη δηλαδή πολιτική που μπορεί να υπάρξει, εκεί που η αριστερά εξακολουθούσε να μιλά με τους όρους μιας νεο-προοδευτικής ιδεολογικής αποστασιοποίησης. Μιλώντας για τα προβλήματα ασφάλειας που αντιμετωπίζουν οι λαϊκές τάξεις, ο σαρκοζισμός αναγνώρισε μέσα από την επίκληση αυτών των προβλημάτων και την δημόσια ύπαρξη αυτών των τάξεων. Τις κατέστησε και πάλι ορατές, έναν από τους άξονες της πολιτικής του, πέρα από κάθε αξιολογική κρίση που μπορεί να κάνει κανείς για το περιεχόμενό της. Ακόμα και όταν καλούσε αυτές τις τάξεις, μαζί με τον υπόλοιπο πληθυσμό, να «εργαστούν περισσότερο, για να κερδίζουν περισσότερα», το μήνυμά του αυτό αντανακλούσε μύχιες επιθυμίες, ακόμα και «ορμές», της πραγματικής κοινωνίας.


Άραγε, αυτή η επικέντρωση του Σαρκοζύ στο συγκεκριμένο στερείται οποιασδήποτε ιδεολογικής πλαισίωσης, όπως πρόσφατα επισήμανε σε ένα σχετικό, πολύ ενδιαφέρον, άρθρο του ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν (Zygmunt Bauman) ; Ας μας επιτραπεί να αμφιβάλλουμε. Όποιος κάνει τον κόπο να διαβάσει με προσοχή τις πρώτες δηλώσεις του Ν. Σαρκοζύ προς τον γαλλικό λαό, τη βραδιά της εκλογής του στην Προεδρία της Δημοκρατίας, θα δει ότι ο ιδεολογικός παράγοντας συνιστά το βάθρο μιας ηγεμονικής πολιτικής: «Ο γαλλικός λαός εκφράσθηκε. Επέλεξε να επιφέρει τη ρήξη. Να έλθει σε ρήξη με τις ιδέες, τις συνήθειες και τις συμπεριφορές του παρελθόντος. Θα αποκαταστήσω επομένως την εργασία, την αυθεντία (autorité), την ηθική, το σεβασμό. Θα υπερασπίσω εκ νέου το έθνος και την εθνική ταυτότητα, θα αποδώσω στους Γάλλους την υπερηφάνεια της Γαλλίας, θα θέσω τέρμα στη μεταμέλεια, που είναι μία μορφή μίσους του εαυτού, και στους μνημονικούς ανταγωνισμούς που τροφοδοτούν το μίσος για τους άλλους.» Αν η υπεράσπιση της εθνικής ταυτότητας συνιστά την έδρα μιας νέας ηγεμονίας, είναι γιατί το ιδεολογικό της περιεχόμενο δεν αποστασιοποιείται από την πραγματικότητα της πλειοψηφίας του πληθυσμού. Εδώ, η παρουσία της ιδεολογίας είναι η αντανάκλαση του «συγκεκριμένου», όπως αυτό συλλαμβάνεται και μορφοποιείται μέσα στον σαρκοζικό λόγο (discours). Ο Σαρκοζύ, άνθρωπος της «δράσης», μεταμορφώνεται σε αξιόπιστο, πρακτικό πολιτικό της «ρήξης» με την επίκληση/μεσολάβηση της ιδεολογίας («εθνική ταυτότητα»). Και είναι ακριβώς μέσα από αυτήν την ιδεολογική αναπλαισίωση της πραγματικότητας, το περιεχόμενο της οποίας η πολιτισμική αριστερά έχει με συνοπτικές διαδικασίες απορρίψει, που ο σαρκοζικός λόγος μπορεί να εμφανίζεται ότι είναι σε θέση να αποκαταστήσει την κλονισμένη εμπιστοσύνη των πολιτών προς την πολιτική ελίτ.


Το συμπέρασμα είναι ότι η νίκη του σαρκοζισμού κρίθηκε πάνω από όλα στο πεδίο της μάχης των ιδεών, πρώτα από όλα σε αυτό της εθνικής ιδεολογίας. Μέσα από την επίκληση και υπόδειξη συγκεκριμένων προβλημάτων και θεματικών (ζητήματα ασφάλειας, μετανάστευσης, επιστροφής της αυθεντίας, κλπ.) η εθνική ταυτότητα απόκτησε συγκεκριμένο περίγραμμα και περιεχόμενο. Ετσι, η (εθνική) ιδεολογία, αντί να συσκοτίσει το πραγματικό, το σχηματοποίησε, το ανέδειξε και το κατέστησε ορατό, υπερβαίνοντας ταυτόχρονα παραδεδομένες πολιτικές διαιρέσεις. Αυτό που τελικά ο σαρκοζισμός πέτυχε ήταν να μην αυτονομηθούν οι δύο πόλοι του ιδεολογικού του προτάγματος, η δράση (επί του συγκεκριμένου) και η πίστη (στην εθνική ταυτότητα). Η μεταξύ τους διαλεκτική ένταση ελέγχθηκε, προσφέροντας έτσι μια φαινομενικά ρεαλιστική προοπτική εξόδου από την «κρίση» και την «παρακμή» της γαλλικής κοινωνίας («κρίση» και «παρακμή»: δύο όροι που επανέρχονται διαρκώς στη δημόσια συζήτηση στη Γαλλία τα τελευταία χρόνια).


Αλλά, αν ο σαρκοζισμός, μέσα από την επίκληση μιας υπερβατικής των πολιτικών διαιρέσεων ιδεολογίας, κατόρθωσε να προσελκύσει προς το μέρος του την πλειοψηφία των πολιτών, σε πείσμα ενός παρελθοντικού και αντιλειτουργικού «αντιφασιστικού/αντισαρκοζικού» μετώπου ενός μεγάλου τμήματος της αριστεράς, αυτό δεν σημαίνει ότι η προγραμματική πολιτική του είναι ουδέτερη. Το αντίθετο. Είναι αυτός ο τύπος της υπέρβασης που νομιμοποίησε και επέτρεψε πρωτόφαντες πολιτικές και προγραμματικές συνθέσεις, οι οποίες ωστόσο δεν αρνούνται τις νεο-φιλελεύθερες κατά βάση αφετηρίες της πολιτικής του. Ο φιλόσοφος, ιστορικός των ιδεών και πολιτολόγος Πιέρ-Αντρέ Ταγκυέφ (Pierre-André Taguieff) θα προβεί στην κατά τη γνώμη μας ουσιαστικότερη επ’ αυτού παρατήρηση: «Αντί για μια εύκολα προσδιορίσιμη ‘νέα συντηρητική δεξιά’, πρόκειται για μια νέα ‘κινητιστική’ [‘bougiste’] δεξιά, αυτήν ενσαρκώνει το σαρκοζικό κύμα του 2005-2006. Ούτε συντηρητική ούτε αντιδραστική: ‘μεταρρυθμιστική’, με μία νεο-φιλελεύθερη έννοια—αποδέσμευση του κράτους από το οικονομικό πεδίο, προκειμένου αυτό το τελευταίο να επανενδυναμωθεί. Εικονίζει ένα πρωτόφαντο κράμα οικονομικού φιλελευθερισμού, πλουραλισμού και αποδεκτού αυταρχισμού, που παραμένει μέσα στα όρια της γαλλικής ρεπουμπλικανικής παράδοσης. Και αυτό το σύνολο ασκεί μια δύναμη γοητείας.»


Άραγε, αυτό το πλέγμα «γοητείας», από θέσεις πλέον εξουσίας, θα κατορθώσει να αντισταθεί στις πραγματικές και επομένως απομυθευτικές ανάγκες της κοινωνίας; Ο φετινός Οκτώβριος, ο «μαύρος Οκτώβρης», όπως τον τιτλοφόρησε η εβδομαδιαία επιθεώρηση Le Nouvel Observateur, φαίνεται να συσσωρεύει πολλά σύννεφα. Πέρα από τα οικογενειακά προβλήματα του ζεύγους Σαρκοζύ και τον κοινωνικό τους αντίκτυπο, προαναγγέλλονται σειρά δυναμικών κοινωνικών κινητοποιήσεων, με πρώτη την επιτυχημένη απεργία των σιδηροδρομικών. Ίσως, ακόμα μια φορά, η γαλλική κοινωνία να μας εκπλήξει με τις αναπάντεχες αναδύσεις του πραγματικού της εαυτού.

Ο Άκης Γαβριηλίδης αναλύει τα πρόσφατα βασανιστήρια στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας σαν μια πράξη συγκρότησης της φαντασιακής κοινότητας του Ελληνικού έθνους.


Τελικά, μήπως οι μπλόγκερς είναι πολιτικά υποκείμενα;


Πριν από λίγο καιρό, διδάσκων στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, κατακεραύνωνε σε άρθρο του τους «φορείς του μεταεθνικού λόγου» (χωρίς να κατονομάζει κανέναν εξ αυτών, πλην του υποφαινομένου) για μύρια όσα, μεταξύ των οποίων και ότι



καταγγέλλουν τον καημό της μετακατοχικής ποιητικής Αριστεράς ως νεκροφιλία και πτωματολαγνεία, στιγματίζουν όλα τα ευγενή μέταλλα της στράτευσης και των θυσιών ως ολοκληρωτικά, ψάχνουν να μετατρέψουν τον διεθνισμό σε διονυσιακή rave φιέστα. Για να βάλουν, άραγε, τι στη θέση τους; Τους μπλόγκερ ως το νέο υποκείμενο; Το gay pride ως παράδειγμα πολιτικής του βίου; Τον μετανάστη ως υποκατάστατο για τον λαό της πολιτικής;


Πριν καν στεγνώσει το μελάνι από αυτό το μανιφέστο αριστερού συντηρητισμού και ομοφοβίας, όλος ο πολιτικός και δημοσιογραφικός κόσμος της χώρας -αλλά εν μέρει και άλλων χωρών- βρέθηκε να ασχολείται με την υπόθεση των βασανιστηρίων στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας.


Αν κάποιος ευχόταν να συμβεί κάτι που να διαψεύδει εμπράκτως και πανηγυρικά το σκανδαλισμό και τον σαρκασμό του Σεβαστάκη, δεν θα μπορούσε να ονειρευτεί κάτι καλύτερο από αυτό: μια υπόθεση που ξεκίνησε, ακριβώς, από έναν μπλόγκερ, με ψευδώνυμο βγαλμένο από γιαπωνέζικα «μάνγκα», ο οποίος διοχέτευσε προς τον δημόσιο χώρο ένα βίντεο όπου εμφανίζονται κάποιοι συνοροφύλακες να υπερασπίζονται ανδροπρεπώς το έθνος τους από τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, «σωφρονίζοντας» με τον γνωστό πρωτότυπο τρόπο δύο μετανάστες.


Μιλάμε, τζακ-ποτ. Χωρίς να χρειαστεί κανείς να «βάλει» οποιοδήποτε πράγμα στη θέση οποιουδήποτε άλλου, όλα αυτά τα θέματα στα οποία αναφέρεται με περιφρόνηση ο Σεβαστάκης, συμπυκνωμένα σε ένα συγκεκριμένο περιστατικό, έγιναν υπ’ αριθμόν 1 πολιτικό θέμα και κινητοποίησαν τον «λαό της πολιτικής» κατά τρόπο που ο «καημός της μετακατοχικής ποιητικής Αριστεράς» και «τα ευγενή μέταλλα της στράτευσης και των θυσιών» δεν είχαν δει ούτε στον ύπνο τους τα τελευταία είκοσι τουλάχιστον χρόνια.


Το ίδιο, και ακόμη περισσότερο, ισχύει και προκειμένου για την κινητοποίηση των πολιτών γύρω από την καταστροφική πυρκαγιά της Πάρνηθας.


Ο γνωστός-άγνωστος διώκτης


Σε προηγούμενο κείμενο είχα επίσης αναφερθεί στο ζήτημα τη ραγδαίας συντηρητικοποίησης της «πάλαι ποτέ ανανεωτικής Αριστεράς», όπως την χαρακτήρισε σε άρθρο του στο «Βήμα» ο Παναγής Παναγιωτόπουλος. Αυτό όμως που με ενδιαφέρει στο επεισόδιο με το βίντεο του ξυλοδαρμού δεν είναι τόσο το ότι διαψεύδει τις κινδυνολογίες των αριστερών διαφωτιστών-αντιμεταμοντερνιστών, αλλά το ότι μας επιτρέπει να σκεφτούμε για μια σειρά ζητήματα που κατά σύμπτωση –ή ίσως να μην είναι τόσο σύμπτωση- επίσης θεματοποιούνται στο άρθρο του Παναγιωτόπουλου.


Θυμίζω ότι ο τελευταίος, αναφερόμενος στο κωμικοτραγικό επεισόδιο της λογοκρισίας εις βάρος της Εύας Στεφανή, έθετε στον τίτλο του άρθρου του το ερώτημα «Ποιος είναι ο άγνωστος ‘διώκτης’;».


Μία δυνατή απάντηση είναι η εξής: ο άγνωστος διώκτης είναι ο πρωταγωνιστής –ή/και ο καταγραφέας- της σκηνής του ξυλοδαρμού.


Δεν εννοώ προφανώς ότι πρόκειται για το ίδιο φυσικό πρόσωπο· εννοώ όμως ότι πρόκειται, και στη μια και στην άλλη περίπτωση, για φαινόμενα στα οποία εμπλέκονται οι νέες τεχνολογίες αναπαράστασης και (αυτο)καταγραφής ως όριο μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου χώρου, ως τεχνικές παραγωγής ενός μυστικού και ταυτόχρονα της έκθεσής του και, μέσω αυτού, ως τεχνικές διαπαιδαγώγησης και διάπλασης των σωμάτων και των αισθημάτων ώστε να συνάδουν και να ανταποκρίνονται προς τις προσίδιες διαδικασίες εξατομίκευσης και ένταξης στο έθνος-κράτος.


Πόλεμοι του κόλπου


Το βίντεο με τον ξυλοδαρμό των Αλβανών κρατουμένων παρήχθη καταρχάς ως ένα «οικογενειακό μυστικό» των Ελλήνων αστυνομικών, ως καταγραφή μιας ιδιωτικής απόλαυσης προς μεταγενέστερη θέαση του ανδραγαθήματος από τους δράστες/ πρωταγωνιστές και άλλους συναδέλφους και ομοϊδεάτες τους, «μακριά από ξένα βλέμματα».


Ως τέτοιο, ήταν μια πράξη συγκρότησης μιας φαντασιακής κοινότητας, μια πράξη συμβολοποίησης και διαχείρισης των συναισθημάτων. Πράγματι, «το ανθρώπινο ον δεν συμβολοποιεί μόνο με λέξεις τις εμπειρίες του από τον κόσμο. Υπάρχουν και πράξεις συμβολοποίησης που περνούν από χειρονομίες, στάσεις και μιμική: να δίνουμε ένα χαστούκι ή ένα χάδι είναι πράξεις συμβολοποίησης όπως ακριβώς το να κλαίμε ή να ονοματίζουμε ένα συναίσθημα» (Σερζ Τισσερόν, Τα οικογενειακά μας μυστικά, Νησίδες, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 72. Η υπογράμμιση δική μου).


Αυτή η «μυστική απόλαυση» διαταράχθηκε με τη διαρροή του μυστικού στον δημόσιο χώρο. Πρέπει να υποθέσουμε άραγε ότι η συνοχή της ομάδας διαταράχθηκε εξ αυτού; Δεν θα έπρεπε να είμαστε τόσο σίγουροι γι’ αυτό, εάν δούμε το φαινόμενο με βάση την έννοια της πολιτιστικής οικειότητας (cultural intimacy), μια έννοια που εισήγαγε ο αμερικανός ανθρωπολόγος Μάικλ Χέρτσφελντ, για να αποδώσει έναν τρόπο συγκρότησης της εθνικής συνοχής στη βάση ακριβώς της συμμετοχής σε ένα μυστικό.


Η πολιτιστική οικειότητα είναι «η αναγνώριση εκείνων των πτυχών μιας πολιτιστικής ταυτότητας που θεωρούνται ως πηγές αισχύνης προς τα έξω αλλά που παρόλα αυτά παρέχουν στους ‘εντός’ τη διαβεβαίωση μιας κοινής κοινωνικότητας» (σ. 3). Συστατικό λοιπόν της οικειότητας δεν είναι μόνο η εχεμύθεια, αλλά και η διαρκής δυνατότητα διάρρηξής της· όσοι συμμερίζονται το μυστικό έχουν επίγνωση ότι είναι ανά πάσα στιγμή δυνατό να αποκαλυφθεί, και ότι, αν συμβεί αυτό, θα προκαλέσει ντροπή και αμηχανία· αυτή ακριβώς η επίγνωση όμως είναι αυτό που τους δένει πιο σφιχτά και από την απόκρυψη του μυστικού.


Με βάση τα παραπάνω, στην έννοια αυτή μπορούν να υπαχθούν και άλλα προηγούμενα χρήσης των μοντέρνων τεχνολογιών της εικόνας, όπως η κινηματογράφηση των βασανιστηρίων και των σεξουαλικών εξευτελισμών στο Αμπού Γκράιμπ ή του ομαδικού βιασμού της Βουλγάρας μαθήτριας από Έλληνες συμμαθητές και συμμαθήτριές της στην Αμάρυνθο της Εύβοιας.


Υπό ποίας συνθήκας πέφτει ξύλο;


Η συγκρότηση λοιπόν μιας φαντασιακής κοινότητας με βάση την αποκλειστική σύνδεση προς μια προσίδια απόλαυση, δεν έχει ως προϋπόθεση την πλήρη απόκρυψη της απόλαυσης, αλλά περιλαμβάνει ως αναγκαία στιγμή και τον κίνδυνο έκθεσης –με διπλή έννοια, δηλ. τόσο ως δημοσιοποίηση όσο και ως ατίμωση. Για να μην πούμε ότι, ενίοτε, συνυπάρχει με μια επιθυμία δημοσιοποίησης: λόγου χάρη, στη συγκεκριμένη περίπτωση η ντροπή για τις αποκαλύψεις εκφράστηκε μάλλον υποκριτικά και ανέξοδα (π.χ. αυστηρές δηλώσεις των πολιτικώς υπευθύνων ότι «αυτά αποτελούν όνειδος, οι ένοχοι θα τιμωρηθούν αυστηρά» –τις οποίες κανένας δεν πιστεύει), ή και αντιστράφηκε, κατά τρόπο επιθετικό και κυνικό, σε πραγματική υπερηφάνεια και σε μέσο τρομοκράτησης ή συνετισμού.


Π.χ. ο αντινομάρχης Τρικάλων κ. Γεωργίου γνωμάτευσε ότι «η πολλή δημοκρατία βλάπτει. Τόση ευαισθησία πια για τους κακοποιούς; Όλοι τόσο δημοκράτες είστε; Κι άμα έπεσε και μια στραβή, τι έγινε; Λίγες έπεσαν, παραπάνω έπρεπε να πέσουν. Σε ανθρώπους που μπορεί να είναι υπόδικοι του ποινικού κώδικα, τόση ευαισθησία σας κατέχει; Τι σας πείραξε, δηλαδή, που έπεσε μια αδέσποτη; Κακώς κατ’ εμέ που ο υπουργός τους έθεσε σε διαθεσιμότητα. Για ποιο λόγο, τι έκαναν, δεν κατάλαβα. Έχει σημασία υπό ποίας συνθήκας πέφτει ξύλο. Εδώ χτυπάμε τα παιδιά μας, τον κακοποιό θα σκεφθούμε;»


Ελλάδα-Τουρκία-μετααποικία;


Εδώ και αρκετά ήδη χρόνια, μπροστά στα μάτια της ελληνικής –και της ευρωπαϊκής- κοινής γνώμης παίζεται άλλο ένα, διεθνοπολιτικό αυτή τη φορά, σήριαλ, που κατά μία έννοια επίσης έχει να κάνει με μία παρακολούθηση, καθώς και με το ερώτημα ποιος και πότε κερδίζει δικαιωματικά την ένταξη στη δυτική νεωτερικότητα. Αναφέρομαι στο ζήτημα της ένταξης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.


Από νομική άποψη, η βάση για να απαντηθεί το ερώτημα αυτό έχει κωδικοποιηθεί στα περίφημα «κριτήρια της Κοπεγχάγης», μεταξύ των οποίων περίοπτη θέση ως γνωστόν καταλαμβάνει η εξάλειψη των βασανιστηρίων.


Ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα, συναφώς, θα ήταν: τα υπάρχοντα κράτη μέλη πληρούν άραγε αυτά τα κριτήρια; Ως προς την Ελλάδα τουλάχιστον, η απάντηση δεν είναι τόσο αυτονόητα θετική, αν λάβουμε υπόψη μας περιστατικά όπως τα παραπάνω, και όπως οι ξυλοδαρμοί διαδηλωτών από «ζαρντινιέρες» ή η πολυήμερη κράτηση φοιτητή με βάση απλώς το ότι … φορούσε ίδιου χρώματος παπούτσια με τον δράστη κάποιου αδικήματος.


Όπως κι αν έχει, όμως, η επιχειρηματολογία του κ. Γεωργίου είμαι σίγουρος ότι θα συγκινούσε ιδιαίτερα τους βασανιστές που υπάρχουν στην τουρκική αστυνομία, και τους πολιτικούς προϊσταμένους τους που θα είχαν να συγκαλύψουν ή να δικαιολογήσουν το «μυστικό» τους μπροστά στο εξεταστικό/ οριενταλιστικό βλέμμα των ξένων, για τον πρόσθετο λόγο ότι χρησιμοποιεί ως έσχατη δικαιολογία τον κώδικα της συγγένειας (Nükhet Sirman, “Post-colonial thought through the prism of love: Emotions and the constitution of the Modern Subject”, στο Contemporary Theorizing in Psychology: Global Perspectives).


Σύμφωνα με την κοινωνιολόγο Nükhet Sirman του Πανεπιστημίου Boğaziçi,



«όχι μόνο στην Τουρκία, αλλά σε όλα τα έθνη-κράτη με διαταραγμένη μνήμη ηττημένων ιμπεριαλισμών [όπως η Ελλάδα, προσθέτω εγώ] … η υποκειμενικότητα συγκροτείται μέσα από τη ρύθμιση και κατηγοριοποίηση περισσότερο των συναισθημάτων παρά της σεξουαλικότητας. Η αγάπη, στην οποία υπάγεται και η σεξουαλικότητα στους διάφορους μετασχηματισμούς της, παράγει τις τεχνικές του σώματος και του εαυτού που ορίζουν τη μετααποικιακή υποκειμενικότητα. Η αγάπη χρησιμεύει για τη συγκρότηση ενός κοινού που συνέχεται μέσα από συγκινησιακά πάθη βασισμένα στη θυσία, τον έλεγχο και τη διατήρηση μυστικών από ποικιλώνυμους ξένους παρά στις ανταγωνιστικές σχέσεις της σεξουαλικότητας. Η σεξουαλικότητα η ίδια ρυθμίζεται ακόμη κυρίως από σχέσεις συγγένειας, μια ρύθμιση που πρέπει να παραμείνει μυστική εφόσον η συγγένεια, ως «παραδοσιακή», δεν πρέπει να τύχει αναγνώρισης (…). Οι σχέσεις εξουσίας που βασίζονται στη συγγένεια καθίστανται ύποπτες ως ενδείξεις διαφθοράς, εθνοτικού καθορισμού και κοινοτισμού, μορφές οι οποίες ωστόσο γίνονται ως ένα βαθμό ανεκτές, ταξινομούμενες στο βασίλειο των μυστικών όπου η τελική λύση αναστέλλεται επ’ άπειρον μέχρι να επιτευχθεί πλήρως ένας φαντασιακός εκσυγχρονισμός [modernisation]».


Υπό ποίας λοιπόν συνθήκας πέφτει αυτό το ξύλο; Πέφτει υπό συνθήκας μετααποικιακής συγκρότησης των μοντέρνων υποκειμένων, στις οποίες η διακειμενική έκθεση της εικόνας ενός γυμνού γυναικείου κόλπου με ηχητική υπόκρουση τον εθνικό ύμνο θεωρείται προσβολή εθνικού συμβόλου, ενώ αντιθέτως η έκθεση της «γυμνής ζωής» μη Ελλήνων πολιτών σε ιδιωτική/ δημόσια κακομεταχείριση και εξευτελισμούς εκ μέρους των δυνάμεων της τάξης βιώνεται ως υπεράσπιση του εθνικού συμβόλου και της τάξης που συμβολίζει. Και στις οποίες, παράλληλα, βλέπουμε χωρίς κανένα πρόβλημα να εμφανίζεται το ίδιο αυτό εθνόσημο σε καπελάκια, τι-σερτ, σαγιονάρες, μπουρνούζια και άλλα είδη ένδυσης και υπόδυσης, αλλά και ακούμε φιλάθλους να μας διαβεβαιώνουν κραυγάζοντας για την βαρύτητα του ανδρικού μορίου της γνωστής καρναβαλίστικης/ παρενδυτικής φιγούρας που παραδόξως κατέληξε να συμβολίζει την «ελληνική λεβεντιά», ου μην αλλά και να επιτίθενται σωματικά εναντίον των αμύητων στην ουσία της εθνικής απόλαυσης, διαβεβαιώνοντάς τους ότι «δεν θα γίνουν Έλληνες ποτέ».


Τα βασανιστήρια ως διαβατήρια (τελετή)


Ίσως λοιπόν να μην έχει τόσο άδικο ο αντινομάρχης Τρικάλων όταν παραλληλίζει το σωφρονισμό των «κακοποιών» με εκείνο των «παιδιών μας»: τα βίντεο αυτά ίσως να είναι το οπτικοακουστικό υλικό για τα εισαγωγικά μαθήματα προς αυτούς τους «εξωτικούς» [outsiders], οι εξετάσεις για την εισαγωγή τους στο μυστικό της εθνικής κοινότητας –σε υποδεέστερη βέβαια θέση της ιεραρχικής κλίμακας.


Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είχε ήδη παρατηρήσει ότι οι φωτογραφίες του Αμπού Γκράιμπ μπορούν να ιδωθούν ως μια μύηση στην αμερικανική λαϊκή κουλτούρα, ως μια απομίμηση των διαβατήριων τελετών βασανισμού και ταπείνωσης στις οποίες πρέπει να υποβληθεί κανείς για να γίνει αποδεκτός σε μια κλειστή κοινότητα και στο χώρο της (κυρίως στα στρατόπεδα ή στις πανεπιστημιουπόλεις). Κατ’ αυτή την έννοια, λέει ο Ζίζεκ,



Τα βασανιστήρια στο Abu Ghraib δεν ήταν έτσι απλά μια περίπτωση αμερικανικής αλαζονείας απέναντι σε ένα λαό του τρίτου κόσμου. Με το να υποβληθούν σε ταπεινωτικά βασανιστήρια, οι ιρακινοί κρατούμενοι πραγματικά μυήθηκαν στην αμερικανική κουλτούρα: πήραν μια γεύση από την αισχρή κρυμμένη όψη της κουλτούρας αυτής που αποτελεί το απαραίτητο συμπλήρωμα στις δημόσιες αρετές της προσωπικής αξιοπρέπειας, της δημοκρατίας και της ελευθερίας.

Αντίστοιχα, τα βασανιστήρια στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας δεν ήταν απλά ένα καψόνι του κομπλεξικού ελληναρά μπάτσου απέναντι στον «τριτοκοσμικό Αλβανό», ή μάλλον, ήταν αυτό ακριβώς, αλλά φυσικά τα καψόνια, όπως ξέρουμε, είναι κι αυτά τελετές περάσματος: έτσι λοιπόν, ο ξυλοδαρμός, και ιδίως το βίντεο που τον απαθανάτισε, ήταν το καψόνι το οποίο οριοθετεί μια ούτως ή άλλως στρατοκρατικού τύπου κοινότητα, δηλαδή την ελληνική αστυνομία ως συνεκδοχή της ελληνικής κοινωνίας συνολικά . Αυτό το βίντεο-καψόνι ρυθμίζει τις προϋποθέσεις εισόδου των «εξωτικών» στην (μετααποικιακή) νεωτερικότητα, –της οποίας η πολιτική μήτρα, όπως τουλάχιστο μας έχει διδάξει ο Αγκάμπεν, είναι ακριβώς το στρατόπεδο. Από αυτή την άποψη, θα πορούσε επίσης να παραλληλιστεί με ένα βίντεο, το οποίο απεικονίζει μια γυμνόστηθη γυναίκα και δύο άντρες να φιλιούνται, και το οποίο προβάλλουν οι ολλανδικές αρχές στους Άραβες μετανάστες ως τεστ για να κρίνουν εάν αξίζουν να αποκτήσουν την υπηκοότητα.


Και αυτό ίσως να είναι η απρόσμενη, και αθέλητη, απάντηση σε ένα ερώτημα από τίτλο ενός άλλου άρθρου: ο Γιώργος Φουρτούνης πρόσφατα διερωτώνταν «Γιατί οι Πακιστανοί δεν είναι Έλληνες;». Η απάντηση που δίνει ο αστυνόμος της Ομόνοιας, και το κράτος του, είναι: επειδή δεν έχουν κάνει τη θητεία τους. Εξάλλου, όπως ξέρουμε, η έκτιση της στρατιωτικής θητείας, στο νεωτερικό αστικό κράτος, υπήρξε ανέκαθεν προϋπόθεση κτήσης της πολιτειότητας (από τους άντρες, φυσικά· εξάλλου για μεγάλο διάστημα μόνο αυτοί ήταν πολίτες, και πάλι όχι όλοι). Και προϋπόθεση για την είσοδο κάποιου νέου στη θητεία, όπως και για την είσοδό του σε μια κοινότητα γενικά, είναι το καψόνι, με το οποίο γίνεται επίσης σαφές προς αυτόν, και προς όλους, ποιες ιεραρχίες διέπουν την κοινότητα, οριοθετώντας τη θέση του καθενός και διαπαιδαγωγώντας το σώμα και τα αισθήματά του ώστε να συμβάλλει στην παραγωγική της ανάπτυξη.


Το κείμενο θα δημοσιευθεί σε χαρτί από το περιοδικό Futura το φθινόπωρο.


Περισσότερο παρά ποτέ, το χάος των πολλαπλών μορφών των μεταναστευτικών κινημάτων αρχίζει να συγκεκριμενοποιείται σε σχέδια έναντι στις πολιτικές των κρατών, ισχυρίζεται ο Nevzat Soguk. Στη βόρεια και τη νότια Αμερική, τη βόρεια Αφρική, την Ευρώπη ή τη Νοτιοανατολική Ασία, οι άνθρωποι-υποκείμενα που έγιναν μετανάστες-πολίτες μάχονται με αδημονία στους ασαφείς μεταναστευτικούς χώρους.


‘Αφρικανοί μετανάστες ξεβράζονται σε παραλία γυμνιστών στη νότια Ισπανία’, ανακοινώθηκε στις ειδήσεις στα τέλη Ιουνίου 2004. ‘ Δυο κόσμοι ήρθαν σε αντιπαράθεση’, σύμφωνα με τις αναφορές, ‘καθώς μια σχεδία που μετέφερε 42 φτωχούς Αφρικανούς….ξεβράστηκε σε παραλία γυμνιστών.’ Ξαφνικά, το σύνορο που ‘χώριζε’ τον κόσμο των πολιτών από τον κόσμο των μεταναστών δεν υπήρχε πια. Το σύνορο είχε υποστεί ρήγμα με την απρόσκλητη εμφάνιση των μεταναστών, οδηγώντας στην ‘αντιπαράθεση’ δυο διαφορετικών κόσμων. Ωστόσο, από μια πιο προσεκτική ανάγνωση των αναφορών προέκυπτε ότι η ξαφνική συνάντηση αυτών των κόσμων ήταν κάτι περισσότερο από μια απλή αντιπαράθεση, μια σύγκρουση ανθρώπων με διαφορετικές εμπειρίες. Ήταν επίσης μια ξαφνική και απρόσμενη σύγκλιση ανθρώπινων ζωών, που αν δεν υπήρχαν αυτά ακριβώς τα σύνορα που δίνουν νόημα στην ιδέα των ‘διαφορετικών κόσμων’, θα ήταν απίθανο ή μη αναγκαίο να βρεθούν μαζί μ’ αυτό τον φευγαλέο τρόπο. Ακόμη κι έτσι, όπως οι αναφορές ασυνείδητα υποδήλωναν, η ξαφνική συνάντηση των ‘διαφορετικών’ κόσμων ήταν τελικά λιγότερο μια ‘αντιπαράθεση’ δύο κόσμων και περισσότερο ένα άνοιγμα στις αλληλεπιδράσεις που ακολούθησαν το αρχικό σοκ.

‘Μεταξύ των μεταναστών υπήρχαν τέσσερα μωρά, που ένα από αυτά ήταν μόλις 11 ημερών. Σύμφωνα με το βίντεο που τράβηξε ένας κολυμβητής και έδειξε η ισπανική τηλεόραση, μια ομάδα κολυμβητών συγκεντρώθηκε γύρω από ένα μωρό, μετρώντας απαλά τα δάχτυλα του χεριού του, που ήταν έξι’.


Τελικά, όταν οι μετανάστες ξεβράστηκαν στην παραλία, υπερβαίνοντας τα γυμνά σώματα των πολιτών, υπερέβησαν επίσης το σύνορο, δείχνοντας ότι η ζωή του συνόρου είναι κάτι παραπάνω από αντιπαραθέσεις, τερματισμούς και διακοπές ανθρώπινων εμπειριών. Έδειξαν ότι οι μετανάστες και τα σύνορα διαθέτουν παραβατικούς, εάν όχι μετασχηματιστικούς τρόπους που ασκούν πίεση, μεταμορφώνουν και αλλάζουν τις οικείες ρουτίνες και τους ρυθμούς της ζωής. Ακόμη πιο σημαντικό ήταν ίσως το γεγονός ότι υπερβαίνοντας τα σύνορα, οι μετανάστες ανέδειξαν μια αξιόλογη διάσταση ‘εξέγερσης’ έναντι της πολιτικής των συνόρων και της μετανάστευσης.


Οι συμβατικές κατηγοριοποιήσεις ερμηνεύουν ακόμη τις μεταναστευτικές οντολογίες ως ουσιαστικά εφήμερες εμπειρίες. Πολλά γράφτηκαν για να κατατάξουν τους μετανάστες ως αντικείμενα της πολιτικής διοίκησης στις μεταβαλλόμενες συνθήκες της εθνικής και παγκόσμιας πολιτικής οικονομίας. Ωστόσο, πολύ λιγότερα έχουν ειπωθεί για τις ενεργές συστατικές και πρότυπες δυνάμεις των σύγχρονων μεταναστευτικών κινημάτων. Περισσότερο παρά ποτέ, το χάος των πολλαπλών μορφών των μεταναστευτικών κινημάτων αρχίζει να συγκεκριμενοποιείται σε σχέδια έναντι παρωχημένων υποσχέσεων για νεωτερισμό που στηρίζονται στην πολιτική των κρατών, των πολιτών και των εδαφών. Στη βόρεια και τη νότια Αμερική, τη βόρεια Αφρική, την Ευρώπη ή τη Νοτιοανατολική Ασία, οι άνθρωποι-υποκείμενα που έγιναν μετανάστες-πολίτες μάχονται με αδημονία στους ασαφείς μεταναστευτικούς χώρους. Η άρνησή τους να τιμήσουν τη νομιμότητα της κυρίαρχης υποκειμενικότητας των κανόνων και των μορφών, της σταθερής σχέσης με έναν τόπο και των παραγόντων ανά τον κόσμο δεν αποτελεί πλέον έναν ψίθυρο στους κρυφούς ανέμους των παράνομων δικτύων. Το κάνουν προκλητικά, ανοιχτά ή σε φευγαλέες στιγμές, εν μέρει για να αποκαλύψουν αυτό που τους απομονώνει, εν μέρει για να υπερασπιστούν αυτό που πρέπει να κάνουν για την επιβίωσή τους και εν μέρει για να υπογραμμίσουν τις δυνατότητες ηθικών συγκλίσεων μεταξύ των λαών, ακόμη κι αν αυτές οι συγκλίσεις περνούν από την άβυσσο της θάλασσας ή την πτύχωση της ερήμου.


‘Όταν χιλιάδες μετανάστες ‘ επιτέθηκαν’ και ‘πολιόρκησαν’ τους ισπανικούς θύλακες Ceutta και Melilla στη βόρεια Αφρική το 2005, έδειξαν ότι οι εντάσεις αυτές αποτελούν θεμελιώδεις οντολογικές δυσαρέσκειες και τις συνέδεσαν με τις αντιθέσεις ανάμεσα στη ρητορική ενός κόσμου που υπόσχεται και τις πραγματικότητες του κόσμου που πρέπει να υπομείνουν. ‘Ήμουν αποφασισμένος να φτάσω στην Ευρώπη ή να πεθάνω προσπαθώντας’, είπε ένας μετανάστης, που βρίσκεται τώρα στην Ισπανία. Ένας άλλος είπε: ‘ Είναι καλύτερα να πεθάνεις μια φορά παρά να πεθάνεις δέκα φορές βλέποντας τον οίκτο στο πρόσωπο των γονιών σου’. Ασφαλώς, ισχύουν εδώ οι παροιμιώδεις προειδοποιήσεις ότι ο κόσμος των δυναμικών των μεταναστών είναι υπερβολικά πλούσιος και περίπλοκος για να αποδοθεί σε τόσο ιδιόμορφες εκφράσεις. Όμως, αυτά τα αποσπάσματα μεταφέρουν μια αίσθηση της ευρύτερης ιστορίας που έχει να κάνει με τις δομές και τις διευθετήσεις των μεγάλων και βαθιών ανισοτήτων ανά τον κόσμο, που ενεργοποιούν συναισθήματα ‘εξέγερσης’ στα μεταναστευτικά πεδία. Σε τελική ανάλυση, οι σκοπιμότητες μιας τέτοιας εξέγερσης προαναγγέλλουν νέες μορφές της ισχύουσας πολιτικής πραγματικότητας σε σχέση με αυτό που ο Michel de Certeau αποκάλεσε ‘πλασματική αδράνεια’ των κυρίαρχων συνόρων. Όταν το 2004 δεκάδες ‘παράνομοι’ μετανάστες, ντυμένοι βαριά για το επίπονο ταξίδι, ‘ξεβράστηκαν’ σε παραλία γυμνιστών της ισπανικής ριβιέρας, η αυθόρμητη υποδοχή που τους έγινε δυσαρέστησε τις αρχές, που σύμφωνα με τις αντιλήψεις τους περί ταυτότητας, σταθερής σχέσης με έναν τόπο και πολιτών περίμεναν μια λιγότερο ευχάριστη συνάντηση; Το γεγονός μπορεί να μην είναι αποφασιστικής σημασίας, θα έπρεπε όμως να σηματοδοτήσει μια παύση στον τρόπο με τον οποίο μας ενθαρρύνουν, και έχουμε συνηθίσει, να σκεφτόμαστε για τα κράτη και τα σύνορα, τους πολίτες και τους ξένους. Εάν η ‘παύση’ μας κάνει να δούμε ότι τέτοια ανθρώπινα φαντάσματα μας τοποθετούν στα όρια των ‘συναισθηματικών δομών’ μας, επιτρέποντας μια παράφωνη καταμέτρηση και απολογισμό του κόσμου, θα μπορέσουμε να καταλάβουμε ότι οι απόκοσμες μορφές που εμφάνισε η θάλασσα βρίσκονται ήδη μέσα στις ζωές μας μέσω των παγκόσμιων δικτύων παραγωγής και καταστροφής.


Περισσότερο από μια δεκαετία πριν, στο Specters of Marx (Φαντάσματα του Μαρξ), ο Ζακ Ντεριντά θρηνούσε για τη συλλογική κρίση στην πολιτική χρονικότητα: ‘Ο χρόνος είναι αποδιοργανωμένος.’ Έγραψε: ‘ Ο κόσμος πάει άσχημα. Ο κόσμος είναι φθαρμένος αλλά η φθορά του δεν μετρά πλέον… Μας λείπει το μέτρο του μέτρου’. Η δύναμη της παρατήρησης του Ντεριντά εξακολουθεί να στοιχειώνει την πολιτική φαντασία μας καθώς προσπαθούμε να καταλάβουμε τους χρόνους και τους χώρους που είναι αποδιοργανωμένοι. Οι μετανάστες περισσότερο από άλλους παράγουν ένα διαφορετικό μέτρο του κόσμου.


Διαβάστε ακόμα


“Είμαστε μία κάποιου είδους συλλογικότητα” (στα Αγγλικά)


Ceutta και Melilla: 8 μήνες μετά (στα Αγγλικά)

Η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά. H Roxanne Lynn Doty υπογραμμίζει, αντιθέτως, την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων


Η μετανάστευση είναι ένας ‘τόπος’ όπου σύνορα, δημοκρατία και ταυτότητα πάνε μαζί, δημιουργώντας προβλήματα. Αυτό ισχύει ιδίως όταν πρόκειται για μετανάστευση χωρίς χαρτιά. Οι αντιδράσεις μιας κοινωνίας απέναντι στους ανθρώπους που εισέρχονται στην εδαφική κυριαρχία της χωρίς νόμιμη άδεια λένε πολλά για τον τρόπο με τον οποίον η κοινωνία αυτή αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και τους ‘άλλους’ (συνειδητά ή υποσυνείδητα). Δείχνουν επίσης τους τρόπους με τους οποίους κάνει πράξη τις δημοκρατικές αξίες. Αναφέρομαι ειδικότερα στον τρόπο με τον οποίον μια κοινωνία μεταχειρίζεται τους μετανάστες που δεν έχουν χαρτιά. Οι αξίες που μια κοινωνία θεωρεί θεμελιώδεις όπως η δικαιοσύνη, η τιμιότητα και η ισότητα δοκιμάζονται μέσα από τις αντιδράσεις της απέναντι σε εκείνους που δεν έχουν χαρτιά.


Ο αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας


Αυτό το δοκίμιο επικεντρώνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρ’ όλο που το θέμα έχει πολύ ευρύτερες διαστάσεις. Οι ξεχωριστές καταστάσεις στις χώρες που βρίσκονται από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ποικίλλουν, αλλά η σημερινή μεταναστευτική ‘κρίση’ στις Ηνωμένες Πολιτείες θέτει ερωτήματα που σχετίζονται με εκείνα που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες ανεπτυγμένες βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, οι οποίες έχουν βιώσει και εξακολουθούν να βιώνουν την εμπειρία της μετανάστευσης από τις λεγόμενες χώρες του ‘τρίτου κόσμου’ και βρίσκονται με ένα σημαντικό αριθμό ανθρώπων που φτάνουν χωρίς τα αναγκαία νόμιμα έγγραφα (sans papiers, indocumentados, ‘παράνομοι ξένοι’). Η δοκιμασία εκείνων που η ίδια τους η ύπαρξη θεωρείται παράνομη ρίχνει άπλετο φως στο τι μπορεί να σημαίνει η έννοια της δημοκρατίας σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης, σε όλες τις πολυσχιδείς εκδηλώσεις της, όταν τα σύνορα αποκτούν ολοένα μικρότερη και ταυτόχρονα πολύ μεγάλη σημασία.


Παρ’ όλα αυτά, η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά που μαίνεται αυτή τη στιγμή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο δημόσιος διάλογος, που απέσπασε την προσοχή των μέσων μαζικής ενημέρωσης και εκείνων που παράγουν πολιτική, επικεντρώνεται στις διαφορές ανάμεσα σε ένα εξαιρετικά περιοριστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στην αμερικανική Βουλή των Αντιπροσώπων τον Δεκέμβριο του 2005 και ένα συμβιβαστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στη Γερουσία την άνοιξη του 2006. Το πρώτο αποτελεί αναμφίβολα μια από τις πλέον δρακόντειες προτάσεις που υποβλήθηκαν ποτέ. Θεωρεί τη βοήθεια στους μετανάστες χωρίς χαρτιά, σε οποιαδήποτε μορφή της, εγκληματικό αδίκημα- ακόμη κι αν κάποιος τους δώσει νερό στα αποπνικτικά ερημικά περάσματα της νοτιοδυτικής Αμερικής. Πολλοί ανθρωπιστές, θρησκευτικοί και ιατρικοί λειτουργοί, θα θεωρούνταν στην περίπτωση αυτή εγκληματίες. Το νομοσχέδιο αυτό αξιώνει επίσης την άμεση κράτηση και απέλαση κάθε ατόμου χωρίς χαρτιά. Το νομοσχέδιο της Γερουσίας εισηγείται ένα πρόγραμμα ξένων εργατών και δίνει τη δυνατότητα σε ένα ποσοστό των περίπου 11-12 εκατομμυρίων μεταναστών χωρίς χαρτιά, που ζουν κι εργάζονται σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, να μπουν σε μια διαδικασία υπηκοότητας. Αυτό που διέφυγε ουσιαστικά της κριτικής προσοχής είναι το γεγονός ότι ακόμη και η σχετικά μετριοπαθής θέση της Γερουσίας προωθεί ένα σύστημα που κατηγοριοποιεί τους ανθρώπους, παρέχοντας ένα καθεστώς δεύτερης κατηγορίας, ριζικά διαφορετικό από εκείνο των πολιτών οι οποίοι δικαιούνται την πλήρη σειρά των δικαιωμάτων που εγγυάται μια δημοκρατία. Ακόμη και με το νομοσχέδιο της Γερουσίας, ένα μεγάλο τμήμα του χωρίς χαρτιά πληθυσμού θα απειλείτο με απέλαση. Μια πρόταση όπως αυτή ενός μέλους του Κογκρέσου, της Sheila Jackson Lee, αντιπροσώπου των αφρο-αμερικανών από το Χιούστον του Τέξας- σύμφωνα με την οποία η μετανάστευση είναι ο κατεξοχήν αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας- ουσιαστικά αγνοήθηκε. Η πρότασή της δεν έχει πρόβλεψη για τους ξένους εργάτες αλλά εγγυάται νόμιμο καθεστώς σε όποιον ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες για πέντε χρόνια από την ημερομηνία εισόδου του και διασφαλίζει την ενίσχυση των δικαιωμάτων των μεταναστών. Μονάχα αυτή η πρόταση θέτει το ζήτημα της δημοκρατίας και των συνεπειών που η σημερινή δυσχερής θέση των μεταναστών χωρίς χαρτιά στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να έχει, σε σχέση με το πώς η ιδέα αυτή μπορεί να γίνει πράξη.


Η επανεκτίμηση των δημοκρατικών αξιών


Το υπέρτατο τεστ για τη δέσμευση μιας κοινωνίας στις δημοκρατικές αξίες σχετίζεται αναμφίβολα με τις πρακτικές αποκλεισμού. Εδώ δεν αναφέρομαι μόνο στον ‘αποκλεισμό’ με τη στενή έννοια της φυσικής εισόδου, γιατί είναι σαφές πως όταν πρόκειται για μετανάστες χωρίς χαρτιά αυτό το είδος του αποκλεισμού έχει αποτύχει. Οι πρακτικές του αποκλεισμού είναι πολύ πιο περίπλοκες από την απλή άρνηση εισόδου. Ούτε άλλωστε συναντιούνται μόνο στο πεδίο της νομιμότητας. Η κατάσταση των μεταναστών χωρίς χαρτιά αποτελεί μια περίπλοκη μίξη ενσωμάτωσης και αποκλεισμού. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους κατοικούν στις Ηνωμένες Πολιτείες πάρα πολλά χρόνια, κάποιοι από αυτούς το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους. Έχουν λοιπόν βιώσει την ενσωμάτωση σε σημαντικό βαθμό. Η υπογράμμιση του παράνομου καθεστώτος τους είναι σαν ένας σιγαστήρας που πνίγει κάθε αντίληψη για το τι μπορεί να σημαίνει η δημοκρατία σε αυτό το πλαίσιο. Σε διάφορες περιόδους της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν νόμιμο οι Αμερικανοί υπήκοοι ιαπωνικής προέλευσης να κρατούνται σε στρατόπεδα. Ήταν νόμιμο η εκπαίδευση των παιδιών να είναι όμηρος της διάκρισης που βασίζεται στο χρώμα της επιδερμίδας. Ήταν νόμιμο για τους αυτόχθονες Αμερικανούς και τις γυναίκες να στερούνται το δικαίωμα ψήφου. Εάν οι άδικοι νόμοι δεν είχαν αλλάξει, οι αξίες που ορίζουν τη δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα είχαν επιβιώσει. Στις Ηνωμένες Πολιτείες παρατηρούμε όλο και περισσότερες απελάσεις μεταναστών, όλο και περισσότερες εφόδους στους τόπους εργασίας και μεροκάματου και μια ευρεία αντι-μεταναστευτική νομοθεσία να ενεργοποιείται σε τοπικό επίπεδο, για παράδειγμα στις πόλεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το μοναδικό ‘έγκλημα’ των μεταναστών είναι ότι προσπαθούν να δουλέψουν, να κερδίσουν ένα μεροκάματο και να παράσχουν μια αξιοπρεπή διαβίωση στις οικογένειές τους.


Οι δημοκρατίες σήμερα αντιμετωπίζουν την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία. Αναμφίβολα η διαμόρφωση του κόσμου βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα εδαφικά σύνορα, τα κράτη-έθνη ή η έννοια της υπηκοότητας τείνουν να γίνουν εντελώς άχρηστα. Σημαίνει ωστόσο ότι οι συμβατικοί τρόποι κατανόησης αυτών των πραγμάτων χρειάζονται αναθεώρηση. Οι βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της μετανάστευσης από χώρες του τρίτου κόσμου από τα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η περιοριστική νομοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες απέτυχε στο μεγαλύτερο μέρος της να μειώσει τη μετανάστευση. Έκανε μόνο πιο δύσκολα και επικίνδυνα τα μακρά ταξίδια των μεταναστών και δημιούργησε μια κατηγορία ανθρώπων στους οποίους οι δημοκρατικές αρχές δεν εφαρμόζονται. Ανέδειξε επίσης μια άσχημη πλευρά των χωρών που περηφανεύονται ότι αποτελούν πρότυπα δημοκρατίας. Σήμερα, αντιμετωπίζουμε την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων.


Διαβάστε ακόμα


Μία μέρα χωρίς μετανάστες (στα Αγγλικά)


Τα ψήγματα μίας νέας μεταναστευτικής πραγματικότητας (στα Αγγλικά)

Το κρατικό σύνορο υπήρξε πάντα η εξαίρεση στην πολιτική, υποστηρίζει ο Mark Salter – η συγκρότηση του εθνικού πληθυσμού γινόταν πάντοτε έξω απ’ το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής. Όλο και περισσότερες κυβερνήσεις δεσμεύονται στη διαδικασία ‘άρσης της εντοπιότητας’ των συνόρων, μέσω της οποίας αυτοί που εκδίδουν τις θεωρήσεις, η υπηρεσία αλλοδαπών, οι συνοριακοί υπάλληλοι στο εξωτερικό, ιδιωτικές αρχές, ακόμη και αερομεταφορείς εκτελούν τα συνοριακά καθήκοντα μακριά από τα φυσικά σύνορα.


Η σύγχρονη μετανάστευση έχει να κάνει με την ταχύτητα- επίσης με την ταχύτητα με την οποία η ‘κινητική ελίτ’ μπορεί να διασχίσει τον πλανήτη χωρίς εμπόδια, και την ταχύτητα με την οποία εκείνοι που ανήκουν στην ‘κατηγορία απέλασης’ στέλνονται πίσω δια αέρος και θαλάσσης. Τυφλωμένοι από το μεγάλα λόγια περί της παγκοσμιοποίησης, γοητευόμαστε συνήθως από τα προηγούμενα και δεν δίνουμε σημασία στα πιο πρόσφατα. Καθώς σεργιανίζουμε στις ζώνες αναμονής, αθέατες αποσκευές, επιβάτες, μαγαζιά, αεροπλάνα, προσωπικό υποστήριξης, όλα κυκλοφορούν σε μια οργανωμένη δίνη γύρω απ’ τα μάτια μας. Όσο σκεπτικοί κι αν είμαστε τώρα για το Gulfstream τζετ που είναι σταθμευμένο στο τέλος του αεροδιάδρομου ή για τους ντυμένους ‘εκτός εποχής, εκτός τόπου’ επιβάτες, η στρατιά των φρουρών, των αστυνομικών, των ελεγκτών και του προσωπικού ασφαλείας, που κυκλοφορούν ελεύθερα σε αυτό το δημόσιο χώρο, έχουν γίνει αόρατοι. Υπάρχει μια διπλή κίνηση στη σύγχρονη διακυβέρνηση της κινητικότητας: πολιτική υψηλής ασφάλειας και ταυτόχρονα α-πολιτικοποίηση της μετανάστευσης.


Η πολιτική της έκτακτης ανάγκης


Σύμφωνα με την πρώτη, η μετανάστευση αποτελεί απειλή στα δήθεν ερμητικά σφραγισμένα σύνορα των κρατών-εθνών και των δημοκρατικών πληθυσμών, προκαλώντας αυτό που ο Pat Buchanan και άλλοι πολύ πιο κριτικοί σχολιαστές αποκαλούν ‘καθεστώς έκτακτης ανάγκης’. Σύμφωνα με τη δεύτερη, η μετανάστευση θεωρείται ένα τεχνικό ζήτημα που έχει να κάνει με τον έλεγχο των σωμάτων καθώς μετακινούνται διαμέσου των συνόρων και εντός της επικράτειας. Επομένως, ο οικονομικά μειονεκτικός, πολιτισμικά διαφορετικός και πολιτικά ύποπτος μετανάστης αποτελεί απειλή για την ειρήνη, την τάξη και την καλή διακυβέρνηση, που απαιτεί μεγαλύτερη αστυνόμευση τόσο των φυσικών συνόρων όσο και των κοινωνικών περιθωρίων. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η αντιμετώπιση του μετανάστη έχει καταστεί πλήρως μια διοικητική διαδικασία, αθέατη και εκτός συζήτησης. Αυτό το ‘καθεστώς έκτακτης ανάγκης’ στα σύνορα δεν είναι καινούργιο. Θα έλεγα ότι το κρατικό σύνορο υπήρξε πάντα η εξαίρεση στην πολιτική- η συγκρότηση του εθνικού πληθυσμού γινόταν πάντοτε έξω απ’ το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής, που διαμορφώνεται μέσω διαβουλεύσεων.


Το κράτος διατηρεί πάντοτε το δικαίωμα να απορρίπτει, να απαγορεύει, να εξορίζει έναν ταξιδιώτη στην πύλη. Δεν υπάρχει οικουμενικό δικαίωμα εισόδου, ούτε άνευ όρων δικαίωμα φιλοξενίας. Ακόμη και οι sans papiers οφείλουν να αποδείξουν στο συνοριακό φρουρό ότι ο φόβος τους είναι ‘λογικός’ – βασισμένος σε αποδεικτικά κριτήρια που, από τη φύση τους, είναι ξένα στον πρόσφυγα. Ούτε μπορεί κάθε μετανάστης να φτάσει στην πύλη. Όλο και περισσότερες κυβερνήσεις δεσμεύονται στη διαδικασία ‘άρσης της εντοπιότητας’ των συνόρων, μέσω της οποίας αυτοί που εκδίδουν τις θεωρήσεις, η υπηρεσία αλλοδαπών, οι συνοριακοί υπάλληλοι στο εξωτερικό, ιδιωτικές αρχές, ακόμη και αερομεταφορείς εκτελούν τα συνοριακά καθήκοντα μακριά από τα φυσικά σύνορα. Όλα τα σύνορα είναι αντιδημοκρατικά, ανεξάρτητα αν είναι ο συνοριακός φρουρός ή ο πράκτορας εισιτηρίων που παρεμποδίζει την κινητικότητα κάποιου. Ο συνοριακός φρουρός δεν υπήρξε ποτέ ένας μικρός τύραννος, αλλά ένας γιγάντιος κολοσσός που στέκεται με ανοικτά τα πόδια πάνω από την πύλη της πόλης επιτρέποντας την είσοδο ή εξορίζοντας κατά βούληση.


Η εξέταση στα σύνορα είναι πάντα χωρίς περιορισμούς: ποιος είσαι; Πού είχες πάει; Γιατί; Τι αγόρασες; Τι έφερες; Ποιες είναι οι ικανότητές σου; Ποιες είναι οι αμαρτίες σου; Παρά την προδιάθεση για εξομολόγηση στους κρατικούς λειτουργούς, η ιστορία που λέμε για τον εαυτό μας στον αξιωματούχο των συνόρων είναι η ιστορία που νομίζουμε πως αυτός θέλει να ακούσει. Τα γεγονότα της μετανάστευσης και της επιθυμίας, της γέννησης, της ζωής, των σχέσεων, της δουλειάς, του θανάτου, είναι πολύ περίπλοκα για τα 15-30 δευτερόλεπτα στα οποία ο φρουρός παίρνει την πρώτη του απόφαση. Και παρ’ όλο που πολλές χώρες έχουν διαδικασίες έφεσης, δικαστήρια και εξεταστικές επιτροπές, πρέπει να αποδεχτούμε ότι οι περισσότερες κυβερνήσεις επιδιώκουν να εκτοπίσουν αυτές τις ενοχλητικές περιπτώσεις πέρα απ’ τα σύνορα, σε μια ‘ασφαλή τρίτη χώρα’ ή σε καμιά απολύτως χώρα. Η ουσία της δημοκρατικής διακυβέρνησης πρέπει να είναι η διαφάνεια, η κυριαρχία του νόμου και η υπευθυνότητα. Αλλά τα αντικείμενα της απόφασης- η εξορία, αυτός που εκτοπίζεται και αυτός που απελαύνεται- συγκροτούνται πάντα εκτός πολιτικής κοινότητας. Είναι το επιπλέον, το συμπλήρωμα, το πλεόνασμα που ορίζει τι ‘εμείς’ δεν είμαστε.


Η πολιτική του σώματος


Η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της μετανάστευσης έχει εισχωρήσει σε πολλαπλές μορφές κινητικότητας: αστική διέλευση, διεθνής εκπαίδευση, οικονομικές και φιλανθρωπικές δωρεές και τηλεπικοινωνίες. Και σε καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις κρατικές κυβερνήσεις και ιδιωτικές εταιρείες υποστηρίζουν πως για να καταπολεμήσουν την ‘κακή’ κινητικότητα ατόμων, κεφαλαίων ή ιδεών πρέπει να ενισχύσουν την εποπτεία του γενικού πληθυσμού και να στοχεύσουν ειδικότερα τις ομάδες ‘ σε κίνδυνο’. Τα χαρακτηριστικά τους ορίζονται συχνά από φυλετικά και πολιτισμικά στερεότυπα και ενδυναμώνονται από τη στατιστική και τη ρητορική, ενώ η προσθήκη του ‘διεθνούς’ είναι πολύ ανησυχητική. Θέλοντας να αποφύγουμε το απλοϊκό φιλελεύθερο επιχείρημα ότι τα ταξίδια και η εμπειρία διαφορετικών πολιτισμών καθιστούν κάποιον πιο ανοιχτό και ανεκτικό, πρέπει να δεχτούμε το εμπειρικό επιχείρημα ότι οι παγκόσμιες ζωές είναι πιο αλληλεξαρτώμενες, διασυνδεόμενες και διεθνείς παρά σε οποιαδήποτε άλλη εποχή στην ιστορία. Ανεξάρτητα με το αν οι διασυνδέσεις αυτές είναι τόσο σαφείς όσο οι δραματικές αλλαγές στις νομοθεσίες για την υπηκοότητα και τις ρυθμίσεις για τα εμβάσματα που αναγνωρίζουν τις εκπατρισμένες κοινότητες ή τόσο απόλυτες σε ό, τι αφορά στην ενσωμάτωση των παγκόσμιων αλυσίδων εμπορευμάτων, η εύκολη διάκριση ανάμεσα σε εμάς/αυτούς και εδώ/εκεί είναι πολύ πιο περίπλοκη.


Ομάδες όπως η No One Is Illegal (Κανείς Δεν Είναι Παράνομος) και Solidarity Across Borders (Αλληλεγγύη Διαμέσου Συνόρων) πέτυχαν να επανεισαγάγουν τις διοικητικές διαδικασίες εισόδου, εξορίας και κράτησης στον δημόσιο λόγο. Ενάντια στην τάση των φιλελεύθερων κυβερνήσεων να μεταχειρίζονται τα άτομα που διασχίζουν τα σύνορα ως απλά σώματα προς διαχείριση, ταξινόμηση και απομάκρυνση, υπήρξε μια δραματική αναδιάρθρωση αυτής της σωματικής πολιτικής από τους κρατούμενους μέσω απεργιών πείνας και ραψίματος χειλιών και ματιών. Αυτές οι αντιστάσεις δείχνουν ότι οι πολιτικοί χώροι μπορούν να ανοίξουν σε μια πιο συζήτηση για τη μετανάστευση, τα σύνορα και τον πληθυσμό που να μη βασίζεται στην πολιτική του φόβου, της έκτακτης ανάγκης και της αστυνομίας.


Διαβάστε ακόμα


Διαβατήρια, κινητικότητα, ασφάλεια (στα Αγγλικά)


Για το καθεστώς έκτακτης ανάγκης: Μία συνέντευξη με τον Giorgio Agamben

Αντιδρώντας στην παγκόσμια κρίση προσφύγων, τον “πόλεμο κατά της τρομοκρατίας” και τον ανερχόμενο νέο-εθνικισμό, οι σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν στρατηγικές που αντιτίθενται στις συνοριακές πολιτικές του αποκλεισμού, αμφισβητούν τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο, προσφέρουν εναλλακτικές προοπτικές στην πολιτισμική ταυτότητα και εισάγουν μια νέα ηθική αναζήτηση για την έννοια της κοινότητας…


Σήμερα, η διακίνηση των ιδεών, των κεφαλαίων και των ανθρώπων γίνεται σε πιο γρήγορους και τρελούς ρυθμούς απ’ ό, τι σε οποιαδήποτε άλλη ιστορική στιγμή. Οι σύγχρονες παγκόσμιες ροές είναι πολυ-κατευθυνόμενες, ξεπροβάλλουν σε παλιά μονοπάτια και υφαίνουν περίπλοκα καινούρια πρότυπα. Σε μια εποχή κινητικότητας, κανένας πολιτισμός δεν μπορεί να βρίσκεται σε απομόνωση. Ωστόσο, κατά παράδοξο τρόπο, τα κράτη-έθνη ενώ χαιρετίζουν τις προόδους του κεφαλαίου και της νέας τεχνολογίας, οχυρώνουν παράλληλα τα σύνορά τους ενάντια στους μετανάστες. Από την 11η Σεπτεμβρίου, ο γενικευμένος φόβος του άγνωστου εξαπλώθηκε και γέννησε τα δικά του ‘τέρατα’: τους τρομοκράτες ανάμεσά μας και τους πρόσφυγες εν κινήσει.


Οι φρικαλεότητες της τρομοκρατίας δεν συγκρίνονται με το μικρότερο βάρος που αποτελεί η εγκατάσταση κάποιων ξένων. Ωστόσο, αυτά τα δυο γεγονότα έχουν περιέλθει στο ίδιο επίπεδο παράνοιας. Ο πολιτικός λόγος για τη μετανάστευση βρέθηκε στο επίκεντρο των αμυντικών αντιδράσεων κατά της παγκοσμιοποίησης, και της επιθετικής επαναβεβαίωσης του πολιτισμικού εθνικισμού. Ο φόβος αναπτύσσεται στις μεταφορές της ροής και της ανάσχεσης και γίνεται τώρα πιο έντονος στον τρόπο που περιγράφουμε την κινητικότητα και το συναίσθημα της σταθερής σχέσης με έναν τόπο. Πλαισιώνει τις καχύποπτες ματιές που ρίχνουμε στους γείτονές μας και επεκτείνεται στη χρήση της κρατικής βίας για τον αποκλεισμό των ‘απέξω’.


Η αποτυχία των μεταναστευτικών ελέγχων


Η σύγχρονη εξουσία δεν μπορεί να ελέγξει τις παγκόσμιες ροές, κυρίως επειδή δεν απαντά στα περίπλοκα πρότυπα της σύγχρονης κινητικότητας. Τα παραδοσιακά πρότυπα αντιλαμβάνονταν τη μετανάστευση ως μια πεπερασμένη εξέλιξη με μια κατεύθυνση. Ωστόσο, οι βαθιές αλλαγές στον όγκο και τις τροχιές της παγκόσμιας κινητικότητας απαιτούν ένα νέο εννοιολογικό πλαίσιο. Σήμερα, υπάρχουν περισσότεροι άνθρωποι εν κινήσει από ό, τι σε οποιαδήποτε εποχή της ιστορίας και οι σύγχρονες ροές μεταναστών είναι πολλαπλές και ταραχώδεις. Στο διάστημα που μεσολάβησε μεταξύ των δυο παγκοσμίων πόλεμων, ο αριθμός των μεταναστών διπλασιάστηκε. Μέχρι το 1965 υπήρχαν 75 εκατομμύρια μετανάστες – το 2002 υπήρχαν 175 εκατομμύρια, μεταξύ των οποίων 16 εκατομμύρια πρόσφυγες. Οι ίδιοι οι μετανάστες άλλαξαν και ξέφυγαν από την κλασική κοινωνιολογική εικόνα του μοναχικού, φτωχού, χωρίς ρίζες ανθρώπου, για να συμπεριλάβουν ανθρώπους απ’ όλες τις ταξικές ομάδες, καθώς και αυξανόμενους αριθμούς μορφωμένων γυναικών. Με τις μαζικές αερομεταφορές, τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες και τα διασπορικά δίκτυα που επεξεργάζονται περίπλοκες νέες διασυνδέσεις σε μεγάλες αποστάσεις, ξεπρόβαλαν περίπλοκες μορφές υπηρεσιών και χωροταξικής διασύνδεσης. Οι σημερινοί μετανάστες επιλέγουν συχνά τον προορισμό τους με κριτήριο μάλλον την προσωπική γνώση, τη δικτύωση και τα διαθέσιμα μέσα μεταφοράς, παρά με κριτήρια αμιγώς οικονομικά ή γεωγραφικής εγγύτητας.


Στο μεταξύ, από τη δεκαετία του 1970, η αντιμετώπιση της μετανάστευσης υπέστη σημαντικές αλλαγές, με νέο επίκεντρο τον έλεγχο των υπερ-εθνικών ροών. Μέχρι το 2001, περίπου οι μισές από τις ανεπτυγμένες χώρες προσπάθησαν να περιορίσουν τις ροές καταργώντας τα πρακτορεία στρατολόγησης μεταναστών, περιορίζοντας τις αιτήσεις ασύλου και εισάγοντας νέες πρακτικές κράτησης και απέλασης, καθώς και τις αρχές της ‘ασφαλούς χώρας προέλευσης’ και της ‘ασφαλούς τρίτης χώρας’. Αυτά τα μέτρα αποδείχτηκαν αναποτελεσματικά, στην καλύτερη περίπτωση – και βίαια, στη χειρότερη. Η έλλειψη μιας παγκόσμιας ρυθμιστικής αρχής εξακολουθεί να εκθέτει τους πρόσφυγες στο έλεος των εγκληματικών στοιχείων που διακινούν τα δίκτυα και διογκώνει τους φόβους σε ό, τι αφορά στις διασυνοριακές μετακινήσεις.


Οι κυβερνήσεις δεν παραδέχονται ότι η ιστορία των μεταναστευτικών ελέγχων αποτελεί έναν κατάλογο αποτυχιών και ότι η μετανάστευση αποτελεί κινητήρια δύναμη και προϊόν της παγκοσμιοποίησης. Και παρά τα εμπειρικά στοιχεία για τον δυναμικό ρόλο των μεταναστών, υπάρχει ο λαϊκίστικος φόβος ότι η μετανάστευση απειλεί την κοινωνία, και η σύγχρονη μορφή του μετανάστη βαρύνεται με στιγματικούς συνειρμούς που έχουν να κάνουν με την εγκληματικότητα, την εκμετάλλευση και την απόγνωση.


Η τέχνη σαν μία ‘διαλογική πράξη’


Οι πολιτισμικές δυναμικές της παγκοσμιοποίησης θέτουν μια πρόκληση για τους διανοητές και τους καλλιτέχνες: την επείγουσα ανάγκη για μια πιο θετική και κριτική αντίδραση στα θέματα της κινητικότητας και της σταθερής σχέσης με έναν τόπο. Αντιδρώντας στην παγκόσμια κρίση προσφύγων, τον ‘πόλεμο κατά της τρομοκρατίας’ και τον ανερχόμενο νέο-εθνικισμό, οι σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν στρατηγικές που αντιτίθενται στις συνοριακές πολιτικές του αποκλεισμού, αμφισβητούν τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο, προσφέρουν εναλλακτικές προοπτικές στην πολιτισμική ταυτότητα και εισάγουν μια νέα ηθική αναζήτηση για την έννοια της κοινότητας. Δουλεύοντας τόσο σε τοπικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, εκμεταλλεύονται τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες για να αλλάξουν τα μέσα παραγωγής και την αλληλεπίδραση με τη δουλειά τους, και να διασυνδεθούν με υπηρεσίες σε μακρινές αποστάσεις που έχουν τις ίδιες ιδέες. Σ’ αυτά τα υπερ-εθνικά δημιουργικά δίκτυα, βλέπουμε κάποιες αναλαμπές δημιουργικής αντίστασης και ελπίδας.


Στην Αυστραλία, για παράδειγμα, οι καλλιτέχνες έδειξαν γρήγορα την αλληλεγγύη τους απέναντι σ’ αυτούς που ζητούσαν άσυλο κατά την κρίση της Τάμπα. Τον Αύγουστο του 2001, ένα νορβηγικό φορτηγό πλοίο διέσωσε 433 πρόσφυγες από ένα βυθιζόμενο ινδονησιακό αλιευτικό και κατευθύνθηκε στο πιο κοντινό λιμάνι, το Christmas Island, στην αυστραλιανή επικράτεια. Αυτή η παραδοσιακή ναυτική διάσωση προκάλεσε μια διεθνή κρίση: οι κυβερνήσεις της Αυστραλίας, της Νορβηγίας και της Ινδονησίας αρνήθηκαν να δεχτούν τους πρόσφυγες και το πλοίο εκδιώχτηκε από τα αυστραλιανά ύδατα. Ακολούθησε μια βίαιη αντίδραση, που περιλάμβανε στρατιωτική ανάσχεση, επανασχεδιασμό των αυστραλιανών συνόρων, εντολή για εγκλεισμό των προσφύγων, επίθεση κατά της ανθρωπιστικής πολιτικής για τους πρόσφυγες, και τη λεγόμενη ‘Ειρηνική Λύση’ ή ‘Λύση του Ειρηνικού’ . Μέσα στην υστερία μιας υποτιθέμενης εισβολής, η πολιτική μετανάστευσης και ασύλου της Αυστραλίας, μια από τις πλέον ευνοϊκές στον κόσμο, μεταβλήθηκε σε σημαιοφόρο του βίαιου αποκλεισμού και της αποτροπής.


Η έκθεση Borderpanic (Πανικός στα σύνορα) αποτέλεσε μια ισχυρή αντίδραση στην αυστραλιανή ‘κρίση προσφύγων’. Ένα κολλάζ της Vivienne Dadour- Legislation Affecting Alliens 1895 (Οι επιδράσεις της νομοθεσίας στους ξένους 1895)- εξερευνά τις έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ τόπου και έννοιας . Το έργο είναι μια σύνθεση που συνδυάζει εικόνες αρχείου από την οικογενειακή ιστορία της καλλιτέχνιδας, ένα πρωτοχριστιανικό κτίριο και ένα ιστορικό έγγραφο που δηλώνει ότι οι Κινέζοι και οι Σύριοι πρέπει να αποκλειστούν από την Αυστραλία επειδή προκαλούν βιολογικούς και πολιτισμικούς κινδύνους σε ένα αδιαμόρφωτο ακόμη έθνος. Τα ρατσιστικά κείμενα αντιπαρατίθενται σε εικόνες κοινότητας και φιλοξενίας. Στο κέντρο βρίσκεται το βλέμμα και η φιλόξενη χειρονομία ενός άντρα: μια αρχέγονη, σαφής πρόσκληση για φαγητό και ποτό, με τα χέρια ανοιχτά για να αγκαλιάσουν και να δεχτούν. Αυτή η γενναιόδωρη χειρονομία προσφέρει σε ‘εμάς’, τους άγνωστους θεατές, τη θέση του καλεσμένου σε αυτή τη σκηνή, παρ’ όλο που το υποκείμενο δεν γνωρίζει ποιος βρίσκεται από την άλλη πλευρά της φωτογραφίας- και προοιωνίζει παρόμοιες χειρονομίες προσφύγων, μέσα απ’ τα συρματοπλέγματα, στο κέντρο κράτησης της Woomera: ‘Πείτε τους πως είμαστε άνθρωποι, όχι ζώα’.


Η 11η Σεπτεμβρίου και ο ‘πόλεμος κατά της τρομοκρατίας’ αποτέλεσαν μια απόλυτη υπενθύμιση της ανάγκης να ξανασκεφτούμε τις διασυνδέσεις μεταξύ τέχνης και πολιτικής. Αυτή η βαθιά πρόκληση απαιτεί από μας να αναγνωρίσουμε πως τόσο οι πολιτικές δυνάμεις όσο και οι πολιτισμικές ταυτότητες εγκλωβίζονται σε ταραχώδη πρότυπα διασύνδεσης και εκτόπισης. Καθώς οι άνθρωποι περνούν τα σύνορα, φέρνουν διαφορετικές ιδέες και αξίες.


Το γλυπτό του Carlos Capelan My House is your House (Το Σπίτι μου είναι Σπίτι σου), 2005, αποτελεί απόλυτη υπενθύμιση πως η φιλοξενία δεν συνεπάγεται απεριόριστες ξενοδοχειακές υπηρεσίες. Στις συνθέσεις του Capelan, η καρέκλα και το ποτήρι το νερό χρησιμοποιούνται επανειλημμένα ως σύμβολα της ελάχιστης προσφοράς που μπορούμε να κάνουμε σε ξένους. Στην έκθεσή του Only You(Μόνο Εσύ), στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουρουγουάης, έδεσε δύο πασσάλους στα πόδια και την πλάτη μιας παλιάς διπλωμένης καρέκλας. Αυτά τα προσθετικά πόδια μεταμορφώνουν την καρέκλα έτσι που να θυμίζει περίγραμμα σκηνής, αλλά το γλυπτό φέρει επίσης μια πιο δυσοίωνη ηχώ, ενός σώματος άκαμπτου από τα ηλεκτροσόκ. Η πρόσκληση να μοιραστείς ένα σπίτι είναι μια επισφαλής χειρονομία, γιατί προσαρμόζει την αποδοχή του ξένου στις εντάσεις του οικοδεσπότη.


Ο Ζακ Ντεριντά έχει τονίσει ότι η φιλοξενία, αντίθετα με την φιλανθρωπία, είναι ένα ‘δώρο’ που δίνεται χωρίς προσδοκία ανταπόδοσης, χωρίς προσδοκία απόκτησης οικονομικής ασφάλειας ή κοινωνικού στάτους. ‘Ας πούμε ναι σε ό, τι προκύπτει, πριν από κάθε απόφαση, πριν από κάθε προσδοκία, πριν από κάθε ταύτιση’. Ωστόσο, ένα τόσο απροσδιόριστο ‘δώρο’ δεν μπορεί ποτέ να βρει μια θέση σε νομικές ή πολιτικές δομές. Όπως υποστηρίζει ο Ντεριντά, είναι ένα δώρο που το κρατούν σπάγκοι. Ένα ανεπιφύλακτο καλωσόρισμα, μια έννοια που, όπως παραδέχεται, είναι πρακτικά ανέφικτη, τοποθετείται κόντρα στο αντίθετό της, την επιταγή της κυριαρχίας. Το δικαίωμα στην κινητικότητα πρέπει να τοποθετείται παράλληλα με το δικαίωμα του οικοδεσπότη να εξουσιάζει το σπίτι του. ‘Όχι φιλοξενία, με την κλασική έννοια, χωρίς κυριαρχία κάποιου στο σπίτι του, αλλά αφού δεν υπάρχει φιλοξενία χωρίς τέλος, η κυριαρχία μπορεί να ασκηθεί μόνο με το φιλτράρισμα, την επιλογή και επομένως τον αποκλεισμό και τη βία’.


Όταν δυο δικαιώματα τίθενται ως νόμιμα και απροσμέτρητα, το καθήκον της διαπραγμάτευσης γίνεται επείγον. Να προδώσεις τη φιλοξενία για να εξασφαλίσεις την κυριαρχία είναι ηθική απώλεια. Να καταγγείλεις την κυριαρχία για πλήρη φιλοξενία είναι πολιτική καταστροφή. Σ’ αυτό το γρίφο, πρέπει να ληφθούν αποφάσεις. Όπως υποστήριξαν οι επιμελητές εκθέσεων Maria Hlavajova και Gerardo Mosquera (2004), η τέχνη, λόγω της διαλογικής έννοιάς της, μπορεί να παίξει ζωτικό ρόλο με τη συμμετοχή της στη διεξαγωγή και το περιεχόμενο αυτών των συζητήσεων.


Μήπως ο βάρβαρος βρίσκεται ήδη μέσα μας;


Πάνε περισσότερα από εκατό χρόνια που ο Κωνσταντίνος Καβάφης έγραψε το ποίημα ‘ Περιμένοντας τους Βαρβάρους’. Ο Καβάφης ζούσε στις κοσμοπολίτικες συνοικίες της Αλεξάνδρειας και είχε πλήρη συνείδηση της αμηχανίας που επικρατούσε στην πόλη. Περιγράφει το προαίσθημα που προηγείται μιας εισβολής, αποκαλύπτοντας πώς οι εσώτεροι φόβοι εξαπλώνονται με τις φήμες, προκαλώντας τον πανικό. Ωστόσο, παρά τους αποκαλυπτικούς υπαινιγμούς του, το ποίημα εμπεριέχει μια χροιά ειρωνείας:

Γιατί αδειάζουν γρήγορα οι δρόμοι κι οι πλατείες
Κι όλοι γυρνούν στα σπίτια τους πολύ συλλογισμένοι;
Γιατί ενύχτωσε κι οι βάρβαροι δεν ήρθαν.
Και μερικοί έφθασαν απ’ τα σύνορα,
Και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν.
Και τώρα τι θα γίνουμε χωρίς βαρβάρους.
Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις.


Οι άνθρωποι ήρθαν όλοι μαζί για να αμυνθούν, έτοιμοι για μάχη. Αλλά μετά από τόση αναμονή, τίποτα δεν συμβαίνει: ούτε νίκη ούτε ήττα. Ο Καβάφης υπαινίσσεται πως αυτό που ακολουθεί δεν είναι ανακούφιση. Η πόλη έγινε εξαρτώμενη απ’ τους βαρβάρους: ήταν πράγματι ‘μια κάποια λύση’. Με τους βαρβάρους απέξω, είναι βολικό να αποφευχθεί το ερώτημα: μήπως ο βάρβαρος βρίσκεται ήδη μέσα μας;


Πολλοί σχολιαστές δήλωσαν ότι η 11η Σεπτεμβρίου οριοθέτησε μια ‘σύγκρουση των πολιτισμών’. Ωστόσο, όταν οι πολιτισμοί αντιμετωπίζουν τη διαφορά δεν συγκρούονται, αλλά αναζητούν νέες οδούς για διάλογο και διαπραγμάτευση. Σήμερα, η ηθική πρόκληση για την τέχνη είναι να αναζητήσει πιο κατηγορηματικούς τρόπους δέσμευσης σε ό, τι αφορά στα ζητήματα της κινητικότητας, της πολιτισμικής διαφοράς και της σταθερής σχέσης με έναν τόπο. Η τέχνη πρέπει να αντιμετωπίσει το ερώτημα: περιμένοντας τους βαρβάρους, τι θυσιάζουμε; Ποιο είναι το πραγματικό κόστος του φόβου και της καχυποψίας- και ποιες είναι οι εναλλακτικές αντιδράσεις; Οι καλλιτέχνες προσεγγίζουν αυτό το πλάνο μέσα από τοπικές συνεργασίες, μέσα από υπερ-εθνικές συμμαχίες ποικίλων υπηρεσιών και με το ξεκίνημα ευρύτερων διαπολιτισμικών κοινοτήτων και δικτύων. Αυτές οι αναλαμπές δημιουργικής αντίστασης είναι από τη φύση τους αποσπασματικές και εφήμερες. Δεν προσφέρουν απλές ή ενιαίες λύσεις. Ωστόσο, μέσα σ’ αυτό το περίπλοκο σύστημα τοπικής αντίστασης και παγκόσμιας ανατροφοδότησης, μπορούμε να διακρίνουμε τη δυνατότητα ενός νέου λόγου ελπίδας.


Διαβάστε ακόμα


Πανικός στα σύνορα – οδηγός (στα Αγγλικά)


Αφαιρέσεις (στα Αγγλικά)

H Irina Velicu υποστηρίζει ότι η εμπειρία του να είναι κάποιος «άστεγος με περισσότερα από ένα σπίτια», όπως συμβαίνει στην περίπτωση των υπερεθνικών μεταναστών, είναι αμφίσημη: είναι αμφίβολο τι θα έπρεπε να προκαλεί, χαρά ή συμπόνια. Είναι αυτό το παράδοξο που κάνει την έννοια των υπερεθνικών δικαιωμάτων των μεταναστών ακόμα πιο επείγουσα.

Let Me Think

You ask me about that country whose details
now escape me,
I don’t remember its geography, nothing of its
history.
And should I visit it in memory,
It would be as I would a past lover,
After years, for a night, no longer restless with
passion, with no fear of regret.
I have reached that age when one visits the
heart merely as a courtesy.

(Faiz Ahmed Faiz, Η Σιλουέτα του Επαναστάτη)


Διαβάζοντας για τη μετανάστευση, απογοητεύτηκα από το πλήθος των αριθμών και των γραφημάτων που χρησιμοποιούνται για να καταγράψουν τις «μη καταγεγραμμένες» περιπτώσεις παράνομης μετανάστευσης ή για να ανακαλύψουν εμπειρικά τις εν λόγω «παρανομίες». Όντας και εγώ μετανάστης, δυσκολεύομαι να ταυτιστώ με αυτές τις περιγραφές των ροών ανθρώπων που καταγράφονται ως «αριθμοί» και στατιστικά δεδομένα. Όταν η πολιτική επιστήμη πραγματεύεται θέματα σχετικά με τη μετανάστευση, ίσως πρέπει να γίνεται πιο «ανθρώπινη»- δηλαδή, να ενσωματώνει τα προσωπικά στοιχεία και την καθημερινότητα (σε αντιπαράθεση με τον κρατικό μηχανισμό, την αστυνομία και τους άλλους επίσημους θεσμούς). Μπορούμε να μιλήσουμε για υπερεθνικά δικαιώματα όσον αφορά στους μετανάστες;


Η έννοια του «υπερεθνικού» συναντάται συχνότερα σε αναφορές για «πολυεθνικές εταιρίες» και την ελεύθερη κίνηση του κεφαλαίου. Αντιθέτως, η ελεύθερη κίνηση ανθρώπων και εργασίας παρεμποδίζεται, ακόμη, από τους περιορισμούς, τους οποίους θέτουν τα κράτη. Οι περιπτωσιολογικές μελέτες των προσωρινών οικονομικών μεταναστών που θα χρησιμοποιήσω στο παρόν κείμενο καταδεικνύουν ότι η «διττή ελευθερία» (επίσης και ως ανελευθερία), την οποία παράγει ο καπιταλισμός, μας ωθεί στη σκέψη μιας «παγκόσμιας λεηλασίας» παρά ενός «παγκόσμιου χωριού» Ίσως ο βαθμός που οι μετανάστες αποκαλούν τους εαυτούς τους «ευτυχισμένους κοσμοπολίτες» με ιδιαίτερες δεξιότητες που μπορούν να μετασχηματίζονται και να γίνονται χρήσιμες για την(-ις) πατρίδα(-ες) που ανήκουν, να εξαρτάται από το αν δύναται να απολαμβάνουν νομική αναγνώριση και θέση: «Ταξιδεύοντας σε κατηγορίες, θεωρίες και συζητήσεις, πολλοί από αυτούς που «μετά την Πτώση» θεώρησαν τους ίδιους τους εαυτούς τους αγνώστους, όπως τους χαρακτηρίζει η Kristeva, βρέθηκαν να ζουν μεταμοντέρνες ζωές ανάμεσα σε ηπείρους, κουλτούρες και ακαδημαϊκές πραγματικότητες.(…) Η κατάσταση στην οποία είναι είμαστε αδέσμευτοι, ελεύθεροι από ορατά σύνορα και γεωγραφικές διαιρέσεις παρουσιάζει πολύ μεγάλα πλεονεκτήματα. Παρόλα αυτά, αμέσως, ακολουθεί το ερώτημα: Είναι δυνατόν ο εν λόγω παρεκβατικός χώρος να είναι ανεκτός στην πράξη, μπορούν να τον κατοικήσουν πραγματικά σώματα και διάνοιες;» (Η Kristeva quoted στο Over the wall/after the fall, Indiana University Press, 2004)


Ο σκεπτικισμός, ο οποίος υπάρχει για τους νέους παρεκβατικούς χώρους και τις πρακτικές της υπερεθνικής μετανάστευσης ίσως, να μην είναι παραγωγικός. Έχω υπόψη μου μια πολύ σημαντική μεταφορική δήλωση ενός Ρουμάνου παράνομου μετανάστη στην Ισπανία: «Η παρανομία μου δεν σημαίνει τίποτα, αν τα χέρια μου είναι γεμάτα κάλους.» Με άλλα λόγια, η πολιτική επιστήμη και, ιδίως, η θεωρία των Διεθνών Σχέσεων όντως πρέπει να διαχωρίσει τις έννοιες «παρανομία» και «μετανάστευση». Παρατηρώντας, βλέπουμε ότι η «ελευθερία» στις συζητήσεις για το σύγχρονο-έθνος κράτος συνδέεται, κυρίως, από την «περιφρούρηση», όπως ακριβώς η «μετανάστευση» αντιμετωπίζεται ως ένα θέμα που αφορά στο «εσωτερικό» ενός κράτους. Το νέο φαινόμενο της οικονομικής μετανάστευσης δεν είναι απαραίτητα τόσο νέο και μια συζήτηση γύρω από την «καινοφάνειά» του θα οδηγούσε εκ νέου στην πολυσήμαντη συζήτηση για την «καινοφάνεια» αυτού καθ’ εαυτού του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης.


Το παρόν κείμενο υποστηρίζει ότι η εμπειρία του να είναι κάποιος «άστεγος με περισσότερα από ένα σπίτια», όπως συμβαίνει στην περίπτωση των υπερεθνικών μεταναστών, είναι αμφίσημη: είναι αμφίβολο τι πρέπει να προκαλέσει, χαρά ή συμπόνια. Οι, μετα-φορντικές πρακτικές συσσώρευσης του καπιταλισμού αφενός μας ενδυναμώνουν, αφετέρου μας αποδυναμώνουν, χωρίς τόπο αναφοράς, αλλά τοπικά δεμένους, υπερεθνικούς, παρ’ όλα αυτά, όμως, ακόμα ριζωμένους σε συγκεκριμένα (εθνικά, αλλά και) παγκόσμια εταιρικά συμφέροντα. Είναι αυτό το παράδοξο που κάνει την έννοια των υπερεθνικών δικαιωμάτων των μεταναστών ακόμα πιο επείγουσα.


Η αμφισημία του φαινομένου της διεθνούς μεταναστευτικής εργασίας


Θα προσπαθήσω να παρουσιάσω μερικά από αυτές τις αμφισημίες σε σχέση με το ζήτημα της προσωρινής μετανάστευσης εργαζομένων και των εμβασμάτων που αυτοί αποστέλλουν. Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι η νεοφιλελεύθερη πορεία προς τις ευέλικτες μορφές εργασίας έχει μετατρέψει τους Ανατολικοευρωπαίους σε «νέους υπηρέτες» της παγκοσμιοποίησης. Η ΕΕ αντιμετωπίζει τη διαφορετική εξέλιξη της μετανάστευσης για εργασία, όπως υποκινείται από τη σύγχρονη οικονομική παγκοσμιοποίηση και τις προκλήσεις, οι οποίες συνδέονται με τις μεταβολές που έχουν επέλθει στα σύνορα, τα κράτη και γενικότερα στη διαδικασία δημιουργίας και εφαρμογής της πολιτικής. Η προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού και η αποστολή εμβασμάτων ενδεχομένως, να είναι μόνο μία «ευφάνταστη λύση» για τις απαραίτητες προσαρμογές των λιγότερο αναπτυγμένων κρατών, τα οποία επιζητούν χρηματοδότηση από το εξωτερικό.


Όσο αντιφατικό και αν ακούγεται, το εισόδημα από τα εμβάσματα θεωρείται ευεργετικό για παράδειγμα στη Ρουμανία για τη μεταρρύθμιση της οικονομία και τη διενέργεια εισαγωγών. Οι άνθρωποι παρακινούνται να εγκαταλείψουν τη Ρουμανία για να εργαστούν στο εξωτερικό. Αντιμετωπίζονται σαν «ήρωες» (ή «θύματα»), οι οποίοι στηρίζουν την οικονομική ανάπτυξη της χώρας. «Capsunarii» είναι το (συχνό) υποτιμητικό προσωνύμιο των Ρουμάνων μεταναστών που βοηθούν στη συγκομιδή φράουλας στην Ισπανία. Το εν λόγω προσωνύμιο έχει γίνει συνώνυμο όλων των Ρουμάνων που αφήνουν τη χώρα τους για να «βελτιώσουν» την τύχη τους. Οι μειωτικές αναφορές (και αποτελεί ειρωνεία) συνεχίζουν την παράδοση του «μαύρου χιούμορ», το οποίο ιστορικά θεωρείται μέθοδος αντιμετώπισης των δύσκολων εποχών: κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, οι αστεϊσμοί στο πρόσωπο του Τσαουσέσκου (Ceausescu) αποτελούσαν μια καθημερινή μορφή αντίστασης (Το Κόμμα προσποιείτο ότι μας πλήρωνε και εμείς προσποιούμασταν ότι δουλεύαμε).


Στις μέρες μας, αστειευόμαστε για τους «capsunarii» λέγοντας ότι είναι μία νέα μορφή δουλείας στην οποία έχουμε εξοικειωθεί μέσω της εργασίας και των εθίμων της κοινότητας. Πάντως, τα παιδιά που αυτοκτονούν γιατί η μητέρα τους έφυγε από το σπίτι για να εργαστεί στο εξωτερικό, τα διαζύγια, οι ασθένειες, η κατάθλιψη και ο φαύλος κύκλος της φτώχιας είναι οι «αόρατες» συνέπειες του «ελεύθερου εμπορίου» της ανθρώπινης («αν-ελεύθερης») εργασίας. «Πρόκειται να πας να εργαστείς στο εξωτερικό;»- είναι η πιο συνηθισμένη ερώτηση, την οποία όλοι απευθύνουν σαν να έχει γίνει μέρος του «ποιοι πραγματικά είμαστε»- μια γενιά προσωρινών μεταναστών και «εισοδημάτων που προέρχονται από εμβάσματα», η οποία θυσιάζει το σπίτι και την οικογένεια για σχετικά καλύτερους μισθούς.

Μία θέση εργασίας στην Ισπανία δεν θεωρείται χαμηλού κύρους, χωρίς να έχει σημασία τι είδους εργασία είναι, γιατί ο μετανάστης δεν βλέπει τον εαυτό του ως μέρος της κοινωνίας που τον υποδέχεται. Αλλά θεωρεί τον εαυτό του ως μέλος της κοινότητας στην πατρίδα του. Σε προσωπικό επίπεδο, η μετανάστευση σημαίνει για τους περισσότερους ανθρώπους ιδιαίτερα δύσκολες εμπειρίες, αμετάκλητες αποφάσεις, σημαντικά ψυχικά τραύματα, όπως απομάκρυνση από τα αγαπημένα πρόσωπα, άγνωστες κουλτούρες, κλίμα και θρησκεία σε συνδυασμό με τις συνήθεις συνθήκες που βιώνουν οι μετανάστες στις χώρες που τους υποδέχονται, δηλαδή, ρατσισμό, εθνικό και άλλες μορφές διαχωρισμού και ξενοφοβική συμπεριφορά.


Αν και η Δύση θεωρεί το εργατικό δυναμικό της Ρουμανίας ως εν δυνάμει απειλή για τις αγορές εργασίας της, συχνά οι Ρουμάνοι είναι «καλοδεχούμενοι» για να εργαστούν στη Δύση και χαίρουν εκτίμησης. Αυτή η αντιφατική συμπεριφορά πυροδοτεί τη συζήτηση στη Ρουμανία για τη μετανάστευση του εργατικού δυναμικού με κυρίαρχα αμφότερα τα συναισθήματα της «ελευθερίας» και της χαράς για τη δυνατότητα εύρεσης εργασίας στο εξωτερικό και της «αν-ελευθερίας» και της απογοήτευσης ότι πρέπει να ξενιτευτούν για να αποκτήσουν καλύτερο μισθό. Πάντως, οι «capsunarii» είναι κάτι σαν «ήρωες πολέμου» με εξαίρεση το γεγονός ότι δεν γίνεται καμιά αναφορά σε «πόλεμο». Ο «πόλεμος» της οικονομικής ανταγωνιστικότητας, ο οποίος απειλεί, σχεδόν, να «εξαφανίσει» το εργατικό δυναμικό από κρίσιμης σημασίας βιομηχανίες, όπως οι κατασκευές και η γεωργία, υποβαθμίζεται ως η δομική συνθήκη του διεθνούς καπιταλιστικού εμπορίου ανθρώπινης εργασίας. Ας λάβουμε υπόψη μας τα ακόλουθα αποσπάσματα από συνεντεύξεις:

Ξεκίνησα να έρθω εδώ γιατί ο άνδρας μου είναι άνεργος, και οι δύο είμαστε άνεργοι (…)
Ουσιαστικά βρίσκομαι εδώ εξαιτίας της φτώχειας. (μη καταγεγραμμένη γυναίκα από την Πολωνία, η οποία εργάζεται ως οικιακή βοηθός στην Ιταλία).

Ήρθα εδώ για να βοηθήσω τα παιδιά μου. Δεν έχω άλλο εισόδημα…και αναγκάστηκα να αναζητήσω εργασία σε κάποιο άλλο μέρος του κόσμου. (μη καταγεγραμμένη γυναίκα από την Πολωνία, η οποία εργάζεται ως οικιακή βοηθός στην Ιταλία).

Αν ήξερα από πριν ότι θα ζούσα σαν ζώο, δεν θα ερχόμουν. Έχω κοιμηθεί κάτω από γέφυρες. (…) κανείς δεν με βοήθησε. (άνδρας από την Αλβανία, ο οποίος εργάζεται ως οικοδόμος στην Ιταλία).

Ο εργοδότης μπορεί να κάνει ό,τι θέλει με σένα. (άνδρας από την Αλβανία, ο οποίος εργάζεται ως οικοδόμος στην Ιταλία).


Δεν προσπαθώ να γενικεύσω ή να υποστηρίξω ότι η προσωρινή οικονομική μετανάστευση είναι ομοιογενής, καθώς υπάρχει διαφοροποίηση των ατομικών υποθέσεων. Πάντως, παρατηρούνται συγκεκριμένες επαναλαμβανόμενες μορφές σχέσεων εξουσίας ανάμεσα στα κράτη, αλλά και στο εσωτερικό των κρατών, γύρω από τα όρια του γένους, της εθνότητας ή της εθνικότητας και του φύλου. Για παράδειγμα, υπάρχει το σχετικά νέο φαινόμενο των γυναικών μέσης ηλικίας από την Ανατολική Ευρώπη, οι οποίες μεταναστεύουν προσωρινά για να εργαστούν στο εξωτερικό με σκοπό να στηρίξουν την οικογένειά τους. Η θηλυκοποίηση της μετανάστευσης είναι στην πραγματικότητα «ένα από τα πιο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά των σύγχρονων κινήσεων εξαιτίας της αυξημένης ζήτησης γυναικών για να εργαστούν στη Δύση ως οικιακοί βοηθοί.» (σ. 7)


Ο προσωρινός μετανάστης δεν μπορεί να αλλάξει τις συνθήκες εργασίας και διαβίωσής του, αν π.χ. η εργασία του είναι ανυπόφορη και δεν μπορεί να ζητήσει υποστήριξη από κανένα σωματείο ή ομοσπονδία. Συχνά η βασική βιβλιογραφία παραβλέπει τις καθημερινές (συναισθηματικές) εκφάνσεις της νέας μορφής μετανάστευσης του εργατικού δυναμικού: ο χαμηλός μισθός και (συχνά) η μη τακτική καταβολή του, οι απλήρωτες, μη καταγεγραμμένες υπερωρίες, η (συνήθης) έλλειψη ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και ασφάλισης, οι επικίνδυνες συνθήκες εργασίας, η φυσική, σεξουαλική και λεκτική βία και η πατερναλιστική επιτήρηση των μεταναστών, η γενικότερη έλλειψη ασφάλειας στην εργασία, για να μην αναφέρω τη νοσταλγία για την πατρίδα, η οποία συνοδεύει τη χρόνια απομάκρυνση από την οικογένεια, καθώς συχνά ο μετανάστης δεν διαθέτει αρκετά χρήματα για να επισκεφτεί τους δικούς του στην πατρίδα. Αλλά η ευκαιρία για εργασία στο εξωτερικό, ακόμα και αν ακούγεται ως ανάληψη κάποιας μορφής δύναμης και ελευθερίας, είναι πολλές φορές το αποτέλεσμα δομικών συνθηκών περισσότερης ανελευθερίας: έλλειψη θέσεων εργασίας μετά την εφαρμογή των νεοφιλελεύθερων προγραμμάτων προσαρμογής στα υπό ανάπτυξη κράτη, την προώθηση από τις κυβερνήσεις των συμβάσεων μετανάστευσης και γενικότερα της φτώχιας.


Επιπρόσθετα, είναι δυνατόν το κράτος, το οποίο στηρίζει το εισόδημά του στα «εμβάσματα» των μεταναστών να επιτύχει «ανάπτυξη» με το να εξάγει τον ειδικευμένο πληθυσμό του, όπως οποιοδήποτε άλλο εμπορεύσιμο αγαθό; Σε πολλές περιπτώσεις, τα εμβάσματα, συνήθως, χρησιμοποιούνται για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών επιβίωσης του μετανάστη και της οικογένειάς του/ της πίσω στην πατρίδα. Σπάνια χρησιμοποιούνται για μεγαλύτερες επενδύσεις, οι οποίες θα απέβαιναν ευεργετικές για την υποδομή και αναδόμηση της χώρας. Μολονότι υπάρχει η γενική παραδοχή ότι η εν λόγω κατάσταση έχει ευεργετικότερες συνέπειες, η αντίληψη που κυριαρχεί στους κύκλους των μεταναστών εξακολουθεί να παραμένει ότι «η εργασία στο εξωτερικό» αποτελεί αναγκαιότητα εξαιτίας της έλλειψης ευκαιριών στη χώρα καταγωγής τους. Και ορισμένα άλλα ερωτήματα παραμένουν, ακόμα, αναπάντητα: Ποιες είναι οι κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες της μετανάστευσης του εργατικού δυναμικού; Ποιες είναι οι επιπτώσεις του λεγόμενου «brain-drain» (διαρροή ανθρωπίνου κεφαλαίου υψηλής κατάρτισης).


Αντί συμπερασμάτων


Μέσω της ευρύτερης κατανόησης της μετανάστευσης και των κινημάτων μπορούμε να ακολουθήσουμε εναλλακτικές τροχιές της ανθρώπινης ύπαρξης, οι οποίες τέμνουν αμφότερα τα γεωπολιτικά και διεθνή όρια. Συνήθως, το νόημα του «υπερεθνικού» ήδη προϋποθέτει μια απόδραση ή μεταβίβαση συνόρων. Πάντως, μεταβαλλόμενα-σύνορα υπερεθνικής φύσης υπάρχουν στις συνεχείς προσπάθειες ελέγχου των ροών αφενός των ανθρώπων, αφετέρου των πληροφοριών. Είναι στο «αλλοδαπό» μάτι ενός μετανάστη ότι τα «μυθεύματα» της σταθερότητας και της τάξης (τα οποία, συνήθως, συνοδεύουν την οικοδόμηση των εθνών και το «παγκόσμιο οικοδόμημα», δηλαδή, τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση) γίνονται πιο σχετικά, τυχαία, τεχνητά και ειρωνικά. Πράγματι, η ασφυκτιούσα μητρική γλώσσα, η προφορά, η συνήθεια και τα συναισθήματα που, ενδεχομένως, παράγει μία “ετερόδοξη εξορία» (dissident exile), για την οποία η Kristeva διαμαρτύρεται μία διαφωνία σε μια υβριδική συμφωνία, μια σχέση ζωής «μίσους και πάθους» στην οποία η μετανάστευση δεν είναι παρελθόν, αλλά ένα βασανιστικό Παρόν διασπασμένο ανάμεσα σε σπίτια αστέγων. Αλλά η ρήξη σηματοδοτεί περισσότερα από τα όρια του «συμβιβασμού» (εξουσίας) και της αντίστασης. Η ρήξη αποκαλύπτει τα «μυστικά» της ζωής, πέρα από την κατάσταση της λογικής πολλά πράγματα μπορούν να συμβούν. Πέρα από κάθε λογική, υπάρχει ζωή. Όλα τα σύνορα (και οι λογικές) πάντα θα υπερκεράζονται με επιδεξιότητα, γιατί η ζωή πρέπει να βιώνεται, όπως ακριβώς οι άνθρωποι πρέπει να «τρέφονται». Συνεπώς, η ιδέα για «τακτικές» αντίστασης ως «όπλα των αδυνάμων» είναι τόσο παλιά όσο κάθε σύστημα δουλείας. Αλλά οι ήρωες του είναι ανώνυμοι, γιατί η ιστορία «εξοστρακίζει» τα συναισθήματα στην προσπάθειά της να εκφέρει αντικειμενικές, πάγιες δηλώσεις.


Η Μετανάστευση προϋποθέτει κινήσεις, στο εσωτερικό και το εξωτερικό, κατά μήκος και διαμέσου, να γίνεις «άγνωστος σε μια άγνωστη χώρα», ακύρωση και λησμονιά του συγκροτημένου και δικτυωμένου εαυτού μας. Η υβριδικότητα είναι, πράγματι, μία «αντι-ηγεμονική κίνηση», αλλά η δυναμική της μένει να παρατηρηθεί στην ποικιλομορφία των καταστάσεων και, ίσως, δεν είναι ένα θέμα για το οποίο μπορούμε να μιλήσουμε θεωρητικά, αλλά, αντιθέτως, να αφηγηθούμε ή αναδείξουμε την ποίησή του με τον ελεύθερο στοχασμό και την ανεμπόδιστη φαντασία του κινηματογράφου.


Διαβάστε ακόμα


Διεθνής συνθήκη για την προστασία των δικαιωμάτων των μεταναστών


Μετανάστευση, κράτηση, απόδραση: Ένας διάλογος

Ο Didier Bigo παρουσιάζει τα αποτελέσματα ενός ερευνητικού προγράμματος το οποίο προσπαθεί να αναλύσει τις πρόσφατες ανησυχίες για την ασφάλεια των Ευρωπαίων πολιτών, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτικές ελευθερίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η κοινωνική συνοχή δεν πρέπει να υπονομευθούν.


Η πολιτική βία των διεθνικών μυστικών οργανώσεων δεν είναι κάτι καινούργιο, αλλά, μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, η πολιτική φαντασία σε σχέση με την ενδεχόμενη απειλή που αποτελούν υπέστη δραματική αλλαγή στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως επίσης στην Ε.Ε., αλλά με διαφορετική ένταση σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα, ανάλογα με την προηγούμενη ιστορία βίας της, τη σχέση της με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη συγκεκριμένη κυβέρνησή τους, το όραμά της για την τάξη στον κόσμο.


Το θέμα της ‘ασφάλειας’


Μια από τις επιδράσεις του σκιαγραφήματος των διεθνικών μυστικών οργανώσεων, ως κινδύνου για την επιβίωση του κράτους, ήταν η αύξηση της καχυποψίας απέναντι στους ξένους ή τους πολίτες μουσουλμανικής καταγωγής, ενώ η αντιτρομοκρατική πολιτική επέδρασε στη δημόσια συζήτηση για το ρόλο των μεταναστών στις κοινωνίες μας. Πρέπει να θεωρούνται απειλή ή πλεονέκτημα; Πώς μπορούν να αποφευχθούν ο στιγματισμός και η παράλογη καχυποψία απέναντι σε ομάδες ανθρώπων που φέρουν σύμβολα διαφορετικότητας, διασχίζουν σύνορα και ενδέχεται να είναι υποστηρικτές αυτών των μυστικών οργανώσεων; Πώς μπορούν οι μετανάστες αλλά και οι πρόσφυγες, ακόμη και οι τουρίστες, να συνεχίσουν τις δραστηριότητές τους και τι είδους περιορισμοί επιτρέπονται, στο όνομα της ασφάλειας, εάν η ανάπτυξη και προώθηση της ελευθερίας, και ειδικότερα η ελεύθερη διακίνηση, εξακολουθούν να αποτελούν στόχο;


Η επιχειρηματολογία για έλεγχο των συνόρων, για οικοδόμηση ενός τείχους (φυσικού ή ψηφιακού) που εμποδίζει και φιλτράρει τα επικίνδυνα άτομα, συμπεριλαμβανομένων των μη ενόχων, προκάλεσε μια πολύ έντονη δημόσια συζήτηση για την εσωτερική ασφάλεια, τη φύση της συλλογικής ταυτότητας και την πολιτική της εσωτερικής και διεθνούς τάξης. Το θέμα της ‘ασφάλειας’ εντάσσεται σε ένα ευρύτερο, που αφορά τη σχέση με την ταυτότητα, την τάξη και την πολιτική.


Πώς ο φιλελευθερισμός αντιμετωπίζει τους εχθρούς του;


Οι τεχνολογίες της προστασίας και η νομιμότητα των σκοπών ασφαλείας πρέπει να αξιολογηθούν σε σχέση με τις έννοιες της ταυτότητας, της τάξης και της ελευθερίας – και όχι μόνο ως τεχνική λύση, λιγότερο ή περισσότερο αποτελεσματική, έναντι μιας νέας μορφής απειλής. Τα σκιαγράφημα του εχθρού, ειδικά όταν είναι άγνωστος και λαθραίος, μπορεί να οδηγήσει στην κατάταξη πολιτικών αντιπάλων στην κατηγορία των εν δυνάμει εχθρών. Συνεπώς η πολιτική της προστασίας επηρεάζεται σημαντικά από την πολιτική του φόβου και των διαβεβαιώσεων, που αναπτύσσεται στις πολιτικές ομιλίες, και από τον τρόπο που γίνεται η αστυνόμευση της ανασφάλειας πέρα από τα σύνορα. Είναι ο πόλεμος στο εξωτερικό λύση; Είναι η παραδοσιακή αστυνόμευση και καταδίωξη επαρκής; Ποιο είναι το νόημα της παγκόσμιας, υπερατλαντικής, ακόμη κι ευρωπαϊκής αστυνομικής συνεργασίας σε σχέση με την εθνική κυριαρχία και τις πολιτικές ελευθερίες; Πώς ο φιλελευθερισμός αντιμετωπίζει τους εχθρούς του; Είναι αυτοί αναγκασμένοι να παραδοθούν, να διαπραγματευτούν, να παραδεχτούν ότι είναι κατώτεροι σε ό, τι αφορά στις αξίες και τις πεποιθήσεις τους;


Φαίνεται ότι οι επαγγελματίες της πολιτικής, πέρα από τη διαφωνία τους για τη σκοπιμότητα του πολέμου στο εξωτερικό, ειδικά στο Ιράκ, αλλά επίσης στο Αφγανιστάν και τη Σομαλία, συμφωνούν με την ιδέα ότι χρειαζόμαστε πιο αξιόπιστες υπηρεσίες πληροφοριών σε σχέση με τον μυστικό εχθρό και ότι αυτές μπορούν να αναπτυχθούν μόνο μέσω συνεργασίας στον τομέα των πληροφοριών μεταξύ των διαφόρων υπηρεσιών (αστυνομία, τελωνεία, υπηρεσίες μετανάστευσης, προξενεία, δικαστές, αστυνομικές και στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών, συστήματα υψηλής τεχνολογίας για εντοπισμό και εποπτεία μέσω οπτικής και τηλεφωνικής καταγραφής). Συμφωνούν, επίσης, ότι μπορούν να αναπτυχθούν με μια καλύτερη διαθεσιμότητα των στοιχείων μεταξύ των ηλεκτρονικών συστημάτων πληροφορίας προκειμένου να συγκεντρώνονται εγκαίρως οι πληροφορίες και να αποτρέπεται ο κίνδυνος. Πώς είναι όμως δυνατόν να ελέγξουμε το μέλλον; Ποιο είδος σκιαγραφήματος του εχθρού είναι δικαιολογημένο; Ποια μορφή νομιμότητας αντιτρομοκρατικών μέτρων μπορούμε να βρούμε, αν δεν δεχτούμε τα επιχειρήματα περί έκτακτης ανάγκης και αναπότρεπτης πιθανότητας να συμβεί το χειρότερο σενάριο; Πώς μπορούμε να αποφύγουμε το μέγιστο όνειρο ασφάλειας που μεταμορφώνει τη ζωή σε ένα προσεκτικό, προγραμματισμένο αυτοματοποιημένο κύκλωμα, χωρίς δημιουργικότητα και ρίσκο; Ποιες είναι οι πιθανότητες ελέγχου των ελεγκτών και καταγραφή των ενεργειών τους κατά τη διάρκεια και μετά από τη δράση στο όνομα της ασφάλειάς μας; Πώς γίνεται, χωρίς να μειώσουμε την ελευθερία δράσης τους σε αυτή τη μάχη, να τους ελέγχουμε, να δίνουμε μεγαλύτερες πιθανότητες στο τεκμήριο της αθωότητας παρά σε αυτό της ενοχής και της καχυποψίας;


Είναι εύκολο να μιλάει κανείς για μυστική δράση, κυρίαρχες αποφάσεις και επιβίωση στο όνομα του μέλλοντος, υπάρχει όμως το δικαίωμα της υπεράσπισης, ο ρόλος των δικαστών να αναζητούν την αναλογικότητα και τη νομιμότητα, και η κρίση των πολιτών.


Το πρόγραμμα Challenge


Χωρίς να παρεμποδίσω τη συζήτηση που γίνεται σήμερα, θα ήθελα να δώσω έμφαση σε μερικά από τα στοιχεία του ολοκληρωμένου ερευνητικού προγράμματος Challenge. Ξεκινήσαμε από τη θέση ότι οι φιλελεύθερες και δημοκρατικές παραδόσεις της σύγχρονης ευρωπαϊκής πολιτικής βασίζονται στις προσδοκίες για ελευθερία και ασφάλεια, παρ’ όλο που η σχέση ανάμεσα σε αυτές τις δυο αξίες έχει μια μακρά και συχνά πολύ ταραγμένη ιστορία. Προσπαθήσαμε λοιπόν να κατανοήσουμε τις πρόσφατες ανησυχίες για την ασφάλεια των Ευρωπαίων πολιτών, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτικές ελευθερίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η κοινωνική συνοχή δεν πρέπει να υπονομευθούν.


Η μεταφορά για ισορροπία υπάρχει σε πολλές δημοφιλείς θεωρίες σχετικά με τη θέση της νομιμοποιημένης βίας στη σύγχρονη πολιτική ζωή. Προωθεί επίσης μια εξόχως παραπλανητική ερμηνεία για τις κοινωνικές δυνάμεις, τις θεσμικές πρακτικές και τις νομικές αρχές που βρίσκονται σε ισχύ στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες, κυρίως όταν εμπλέκονται θέματα που έχουν να κάνουν με την ελευθερία και την ασφάλεια. Εάν πρέπει να ληφθούν δύσκολες αποφάσεις, δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές με ασαφείς, απολιτικές μεταφορές, αλλά με σκληρές ερωτήσεις όπως τι σημαίνει να γίνεται μια εξαίρεση στις συνήθεις προσδοκίες για ελευθερία, ισότητα, δημοκρατία και κυριαρχία του νόμου στη σύγχρονη πολιτική ζωή.


Έναντι της εύκολης θεωρίας για την ανάγκη ισορροπίας, το πρόγραμμα Challenge λειτούργησε με πιο σαφείς, από τεχνική άποψη, ερμηνείες της πολιτικής των εξαιρέσεων. Αυτές οι ερμηνείες έχουν να κάνουν με τις πνευματικές ρίζες των αναλύσεων για την ασφάλεια, βασίζονται σε παραδόσεις πολιτικού ρεαλισμού, σε νομικές παραδόσεις που σχετίζονται με τα όρια της κυριαρχίας του νόμου και σε ιστορικές ερμηνείες φιλελεύθερων και δημοκρατικών κοινωνιών που δέχονται πιέσεις για να γίνουν λιγότερο φιλελεύθερες και πιο αυταρχικές.


Οι τρομοκρατικές επιθέσεις δεν ήταν ‘γεγονότα χωρίς προηγούμενο’


Τα κύρια αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν κατά τη διάρκεια του προγράμματος Challenge, διαφέρουν σαφώς από τις αναλύσεις πολλών πολιτικών, μεγάλου μέρους των μέσων μαζικής ενημέρωσης και ορισμένων μορφών ακαδημαϊκής έρευνας, βασισμένης σε εθνικιστικές ερμηνείες για τις σχέσεις μεταξύ φίλων και εχθρών. Ωστόσο αυτά τα αποτελέσματα μοιάζουν να ενισχύονται από τη διαφαινόμενη συναίνεση ενός ευρέος φάσματος της σύγχρονης διανόησης και της ενημερωμένης κοινής γνώμης. Δυο γενικά συμπεράσματα μοιάζουν ιδιαίτερα αδιαμφισβήτητα, δημιουργώντας ανησυχίες για πρόωρες κρίσεις σχετικά με τον νεωτερισμό της παρούσας κατάστασης.


Πρώτον: Οι αναλύσεις για ριζοσπαστικά νέο μετατρέπονται υπερβολικά εύκολα σε αναλύσεις για ριζοσπαστικά επικίνδυνο. Κατά τη γνώμη μας, η 11η Σεπτεμβρίου 2001, η 11η Μαρτίου 2004, η 7η Ιουλίου 2005, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ‘γεγονότα χωρίς προηγούμενο’ που άλλαξαν ριζικά το πρόσωπο του σύγχρονου κόσμου, ακόμη κι αν ήταν τραγικά. Δεν σηματοδότησαν τη γέννηση μιας νέας εποχής τρομοκρατίας ή υπερ-τρομοκρατίας ή μεγα-τρομοκρατίας ή μιας τρομοκρατίας κάποιου άλλου τύπου. Στο μέτρο που οι νεωτερισμοί μπορούν να αναγνωριστούν, εμπλέκουν νέους συνδυασμούς παραδοσιακών μορφών δράσης και όχι, όπως τόσες επίσημες εκθέσεις έχουν αναφέρει, κάποια μεγαλεπήβολη νέα δύναμη που συνδυάζει όπλα μαζικής καταστροφής και παράλογες μυστικές οργανώσεις.


Ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα των παραδοσιακών ισχυρισμών υπέρ ενός μονοπωλίου βίας μέσα σε μια συγκεκριμένη επικράτεια είναι ότι η μοναδική εναλλακτική λύση είναι ένα είδος εφιαλτικής αποκάλυψης, η απώλεια κάθε πολιτικού ελέγχου σε συνθήκες επανάστασης όπως αυτή με την οποία απείλησε ο Λένιν και η χαοτική κατάσταση στην οποία βρέθηκε ένα μεγάλο τμήμα της Ευρώπης στο τέλος του Πρώτου Παγκόσμιου Πόλεμου. Είναι μια εναλλακτική λύση που για πολύ καιρό έκανε τη μονοπώληση της εξουσίας από το σύγχρονο κράτος να μοιάζει λιγότερο ή περισσότερο λογική, το προφανές έδαφος για τον πολιτικό ρεαλισμό που επικράτησε ως επακόλουθο των επαναστατικών απειλών, προκειμένου να επιβεβαιωθεί το σύγχρονο κράτος έθνος ως φυσικός τόπος όλων των πολιτικών δυνατοτήτων.


Αυτό το είδος εναλλακτικής λύσης στοιχειώνει πολλούς επαγγελματίες της πολιτικής, που έχουν φτάσει να θεωρούν το κράτος ως δεδομένο, ως μοναδική δυνατή πηγή της σύγχρονης πολιτικής εξουσίας και ως αναγκαίο τόπο όλων των αποφάσεων για τη νομιμότητα της βίας. Εμφανίζεται ξανά τώρα ως φόβος ενός Αρμαγεδδών που δημιουργούν μικρές ομάδες φανατικών με θρησκευτικά κίνητρα και όπλα μαζικής καταστροφής στη διάθεσή τους: ενδεχομένως, ένας συνδυασμός της σέκτας Aum στην Ιαπωνία και των οργανωτικών δυνατοτήτων των δικτύων της αλ-Κάιντα.


Όποια κι αν είναι η ακριβής εξήγηση για τον τρόπο με τον οποίο τόσοι πολλοί επαγγελματίες της πολιτικής έσπευσαν να υπερ-ερμηνεύσουν, αθροίζοντας τις αναφορές για ένα νέο απειλητικό περιβάλλον με βάση εμπειρικά στοιχεία που απαιτούν πιο προσεκτικές κρίσεις, είναι φανερό ότι ο φόβος για το μέλλον έχει εξελιχθεί σε σημαντικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης πολιτικής ζωής και έχει γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης από ορισμένα μέλη της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών. Χρησιμοποιήθηκε για να αναγάγει τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου σε απειλή για την ίδια την επιβίωση των Ηνωμένων Πολιτειών, παράγοντας δυνατές ιστορίες που νομιμοποιούν τους ισχυρισμούς για κατάσταση έκτακτης ανάγκης, για την ανάγκη αναστολής των καθιερωμένων πολιτικών συμβάσεων, για την αναγκαιότητα διεξαγωγής πολέμου, για την ανάγκη δέσμευσης σε μια νέα αντιπαράθεση μεταξύ φίλων και εχθρών- παρ’ όλο που οι φίλοι και οι εχθροί δεν προσδιορίζονται εύκολα στις αντίπαλες εθνικές κυριαρχίες μέσα στο διεθνές σύστημα.


Οι κίνδυνοι ρητορικής υπερβολής σε αυτό το πλαίσιο έχουν ευρέως επισημανθεί, αλλά η ρητορική μπορεί να γίνει εξαιρετικά αποτελεσματική όταν οι ισχυρισμοί για απειλές, κινδύνους και τρομοκρατίες διασταυρώνονται με τους διαρκείς ισχυρισμούς ότι η μόνη εναλλακτική λύση για το σύγχρονο κράτος ασφαλείας είναι ένα είδος κατάρρευσης που θυμίζει αποκάλυψη. Πολλοί επαγγελματίες της πολιτικής είναι ευάλωτοι σ’ αυτό το είδος σκέψης και εύκολα κλονίζονται από κουβέντες για ριζοσπαστικά νέους κινδύνους. Μια πιο ψύχραιμη εκτίμηση απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή, ευφυείς αναπροσαρμογές και υποβάθμιση γεγονότων όπως η 11 Σεπτεμβρίου ως σημείο κλειδί στις ιστορίες για μια επερχόμενη αποκάλυψη.


Η προσχώρηση σε παλαιότερες λογικές αντι-τρομοκρατίας


Δεύτερον, ακριβώς όπως η 11η Σεπτεμβρίου δεν σηματοδοτεί μεγάλη ρήξη με το παλιό και εισαγωγή ενός ριζοσπαστικά νέου στοιχείου σε σχέση με τις μορφές της τρομοκρατίας, δεν σηματοδοτεί και ανάλογη ρήξη στις συνήθεις πρακτικές για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας. Η έκκληση για μια διακηρυγμένη ή μη κατάσταση υπέρτατου κινδύνου, είναι οπωσδήποτε μια από τις θεμελιώδεις δυνατότητες που διαθέτουν όλες οι κυβερνήσεις κρατών και έχει μακρά ιστορία στις πρακτικές της κρατικής δεξιοτεχνίας και του συνταγματικού δίκαιου. Η χρήση μέτρων εξαίρεσης σε ό, τι αφορά στα ανθρώπινα δικαιώματα και τα προσωπικά δεδομένα είχε ήδη πολύ αναπτυχθεί στην Αλγερία γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και επανεμφανίστηκε στη Βραζιλία, την Αργεντινή, την Ουρουγουάη, τη Χιλή και άλλα κράτη της Λατινικής Αμερικής, καθώς και σε φιλελεύθερα κράτη όπως η Γερμανία (έναντι της ομάδας Μπάντερ Μάινχοφ), η Ιταλία (έναντι των Ερυθρών Ταξιαρχιών), η Ισπανία (έναντι της ΕΤΑ), η Γαλλία (μετά το 1986) και ειδικότερα το Ηνωμένο Βασίλειο ( έναντι του IRA, στη Βόρεια Ιρλανδία).


Από το 2001, όλες οι σημαντικές δημόσιες συζητήσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες, είτε αφορούν την αναδιοργάνωση και το συντονισμό των δομών των υπηρεσιών πληροφοριών, είτε την εσωτερική ασφάλεια ή την υπηρεσία Μετανάστευσης και Πολιτογράφησης των Ηνωμένων Πολιτειών και τους συνοριακούς φρουρούς, όπως επίσης την προτεραιότητα σε στρατιωτικά μέτρα, ακολουθούν τις διαδρομές που χαράχτηκαν από αυτές τις παλαιότερες λογικές. Πιο συγκεκριμένα, αμέσως μετά την11η Σεπτεμβρίου προτάθηκε μια σειρά μέτρων που είχαν αντιμετωπιστεί από πρακτικής πλευράς πριν από το 2001, αλλά είχαν συχνά απορριφθεί ως απαράδεκτα για λόγους αρχής. Η πρόθεση να γίνουν αποδεκτά αυτά που προηγουμένως είχαν θεωρηθεί απαράδεκτα αποτελεί μια ειδική αιτία ανησυχίας στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ε.Ε.


Η προσχώρηση σε παλαιότερες λογικές εξηγεί εν μέρει γιατί ένα μεγάλο μέρος της σημερινής αντιτρομοκρατικής πολιτικής καθοδηγείται τόσο πολύ από την τεχνολογία, έχει τόσο πολύ να κάνει με τη χρήση στοιχείων παρακολούθησης, τη βιομετρική, τον διεθνισμό των υπηρεσιών πληροφοριών και αστυνομικών πληροφοριών, και καλεί σε μεγαλύτερη συνεργασία ανάμεσα στις αστυνομικές οργανώσεις υπό την ηγεσία των υπηρεσιών πληροφοριών των Ηνωμένων Πολιτειών.


Η πολιτική στην Ε.Ε. είναι ακόμη λιγότερο νεωτεριστική. Περιλαμβάνει μια σειρά μέτρων που αφορούν την ανταλλαγή πληροφοριών, τη συνεργασία των αστυνομικών και δικαστικών αρχών, την ασφάλεια των ταξιδιωτικών εγγράφων, το ξέπλυμα βρώμικου χρήματος, τα πάγωμα περιουσιακών στοιχείων, συγκεκριμένα εργαλεία όπως το Ευρωπαϊκό Ένταλμα Σύλληψης και τα στοιχεία για να γίνει σύλληψη. Επιπλέον, περιλαμβάνει την εγκαθίδρυση ή ενίσχυση συγκεκριμένων θεσμών όπως το Eurojust, τις νέες εξουσίες που δόθηκαν στην Europol, την αυτοματοποίηση και επίσπευση των διαδικασιών, τον ενισχυμένο έλεγχο στο Ίντερνετ, την αναβαθμισμένη παρακολούθηση των μαζικών διαδηλώσεων και την εγκαινίαση διαλόγου ρουτίνας μεταξύ των υπηρεσιών πληροφοριών.


Κανένα από αυτά τα μέτρα δεν μπορεί να εκληφθεί ως ταχεία αντίδραση στην 11η Σεπτεμβρίου η στις επακόλουθες αμερικανικές πιέσεις. Ήταν το αποτέλεσμα μιας μακράς σειράς προτάσεων που χρονολογούνται από το ξεκίνημα των ομάδων Τρέβι και Σένγκεν, στα μέσα της δεκαετίας του 1980 – προτάσεις που εν μέρει συνάντησαν αντίσταση στο Άμστερνταμ και το Τάμπερε αλλά που έγιναν κυρίαρχη τάση μετά τη Γένοβα.


Με την αξία που δίνεται στις νέες τεχνολογίες και την τάση να θεωρείται το χάος κάποιου είδους αποκάλυψης ως η μόνη εναλλακτική λύση στο μονοπώλιο της βίας σε μια συγκεκριμένη επικράτεια, η συζήτηση για την ασφάλεια διατυπώνεται όλο και περισσότερο με όρους που σχετίζονται με την ικανότητα ελέγχου του μέλλοντος. Σε αυτό το πλαίσιο, ανακύπτουν πολλές παλιομοδίτικες ανησυχίες, στηριζόμενες στα χειρότερα σενάρια ή την ύβρη ή, ξανά, τις απρομελέτητες συνέπειες .Υπάρχει ένας επιπλέον λόγος ανησυχίας για το βαθμό που μπορεί να γίνει επίκληση των ισχυρισμών περί ασφάλειας, προκειμένου να ελέγχονται οι πληθυσμοί όχι μόνο σε σχέση με κινδύνους που έχουν τουλάχιστον μια συγκεκριμένη, απτή αναφορά, αλλά και σε σχέση με υποθετικές, αφηρημένες και καθαρά μεταφυσικές ιδέες για ένα μέλλον που βρίσκεται μόνο στη φαντασία – με βάση παρωχημένες ιδέες για το τι οι φίλοι μπορούν να κάνουν στους εχθρούς. Τα λεγόμενα ‘δόγματα προληπτικού πολέμου’ και αποτρεπτικής πολιτικής εκφράζουν ανησυχητικές τάσεις προς αυτή την κατεύθυνση. Επιπλέον, αιτήματα για γνώση που προωθούνται από τις υπηρεσίες πληροφοριών και ασφαλείας αποκτούν προνομιακό καθεστώς σε σχέση με αιτήματα άλλων πολιτικών παικτών, ακόμη κι αν έχουν οδηγήσει στον τουφεκισμό αθώων ή υπόπτων χωρίς βάσιμους λόγους, στο εσωτερικό, και σε αποφάσεις για πόλεμο, στο εξωτερικό.


Οι εντάσεις των φιλελεύθερων δημοκρατιών


Αυτοί οι λόγοι ανησυχίας επισείουν την προσοχή στο αβέβαιο καθεστώς των σύγχρονων μορφών δημοκρατίας. Το σύγχρονο κράτος που είχε το κυρίαρχο δικαίωμα εξαίρεσης, με τη μορφή της απονομής χάριτος, σαφώς καθορισμένης στον χώρο και το χρόνο, προβαίνει σήμερα σε εξαιρέσεις σε κάποιο άλλο χώρο και κάποιο άλλο χρόνο. Μερικοί αναλυτές φτάνουν μάλιστα να λένε ότι ολόκληρος ο κόσμος έχει ενστερνιστεί αυτές τις πεποιθήσεις και η δυνατότητα εξαιρέσεων έχει γενικευθεί.


Οι επιπτώσεις αυτής της υπερβολής γίνονται αισθητές στις εντάσεις των φιλελεύθερων δημοκρατικών πολιτειών που θεωρούν ότι βρίσκονται σε κατάσταση μόνιμου πόλεμου (και όχι σε αυτήν της ‘φιλελεύθερης δημοκρατικής ειρήνης’ που εξυμνήθηκε τόσο πολύ πριν από μόλις μια δεκαετία). Η γενίκευση των ισχυρισμών για μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης ως καθοριστική στιγμή της πολιτικής ζωής εγείρει θεμελιώδη ερωτήματα για τη βάση της νομιμοποιημένης εξουσίας, για τη δημοκρατική ικανότητα των λαών να αμφισβητούν τους ισχυρισμούς του κράτους για ιδιόμορφη κυριαρχία σε μια συγκεκριμένη επικράτεια, όπως και για τη δυνατότητα πολιτικής δράσης. Περισσότερο από κάθε άλλο πεδίο της σύγχρονης πολιτικής ζωής, οι πρακτικές ασφάλειας λειτουργούν προσπαθώντας, εν μέρει, να προστατευθούν από τη συνήθη λειτουργία της πολιτικής αμφισβήτησης. Ταυτόχρονα υποστηρίζουν πως είναι σε θέση να προστατεύσουν το πεδίο όπου μπορεί να υπάρξει πολιτική αμφισβήτηση. Επομένως, για να επικεντρωθούμε στην εφαρμογή πρακτικών ασφάλειας, και ειδικότερα στην εφαρμογή αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας, πρέπει να δεσμευτούμε πολιτικά όχι μόνο σε σχέση με τα δικαιώματα αλλά και σε σχέση με την αμφισβήτηση των ισχυρισμών για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η πολιτική εξουσία θεωρείται τώρα νομιμοποιημένη. Οποιαδήποτε απόπειρα εξάλειψης των πρακτικών ασφάλειας από την πολιτική αμφισβήτηση στρέφει την προσοχή στη δυνατότητα πολιτικής δράσης και τα όριά της, κυρίως σε σχέση με το δικαστικό σώμα και την κοινωνία των πολιτών.


Διαβάστε ακόμα


Ελευθερία και ασφάλεια στην Ευρώπη (στα Γαλλικά)


: Μετά την 11η Σεπτεμβρίου (στα Αγγλικά)

Η Susan Ossman εξετάζει ιστορίες κατ’ εξακολούθηση μεταναστών, ζητώντας να αποφύγουμε να τους αναγνωρίσουμε σύμφωνα με τον τόπο γέννησης ή την εθνότητα ή τα υπάρχοντα κοινωνικά κριτήρια στον τόπο όπου ζουν σήμερα. Πριν φτάσουμε σε συμπεράσματα για τις ταυτότητές τους, πρέπει να προσέξουμε τις συγκεκριμένουν διαδρομές που ακολουθούν και να με ποιους τρόπους τα ταξίδια τους μεταμορφώνουν τη ζωή τους.


Για να πάρουμε μια ιδέα για το πώς η διεθνική πολιτική συνείδηση μπορεί να διαμορφωθεί στο μέλλον, μπορούμε να ρίξουμε μια ματιά στους κοσμοπολίτες και τους ταξιδιώτες, τους μετανάστες και τα μέλη της διασποράς. Ωστόσο, οι τρόποι με τους οποίους αυτού του ‘είδους’ οι άνθρωποι αναγνωρίζονται, μας στερούν πολλά από τα βαθύτερα στοιχεία ενόρασης που μπορεί κάποιος να κερδίσει μέσα από μια ζωή σε κίνηση. Για να ακούσουμε πραγματικά τις ιστορίες των ανθρώπων που έχουν ζήσει σε πολλές χώρες, πρέπει να αποφύγουμε να τους αναγνωρίσουμε σύμφωνα με τον τόπο γέννησης ή την εθνότητα ή τα υπάρχοντα κοινωνικά κριτήρια στον τόπο όπου ζουν σήμερα. Πριν φτάσουμε σε συμπεράσματα για τις ταυτότητές τους, πρέπει να προσέξουμε τις διαδρομές τους: αυτό σημαίνει να δώσουμε μεγαλύτερη προσοχή στο πώς οι άνθρωποι μετατρέπονται από πρόσφυγες ή εξόριστοι σε παράνομους ξένους και μετανάστες, σε κάποιο σημείο της περιπλάνησής τους.


Πέρα από την δυαδική σχέση χώρας προέλευσης/χώρας υποδοχής


Ενώ οι ορισμοί του εξόριστου ή του πρόσφυγα έχουν κυρίως να κάνουν με το πού κάποιος δεν είναι, η μετανάστευση συνεπάγεται δομημένες μετακινήσεις ανάμεσα σε δυο μέρη. Είναι μια ζωή στο ενδιάμεσο. Τι γίνεται όμως μ’ αυτούς που γίνονται μετανάστες κι ύστερα μετακινούνται σε μια ακόμη χώρα; Οι κατ’ εξακολούθηση μετανάστες εξηγούν συχνά τη μετακίνησή τους σε μια τρίτη χώρα ως ένα είδος ‘απόδρασης’ από τις δυαδικές σχέσεις μεταξύ οικοδεσπότη και σπιτιού. Δίνουν έμφαση στο πώς, αφήνοντας πίσω τους έναν κόσμο δυαδικών αντιθέσεων, οδηγήθηκαν σε έναν πιο ζυγισμένο τρόπο να συγκρίνουν τα μέρη στα οποία διαμένουν. Η τρίτη μετακίνηση, λένε, οδηγεί σε μια πιο διαυγή αίσθηση προσωπικής ενέργειας και γνώμης. Ορισμένοι αναφέρουν ότι η εμπειρία τούς οδήγησε σε ένα σχεδόν ανθρωπολογικό ενδιαφέρον για τις περίπλοκες κοινωνικές πρακτικές.


Αντί να ενθαρρύνουν σκέψεις γύρω από τη φύση μιας οικουμενικής πόλης, οι άνθρωποι που ζουν μέσα από πολλές χώρες, αναπτύσσουν ένα είδος πρακτικής συγκριτικής πολιτικής. Ακριβώς επειδή μετακινούνται σε συγκεκριμένα μέρη, δεν μπορούμε να αθροίσουμε ή να γενικεύσουμε τις εμπειρίες τους για να φτάσουμε σε κάποιο κοσμοπολίτικο όραμα ή σε μια εικόνα παγκόσμιων πολιτών. Μπορούν να ‘πειραματιστούν’ για το κατά πόσο τα ανθρώπινα δικαιώματα, της φυλής ή του φύλου, διαφέρουν στις διαδοχικές πατρίδες τους. Ωστόσο, οι διαφορές ανάμεσα στους πολιτικούς και κοινωνικούς χώρους από τους οποίους περνούν δεν είναι θεωρητικές. Συγκεκριμένα μονοπάτια, ακόμη και σ’ ένα συγκεκριμένο έθνος, οδηγούν τους ανθρώπους να εμπλακούν σε διάφορα θέματα. Επομένως, ακόμη και το κράτος έθνος στο οποίο μεταναστεύουν βρίσκεται εκτός τόπου λόγω του τρόπου με τον οποίον σχετίζονται με συγκεκριμένα άλλα μέρη.


Ορισμένοι κατ’ εξακολούθηση μετανάστες λένε ότι μετακινούνται αναζητώντας το μέρος που ταιριάζει με τα πολιτικά ιδεώδη τους ή προκειμένου να συμβάλουν σε έναν παγκόσμιο αγώνα. Οι περισσότεροι όμως έχουν κίνητρα που δεν παραπέμπουν εύκολα σε πολιτικό λεξιλόγιο. Η Λέιλα επιδιώκει να βρει ή να δημιουργήσει απ’ την αρχή το πολύγλωσσο διεθνές περιβάλλον στο οποίο έζησε μεγαλώνοντας στην Ταγγέρη. Σήμερα, λέει, αυτή η πόλη έχει εξαφανιστεί γιατί οι ρυθμίσεις σχετικά με τις βίζες την έχουν αποκόψει από την Ευρώπη. Στο μεταξύ, ‘βρήκε’ το είδος της κοινωνικής ατμόσφαιρας που αγαπούσε στην Ταγγέρη, στο Μόντρεαλ και την Τουλούζη. Η Ίνγκριντ γεννήθηκε στη Γερμανία, και όταν μεγάλωσε πήγε στην Ανατολική Αφρική. Έπειτα από χρόνια στον Καναδά, ζει σήμερα στο Μπαχρέιν. Εκεί, βρίσκει ιστορικές διασυνδέσεις με την Ανατολική Αφρική που είναι παράλληλες με την προσωπική της ιστορία. Πόσο διαφορετικές είναι αυτές οι αφηγήσεις δημιουργικής μετακίνησης από τις συνήθεις περιγραφές της νοσταλγίας του μετανάστη! Εμπεριέχουν περίπλοκες συναισθηματικές και κοινωνικές συγκρίσεις καθώς διαπερνούν πολλές χρονικές ζώνες.


Εναλλακτικοί δρόμοι μετανάστευσης


Έχουμε την τάση να σκεφτόμαστε ότι οι μετανάστες μετακινούνται σε πλουσιότερες, πιο δημοκρατικές χώρες. Οι κοσμοπολίτες ακολουθούν ενδεχομένως εναλλακτικούς δρόμους που οδηγούν σε εξωτικά (αν όχι δεσποτικά) μέρη. Αλλά η κινητικότητα των κατ’ εξακολούθηση μεταναστών με τους οποίους συνομίλησα, στο πλαίσιο μιας μελέτης που βρίσκεται σε εξέλιξη, δεν ακολουθεί αναγκαστικά ένα συγκεκριμένο πρότυπο. Η Μαρί πήγε από τη Γαλλία στη Σενεγάλη και μετά στο Μπαχρέιν. Ο Μοχάμεντ από το Μαρόκο στη Γαλλία, στον Καναδά, κι ύστερα πίσω στο Μαρόκο. Παρ’ όλο που οι συλλογικές μετακινήσεις τους καλύπτουν τον κόσμο και που οι περισσότεροι μιλούν πολλές γλώσσες, δεν τους αρέσει η ιδέα ότι είναι κοσμοπολίτες, λόγω των ελιτίστικων συνειρμών του όρου. Στην πραγματικότητα, αυτοί με τους οποίους μίλησα δεν είναι πλούσιοι. Όταν εξηγούν τις περιπλανήσεις τους, τείνουν να υποβαθμίζουν τη σημασία ενός ενδεχόμενου οικονομικού κίνητρου. Πράγματι, πολλοί απ’ αυτούς άφησαν πολλές φορές πίσω τους ένα σχετικά άνετο περιβάλλον για να έρθουν αντιμέτωποι με την ανεργία ή να αναλάβουν λιγότερο σημαντικές θέσεις κάπου αλλού. Σήμερα, όλοι τους είναι νόμιμοι κάτοικοι ή υπήκοοι των χωρών στις οποίες ζουν. Δεν ξεκίνησαν όμως έτσι. Αυτό με οδήγησε να εξερευνήσω τη νομική πλευρά των μεταναστεύσεών τους και την εμπειρία τους σχετικά με την ανερχόμενη οικονομία της κινητικότητας.


Το συγκριτικό πλεονέκτημα των κατ’ εξακολούθηση μεταναστών προκύπτει από τη γραφειοκρατική και κοινωνική συγκριτική εμπειρία τους. Οι μετακινήσεις τούς έκαναν εξπέρ στον χειρισμό των νόμων και τη συμπλήρωση αιτήσεων παραμονής και υπηκοότητας. Κάποιος μπορεί να ερμηνεύσει τη φαινομενική άρνησή τους να μετακινηθούν σύμφωνα με τους συνήθεις στόχους για οικονομική βελτίωση ως ένα πρακτικό αίτημα για κάποιου είδους ελευθερία, όπως πολλοί από αυτούς υποστηρίζουν. Κάποιος μπορεί επίσης να αναρωτηθεί μήπως επιδιώκουν να επεκτείνουν αυτό που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως ‘κεφάλαιο κινητικότητάς’ τους.


Η εμπειρία της μετακίνησης από μέρος σε μέρος χωρίς τη βοήθεια ενός πολυεθνικού παράγοντα, όταν κάποιος δεν είναι διπλωμάτης, δεν κάνει απλώς ένα άτομο πιο οξυδερκές σε ό, τι αφορά στη γραφειοκρατία. Ανοίγει νέους γεωγραφικούς, γλωσσολογικούς και πολιτικούς χώρους δράσης και περισυλλογής. Η συλλογή διαβατηρίων και αδειών παραμονής είναι ένα είδος επένδυσης σε πολλές πολιτείες ταυτόχρονα και ανοίγει νέες δυνατότητες για μελλοντικές δράσεις, συμπεριλαμβανομένων κάποιων που μπορούν να εντατικοποιήσουν τις σχέσεις ανάμεσα στις διαφορετικές επικράτειες του κατ’ εξακολούθηση μετανάστη.


Μία ηθική της κινητικότητας


Αξίζει τον κόπο να αναρωτηθούμε τι δείχνει η φαινομενική έλλειψη πατριωτισμού και οικονομικής σταθερότητας των κατ’ εξακολούθηση μεταναστών όπως εγώ, για τον τρόπο με τον οποίον μπορούμε να βρούμε αλληλεγγύη στον κόσμο του μέλλοντος. Μπορούμε να αναπτύξουμε μια πολιτική φαντασία σε τόπους συνάντησης μέσα από συγκεκριμένες διαδρομές, μια πολιτική διαμορφωμένη από μια ηθική της κινητικότητας αντί της αναζήτησης κοινού εδάφους. Πώς περιορίζονται οι ανά τον κόσμο διαδρομές, από ποιόν και πώς, είναι ερωτήματα που οι κατ’ εξακολούθηση μετανάστες θέτουν στον εαυτό τους, και τα οποία βρίσκονται στο κέντρο της ανάπτυξης μιας κινητικής, διεθνικής κοινωνιολογίας. Η προσοχή στα όρια και την κατεύθυνση της κίνησης θα μας βοηθήσει να αναπτύξουμε πιο δυναμικές προσεγγίσεις στην ισοτιμία, την υπευθυνότητα και την ελευθερία.


Διαβάστε ακόμα


Πειραματικά έθνη (στα Αγγλικά)


Τα τρία πρόσωπα της ομορφιάς (στα Αγγλικά)

Με αφετηρία την ίδρυση του Γαλλικού εθνικού μουσείου μετανάστευσης, η Mary Stevens παρουσιάζει τις δημιουργικές στρατηγικές που αναπτύσσει το κράτος για να αντιμετωπίσει τις πιέσεις που ασκεί η μετανάστευση στην εθνική κυριαρχία.


Η πρόκληση που θέτουν στο κράτος έθνος τα σύγχρονα πρότυπα μετανάστευσης έχει ευρέως συζητηθεί, τόσο θεωρητικά όσο και πολιτικά. Συνοριακές διαβάσεις, προβληματισμός για τα σύνορα , υβριδικές ταυτότητες: όλα αυτά εκλαμβάνονται ως στρατηγικές για τη σταδιακή κατάργηση των εθνικών συνόρων. Ωστόσο, κάθε κουβέντα για άμεση κατάλυση των εθνικών συνόρων συναντά το αντεπιχείρημα ότι τέτοιες προβλέψεις είναι πρόωρες. Και πράγματι, χρησιμοποιώντας παραδείγματα από τη Γαλλία, ελπίζω να μην αποδείξω μόνο ότι το κράτος έθνος ανακάμπτει αλλά και να αμφισβητήσω την υπόθεση ότι όπου οι μετανάστες επιδεικνύουν δημιουργικότητα στην οικοδόμηση δικτύων και την καθιέρωση νέων μορφών σταθερών σχέσεων με έναν τόπο, το κράτος δείχνει έλλειψη φαντασίας, απαντώντας μονάχα σε ανοιχτές απειλές έναντι της κυριαρχίας του. Οι δημιουργικές στρατηγικές που αναπτύσσει το κράτος – και όχι απλώς ο μηχανισμός καταστολής του- του επιτρέπουν να διατηρεί την ηγεμονία του.


Δημιουργικές στρατηγικές για τη μετανάστευση


Αντιμέτωπο με την προοπτική μείωσης της επιρροής του στα μέλη του, το κράτος έθνος, ή πιο συγκεκριμένα η κυρίαρχη ελίτ του, διαθέτει δυο μορφές δράσης. Από τη μια πλευρά, μπορεί να κλειστεί στον εαυτό του να αμπαρώσει τις πόρτες και να περιορίσει την πρόσβαση στα πλεονεκτήματα της υπηκοότητας. Εναλλακτικά, μπορεί να υιοθετήσει μια πιο ριψοκίνδυνη αλλά δυνητικά πιο βιώσιμη, για την αυτοσυντήρησή του, προσέγγιση, να επεκτείνει τα όρια της εθνικής ταυτότητας, ελπίζοντας ότι θα αφομοιώσει τους νεοφερμένους. Ο φόβος, σε τελική ανάλυση, είναι ότι η διεύρυνση του δικτύου μπορεί να ‘αποδυναμώσει’ την εθνική ταυτότητα -η ισχύς της εξαρτάται λοιπόν από την ακλόνητη πίστη στην αφομοιωτική ικανότητα του κυρίαρχου πολιτισμού. Στη Γαλλία, αυτή η αυτοπεποίθηση κυριαρχεί από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. Όπως ο Φανόν και πολλοί άλλοι έχουν επισημάνει, ένας από τους τρόπους που η γαλλική Τρίτη Δημοκρατία διατήρησε τον έλεγχο στην αυτοκρατορία της ήταν ο προσεταιρισμός μιας μειοψηφίας ‘ εξελιγμένων’- άνοιξε την πόρτα στους υπηκόους των αποικιών τόσο ώστε να τους εμποδίσει να την παραβιάσουν.


Στο μετα-αποικιακό πλαίσιο η μνήμη εκλαμβάνεται συχνά ως μια στρατηγική αντίστασης στην ηγεμονική εξουσία. Η πολιτιστική μνήμη της διασποράς θεωρείται ιδιαίτερα ανατρεπτική, καθώς διατηρεί εντός των ορίων της χώρας διαμονής την παρουσία ενός αλλού, ενός εκτός. Δεν είναι απαραίτητο η ίδια η μνήμη να είναι απελευθερωτική ( στην πραγματικότητα μπορεί να είναι εμποτισμένη με μια κατασταλτική νοσταλγία που εμποδίζει την ανάπτυξη του υπηκόου). Η ύπαρξη μιας σειράς ιστοριών που πολύ δύσκολα μπορούν να ενσωματωθούν στις αφηγήσεις ενός κοινού εθνικού παρελθόντος αποτελεί μια μορφή αντίστασης. Αυτή τη διττή ιδιότητα, τη συνεχή παρουσία στη μνήμη ενός ‘εκεί’ στο ‘εδώ’, ενισχύει ο Abdelmalek Sayad, επιμένοντας στον μη διαχωρισμό των διαδικασιών μετανάστευσης και αποδημίας, σε ό, τι αφορά στη συγκρότηση ενός αντικειμένου μελέτης που υπερβαίνει επίσης τα εθνικά σύνορα.


Η θεσμική ιστορία της μετανάστευσης


Στη Γαλλία, από τις αρχές του 1990, αναδύθηκαν μνήμες μετανάστευσης, ακριβώς ως αμφισβήτηση των απλοποιημένων θεωρήσεων για την εθνική ταυτότητα. Όλες συνδέθηκαν με ένα αίτημα αναγνώρισης στο δημόσιο πεδίο, μερικές φορές ενός συγκεκριμένου γεγονότος (η ομάδα Au nom de la memoire – στο όνομα της μνήμης- έκανε εκστρατεία για την καταγραφή της σφαγής των Αλγερινών στο Παρίσι, στις 17 Οκτωβρίου 1961, στα ιστορικά αρχεία ), άλλες φορές μιας συγκεκριμένης κοινότητας (όπως στην ταινία του Yamina Benguigui το 1997 Memoires d’ immigres, με υπότιτλο The ‘Maghrebi heritage’ ( η κληρονομιά του Μαγκρέμπ). Το 2004, η κυβέρνηση ανακοίνωσε τη δημιουργία ενός εθνικού μουσείου μετανάστευσης -Cite nationale de l’ histoire de l’immigration (CNHI)- ακριβώς για να ανταποκριθεί σ’ αυτό το αίτημα. Ωστόσο, αυτή η απόφαση, που ξεπέρασε τα αιτήματα πολλών ακτιβιστών, μπορεί επίσης να ερμηνευθεί ως στοιχείο μιας δημιουργικής στρατηγικής κατάληψης του εδάφους για την εξουδετέρωσή του. Η αφομοιωτική δύναμη του κράτους δεν ισχύει μόνο για τα άτομα, είναι επίσης μια στρατηγική για το χειρισμό εν δυνάμει διασπαστικών κινημάτων, μέσω μιας πολιτικής που στοχεύει στην αφομοίωση.


Στις πρώτες δημόσιες συζητήσεις για το πεδίο παρέμβασης του CNHI, υπήρχαν δυο αντικρουόμενες απόψεις για τη φύση του αντικειμένου του. Το νέο κέντρο θα επικεντρωνόταν στη μεταναστευτική εμπειρία στη Γαλλία, σύμφωνα με την επιταγή του Sayad περί σεβασμού της όλης εμπειρίας, ή θα περιοριζόταν στη μετανάστευση δηλαδή στη διαδικασία μέσω της οποίας κάποιοι ξένοι ήρθαν να κατοικήσουν, έχοντας κατά νου να παραμείνουν και να ενσωματωθούν στο πολιτικό σώμα; Αντικείμενο διακύβευσης ήταν ο ορισμός της εθνικής κοινότητας και ο έλεγχος του κράτους έθνους στα σύνορά του. Γιατί η πρώτη άποψη θα μπορούσε ενδεχομένως να περιλαμβάνει την εσωτερική μετανάστευση από τις επαρχίες καθώς και την εμπειρία Γάλλων υπηκόων που ταξίδευσαν από την περιφέρεια της χώρας – όπως τις νήσους Μαρτινίκα και Γουαδελούπη- προς το κέντρο. Η επιλογή της εμπειρίας της μετακίνησης έναντι του νομικού καθεστώτος των εμπλεκομένων, και η αναγνώριση αντίστροφων διασυνοριακών ροών, θα μπορούσε να συμβάλει στην υποβάθμιση του καθεστώτος των εθνικών συνόρων. Είναι προφανές, όμως, από την επιλογή της ονομασίας – Cité παραπέμπει στην πόλη, nationale δεν χρειάζεται αποσαφήνιση και immigration αποκλείει κάθε προς τα έξω ή προσωρινή μετακίνηση ανθρώπων- ότι επικράτησε η δεύτερη άποψη, που δίνει έμφαση στα παραδοσιακά κριτήρια υπηκοότητας. Αυτή η επιλογή υπογραμμίζεται ακόμη περισσότερο από τη χρονολογική περίοδο που καλύπτει το Cité, η οποία περιορίζεται στη μετα-επαναστατική εποχή- αυτό το πρότυπο μετανάστευσης γίνεται έτσι ένα φαινόμενο που μπορεί να χαρακτηρίσει μόνο το κράτος έθνος. Μην αναγνωρίζοντας ουσιαστικά την αμφισβήτηση που αποτελεί για την κυριαρχία η μνήμη της διασποράς, το Cité μπορεί μέσα από μια (περιορισμένη) ενσωμάτωση να διευρύνει τα όρια της εθνικής σταθερής σχέσης με τον τόπο, προκειμένου να τα διασφαλίσει καλύτερα.


Διαχωρίζοντας την ‘καλή’ από την ΄κακή’ μετανάστευση


Η προσάρτηση αυτού που ο Φουκώ ορίζει ως ‘ ακατάλληλες γνώσεις’ των μεταναστών από το γαλλικό κράτος έθνος πρέπει, επομένως, να θεωρηθεί ως μέρος μιας δημιουργικής και αποτρεπτικής στρατηγικής αυτοσυντήρησης, με την οποία ο κρατικός μηχανισμός καταλαμβάνει ένα πεδίο μάχης προκειμένου να το αποστερήσει από την ισχύ του. Η αυξανόμενη βούληση για δημόσια συζήτηση πάνω σε πτυχές της αποικιοκρατικής ιστορίας αποτελεί ένα ακόμη παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Το CNHI καταγράφει στους στόχους του την επιθυμία προώθησης μιας πιο θετικής άποψης για τη μετανάστευση ως αντιστάθμισμα στη συνήθη συσχέτιση των μεταναστών με τη βία και την κοινωνική αναταραχή. Ορίζοντας, όμως, τον ‘καλό’ μετανάστη- το άτομο που επέλεξε να εγκατασταθεί οριστικά στην εθνική επικράτεια και εξέφρασε αυτή την επιλογή αποκτώντας τελικά την υπηκοότητα- το κράτος αντιπαραθέτει αυτόματα τον αντίστοιχο ‘κακό’. Ορισμένοι εξέφρασαν έκπληξη που μια κυβέρνηση, η οποία επενδύει τόσα πολλά στη θετική επανεκτίμηση της μετανάστευσης μέσω του Cité, μπορεί ταυτόχρονα να προχωρεί στη δαιμονοποίηση άλλων κατηγοριών μεταναστών (ειδικά στις δημόσιες συζητήσεις γύρω από την αναθεώρηση της μεταναστευτικής νομοθεσίας του 2006). Ωστόσο, μια ανάγνωση του Μπουρντιέ και ιδιαίτερα του Sayad δίνει μια εξήγηση- η δουλειά του κράτους είναι δουλειά κατηγοριοποίησης και ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τα δημογραφικά φαινόμενα έχει να κάνει μόνο με τους τρόπους των δομών που παρέχουν. Η παρουσίαση ενός θετικού πρότυπου επιτρέπει την εμφάνιση μιας αρνητικής θεώρησης. Δεν υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στο να κατευνάζονται οι μνήμες της μετανάστευσης και την αναφορά του υπουργού Εσωτερικών Σαρκοζί ότι η Γαλλία τελεί υπό την πολιορκία λαθρομεταναστών. Η πολιτική υψηλής ασφάλειας και το αντίθετό της είναι οι δυο πλευρές του ίδιου νομίσματος.


Διαβάστε ακόμα


Όμιλος φίλων Abdelmalek Sayad (στα Γαλλικά)


DiverCité

Η Νέλλη Καμπούρη υποστηρίζει ότι η φιλοξενία είναι “μια δημοκρατική σχέση” όχι μόνο μεταξύ πολιτών αλλά και μεταξύ μη-πολιτών, το άνοιγμα στον ξένο χωρίς νομικές και τυπικές προϋποθέσεις και χωρίς την προϋπόθεση αναγνώρισης της ταυτότητάς του και πάνω από όλα την αποδοχή ότι ο ξένος μπορεί να έρθει για να αναδιαμορφώσει ριζοσπαστικά ό,τι προϋπάρχει.


Ναοί, εκκλησίες, πρεσβείες, είσοδοι σπιτιών, αυλές, αεροδρόμια, σταθμοί, λιμάνια, ξενοδοχεία, κλινικές: οι χώροι υποδοχής των ξένων αποτέλεσαν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους και κουλτούρες περάσματα – τόπους συνάντησης αλλά και διαχωρισμού – μεταξύ του εντός και του εκτός της κοινότητας. Τόσο η φιλοξενία όσο και η υποδοχή δεν μπορούν παρά να εγγράφονται σε τέτοιου είδους περάσματα, σε εύθραυστες και σύντομες συναντήσεις, όπου διασταυρώνονται άτομα των οποίων οι ταυτότητες μένουν προσωρινά μετέωρες, χωρίς δηλαδή οι σχέσεις εξουσίας μεταξύ τους να έχουν καθοριστεί ακόμα. Στην έννοια της φιλοξενίας, όμως, εμπεριέχεται και ένα παράδοξο που ο Ντεριντά προσπάθησε να αποτυπώσει με τον όρο hostipitalité: ενώ από την μια πλευρά βασίζεται στο άνοιγμα στην ετερότητα και την αρμονική συνύπαρξη ατόμων με διαφορετικές ταυτότητες (hospitalité), από την άλλη προϋποθέτει και την έντονη εναντίωση που μπορεί να φτάσει στα όρια της ακραίας βίας (hostilité). Σήμερα αυτό το παράδοξο παίρνει συγκεκριμένη μορφή: η έννοια της φιλοξενίας άνευ νομικής ή θεσμικής διαμεσολάβησης περιορίζεται στον χώρο του ιδιωτικού, στις ιδιότυπες δηλαδή τελετουργίες και συνήθειες εντός του κλειστού χώρου του σπιτιού ή σε έκτακτες περιπτώσεις (όπως για παράδειγμα σε περιόδους γιορτών στις μεγαλουπόλεις), ενώ η υποδοχή καθορίζεται πλέον από το κράτος, αποκτώντας τον χαρακτήρα νομικο-πολιτικού δικαιώματος που προσφέρεται επιλεκτικά ανάλογα με την ταυτότητα του ξένου.



Σύγχρονες πρακτικές υποδοχής


Παρά την παραδοσιακή προσήλωση, λοιπόν, στο φολκλόρ της φιλοξενίας, οι σύγχρονες πρακτικές υποδοχής των ξένων δεν οδηγούν προς το άνοιγμα στην ετερότητα αλλά συγκλίνουν προς έναν ιδιότυπο αποκλεισμό που βασίζεται στην προσωρινότητα και την ρευστότητα των ορίων και των ταυτοτήτων. Το γεγονός αυτό γίνεται φανερό σήμερα από τον πολλαπλασιασμό των κέντρων κράτησης αλλοδαπών, που εμφανίζονται και εξαφανίζονται ανάλογα με προσωρινές και επιμέρους ανάγκες. Τοποθετημένα κοντά στα σημεία εισόδου στις εθνικές επικράτειες, αλλά και στα περίχωρα των αστικών κέντρων, τα κέντρα αυτά παίρνουν την μορφή προχειροφτιαγμένων κατασκευών, που γρήγορα μπορούν να εκκενωθούν, ή να μετακινηθούν. Στην Ευρώπη η γεωγραφική αυτή μετατόπιση γίνεται μια «πιο οικονομική» στρατηγική ελέγχου: από το εσωτερικό των Δυτικοευρωπαϊκών χωρών τα κέντρα αυτά μετακινούνται στις νεοεισερχόμενες Ανατολικοευρωπαϊκές επικράτειες και την Βόρεια Αφρική. Για τον λόγο αυτό, η χαρτογράφηση τους πρέπει διαρκώς να ανανεώνεται. Παράλληλα με τα κέντρα κράτησης, στις περισσότερες Δυτικοευρωπαϊκές χώρες, που έχουν αφομοιώσει τα ανθρωπιστικά διδάγματα, λειτουργούν από καιρό «κέντρα υποδοχής» μεταναστών και προσφύγων, που έχουν σχεδιαστεί ούτως ώστε να πληρούν τους βασικούς ανθρωπιστικούς κανόνες ως προς τις συνθήκες κράτησης και υγιεινής. Εκεί το πρόβλημα αναδεικνύεται πιο ξεκάθαρα ως το ίδιο γεγονός του ελέγχου. Σκοπός τόσο της «κράτησης» όσο και της «υποδοχής» δεν είναι να εμποδίσουν ή να διευκολύνουν την είσοδο του συνόλου του μεταναστευτικού πληθυσμό, αλλά να στεγάσουν το πλήθος των ανώνυμων ξένων προσωρινά προκειμένου να καταγράφουν και να κατηγοριοποιηθούν προτού εισέλθουν (σαν νόμιμοι ή παράνομοι) ή να απελαθούν (νόμιμα ή παράνομα). Πρόκειται δηλαδή για χώρους μετάβασης από όπου το απρόσωπο «απειλητικό» μεταναστευτικό υποκείμενο μπορεί να τοποθετηθεί εντός των κατηγοριοποιήσεων που συνιστούν τις αναγνωρίσιμες ταυτότητες, ανάλογα με το γένος, τη φυλή, την ηλικία, την μόρφωση, την θρησκεία


Παρόλο, λοιπόν, που η βασική απειλή για την ασφάλεια της κοινότητας δεν είναι ο ξένος εν γένει (ο τουρισμός και τα επαγγελματικά ταξίδια αλλοδαπών είναι δείγμα ευημερίας) αλλά ο ανώνυμος μετανάστης (ο λαθρομετανάστης), η κατηγοριοποίηση που συντελείται με την έξοδο από τους μεταβατικούς αυτούς χώρους δεν έχει χαρακτήρα μόνιμο αλλά αναπροσδιορίζεται διαρκώς. Ο «εγκλεισμός» δεν μπορεί να λειτουργεί σαν αποτελεσματική στρατηγική αντιμετώπισης των μεταναστών: τα όρια μεταξύ ταξιδιώτη, τουρίστα, μετανάστη και πρόσφυγα παραμένουν ρευστά ακόμα και μετά την έξοδο από τον χώρο μετάβασης, καθώς η αναγνώριση είναι κατά κανόνα προσωρινή. Ο ξένος δεν καθορίζεται μονομιάς αλλά είτε αναλαμβάνει να παίξει, είτε υποχρεούται να υιοθετήσει διαφορετικούς ρόλους κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην κοινότητα.


Οι αντιφάσεις των πολιτικών για τη μετανάστευση


Στο σημείο αυτό εισέρχεται και μια σημαντική παράμετρος του «ελέγχου» που συσχετίζεται άμεσα με την διαμόρφωση των εθνικών κρατών και κοινοτήτων. Οι μεταναστευτικές ομάδες, μέσα στην πολυπλοκότητα τους, δεν αποτελούν απλώς «απειλές» για τις εθνικές ομάδες. Οι εθνικές ομάδες ανοίγουν και κλείνουν τα όρια τους σε ορισμένες περιπτώσεις για να συμπεριλάβουν, να αφομοιώσουν και να ενσωματώσουν, ενώ σε άλλες για να αποκλείσουν και να εκδιώξουν τον ξένο. Όπως υποστηρίζει και ο Μπαλιμπάρ, ο νέο-εθνικισμός εγγράφεται τόσο στις ανθρωπιστικές πρακτικές, κατανόησης των μεταναστών ως θύματα που πρέπει να προστατευτούν, όσο και στις ξενοφοβικές αντιδράσεις αποκλεισμού των «λαθρομεταναστών». Παράλληλα ο νέο-ρατσισμός καθορίζεται τόσο από την εξιδανικευμένη μουλτι-εθνικ εικόνα των σύγχρονων καταναλωτών, όσο και από την διάδοση αρνητικών στερεοτύπων για την εγγενή ή κοινωνική εγκληματικότητα. Στο επίπεδο της αισθητικής δε, η μίμηση των «εξωτικών» προτύπων συνυπάρχει με την απώθηση για το βρώμικο, μολυσμένο ξένο. Οι πολιτικές για τη μετανάστευση εμπεριέχουν αυτές τις αντιφάσεις, επιβάλλοντας όρια προσωρινά μεταξύ του νόμιμου και του παράνομου, όρια που μπορούν διαρκώς να μεταβάλλονται. Η προσωρινότητα στις πολιτικές για την μετανάστευση νομιμοποιεί την διαρκή μετατόπιση των ορίων μεταξύ πολιτών και μεταναστών. Η εθνική κοινότητα μπορεί συγχρόνως να υποδέχεται «φιλόξενα» να ποθεί και να μιμείται σαν πρότυπα ταξιδιώτες, αλλά και ορισμένες κατηγορίες μεταναστών και προσφύγων που χρήζουν της προστασίας και των φώτων της, και να αποκλείει, να κακομεταχειρίζεται χωρίς αναστολές και χωρίς νόμιμους ή κοινωνικούς περιορισμούς άλλους (ή και τους ίδιους ανάλογα με τις περιστάσεις). Η κουλτούρα, η καταγωγή, η μόρφωση, το φύλο, η ηλικία δεν αποτελούν απλώς ουδέτερες κατηγορίες ταξινόμησης στις σχετικές στατιστικές, αλλά και διακριτικά σημάδια που καθορίζουν το βαθμό αποδοχής ή αποκλεισμού. Η προσωρινότητα των ταυτοτήτων που αποδίδονται στους μετανάστες αποτελεί συνθήκη απαραίτητη για το στρατηγικό άνοιγμα και κλείσιμο απέναντι στους ξένους.


Μπορεί οι ίδιοι οι μετανάστες και οι πρόσφυγες να βιώνουν αυτές τις αντιφάσεις της καθημερινά σαν μια παρατεινόμενη αίσθηση ανασφάλειας και αβεβαιότητας, αλλά μέσα από αυτές από την ρευστότητα των ορίων μπορούν επίσης να ξεπηδήσουν εναλλακτικές πρακτικές και πολιτικές. Οι μετανάστες (οικονομικοί και πολιτικοί) είναι μια ευνοούμενη κατηγορία «φτωχών» που αποτελούν «οντολογική συνθήκη όχι μόνο για αντίσταση αλλά και για την ίδια την παραγωγική ζωή». Κάτι που συχνά αποσιωπάται στον ανθρωπιστικό λόγο, είναι η βούληση για δημιουργία που συνυπάρχει με την απόδραση από την φτώχεια, την βία, και την ανασφάλεια: πέρα από φτηνό εργατικό δυναμικό «οι μετανάστες επενδύουν ολόκληρη την κοινωνία με τους ανατρεπτικούς τους πόθους». Και αυτό τους διαφοροποιεί από το αμάλγαμα όσων, είναι υποχρεωμένοι να κινούνται διαρκώς να αλλάζουν διαρκώς ταυτότητες, να μορφώνονται δια βίου σε νέες ειδικότητες, να είναι ευέλικτοι στο χώρο της εργασίας, να είναι διατεθειμένοι να ταξιδέψουν και να ζήσουν προσωρινά όπου βρουν πιο επικερδή συμβόλαια, να ακολουθούν τις επιταγές της μόδας καταναλώνοντας διαρκώς διαφορετικά στυλ και ταξιδεύοντας διαρκώς και επιθυμώντας έθνικ απολαύσεις που παρά το κόστος τους δεν ικανοποιούνται ποτέ. Ο ζητιάνος, ο άστεγος, ή ο μετανάστης που καταφέρνει να οικειοποιηθεί τον μεταβατικό χώρο, αντίθετα, ξεγελά τις πρακτικές ελέγχου. Όπως στο βλέμμα του πολίτη ο μετανάστης αποτελεί θύμα και συγχρόνως απειλή, έτσι και στο βλέμμα του μετανάστη, ο πολίτης αποτελεί θύμα και συγχρόνως απειλή. Και στις δύο περιπτώσεις, η ρευστότητα των διαφορετικών ταυτοτήτων τους καθιστά θύματα και θύτες του ελέγχου που δεν προέρχεται από πουθενά αλλά διαχέεται.


Η δημοκρατία μεταξύ μη-πολιτών


Το ερώτημα που τίθεται, κατά συνέπεια, είναι εάν έστω και δυνητικά μπορούμε να διακρίνουμε μια πιθανή διέξοδο στην ένταση μεταξύ υποδοχής και φιλοξενίας, από όπου θα μπορούσαν να προκύψουν πολιτικές φιλοξενίας του ξένου. Το άνοιγμα στην ετερότητα είναι ένα άνοιγμα στο παράδοξο της φιλοξενίας, που εμπεριέχει και την πιθανότητα της βίας τόσο από την πλευρά του οικοδεσπότη όσο και από την πλευρά του φιλοξενούμενου. Το να δεχτεί κάποιος τον ξένο χωρίς προηγουμένως να έχει ζητήσει το όνομά του, την ταυτότητά του, το διαβατήριό του ή έστω την προέλευσή του μπορεί να σημαίνει την αποδοχή της πιθανότητας ότι ο ξένος θα μεταμορφώσει, θα μετακινήσει, ακόμα και θα καταστρέψει, τον χώρο του. Η προοπτική μια εναλλακτικής ματιάς εμφανίζει στα video της Κορεάτισας Kimsooja: ταξιδεύει σε σύγχρονα μεταναστευτικά περάσματα και στους δημόσιους μη-χώρους των μεγαλουπόλεων, στέκεται ακίνητη και αμίλητη απέναντι σε ένα πλήθος που κινείται. Η στάση της αυτή, όμως, δεν είναι απλά παθητική. Όπως λέει «τίποτα δεν είναι ακίνητο, υπάρχει ρυθμός σε όλα». Η στάση της είναι «μια πράξη και μια απόφαση» που εμπεριέχει τα παράδοξα της ανοιχτής φιλοξενίας. Στην επιβολή της συνεχούς κινητικότητας αντιπαραβάλει την δική της στατικότητα. Στην επιβολή του συνεχούς ελέγχου αντιπαραβάλει το δικό της βλέμμα. Σταδιακά αναπτύσσεται μια σχέση φιλοξενίας, όπου δεν είναι ξεκάθαρο ποιος είναι που ασκεί βία οι περαστικοί που την κοιτάνε με περιέργια, ή εκείνη που τους παρατηρεί. Η σχέση αυτή, όμως, παραμένει αντιφατική: η Kimsooja με γυρισμένη την πλάτη, αλλά το κεφάλι της στο ύψος των ματιών του θεατή διαμεσολαβεί, χωρίς να καταλύει την ένταση που υπάρχει «μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας, του ξένου και των ντόπιων, της γυναίκας και της φαλλοκεντρικής κοινωνίας». Μέσα από αυτήν την διαμεσολάβηση οι απρόσωποι ‘μη χώροι’ κατοικούνται έστω και προσωρινά από όσους τους διασχίζουν. Η φιλοξενία δεν περιορίζεται πλέον σε φολκλορικές αναπαραστάσεις καλωσορίσματος, αλλά γίνεται μια κίνηση που μπορεί να προέρχεται τόσο από τον ντόπιο όσο και από τον ξένο.


Τέτοιου είδους πρακτικές φιλοξενίας προϋποθέτούν να ξεφύγουμε από την γλώσσα των δικαιωμάτων και την αυστηρή προσκόληση στις νομικο-πολιτικές διαστάσεις της υποδοχής που αγκιστρώνουν την έννοια του πολιτικού στο κράτος. Επομένως έρχονται τόσο σε αντίθεση με τις πρακτικές ελέγχου των συνόρων, όσο και με τις πρακτικές ανθρωπιστικής αρωγής που αναπαράγουν τις εδραιωμένες σχέσεις εξουσίας. Πρόκειται για την αναζήτηση πολιτικής πέρα από κρατικές οντότητες και τις ταυτότητες που προκύπτουν από την ιδιότητα του πολίτη. Πρόκειται για την «υπόσχεση» μιας μελλοντικής δημοκρατίας που έρχεται σε αντίθεση και με τον Καντιανό κοσμοπολιτισμό, που επιβάλει ότι το δικαίωμα στην φιλοξενία πρέπει και μπορεί να δίνεται μόνο σε πολίτες άλλων κρατών. Το διακύβευμα, επομένως, είναι «μια δημοκρατική σχέση» όχι μόνο μεταξύ πολιτών αλλά και μεταξύ μη-πολιτών, το άνοιγμα στον ξένο χωρίς νομικές και τυπικές προϋποθέσεις και χωρίς την προϋπόθεση αναγνώρισης της ταυτότητάς του και πάνω από όλα την αποδοχή ότι ο ξένος μπορεί να έρθει για να αναδιαμορφώσει ριζοσπαστικά ό,τι προϋπάρχει.


Διαβάστε ακόμα


Η ιδιότητα του πολίτη σε κίνηση (στα Αγγλικά)


Jürgen Habermas και Jacques Derrida: Διάλογοι (στα Αγγλικά)

Αντλώντας από το έργο του Ισπανού θεολόγου Francisco de Vitoria, ο Josef Bordat εξετάζει τις προοπτικές της έννοιας του ανθρωπινου δικαιώματος στη μετανάστευση.


Το 1492, ο Χριστόφορος Κολόμβος έφτασε στη νήσο Γκουαναχάνι, την οποία ονόμασε ‘Σαν Σαλβαντόρ’. Ο Κολόμβος και το πλήρωμά του έγιναν δεκτοί με ενθουσιασμό από τους αυτόχθονες. Μέσα στους πρώτους οκτώ μήνες του έτους 2006, περίπου 20.000 πρόσφυγες από την Αφρική έφτασαν στις Κανάριες Νήσους. Επέζησαν του ριψοκίνδυνου ταξιδιού, που μοιάζει τόσο επικίνδυνο όσο εκείνο των Ισπανών ‘Conquistadores’ 500 χρόνια πριν. Oι πρόσφυγες δεν έγιναν δεκτοί από τις ισπανικές αρχές, οι οποίες ακολούθησαν τις αρχές της μεταναστευτικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης.


Θα επιχειρήσω να αναδείξω τις διαφορές και τις πιθανές διασυνδέσεις ανάμεσα στα δύο γεγονότα, αναλύοντας την έννοια της μετανάστευσης στο έργο του Francisco de Vitoria, που έζησε την ίδια εποχή με τον Κολόμβο.


Η προσέγγιση του Vitoria στην μετανάστευση


Ο Βιτόρια γεννήθηκε γύρω στο 1492 στην πόλη Μπούργκος. Το 1504 προσχώρησε στους Δομινικανούς και εστάλη στο Παρίσι για θεολογικές σπουδές. Επέστρεψε στην Ισπανία το 1523 και εισήχθη στο φημισμένο πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα τρία χρόνια αργότερα, για να γίνει ο πλέον διακεκριμένος εκπρόσωπος της Σχολής της Σαλαμάνκα.


Ο Βιτόρια ασχολήθηκε εντατικά με το θέμα της νομιμότητας της Conquista. Σε αυτό το πλαίσιο, μελέτησε τα θεολογικά, ηθικά και νομικά προβλήματα που πηγάζουν από αυτό το γεγονός. Ως εκ τούτου, ανέπτυξε τη διεθνή δημόσια νομοθεσία από το ρωμαϊκό ius gentium έως το σύγχρονο ius inter gentes, ως μια σειρά κατάλληλων ρυθμίσεων για τα συμφέροντα διαφορετικών κρατών και λαών, όπως εκείνα του ισπανικού και του ινδιάνικου πολιτισμού. Στον Βιτόρια, οι κρίσιμες οικουμενικές ιδέες της φυσικής δικαιοσύνης εφαρμόζονται στις δια-πολιτισμικές σχέσεις, με το επίκεντρο να μεταφέρεται από τη χριστιανοσύνη στην ανθρωπότητα. Το όραμά του για τη μοναδικότητα του ανθρώπινου είδους (totus orbis) είναι μια οικουμενική διεθνή κοινότητα που, με την ποικιλία της σε θέματα φυλής, πολιτισμού και θρησκείας, δημιουργεί σχέσεις στη βάση της διεθνούς δημόσιας νομοθεσίας ως συνταγματικού θεμέλιου, πέραν κάθε διεκδίκησης θεολογικού χαρακτήρα μιας μειοψηφίας που αισθάνεται ανώτερη των άλλων. Με την ιδέα του totus orbis, οι συμμετρικές σχέσεις ρυθμίζονται από τη διεθνή δημόσια νομοθεσία και τον πολιτιστικό πλουραλισμό σε ό, τι αφορά στην ανεκτικότητα σε οικουμενικές αρχές που αποτελούν μια πρώτη μορφή ανθρώπινων δικαιωμάτων.


Το ανθρώπινο δικαίωμα στη μετανάστευση


Ο Βιτόρια ανέπτυξε την έννοια ενός ανθρώπινου δικαιώματος στη μετανάστευση, που συνάγεται από το αξίωμα ‘communia sunt omnium’ και υποστηρίζεται θεολογικά από την αναφορά στη χριστιανική εντολή ‘diliges proximum tuum’. Από αυτό προκύπτει ότι ‘ο καθένας μπορεί να πάει στην περιοχή της επιλογής του και να παραμείνει εκεί όσο καιρό επιθυμεί να παραμείνει’. ‘Κανένας λαός δεν μπορεί να αρνηθεί σε άλλους λαούς τη μετανάστευση…’ και ‘κανένας λαός δεν μπορεί να απαγορεύσει σε άλλους λαούς το ελεύθερο εμπόριο …..και τη χρήση των ωκεανών, των λιμανιών και των ποταμών ως κοινής ιδιοκτησίας της ανθρωπότητας’.


Η απολογία του Βιτόρια για την ελεύθερη μετανάστευση, την ελεύθερη χρήση των πόρων και το ελεύθερο εμπόριο εκφράζει μια σημαντική επιφύλαξη, ότι αυτό δεν πρέπει να συμβεί εις βάρος κανενός από τα εμπλεκόμενα μέρη. Οι αρχές στις οποίες γίνεται αναφορά είναι εφαρμόσιμες στο μέτρο που ο μετανάστης δεν κάνει κατάχρηση της φιλοξενίας. Σε αναλογία, το ελεύθερο εμπόριο και η εκμετάλλευση των πόρων πρέπει να σταματούν όταν οι αυτόχθονες έχουν βάσιμους λόγους γι’ αυτό, όπως για παράδειγμα στις περιπτώσεις που η ιδιοποίηση αγαθών από τους μετανάστες προκαλεί σοβαρούς περιορισμούς στις προμήθειες του αυτόχθονος πληθυσμού.


Η οικουμενική διακήρυξη για τα ανθρώπινα δικαιώματα


Σε σχέση με τη μετανάστευση, η ιδέα της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα(1948) είναι διαφορετική: το άρθρο 13 επιτρέπει ‘το δικαίωμα στην ελευθερία διακίνησης και διαμονής’ μόνο ‘εντός των συνόρων του κάθε κράτους’(13.1) ενώ προστίθεται το δικαίωμα του καθενός ‘να εγκαταλείψει οποιαδήποτε χώρα, συμπεριλαμβανομένης της δικής του και να επιστρέψει στη χώρα του’ (13.2). Με άλλα λόγια, το άρθρο 13 παρέχει το δικαίωμα για αποδημία ή επαναπατρισμό αλλά δεν κάνει αναφορά σε δικαίωμα μετανάστευσης. Αυτό έχει να κάνει με την εσωτερική πολιτική κάθε κράτους, όπως αυτή διασφαλίζεται από τη Χάρτα των Ηνωμένων Εθνών με τις αρχές της αυτονομίας, της κυριαρχίας και της μη επέμβασης.


Δεν έχει καμιά αξία όμως να περιορίζει ή να εμποδίζει κανείς τη μετανάστευση με τη βία, προστατεύοντας για παράδειγμα τα σύνορα της Ευρώπης, ή αποδεχόμενος μια διαρκή εμπόλεμη κατάσταση στα σύνορα μεταξύ Μεξικού και Καλιφόρνιας. Από την άλλη πλευρά, το ανθρώπινο δικαίωμα στη μετανάστευση μπορεί να αποτελεί απλώς μια ουτοπική λύση, ένα ‘Noch -Nicht’, σύμφωνα με τον Ερνστ Μπλοχ. Η βάση για μια ρεαλιστική λύση, που δεν αντιμετωπίζει μόνο τα συμπτώματα, είναι μια ανάλυση των αιτίων που ωθούν στη μετανάστευση, γιατί αν κάποιος ή κάποια εγκαταλείπει την πατρίδα του (της), τότε αυτός ή αυτή έχει βάσιμους λόγους να το κάνει. Σε κάθε περίπτωση αποδημίας υπάρχουν τόσο ισχυροί παράγοντες που ωθούν σε αυτήν, που ο μετανάστης δεν βλέπει άλλη διέξοδο παρά να ξεκινήσει απ’ την αρχή κάπου αλλού. Μπορούμε να ασκήσουμε επιρροή σ’ αυτούς τους παράγοντες. Εάν θέλουμε οι άνθρωποι να μένουν στην πατρίδα τους και να συμβάλουν στην ανάπτυξή της με τις ικανότητες και τις δεξιοτεχνίες τους, τότε πρέπει να αποδυναμώσουμε αυτούς τους παράγοντες.


Απαλείφοντας τα αίτια της μετανάστευσης


Όλα ξεκινούν από την αναγνώριση της διασύνδεσης ανάμεσα στη δική μας σπατάλη πόρων και τις οικολογικές καταστροφές στον ‘τρίτο’ κόσμο ως έναν λόγο μετανάστευσης, της διασύνδεσης ανάμεσα στο δικό μας παρελθόν ως ευρωπαϊκών αποικιοκρατικών δυνάμεων και των πολιτικών εντάσεων, των πολέμων και των εμφυλίων πολέμων στον ‘τρίτο’ κόσμο ως έναν ακόμη λόγο μετανάστευσης και, τέλος, της διασύνδεσης ανάμεσα στο οργανωμένο από εμάς διεθνές οικονομικό σύστημα και της κοινωνικής κατάστασης στον ‘τρίτο’ κόσμο ως έναν πρόσθετο λόγο μετανάστευσης.


Κατά συνέπεια, δεν πρέπει να μας απασχολεί μόνον η βελτίωση των προϋποθέσεων για νόμιμη μετανάστευση αλλά κυρίως οι αιτίες μετανάστευσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Σλοβένος φιλόσοφος Slavoj Zizek τονίζει: ‘Η λύση δεν είναι να ρίξουμε τα τείχη και να τους αφήσουμε όλους μέσα όπως ζητούν με μεγάλη ευκολία οι ευαίσθητοι φιλελεύθεροι. Η μόνη ρεαλιστική λύση είναι να ρίξουμε το πραγματικό κοινωνικο-οικονομικό τείχος και να αλλάξουμε την ίδια την κοινωνία, έτσι ώστε οι άνθρωποι να μην προσπαθούν τόσο απεγνωσμένα να αποδράσουν από τον ίδιο τους τον κόσμο’.


Η πρόληψη της μετανάστευσης με την απάλειψη των λόγων και αιτίων της, αποτελεί μια κρίσιμη πτυχή των διεθνών σχέσεων. Η ίδια η μετανάστευση είναι επομένως ένα πεδίο πειραματισμού για μια ανθρωπιστική παγκοσμιοποίηση, υποδηλώνοντας σεισμογραφικά τα δομικά προβλήματα σε ορισμένες περιοχές του κόσμου και δείχνοντας τις άδικες και ανεπαρκείς οικονομικές και πολιτικές συνθήκες. Με αυτή την έννοια, η μετανάστευση μπορεί να γίνει ένα πολύτιμο ρυθμιστικό εργαλείο για τη διασφάλιση της δικαιοσύνης και της καλοσύνης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.


Διαβάστε ακόμα


Όλη η ιστορία είναι η ιστορία της μετανάστευσης (στα Αγγλικά)


Το μίσος είναι η καινούργια αγάπη (στα Αγγλικά)

Η Madalina Florescu αναδεικνύει το περίπλοκο ζήτημα της ελευθερίας σε αντιδιαστολή με την εφαρμογή της βιομετρικής τεχνολογίας που καθιστά το πέρασμα των συνόρων σαν μία αξιόποινη πράξη.


Η ανθρωπολογία αναζήτα την ανάδειξη των δομών της πραγματικότητας μέσω των διαπολιτισμικών συγκριτικών σπουδών όπως διαμορφώνονται μέσα από τα ανθρώπινα βιώματα. Η βιομετρική τεχνολογία καθιστά τα ανθρώπινα σώματα αναγνωρίσιμα στο πέρασμα του χρόνου και του χώρου σε εκείνους που διαχειρίζονται τις βάσεις πληροφοριών όπου βρίσκονται αποθηκευμένα τα ψυχολογικά προφίλ διαφορετικών ατόμων, σύμφωνα με κριτήρια που δεν καθορίζονται από πολιτισμικές μεταβλητές. Η χρήση βιομετρικής τεχνολογίας δημιουργεί βάσεις πληροφοριών που επιτρέπουν στους κατόχους τους να ιχνηλατούν την διαδρομή κάθε ατόμου σε κάθε δεδομένη στιγμή και να το καθιστούν αντικείμενο ταυτοτήτων τις οποίες τα ίδια τα άτομα δεν μπορούν να ελέγξουν. Αυτές οι βάσεις πληροφοριών μπορούν να αποτελέσουν δυνητικά εργαλεία εξολόθρευσης όλων εκείνων που σήμερα ονομάζουμε «μετανάστες» ή «δια-εθνείς» ή «υβριδικούς πολίτες».


Λέγεται ότι ο Αισχύλος έγραψε μεταξύ άλλων εκτός από τον Προμηθέα Δεσμώτη και τον Προμηθέα Λυόμενο. Είδα μια θεατρική αναπαράσταση του πρώτου στο Βελιγράδι τον Ιούλιο. Και πρέπει να διευκρινίσω ότι δεν καταλαβαίνω καθόλου τα σερβικά και ότι ελάχιστα γνώριζα την πλοκή του έργου. Το να παρακολουθώ την παράσταση ήταν σαν να προσπαθώ να ξεχωρίσω την γεύση κάθε μυρωδικού σε ένα πιάτο κάρρυ. Η σκηνή αναπαριστούσε ένα παλιό βιομηχανικό κτήριο, κάτι σαν immeuble disaffecti όπως λένε οι Γάλλοι, πολύ ψηλό. Στα πλάγια ένα παράθυρο που φωτιζόταν ορισμένες στιγμές για να δείξει σε εμάς, τους θεατές, ένα ζευγάρι ντυμένο στα μαύρα. Η γυναίκα καθόταν κι ο άνδρας στεκόταν. Και οι δύο κοιτούσαν τι γινόταν στην σκηνή, υποθετικά σαν κι εμάς τους θεατές. Ο Προμηθέας ήταν δεμένος με σκοινιά σε ένα μεγάλο κύκλο που τον διαπερνούσαν τρεις μπάρες φτιαγμένες από ένα υλικό που έμοιαζε με μέταλλο βαμμένο ασημί. Εγώ το ερμήνευσα σαν να ήταν ένας μεταμφιεσμένος Χριστός στον σταυρό. Οι υπόλοιποι χαρακτήρες ήταν δύο νοσοκόμες και ο άνδρας που κρυβόταν πίσω από το σκοτεινό παράθυρο. Κρατούσε μια μεγάλη σύριγγα και έκανε ενέσεις στον Προμηθέα ένα υγρό που φαντάζομαι ότι ήταν ναρκωτικό ή δηλητήριο επειδή ο Προμηθέας αντιδρούσε στην ένεση επίμονα αλλά χωρίς επιτυχία. Έπειτα έκανε σαν να τον είχε καταλάβει μια μυστικιστική δύναμη, ενώ ο βασανιστής του εξέφραζε την ικανοποίησή του γελώντας έντονα και πιέζοντας τον Προμηθέα να πει κάτι που ο Προμηθέας είτε δεν γνώριζε, είτε δεν δεχόταν να αποκαλύψει. Σύμφωνα με την δική μου «ανάγνωση», η παράσταση ήταν μια μάχη μεταξύ επιστήμης και θρησκείας.


Το «κείμενο» αυτού του έργου έρχεται από τα πολύ παλιά χρόνια, καθώς έχει ταξιδέψει αιώνες μέσω της τεχνικής του παλίμψηστου (palimpsest). Το παλίμψηστο είναι τόσο τεχνική όσο και υλικό στήριγμα των επιγραφών – ένα δέρμα ζώου πάνω στο οποίο ο αντιγραφέας κάνει χώρο για μια νέα επιγραφή σβήνοντας τις υπάρχουσες. Τα ίχνη, όμως, των προηγούμενων επιγραφών ορισμένες φορές διαρρέουν στην εξωτερική στρώση δημιουργώντας έτσι ένα υβριδικό κείμενο, και ο διαχωρισμός μεταξύ των διαφορετικών στρώσεων απαιτεί μία ιδιάιτερη ερμηνευτική δουλειά. Το κείμενο του Προμηθέα Λυόμενου μπορούμε μόνο να το φανταστούμε γιατί όσα έγραψε ο Αισχύλος χάθηκαν.


Ο Wolfgang Iser έδωσε τον ορισμό του κειμένου σαν το «αισθητικό αντικείμενο» που προκύπτει από μία ένταση: την αντιπαράθεση μεταξύ της αντίστασης του κειμένου και της ερμηνείας του αναγνώστη καθώς και την φαντασιακή του ανάγνωση από αυτόν. Επίσης, όρισε την ανάγνωση σαν το ταξίδι της άποψης του αναγνώστη που διαπερνά το κείμενο και εισέρχεται στις προοπτικές των χαρακτήρων και των καταστάσεων και αναζητά μια συνθετική ενόραση που δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί ποτέ σαν μια μόνιμη αναπαράσταση αλλά κατασκευάζει ένα δίκτυο συνδέσμων γεμάτων νόημα καθώς αναζητά μια ενοποιητική θέματική. Το «αισθητικό αντικείμενο» δεν βρίσκεται ούτε στην παράσταση ούτε και στο κείμενο, αλλά στην συνεχή κίνηση που σκιαγραφεί τις πολιτισμικές αναπαραστάσεις του κόσμου σαν βίωμα. Όχι μόνο δεν υπάρχουν διχοτομήσεις μεταξύ «πρωτότυπου», «αυθεντικού»και «απομίμησης», «πλαστού», αλλά η πραγματικότητα κατασκευάζεται μέσω της φαντασίας και η φαντασία μέσω της εμπειρίας. Η ελευθερία της έκφρασης σχετίζεται με την ελευθερία της κίνησης. Η ελευθερία, όμως, δεν είναι η απουσία συνόρων, αλλά η ικανότητα να τα δημιουργεί κανείς και να τα διασχίζει καθώς αναζητά νόημα.


Ποιος μεταναστεύει; Γιατί μεταναστεύουν οι άνθρωποι; Τι εννοούμε με τον όρο μετανάστευση; Τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι δεν καταφέρνουν να μεταναστεύσουν, αυτοί που παραμένουν φυλακισμένοι στα σύνορα; Πώς φαντάζεται τον γύρο του κόσμου κάποιος που περιμένει τον έλεγχο διαβατηρίων σε ένα διεθνές αεροδρόμιο ενώ διαθέτει πλαστό διαβατήριο; Πώς μοιάζει ο κόσμος στα μάτια ενός παιδιού μέσα από ένα παράθυρο στον όγδοο όροφο ενός HLM; Πώς νοιώθει την προσγείωση του αεροπλάνου μια νέα γυναίκα ερωτευμένη με έναν άνδρα που την περιμένει στο αεροδρόμιο όταν το διαβατήριο της είναι πλαστό; Ποιο είναι το νόημα των εθνικών συνόρων για ανθρώπους που ζουν σε ένα στρατόπεδο προσφύγων; Που νοιώθει κανείς τον πόνο της εξορίας, να ξέρει δηλαδή ότι δεν θα μπορέσει ποτέ να γυρίσει σπίτι; Η νοσταλγία δεν έχει έτοιμες λέξεις σε μια ξένη γλώσσα. Η νοσταλγία στα ρουμάνικα λέγεται dor που στα πορτογαλικά σημαίνει πόνος.


Ελευθερία. Να ψηφίσεις. Να γνωρίζεις. Να κλάψεις. Να φας. Να χαμογελάς. Να ελπίζεις. Να επιθυμείς. Να φοβάσαι. Να μισείς. Να αγαπάς. Να ονειρεύεσαι. Να κινείσαι. Να χτίζεις τον κόσμο. Ελευθερία έκφρασης μέσω της κινητικότητας. Πηγαίνω, μην με ρωτάτε ποια είμαι, από πού έρχομαι, και γιατί είμαι εδώ. Μην με ρωτάτε για τις αιτίες, αυτές είναι οι μυστικές μου προσευχές. Αυτή είναι η σιωπηλή κραυγή που φαντάζομαι ότι την νύχτα εκρήγνυται στα μυαλά και τις καρδιές εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο και σε όλες τις γλώσσες που δεν ξέρω και που μάλλον δεν θα μάθω ποτέ. Αλλά έχει εκραγεί πολλές φορές στο μυαλό μου, στη καρδιά και στο στομάχι, μέσα από το δέρμα μου, πάνω στο πρόσωπό μου, μέσα στα σπλάχνα μου. Η ελευθερία είναι ένας καταπιεσμένος σπασμός. Για τόσους πολλούς ανθρώπους!


Αυτό που αναδεικνύω σε αυτό το άρθρο είναι το περίπλοκο ζήτημα της ελευθερίας σε σχέση με την υλική και πνευματική κινητικότητα. Την ελευθερία της πολιτισμικής και θρησκευτικής έκφρασης ενάντια στις τεχνολογίες της επιτήρησης. Την βιο-μετρική – την μέτρηση της ζωής από τεχνολογίες που δημιουργήθηκαν στα εργαστήρια δημιούργημα γνώσης που ποτέ δεν αντικατοπτρίστηκε στα σώματα και τις ψυχές των ανθρώπων, στα πολιτισμικά σύνορα που οι ίδιοι κατασκεύασαν. Σύνορα προστασίας. Το επιχείρημά μου είναι ότι λέξεις, όπως παγκοσμιοποίηση, δια-εθνικότητα, ροές, δίκτυα, και διασυνδέσεις είναι πλαστά σβησίματα διαδικασιών διαχωρισμού και αποσύνδεσης, των οποίων τα ίχνη φτάνουν βαθιά μέσα στον κοινωνικό ιστό και την πολιτισμική υφή των σωμάτων, των πνευμάτων και των γλωσσών. Φτάνουν βαθιά στις συνειδήσεις. Το να μιλάει κανείς για ροές δεν ότι σημαίνει ότι μιλάει για την κυκλοφορία των ανθρώπων, το να μιλάει κανείς για την δια-εθνικότητα δεν σημαίνει ότι μιλάει για συναντήσεις, αλλά σημαίνει ότι μιλάει για την ξενοφοβία και την υλική διάσταση πολύ συγκεκριμένων και τοπικά οριοθετημένων συνόρων, που συχνά φυλάσσονται από ανθρώπους που φορούν στολές και κουβαλούν όπλα – ανθρώπων που η αντίληψή τους καθορίζεται από τεχνολογίες που υπηρετούν συμφέροντα που οι ίδιοι μπορεί να μην γνωρίζουν ούτε και να καταλαβαίνουν, συμφέροντα όμως τα οποία μπορεί να αμφισβητήσουν. Εντούτοις αυτές οι λέξεις και οι αναπαραστάσεις τους έχουν αποικίσει την φαντασία και τις επιθυμίες τους, έχουν δημιουργήσει μια αύρα γύρω από τον κόσμο – μια φαντασιακή αύρα απελευθέρωσης που δεν τοποθετείται πουθενά αλλού παρά στο φανταστικό μέλλον. Η αίσθηση της απελευθέρωσης που απολαμβάνει κανείς όταν απογειώνεται το αεροπλάνο και το βάρος του σώματος προβάλλεται για λίγα λεπτά στην πλάτη, στο κάθισμα. Κάποιος είναι ελεύθερος όταν βρίσκεται στο αεροπλάνο, και σκέφτεται τα σύννεφα, αισθάνεται σαν, σε εκείνη την συγκεκριμένη στιγμή και στον συγκεκριμένο τόπο, θα μπορούσε να είναι οπουδήποτε και οποτεδήποτε θα ήθελε, ότι όλα είναι πιθανά, ότι μπορεί να διαλέξει οποιονδήποτε προορισμό και να φανταστεί οποιαδήποτε προέλευση, ότι θα μπορούσε απλά να σταματήσει και να ζήσει αν το ήθελε σε αυτό το ωραίο σύννεφο παραπέρα, και να μην επιστρέψει ποτέ πια στον αληθινό κόσμο, όπου η ταυτότητα δεν είναι πολιτισμικό κατασκεύασμα αλλά προϊόν μετρήσεων των οποίων οι βασικές μονάδες δεν ανταποκρίνονται σε τίποτα που να έχει σχέση με τον πραγματικό κόσμο των αισθήσεων, των αισθημάτων, των συμβόλων, των αναμνήσεων, των επιθυμιών, και, πολύ συχνά, των προσευχών.


Η μετανάστευση είναι μια λέξη που δεν παραπέμπει απαραίτητα σε μια βαθιά συναισθηματική ανθρώπινη εμπειρία μετατροπής, γιατί θα μπορούσε κάλλιστα να αναφέρεται και σε πουλιά, ή ψάρια, ή μετακινούμενα κοπάδια. Εκείνο που κάνει την μετανάστευση μια διακριτή σφαίρα ανθρώπινης εμπειρίας είναι εκείνο που προκαλεί όχι την συνέχεια αλλά την ασυνέχεια, όχι τις ροές αλλά τα σύνορα, όχι την απελευθέρωση αλλά τον εγκλεισμό. Όταν μιλάμε για ροές που καλλιεργούν κοινωνικούς ιστούς, πρέπει να μιλάμε επίσης και για το τι συμβαίνει μεταξύ αποδημίας και μετανάστευσης. Πρέπει να μιλάμε και για πολιτισμικά διακριτές μορφές ταξιδιού και για τον βιωμένο χρόνο και τον βιωμένο χώρο της κατασκευής εντός των συνοριοπεδίων.


Η εφαρμογή της βιομετρικής τεχνολογίας για τον έλεγχο της ταυτότητας εναντιώνεται στην ιδέα του περάσματος των συνόρων, γιατί γεμίζει το κενό της ασυνέχειας με πολιτισμικά νοήματα που παραπέμπουν στο έγκλημα. Αυτά που λέγονται για τον αυτισμό, σύμπτωμα της κατάρρευσης της διαδικασίας κοινωνικοποίησης και του συναισθηματικού συσχετισμού του εαυτού με τους άλλους, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και στην περιγραφή των συνεπειών της εφαρμογής βιομετρικών συστημάτων ελέγχου. Το γεγονός ότι το σώμα, και ιδιαίτερα το πρόσωπο, δεν ανήκει πλέον σε ό,τι το μεταμορφώνει σε καμβά όπου γράφονται πάνω τα πολιτισμικά νοήματα, σημαίνει ότι η ίδια η τοποθεσία της μνήμης έχει διαγραφεί, γιατί αυτή η τοποθεσία είναι το ίδιο το σώμα. Και η διαγραφή της μνήμης πού έρχεται με το κλέψιμο του τόπου αποθήκευσής της, οδηγεί στο να αποδυναμώνονται οι άνθρωποι από το να είναι οι ίδιοι δημιουργοί του κοινωνικού τους προσώπου.


Διαβάστε ακόμα


Η βιομετρική και σε ένα δικτυωμένο κόσμο (στα Αγγλικά)


Η βιομετρική, οι μετανάστες, και τα ανθρώπινα δικαιώματα (στα Αγγλικά)

Η παράνομη διακίνηση ανθρώπων αντιμετωπίζεται από πλευράς ασφάλειας ως μια ειδική μορφή λαθρομετανάστευσης, οργανωμένου εγκλήματος ή πορνείας. Στην κατάσταση της παράνομης διακίνησης ανθρώπων/λαθρομετανάστευσης, η Claudia Aradau εξετάζει την διεκδίκησης της πορνείας-ως –εργασίας. Σε μια τέτοια επαναδιαμόρφωση της κατάστασης, τα θύματα της παράνομης διακίνησης δεν είναι πλέον ουσιαστικά επικίνδυνα μέσω της αδιάκοπης διασύνδεσής τους με τη λαθρομετανάστευση ή την πορνεία, αλλά γίνονται ισότιμοι υπήκοοι.


Η ανασφάλεια δεν είναι μια συλλογή γεγονότων, αλλά ένας τρόπος διαχείρισης της συλλογικής ζωής, υποστήριξε ο Jacques Ranciere. Η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της μετανάστευσης, της τρομοκρατίας ή της παράνομης διακίνησης ανθρώπων συνεπάγεται ειδικούς τρόπους διαχείρισης των πληθυσμών και της συλλογικής ζωής τους. Δημιουργεί μια δυναμική προστάτη/προστατευόμενου και οριοθετεί σύνορα μεταξύ κατηγοριών του πληθυσμού. Αυτός που απειλείται ή βρίσκεται σε κίνδυνο έναντι αυτού που μπορεί να είναι ή είναι επικίνδυνος. Με την οριοθέτηση συνόρων, η διαχείριση των πληθυσμών μέσω της ανασφάλειας ομαλοποιεί την ανισότητα και την ανελευθερία. Αυτοί που θεωρούνται επικίνδυνοι πρέπει να αποκλείονται, να τοποθετούνται στο περιθώριο της πολιτικής κοινότητας, να γίνονται απόβλητοι. Σύμφωνα με την Judith Butler, οι απόβλητοι εκτοπίζονται στις ‘μη βιώσιμες’, ‘μη κατοικήσιμες’ ζώνες της κοινωνικής ζωής, που κατοικούνται από όσους δεν απολαμβάνουν την ιδιότητα του υπηκόου.


Θύματα παράνομης διακίνησης, χώροι για απόβλητους


Η παράνομη διακίνηση ανθρώπων αντιμετωπίζεται από πλευράς ασφάλειας ως μια ειδική μορφή λαθρομετανάστευσης, οργανωμένου εγκλήματος ή πορνείας. Επομένως, τα θύματα της παράνομης διακίνησης διασώζονται μόνο στο μέτρο που μπορούν να διαφοροποιηθούν από τις κατηγορίες των μεταναστών ή των πορνών, ώστε να αξίζουν πραγματικά τον οίκτο. Τα θύματα παράνομης διακίνησης διασώζονται από την εκμετάλλευση και τις φρικτές σωματικές κακουχίες. Ωστόσο, παρά τη συνεχή προσπάθεια διαφοροποίησής τους από άλλους λαθρομετανάστες, τα όρια παραμένουν ασαφή. Η εικόνα των γυναικών που διακινούνται παράνομα ως θύματα που πρέπει να διασωθούν υπονομεύεται συνεχώς από το γεγονός ότι η παράνομη διακίνηση ανθρώπων παραμένει, σε τελική ανάλυση, μια μορφή μετανάστευσης, πορνείας και οργανωμένου εγκλήματος. Τα θύματα της παράνομης διακίνησης εξακολουθούν να υφίστανται αυτή την πολιτική υψηλής ασφάλειας της παράνομης διακίνησης, δεν μπορούν ποτέ να ξεφύγουν εντελώς από την κατηγορία των λαθρομεταναστών ως διαφορετικά υποκείμενα. Επιπλέον, κινδυνεύουν πάντα να υποπέσουν ξανά σ’ αυτή την κατηγορία με την εκ νέου παράνομη διακίνησή τους ή ως εκούσιοι μετανάστες.


Τα μέτρα που λαμβάνονται για τη ‘διάσωσή’ τους είναι ζήτημα αν διαφέρουν από εκείνα που απευθύνονται στους λαθρομετανάστες. Οι γυναίκες που διακινούνται παράνομα επιστρέφουν τελικά εκουσίως στον τόπο τους, αφού πρώτα έχουν καταθέσει εναντίον των διακινητών τους και έχουν περάσει λιγότερο ή περισσότερο εκτεταμένες περιόδους αποκατάστασης. Αντί για απέλαση, εκούσια επιστροφή. Αντί για κέντρα κράτησης, καταφύγια αποκατάστασης. Αντί για λαθρομετανάστες, θύματα. Από την αδιάκριτη αντιμετώπιση από πλευράς ασφαλείας όλων των λαθρομεταναστών μέχρι την έμφασης στα ανθρώπινα δικαιώματα των θυμάτων παράνομης διακίνησης – μια αλλαγή που έγινε δυνατή με την κινητοποίηση των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων στον αγώνα κατά της παράνομης διακίνησης- αυτό που μοιάζει να αλλάζει είναι μάλλον η μορφή του εγκλεισμού ή ο τρόπος πολιτογράφησής τους. Η λογική του χώρου για απόβλητους τον οποίο κατοικούν παραμένει ίδια.


Όπως επεσήμανε ο Slavoj Zizek, τα θύματα είναι θύματα όσο είναι παθητικά και μιλούν μόνο για ατελείωτες κακουχίες. Μόλις τα θύματα της παράνομης διακίνησης γίνονται ενεργά, διεκδικώντας (σεξουαλική) εργασία ή ελευθερία κινήσεων, επιστρέφουν ξανά στις κατηγορίες από τις οποίες αποσπάστηκαν –λαθρομετανάστες και/ή πόρνες. Τοποθετούμενες εκ νέου στις διάφορες κατηγορίες ζωής για απόβλητους, οι περισσότερες γυναίκες που διακινούνται παράνομα αποστέλλονται τελικά πίσω, με μια ηγεμονική κίνηση ισχύος που οριοθετεί τα σύνορα ανάμεσα σε αυτούς που ανήκουν και σε αυτούς που δεν ανήκουν στην κοινότητα.


Καμία διέξοδος; Ισότητα έναντι ασφάλειας


Ωστόσο, η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της παράνομης διακίνησης ανθρώπων, που προωθεί τα θύματα σε χώρους για απόβλητους, αμφισβητήθηκε από τις διεκδικήσεις για δημοκρατικούς υπηκόους, ισότιμους και ελεύθερους. Οι πρακτικές ασφάλειας περιχαρακώνουν τα σύνορα ανάμεσα στα θύματα της παράνομης διακίνησης, τους μετανάστες και τις πόρνες. Σε αντίθεση με το σύστημα οριοθέτησης συνόρων ασφαλείας, οι δημοκρατικοί υπήκοοι καταργούν τα σύνορα μέσω της αρχής της ισότητας. Η ισότητα, με την έννοια που της δίνουν ο Alain Badiou ή ο Jacques Ranciere δεν είναι θεμελιώδης. Η ισότητα αποσυνδέεται από το κοινωνικό, από την ιδέα της αναδιανομής ή της φροντίδας του κράτους έναντι των άλλων, καθώς κάθε προγραμματική χρήση συνεπάγεται το τέλος της ισότητας σε θέματα ταυτότητας ή κοινότητας. Η ισότητα είναι αυτό που δηλώνουμε ότι είναι εδώ και τώρα και όχι αυτό που θα έπρεπε να είναι. Σε αντίθεση με την ασφάλεια, η ισότητα δεν προϋποθέτει ένα τέλος, δεν προσδιορίζει τους όρους στους οποίους αναφέρεται και δεν ορίζει το έδαφος στο οποίο ασκείται.


Στην περίπτωση της παράνομης διακίνησης ανθρώπων/λαθρομετανάστευσης , ο δημοκρατικός υπήκοος προβάλλει μέσω της διεκδίκησης της πορνείας-ως –εργασίας. Η εργασία υποδηλώνει ισότητα, καθιστά τις διαφορές αδιάφορες και τα σύνορα αδύνατα. Σε μια τέτοια επαναδιαμόρφωση της κατάστασης, τα θύματα της παράνομης διακίνησης δεν είναι πλέον ουσιαστικά επικίνδυνα μέσω της αδιάκοπης διασύνδεσής τους με τη λαθρομετανάστευση ή την πορνεία, αλλά γίνονται ισότιμοι υπήκοοι. Οι μορφές κατάχρησης και εκμετάλλευσης που καθόριζαν την ‘κατάσταση του θύματος’ αποτιμώνται τώρα μέσα απ’ την άποψη του εργαζόμενου. Το επιχείρημα για εργασία ως μορφή ισότητας βρίσκεται σε απόσταση από τις αναρίθμητες δημόσιες συζητήσεις για το αν η πορνεία είναι παρόμοια ή διαφορετική από άλλα είδη εργασίας. Τα επιχειρήματα υπέρ της πορνείας ως παρόμοιας με άλλα είδη εργασίας ή ότι άλλα είδη εργασίας είναι παρόμοια με την πορνεία, δεν οδηγούν πολιτικά πουθενά, καθώς η συζήτηση παραμένει εγκλωβισμένη σε συγκρίσεις και αναλογίες που αναδεικνύουν μόνο διαφορές και ομοιότητες. Η πορνεία είναι και δεν είναι όπως μια άλλη εργασία: οι ατελείωτες κοινωνιολογικές συγκρίσεις δεν παρέχουν καμιά απάντηση για την κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι γυναίκες που διακινούνται παράνομα, οι λαθρομετανάστες και οι πόρνες. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι αν η πορνεία είναι ή δεν είναι εργασία, είναι ή δεν είναι παρόμοια με άλλες μορφές εργασίας, αλλά το κατά πόσο αν την αποκαλέσουμε δημοσίως ‘εργασία’ έχει οποιαδήποτε πολιτική δυναμική.


Η εργασία έχει την πολιτική δυναμική της ισότητας, της υιοθέτησης ενός δημοκρατικού υπηκόου που δεν κυβερνάται πλέον στους ίσκιους των χώρων για απόβλητους. Όπως οι εκπρόσωποι της English Collective of Prostitutes (Αγγλικής Κολεκτίβας Εκδιδόμενων Γυναικών) προειδοποίησαν, σε επιστολή τους στους οργανωτές της Ευρωπαϊκής Διάσκεψης για τη Σεξουαλική Εργασία, ‘δεν χρειάζεται να ωραιοποιούμε τη σεξουαλική εργασία για να αποκτήσουν αναγνώριση των δικαιωμάτων και των ικανοτήτων τους οι εργαζόμενοι που την κάνουν. Οι περισσότερες δουλειές δεν ωραιοποιούνται και δεν απαιτείται από τους εργαζόμενους να διακηρύξουν ότι αγαπούν τη δουλειά τους για να αναγνωριστούν ως εργαζόμενοι’. Πέρα από τα σύνορα που η πολιτική υψηλής ασφάλειας έναντι της παράνομης διακίνησης ανθρώπων χαράζει, ο κοινωνικός χαρακτήρας της δουλειάς αναζωογονεί τη δημοκρατική αρχή της ισότητας. Μ’ αυτή την ειδική έννοια, η δημοκρατία μπορεί να αποτελέσει μια μορφή πολιτικής υψηλής απ-ασφάλειας.


Διαβάστε ακόμα


Η κινητικότητα της σεξουαλικής εργασίας – πηγές


Η πολιτική του Badiou: Ισότητα και δικαιοσύνη (στα Αγγλικά)

Αυτοί που παράγουν πολιτική στις περισσότερες χώρες τείνουν να συζητούν για τον δι-εθνισμό και τη διασπορά σε πλαίσια που σχετίζονται με θέματα ασφαλείας. Ο Karim H. Karim υποστηρίζει την ανάγκη συζήτησης για την θέσπιση νέων μορφές δι-εθνικών υπηκοοτήτων που να αντανακλούν την σύγχρονη παγκόσμια κινητικότητα .


Η διασπορά έχει επεκταθεί σημαντικά τον τελευταίο καιρό, καθώς διευρυμένες οικογένειες, φίλοι και συνέταιροι εγκαθίστανται σε διαφορετικές ηπείρους. Τα μέλη τους είναι σε θέση να διατηρούν επαφή μεταξύ τους μέσω των σύγχρονων τεχνολογιών επικοινωνίας και έχουν αναπτύξει την αίσθηση ότι αποτελούν παγκόσμιες κοινότητες. Ωστόσο, υπό το φως αυτών των εξελίξεων, οι κυβερνητικές πολιτικές σε ό, τι αφορά στην υπηκοότητα, βρίσκονται πολύ πίσω. Ακόμη και όταν σε δημόσιες συζητήσεις για την εγκατάσταση των μεταναστών τίθενται θέματα όπως οι εθνικές αξίες και η κοινωνική συγκρότηση, ελάχιστη προσοχή δίνεται στην ενδεχόμενη επίδραση των δι-εθνικών και κοσμοπολίτικων απόψεών τους στον κυρίαρχο εθνικό λόγο. Επικεντρωμένοι κατ’ αρχάς στην ανάπτυξη τρόπων ένταξης των μεταναστών στο έθνος, αυτοί που παράγουν πολιτική δεν μοιάζουν να προβληματίζονται με τις εξω-εθνικές κοσμοθεωρίες των τελευταίων. Οι νεοφερμένοι πρέπει να υιοθετούν τις κυρίαρχες αξίες και τα βασικά πολιτισμικά στοιχεία της νέας χώρας και να χαλαρώνουν τους δεσμούς τους με την παλιά.


Η διασπορά στην εποχή της παγκοσμιοποίησης


Πριν από την εισβολή του Διαδικτύου και της δορυφορικής τηλεόρασης, ήταν δύσκολο για τους μετανάστες να παραμένουν σε επαφή με την πατρίδα τους. Οι εθνικές κυβερνήσεις μπορούσαν, κατά συνέπεια, να εργάζονται για την αφομοίωση των νεοφερμένων στην κοινωνία υποδοχής τους. Αυτό επιτεύχθηκε σε ένα βαθμό με τους πρώτους Ευρωπαίους μετανάστες σε χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες,ενώ άρχισε ουσιαστικά με τους μετανάστες δεύτερης γενιάς. Ωστόσο, οι νέες τεχνολογίες κατέστησαν το πρότυπο του ‘melting pot’, της συνύπαρξης διαφόρων φυλών σε μια περιοχή, ανεπαρκές. Επίσης, οι διηπειρωτικές μεταφορές έχουν γίνει πολύ πιο γρήγορες και σχετικά φθηνές, δίνοντας τη δυνατότητα στους μετανάστες να ταξιδεύουν συχνά μεταξύ της νέας και της παλιάς χώρας.


Πολλοί από τους μετανάστες δεν έχουν μόνο τη δυνατότητα να κάνουν το πήγαινε-έλα, αλλά μπορούν να βρίσκονται σε επαφή με την οικογένεια και τους φίλους τους σε σταθερή βάση μέσω του Διαδικτύου. Σε αυτές τις συνθήκες, η έννοια μιας ομοιογενούς εθνικής υπηκοότητας γίνεται όλο και πιο δύσκολη, καθώς τα άτομα αναπτύσσουν υβριδικές ταυτότητες. Η παγκόσμια κινητικότητα έχει καλλιεργήσει μια κοσμοπολίτικη άποψη. Οι άνθρωποι που έχουν διασυνδέσεις με τη διασπορά τείνουν να θεωρούν τους εαυτούς τους πολίτες του κόσμου. Έχουν οικογένεια και φίλους σε πολλές χώρες, όπου ενδέχεται επίσης να κάνουν επιχειρήσεις και να συμμετέχουν σε διάφορα εθνικά δημόσια πεδία. Ένας σημαντικός αριθμός ατόμων που σχετίζονται με τη διασπορά έχουν διπλές, ακόμη και πολλαπλές, υπηκοότητες. Την ώρα που οι κυβερνήσεις θεωρούν τους ανθρώπους ως υπηκόους συγκεκριμένης δικαιοδοσίας, τα μέλη της διασποράς θεωρούν όλο και περισσότερο τους εαυτούς τους ως κοσμοπολίτες.


Το τέλος της πολιτισμικής ομογενοποίησης


Η αποκλειστική διεκδίκηση από το κράτος-έθνος (στη σημερινή του έννοια) της αφοσίωσης του κάθε πολίτη, βρίσκεται σε αντίθεση με τον κοσμοπολιτισμό της διασποράς. Βρισκόμαστε, φαίνεται, σε μια ιστορική χρονική συγκυρία. Είναι σαφές ότι μια μείζων αναθεώρηση είναι αναγκαία, προκειμένου να αντιμετωπιστεί το αυξανόμενο πολιτικό αδιέξοδο ανάμεσα στην κάθετη δομή του κράτους-έθνους και τις οριζόντιες δι-εθνικές δυναμικές της διασποράς.


Φαίνεται ότι η επινοητική φύση του κράτους-έθνους δεν μπορεί πλέον να διατηρήσει το μύθο ενός πολιτισμικά και εθνικά ομοιογενούς πληθυσμού. Ο καπιταλισμός μάς έχει φέρει σε ένα στάδιο που τα δι-εθνικά δίκτυα έχουν γίνει απαραίτητα για την οικονομική επιβίωση του έθνους. Η διεθνής μετανάστευση έχει γίνει αναπόσπαστο στοιχείο του σύγχρονου διεθνούς συστήματος. Οι οικονομίες των ανεπτυγμένων χωρών είναι δύσκολο να λειτουργήσουν χωρίς τη διαρκή ενστάλαξη εργασίας από τα φτωχότερα κράτη, τα οποία με τη σειρά τους είναι όλο και πιο εξαρτώμενα από τα εμβάσματα των μεταναστών.


Το παγκόσμιο σύστημα των κρατών-εθνών υφίσταται σήμερα βαθιές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο διασφαλίζει αυτό που η Seyla Benhabib περιγράφει ως κεντρικούς του στόχους, την εδαφική κυριαρχία, τον διοικητικό έλεγχο, τη σταθεροποίηση της συλλογικής πολιτισμικής ταυτότητας και την επίτευξη πολιτικής νομιμοποίησης. Ο δι-εθνισμός της διασποράς ωθεί τα κράτη-έθνη να επανεξετάσουν αυτούς τους στόχους. Ο καθένας μπορεί να δει ότι υπάρχουν ήδη δι-εθνικές έννοιες υπηκοότητας. Πράγματι, τα κινήματα για το περιβάλλον, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις γυναίκες έχουν κάνει συμμαχίες για τα πολιτικά δικαιώματα με πραγματικά δι-εθνικό χαρακτήρα.


Διεκδικώντας μία δι-εθνική υπηκοότητα


Οι μετασχηματιστικές αλλαγές που επήλθαν με τους νέους τρόπους επικοινωνίας και μεταφοράς, επιβάλλουν τη σκέψη μιας απο-εδαφοποίησης της διακυβέρνησης και, κατ’ επέκταση, της υπηκοότητας. Πολλά κράτη που παράγουν μετανάστες έχουν συνειδητοποιήσει την αξία της καθιέρωσης πολιτικών για τη διασπορά που ενθαρρύνουν τους μετανάστες να επενδύουν στην πατρίδα τους και να ασκούν πιέσεις για τα συμφέροντά της στη χώρα υποδοχής τους. Η Ινδία έχει ήδη καθιερώσει το καθεστώς του Ινδού Μη Μόνιμου Κάτοικου και των Προσώπων Ινδικής προέλευσης, που έχουν ποικίλα προνόμια με στόχο να αποκτήσουν βίζες μεγάλης διάρκειας, φορολογία και δικαίωμα ιδιοκτησίας στη χώρα. Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για αναπτυσσόμενες δι-εθνικές μορφές υπηκοότητας. Η Ινδία, όπως το Ισραήλ, έχει ορίσει υπουργό που εποπτεύει την εφαρμογή της πολιτικής της στη διασπορά. Η Κολομβία, η Δομινικανή Δημοκρατία και η Ιταλία επιτρέπουν στα μέλη της διασποράς να ψηφίζουν στις εθνικές εκλογές της πατρίδας τους. Κυβερνήσεις της ανατολικής και της νοτιοανατολικής Ασίας κάνουν ειδικές διευθετήσεις για τους Κινέζους που έχουν επιχειρήσεις στις χώρες τους. Ένας αριθμός κρατών που παράγουν μετανάστες χρησιμοποιούν ενεργά τα δι-εθνικά μέσα ενημέρωσης για να ενισχύσουν το δι-εθνικό συναίσθημα της διασποράς.


Αυτές οι κυβερνήσεις όμως τείνουν να αποτελούν εξαίρεση. Αυτοί που παράγουν πολιτική στις περισσότερες άλλες χώρες τείνουν συνήθως να συζητούν για τον δι-εθνισμό και τη διασπορά σε πλαίσια που σχετίζονται με θέματα ασφαλείας. Ενώ οι κυβερνήσεις επιφορτίζονται με το αναγκαίο καθήκον της αποτροπής της τρομοκρατίας, δεν μοιάζουν να εκτιμούν την ανάγκη να κατανοήσουν καλύτερα τη φύση της διασποράς. Οι σύγχρονες δυναμικές της παγκοσμιοποίησης και της τεχνολογικής ανάπτυξης καθιστούν αδύνατο το μάντρωμα των μειοψηφικών ομάδων εντός των κρατικών συνόρων. Οι χώροι της διασποράς συμπίπτουν με άλλες μορφές δι-εθνικών διασυνδέσεων. Το πολλαπλό επίστρωμα των διηπειρωτικών επικοινωνιακών δικτύων έχει γίνει αναπόσπαστο στοιχείο της παγκοσμιοποίησης- τα μέσα ενημέρωσης της διασποράς βασίζονται στις δορυφορικές και διαδικτυακές υποδομές που δημιουργήθηκαν και διατηρήθηκαν από κυβερνήσεις και εταιρείες : η παγκοσμιοποίηση από τα πάνω και η παγκοσμιοποίηση από τα κάτω δεν λειτουργούν πάντα αντίθετα.


Οι παλαιότερες αντιλήψεις για την υπηκοότητα γίνονται όλο και πιο παρωχημένες, καθώς αυξάνεται η επίγνωση ότι τα άτομα έχουν πολλαπλές ταυτότητες. Το κράτος-έθνος σιγά- σιγά επαναπροσδιορίζεται σύμφωνα με τις δι-εθνικές διασυνδέσεις που γίνονται από τα μέσα ενημέρωσης, τις μεταφορές, τις εμπορικές και κοινωνικές μεταμορφώσεις. Ωστόσο, οι κυβερνήσεις των κρατών που παράγουν και δέχονται μετανάστες πρέπει να ανταποκριθούν στην ανάγκη να εμπλακούν σε διεθνείς συζητήσεις για τις επιδράσεις της δι-εθνικής διασποράς και του σύγχρονου κοσμοπολιτισμού στο ρόλο του κράτους-έθνους τον εικοστό πρώτο αιώνα. Είναι πιθανό να φανταστούμε πως μερικές κυβερνήσεις μπορεί να σκεφτούν κάποιες μορφές δι-εθνικών υπηκοοτήτων διαμέσου των ηπείρων- οι οποίες μπορεί να συνεπάγονται την υπέρβαση της σειράς δικαιωμάτων και ευθυνών που εμπεριέχονται στην έννοια της εθνικής υπηκοότητας.


Διαβάστε ακόμα


Η διασπορά και τα επικοινωνιακά της δίκτυα (στα Αγγλικά)


Τα ΜΜΕ της διασποράς (στα Αγγλικά)

Ο Ηλίας Ρουμπάνης προτρέπει για την δημιουργία ενός διαφανή δρόμου προς την απόκτηση υπηκοότητας. Γιατί σε τελική ανάλυση, μόνον ένα υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων μπορεί να διαπραγματευτεί το μέλλον του επί ίσοις όροις. Χρειάζεται να κωδικοποιήσουμε τα ενδιάμεσα στάδια μεταξύ της ολοκληρωτικής παρανομίας και της απόκτησης υπηκοότητας, και τουλάχιστον να εγγυηθούμε τα ανθρώπινα δικαιώματα όλων, είτε είναι πολίτες είτε μετανάστες.


Η μετανάστευση δεν είναι ούτε επιθυμητή, ούτε ανεπιθύμητη. Είναι σαν την βροχή: κάποιες φορές αναζωογονητική, άλλες ολέθρια, όμως αναμφίβολα αναπόφευκτη. Οι άνθρωποι μετακινούνται ανά τον κόσμο από τις απαρχές του και θα συνεχίσουν να το κάνουν. Δεύτερον, η μετανάστευση είναι μία κρίση. Το κινέζικο γράμμα για την κρίση μου έχουν πει ότι συνδυάζει δύο γράμματα: το ένα αντιπροσωπεύει τον έσχατο κίνδυνο και το άλλο την έσχατη ευκαιρία. Η πρόκληση δεν είναι το αν θα έχουμε μετανάστες, αλλά το πώς θα τους αντιμετωπίσουμε όταν (όχι αν) έρθουν!


H φαντασιακή διάσταση του ελληνικού εθνικισμού


Καλώς ή κακώς, η Ελλάδα αντιμετωπίζει την πρόκληση της μετανάστευσης σαν ένα έθνος-κράτος. Αυτό το έθνος-κράτος ιδρύθηκε στη βάση ενός κοινωνικού συμβολαίου – το οποίο ουδέποτε υπογράφηκε, αλλά ήταν φαντασιακό- και που δηλώνει ότι το κύριο πολιτικό υποκείμενο είναι ο πολίτης. Η υπηκοότητα είναι μία αφηρημένη νομική έννοια: αναφέρεται σε ένα φαντασιακό και απρόσωπο υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Πάντως, η εναλλασσόμενη χρήση των εννοιών πολίτης και υπήκοος δείχνει ότι αυτή η αφηρημένη νομική οντότητα αντιστοιχεί σε ένα πραγματικό πρόσωπο το οποίο είναι παρεμφερές από πολιτισμική άποψη με όλους τους υπόλοιπους πολίτες. Οι Έλληνες πολίτες έχουν μάθει ότι η πρόσβαση στα δημόσια αγαθά, όπως η εκπαίδευση, τα δημόσια αξιώματα, η πολιτική αντιπροσώπευση, κτλ, εξαρτάται από την αποδοχή ενός μοναδικού πολιτισμικού πακέτου, ή με νομικούς όρους, από ένα μονο-πολιτισμικό καθεστώς, το οποίο περιλαμβάνει την ικανότητα χρήσης μίας κυρίαρχης γλώσσας, την αποδοχή μίας κυρίαρχης θρησκείας, τη συμμετοχή σε μία συγκεκριμένη εθνική ιστορική αφήγηση, κτλ. Προσλαμβάνοντας τους εαυτούς μας σαν ‘αυθεντικούς Έλληνες’, ζητάμε, στην πραγματικότητα μία μεταχείριση ως πολίτες με συγκεκριμένη εξουσία.


Η μετανάστευση δεν είναι ένα καινούργιο φαινόμενο για την Ελλάδα. Στην δεκαετία του 20, η το Ελληνικό κράτος κατάφερε να ενσωματώσει τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, έναν πληθυσμό ο οποίος έφτανε το 20% του τότε πληθυσμού της. Στην πραγματικότητα, όλες οι περίοδοι οικονομικής ευμάρειας της Ελλάδας (κατά το τέλος του 19ου αιώνα, τις δεκαετίες του 20 και του 90) συνδέονται με την δημιουργία μεταναστευτικών κυμάτων προς τη χώρα.


Το πρόβλημα με τη σύγχρονη μετανάστευση στην Ελλάδα είναι, ίσως, ότι οι νεοεισελθέντες είναι κατηγορηματικά όμοιοι και ουσιαστικά διαφορετικοί από τον γηγενή πληθυσμό. Για παράδειγμα, ‘όπως εμείς’, και αυτοί μεγάλωσαν με ένα κυρίαρχο βιβλίο ιστορικής αλήθειας, Έναντι της ελληνικής ιστορικής θέσης υπάρχουν οι αντίστοιχες αλβανικές, τούρκικες, βουλγάρικες, κτλ. Κάθε έθνος διαθέτει ένα βιβλίο που παρουσιάζει την επίσημη, αληθινή, ιστορία του έθνους.


Αυτές οι αφηγήσεις αναιρούν η μία την άλλη όπως και τα φυσικά μας σύνορα. Για παράδειγμα, η ελληνική ιστοριογραφία αναφέρεται στη Νότια Αλβανία με το όνομα Βόρεια Ήπειρος, υπαινισσόμενη έναν οργανικό δεσμό της περιοχής με την Ελλάδα, ή τουλάχιστον τον αφύσικο δεσμό της με την Αλβανία. Παρομοίως, η αλβανική ιστοριογραφία αναφέρεται στην Νότια Ήπειρο με το όνομα Τσαμουριά, ή αλλιώς σαν ένα αλύτρωτο τμήμα της ‘μητέρας πατρίδας’. Οι γηγενής και οι μεταναστευτικοί πληθυσμοί διαθέτουν ένα κοινό, αλλά αντικρουόμενο, σύνολο ιστορικών αληθειών. Οι μετανάστες μετακίνησαν απλώς τα σύνορα (τα οποία είχαμε συμφωνήσει με επώδυνο τρόπο να χαράξουμε στην Ήπειρο, το Αιγαίο, τη Θράκη) στην καρδιά των πόλεων και των γειτονιών μας. Ο ‘φαντασιακός άλλος’ μένει πια στη διπλανή πόρτα, πηγαίνει στο σχολείο μαζί με τα παιδιά μας, και συχνά δουλεύει για ή μαζί με εμάς.


Προβλήματα ενσωμάτωσης


Αργά ή γρήγορα τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά ισοδυναμούν και με την κοινωνικο-οικονομική κατάσταση. Ας πάρουμε ως παράδειγμα την παγκόσμια τάση αστικοποίησης. Οι μετανάστες εγκαθίστανται συνήθως σε περιοχές όπου προσφέρεται δουλειά και φτηνή κατοικία και όπου είναι πιθανόν να βοηθηθούν από μία ευρύτερη κοινότητα που προέρχεται από την χώρα τους. Ως αποτέλεσμα, άνθρωποι με συγκεκριμένα πολιτισμικά χαρακτηριστικά, είναι πολύ πιθανό να δουλεύουν και να κατοικούν σε συγκεκριμένες περιοχές. Οι μετανάστες από τη Μικρά Ασία κατοίκησαν, για παράδειγμα, σε συγκεκριμένες περιοχές της Αθήνας με χαρακτηριστικά ονόματα, ενώ το ίδιο συμβαίνει και με τους σημερινούς μετανάστες – η έννοια του ‘γκέτο’ προέρχεται άλλωστε από μια γειτονιά της Βενετίας όπου κατοικούσαν Εβραίοι.


Όπως μπορεί κάποιος να υποπτευτεί, τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά αντηχούν και στη διαμόρφωση του εργασιακού τοπίου των μεταναστών. Οι δουλειές που κάνουν οι νεοαφιχθέντες μετανάστες είναι βρώμικες, δύσκολες, και επικίνδυνες. Πολλοί μεταναστευτικοί πληθυσμοί, όπως και οι ‘ομογενείς’, αντιμετώπισαν μία πτώση της κοινωνικής τους θέσης.


Έχω ακούσει πολλές φορές ότι ναι μεν οι Έλληνες έχουν υπάρξει και αυτοί μετανάστες, αλλά ότι ‘οι Αλβανοί είναι διαφορετικοί’. Έρευνες σημειώνουν ότι από την ηλικία των πέντε τα παιδιά αρχίζουν να μιμούνται στο παιχνίδι τους την συμπεριφορά των ενηλίκων. Σε αυτά τα παιχνίδια, που είναι πάντοτε πολύ σοβαρά, τα παιδιά θα μάθουν και θα επαναλάβουν τα κυρίαρχα στερεότυπα για τον ‘άλλον’, συμπεριλαμβανομένων των στερεοτύπων για τους μεταναστευτικούς πληθυσμούς. Από αυτή την ευαίσθητη ηλικία τα παιδιά θα αρχίσουν να προτιμούν τα μέλη της δική τους ομάδας, που μπορεί είτε να περιλαμβάνει είτε όχι παιδιά μεταναστών. Ο κοινωνικός αποκλεισμός ξεκινά γρήγορα. Η παιδική ηλικία δεν είναι αθώα αφού αποτελεί μία περίοδο μύησης για την μετάβαση στον κόσμο των ενηλίκων. Ο κοινωνικός αποκλεισμός έχει μία συγκεκριμένη λογική: να τους κρατήσει όλους στη θέση τους!


Αν κάποιος θα έπρεπε να κάνει μία περίληψη των πολιτικών προτεραιοτήτων για τη μετανάστευση για τα χρόνια που έρχονται, πρώτα από όλα θα σημείωνε ότι η ελληνική κοινωνία πρέπει να ανοίξει τα μάτια της σε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Οι μετανάστες ήρθαν για να μείνουν. Μπορεί να είναι ένας κίνδυνος, αλλά μπορούν και να είναι μία αναζωογονητική δύναμη, ένα πρόβλημα, ή μία πηγή πλούτου για μία κοινωνία που γερνά όσον αφορά τις ιδέες της και το ανθρώπινο δυναμικό της. Η σοσιαλιστική, η εργατική, και η κομμουνιστική παράδοση έχουν θεμελιωθεί πάνω σε συμβιβασμένα όνειρα. Η λέξη ‘συμβιβασμός’ έχει χρησιμοποιηθεί από πολλούς, από τον Λένιν ως τον Μπερλίνγκουερ. Η αριστερή και η κεντροαριστερή πρόταση για το μέλλον της μετανάστευσης στην Ελλάδα είναι και αυτή προϊόν συμβιβασμού.


Ένας διαφανής δρόμος για την απόκτηση υπηκοότητας


Ο αρχηγός της αντιπολίτευσης, Γιώργος Παπανδρέου, δέσμευσε το ΠΑΣΟΚ στο κοινοβούλιο για την υιοθέτηση συγκεκριμένων μέτρων. Τρία χρόνια στη ελληνική εκπαίδευση, είπε, πρέπει να αποτελέσουν τη βάση για την απόκτηση υπηκοότητας. Έχουν γίνει ακόμα εισηγήσεις για την άμεση απόκτηση από τους μετανάστες του δικαιώματος ψήφου στις τοπικές εκλογές. Τέλος, ορισμένα κόμματα –το ΚΚΕ, ο Συνασπισμός, και το ΠΑΣΟΚ- άνοιξαν την κομματική τους ιδιότητα στους μετανάστες σε διαφορετικά επίπεδα (χωρίς καμία ποσόστωση πάντως). Αυτά τα μέτρα δίνουν τη δυνατότητα στο μετανάστη να μεταμορφωθεί από ένα αντικείμενο συζήτησης σε ένα υποκείμενο που συμμετέχει στην διαπραγμάτευση. Αυτός είναι ο δρόμος προς τα εμπρός, γιατί αν αναζητούμε ένα μέγα μεταρρυθμιστή ο οποίος με ένα μαγικό ραβδί, θα εκσυγχρονίσει, θα εφεύρει, θα δημιουργήσει και θα καταστρέψει, σαν ένας από μηχανής θεός, τότε φαντασιωνόμαστε έναν φασιστικό, δεσποτικό, ή τουλάχιστον απολυταρχικό καθεστώς. Η δημοκρατία, εκτός από ένας στόχος, είναι και μία διαδικασία.


Όποιος έχει πίστη στην αριστερή παράδοση δεν μπορεί να είναι ουδέτερος. Η ουδετερότητα είναι το προνόμιο της νεοφιλελεύθερης παράδοσης, η οποία διατείνεται για την αυτόματη κοινωνική αρμονία, τους οποιουσδήποτε μονόδρομους, και τον φαταλισμό μίας κοινωνίας όπου η αγορά εναρμονίζει τα αντικρουόμενα συμφέροντα. Για να παραθέσω μία ρήση της Μάργκαρετ Θάτσερ: ‘Η κοινωνία δεν υπάρχει, υπάρχει μόνο η οικογένεια και το άτομο’. Δεν νομίζω!


Όσον αφορά το μεταναστευτικό καθεστώς, ο στόχος πρέπει να είναι η δημιουργία ενός διαφανή δρόμου προς την απόκτηση υπηκοότητας. Γιατί σε τελική ανάλυση, μόνον ένα υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων μπορεί να διαπραγματευτεί το μέλλον του επί ίσοις όροις. Δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα καθεστώς άμεσης απόκτησης υπηκοότητας με την άφιξη, γιατί ακόμα και αν το θέλαμε δεν θα μας το επέτρεπαν αφού τα σύνορα μας είναι και σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν μπορούμε όμως να εμμένουμε σε μία προοπτική του όλα ή τίποτα. Χρειάζεται να κωδικοποιήσουμε τα ενδιάμεσα στάδια μεταξύ της ολοκληρωτικής παρανομίας και της απόκτησης υπηκοότητας, και τουλάχιστον να εγγυηθούμε τα ανθρώπινα δικαιώματα όλων, είτε είναι πολίτες είτε μετανάστες.


Πρέπει να προσπαθήσουμε για να διατυπώσουμε την έννοιας του Ελληνισμού ως δώρο, σαν μία έκκληση στην οικουμενικότητα, όχι απλώς σαν μία αμυντική ασπίδα. Δεν υπάρχει καμία ‘καθαρή’ κουλτούρα. Η μουσική μας παράδοση, τα έθιμά μας, το φαγητό μας, ακόμα και η γλώσσα μας, είναι υβριδικές, αλλά παρόλα αυτά μοναδικές αφού αυτές οι μορφές έκφρασης δεν θα ήταν δυνατόν να αναπτυχθούν αλλού. Οποιαδήποτε συνταγή που περιέχει ντομάτα χρωστά πολλά στην Αμερική, αφού από εκεί προήρθε αυτό το φρούτο. Όμως, ποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η πίτσα -όπου η ντομάτα έχει πρωταγωνιστικό ρόλο- δεν είναι μία Ιταλική συνταγή. Παρομοίως, τι θα ήταν η ελληνική παραδοσιακή μουσική χωρίς το κλαρίνο, το οποίο προέρχεται σαφώς από άλλη περιοχή.


Ο πολιτισμός μας δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από την ξένη επιρροή, γιατί οι πολιτισμοί δεν είναι στατικές οντότητες, ζουν και εξελίσσονται στο χρόνο. Πρέπει να καλωσορίσουμε τα νέα ιδιώματα στη γλώσσα μας, τα νέα συστατικά στην κουζίνα μας, και τα νέα ονόματα στους δρόμους μας. Οι Αφρο-Έλληνες, οι Φιλιπινο-Έλληνες, οι Αλβανο-Έλληνες υπάρχουν, είτε θέλουμε να τους δούμε είτε όχι. Αν δεν δημιουργήσουμε ολοκληρωμένες προσωπικότητες, ανθρώπους με όνειρα και ελπίδες, ας προετοιμαστούμε για μια κοινωνία όπου θα κυριαρχείται από το φόβο.


Διαβάστε ακόμα


Περιοδικό διαβατήριο


Η Ελλάδα της μετανάστευσης