Είναι στη φύση των σύγχρονων πόλεων να είναι πολλοί από τους πολίτες τους απρόθυμοι. Ακόμη και ανάμεσα σ’ αυτούς που έχουν φτάσει πρόσφατα, ένα σημαντικό ποσοστό μπορεί να μην έχει επιλέξει αυτό το μέρος για να ζήσει, και ακόμη περισσότερο μπορεί να νιώθουν ότι δεν έχουν πολλά κοινά με τους ανθρώπους ανάμεσα στους οποίους έχουν βρεθεί να ζουν. Ενώ οι αρχές ίσως να προσπαθούν να στηρίξουν μια αίσθηση «κοινότητας» (και μ’ αυτήν την υπακοή του πολίτη), αυτές είναι με πολλές έννοιες πολύ περιστασιακές κοινότητες, αν τελικά βιώνονται σαν κοινότητες.


Μια αίσθηση αποκλεισμού ακόμη και από μια τέτοια περιστασιακή κοινότητα μπορεί να έχει πολλές αιτίες. Οι πόλεις είναι αμφισβητούμενοι χώροι: πολλοί πολίτες βιώνουν την ανάγκη για μια αίσθηση πολιτισμικής ταυτότητας που να έχει συνοχή (που μπορεί να εκφράζεται με την εθνική, γλωσσική, αισθητική, πολιτική ή θρησκευτική διάσταση) η οποία αποκλείει ορισμένες άλλες. Οι κρατικές υπηρεσίες που προωθούν την κοινωνική ένταξη αναγνωρίζουν την ψυχική υγεία σαν πρωταρχική αιτία κοινωνικού αποκλεισμού. Και πράγματι, άνθρωποι με εμπειρία στην ψυχική ασθένεια όντως νιώθουν αποκλεισμένοι μέσα στην πόλη – αποκλεισμένοι από τα συμπτώματά τους, αποκλεισμένοι από την αγωγή που το νομικό- ιατρικό σύστημα συχνά τους επιβάλλει, και αποκλεισμένοι από το στίγμα που συνοδεύει την ψυχική ασθένεια. Συχνά αποκλείονται, προσωρινά ή μόνιμα, από τη δουλειά, από τις πολιτιστικές ευκαιρίες και από την συμμετοχή στα κοινά – όλα τα υποτιθέμενα βασικά συστατικά αυτού που έχει να προσφέρει η πόλη.


Και στη θέση τους μπορεί να τους προσφερθεί κάποιο υποκατάστατο, όπως κέντρα όπου άνθρωποι με ψυχικές ασθένειες μπορούν να περνούν τουλάχιστον κάποιες από τις ημέρες τους, και (ίσως ιδανικά, στο μυαλό των χρηματοδοτών) να ασχοληθούν με κάτι χρήσιμο όπως η μόρφωση και η εκπαίδευση, προσφέροντας έτσι την προσδοκία της μεταμόρφωσης σε κάτι που να μοιάζει περισσότερο με τον ιδανικό πολίτη. Προσφέρονται υποστηρικτικές υπηρεσίες με σκοπό να ελαχιστοποιηθούν συναφή κοινωνικά προβλήματα: μπορεί να παρασχεθεί ένα καθημερινό γεύμα και μια τηλεόραση. Κανείς ποτέ δεν επέλεξε να χρειάζεται αυτό το κέντρο, όμως βρίσκονται στη θέση να εξαρτώνται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο από τη φροντίδα του Κέντρου. Όλοι έρχονται με μια ταμπέλα (διάγνωση) που τους ξεχωρίζει ως διαφορετικούς και σκορπίζουν το φόβο στην πόλη σε μεγάλο βαθμό: αυτά τα Κέντρα μπορούν, όπως και τα παλιότερα στρατόπεδα συγκέντρωσης και τα γκέτο πριν από αυτά, να θεωρηθούν μεν καταφύγια γι’ αυτούς που είναι «διαφορετικοί», αλλά μπορεί και να βιωθούν σαν καταναγκαστικά μέσα διαχωρισμού. Ως πολύ περιστασιακές κοινότητες και αυτά, μπορούν να θεωρηθούν μικρο- πόλεις μέσα στις πόλεις. Και ακριβώς όπως ο γεωγραφικός χώρος μπορεί να ιδωθεί σαν κάτι αμφισβητήσιμο στις πόλεις με βάση τη διαφορετικότητα, τόσο και ο χώρος διάφορων ειδών είναι πεδίο ανταγωνισμού και διαφωνίας.


Μια φορά την εβδομάδα, την Πέμπτη, περνώ την ημέρα μου σ’ ένα τέτοιο κέντρο. Στεγασμένο σ’ ένα πρώην εγκαταλελειμμένο βιομηχανικό κτίριο, περιβάλλεται από ένα πολυώροφο οικοδόμημα σε μια από τις πιο φτωχές περιοχές του Λονδίνου, η οποία χαρακτηρίζεται από εξαιρετικά υψηλά επίπεδα μετανάστευσης, φτώχεια κι ασθένειες (σωματικές και ψυχικές). Όπως και το σημείο της πόλης όπου βρίσκεται, ο πληθυσμός του κέντρου παρουσιάζει ποικιλία– ως προς τις ηλικίες, τις εθνικότητες, την πίστη και τη γλώσσα. Ο ρόλος μου είναι αυτός του μουσικού- είμαι μουσικοθεραπευτής, εκπαιδευμένος στο να απασχολώ με τη μουσική ανθρώπους που κατά τα άλλα είναι δύσκολο να εναχοληθούν. Έχω πολυετή εμπειρία σε περιβάλλοντα ψυχικής υγείας και με προσέλκυσε η ιδέα να δουλέψω εδώ λόγω της σχετικής ελευθερίας και έλλειψης ιεραρχίας (σε σύγκριση με νομικώς περιοριστικά και ιατρικώς πιεστικά ψυχιατρεία). Προσφέρω ατομικές συνεδρίες μουσικοθεραπείας (βασισμένες στην παραγωγή ζωντανής μουσικής από κοινού) σε όσους επιθυμούν να αναπτύξουν τη δημιουργικότητά τους, να επανασυνδεθούν με τη μουσική, να επανακτήσουν εκφραστικότητα, ή απλά να απολαύσουν την ελεύθερη αλληλεπίδραση με κάποιον με έναν τρόπο που η ασθένειά τους συνήθως το κάνει πολύ δύσκολο να το ζήσουν, ειδικά όπου εμπλέκεται η λεκτική έκφραση. Οι πιο παραδοσιακές αντιλήψεις για τη θεραπεία έχουν να κάνουν με το ατομικό στοιχείο μάλλον παρά τη σκέψη για το γενικότερο πλαίσιο. Ένα σημαντικό όμως κομμάτι αυτού που κάνω είναι επίσης να προσφέρω έναν μουσικό χώρο όπου μπορούν να ενασχοληθούν οι άνθρωποι και να διευκολυνθούν ευχάριστες αλληλεπιδράσεις που μπορεί να μην προκύψουν αλλιώς. Στην πράξη, αυτό παίρνει τη μορφή μιας ώρας ελεύθερης δημιουργίας μουσικής («όλα ταιριάζουν») στο επισκεπτήριο που μοιάζει με χωλ το οποίο είναι προσκείμενο στην κουζίνα και το καφέ όπου σερβίρεται το γεύμα στο τέλος της ώρας. Είναι μια δυνατά φωτισμένη αίθουσα με ένα τραπέζι μπιλιάρδου και υλικά για να φτιάχνουν καφέ. Κυριαρχείται όμως από μια τεράστια τηλεόραση με δορυφορικά κανάλια που τείνει να τραβάει τους πάντες γύρω της σ’ έναν κυρίως σιωπηλό λήθαργο.


Υπάρχει επίσης κι ένα πιάνο εκεί, κι ένα ηχητικό σύστημα το οποίο ρυθμίζω να είναι έτοιμο για λειτουργία γι’ αυτήν την ώρα. Αυτό μπορεί να κάνει τα πράγματα πολύ δυνατά: το μικρόφωνο συνδέεται σ’ ένα ισχυρό ζεύγος ηχείων και όποιος κρατάει το μικρόφωνο είναι σε θέση ισχύος. Όταν έφτασα για πρώτη φορά με το μικρόφωνο, οι άνθρωποι ήταν αρκετά επιφυλακτικοί να κάνουν ο,τιδήποτε μπροστά σε άλλους ανθρώπους, αλλά τώρα έχει καθιερωθεί η συνήθεια να τραγουδάμε σ’ αυτή την ομάδα. Πολλοί αναφέρονται σ’ αυτή την ώρα με φράση «Καραόκε Live»: υπάρχει μια ζωντανή σκηνή καραόκε σε πολλές παμπ εδώ γύρω κι αυτό το βλέπουμε σαν μια εκδοχή αυτού. Στην πραγματικότητα όμως είναι διαφορετικό για πολλούς λόγους. Πρώτον, το γεγονός πως δεν έχουμε μηχάνημα Καραόκε αλλά αντίθετα ένα πιάνο και διάφορα άλλα μουσικά όργανα που μπορεί να παίξει ο καθένας το κάνει πιο πολύ «ζωντανό» γεγονός από πολλές βραδιές Καραόκε, με την προσοχή των ανθρώπων να είναι πιο ενεργά δοσμένη: συμβαίνει στο προσκήνιο και όχι στο παρασκήνιο. Δεύτερον, επειδή είμαι μουσικός, και όχι μηχάνημα, μπορώ να προσαρμόσω την συνοδεία μου στους (κάποιες φορές υπερβολικά ιδιοσυγκρασιακούς) τρόπους που τραγουδούν οι άνθρωποι αυτοί. Επίσης μπορώ να παίζω στον τόνο που νιώθουν πιο άνετα, και να αλλάζω τονικότητες όταν χρειάζεται. Έτσι δεν τους υποστηρίζω μόνο μουσικά αλλά κάνοντας αυτό δίνω ώθηση στις ευκαιρίες τους να εκφράσουν τον εαυτό τους «με επιτυχία». Και τρίτον, ενώ οι παμπ του Λονδίνου εξυπηρετούν αυτούς που πίνουν αλκοόλ, αυτό το κομμάτι του Λονδίνου έχει έναν μεγάλο μουσουλμανικό πληθυσμό που όχι μόνο δεν συχνάζουν σε παμπ, αλλά έχουν κι ένα τελείως διαφορετικό μουσικό ρεπερτόριο από αυτό που βρίσκουμε στις βραδιές καραόκε.


Πολλά είδη μουσικής εκπροσωπούνται εδώ: ένα από τα μαθήματα που έμαθα γρήγορα είναι το πόσο απρόβλεπτη μπορεί να είναι η ιδιοκτησία της μουσικής. Ένα νεαρό λευκό κορίτσι δηλώνει πως της αρέσει «η ρέγκε, το τζανγκλ κι ίσως και η μουσική ενός λευκού». Ένας ηλικιωμένος κύριος από την Καραϊβική τραγουδάει Ιρλανδικά τραγούδια και ύμνους για τον Haile Selassie. Ένας νεαρός Ασιάτης τραγουδάει συνεχόμενα επιτυχίες των Black Eyed Peas και bhangra χωρίς να πάρει ανάσα. Για μενα ως μουσικό, όλα αυτά αποτελούν προκλήσεις αλλά η «αστική ποικιλία» (την οποία το Κέντρο αρέσκεται να διατυμπανίζει στα φυλλάδιά του) δουλεύει καλά ως προς την εξώρυξη απρόσμενων συνδέσεων μεταξύ των ανθρώπων και έτσι χτίζει τα είδη των χαλαρών δεσμών που οι θεωρητικοί του κοινωνικοί κεφαλαίου εγκωμιάζουν. Όμως η ποικιλία δουλεύει με δυο τρόπους. Πέρα από τη συμπλοκή του bhangra, της ρέγκε και των Beatles, παραμένουν θύλακες απομονωμένης μουσικής – μουσικής που είναι τόσο συγκεκριμένη πολιτιστικά που όχι μόνο δεν τη μοιράζονται οι άλλοι αλλά που μοιάζει να προξενεί ενεργή απόρριψη ακόμη και εχθρικότητα. Μια ομάδα ηλικιωμένων αντρών από την Βενγκάλη κάθονται σιωπηλοί περιμένοντας τη σειρά τους για να τραγουδήσουν, μοιάζοντας αναστατωμένοι καθώς ένας λευκός ξεφωνίζει ένα τραγούδι των Metallica. Και όταν παίρνουν το μικρόφωνο και παραδίδονται σ’ ένα θρησκευτικό τραγούδι, ακούω ψιθύρους αποδοκιμασίας από κάποιες γωνίες: κάποιοι άλλοι επιλέγουν αυτή τη στιγμή για να πάνε στην τουαλέτα ή να φτιάξουν τσάι.


Για να πάρουμε αυτά τα θρησκευτικά τραγούδια ως παράδειγμα, στα αυτιά των ντόπιων Λονδρέζων ακούγονται ελαφρώς «ξένα». Ως προς τον τόνο και τον ρυθμό ξεφεύγουν από τους περιορισμούς της Δυτικής μουσικής, τραγουδιούνται σε μια παράξενη γλώσσα αλλά «ακούγονται» θρησκευτικά, δημιουργώντας συνδέσεις με όλες τις λαϊκές αντιλήψεις για το Ισλάμ. Η αρχή αυτών των τραγουδιών σημαίνει «κάτι άλλο» – μια διαφορετικότητα που είναι άβολη. Η μουσική που μας είναι οικεία πολιτισμικά έχει την τάση να μας βάζει μέσα της – χτυπάμε τα πόδια μας ρυθμικά, σιγοτραγουδάμε τον πιασάρικο σκοπό, ακόμη και την αναπνοή μας συντονίζουμε μ’ αυτήν. Γινόμαστε σωματικά κομμάτι της. Αλλά τέτοια ανοίκεια μουσική μας φέρνει ευθέως αντιμέτωπους με τις διαφορές μας. Επιπλέον, επειδή η εσωτερική δομή της άγνωστης μουσικής δεν είναι προφανής σε μας, οι συμμετέχοντες νιώθουν ξεκάθαρα ότι οι τραγουδιστές της άγνωστης μουσικής παρατείνουν χωρίς λόγο τα τραγούδια τους για να τα κάνουν να διαρκέσουν παραπάνω, το οποίο σημαίνει ότι κρατούν το μικρόφωνο (οπότε και την εξουσία) περισσότερο. Αυτό προκαλεί δυσαρέσκεια, που συχνά εκφράζεται λεκτικά, και είναι μέρος του ρόλου μου να την περιορίσω.


Το να κρατήσω αυτή την ομάδα σε συνοχή είναι πρόκληση. Θέλω να προσφέρω σε όλους μια ασφαλή και ικανοποιητική εμπειρία μιας μουσικής παρουσίασης του εαυτού τους. Επίσης θέλω να προσφέρω ένα χώρο που καθιστά δυνατή την γεμάτη σημασία επαφή μεταξύ ομάδων ανθρώπων που μπορεί κατά τα άλλα, στην καλύτερη περίπτωση, να απέφευγαν ο ένας τον άλλο. Η μουσική δεν είναι η «παγκόσμια γλώσσα» για την οποία όλοι μιλούν με τόση ευκολία: μ’ αυτήν παρουσιάζουμε την ταυτότητά μας και σημαδεύουμε τα εδάφη μας. Πιάνω τον εαυτό μου να επεμβαίνει με ανορθόδοξους τρόπους. Για μένα είναι μικρό το πρόβλημα όταν έχω να συνοδεύσω τους Metallica με χορδές σε μια κιθάρα: είναι πιο δύσκολο (αλλά και πάλι εφικτό) για μένα να χτυπάω το τύμπανο με ένα τραγούδι από την Βενγκάλη. Όταν το συνοδεύω όμως πιάνω τον εαυτό μου να έχω την έγνοια όχι μόνο να υποστηρίξω το άτομο που τραγουδάει αλλά να αιχμαλωτίσω και να διατηρήσω την προσοχή, ανάμειξη και ανοχή των υπόλοιπων. Αυτό περιστασιακά με οδηγεί σε παράξενες μουσικές επιλογές – να χτυπάω τάμπλα στους Metallica ή να παίζω ελαφρώς συναισθηματικά (αλλά πολύ προσαρμοσμένα) μπάσσο στο πιάνο για ένα τραγούδι από τη Βενγκάλη – περπατώντας σε μια λεπτή γραμμή μεταξύ του να διατηρήσω το μουσικό χαρακτήρα του και να επικοινωνήσω το λυρισμό του στους άλλους. Ξέρω ότι αυτό κινδυνεύει να θεωρηθεί από κάποιους πολιτισμικός βανδαλισμός και προσπαθώ να φεύγω μόνος κάθε φορά!


Και εκτός μουσικής όμως, βρίσκομαι στη θέση να αναγκάζομαι να κρατήσω την ομάδα ενωμένη. Όλοι θέλουν να τραγουδήσουν και γίνεται αληθινή μάχη για το μικρόφωνο: φαίνεται πως είναι περισσότερο ο ρόλος μου να εξασφαλίσω ότι θα ακουστεί η φωνή του καθένα και θα υποστηριχτεί όσο περισσότερο γίνεται, μουσικά και κοινωνικά. Φτιάχνω μια ανεπίσημη λίστα αναμονής για το ποιος θα τραγουδήσει μετά από ποιον, καθησυχάζοντας τους ότι θα υπάρξει άλλη ευκαιρία για να τραγουδήσουν. Το πρότυπό μου είναι η μουσική συμμετοχή και ο σεβασμός για όλες τις μουσικές. Αντιδρώ λεκτικά στη μουσική και προσπαθώ να ενθαρρύνω την ομάδα να καταπιαστεί ο ένας με τις μουσικές του άλλου. Μερικές φορές αυτό δημιουργεί εκνευρισμό – υπάρχουν στιγμές που νιώθει κανείς μόνο αντιπαράθεση αναμοχλεύεται, και ύστερα από λίγο ότι υπάρχει αληθινό μοίρασμα κι αναγνώριση του πολιτισμού των άλλων. Οι μαγικές, μεταμορφωτικές στιγμές έρχονται όταν τα μέλη της ομάδας, ξεπερνούν τον εαυτό τους και ανακαλύπτουν ότι τους τραβούν μουσικές που δεν θα θεωρούσαν ποτέ δικές τους.


Είναι «απλά» μια ομάδα τραγουδιού σ’ ένα πρόγραμμα ψυχικής υγείας σ΄ ένα κτίριο σε μια μεγάλη πόλη: μια φωτογραφία της καθημερινής ζωής. Αλλά είναι αστικός χώρος που αμφισβητείται συνεχώς. Οι ανταμοιβές, ατομικές και κοινωνικές, για την ενασχόληση μ’ αυτή την αμφισβήτηση είναι απτές: για να γίνει αυτό χρειάζεται δεξιότητα, ευαισθησία και ασίγαστο κουράγιο.

Κλιματική αλλαγή, τέλος του φθηνού πετρελαίου, επισιτιστική κρίση, πολιτικοί που δεν νοιάζονται ή δεν ακούν, εκλογές που δεν αλλάζουν τίποτα, τραπεζίτες που παίρνουν μπόνους και τρέχουν, δουλειές στον τομέα των υπηρεσιών που εξαφανίζονται ως δια μαγείας, συμβούλια που πουλούν τα οικογενειακά ασημικά και φλερτάρουν με τον ιδιωτικό τομέα, μεταπράτες που τεμαχίζουν τους εμπορικούς δρόμους μας μετατρέποντάς τους σε πόλεις φαντάσματα. Η λίστα των δεινών που οι βρετανικές πόλεις αντιμετωπίζουν ή θα αντιμετωπίσουν τις επόμενες δεκαετίες, μοιάζει πολύ ανησυχητική. Με όλες αυτές τις προκλήσεις, πώς θα μπορέσουμε να δημιουργήσουμε πόλεις για τις οποίες θα είμαστε περήφανοι, που θα επιτρέπουν στους ανθρώπους να ανθίσουν και να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους, που θα είναι ανοιχτοί και δημιουργικοί χώροι για όλους μας; Ποιος έχει τις ιδέες, τις ικανότητες και το πάθος για να μας βγάλει από αυτό το χάος; Χρειαζόμαστε ένα Σχέδιο Β!


Το Σχέδιο Β βασίζεται σε μια παλιά απλή ιδέα: ότι το μέλλον ανήκει σε όλους μας και επομένως η δημιουργική ενέργεια όλων είναι απαραίτητη. Στην πραγματικότητα, είναι ο μόνος τρόπος για να δημιουργήσουμε ένα πολύ πιο δίκαιο, ισότιμο, βιώσιμο και αίσιο μέλλον για τις πόλεις μας.


Έτσι διαμορφώθηκε η ιδέα για το Σχέδιο Β του Leeds. Πηγάζει από μια πρόταση για επιχορήγηση που υπέβαλα στο Philip Leverhulme Trust για το πρόγραμμά τους Artist in Residency τον Μάιο του 2008. Επικοινώνησα με τον Jai Redman από το HUT Collective και είμαστε σε επαφή τα τελευταία χρόνια με αφορμή το αμοιβαίο ενδιαφέρον μας για τον τρόπο που οι πόλεις έχουν αλλάξει μέσα σε μια δεκαετία, για το ποιος ηγείται αυτών των αλλαγών, ποιοι είναι οι νικητές και οι ηττημένοι. Επινοήσαμε ένα συνεργατικό πρόγραμμα που θα μας επέτρεπε να εξετάσουμε αυτά τα ζητήματα σε βάθος. Μας ενδιέφερε ιδιαίτερα να εξετάσουμε τις σχέσεις εξουσίας σε τοπικό επίπεδο και τις διαμάχες που διαμορφώνουν τη σύγχρονη αστική αναγέννηση, μεταβάλλοντας τη στάση απέναντι στο δημόσιο χώρο, καθώς και τα επίπεδα της δημόσιας δέσμευσης που κάνουν μια πόλη σαν το Leeds να αλλάζει.


Στη Σχολή Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου του Leeds, είμαι επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας για τις Πόλεις και την Κοινωνική Δικαιοσύνη και γράφουμε και ερευνούμε γι’ αυτά τα θέματα εδώ και αρκετά χρόνια. Συμμετέχω επίσης σε ένα δίκτυο της πόλης που λέγεται Love It Share It (Αγάπησέ την, Μοιράσου την), το οποίο εξερευνά νέα πρότυπα για το πώς η αστική αναγέννηση μπορεί να επιχειρηθεί στο μέλλον. Μας ευχαρίστησε που το ίδρυμα προσέλαβε τους φοιτητές και έτσι εντάξαμε τον Jai στο διδακτικό πρόγραμμα σπουδών μέσω MA για τον ʺΑκτιβισμό και την Κοινωνική Αλλαγήʺ. Κατά τη διάρκεια του εξαμήνου, ερευνήσαμε θέματα που έχουν να κάνουν με τον προγραμματισμό, τη βιωσιμότητα, τον δημόσιο χώρο, τον νεοφιλελευθερισμό, την αναγέννηση και το αστικό μέλλον. Εγκαινιάσαμε μια σειρά από επισκέψεις επαγγελματιών στην ιστοσελίδα έτσι ώστε να καταθέσουν τις απόψεις τους σχετικά με την αλλαγή που υφίσταται το Leeds.


Οι επισκέψεις, οι δημόσιες συζητήσεις και τα σεμινάρια μας έκαναν να συνειδητοποιήσουμε τη δύναμη της κυρίαρχης, δοκιμασμένης προσέγγισης για τη διοίκηση του Leeds και για την ανησυχητική έλλειψη προβληματισμού για τις τεράστιες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η πόλη. Αυτό είναι το Σχέδιο Α, βασισμένο στην ασταμάτητη οικονομική ανάπτυξη στο μικρεμπόριο, τη ζωή στο κέντρο της πόλης, τον τομέα της φιλοξενίας και των υπηρεσιών. Μολονότι οι δραστηριότητες αυτές έχουν αναμφίβολα μεταμορφώσει τις βόρειες πόλεις τις τελευταίες δεκαετίες από τις ρυπαρές βιομηχανικές ρίζες τους, έχουν αντικατασταθεί από μια άλλη σειρά δραστηριοτήτων άκρως αμφισβητούμενων για το αστικό μέλλον μας. Ο υπέρμετρος καταναλωτισμός έχει οδηγήσει σε κλιμάκωση του χρέους κι έχει ζημιώσει το οικοσύστημά μας και την ευημερία μας μέσα από τον έντονο ανταγωνισμό στάτους που δημιουργεί. Ο τομέας υπηρεσιών τύπου Mc Jobs τείνει να δημιουργεί εργαζόμενους που δουλεύουν πολύ και αμείβονται λίγο και καθώς τα ενοίκια εξακολουθούν να ανεβαίνουν, λιγοστεύουν οι ευκαιρίες για τους ανεξάρτητους μικρεμπόρους και επιχειρηματίες. Η γη και τα κτίρια περνούν στα χέρια των ασφαλιστικών εταιριών, δημιουργώντας κερδοσκοπικές φούσκες, ανεβάζοντας την αξία της γης και μειώνοντας τον τοπικό έλεγχο. Λωρίδες γης μένουν άδειες καθώς οι αναπτυξιακές εταιρίες περιμένουν την ανάκαμψη της αγοράς, αντί να υπόκεινται σε κοινωνική χρήση για τους ανθρώπους της πόλης. Το Σχέδιο Α βρίσκεται ακόμη σταθερά στη θέση του οδηγού.


Σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών και ανακατατάξεων, η αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων είναι πρωταρχικής σημασίας. Θελήσαμε να ερευνήσουμε τι θα σήμαιναν αυτές οι εναλλακτικές λύσεις για το Leeds ρωτώντας όσο δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Τι θα μπορούσε να σημαίνει ένα Σχέδιο Β για το Leeds; Οι φοιτητές εγκαινίασαν μια μέρα κοινωνικής χαρτογράφησης κατά την οποία προσπαθούσαν να τεκμηριώσουν, χρησιμοποιώντας τα ειδικά βιβλία για το ʺΣχέδιο Β ʺ, σε τι θα συνίστατο ένα διαφορετικό Leeds. Για πολλές μέρες, τον Μάιο του 2009, οι φοιτητές ρώτησαν εκατοντάδες ανθρώπους για τις ιδέες τους. Εγκαινιάσαμε επίσης έναν αριθμό εργαστηρίων για ομάδες που γνωρίζαμε, προκειμένου να τις ρωτήσουμε τις ιδέες τους. Η κορύφωση αυτών των ερευνών είναι το Μανιφέστο του Σχεδίου Β που υπάρχει σ’ αυτό το βιβλιαράκι και στην ιστοσελίδα.


Ο αρχικός στόχος μας ήταν να το προβάλουμε σε ένα φυσικό χώρο, αλλά καταλάβαμε ότι αυτό δεν θα μας επέτρεπε να έχουμε την απήχηση που θέλαμε. Οι άνθρωποι μπορεί να μην επισκέπτονταν έναν τέτοιο χώρο και τελικά θα ήταν δύσκολο να εξασφαλίσουμε μια τοποθεσία αρκετά κεντρική και προσιτή. Φτιάχνοντας το Μανιφέστο διαπιστώσαμε ότι ο τρόπος με τον οποίον θα το διαδίδαμε έπρεπε να αντανακλά τις ιδέες που περιείχε. Ο Jai πρότεινε να τυπώσουμε το Σχέδιο Β σε τεράστιες αστραφτερές κίτρινες οργανικές τσάντες, ένα ωραίο προϊόν που οι άνθρωποι θα έπαιρναν μαζί τους, που θα ήταν ταυτόχρονα προκλητικό, θα αποτελούσε τροφή για σκέψη και θα ήταν χρήσιμο! Τελικά, βγάλαμε πάνω από εκατό χειροποίητες τσάντες στο κέντρο του Leeds την Παγκόσμια Ημέρα για το Κλίμα, τον Οκτώβριο του 2009 και παραδώσαμε περίπου μια ντουζίνα σε σημαντικούς διαμορφωτές της κοινής γνώμης τον Νοέμβριο.


Ο στόχος πίσω από το Σχέδιο Β ήταν να δημιουργήσουμε ένα συνεργατικό καλλιτεχνικό σχέδιο που θα μπορούσε να γεννήσει νέους τρόπους για την κατανόηση, την προβολή και τη δράση σε παλιά προβλήματα. Ποιος ξέρει όμως τι θα απογίνουν οι ιδέες μας; Θα το μάθουμε ποτέ; Εξακολουθούμε να λαμβάνουμε αντιδράσεις στα σχέδια μας και ενθαρρύνουμε τους ανθρώπους να γράφουν σχόλια στην ιστοσελίδα μας. Κυρίως, όμως, τους καλούμε όλους να συμμετάσχουν στην οικοδόμηση του Σχεδίου Β εδώ και τώρα στις καθημερινές ζωές μας- με όποιον τρόπο νομίζουν ότι μπορούν να συμβάλουν. Βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι και οι αποφάσεις που παίρνουμε τώρα θα καθορίσουν το μέλλον μας. Μόνο αν ελευθερώσουμε τη δημιουργική ιδιοφυΐα του καθένα θα μπορέσουμε να αναπτύξουμε ένα βιώσιμο, ισότιμο και αίσιο μέλλον για όλους μας.


Παράρτημα: Το Σχέδιο Β. για το Leeds. Ένα Μανιφέστο


1) Θα βάλουμε λίπασμα οργανικής προέλευσης στο κέντρο της πόλης, επιστρέφοντας τους μαζικούς πόρους του στο υπέδαφος της κοινότητας. Οι εξωτερικές εκτάσεις θα κρατήσουν τον έλεγχο των πόρων τους.

2) Οι ιδιωτικές τράπεζες θα γίνουν δημόσιες τράπεζες σπόρων. Θα ενεργούν ως κέντρα διανομής σπόρων και φυτοκομικών πόρων.

3) Θα υπάρχουν πάρκα μόνο για ανθρώπους, όχι για αυτοκίνητα.

4) Ο καταναλωτικός πολιτισμός θα αντικασταθεί πλήρως από την κατανάλωση πολιτισμού.

5) Θα πάρουμε τη στέγαση από την αγορά. Οι κατοικίες θα παρέχονται συνεργατικά, στη βάση του ʺ πλήρωνε όσο ζειςʺ.

6) Ψηφιακές ενδείξεις θα τοποθετηθούν σε όλα τα νέα κτίρια με την πραγματική τιμή τους και το επίπεδο κατοίκησής τους.

7) Οι έφηβοι θα κληρονομήσουν το χρηματιστήριο σιτηρών.

8 ) Κατά τη γέννησή του, κάθε παιδί θα λαμβάνει ένα οπωροφόρο δέντρο και το δικαίωμα 3 τμ κοινής γης.

9) Θα υπάρχει ιωβηλαίο. Το Leeds θα γίνει η ʺ Πόλη της Γενναιοδωρίαςʺ. Τα χρέη όσων δεν ευθύνονται γι’ αυτά θα ακυρωθούν. Η ιστορία του δι-αστικού ανταγωνισμού θα αντιστραφεί, οι πόλεις θα ανταγωνίζονται για την ακύρωση χρεών.

10) Η ρύπανση από τις διαφημίσεις θα σταματήσει, όλοι οι διαφημιστικοί πίνακες θα γίνουν πίνακες δημόσιων ανακοινώσεων, τεχνοχώροι ή εκπαιδευτικές εκθέσεις για μάθηση εκτός σπιτιού.

11) Θα υπάρχουν χαλαρωτικά καθίσματα στους δρόμους, που δεν θα ανήκουν σε καφετέριες ή μπαρ.

12) Η πραγματική τοπική διακυβέρνηση από όλους τους πολίτες θα αντικαταστήσει τους λογιστές και τους διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων του σημερινού δημοτικού συμβουλίου. Οι διαφορές θα συζητούνται, θα μεταβάλλονται και θα λύνονται σε χώρους δημόσιας διαβούλευσης, talking trees και μεσημεριανά γεύματα σε όλες τις γειτονιές.

13) Συμμετοχικά συμβούλια, και όχι οι εργοδότες, θα αποφασίζουν για την αξία των θέσεων εργασίας στο Leeds.


Τα τελευταία τριάντα χρόνια, η Βρετανία πέρασε από μια σοσιαλδημοκρατική σε μια φιλελεύθερη κοινωνία της αγοράς, και τα συνδικάτα είδαν τη δύναμή τους να χάνεται. Ο αριθμός των μελών τους μειώθηκε, η πολιτική τους θέση υποβαθμίστηκε και η κεντρική δραστηριότητά τους – η συλλογική διαπραγμάτευση προς όφελος των μελών τους – παίζει πολύ μικρότερο ρόλο στις ρυθμίσεις της απασχόλησης απ’ ό, τι στο παρελθόν. Επίσης, η επίδρασή τους στην ευρύτερη κοινωνία αποδυναμώθηκε. Όταν τα συνδικάτα είχαν εξέχοντα ρόλο στη σοσιαλδημοκρατική κοινωνία (ο αριθμός των μελών τους ήταν στο υψηλότερο σημείο του στη δεκαετία του 1970), οι εισοδηματικές ανισότητες ήταν λιγότερο έντονες απ’ ό, τι στη συνέχεια. Σημαίνει αυτό ότι τα βρετανικά συνδικάτα μπορούν να λειτουργούν αποτελεσματικά μόνο στις σοσιαλδημοκρατικές κοινωνίες, κι ότι τώρα είναι καταδικασμένα σε έναν πολύ μικρότερο ρόλο απ’ αυτόν που είχαν στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους;


Οι βασικές λειτουργίες των συνδικάτων δεν έχουν χάσει τη σημασία τους: οι συνθήκες εργασίας των μισθωτών είναι συνήθως καλύτερες όταν οι τελευταίοι είναι οργανωμένοι συλλογικά παρά όταν δεν είναι. Τα συνδικάτα μπορούν, επίσης, να παίξουν σημαντικό ρόλο στην ευρύτερη κοινωνία μέσω της συμμετοχής τους σε συγκεκριμένες εκστρατείες και ενεργώντας ως αντίβαρο στην εξουσία του κράτους. Επιπλέον, σήμερα, ένα μεγάλο μέρος των ρυθμίσεων της απασχόλησης πραγματοποιείται μέσω της νομοθεσίας παρά μέσω της αγοράς. Τα συνδικάτα είναι, κατά συνέπεια, λιγότερο εκτεθειμένα απ’ όσο μπορεί να υποδηλώνει μια πόλωση μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας/φιλελεύθερης αγοράς. Μπορούν τα συνδικάτα να ανακτήσουν λίγη από τη σημασία και το στάτους τους, κάτω από τις πολύ διαφορετικές πολιτικές συνθήκες σε σχέση με εκείνες που απολάμβαναν στην ακμή τους; Αναπόφευκτα, αυτό εξαρτάται από τις ικανότητες προσαρμογής τους και την υποστήριξη που λαμβάνουν από το κράτος. Δεν είναι περίεργο που οι απόψεις διίστανται ανάμεσα σε εκείνους που είναι απαισιόδοξοι για το μέλλον των συνδικάτων, επειδή οι μεγάλες οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές λειτουργούν εναντίον τους, και εκείνους που πιστεύουν ότι η τύχη τους είναι κυκλική και η δυνατότητα αναβίωσής τους πολύ πραγματική.


Ίσως μια ιστορική σκιαγράφηση της θέσης των συνδικάτων στη δεκαετία του 1970 να είναι βοηθητική, καθώς δείχνει τις δυνάμεις και τις αδυναμίες τους στο πλαίσιο ενός σοσιαλδημοκρατικού κράτους. Η θέση τους στη βρετανική πολιτική και κοινωνία έμοιαζε εξασφαλισμένη. Οι απόπειρες των κυβερνήσεων των Εργατικών το 1969 και των Συντηρητικών το 1971 να μεταρρυθμίσουν τις εργασιακές σχέσεις δίνοντας τους ισχυρότερο νομικό πλαίσιο συνάντησαν αποτελεσματική αντίσταση. Μπορούσαν να λειτουργούν με σημαντική ασυλία από την αστική νομοθεσία. Καθώς οι οικονομικές συνθήκες χειροτέρευαν και το επίπεδο ζωής έπεφτε, ο αριθμός των μελών των συνδικάτων αυξανόταν. Οι οικονομικές πολιτικές των κυβερνήσεων Wilson και Callaghan τοποθέτησαν τους μισθούς στο επίκεντρο της ατζέντας τους κι αυτό οδήγησε τα συνδικάτα σε σχεδόν συνεχή διαβούλευση. Το Κοινωνικό Συμβόλαιο επέκτεινε τη σχέση συμπεριλαμβάνοντας κοινωνικά οφέλη, τιμές και φορολογία και μολονότι δέχτηκε μεγάλη κριτική, προκάλεσε τη ζήλεια σημαντικών προσωπικοτήτων της αντιπολίτευσης των Συντηρητικών επειδή εξέφραζε την έννοια ενός συνεταιρισμού μεταξύ κυβέρνησης και λαού. Το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1970, οι πολιτικοί και των δυο μεγάλων κομμάτων δεν είχαν τη δυνατότητα να ασκούν δημόσια κριτική στα συνδικάτα από φόβο μήπως αποξενώσουν τους ψηφοφόρους. Κατά καιρούς, τα συνδικάτα μπορούσαν επίσης να διοργανώνουν μαζικές διαδηλώσεις, περιφρουρώντας αποτελεσματικά τις απεργίες τους και ήταν οι θεσμοί που κινητοποιούσαν αποφασιστικά τα οικονομικά συμφέροντα του λαού.


Αυτό το πορτρέτο ενός συνδικαλιστικού κινήματος ριζωμένου βαθιά στην πολιτεία και την κοινωνία και κεντρικού σύμμαχου του σοσιαλδημοκρατικού κράτους είχε ορισμένα πιο περίπλοκα χαρακτηριστικά ενώ η εισοδηματική πολιτική έδειχνε, επίσης, ότι τα συνδικάτα δεν ήταν παρά ατελή εργαλεία για κοινωνική δικαιοσύνη. Έτσι, τα επιχειρήματα ότι η πολιτική των μισθών έπρεπε να βοηθάει τους χαμηλά αμειβόμενους προσέκρουαν στα αιτήματα για υπεράσπιση των διαφοροποιήσεων. Η ανησυχία που γεννήθηκε στη δεκαετία του 1960, ότι τα συνδικάτα δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν στην ατζέντα του Εργατικού Κόμματος για μεγαλύτερη ισότητα, ως κράτησε ως τη δεκαετία του 1970. Τα συνδικάτα δυσκολεύονταν επίσης να διατυπώσουν τι ζητούσαν πέραν των συμφερόντων που είχαν να κάνουν με τις αμοιβές των συγκεκριμένων μελών τους. Η κυβέρνηση των Εργατικών δεν κατάφερε να αποσπάσει από αυτά ένα πακέτο μέτρων που θα έκανε τους μισθολογικούς περιορισμούς πιο εύπεπτους. Η τάση ορισμένων συνδικαλιστών να επιχειρηματολογούν υπέρ των ‘ελεύθερων συλλογικών διαπραγματεύσεων’ τη στιγμή που ήταν υπέρμαχοι μιας σοσιαλιστικής οικονομίας, μείωσε επίσης την αξιοπιστία τους. Οι ηγέτες των συνδικάτων δεν ήταν ενωμένοι σε ό, τι αφορά τη συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων. Είναι δύσκολο να μη συμπεράνει κανείς ότι οι συνδικαλιστές ήθελαν να φέρονται σαν ‘παίκτες της αγοράς’ παρόλο που βρίσκονταν σε ένα σοσιαλδημοκρατικό σύστημα. Το παραπάνω επιβεβαιώνει την πρόβλεψη του J.A. Schumpeter στο Capitalism, Socialism and Democracy ότι ο ισχυρότερος θεσμικός φραγμός στην ανάπτυξη του σοσιαλισμού στη μεταπολεμική Βρετανία θα προερχόταν από τα συνδικάτα, εξαιτίας της άρνησής τους να εντάξουν τις προσδοκίες τους σε ένα κολεκτιβιστικό σύστημα. Το σημαντικότερο σοσιαλδημοκρατικό κόμμα της Βρετανίας συνδεόταν, συνεπώς, μέσω της ιστορίας και της παράδοσης, με συνδικάτα που δεν αποδέχονταν την κεντρική πίστη του κόμματος στο κράτος.


Πολιτικά, δεν μοιάζει πιθανό το Εργατικό Κόμμα να θελήσει, με δική του πρωτοβουλία, να αποκαταστήσει τα συνδικάτα ως βραχίονα του ‘Κινήματος’ – αυτή η φάση έχει πραγματικά μείνει ιστορική. Όπως έδειξε ο Keith Ewing, τα συνδικάτα ενθαρρύνονται να έχουν ένα ρόλο στη φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, ιδίως μέσω της βελτίωσης της ποιότητας της εργασίας σε συνεργασία με τους εργοδότες, αλλά αυτό δεν συνεπάγεται αναβίωση της λειτουργίας τους μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Μια τέτοια συλλογική εκπροσώπηση φροντίζει για μια πιο πλουραλιστική κατανομή εξουσίας στην εργασία, κι έναν αποτελεσματικό τρόπο συνέχισης της δίκαιης μεταχείρισης.


Όπως σημείωσαν ο William Brown και άλλοι, μια σημαντική εξέλιξη ήταν η νομοθεσία που θεσπίστηκε στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, η οποία επικεντρωνόταν στα ατομικά δικαιώματα στην εργασία – αποζημίωση για απόλυση και καταχρηστική απόλυση, ίση αμοιβή στις γυναίκες και αντιμετώπιση των φυλετικών διακρίσεων – τα οποία καθορίζονταν από νομικές διαδικασίες μέσω δικαστηρίων επίλυσης εργατικών διαφορών. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές απευθύνονταν σε όλους τους εργαζόμενους, και όχι μόνο στα μέλη των συνδικάτων. Παρόλο που τα συνδικάτα μπορούσαν να υποστηρίξουν τα μέλη τους ενώπιον των δικαστηρίων, οι εργαζόμενοι μπορούσαν να ζητήσουν εκπροσώπηση από αλλού. Αυτός ήταν ένας διαφορετικός τρόπος ρύθμισης της απασχόλησης από τη συλλογική διαπραγμάτευση. Βασιζόταν περισσότερο στην ανάπτυξη της νομολογίας παρά στα ‘έθιμα και την πρακτική’ που χαρακτήριζαν τις περισσότερες από τις διαπραγματεύσεις στις οποίες είχαν συνηθίσει τα συνδικάτα.


Η εξέλιξη αυτή επρόκειτο να παράσχει τη βασική αγωγή των εργασιακών σχέσεων στη μετα-σοσιαλδημοκρατική περίοδο, δηλαδή την ατομική δίκη βασισμένη σε ‘δικαιώματα’ κατοχυρωμένα από το νόμο. Όπως σχολίασε ο John Monks το 2002, όταν ήταν γενικός γραμματέας του TUC, επρόκειτο για μια ‘ριζική αλλαγή τοπίου’ σε σχέση με τον τρόπο που γίνονταν τα πράγματα στη δεκαετία του 1970, ο οποίος τον 21ο αιώνα είχε μια ‘αλλόκοτη ιστορική αίσθηση’. Η ‘εξατομίκευση’ της απασχόλησης γύρω από τα νομικά δικαιώματα έχει εδραιωθεί γερά στην ανάλυση των σύγχρονων εργασιακών σχέσεων. Η ρύθμιση της απασχόλησης στη σύγχρονη Βρετανία δεν γίνεται μόνο μέσω της αγοράς – υπάρχει ένα ευρύ σώμα νόμων (μεγάλο μέρος του οποίου προέρχεται από τις ντιρεκτίβες της Ε.Ε.) που αφορά την εργασία και τα συνδικάτα. Σημαίνει αυτό αναπόφευκτα μια μετατόπιση των συνδικάτων και της κολεκτιβιστικής επιχειρηματολογίας τους; Οπωσδήποτε, στη δεκαετία του 1960, η νομοθεσία που ανέπτυσσε τα ατομικά δικαιώματα, ήταν ελκυστική για ορισμένους Συντηρητικούς με την έννοια ότι παρέκαμπτε εντελώς τα συνδικάτα. Ωστόσο, αυτή η τάση αντί να στερεί τον ρόλο των συνδικάτων, μάλλον τους προσδίδει ένα ρόλο διαφορετικό. Τα ατομικά δικαιώματα τείνουν να εφαρμόζονται πιο αποτελεσματικά με τη συλλογική οργάνωση παρά χωρίς αυτήν. Επιπλέον, ακόμη και στην ‘παραδοσιακή’ τους περίοδο, πριν από το 1979, βρίσκονταν υπό την εξάρτηση του κράτους ως υποστηρικτή της συλλογικής διαπραγμάτευσης. Κατά συνέπεια, μια πιο σαφής κρατική υποστήριξη, μέσω της νομοθεσίας, για συνδικαλιστική αναγνώριση και δικαιώματα των μισθωτών στην εργασία μπορεί να αποτελεί πλεονέκτημα για τα συνδικάτα και όχι το αντίθετο. Και τα συνδικάτα έχουν σίγουρα δείξει μια ικανότητα προσαρμογής. Το ερώτημα όμως σχετικά με την κεντρικότητα των συνδικάτων σε ένα τέτοιο πλαίσιο ρύθμισης της απασχόλησης παραμένει. Η προθυμία των ατόμων να διεκδικούν τα δικαιώματά τους που απορρέουν από τη νομοθεσία για ίσες αμοιβές μέσω δικηγόρων παρά μέσω συνδικάτων προβληματίζει ορισμένους συνδικαλιστές, ιδίως από τη στιγμή που αντιμετωπίζουν αγωγές για συμφωνίες που έκαναν και εμπεριέχουν διακρίσεις κατά των γυναικών. Όπως ένας οργανωτής σχολίασε, ‘Είναι ένα εν δυνάμει πρόβλημα για ολόκληρη τη διαδικασία της συλλογικής διαπραγμάτευσης’.


Αυτή η θέση περιπλέκεται περισσότερο, όμως, από μια μάλλον κοινωνική παρά πολιτική διάσταση. Ό, τι και να κάνουν οι κυβερνήσεις για να βοηθήσουν τα συνδικάτα, η στρατολόγηση των μελών είναι δική τους δουλειά. Ωστόσο, η έρευνα του Gregor Gall δείχνει ότι τα αποτελέσματα της επίμονης προσπάθειας των συνδικάτων για στρατολόγηση είναι απογοητευτικά, αφού το 1980 64% των ιδρυμάτων είχαν συνδικαλιστική αντιπροσώπευση ενώ το 2004 το ποσοστό είχε μειωθεί στο 30%. Οι άνθρωποι δεν στρέφονται πάντα στα συνδικάτα για τη διευθέτηση των αδικιών, ακόμη κι όταν επιθυμούν να δράσουν μαζί με άλλους. Μερικοί υποστηρίζουν ότι αυτό μπορεί να αλλάξει εάν υπάρξει ύφεση στην οικονομία και πίεση στο βιοτικό επίπεδο – μια κυκλική επίδραση, με άλλα λόγια, που δρα προς όφελος των συνδικάτων, καθώς η οικονομία μοιάζει να κατευθύνεται σε ακόμη πιο ταραγμένα ύδατα. Άλλοι, και ειδικά οι Michael Piore και Sean Strafford που δουλεύουν πάνω στις Ηνωμένες Πολιτείες, λένε ότι μια πιο ριζική διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη, όπου η ανάδειξη των εργασιακών δικαιωμάτων καθρεφτίζει ένα διαφορετικό είδος συμφερόντων των εργαζομένων από αυτά που υποστήριζαν παραδοσιακά τα συνδικάτα. Αντί για την οργάνωση συμφερόντων που είναι βαθιά ριζωμένα στην επιχείρηση και βασίζονται στην τάξη και την απασχόληση, τα νέα συμφέροντα που έχουν εμφανιστεί έχουν να κάνουν, για παράδειγμα, με το φύλο, την αναπηρία και τη φυλή. Τα συγκεντρωτικά και γραφειοκρατικά συνδικάτα δεν έχουν αποδείξει ότι αποτελούν τα καταλληλότερα οχήματα για την κινητοποίηση αυτών των συμφερόντων.


Τα τελευταία τριάντα χρόνια, τα βρετανικά συνδικάτα υποχρεώθηκαν να προσαρμοστούν σε ένα πολιτικό, οικονομικό και νομικό περιβάλλον ριζικά διαφορετικό από εκείνο που τα υποστήριξε ιστορικά. Σε μια φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, υπάρχει ακόμη σημαντικός ρόλος για τη νομοθεσία και το κράτος σε ό,τι αφορά τη ρύθμιση της απασχόλησης, και στο πλαίσιο αυτό τα συνδικάτα έχουν μια θέση. Η ανάπτυξή της θα εξαρτηθεί τουλάχιστον εν μέρει από το κατά πόσον η μειωμένη πρόσβαση τους στην κοινωνία είναι μη αναστρέψιμη ή μπορεί να αποκατασταθεί με τη βοήθεια αντίξοων οικονομικών συνθηκών.


Η κινητή τηλεφωνία και η σύγκλιση των τεχνολογιών έχουν συμβάλει σε νέους τρόπους κατανάλωσης, παραγωγής και ενασχόλησης με τα γεγονότα που συμβαίνουν στον κόσμο. Η ενσωμάτωση ηχητικών και ηχογραφημένων χαρακτηριστικών, καμερών και λειτουργιών Ίντερνετ στα κινητά τηλέφωνα συνέβαλε με νέους τρόπους στη δυνατότητα των ανθρώπων να καταθέτουν μαρτυρίες. Η δυνατότητα καταγραφής, ηχογράφησης, μετάδοσης και ανεβάσματος εικόνων και κειμένου μέσω κινητής τηλεφωνίας κατέστησε δυνατούς νέους τρόπους συμμετοχής στη δημιουργία επικοινωνιακών γεγονότων. Ενώ οι αναφορές από αυτόπτες μάρτυρες αποτελούσαν πάντοτε μέρος της συλλογής ειδήσεων, η σύγκλιση των τεχνολογιών και της κινητής τηλεφωνίας έπαιξε ρόλο στους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να συνεργαστούν στη δημιουργία ενός επικοινωνιακού γεγονότος. Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας σφυρηλατεί επίσης μια περίπλοκη σχέση με τα παλαιότερα μέσα επικοινωνίας όπου νέες πλατφόρμες που προσαρμόζουν τις αναφορές των πολιτών στη δημιουργία γεγονότος καθιστούν τις ειδήσεις ένα φαινόμενο χωρίς όρια.


Στην πρόσφατη πορτοκαλί επανάσταση στη Μπούρμα, οι τεχνολογίες πληροφορίας και επικοινωνίας (ICTs) έπαιξαν ζωτικό ρόλο στην αφήγηση ενός γεγονότος όπως αυτό συνέβη. Το γεγονός ότι οι φρικιαστικές εικόνες που κατέγραφαν τα κινητά τηλέφωνα ανέβαιναν στο Ίντερνετ, έφερε νέους τρόπους ενατένισης και ενασχόλησης με την πολιτική. Οι εικόνες των πολιτών για την πορτοκαλί επανάσταση, μέσω της κινητής τηλεφωνίας, έφεραν μια νέα ματιά, παρά την αυστηρή λογοκρισία των μέσων επικοινωνίας στη Μπούρμα. Ειδικότερα, η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της τεχνολογίας δίνει νέες δυνατότητες μοιράσματος των γεγονότων με ένα ευρύτερο κοινό μέσω των νέων ή και των παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας όπως τα έντυπα και τα ραδιοφωνικά. Η σύγκλιση των τεχνολογιών και η ικανότητα σύνδεσης προσωπικών εικόνων ενός γεγονότος με μια δημόσια πλατφόρμα αναδιαμορφώνει τη λογική βάση της πολιτικής που εναποτίθεται συχνά στη δημιουργία νέων μονοπατιών για την εξιστόρηση και την ενασχόληση με την πολιτική.


Η προσωπική ματιά και η κατασκευή γεγονότων


Μεγάλο μέρος της πρόσφατης φιλολογίας για την κατασκευή ειδήσεων έχει επικεντρωθεί στην παρακμή των παραδοσιακών μεσαζόντων και την άνοδο των γεγονότων που προωθούνται από τα μέσα επικοινωνίας και έχουν διευκολυνθεί από τις νέες επικοινωνιακές τεχνολογίες όπως το βιντεόφωνο και τα φορητά συστήματα ηχογράφησης και μετάδοσης (σ. 364). Η επικράτηση των ελαφρών και εκλαϊκευμένων ειδήσεων στα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας, η ενσωμάτωση προσωπικών αφηγήσεων και ο ευτελισμός της πολιτικής είχαν ως αποτέλεσμα, από τη δεκαετία του 1980, την αυξανόμενη εξάρτηση από τους ‘αυτόπτες μάρτυρες’ (σ. 370) για την κατασκευή των επικοινωνιακών αναφορών. Οι ειδήσεις που προκύπτουν από γεγονότα, και όχι από ψευδο-γεγονότα που ενορχηστρώνονται από τα μέσα επικοινωνίας, περιλαμβάνουν αυτογενή γεγονότα όπως οι φυσικές καταστροφές και οι τρομοκρατικές επιθέσεις.


Οι Bennet και Livingstone υποστηρίζουν ότι οι ειδήσεις που προκύπτουν από γεγονότα υπερτερούν των θεσμοθετημένων ειδήσεων, ειδικότερα στο φορτισμένο τεχνολογικά περιβάλλον της διεθνούς ειδησεογραφίας της καλωδιακής τηλεόρασης. Τις εβδομάδες και μήνες που ακολούθησαν τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, υπήρχε αυξημένο μοίρασμα πληροφοριών, αφηγήσεων και εικόνων μέσα από τα blogs. Τα blogs έγιναν ένας παρεκβατικός τόπος για επικοινωνία και κοινές εμπειρίες μετά τα γεγονότα. Ανέτρεψαν επίσης το γεγονός ότι οι νέες παρεκβατικές σφαίρες, ανεξάρτητα αν προέρχονται από τις κινητές διαδραστικές τεχνολογίες ή το Ίντερνετ, θα ενσωματωθούν στη δημιουργία γεγονότων και την κατασκευή μνήμης στις κοινωνίες των μέσων επικοινωνίας. Αυτό σημαίνει νέους κανόνες των μέσων επικοινωνίας στη μετάδοση παγκόσμιων γεγονότων, καθώς η αφήγηση της ιστορίας αποκλειστικά μέσα από τη ματιά των μέσων επικοινωνίας είναι ελλιπής και η συμπερίληψη της συμμετοχικής ματιάς του ιδιώτη εμφυτεύεται στη δημιουργία γεγονότων.


Τα γεγονότα που μεταδίδονται από τα μέσα επικοινωνίας αναπαρίστανται και αναδομούνται όχι μόνο μέσα από τα παραδείγματα των κυρίαρχων μέσων επικοινωνίας αλλά επίσης μέσα από νέες επικοινωνιακές πλατφόρμες που επιτρέπουν στα άτομα να συμβάλουν, να βελτιώσουν, ακόμη και να αναιρέσουν επικοινωνιακές αναφορές για παγκόσμια και τοπικά γεγονότα. Η τεχνολογία, με αυτή την έννοια, αύξησε την ύπαρξη τραυματικών ενεργειών, όπως και την πρόσβαση σε αυτές (σ. 697). Η έννοια που έχουμε για το οικείο και το μη οικείο, την κοινότητα και τη διαφορετικότητα, μεταβάλλεται όλο και περισσότερο μέσα από τις κινητές τεχνολογίες καθώς η κοινότοπη καθημερινότητα επιβάλλει νέες μορφές σύνδεσης και αποσύνδεσης. Ο Eric Paulos και η Elizabeth Goodman αμφισβητούν την ιδέα ότι στους δημόσιους αστικούς χώρους που ζούμε, τα άτομα που επιδρούν σε εμάς περισσότερο είναι αυτά που παρατηρούμε συχνά αλλά με τα οποία δεν υπάρχει άμεση αλληλεπίδραση. Δανειζόμενοι τον όρο από τον κοινωνιολόγο Stanley Milgram, οι Paulos και Goodman υποστηρίζουν ότι το κινητό τηλέφωνο απέκοψε κατά πολύ τους ανθρώπους από τους άγνωστους που ζουν στο ίδιο μέρος, στην κοινότητά τους, καθώς επικρατεί η τάση να αγνοούν ο ένας τον άλλον ψάχνοντας για το κινητό τους. Αυτό μειώνει δραματικά τις ευκαιρίες αλληλεπίδρασης πέρα από τις κοινωνικές ομάδες μας.


Η ενσωμάτωση της ιδιωτικής ματιάς στην παραγωγή ειδήσεων ευνοεί την ιδιωτική ματιά στις περιπτώσεις όπου τα μέσα επικοινωνίας δεν ήταν παρόντα ώστε να αφηγηθούν τα γεγονότα όσο ξετυλίγονταν. Με την κατάθεσης μαρτυρίας, τα άτομα αφήνουν την προσωπική πράξη του ‘βλέπω’ και υιοθετούν μια δημόσια τοποθέτηση, μέσω της οποίας γίνονται μέρος μιας ομάδας που δουλεύει μαζί μέσα από το τραύμα. H Barbie Zelizer υποστηρίζει ότι ‘το ατομικό παραμένει η βάση μέσω της οποίας η αναστάτωση και η απορρύθμιση που προκαλεί το τραύμα αρχίζουν να αντικαθίσταται από κοινές κοινωνικές έννοιες και μια ανανεωμένη έννοια συλλογικού στόχου’ (σ. 698). Στους βομβαρδισμούς της 7ης Ιουλίου στο Λονδίνο, τα γεγονότα της μοιραίας μέρας κατασκευάστηκαν τόσο μέσω ατομικών αφηγήσεων όσο και μέσω ψηφιοποιημένων εικόνων. Μια σημείωση στην ιστοσελίδα του BBC δίνει μια ιδέα για την εξελισσόμενη και εγγενή σχέση ανάμεσα στη δημιουργία γεγονότων και τις κινητές τεχνολογίες.

‘Όταν χτυπά η τραγωδία τα ειδησεογραφικά συνεργεία δεν είναι πολύ μακριά και η επίθεση στο συγκοινωνιακό δίκτυο του Λονδίνου τον Ιούλιο του 2005 δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Ωστόσο οι φωτογράφοι και οι δημοσιογράφοι ήταν εκεί για να καταγράψουν το μετά, ενώ εσύ (ο αναγνώστης) ήσουν αυτός που μας έστειλε πλάνα και βίντεο από τη στιγμή της τραγωδίας’.


Την επόμενη των βομβαρδισμών της 7ης Ιουλίου, το BBC έλαβε 20.000 γραπτές αναφορές μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, 1000 φωτογραφίες και 20 βίντεο από πολίτες. Παρομοίως, στις καλοκαιρινές πλημμύρες του Ιουνίου 2007 στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ιστοσελίδα του BBC News έλαβε περισσότερες από 10.000 εικόνες από τις πλημμύρες που δίνουν μια άποψη της καταστροφής. Η καταστροφή από το τσουνάμι, οι βομβαρδισμοί της 7ης Ιουλίου στη Μαδρίτη και ο τυφώνας Κατρίνα έφεραν στο προσκήνιο το ρόλο της κινητής τηλεφωνίας στην ανακατασκευή των γεγονότων και τη συνδρομή της στα μέσα επικοινωνίας προκειμένου να κατασκευάσουν τις αναφορές τους. Τα ειδησεογραφικά κανάλια παρακαλούσαν για σχόλια, φωτογραφίες και βίντεο από τα κινητά τηλέφωνα των πολιτών. Επομένως, η ενσωμάτωση των κινητών τεχνολογιών στην κυρίαρχη παραγωγή ειδήσεων γνώρισε την εμφάνιση ειδησεογραφικών γεγονότων που η αφήγησή τους υπερέχει εκείνης των κυρίαρχων μέσων επικοινωνίας. Οι κινητές τηλεφωνίες δίνουν τη δυνατότητα στους πολίτες, ως καταναλωτές, να ηχογραφούν, να καταγράφουν εικόνες και να εγγράφουν εισόδους στα blogs από τα κινητά τηλέφωνά τους και άλλες κινητές συσκευές. Αυτή η οικολογία της πληροφορίας που ξετυλίγεται ύστερα από μεγάλα γεγονότα αποσπά τις ιστορικές στιγμές από την αποκλειστικότητα των μέσων επικοινωνίας . Η Washington Post σημειώνει ότι ‘οι κοινοί άνθρωποι στις καθημερινές τους ζωές είναι τώρα οι πρώτοι που τεκμηριώνουν ιστορικά γεγονότα’. Η συγκεκριμενοποίηση της ιστορίας μέσα από εικόνες έχει τους περιορισμούς της γιατί, στην καλύτερη περίπτωση, παρέχουν μια αυθαίρετη και ελλιπή εξιστόρηση. Επιπλέον, η ικανότητα να διατηρεί και να θυμάται το παρελθόν εξαρτάται, επίσης, από την ικανότητα μιας κοινωνίας να αποθηκεύει και, εκτός κι αν οι πολιτισμοί έχουν ‘τα μέσα να παγώνουν τη μνήμη του παρελθόντος, η φυσική τάση της κοινωνικής μνήμης είναι να καταργεί ο, τι δεν είναι σημαντικό και να το αντικαθιστά με ό, τι είναι εννοιολογικά κατάλληλο στο συγκεκριμένο πλαίσιο (σσ. 58-9). Οι κινητές τεχνολογίες και οι νέες πλατφόρμες των μέσων επικοινωνίας προσφέρουν χώρους αποθήκευσης και η διάδοση των αφηγήσεων και των εικόνων δίνουν διόδους για να διαβάζεται η ιστορία διαφορετικά, έξω από τους θεσμοθετημένους χώρους των μουσείων και των επίσημων αρχείων.


Το φρούριο της επικοινωνιακής ματιάς αναδιαμορφώνεται σταθερά μέσα από νέες πλατφόρμες κατασκευής ειδήσεων, που το φάσμα τους κυμαίνεται από τη μετατόπιση κειμένων στην οθόνη μέχρι τα blogs σε ιστοσελίδες που καθιστούν τις ειδήσεις και την κατασκευή γεγονότων ένα ρευστό, διαρκώς εξελισσόμενο φαινόμενο. Η διάδοση των επικοινωνιακών αναφορών δημιουργεί, επίσης, αμφισβητήσεις πλαισίου όπου δίνονται μάχες για το νόημα των γεγονότων στις ειδήσεις. Οι κινητές τεχνολογίες, μέσω της κατάθεσης μαρτυρίας, διευρύνουν αυτές τις μάχες πλαισίου οδηγώντας τις προοπτικές των πολιτών στην πολιτική κατασκευής νοήματος. Φαινομενικά, οι κινητές τεχνολογίες μέσω της δημοσιογραφίας των πολιτών και την κατάθεση μαρτυρίας επιδιώκουν τον εκδημοκρατισμό της δημιουργίας γεγονότων. Ιδιοποιούνται ‘ένα παζάρι σε αντίθεση με έναν καθεδρικό ναό’, όπου το κοινωνικό μοίρασμα πληροφοριών διαπραγματεύεται εκ νέου τη μονοπώληση από τα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας της κατασκευής γεγονότων, κάνοντας την ιστορία μια εμπειρία χωρίς τέλος.


Ο ρόλος των κινητών τεχνολογιών και του Ίντερνετ στην ανακούφιση από τις καταστροφές, στη συνειδητοποίηση και συγκέντρωση χρημάτων μετά το Τσουνάμι στον Ινδικό Ωκεανό το 2004 και τον τυφώνα Κατρίνα είναι απολύτως τεκμηριωμένος. Επιτρέπει, όμως, επίσης, την άνθιση δόλιων συμπεριφορών και δραστηριοτήτων εκεί που το αυθεντικό και το μη αυθεντικό υλικό ανταγωνίζονται για την προσοχή του κοινού σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτές οι δραστηριότητες τείνουν να μειώσουν τις γνήσιες προσπάθειες για την ανοικοδόμηση των κοινοτήτων και τον εντοπισμό των αγνοουμένων μέσω ενημερωτικών συνδέσμων σε παγκόσμιο επίπεδο, όπως το Ίντερνετ. Οι μεγάλες ποσότητες πληροφοριών στο Ίντερνετ και η δυνατότητα κατάχρησης και απάτης συντηρούν τη διάκριση μεταξύ κυρίαρχων και περιφερειακών μέσων επικοινωνίας, παρά τις αυξανόμενες συνδέσεις μεταξύ τους. Μια ιστοσελίδα με τον εύστοχο τίτλο Mcpaparazzi.com , για παράδειγμα, έχει ως μέλη της πολίτες που της στέλνουν φωτογραφίες διασημοτήτων κεφαλαιοποιώντας έτσι τη συνύπαρξη ενός μαζικού κοινού με τη συνεχή επαγρύπνηση που αυτό μπορεί να προσφέρει, μέσα από την αυξανόμενη ενσωμάτωση τεχνολογιών επιτήρησης στα κινητά τηλέφωνα.


Συμπέρασμα


Αυτή η πολιτική των μέσων επικοινωνίας αναδιαμορφώνει την έννοια της κατάθεσης μαρτυρίας. Η κατάθεση μαρτυρία δεν μεταφέρεται μόνο μέσα από τα μέσα επικοινωνίας. Μπορεί να μεταφερθεί στο τελετουργικό της δημιουργίας γεγονότων που τα μέσα επικοινωνίας αναπαριστούν, μπορεί όμως κάποιος να καταθέσει μαρτυρία έξω από τις τελετουργικές διαδικασίες των παλαιότερων μέσων επικοινωνίας. Η αποστολή φωτογραφιών και αφηγήσεων στο Ίντερνετ και το μοίρασμα φωτογραφιών και κειμένων μέσα στο ίδιο το δίκτυο αναδιαμορφώνει τη δημιουργία γεγονότων, απελευθερώνοντας τα από την αγκάλη των ισχυρών παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας, ενώ εκδημοκρατίζει την έννοια του γεγονότος που μεταδίδεται από τα μέσα επικοινωνίας. Το κοινό που βρίσκεται μακριά από ένα εθνικό ή παγκόσμιο γεγονός μπορεί να επιλέξει να ασχοληθεί, μετά τις αφηγήσεις, με τη μετάδοση και την εκτύπωση, όπως και με τις αφηγήσεις που ανεβαίνουν στο Ίντερνετ.


Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας και η δυνατότητα δημοσιοποίησής της μέσα από δημόσιες πλατφόρμες όπως το Ίντερνετ, δημιουργούν νέες μορφές εξάρτησης μεταξύ των μέσων επικοινωνίας και του κοινού που καταθέτει μαρτυρίες. Η κατάθεση μαρτυρίας μέσω της κινητής τηλεφωνίας υπερβαίνει κάποιες διχοτομίες μεταξύ παραγωγού και κοινού, αλλά και ο τομέας της δημιουργίας γεγονότων ενσωματώνει νέα βλέμματα και ματιές που σηματοδοτούν νέες και εξελισσόμενες σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στα μέσα επικοινωνίας και την κατάθεση μαρτυρίας. Η ματιά του πολίτη ή του ερασιτέχνη που καταθέτει μαρτυρία ενσωματώνει νέες οικονομίες εικόνας όπου οι εικόνες μπορούν να μεταφέρουν διαφορετικά πλεονεκτήματα και ίσως νέες μορφές πλαισίωσης της οικειότητας και της απόστασης όπως και της απάθειας.

Μέσα από μια συζήτηση της στρατηγικής του Σαρκοζί για την κατάκτηση πολιτιστικής ηγεμονίας, ο Noel Hatch προσπαθεί να σκιαγραφήσει τις μορφές που θα μπορούσε να πάρει μια συντεταγμένη αντίδραση από τα Ευρωπαϊκά σοσιαδημοκρατικά κομμάτα.


Όπως πολλές χώρες στην Ευρώπη, η Γαλλία έχει γίνει μια κατακερματισμένη κοινωνία- όπου η εκλογική επιλογή κυριαρχείται από το διπλό παράδοξο του κατακερματισμού και της ολοκλήρωσης. Οι Γάλλοι επιθυμούν ένα δυναμικό οικονομικό μοντέλο όπου ο καθένας μπορεί να έχει πρόσβαση στις ευκαιρίες και να ανταμείβεται με βάση την αξία του, μια κοινωνία που να τους δίνει τη δυνατότητα να διαμορφώσουν τις ζωές τους και να εξασφαλίζει αμοιβαίο σεβασμό και κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτά τα πρότυπα, που προηγουμένως ήταν προβλέψιμα και ατομικά συντονισμένα είναι τώρα όλο και πιο ρευστά και αλληλοεξαρτώμενα. Η διαμόρφωση αυτών των αντιφάσεων έχει γίνει πιο εύκολη από τη διατήρησή τους .Θα επιχειρήσω να εξηγήσω πώς αυτό το παράδοξο βρίσκεται στον πυρήνα της στρατηγικής του Σαρκοζί για πολιτιστική ηγεμονία και πώς η γαλλική και ευρωπαϊκή κοινωνική δημοκρατία μπορεί να αναδιαμορφώσει τον σαρκοζισμό και να διεκδικήσει πίσω την ιστορία που έχει να κάνει με τη δυνατότητα των ανθρώπων να ελέγχουν τις ζωές τους, διαμορφώνοντας τις μαζί.

Μια αφήγηση ρήξης για αντεπαναστατική ηγεμονία


Ο Σαρκοζί δεν πήρε μόνο ένα μέρος του προσωπικού της Αριστεράς, οικειοποιήθηκε και τη ρητορική της. Ανύψωσε την αντίληψη του Gramsci για ‘πολιτιστική ηγεμονία’- πολιτική κυριαρχία μέσω των ιδεών. Η διαφορά είναι ότι ο Σαρκοζί επιδιώκει την ηγεμονία όχι μόνο σε σχέση με τις ιδέες, αλλά και με τις αξίες, όπως προσωποποιούνται στο σλόγκαν ‘δούλεψε περισσότερο, κέρδισε περισσότερα’, που είχε τόσο μεγάλη απήχηση στη ‘σιωπηρή πλειοψηφία’ της Γαλλίας. Με άλλα λόγια, άφησε τον κόσμο να πιστεύει πως το μαγκανοπήγαδο μπορεί να αποτελεί το όραμα μιας καλής κοινωνίας.


Επικαλούμενος μια πολιτιστική ρήξη που αντανακλούσε την επαναστατική ιστορία της άκρας αριστεράς ή της άκρας δεξιάς, μπόρεσε να σταθεροποιήσει καλύτερα το στάτους κβο μιας συντηρητικής αντεπανάστασης.


Άρχισε να σπέρνει τους σπόρους αυτής της ρήξης ή σύγκρουσης αξιών τόσο μέσα στο κόμμα του όσο και στην κοινωνία των πολιτών, πριν τη λανσάρει ως πλατφόρμα για την εκλογική του εκστρατεία. Ήταν συνεπώς ιδανικά τοποθετημένος για να δείξει πώς ενσωμάτωσε την αλλαγή που ήθελε να δει στον κόσμο.


H υπόσχεση της ελευθερίας από το φόβο ή η ιδιωτικοποίηση του δημόσιου πεδίου


Μέσω των εθνικιστικών σειρήνων του περί γαλλικής ταυτότητας, ο Σαρκοζί επαγγέλλεται έναν νοσταλγικό νεφέλωμα, απηχώντας ‘την υπόσχεση της ελευθερίας από το φόβο και την ησυχία του chez soi’. Αυτή η ‘ιδιωτικοποίηση της οικονομίας μας και των ελπίδων και φόβων μας’ εμπνέει κοινωνικό κατακερματισμό και καταναλωτικό λαϊκισμό. Ο σαρκοζισμός ενσωματώνει έναν πολιτικό ‘καταναλωτισμό που μας αποζημιώνει έξυπνα για την απώλεια της συλλογικής ικανότητάς μας να δράσουμε. Όπως κάθε αποζημίωση, μας παρέχει ανταμοιβές που καλοδεχόμαστε πρόθυμα’.


Έξοδος, φωνή και αφοσίωση ή η προσωποποίηση της πολιτικής


Ο Σαρκοζί αντισταθμίζει την απουσία συλλογικής ικανότητας για δράση προσωποποιώντας το πολιτικό στοιχείο και πολιτικοποιώντας το προσωπικό. Αντί να μεταβιβάσει εξουσία στις τοπικές κοινότητες και τη δημοκρατία, ο Σαρκοζί παρουσιάζει τον εαυτό του ως σωτήρα μέσω της συναισθηματικής υπερ-εγγύτητας και ενός περιστασιακού μελοδράματος. Αντί να δώσει τη δυνατότητα στους ανθρώπους να ελέγξουν τις ζωές τους και να διαμορφώσουν όλοι μαζί μια καλύτερη κοινωνία, παρουσιάζει τον εαυτό του ως φύλακα μέσω ενός τυφλού υπερ-ακτιβισμού και του κατάλληλου χειρισμού των θυμάτων. Ωστόσο, αυτή η μη πολιτική είναι ένα ιδεολογικό προπέτασμα καπνού που κρύβει το αόρατο χέρι της αγοράς και την πατερναλιστική γροθιά του κράτους.


Σαρκοζισμός και κράτος: Εμένα, ο εαυτός μου κι εγώ!


Υπερβάλλοντας την παρακμή της εξουσίας του κράτους, ο Σαρκοζί μπορεί ακόμη καλύτερα να δικαιολογήσει την αναβίωσή της για να επιβάλει μια ‘από πάνω προς τα κάτω’ αυταρχική προσέγγιση στην κοινωνική αλλαγή. Από την άλλη πλευρά, όταν η Σεγκολέν Ρουαγιάλ άρχισε να εγκαταλείπει τον μύθο του κράτους και να τον αντικαθιστά με την ιστορία της κοινωνίας των πολιτών, οι άνθρωποι που εξαρτώνται απ’ αυτό ένιωσαν ότι το κόμμα τους άφηνε- υποκαθιστώντας την κυριαρχία του οικονομικού κεφαλαίου με το κοινωνικό κεφάλαιο.


Ενώ το κράτος είναι τόσο σημαντικό στη γαλλική φαντασία, η κοινωνία των πολιτών εκλαμβάνεται ως ο μεγάλος ασθενής της Δημοκρατίας, φοβισμένος με τον κόσμο και φοβισμένος με τον εαυτό του. Ο Σαρκοζί υποσχέθηκε να ‘ εξουδετερώσει τις αξίες του 1968’, που εκπροσωπούνται από την κοινωνική αυτονομία, τη μεταβίβαση εξουσίας και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και επαγγέλλεται την επιστροφή της κοινωνικής εξουσίας, της συγκεντρωτικής εξουσίας και του κρατικιστικού εθνικισμού. Εάν ο Σαρκοζί κέρδισε τις εκλογές με αυτή την πλατφόρμα, τότε γιατί να υποστηρίξει κάποιος τις αξίες της κοινωνικής δημοκρατίας;


Επανατοποθετώντας τον Σαρκοζί και ‘la grandeur de la France’


Στη Γαλλία, ωστόσο, υπάρχει πάντα μια ανάμικτη εικόνα κατακερματισμένων επικαλυπτόμενων ταυτοτήτων και αφοσιώσεων μέσα σε ένα σώμα δημοκρατικών αξιών. Από πολλές απόψεις, το Σοσιαλιστικό Κόμμα, μέσω της πολιτικής διαδρομής του από το 2002 και τη συμμετοχική προεκλογική εκστρατεία, μπορεί να διδαχθεί από τις αντιθέσεις που υφίστανται μέσα σ’ αυτές τις ταυτότητες και την ανάγκη να μην τις διαλύσει ούτε να τις αποκηρύξει, αλλά να προωθήσει αυτές τις διαφορές όχι τόσο ως απειλές όσο ως δυνατότητες, ‘κοινές εμπειρίες στη βάση μιας σημαντικής, απτής ταυτότητας’. Αυτό είναι κρίσιμο για την επανατοποθέτηση του σαρκοζισμού και την διεκδίκηση της ιστορίας που έχει να κάνει με το πως μπορούμε να ζούμε μαζί.

Μια αφήγηση για την επόμενη γενιά: Να ελέγξουμε τις ζωές μας διαμορφώνοντας τις μαζί


Πρέπει να αναγνωρίσουμε τα λάθη μας και να διδαχθούμε απ’ αυτά. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει ενστικτωδώς να σκεφτούμε ότι εάν γείρουμε προς την άλλη πλευρά του πολιτικού φάσματος, το γρασίδι θα είναι πιο χλοερό. Ό, τι νομίζουμε πως λειτουργεί ή δεν λειτουργεί οποιαδήποτε συγκεκριμένη στιγμή πρέπει να ιδωθεί μέσα απ’ το πλαίσιο στο οποίο ζούμε, με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες και πιο περίπλοκες ανάγκες και προσδοκίες των πολιτών μας, και όχι μέσα από τον φακό ενός κενού πραγματισμού ή ενός επιβεβλημένου δόγματος.


Η προσπάθεια ελαχιστοποίησης αυτών των προσδοκιών ή η στόχευση αποκλειστικά ατομικιστικών προσεγγίσεων σε κοινά προβλήματα δεν λύνει θέματα που είναι αλληλοσυνδεόμενα μεταξύ των πολιτών και εξαρτώνται από την κοινή προσπάθεια. Ωστόσο, αυτό δεν επιτυγχάνεται ούτε με την άρνηση της ανάγκης των ανθρώπων για ατομική αυτονομία, σε ό, τι αφορά στην επιλογή τους για το πώς θα συμμετάσχουν σε αυτή την κοινή προσπάθεια.


Γιατί να συμμετάσχω στην επανάστασή σας αν δεν μπορώ να χορέψω;


Πρέπει να διοχετεύσουμε αυτές τις προσδοκίες παρέχοντας ευκολότερους και καλύτερους τρόπους στους πολίτες μας και τις κοινότητές μας ώστε να ασκήσουν επιρροή στο ‘πολιτικό σώμα’ και το ‘κοινωνικό σώμα’. Με άλλα λόγια, εάν εμπλακούμε σε μια ηγεμονική μάχη αξιών, τότε αυτή πρέπει να είναι, επίσης, μια μάχη για πολιτική ισότητα. Ειδικά όταν οι χαμηλότερες κοινωνικές τάξεις εμπλέκονται τέσσερις φορές λιγότερο στον πολιτικό ακτιβισμό και δυο φορές λιγότερο στην πολιτική συμμετοχή σε σχέση με τις υψηλότερες κοινωνικές τάξεις. Πράγματι, για να παραφράσουμε μια προσφιλή σοσιαλιστική παροιμία, εάν οι άνθρωποι δεν μπορούν να χορέψουν, δεν θα θέλουν να συμμετάσχουν στην επανάστασή μας.


Πρόσκληση στο πάρτι: Να δούμε την καλή κοινωνία όπως τη βλέπουν οι πολίτες μας


Έχουμε καθήκον να καλέσουμε, να εμπνεύσουμε και να εμπλέξουμε όλους τους Σοσιαλδημοκράτες στη διαμόρφωση της ιστορίας, ειδικά εκείνους που είναι αποκλεισμένοι από την πολιτική συμμετοχή. Αυτή η πρόσκληση πρέπει να έχει νόημα για τους πολίτες μας και να συνδέεται με τις καθημερινές ζωές τους και τις αξίες τους. Πρέπει να αξίζει τον κόπο γι’ αυτούς και να είναι διαφορετική με τρόπο προσιτό. Πρέπει να καλλιεργήσει μια αίσθηση ενθουσιασμού και ελπίδας, ότι δουλεύοντας γι’ αυτή την κοινή προσπάθεια με άλλους, μπορούν να συμβάλουν στη χειραφέτηση άλλων χειραφετώντας τους εαυτούς τους για ‘μια κοινωνία όπου όλοι έχουν πρόσβαση στους πόρους που έχουν ανάγκη για να ζήσουν μια καλή ζωή’.


Πρέπει να οικοδομήσουμε αυτή τη συναίνεση προχωρώντας την κουβέντα για την καλή κοινωνία:


1. δίνοντας τη δυνατότητα στον καθένα να διαμορφώσει ένα μανιφέστο για την καλή κοινωνία έτσι ώστε να συνδεθούμε καλύτερα με το κοινό και να κάνουμε την εκστρατεία μας στην πολιτική και κοινωνική αρένα-να βασιστούμε σε παραδείγματα όπως το ‘Πρόγραμμα Ανανέωσης’ του Compass, τη ‘συμμετοχική εκστρατεία’ του Desirs d’ Avenir ή την ‘ανοιχτή δημοκρατία’ του ΠΑΣΟΚ.


2. προσεγγίζοντας εκείνους που μοιράζονται τις αξίες μας αλλά όχι το κόμμα μας μέσα στον προοδευτικό συνασπισμό- να διδαχτούμε από συνασπισμούς όπως οι London Citizens και να δράσουμε ως κοινοτικός άξονας αλλά να τους καλέσουμε επίσης να ολοκληρώσουν ένα τακτικό ‘εξωτερικό …


3. μεταβιβάζοντας εξουσία στα μέλη έτσι ώστε οι καθημερινές εμπειρίες τους και διασυνδέσεις στις κοινότητες να μπορούν να ενημερώσουν το κόμμα και τις πολιτικές μας- να δημιουργήσουμε αμφίδρομα κανάλια επικοινωνίας για τους ανθρώπους που οι πολιτικές μας αποσκοπούν να βοηθήσουν, όπως η ‘καλύτερη τοπική πρακτική’ του βελγικού PS ή η ‘μεταβιβασμένη κομματική δημοκρατία’ του σουηδικού SAP.


4. παρέχοντας μια ευέλικτη και υπεύθυνη προσέγγιση στην ανανέωση απ’ όλες τις δομές του κόμματος- όπου ο καθένας αναλαμβάνει το καθήκον να αναγνωρίσει τον ‘οδικό χάρτη για την ανανέωση’ από την ηγεσία των πολιτικών κομμάτων μας (όπως μια χάρτα εμπιστοσύνης) μέχρι τα μέλη και τους οπαδούς και τι υποστήριξη χρειάζονται για την εφαρμογή του.


5. εμπλέκοντας τους ανθρώπους με τρόπο που συμφιλιώνει τις εντάσεις μεταξύ του ενδιαφέροντος τους για κοινωνικά θέματα και την έλλειψη εμπιστοσύνης στις κομματικές πολιτικές και κάνοντάς τους να βιώσουν καλύτερα τη δημοκρατία- οι άνθρωποι θέλουν την ευκαιρία να συμμετέχουν όταν θέλουν και να μη συμμετέχουν όταν δεν θέλουν- όπως η ‘χαρτογράφηση ιδεών’ του ισπανικού PSOE.


Κλίνοντας προς την καλή κοινωνία


Πρέπει να επανασυνδεθούμε με το ατομικό για να δώσουμε μια καλύτερη ώθηση στην κοινή προσπάθεια. Πρέπει να υπερβούμε το νοσταλγικό νεφέλωμα της δεξιάς και να καλλιεργήσουμε μια πιο περιεκτική πολιτική περηφάνια που να αναγνωρίζει τη ρευστότητα και την ποικιλία του κόσμου στον οποίο ζούμε, όπου κοινωνική δικαιοσύνη είναι εκεί που θέλουμε να πάμε και συμμετοχική δημοκρατία είναι πώς θέλουμε να φτάσουμε.


Πρέπει να συνδυάσουμε ιδεαλισμό και πραγματισμό, να στρέψουμε τις αλληλεπιδράσεις του ατομικού συμφέροντος σε μια κοινή προσπάθεια, να μεταφέρουμε τις σοσιαλιστικές αξίες στην ιστορία της καθημερινής εμπειρίας και τα συνδεόμενα δικαιώματα και ευθύνες μέσα από το φακό μιας νέας κοινωνικής σύμβασης για συμμετοχή και ενός επαναπροσδιορισμού του πλαισίου αξιών μας. Με δυο λόγια, πρέπει να ενσωματώσουμε και να κάνουμε πράξη την αλλαγή που θέλουμε να δούμε στον κόσμο.

O Jonathan Pugh εξηγεί ότι η αντίληψη του ‘χώρου’, του ‘χρόνου’ και της ‘εξουσίας’ ως ξεχωριστές έννοιες αποκρύπτει τη σημασία των επικαλυπτόμενων, και συχνά αντικρουόμενων, ‘φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο’ τις οποίες βιώνουμε στην καθημερινή ζωή.


Η σχέση μεταξύ εξουσίας, χώρου και χρόνου είναι εξαιρετικά σημαντική: πόσο μάλλον που οι πολιτικοί φιλόσοφοι και οι γεωγράφοι σπάνια υπερβαίνουν τις διαχωριστικές γραμμές των επιστημονικών αντικειμένων τους. Οι γεωγράφοι επικεντρώνονται υπερβολικά στον τρόπο που κατανοούμε το χώρο και το χρόνο, σε βάρος της πολιτικής θεώρησης του έργου τους. Και οι πολιτικοί θεωρητικοί νομίζουν συχνά ότι η ιδεολογία τους ταιριάζει σε όλο τον κόσμο, σε όλους τους τόπους και όλους τους χρόνους. Μιλώντας πέρα από τις διαχωριστικές γραμμές, όπως έχουμε αρχίσει να κάνουμε στο ‘Space of Democracy and Democracy of Space’ (Χώρος Δημοκρατίας και Δημοκρατία του Χώρου), μπορούμε πλέον να κάνουμε μια ‘πρακτική στροφή’, επικεντρωμένη στην κοινή λογική και τις καθημερινές εμπειρίες των ανθρώπων, όσο και στις θεωρητικές τροχιές διαφόρων σύγχρονων τάσεων στον ακαδημαϊκό κόσμο. Σε αυτό το σύντομο άρθρο θέλω, με δυο λόγια, να δείξω με ποιο τρόπο οι συζητήσεις μεταξύ γεωγραφίας και πολιτικής φιλοσοφίας μπορούν να συνδυαστούν έτσι ώστε να μας δώσουν μια πιο πρακτική άποψη στον ακαδημαϊκό κόσμο γενικότερα.


Η πολιτική θεωρία και το ζήτημα του χρόνου


Στην πολιτική θεωρία, το έργο του Γάλλου διανοούμενου Michel Foucault προανήγγειλε ένα κίνημα απομακρυσμένο από τη μελέτη των επιδράσεων του κράτους στους ανθρώπους και προσανατολισμένο στις επιδράσεις που έχουν οι νόρμες, οι ιδεολογίες, το κοινό ύφος και θέματα (μια μόδα την οποία συνέχισαν με ζήλο πανεπιστημιακοί πολλών επιστημονικών κλάδων στις δεκαετίες του 1980 και 1990). Εξέτασε τις συνέπειες που έχει ο τρόπος που σκεφτόμαστε για την ομοφυλοφιλία και την ψυχιατρική ειδικότερα. Από τότε οι πανεπιστημιακοί σκέφτονται πώς μπορούμε να αποκτήσουμε πειθαρχία ως υποκείμενα, μέσα από προγράμματα υγιεινής, δίαιτας, κοινωνικού έργου, φυσικής ανάπτυξης, και πολλές άλλες ιδεολογικές και ηθικές πρακτικές. Επικεντρωμένος, όπως ήταν, στις συνέπειες που έχουν αυτές οι νόρμες και ηθικές για την κοινωνία, ο Foucault δεν έδειξε τόσο καλά πως σε πολύ διαφορετικά πλαίσια έχουν πολύ διαφορετικά αποτελέσματα.


Στο γεγονός ότι ο Foucault δεν έδωσε σημασία σ’ αυτούς τους συσχετισμούς αναφέρθηκαν πρώτοι οι πολιτικοί θεωρητικοί Laclau και Mouffe στο δημιουργικό έργο τους Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics (Ηγεμονία και Σοσιαλιστική Στρατηγική: Προς μια Ριζοσπαστικά Δημοκρατική Πολιτική). Έδωσαν έμφαση στο πώς ο Foucault επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίον η εξουσία απορρέει από μια δεδομένη ιδεολογία, ηθική ή νόρμα. Για τον Foucault, ο ίδιος ο λόγος που χρησιμοποιείται για την ομοφυλοφιλία, την τρέλα και λοιπά, τείνει να παράγει αποτελέσματα. Αντίθετα, οι Laclau και Mouffe έδειξαν πώς αυτά τα αποτελέσματα εξαρτώνται από τη δεδομένη κατάσταση-σε συγκεκριμένα μέρη, σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή, για παράδειγμα. Αυτό δίνει μεγαλύτερη σημασία στους συσχετισμούς που έχουν να κάνουν με τη διάρθρωση μιας μορφής εξουσίας και όχι στο πώς εκλαμβάνεται μια μορφή εξουσίας, όπως ο φεμινισμός, η κοινωνική εργασία, η διδασκαλία, η υγιεινή και λοιπά, που έχουν βασικές συνέπειες σε αυτούς στους οποίους επιδρούν. Για παράδειγμα, η κοινωνική εργασία ενδέχεται να έχει ορισμένες συνέπειες σε ένα πλαίσιο, και πολύ διαφορετικές σε ένα άλλο.


Μπορούμε όμως να τονίσουμε τη σημασία αυτών των συσχετισμών ακόμη πιο πολύ από ό, τι οι Laclau και Mouffe, αν εξετάσουμε τον τρόπο που κατανοούμε το χώρο και το χρόνο σε μια δεδομένη στιγμή. Ας πάρουμε ως παράδειγμα την εξουσία που έχει να κάνει με την ‘ανάπτυξη’. Η λέξη ‘ανάπτυξη’ είναι ένας εξαιρετικά σημαντικός τρόπος να σκεφτούμε την εξουσία στον κόσμο. Από μια σκοπιά, η γλώσσα της ανάπτυξης θεωρείται συχνά ως δεδομένη, διαμορφωμένη όπως είναι από τη θεωρία του Saint Simon, τον θετικισμό του Comte και τις ιδέες του John Stuart Mill. Ιστορικά η ανάπτυξη έχει να κάνει με την προώθηση πλάγιων διασυνδέσεων ανάμεσα στην ‘Ευρώπη’ (αργότερα τη ‘Δύση’), με στόχο τη διαμόρφωση προόδου, με τάξη, στον ‘αναπτυσσόμενο’ κόσμο. Απεικονίζοντας τον συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίον μπορούμε να δούμε τη σχέση ανάμεσα στο λόγο που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη, το χώρο και το χρόνο, η Massey αναφέρει:



Όταν, στην οικονομική γεωγραφία, για παράδειγμα, χρησιμοποιούμε όρους όπως ‘μπροστά’ και ‘πίσω’, ‘ανεπτυγμένος’ και ‘αναπτυσσόμενος’, φανταζόμαστε, στην πραγματικότητα, ότι διαφορές που έχουν να κάνουν με το χώρο (διαφορές ανάμεσα σε μέρη, περιοχές, χώρες κλπ) σχετίζονται με το χρόνο. Διευθετούμε διαφορές ανάμεσα σε τόπους σε μια ιστορική αλληλουχία.


Σύμφωνα με αυτόν τον τρόπο σκέψης για την αλληλεπίδραση της ανάπτυξης με το χώρο και το χρόνο, ο λόγος που χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη έχει συγκεκριμένες συνέπειες για τους ανθρώπους του ‘αναπτυσσόμενου’ κόσμου. Έχει, ας πούμε, εκτοπίσει σε μεγάλο βαθμό το λόγο για πολλές άλλες μορφές εξουσίας, όπως ο πολιτισμός των νέγρων και των ράστα. Σε αντίθεση με τον λόγο για την ανάπτυξη, ο λόγος για τον πολιτισμό των νέγρων και των ράστα διαμορφώνεται μέσω της απόστασης από την Αφρική, έναν τόπο του παρελθόντος. Ο συναφής πόθος για πληρότητα, όπως εκφράζεται στο λόγο για τον πολιτισμό των νέγρων και των ράστα, έχει ουσιαστικά να κάνει με τον χωρισμό στο χώρο και το χρόνο από τη μητέρα Αφρική και την αγωνία που προκαλεί αυτός ο χωρισμός. Αυτό αναδεικνύεται στο ‘Antiquity’ του Adisa Andewele, που γράφει:



Μπορώ να νιώσω
Το μαύρο παρελθόν
Του παρελθόντος μου
Αφήστε με να αγγίξω
Τη μνήμη μου
Για να μπορέσω να είμαι
Με τα αφρικανικά πνεύματα
Που τραγουδούν μέσα στην ψυχή μου


Με δυο λόγια, από αυτή τη σκοπιά, διάφορες μορφές εξουσίας, όπως η ‘ανάπτυξη’ και ο ‘ νέγρικος πολιτισμός’ είναι εγγενώς συνδεδεμένες με διαφορετικές αντιλήψεις του χώρου και του χρόνου. Είναι όμως σημαντικό να σημειώσουμε ότι ο χρόνος δεν είναι εδώ η κυρίαρχη δύναμη. Είναι οι κινήσεις στο χώρο που παράγουν χρόνο. Όπως λέει η Doreen Massey:



το γεγονός ότι ο χρόνος μπορεί να είναι το μέσον μέσα στο οποίο προκύπτει η αλλαγή (ή, πιο ριζικά, ότι η αλλαγή-μέσα-από τις αλληλοεπιδράσεις είναι ένας από τους μηχανισμούς για τη δημιουργία χρόνου) δεν σημαίνει ότι είναι η αιτία του. Ο χρόνος δεν μπορεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, χωρίς βοήθεια, να αποκτήσει μόνος του ύπαρξη. Με άλλα λόγια, πρέπει να υπάρχει ήδη πολλαπλότητα- που θα επιτρέψει τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης- έτσι ώστε η αλλαγή να υπάρξει ως αποτέλεσμα. Και για να υπάρξει πολλαπλότητα πρέπει να υπάρξει χώρος.


Φαντασιακές παραστάσεις για το χωροχρόνο


Η Massey μας δείχνει ότι ο χώρος, η διαφορά και οι διασυνδέσεις μεταξύ των διαφορών είναι αναγκαίες για να υπάρξει χρόνος. Όπως λέει, ο χρόνος δεν μπορεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ‘να αποκτήσει μόνος του ύπαρξη’. Το αποτέλεσμα είναι πως δεν μπορούν ποτέ να υπάρξουν ξεχωριστές φαντασιακές παραστάσεις για το χώρο ή το χρόνο, μπορούν μόνο να υπάρξουν φαντασιακές παραστάσεις για το χώρο και το χρόνο (όπως δείχνουν τα παραπάνω παραδείγματα για τον νέγρικο πολιτισμό και την ανάπτυξη). Για να επανέλθουμε, όμως, οι κινήσεις που κάνουμε στο χώρο παράγουν χρόνο.


Ας δούμε πώς λειτουργεί αυτό στην καθημερινότητα. Αισθάνομαι ότι στη διακυβέρνηση της πόλης στην οποία ζω, το Νιουκάστλ, στην Αγγλία, κυριαρχούν όλο και περισσότερο οι πολιτιστικές ελίτ του Λονδίνου, με τις ιδέες τους περί πολιτιστικής αναγέννησης του Νιουκάστλ. Αυτές είναι που κτίζουν μοντέρνες γκαλερί τέχνης και θέατρα, κάτι που πολλοί από τους ντόπιους δεν θέλουν. Αυτό, με τη σειρά του, είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένο με το πώς αντιλαμβάνομαι το ‘χρόνο’. Το μέλλον του Νιουκάστλ κυριαρχείται από εκείνους που ζουν σε διαφορετικό μέρος- το Λονδίνο. Ένα Σάββατο βράδυ, όμως, καθώς διέσχιζα την πόλη, άκουσα τις ζητωκραυγές 50.000 ντόπιων φίλαθλων που υποστήριζαν την ποδοσφαιρική ομάδα Newcastle United. Το Νιουκάστλ άρχισε λοιπόν να αποκτά για μένα μια διαφορετική ταυτότητα, η οποία δεν κυριαρχείται από το Λονδίνο. Και η αντίληψή μου για το μέλλον άλλαξε ακόμη περισσότερο όταν προσπέρασα ένα τοπικό μαγαζί, που εμπορεύεται με μεγάλη επιτυχία ντόπια προϊόντα. Το μέλλον του Νιουκάστλ δεν κυριαρχείται πλέον από τις ελίτ του Λονδίνου-αυτές είναι απλώς ένα κομμάτι της ανάπτυξής του. Κι έτσι, διαφορετικές, συχνά επικαλυπτόμενες και αντικρουόμενες αντιλήψεις για το χώρο-χρόνο διαμορφώνουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε για μια συγκεκριμένη πλευρά εξουσίας- όπως όταν έχει να κάνει με την ‘ανάπτυξη’. Σε ένα σημείο, η ανάπτυξη μοιάζει να κυριαρχείται από ανθρώπους που προέρχονται από ένα μέρος και διαμορφώνουν μια συγκεκριμένη αντίληψη για το μέλλον. Σε ένα άλλο, όμως, όταν περνάμε μέσα από διαφορετικούς χώρους-χρόνους, η ‘ανάπτυξη’ γίνεται κάτι διαφορετικό.


Αυτό σημαίνει ότι αναφερόμενοι στο ‘χώρο’, το ‘χρόνο’ και την ‘εξουσία’ ως ξεχωριστές έννοιες, όπως πολλοί πανεπιστημιακοί κάνουν, χάνουμε από μπροστά μας τη σημασία των επικαλυπτόμενων, και συχνά αντικρουόμενων, ‘φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο’ που βιώνουμε στην καθημερινή ζωή. Γιατί η ιδέα της ‘ανάπτυξης’, όπως όλες οι μορφές εξουσίας, δεν είναι ίδια για όλους. Η κυρίαρχη δυτική ιδέα της ανάπτυξης αμφισβητείται από ένα ευρύτατο φάσμα ομάδων- από την αλ-Κάιντα μέχρι εκείνους τους Μη Κυβερνητικούς Οργανισμούς που ασχολούνται με περιβαλλοντολογικά και ανθρωπιστικά ζητήματα, ή με προσδοκίες ανάπτυξης σε τοπικό επίπεδο, χωρίς τη μεσολάβηση του κράτους.


Έτσι, λοιπόν, τα σημαντικά ερωτήματα που γεννώνται όταν αντιλαμβανόμαστε το ‘χώρο’, το ‘χρόνο’ και την ‘εξουσία’ ως ένα, ως αξεχώριστα το ένα από το άλλο, έχουν ως εξής: ‘ Σε ποιο βαθμό η πολλαπλότητα των φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο καθιστά δυνατή την ύπαρξη μιας αξιόλογης, εκλεγμένης και υπεύθυνης εξουσίας στο μέλλον;’ Με άλλα λόγια, ‘οι εκλεγμένοι εδαφικοί χώροι δημοκρατίας θα είναι αρκετά ισχυροί- θα έχουν τον αναγκαίο σεβασμό και συναίνεση από ένα κατακερματισμένο δημόσιο σώμα- ώστε να διατηρήσουν τη μεσολαβητική ισχύ τους μεταξύ διαφορετικών πολιτικών θέσεων;’ Ή ‘αντίθετα, θα στραφούμε σε μη εκλεγμένα σώματα για να εκφράσουν τις ανησυχίες μας: Μη Κυβερνητικούς Οργανισμούς, Ηνωμένα Έθνη, ΝΑΤΟ και λοιπά;’ Μπορούμε να ελπίζουμε πως δεν ισχύει αναγκαστικά το ένα ή το άλλο. Και ότι οι εκλεγμένοι, υπεύθυνοι, εδαφικοί χώροι δημοκρατίας μπορούν να προσαρμοστούν σε αυτές τις εποχές των πολλαπλών φαντασιακών παραστάσεων για το χωροχρόνο, έχοντας, παράλληλα, ως νομιμοποιητική, εκλεγμένη δύναμη, την τελευταία λέξη.


Διαβάστε ακόμα


Μερικοί χρόνοι του χώρου (στα αγγλικά)


Συμμετοχικός αστικός σχεδιασμός στην Καραϊβική (στα αγγλικά)

Από τις ομάδες των αναδυόμενων δημοκρατιών όπως η Γεωργία που αγωνίζονται για να δημοσιοποιούν τα κοινοβούλιά τους βασική πληροφόρηση, μέχρι τις εκστρατείες για μια νομοθεσία υπέρ της ελεύθερης πληροφόρησης, στις πιο καθιερωμένες δημοκρατίες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η ανοιχτή πρόσβαση στα δεδομένα που συγκεντρώνουν οι κυβερνήσεις βρίσκεται ψηλά στην ημερήσια διάταξη. Ο Tom Steinberg υποστηρίζει ότι η ελεύθερη πρόσβαση στα δημόσια δεδομένα είναι ένα βήμα για μια δημοκρατία που λειτουργεί καλύτερα.


Το επίσημο πρακτορείο χαρτών του Ηνωμένου Βασιλείου ονομάζεται Ordnance Survey (Επιθεώρηση Τροφοδοσίας) και υπάρχει από την εποχή που το ενδεχόμενο μιας εισβολής του Ναπολέοντα οδήγησε το κράτος να ασχοληθεί με τη δημιουργία χαρτών για λόγους άμυνας. Οι χάρτες του έχουν μια ξεχωριστή, εικονική όψη και είναι πολύ δημοφιλείς στους οδοιπόρους και τους αναρριχητές σε όλη τη Μεγάλη Βρετανία.


Ανάμεσα στην ανοιχτή πρόσβαση και τον έλεγχο


Το 1999 το καθεστώς του Ordnance Survey άλλαξε και αντί να υπάγεται άμεσα στην κυβέρνηση απέκτησε ένα νέο καθεστώς Trading Fund (Εμπορικού Ταμείου) έγινε δηλαδή σχεδόν μια εταιρία, εκτός του ότι κύριος μέτοχος παρέμεινε η κυβέρνηση. Έχοντας ως στόχο την επιστροφή κεφαλαίου, το Ordnance Survey εκπλήρωσε όλες τις προσδοκίες της κυβέρνησης, μειώνοντας το προσωπικό του, φέρνοντας την οργάνωση στην ψηφιακή εποχή (σε ό, τι αφορά στην παραγωγή χαρτών) και επιστρέφοντας τα κέρδη που του είχαν ζητηθεί.


Πολύ νεοκλασικό, μέχρι στιγμής: σε μια εποχή από-εθνικοποίησης, ένα ακόμη μικρό πρακτορείο έπεσε στα βαθιά νερά των δυνάμεων της αγοράς, με την προτροπή να κολυμπήσει.


Μέχρι δυο χρόνια πριν, το καθεστώς του Ordnance Survey δεν απασχολούσε κανέναν, εκτός ίσως από τους άμεσους ανταγωνιστές του και τους εταιρικούς πελάτες. Αλλά οι εξελίξεις στο σύγχρονο Ίντερνετ μετέτρεψαν μέσα σε ελάχιστο χρόνο το καθεστώς Trading Fund του Ordnance Survey και τις πολιτικές του στα θέματα αδειών σε αντικείμενο αντιδικίας, συμπεριλαμβανομένης της εκστρατείας μιας εθνικής εφημερίδας, της Guardian. Αυτή η ιστορία αξίζει, όχι μόνο για το ενδιαφέρον που παρουσιάζει, αλλά και επειδή απηχεί άλλα διλήμματα που έχουν να κάνουν με τα δεδομένα που συγκεντρώνει ανά τον κόσμο η κυβέρνηση.


Τι άλλαξε λοιπόν; Πριν από δέκα χρόνια, κανείς πέραν των μεγάλων και εύρωστων οργανώσεων, δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις σειρές δεδομένων του Ordnance Survey για να κάνει ο, τιδήποτε άλλο από το να ρίξει μια ματιά στα διαθέσιμα δεδομένα και να δει πόσο κοστίζουν. Τίποτα που να έχει κάποια αξία δεν δίνεται δωρεάν από το Ordnance Survey και ένα μεγάλο μέρος των δεδομένων διατίθενται για πολλές χιλιάδες λίρες, επίπεδα που ταιριάζουν με την κυρίως πελατεία του. Αλλά η ανάπτυξη φτηνής ηλεκτρονικής δύναμης και το λανσάρισμα γεωγραφικών υπηρεσιών σχεδιασμένων για να δέχονται παρεμβάσεις, όπως το Maps’ API της Google άλλαξε τα πάντα. Τώρα κάποιος που έχει λίγες σειρές γεωγραφικών δεδομένων, έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή και λίγες γνώσεις προγραμματισμού μπορεί να φτιάξει νέες, πλήρεις υπηρεσίες, όπως η chicagocrime.org ή η gmap-pedometer.com. Αυτοί οι δικτυακοί τόποι μπορούν να δημιουργήσουν μεγάλη δημόσια αξία και τρέχοντες κανόνες που τους εμποδίζουν ν’ αρχίσουν να δημιουργούν ευκαιριακά κόστη σε ανησυχητική κλίμακα.


Αυτή η ανάπτυξη φτηνής και εύκολης παρέμβασης έκανε μια μικρή ομάδα ατόμων και οργανώσεων να αρχίσουν εκστρατεία ενάντια στο σημερινό καθεστώς αδειών, που είναι επικεντρωμένο στις εταιρίες, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στα κόστη για τον φορολογούμενο στο Ηνωμένο Βασίλειο και στην εμφανή αδικία τα δεδομένα που χρηματοδοτούνται από το δημόσιο να μην είναι διαθέσιμα στο κοινό. Για παράδειγμα, το κόστος απόκτησης μιας σειράς δεδομένων που λένε πού βρίσκονται τα σύνορα ανάμεσα στις πολιτικές εκλογικές περιφέρειες στο Ηνωμένο Βασίλειο ξεκινά από περισσότερες από 900 λίρες (περίπου 1400 ευρώ). Αυτού του είδους η δημοκρατική πληροφόρηση αποτελεί όμως βασική προϋπόθεση για την κατασκευή οποιουδήποτε δικτυακού τόπου που πληροφορεί τους χρήστες για το ποιοι είναι οι πολιτικοί τους και τι κάνουν.


Εκστρατείες για μεταρρυθμίσεις


Για κάποιον που παρακολουθεί τα ευρύτερα κινήματα Creative Commons και Open Source, είναι ενδιαφέρον και οικείο πρότυπο. Υπάρχει η γενική κατεύθυνση μιας εκστρατείας για μεταρρυθμίσεις, αλλά υπάρχουν και διαφορετικοί άνθρωποι και ομάδες που προωθούν κάπως διαφορετικά πράγματα. Για παράδειγμα, κάποιοι που αμφισβητούν το υπάρχον σύστημα, προσπαθούν να δημιουργήσουν έναν ανταγωνιστικό χάρτη ανοιχτού κώδικα χρησιμοποιώντας υλικό GPS-OpenStreetMap.org. Άλλοι κάνουν εκστρατεία για να αναιρεθεί πλήρως το καθεστώς Εμπορικού Ταμείου του Ordnance Survey και να του δοθεί ένα καθεστώς περισσότερο δημόσιο, έτσι ώστε να μην είναι υποχρεωμένο να συμπιέζει τα περιουσιακά του στοιχεία για να έχει επιστροφή κεφαλαίου. Τέλος, υπάρχουν αυτοί που δεν επιδιώκουν αλλαγή στο καθεστώς του Ordnance Survey ως οργάνωσης, αλλά που επιθυμούν απλώς να ρυθμίζονται οι προϋποθέσεις για την παροχή αδειών απ’ την κυβέρνηση με κριτήριο το δημόσιο συμφέρον. Αυτό, για παράδειγμα, σημαίνει να διαθέτει τα προϊόντα του δωρεάν σε ομάδες που προγραμματίζουν να τα χρησιμοποιήσουν για μη κερδοσκοπικούς σκοπούς.


Οι εκστρατείες που σχετίζονται με τους χάρτες είναι απλώς μερικές από τις πολλές εκστρατείες που αποσκοπούν να γίνουν τα δεδομένα που συγκεντρώνονται από κυβερνητικές υπηρεσίες πιο διαθέσιμα ανά τον κόσμο. Από τις ομάδες των αναδυόμενων δημοκρατιών όπως η Γεωργία που αγωνίζονται για να δημοσιοποιούν τα κοινοβούλιά τους βασική πληροφόρηση, όπως ποιος ψήφισε πώς, και ποιος είπε τι στις συζητήσεις, μέχρι τις εκστρατείες για μια νομοθεσία υπέρ της ελεύθερης πληροφόρησης, στις πιο καθιερωμένες δημοκρατίες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η ανοιχτή πρόσβαση στα δεδομένα που συγκεντρώνουν οι κυβερνήσεις βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη σε πολλές χώρες αυτή τη στιγμή. Και το Ίντερνετ επισπεύδει απλώς την προώθηση αυτής της διαδικασίας.


Όλα αυτά μπορεί να δημιουργούν σύγχυση σε ορισμένους ανθρώπους που τα διαβάζουν. Για παράδειγμα, γιατί το κοινό χρειάζεται πράγματα τόσο δυσνόητα όπως η ελεύθερη πρόσβαση σε σειρές δεδομένων για το πού βρίσκονται τα εκλογικά σύνορα ή σειρές δεδομένων που δείχνουν ποιος ταχυδρομικός κώδικας συνδέεται με ποια σειρά αντίστοιχων περιφερειών;


Η μη κερδοσκοπική οργάνωση που διευθύνω, mySociety.org, δείχνει για ποιους λόγους η πιο ελεύθερη διάθεση τέτοιων σειρών δεδομένων μπορεί να ωφελήσει πραγματικά το κοινό. Για παράδειγμα, εάν έχετε έναν κατάλογο με ταχυδρομικούς κώδικες, έναν κατάλογο εκλογικών συνόρων και έναν κατάλογο πολιτικών, τότε είναι δυνατό να κατασκευάσετε δικτυακούς τόπους όπως το WriteToThem.com. Είναι ένας δικτυακός τόπος στον οποίον ο χρήστης εισάγει τον ταχυδρομικό του κώδικα και μαθαίνει ποιοι είναι οι πολιτικοί του. Οι χρήστες μπορούν έπειτα να γράψουν σε όποιον πολιτικό πιστεύουν ότι μπορεί να τους βοηθήσει περισσότερο να λύσουν το πρόβλημά τους. Πάνω από 100.000 μηνύματα έχουν αποσταλεί, μέχρι στιγμής, μέσω αυτού του δικτυακού τόπου.


Τη στιγμή που μόνο 40% των κατοίκων του Ηνωμένου Βασιλείου γνωρίζουν τον εκπρόσωπό τους στο κοινοβούλιο, τέτοια συστήματα ενισχύουν αυτούς που δεν γνωρίζουν πολλά για την πολιτική διαδικασία. Και οι χρήστες που επισκέπτονται το TheyWorkForYou.com, έναν άλλο δικτυακό τόπο του mySociety, βλέπουν δημόσια δεδομένα που συγκεντρώνονται από συζητήσεις, ψηφοφορίες, δαπάνες και άλλη κοινοβουλευτική πληροφόρηση και δημιουργούν μια νέα υπηρεσία, μεγαλύτερη από το άθροισμα των μερών της. Αυτό απαίτησε έναν εντελώς διαφορετικό αγώνα για την απελευθέρωση των δεδομένων και τελικά απαίτησε μια αλλαγή στο καθεστώς του κοπυράιτ, ώστε να κατασκευάσουμε νόμιμα έναν δικτυακό τόπο που βελτίωσε τον τρόπο χρήσης της καταγραφής του τι λένε οι πολιτικοί στη Βουλή.


Για να επιστρέψουμε στο Ordnance Survey, η ανταπόκριση δεν άργησε. Κατασκευάστηκε ένα ΑΡΙ που θα επιτρέψει την πρόσβαση σε ορισμένες σειρές δεδομένων στους προγραμματιστές εφαρμογών του διαδικτύου, που δουλεύουν σε μη κερδοσκοπική βάση. Και ο Ed Parsons, ο επικεφαλής σε θέματα τεχνολογίας του Ordnance Survey, βρίσκεται τακτικά σε δημόσια συζήτηση γι’ αυτά τα θέματα, τόσο στην πραγματική ζωή όσο και στο blog του.


Έτσι, η συζήτηση για τα ανοιχτά δημόσια δεδομένα προχωρά γρήγορα στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ελπίζω ότι όσοι από σας βρίσκεστε αντιμέτωποι με αγώνες για την απελευθέρωση των δημόσιων δεδομένων στις χώρες σας, θα μπορέσετε να αξιοποιήσετε παραδείγματα από πράγματα που επιτεύχθηκαν εδώ για να ενεργήσετε ως μοχλοί αλλαγής. Αναμένουμε από την Ελλάδα και άλλες χώρες εμπνευσμένα πράγματα σχετικά με τα δημόσια δεδομένα, που θα μπορέσουμε να προσαρμόσουμε και να χρησιμοποιήσουμε στη χώρα μας, στο πλαίσιο αυτής της ατέρμονης αναζήτησης μιας δημοκρατίας που λειτουργεί καλύτερα.


Διαβάστε ακόμα


Οι μέθοδοι ανοιχτού κώδικα και οι μελλοντικές προοπτικές τους (στα αγγλικά)


Η πρωτοβουλία της Βουδαπέστης για την ανοιχτή πρόσβαση (στα αγγλικά)