Ο Archon Fung μιλάει για τις πολιτικές για την διαφάνεια, υποστηρίζοντας ότι πρωταρχικός στόχος τους θα πρέπει να είναι να “επιτρέψουν στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευθούν από τους κινδύνους και τις απειλές που αντιμετωπίζουν”.


Α.Μ. – Π.Χ.: Λαμβάνοντας υπόψη πως μια ευρύτερη συναίνεση στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες για ένα πιο ανοιχτό σύστημα είναι όλο και πιο διαδομένη, μπορούμε να πούμε πως η διαφάνεια είναι από πολιτική άποψη μια εγγενώς ουδέτερη έννοια, που δεν θα αντανακλά σαφείς ιδεολογικές διαιρέσεις στο μέλλον;


Archon Fung: Πιστεύω πως η διαφάνεια θα εξακολουθήσει να ελκύει πολλά μέρη του πολιτικού φάσματος, δεν είναι όμως με κανένα τρόπο ένα πολιτικά ουδέτερο ζήτημα. Η διαφάνεια που έχει αξία- που προωθεί δημοκρατικές αξίες όπως η πολιτική λογοδοσία ή κοινωνικές αξίες όπως η προστασία από κινδύνους- επιβάλλει συνήθως κόστος σε κάποιον. Η διαφάνεια μπορεί να δείξει ότι ένας πολιτικός είναι διεφθαρμένος, ότι μια πολιτική υπηρεσία δεν παρέχει αυτά τα οποία έχει υποσχεθεί ή ότι εταιρίες κατασκευάζουν μη ασφαλή προϊόντα, μεταχειρίζονται άσχημα τους εργαζόμενους ή ρυπαίνουν το περιβάλλον. Όταν άτομα και οργανώσεις τραυματίζονται από τη διαφάνεια, προσπαθούν συχνά να οργανωθούν για να την υπονομεύσουν.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ γράψαμε πρόσφατα ότι υπάρχει πολιτική συναίνεση σε μεγάλο μέρος της αριστεράς και της δεξιάς για το ότι οι κυβερνητικές δραστηριότητες πρέπει να είναι πιο διαφανείς. Υπάρχει πολύ λιγότερη συναίνεση για την έκταση της διαφάνειας σε ό, τι αφορά τις δραστηριότητες των παικτών του ιδιωτικού τομέα. Αυτό είναι ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα.


Α.Μ. – Π.Χ.: Από πολλές πλευρές η διαφάνεια αντιμετωπίζεται ως αυτόνομος παίκτης που θα θεραπεύσει διάφορες παθήσεις της δημοκρατικής διακυβέρνησης και θα φέρει αλλαγές για τους πολίτες. Κάνουμε λάθος όταν αντιλαμβανόμαστε τη διαφάνεια σαν το αντίστοιχο του αόρατου χεριού στην ελεύθερη αγορά;


Archon Fung: Η πρόσφατη οικονομική κρίση δείχνει πως το αόρατο χέρι της αγοράς δεν είναι πάντοτε τόσο ευμενές. Ομοίως, για να παράσχει η διαφάνεια οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά οφέλη, πρέπει να έχει προσεκτικά σχεδιαστεί ώστε να δίνει πληροφόρηση που έχει αξία για τους ανθρώπους, που θα μπορούν να την κατανοήσουν και να δράσουν με βάση αυτή με τρόπους ωφέλιμους για το κοινό.


Η διαφάνεια δημιουργείται πάντα με κάποιο σχεδιασμό. Η ελάχιστη μορφή της είναι να υπάρχει δημόσια πρόσβαση στα έγγραφα, σε έντυπη ή διαδικτυακή μορφή. Πιο εξεζητημένες μορφές διαφάνειας- όπως η γνωστοποίηση για τα κίνητρα δαπανών στις Ηνωμένες Πολιτείες στο recovery.gov, η πληροφόρηση για την ασφάλεια του καναταλωτή στη βάση δεδομένων των Ηνωμένων Πολιτειών για την ασφάλεια των καταναλωτικών προϊόντων ή οι πολιτικές συμμετοχές στο OpenSecrets.gov- εμπεριέχουν πολλές αποφάσεις για το ποιες πληροφορίες είναι πιο σημαντικές, πώς να οργανωθεί και να παρουσιαστεί η πληροφόρηση και λοιπά. Η διαφάνεια δεν μπορεί με κανένα τρόπο να είναι αυτόματη.


Οι συνάδελφοί μου κι εγώ εξετάζουμε γιατί ορισμένα συστήματα διαφάνειας πετυχαίνουν και άλλα όχι, στο βιβλίο μας Full Disclosure: The Perils and Promise of Transparency (Πλήρης Γνωστοποίηση: Οι Κίνδυνοι και η Υπόσχεση της Διαφάνειας).


Α.Μ. – Π.Χ.: Όταν μιλάτε για την ανάγκη μετακίνησης από την κυβερνητική διαφάνεια, που εστιάζεται πρώτα απ’ όλα στη λογοδοσία, σε συστήματα που επιτρέπουν στους πολίτες να αποτιμούν τις κυβερνητικές δραστηριότητες, πόσο μακριά πιστεύετε ότι μπορεί να πάει αυτή η αποτίμηση; Θα έπρεπε οι αποτιμήσεις αυτές να είναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, δεσμευτικές για τις κυβερνητικές πολιτικές; Θα έπρεπε οι αποτιμητές να μετέχουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, στον σχεδιασμό των κυβερνητικών δραστηριοτήτων;


Archon Fung: Υπάρχουν πολλά είδη αποτιμήσεων που θα έπρεπε να έχουν άμεσες επιδράσεις στις κυβερνητικές δραστηριότητες. Βλέπω όμως πως η διαφάνεια- ανεξάρτητα αν πρόκειται για λογοδοσία ή για αποτίμηση- ασκεί τις επιδράσεις της μέσα από έμμεσους μηχανισμούς. Το μονοπάτι που συνδέει τη διαφάνεια με τις δημόσιες αποφάσεις έχει ως εξής: κάποια οργάνωση, ίσως μια κυβερνητική ή μη κυβερνητική οντότητα, παρέχει στο κοινό μια πληροφόρηση που διαφορετικά δεν θα είχε. Οι παίκτες στις δημόσιες σφαίρες- ο πολίτης ως ψηφοφόρος, οι επενδυτές, οι υποστηρικτικές οργανώσεις, οι δημοσιογράφοι, ίσως οι ρυθμιστές- χρησιμοποιούν την πληροφόρηση αυτή για διάφορους σκοπούς, ως ομάδες πίεσης για να υπάρξει αλλαγή ή για να αυξήσουν ή να μειώσουν την υποστήριξή τους σε κάποια πολιτική. Οι οντότητες που οι δραστηριότητές τους εκτέθηκαν από τη διαφάνεια αποφασίζουν εάν θα ανταποκριθούν ή όχι.


Α.Μ. – Π.Χ.: Τις περισσότερες φορές είναι δύσκολο και χρονοβόρο τόσο για τις δημόσιες όσο και για τις ιδιωτικές οργανώσεις να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις της διαφάνειας. Αποτελεί αυτό ένδειξη ελαττωματικού σχεδιασμού του προγράμματος για τη διαφάνεια; Και ποια θα ήταν τα καίρια στοιχεία μιας στρατηγικής που θα έκανε μια πολιτική διαφάνειας να λειτουργήσει ομαλά και αποτελεσματικά;


Archon Fung: Η διαφάνεια κοστίζει, όπως άλλωστε και η αδιαφάνεια. Οι προσπάθειες για διαφάνεια πρέπει επομένως να εστιάζονται στην παραγωγή αξιόλογης και χρήσιμης πληροφόρησης. Οι πολιτικές πρέπει να εστιάζονται στην παραγωγή στοιχείων που επιτρέπουν στον κόσμο να κατανοεί τους κινδύνους που αντιμετωπίζει και να προστατεύεται από αυτούς, σε τομείς όπως η υγεία, το περιβάλλον, η υγιεινή και η ασφάλεια στον τόπο εργασίας, οι οικονομικοί κίνδυνοι και η δημοκρατική διακυβέρνηση.


Α.Μ. – Π.Χ.: Πρόσφατα, η Ellen Miller από το Sunlight Foundation υποστήριξε πως η προώθηση της διαφάνειας μοιάζει να καθυστερεί. Πιστεύετε ότι το φαινόμενο των WikiLeaks θα ενισχύσει περισσότερο αυτή την τάση στασιμότητας ή αντίθετα θα αποτελέσει μια απροσδόκητη ευκαιρία για την προώθηση από το κράτος μιας ατζέντας ριζοσπαστικής διαφάνειας;


Archon Fung: Δεν γνωρίζω τι επιφυλάσσει το μέλλον για τη διαφάνεια. Βλέπω τουλάχιστον τρεις σημαντικές τάσεις. Η πρώτη αφορά εξελίξεις στις τεχνολογίες της πληροφορίας και της επικοινωνίας που διευκολύνουν την παροχή εργαλείων, τα οποία μειώνουν το τεχνικό κόστος της παροχής πληροφοριών ( π.χ. WikiLeaks) και της συλλογής πληροφοριών (π.χ. αναφορές για προϊόντα του Amazon). Η δεύτερη είναι ότι οι υποστηρικτικές οργανώσεις είναι πιθανό να αντιληφθούν τα οφέλη της διαφάνειας ως μέσο προώθησης των στόχων τους. Η πληροφόρηση για τη συμπεριφορά των τραπεζών σε σχέση με τα στεγαστικά δάνεια ή τις διαπραγματεύσεις για τις υποθήκες μπορεί, για παράδειγμα, να ενισχύσει τη διαπραγματευτική θέση κοινοτικών οργανώσεων, που μάχονται για πιο δίκαια στεγαστικά δάνεια ή για προσιτή στέγη.


Από την άλλη πλευρά, πολύ περισσότερες οργανώσεις αντιλαμβάνονται τους κινδύνους που μπορεί να έχουν από τη διαφάνεια. Ο νόμος για τη Γνωστοποίηση (U.S. DISCLOSE Act), στις Ηνωμένες Πολιτείες, απαιτούσε από οργανώσεις που συμμετείχαν σε πολιτικές προεκλογικές εκστρατείες να γνωστοποιήσουν τους μεγάλους δωρητές και να αποκαλύψουν τις πηγές χρηματοδότησης της προεκλογικής διαφήμισης. Η πρόταση αυτή απορρίφθηκε από το Κογκρέσο το 2010. Παρομοίως, όσο αυξάνεται η συνειδητοποίηση για τη δύναμη της διαφάνειας, μπορούμε να αναμένουμε μεγαλύτερη αντίσταση στις απαιτήσεις για γνωστοποίηση από ιδιωτικές εταιρίες, βιομηχανικούς τομείς, ακόμη και δημόσιες υπηρεσίες.


Α.Μ. – Π.Χ.: Μια από τις κριτικές κατά των πρωτοβουλιών για τη διαφάνεια είναι πως δεν έχουν ως πρωταρχικό στόχο τους εκείνους που στερούνται επίσημων δικαιωμάτων ή πραγματικών δυνατοτήτων για να τα ασκήσουν πλήρως (μετανάστες, προσωρινούς εργάτες, κατώτερη κοινωνική τάξη). Θα λέγατε ότι η διαφάνεια ενισχύει άμεσα αυτές τις κοινωνικές ομάδες;


Archon Fung: Ορισμένα μέτρα για τη διαφάνεια ενισχύουν κοινωνικά περιθωριακές ομάδες και συμφέροντα. Ένα παράδειγμα που ανέφερα πιο πάνω είναι ο νόμος για τη γνωστοποίηση των στεγαστικών δανείων (Home Mortgage Disclosure Act) που βοηθά τις κοινοτικές οργανώσεις στον αγώνα τους για πιο δίκαια τραπεζικά στεγαστικά δάνεια στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, όσοι είναι πολιτικά αδύναμοι και κοινωνικά περιθωριακοί θα δυσκολευτούν περισσότερο να διασφαλίσουν πολιτικές που θα προστατεύουν τα συμφέροντά τους. Αυτό δεν ισχύει λιγότερο για τη σφαίρα της διαφάνειας απ’ ό, τι για άλλους πολιτικούς τομείς.


Α.Μ. – Π.Χ.: Έχει η κυβέρνηση κάποιο ρόλο στην προώθηση ή εφαρμογή της διαφάνειας σε μη κρατικές οντότητες, όπως οι εταιρίες ή οι ΜΗ.ΚΥ.Ο;


Archon Fung: Απολύτως. Πιστεύω πως κεντρικός στόχος της διαφάνειας είναι να επιτρέψει στους πολίτες, ατομικά και συλλογικά, να κατανοήσουν και να προστατευτούν εναντίον των κινδύνων και των απειλών που αντιμετωπίζουν. Συνήθως πιστεύουμε πως στις αυταρχικές χώρες οι κίνδυνοι αυτοί προέρχονται κυρίως από τις κυβερνήσεις και, επομένως, οι προσπάθειες για διαφάνεια θα έπρεπε να εστιάζονται εκεί.


Στις βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, όμως, πολλές απειλές που αντιμετωπίζουν οι πολίτες δεν προέρχονται από την κυβέρνηση αλλά από εταιρίες και, σε μικρότερη έκταση, από μη κυβερνητικές οργανώσεις. Συνεπώς, κάποιοι από τους προβολείς της διαφάνειας θα έπρεπε να λάμψουν εκεί.


Α.Μ. – Π.Χ.: Ας φανταστούμε μια σειρά εστιασμένων προγραμμάτων διαφάνειας, συγκροτημένων, καλά σχεδιασμένων και εφαρμοσμένων για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, σε ένα αντιπροσωπευτικό σώμα τομέων πολιτικής τόσο στον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα, όπως υγειονομική περίθαλψη, παιδεία, χρηματιστήρια, τρόφιμα κλπ. Υπάρχει εδώ μια απελευθερωτική δυναμική που να μπορεί να ανανεώσει τη δημοκρατική υπηκοότητα κι ό,τι άλλο χρειάζεται;


Archon Fung: Η διαφάνεια είναι μια αναγκαία αλλά ανεπαρκής προϋπόθεση για τον δημοκρατικό έλεγχο. Οι πολίτες πρέπει να έχουν τη δυνατότητα και την οργάνωση να κατανοούν τις πληροφορίες που τους παρέχει η διαφάνεια. Ακόμη πιο σημαντικό, οι οργανώσεις, οι νόμοι και οι πολιτικές πρέπει να παρέχουν διαύλους ελέγχου και ρύθμισης που να τους επιτρέπουν να ελέγχουν τόσο τις δημόσιες όσο και τις ιδιωτικές οντότητες με τρόπους που να προστατεύουν τα θεμελιώδη συμφέροντά τους και να υλοποιούν τους συλλογικούς στόχους τους.

—————————-


Ο Archon Fung μίλησε μέσω e-mail με τον Αλέξανδρο Μελίδη και τον Παύλο Χατζόπουλο.

Το 2007, η Γενική Ελεγκτής του Τρινιντάντ και Τομπάγκο κα Sharman Ottley δημοσίευσε μια έκθεση για το Community Environmental Protection and Enhancement Programme – CEPEP (κοινοτικό πρόγραμμα για την προστασία και ενίσχυση του περιβάλλοντος). Στην έκθεσή της, η ελεγκτής διαπίστωνε ότι το κυβερνητικό πρόγραμμα που χορηγούσε συμβόλαια σε ανεξάρτητους εργολάβους για τη διαχείριση καλλωπιστικών προγραμμάτων όπως το κούρεμα του γρασιδιού σε δημόσιους χώρους, παρουσίαζε σοβαρά μειονεκτήματα στους τομείς της εσωτερικής διακυβέρνησης και οικονομικής διαφάνειας. Εντολή του προγράμματος είναι η πρόσληψη άνεργων και “μη απασχολήσιμων” πολιτών του Τρινιντάντ, ως ένα είδος “εκπαίδευσης ανέργων” αντί κοινωνικής πρόνοιας. Οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες εργάζονται 4 ώρες τη μέρα. Μεταξύ των προβλημάτων που καταγράφηκαν ήταν ότι το πρόγραμμα, που βρισκόταν ήδη σε ισχύ για περίπου πέντε χρόνια, δεν διέθετε μια μορφοποιημένη ή σταθερή διαδικασία για την προκήρυξη και χορήγηση των συμβολαίων.


Περαιτέρω έρευνες αποκάλυψαν ότι πολλά συμβόλαια δίνονταν σε εταιρίες που είχαν δημιουργήσει συγγενείς των παλιών μελών του τότε κυβερνώντος Peoples’ National Movement- PNM (Λαϊκού Εθνικού Κινήματος) (Newsdays 2007) και ανήκαν σ’ αυτούς. Ακολούθησαν νέες κατηγορίες, σύμφωνα με τις οποίες τα συμβόλαια χορηγούνταν σε πρεσβύτερα μέλη συμμοριών που εμπλέκονταν στο εμπόριο ναρκωτικών ως προστάτες, σε αντάλλαγμα της αφοσίωσης στο κόμμα ή σε μια προσπάθεια καταστολής ή ελέγχου της βίας των συμμοριών σε ιδιαίτερα βίαιες περιοχές της χώρας (Gonzales 2007, Sorias 2006). Επιφανειακά, πρόκειται για μια “νίκη” των διαδικασιών διαφάνειας. Η κυβερνητική οικονομική κακοδιαχείριση αναδείχθηκε και δημοσιοποιήθηκε μέσω μιας έκθεσης απολογισμού από την ελεγκτή του κράτους.


Ωστόσο, αυτή η “θετική” διαφάνεια που έκανε την παραπάνω έκθεση δυνατή, πρέπει να γίνει κατανοητή μέσα από τον ειδικό φυλετικό φακό που επηρεάζει όλες τις πτυχές της πολιτικής στο Τρινιντάντ. Η κυβερνητική διαφάνεια δεν διαχωρίζεται από τις υπάρχουσες φυλετικές αντιλήψεις της υπηκοότητας. Η κυβερνητική κακοδιαχείριση γίνεται αντικείμενο κριτικής στο πλαίσιο μιας περίπλοκης φυλετικής γλώσσας. Τα φυλετικά στερεότυπα και οι ταξικοί ανταγωνισμοί αναπαράγονται και ενισχύονται. Με βάση την εθνογραφική μου έρευνα πάνω στην μεγαλοαστική και την ανώτερη τάξη στο Τρινιντάντ το 2007-09, θα περιγράψω πώς ο τρόπος με τον οποίον αναπτύσσεται στο Τρινιντάντ ο λόγος για την διαφάνειας δεν έχει φέρει ουσιαστικές αλλαγές στη διακυβέρνηση παρά έχει μόνο βοηθήσει στην εναλλαγή κυβερνήσεων.


Υπόβαθρο


Το Τρινιντάντ και Τομπάγκο έχει μια από τις πιο επιτυχείς οικονομίες στην αγγλόφωνη Καραϊβική. Το δίδυμο νησιωτικό έθνος, μεγάλο σε σχέση με τους γείτονές του στην Καραϊβική καθώς έχει έναν πληθυσμό που υπολογίζεται σε 1,3 εκατομμύρια, δεν βασίζεται όπως οι γείτονές του στα δολάρια του τουρισμού. Αντίθετα., η οικονομία στο Τρινιντάντ ευδοκιμεί χάρη στα μεγάλα υπεράκτια αποθέματα φυσικού αερίου και πετρελαίου. Η κυβέρνηση χρηματοδοτεί μυριάδες κοινωνικά προγράμματα, συμπεριλαμβανομένων του CEPEP και του Unemployement Relief Fund –URF (ταμείο βοήθειας στους ανέργους), το οποίο σε αντιθεση με το CEPEP έχει ως πρωταρχική εντολή την εξειδίκευση έναντι μιας μικρής αμοιβής αντί μισθού. Δίπλα σ’ αυτή την οικονομική καλοτυχία, αναπτύσσεται ένα παράλληλο θέμα που επιδρά στην κατανόηση και ερμηνεία της διαφάνειας. Τα εκλογικά πρότυπα στο Τρινιντάντ έγιναν σε μεγάλο βαθμό φυλετικά λίγο μετά την ανεξαρτησία της χώρας το 1962. Το Τρινιντάντ αποτελείται από δυο μεγάλους μειονοτικούς πληθυσμούς και πολλές μικρές ομάδες μειονοτήτων. Οι αφρικανικής καταγωγής κάτοικοι του Τρινιντάντ που κατάγονται από χειραφετημένους Αφρικανούς σκλάβους, εκπροσωπούν περίπου 37,5% του πληθυσμού. Ένα 40% του πληθυσμού είναι ινδικής καταγωγής, απόγονοι εργατών που ήρθαν με συμβάσεις στα νησιά για να δουλέψουν στις φυτείες ζαχαροκάλαμου, κακάο και ρυζιού, μετά τη χειραφέτηση των Αφρικανών σκλάβων τον 19ο αιώνα. Το υπόλοιπο 22,5 % του πληθυσμού είναι άτομα που αναγνωρίζονται ως “μιγάδες” από φυλετική άποψη, όπως και άλλες μικρές μειονοτικές ομάδες που αντανακλούν την ιστορική μετανάστευση από την Κίνα, τη Συρία, τη Βενεζουέλα και αλλού.


Παραδοσιακά, η ψήφος στο Τρινιντάντ ακολουθεί τις “φυλετικές” γραμμές. Μετά την ανεξαρτησία του 1962, οι αφρικανικής καταγωγής ψηφίζουν κυρίως υπέρ του People’s National Movement (PNM) και οι ινδικής καταγωγής τα δικά τους κόμματα, όπως το ανενεργό σήμερα United Labour Front –ULF (Ενωμένο Εργατικό Μέτωπο) και πιο πρόσφατα (πριν από τις εκλογές του 2010) το United Natonal Congress- UNC (Ενωμένο Εθνικό Κογκρέσο).


Σε ό,τι αφορά την πολιτική τους, το PNM και το UNC δεν έχουν σημαντικές ιδεολογικές διαφορές. Και τα δυο είναι υπέρ του καπιταλισμού, με μεγάλη έμφαση όμως στα κοινωνικά προγράμματα και την παιδεία, πρεσβεύοντας μια μορφή καπιταλισμού απαλλαγμένου από τις νεοφιλελεύθερες μορφές που υπάρχουν αλλού ( Geer, 2010). Οι υποστηρικτές και των δυο κυριότερων “φυλετικών” κομμάτων πιστεύουν ότι το αντίπαλο κόμμα φροντίζει, προάγει και προστατεύει μόνο τους πολίτες που ευθυγραμμίζονται φυλετικά μαζί του. Οι καμπάνιες και των δύο κομμάτων, του UNC και του PNM χρησιμοποιούν τεχνικές εκφοβισμού, προωθώντας την άποψη ότι εάν η ψηφοφόροι δεν επιλέξουν με φυλετικά κριτήρια, τότε θα κυριαρχήσει η αντίπαλη φυλετική ομάδα που στοχεύει να προχωρήσει σε εκστρατεία φυλετικής βίας και κοινωνικού αποκλεισμού.


Ενώ η γλώσσα αυτού του πολιτικού διχασμού είναι συνήθως φυλετική, στην πραγματικότητα οι πολιτικές διαιρέσεις ακολουθούν καθαρά ταξικές γραμμές. Τις τελευταίες δεκαετίες, οι ινδικής καταγωγής κάτοικοι του Τρινιντάντ αποτελούν την πλειονότητα της μεσαίας και εύπορης επιχειρηματικής τάξης, μολονότι σπάνια αποκτούν πολιτική εξουσία. Οι αφρικανικής καταγωγής κάτοικοι κατέχουν σε δυσανάλογο ποσοστό οικονομικές θέσεις της κατώτερης τάξης και εργάζονται στους γραφειοκρατικούς και μη επιχειρηματικούς τομείς. Οι πρώτοι, χαρακτηρίζονται από τους άλλους ως άπληστοι, σκληροί και επιτήδειοι, αλλά και ως “αποταμιευτές”, αφοσιωμένοι στην οικογένεια, σκληρά εργαζόμενοι και προσανατολισμένοι στο μέλλον. Αντίθετα, οι δεύτεροι θεωρούνται συχνά από τους άλλους ότι δεν έχουν ισχυρές “οικογενειακές αξίες”, ότι ξοδεύουν χρήματα χωρίς να σκέφτονται το μέλλον, ότι ζουν στο παρόν και εξαρτώνται από την ελεημοσύνη του κράτους (Birth 1999). Με δυο λόγια, τα γενικά και συχνά αρνητικά στερεότυπα για τα άτομα κατώτερης τάξης χαρακτηρίζουν τους αφρικανικής καταγωγής κατοίκους του Τρινιντάντ, ενώ τα θετικά και αρνητικά στερεότυπα για τους κατοίκους του Τρινιντάντ της μεσαίας και ανώτερης τάξης χαρακτηρίζουν εκείνους που έχουν ινδική καταγωγή. Οι αφρικανικής καταγωγής απεικονίζονται συχνά ως εμβληματικοί των “αληθινών” ή αυθεντικών κατοίκων του Τρινιντάντ, σε αντίθεση με τους ινδικής καταγωγής που θεωρούνται παρείσακτοι και άσχετοι από τον πολιτισμό του Τρινιντάντ ( Munasinghe 2002, Khan 2004). Η φυλή είναι η γλώσσα που χρησιμοποιείται εδώ για τις σαφείς και καλά προσδιορισμένες αλληγορίες της ταξικής διαφοράς και του ταξικού επιτεύγματος.


Το CEPEP και η διαφάνεια


Οι περισσσότεροι κάτοικοι της μεσαίας και ανώτερης τάξης στο Τρινιντάντ από τους οποίους πήρα συνέντευξη θεωρούν ότι το πρόγραμμα CEPEP στο οποίο αναφέρθηκα πιο πάνω έχει να κάνει με πατρονάρισμα και στοχεύει πρωταρχικά στη ʺδωροδοκίαʺ φτωχών κατοίκων αφρικανικής καταγωγής, οι οποίοι δουλεύουν λίγο ή σε ορισμένες περιπτώσεις καθόλου, αλλά υποχρεώνονται να ψηφίσουν σύμφωνα με τις φυλετικές γραμμές.


Ήδη από το 2003, τα μέσα ενημέρωσης μετέδιδαν διαμαρτυρίες για το CEPEP και κατηγορίες ότι τα κονδύλια που διανέμονταν μέσω του προγράμματος χρησιμοποιούνταν για την αγορά όπλων και ότι εξαιτίας των προγραμμάτων υπήρχε έλλειψη εργαστικού δυναμικού σε όλη τη χώρα (Alexander 2006, Ottley 2006, σχετικά με τη συζήτηση για τις αναφορές των μέσων ενημέρωσης). Τις αναφορές αυτές επιβεβαίωσαν πληροφοριοδότες μου, που διαμαρτύρονταν πως δεν μπορούσαν να βρουν ανειδίκευτους ή ημι-ειδικευμένους εργάτες, ανεξάρτητα από το μισθό που πρόσφεραν. Όπως διαμαρτυρήθηκε ένας πληροφοριοδότης, ʺαυτοί οι άνθρωποι προτιμούν να δουλεύουν ή να ψιλοδουλεύουν για το CEPEPʺ. Η αντίληψη που είχαν οι πληροφοριοδότες μου ήταν ότι επειδή οι εργαζόμενοι για το CEPEP δεν είχαν πλήρες ωράριο ή δεν υποχρεούνταν να εργαστούν σκληρά έναντι της αμοιβής τους, οι περισσότεροι επέλεγαν να παραμείνουν συνδεδεμένοι μ’ αυτά τα προγράμματα, παρά να έχουν πλήρη απασχόληση. Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι , σύμφωνα με την αντίληψη που επικρατούσε, οι εργαζόμενοι στο CEPEP ήταν σχεδόν όλοι αφρικανικής καταγωγής. Ο Άλι (2009) ανακάλυψε ότι 64% των εργαζομένων του CEPEP είναι αφρικανικής καταγωγής, 13% ινδικής και 23% “ανάμικτοι”, ότι 49% των απασχολούμενων, που είχαν προσληφθεί πριν από τουλάχιστον 4 χρόνια, αποτελούσαν ακόμη μέρος του προγράμματος κι ότι 30% δεν πιστεύουν ότι μπορούν να βρουν άλλη δουλειά.[1] Τέλος, για περίπου 73% των εργαζομένων, το CEPEP αποτελεί τη μοναδική εισοδηματική πηγή (Ali 2009).


Σύμφωνα με έναν πληροφοριοδότη, η απαγοήτευση σχετικά με το CEPEP δεν έχει να κάνει με τους “νεαρούς τεμπέληδες” που συμμετέχουν σ’ αυτό, αλλά με ένα σύστημα που διαιωνίζει την εξάρτηση από την ελεημοσύνη και το πατρονάρισμα. Η διάκριση αυτή απέκτησε αρκετές φορές φυλετική γεύση. Συχνά, όταν μιλούσαν για την αναποτελεσματικότητα των εργαζομένων του CEPEP και του URP ή για τις κατηγορίες για κακοδιαχείριση που πήγαζαν τόσο από φήμες όσο κι από εκθέσεις σαν αυτή που προανέφερα, οι συνομιλητές μου έπαυαν να αναφέρονται στους “τεμπέληδες του CEPEP” και άλλους εργαζόμενους και μιλούσαν για “εκείνους τους νέγρους” ή σε ακόμη πιο φυλετική γλώσσα. Ο σαφής υπαινιγμός για “εκείνους τους ανθρώπους” διαπερνούσε ορισμένες πτυχές της κριτικής που ασκείται σε αυτά τα δυο προγράμματα. Παρομοίως, όταν μέσω των διαδικασιών διαφάνειας έγιναν οι αποκαλύψεις για οικονομική κακοδιαχείριση, η κυβέρνηση του PNM που είχε αναλάβει το πρόγραμμα χαρακτηρίστηκε απερίσκεπτη και κοντόθωρη. Η κριτική που ασκούσαν οι πληροφοριοδότες είχε να κάνει με την “καταστροφική” κυβέρνηση του PNM και την “κοντόθωρη απερισκεψία” της. Σατιρίζοντας τις σκέψεις ενός αξιωματούχου του PNM, κάποιος έλεγε “Ναι, δεν πρόκειται να σκάσουμε! Θα χορέψουμε και θα γιορτάσουμε και θα μοιράσουμε απλώς τα λεφτά σε αρχηγούς συμμοριών και μαύρους πολύ ανόητους για να ξέρουν ότι ληστεύουμε το μέλλον τους!” Αυτά τα σχόλια είναι γεμάτα φυλετικά στερεότυπα τόσο για το PNM όσο και για εκείνους που εμφανίζεται ότι υποστηρίζει. Ένας πληροφοριοδότης παρέφρασε το σλόγκαν του PNM στην προεκλογική εκστρατεία του 2007, από το “Αυτή είναι η χώρα του PNM” στο “Αυτή είναι η χώρα του CEPEP”, υπονοώντας ότι το κόμμα βρισκόταν στην εξουσία μόνο χάρη στο δυσλειτουργικό πρόγραμμα πατροναρίσματος.


Αποτελέσματα


Υπάρχουν δυο αναμενόμενα κατά κάποιο τρόπο αποτελέσματα αυτού του φυλετισμού. Πρώτον, τα αρνητικά στερεότυπα για τις κατώτερες τάξεις γενικά και για εκείνη των κατοίκων του Τρινιντάντ αφρικανικής καταγωγής ειδικά, αναπαράγονται και ενισχύονται. Δεύτερον, εξαιτίας αυτού του θεμελιακού φυλετισμού των πολιτικών κομμάτων, οι λύσεις στα προβλήματα που αναδεικνύονται μέσα από τις διαδικασίες διαφάνειας περιορίζονται στην απομάκρυνση του υπαίτιου πολιτικού κόμματος, στην περίπτωση αυτή του PNM, με το σκεπτικό ότι το κόμμα δεν πρέπει να είναι στην εξουσία λόγω της ειδικής σχέσης του με τους κατοίκους του Τρινιντάντ αφρικανικής καταγωγής και όχι απλώς επειδή το κόμμα ή οι πρακτικές του είναι διεφθαρμένα.


Υπάρχει επίσης μια τρίτη, ασταθής ακόμη συνέπεια, που λειτουργεί ενάντια στη διατήρηση μιας πολιτικής βασισμένης στον φυλετισμό αλλά ταυτόχρονα την ενισχύει. Η απογοήτευση με τα δυο “φυλετικά” κόμματα οδήγησε δυο φορές, το 1986 και ξανά το 2010, στην εκλογική νίκη παν-φυλετικών συνασπισμών που ισχυρίζονται ότι θα γεφυρώσουν τις διαιρέσεις ανάμεσα στις δυο κυρίαρχες φυλετικές ομάδες. Αυτές οι εκλογικές νίκες, η πρώτη περιορισμένης διάρκειας και η νίκη το 2010 του People’s Partnership (Λαϊκή Σύμπραξη) που είναι εδώ και λίγο καιρό στην κυβέρνηση, μπορεί να θεωρηθεί ότι ενεργούν ενάντια στις φυλετικές διαιρέσεις. Ή πιο συγκεκριμένα ότι αποτελούν αντίδραση στις διαδικασίες διαφάνειας στη διακυβέρνηση, οι οποίες μπορούν, όπως στην προαναφερόμενη έκθεση, να αναδείξουν πώς εμπλέκεται αυτή η φυλετική πολιτική με μια ανταποκρινόμενη και υπεύθυνη διαχείριση των δημοσίων αναγκών και πόρων. Πρέπει όμως να γίνει αντιληπτό ότι οι συνασπισμοί αυτοί εξαρτώνται από τις ίδιες φυλετικές διαιρέσεις τις οποίες επικρίνουν και που αποτελούν την ιδεολογική βάση στην οποία στηρίζεται η διεκδίκηση της εξουσίας. Οι συνασπισμοί αυτοί που και στις δυο περιπτώσεις προέκυψαν από τον προβληματισμό για τη διαφθορά και την φυλετική ευνοιοκρατία, δεν διατυπώνουν ένα μη φυλετικό πρότυπο υπηκοότητας και διακυβέρνησης, αλλά τοποθετούνται ενάντια σε ένα φυλετικό πρότυπο. Παραμένει να φανεί, όσο πλησιάζει η πρώτη επέτειος της νέας “μη φυλετικής” κυβέρησης, εάν αυτή η αντίδραση στις αποκαλύψεις των πρακτικών διαφάνειας, που είναι σχετικά καινούργιες όχι μόνο στο Τρινιντάντ αλλά σε ολόκληρη την Καραϊβική, θα μεταφραστεί σε μια νέα γλώσσα διακυβέρνησης βασισμένη στη δέσμευση για ένα μη φυλετικό πρότυπο λογοδοσίας και υπηκοότητας. Το βάθος αυτών των φυλετικών νοημάτων για τους κατοίκους του Τρινιντάντ δείχνει ότι, προς το παρόν τουλάχιστον, η διαφάνεια έχει βγάλει ρίζες αλλά οι ρίζες παραμένουν ρηχές.


Σημείωση

[1] Οι κατηγορίες “αφρικανικής” και “ινδικής” καταγωγής είναι συχνά ασαφείς. Πολύ συχνά άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται ως “ανάμικτοι” αναγνωρίζονται αποκλειστικά ως πολίτες του Τρινιντάντ με Αφρικανική καταγωγή.


Αναφορές

- Birth, Kevin. 1999. Any time is Trinidad Time: Social Meanings and Temporal Consciousness. Gainesville: University Press of Florida.

- Geer, Sacha. 2010. Conjuring and Avoiding the ‘Bad Man’: Narratives of Fear and Crime in Trinidad. Διδακτορική διατριβή. τμήμα Ανθρωπολογίας, McMaster University.

- Geer, Sacha. 2007. ‘Race Politics and History in a Contemporary Survey of Ethnographic Writing on Trinidad’. Nexus 20(1): 105-133.

- Khan, Aisha. 2004. Callaloo Nation: Metaphors of Race and Religious Identity among South Asians in Trinidad. Durham: Duke University Press.

- Khan, Aisha. 1993 ‘What is a ‘‘Spanish’’?: ambiguity and ‘‘mixed’’ ethnicity in Trinidad’, στο Trinidad Ethnicity, επ. K. Yelvington, University of Tennessee Press, Knoxville, Tenn.

- Munasinghe, Viranjini. 2002. ‘Nationalism in Hybrid Spaces: The Production of Impurity out of Purity’. American Ethnologist. 29(3): 663-692.


Ο Αλέξανδρος Μελίδης είναι Πολιτικός Επιστήμονας

O Πρόδρομος Τσιαβός έχει εκτεταμένη εμπειρία ως σύμβουλος σε θέματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας, Τηλεπικοινωνιών, Πληροφοριακών Συστημάτων και Καινοτομίας τόσο στον ακαδημαϊκό όσο και στον ιδιωτικό χώρο.

Η “κατάρα των φυσικών πόρων” είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την αποτυχία των χωρών που είναι πλούσιες σε πόρους να ωφεληθούν από τον φυσικό πλούτο τους (Sachs and Warner, 1997). Eίναι κάτι πολύ ορατό στην Αφρική, όπου η Αγκόλα, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και το Σουδάν σπαράσσονται από εμφύλια διαμάχη (Humphreys κ.α., 2007), όπως επίσης στη Νιγηρία, που μολονότι είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στην Αφρική και κατατάσσεται στην έκτη θέση μεταξύ των χωρών παραγωγών πετρελαίου στον κόσμο (OPEC, 2011), αδυνατεί, εξαιτίας της ενδημικής διαφθοράς, να παράσχει κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη στους περισσότερους από τους πολίτες της (Gylafson, 2001). Η “κατάρα των πόρων” είναι ένα περίπλοκο φαινόμενο που χαρακτηρίζεται από δυο διαστάσεις: την οικονομική και την πολιτική (Stiglitz, 2002). Η οικονομική, που αναφέρεται και ως “ολλανδική ασθένεια”, οφείλεται στην υψηλή νομισματική αξιολόγηση που επιδρά αρνητικά στις άλλες εξαγωγικές βιομηχανίες, ενώ η πολιτική είναι αποτέλεσμα της ανεπάρκειας των θεσμικών παραγόντων που οδηγεί σε υψηλά επίπεδα διαφθοράς και κερδοσκοπίας. Σύμφωνα με τις σχετικές μελέτες, η κατάρα είναι πρωταρχικά πολιτικό και όχι οικονομικό φαινόμενο (Auty, 1993, Karl, 2007, Bracking, 2009).


Ένα παράδειγμα για τις προσπάθειες που έχουν γίνει για την αντιμετώπιση της “κατάρας των πόρων” αποτελεί η EITI ( Extractive Industries Transparency Initiative) Πρωτοβουλία Διαφάνειας για τις Εξορυκτικές Βιομηχανίες) η οποία ιδρύθηκε από την Παγκόσμια Τράπεζα και χώρες χορηγούς το 2002. Στόχος της EITI είναι να καταπολεμήσει την πολιτική διάσταση της “κατάρας των πόρων” μέσω της αυξημένης διαφάνειας των εσόδων στους εξορυκτικούς τομείς (EITI, 2008). Μολονότι αυτή η προσέγγιση επιδιώκει να αυξήσει τη λογοδοσία των κυβερνήσεων έναντι των πολιτών τους, όπως και να στηριχθεί στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών [Civil Society Organisations- CSOs], (EITI, 2008), διάφοροι περιορισμοί παρεμποδίζουν την παροχή των όσων υπόσχεται. Σε αυτό εστιάζει αυτό το άρθρο, με τη διερεύνηση μιας ευρύτερης προσέγγισης για την πολιτική διάσταση της κατάρας των φυσικών πόρων. Εξετάζεται επίσης η λειτουργία της ΕΙΤΙ και ακολουθεί μια κριτική αποτίμηση της προσέγγισής της για αυξημένη διαφάνεια στον εξορυκτικό τομέα. Ως συμπέρασμα, παρατίθενται συστάσεις για το πώς η ΕΙΤΙ μπορεί να ενισχύσει το ρόλο της, προκειμένου να μπορέσουν οι πολίτες να αποσπάσουν μεγαλύτερα οφέλη από τον φυσικό τους πλούτο.


Η πολιτική διάσταση της κατάρας των φυσικών πόρων


Οι Humphrey κ.α. (2007) εφαρμόζουν το πλαίσιο εντολέα-εντολοδόχου της θεσμικής οικονομίας για την ανάλυση των ενδιαφερόμενων μερών στον εξορυκτικό τομέα και για το πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Αποδίδουν την πολιτική πτυχή της κατάρας σε τρία είδη ασυμμετριών: δομή, πληροφόρηση και διαπραγματευτική ισχύς όπως φαίνεται στην Εικόνα 1. Οι εντολείς είναι οι πολίτες των πλούσιων σε πόρους χωρών (σύμφωνα με την σύγχρονη πολιτική θεωρία που τους καθιστά κάτοχους των φυσικών πόρων της χώρας τους),[1] όπως και οι κάτοχοι/μέτοχοι των εξορυκτικών εταιριών, ενώ οι εντολοδόχοι είναι τα κράτη και οι εταιρίες.

Πηγή: Από Olcer, 2009, σ.33


Οι Humphreys κ.α. (2007) ισχυρίζονται ότι η ασύμμετρη πληροφόρηση μεταξύ εντολέων και εντολοδόχων δημιουργεί πρόβλημα στον τομέα, καθώς οι εντολοδόχοι μπορούν να επιλέξουν να μην υπηρετήσουν πιστά τα συμφέροντα των εντολέων. Σε συνδυασμό με την ύπαρξη ασύμμετρης δομής ανάμεσα στα τέσσερα ενδιαφερόμενα μέρη, αυτό εξηγεί γιατί οι κυβερνήσεις που είναι πλούσιες σε πόρους πέφτουν στην παγίδα της διαφθοράς και της κερδοσκοπίας. Ενώ οι εξορυκτικές εταιρίες ενεργούν για να ευχαριστήσουν τους κατόχους τους μέσω μεγιστοποίησης του κέρδους, οι κυβερνήσεις από την άλλη πλευρά δεν οφείλουν υποταγή παρά μόνο στον εαυτό τους. Πρώτον και κύριον, οι περισσότερες δεν μαζεύουν φόρους από το λαό (Asiedu, 2006) και αντ’ αυτού εξαρτώνται από τα έσοδα των εταιριών. Έτσι εξηγείται γιατί αυτές οι κυβερνήσεις φτάνουν στα άκρα προκειμένου να παραμείνουν στην εξουσία. Δεύτερον, εξαιτίας της χαμηλής διαπραγματευτικής ισχύος τους, είναι πιο δεκτικές στη δωροδοκία προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα προσωπικά τους συμφέροντα ( Bracking, 2009). Το αποτέλεσμα είναι η απουσία λογοδοσίας στους πολίτες τους, πράγμα που τους επιτρέπει να δαπανούν τα έσοδα από τους πόρους με τρόπους που δεν είναι αναγκαστικά επωφελείς για την κοινωνικο-οικονομική ανάπτυξη. Στην Ανγκόλα, για παράδειγμα, περισσότερα από 4 δις δολάρια από τα κρατικά έσοδα από το πετρέλαιο “εξαφανίστηκαν” μεταξύ 1997 και 2002 (ΤΙ, 2008), ενώ στη Νιγηρία, παρά το γεγονός ότι το καθαρό εισόδημά της από τις εξαγωγές πετρελαίου κυμαίνεται γύρω στα 411 δολάρια κατά κεφαλή, το 70% του πληθυσμού ζει με λιγότερο από ένα δολάριο τη μέρα ( PWYP, 2006)


Οφέλη από το EITI


Αυξάνοντας τη διαφάνεια, η EITI επιδιώκει να αναδομήσει τη σχέση εντολέα εντολοδόχου στους εξορυκτικούς τομείς μειώνοντας τις ασυμμετρίες της πληροφόρησης (εικόνα 1), προκειμένου να ελαχιστοποιήσει τις ευκαιρίες για διαφθορά και κερδοσκοπία. Παρόλο που υπάρχουν κι άλλες παρόμοιες πρωτοβουλίες, η EITI έχει εξουσιοδοτηθεί να παίξει καίριο ρόλο για να κατευθύνει την προσοχή της διεθνούς κοινότητας στον εξορυκτικό τομέα (Olcer, 2009).[2] Η Εικόνα 2 δείχνει πώς λειτουργεί η ΕΙΤΙ. Με βάση την εθελοντική συμμετοχή, οι κυβερνήσεις και οι εξορυκτικές εταιρίες ενθαρρύνονται να γνωστοποιήσουν πληροφόρηση, η οποία παίρνει αργότερα τη μορφή αναφοράς από έναν ανεξάρτητο διαχειριστή, υπό την εποπτεία πολυμερούς ομάδας. Στη συνέχεια, η αναφορά δημοσιοποιείται, δίνοντας έναυσμα για διάλογο και επιτρέποντας στις εθνικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να καταστήσουν τις κυβερνήσεις τους υπεύθυνες για τυχόν ανακολουθίες (ΕΙΤΙ, 2008).

Πηγή: Olcer, 2009, σ. 14


Υπάρχουν δυο κατηγορίες χωρών που υπόκεινται στην ΕΙΤΙ: οι υποψήφιες και οι συμμορφούμενες χώρες. Μέχρι σήμερα υπάρχουν 27 υποψήφιες χώρες που πληρούν τα τέσσερα κριτήρια για το στάδιο της υπογραφής: (1) τη δέσμευση ότι θα εφαρμόσουν την ΕΙΤΙ, (ΙΙ) ότι θα συνεργαστούν με την κοινωνία των πολιτών και τον ιδιωτικό τομέα, (ΙΙΙ) ότι θα ορίσουν ένα άτομο που θα ηγηθεί της εφαρμογής της και (IV) ότι θα καταρτίσουν ένα σχέδιο εργασίας σε συμφωνία με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Αργότερα, αφού εφαρμόσουν πλήρως την ΕΙΤΙ, δημοσιεύσουν και διανείμουν τις αναφορές τους, μπορούν να προαχθούν σε συμμορφούμενες χώρες (5 ως το 2011).[3] Οι χώρες μπορούν να ωφεληθούν από την ΕΙΤΙ μέσω: της μείωσης της διαφθοράς και της κερδοσκοπίας, βελτιώνοντας έτσι την πρόσβασή τους στα κεφάλαια, προσελκύοντας περισσότερες ξένες επενδύσεις και ενισχύοντας τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (Olcer, 2009). Καθώς η συμμετοχή της πρώτης από τις πέντε συμμορφούμενες χώρες επικυρώθηκε μόλις το 2009, είναι ακόμη νωρίς για να αποτιμηθεί πλήρως το αποτέλεσμα της ΕΙΤΙ σε σχέση με αυτά τα οφέλη. Μπορούμε ωστόσο να αναλύσουμε την προσέγγισή της σε σχέση με την ʺκατάρα των πόρωνʺ και να αποτιμήσουμε τους περιορισμούς που ενδέχεται να την εμποδίζουν να εκπληρώνει πλήρως τις υποσχέσεις την απέναντι στους πολίτες των πλούσιων σε πόρους χωρών.


Περιορισμοί στην προσέγγιση της ΕΙΤΙ


Περιορισμένη και κακής ποιότητας πληροφόρηση


Η κύρια προσέγγιση της ΕΙΤΙ προκειμένου να αμβλύνει την επίδραση της “κατάρας των πόρων” εστιάζεται στην αυξημένη πληροφόρηση για τα κρατικά έσοδα από τις εξορυκτικές βιομηχανίες. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή είναι περιορισμένη, καθώς αντιμετωπίζει απλώς τις ασυμμετρίες πληροφόρησης σε μια πτυχή της αλυσίδας αξίας της εξόρυξης (Kolstad and Wiig 2008). Όπως δείχνει η Εικόνα 3, η ΕΙΤΙ επιχειρεί να ρίξει φως στη συλλογή των εσόδων, αλλά αδυνατεί να αποσπάσει πληροφορίες για τα προηγούμενα και επόμενα στάδια. Δεδομένου ότι οι δραστηριότητες διαφθοράς στην ανάθεση συμβολαίων ( Global Witness, 2008) και η απουσία λογοδοσίας για τις δημόσιες δαπάνες συνεχίζονται, αυτή η πληροφόρηση είναι ζωτική για τους πολίτες, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Νιγηρία όπου η πλειονότητα των πόρων που συρρέουν στην κυβέρνηση δαπανώνται σε “δαπανηρές” δημόσιες επενδύσεις όπως η συγκρότηση προωθημένων στρατιωτικών δυνάμεων ή η εξουδετέρωση αντιπολιτευτικών κινημάτων (Sala-i-Martin and Subramanian, 2003). Οι Robinson κ.α.(2006) δίνουν έμφαση στη λογοδοσία των κυβερνήσεων σε σχέση με τη χρήση των δημόσιων πόρων, υποστηρίζοντας ότι αποτελεί κλειδί για την αποφυγή της “κατάρας των πόρων”, ένα πεδίο στο οποίο δεν εστιάζει η ΕΙΤΙ.

Πηγή: Alba, 2006, όπως αναφέρεται στους Kolstad & Wiig, 2008, σ. 528


Επιπρόσθετα, λόγω της περιπλοκότητας των διαδικασιών οικονομικής ροής που σχετίζονται με τον εξορυκτικό τομέα, εκτιμάται ότι η πληροφόρηση στις αναφορές του ΕΙΤΙ πάσχει από πλευράς ποιότητας και συνέχειας (Kolstad and Wiig 2008). Το γεγονός ότι πολλές κρατικές οντότητες όπως οι φορολογικές και ρυθμιστικές αρχές, καθώς και οι ημικυβερνητικές οργανώσεις, λαμβάνουν αμοιβές σε διάφορες μορφές (φόρους, δικαιώματα, μπόνους, μερίσματα και μισθώματα) καθιστά τη διαδικασία της τεκμηρίωσης εξαιρετικά δύσκολη (Olcer, 2009). Η ΕΙΤΙ απαιτεί απλώς οι υλικές καταβολές μεταξύ των δυο μερών (Εικόνα 1) να δημοσιοποιούνται και στο μέτρο που τα ποσά είναι σύμφωνα, δεν έχει σημασία εάν τα ποσά που αναφέρθηκαν είναι ακριβή (ibid). Στη Νιγηρία, ο διαχειριστής ανέφερε ανακολουθίες στις διεκδικούμενες καταβολές εταιριών προς την Κεντρική τράπεζα, τις οποίες η τράπεζα δεν είχε καταγράψει ότι έλαβε. Αυτό αποδόθηκε σε λογιστικές διαφορές και δεν ζητήθηκε περαιτέρω έρευνα ( Παγκόσμια Τράπεζα, 2008), πράγμα που σημαίνει συνέχιση της αδιαφάνειας στον τομέα παρά τις προσπάθειες της ΕΙΤΙ.


Ανεπαρκής λογοδοσία


Η ένταξη στην ΕΙΤΙ είναι εθελοντική κι έτσι είναι στη διακριτική ευχέρεια των κυβερνήσεων που την υποστηρίζουν και των εξορυκτικών βιομηχανιών εάν και, σε ένα βαθμό πώς, θα υιοθετήσουν τις αρχές της. Όσο οι διεφθαρμένοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι ή άλλα ενδιαφερόμενα μέρη έχουν συμφέρον να μην προωθούν τη διαφάνεια, η διεύρυνση της ΕΙΤΙ με περισσότερα μέλη και η εφαρμογή της θα εξακολουθήσουν να αποτελούν πρόκληση (Collier, 2008). Σ’ αυτό το σημείο, είναι σημαντικό να κάνουμε διάκριση ανάμεσα στη διαφάνεια και τη λογοδοσία προκειμενου να διερευνήσουμε αυτό το θέμα περαιτέρω. Σύμφωνα με τον Shedler (1999), η λογοδοσία έχει τρεις διαστάσεις: την παροχή πληροφοριών σε σχέση με πράξεις και αποφάσεις, την αιτιολόγησή τους και την προσφυγή σε κυρώσεις σε περίπτωση κακοδιαχείρισης. Η ΕΙΤΙ όμως πληροί μόνο δυο από αυτές, την πρώτη μέσω της προώθησης της διαφάνειας και τη δεύτερη μέσω της εποπτείας από πολυμερείς ομάδες (Εικόνα 2). Δεν αντιμετωπίζει ούτε παρέχει μηχανισμούς εφαρμογής, πράγμα που αναμφίβολα υπονομεύει τη δυνατότητα των πολιτών να έχουν υπόλογες κυβερνήσεις.


Ως εναλλακτική μορφή λογοδοσίας, η ΕΙΤΙ προϋποθέτει την ύπαρξη ισχυρών και αποτελεσματικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στις χώρες που εφαρμόζεται, οι οποίες να μπορούν να αποτιμήσουν και να εξετάσουν εξονυχιστικά τους αριθμούς που παρουσιάζονται στις αναφορές (παρόλο που η πληροφόρηση είναι περιορισμένη). Προϋποθέτει επίσης ότι αυτές κατανοούν τις περίπλοκες οικονομικές διαδικασίες του τομέα και κινητοποιούνται όταν υπάρχουν ανακολουθίες (Aaronson, 2008). Η υπόθεση αυτή απέχει από την πραγματικότητα, καθώς ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών για ακτιβισμό σε θέματα διαφθοράς και διαφάνειας μοιάζει να είναι ανύπαρκτος στις περισσότερες χώρες που είναι πλούσιες σε ορυκτά (PWYP, 2006). Σε μια έρευνα για 14 από τις 38 εταιρίες που υποστηρίζουν την ΕΙΤΙ, δέκα ανέφεραν ότι επιχειρούσαν σε χώρες όπου γίνονταν συλλήψεις στην κοινωνία των πολιτών ή που αντιμετώπιζε εμπόδια σε σχέση με το επίπεδο συμμετοχής της (Aaronson, 2008). Για να επανέλθουμε για άλλη μια φορά στη Νιγηρία, αυτό έγινε εμφανές όταν ο Nuhu Ribadu, επικεφαλής της Επιτροπής Οικονομικού και Χρηματοοικονομικού Εγκλήματος ( Economic and Financial Crimes Commission- EFCC) υποχρεώθηκε σε παραίτηση, μετά το ρόλο που έπαιξε η EFCC στη σύλληψη πολλών κυβερνητών (Economist, 5 Ιανουαρίου 2008).


Ακόμη κι εκεί όπου η συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, όπως αυτή απαιτείται από τη διαδικασία επικύρωσης της ΕΙΤΙ, μοιάζει επιτυχής, ο ρόλος τους είναι ουσιαστικά περιορισμένος από τη στιγμή που οι πολυμερείες ομάδες διορίζονται από την κυβέρνηση (ΕΙΤΙ, 2006). Κατά συνέπεια, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών δεν εκπροσωπούν πλέον το λαό και αντ’ αυτού επεκτείνουν τον βραχίονα των διεφθαρμένων κυβερνήσεων ( Olcer, 2009). Όλοι αυτοί οι παράγοντες αποδυναμώνουν την ικανότητα της ΕΙΤΙ να μειώσει τη διαφθορά στον εξορυκτικό τομέα, καθώς οι κυβερνήσεις συμμετέχουν εθελοντικά σ’ αυτήν και παρόλα αυτά κάνουν μικρή πρόοδο σε ό,τι αφορά τη βελτίωση της “κατάρας των πόρων”, λόγω ανεπαρκών μηχανισμών εφαρμογής. Σε αυτή την περίπτωση, όπως γράφει ο Collier (2008), η ΕΙΤΙ κινδυνεύει να είναι ένα ξεδοντιασμένο εργαλείο διαφάνειας, από το οποίο απουσιάζει η πλήρης λογοδοσία.


Συμπέρασμα και συστάσεις


Δεδομένου ότι περίπου το ένα τρίτο των φτωχών του κόσμου ζουν σε εξαρτώμενες από ορυκτά χώρες (Ross, 2003), πρωτοβουλίες όπως η ΕΙΤΙ αποτελούν ένα καίριο βήμα για την αντιμετώπιση της ασσυμετρίας πληροφόρησης ανάμεσα στους πολίτες και τις κυβερνήσεις τους σε ό,τι αφορά τους εξορυκτικούς τομείς.. Ωστόσο, όπως ήδη είπαμε, η αυξημένη πληροφόρηση, ιδίως όταν περιορίζεται σε ένα πεδίο της αλυσίδας αξίας και της λείπει η ποιότητα και η συνέχεια, ενδέχεται να μην μπορέσει να εξουδετερώσει τη διαφθορά από τον τομέα. Για να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα, η ΕΙΤΙ θα μπορούσε να γίνει πιο αυστηρή στους ορισμούς και την πληροφόρηση που γνωστοποιούνται στις αναφορές που κάνει μια χώρα. Επιπρόσθετα, για να είναι η πληροφόρηση χρήσιμη, η ΕΙΤΙ θα μπορούσε να ενισχύσει το επίπεδο στο οποίο οι πολίτες μπορούν να υποχρεώνουν τις κυβερνήσεις τους σε λογοδοσία. Αυτό θα μπορούσε να γίνει είτε με την επιβολή αποτελεσματικών μηχανισμών κυρώσεων ή με τη διασύνδεση με αξιόπιστους δικαστικούς θεσμούς. Επιπλέον μπορεί να συνεχίσει να ενδυναμώνει τη θέση των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών μέσω αυξημένης εκπαίδευσης, έτσι ώστε να μπορούν να κατανοήσουν τις περίπλοκες οικονομικές διαδικασίες του τομέα. Ωστόσο, ακόμη κι αν η ΕΙΤΙ λειτουργεί τέλεια, δεν μπορεί να έχει το ρόλο μαγικού ραβδιού που μπορεί να αμβλύνει την “κατάρα των πόρων” απ’ τη στιγμή που αντιμετωπίζει μόνο τις ασυμμετρίες της πληροφόρησης (Εικόνα 1) και δεν επιλύει την ανεπαρκή διαπραγματευτική ισχύ των πλούσιων σε ορυκτά χωρών σε σχέση με τις εταιρίες εξόρυξης ή την ολλανδική ασθένεια (Collier, 2008 – Bracking, 2009). Συνεχίζοντας αυτή τη συζήτηση, προκειμένου οι πλούσιοι σε πόρους πολίτες να αποκτήσουν περισσότερα οφέλη, η ΕΙΤΙ δεν πρέπει μόνο να ενθαρρύνει περισσότερες χώρες και εταιρίες να εφαρμόσουν αποτελεσματικά τις αρχές της, αλλά με δεδομένη την περιπλοκότητα της “κατάρας των πόρων” να αναζητήσει τρόπους για την ενσωμάτωση και άλλων μεταρρυθμίσεων.


Σημειώσεις

[1] Η κατοχή των φυσικών πόρων είναι χαρακτηριστικό κυριαρχίας, που σύμφωνα με τη σύγχρονη πολιτική θεωρία ανήκει στο λαό (Ferguson, 2005).

[2] Οι άλλες πρωτοβουλίες περιλαμβάνουν τον Οδηγό Διαφάνειας για τα Έσοδα από τους Πόρους του ΔΝΤ, την πρωτοβουλία για υποχρεωτική Διαφάνεια της Ε.Ε. και τις κατευθυντήριες γραμμές του Συμβουλίου Διεθνών Λογιστικών Προτύπων International Accounting Standard Board.

[3] Ο κατάλογος με τα κράτη που εφαρμόζουν την EITI βρίσκεται στο http://eiti.org/implementingcountries.


Αναφορές

- Aaronson, S., 2008. For The People But Not Always By The People. Ethics and International Affairs, υπό έκδοση.

- Alba, E. M., 2006. Governance issues throughout the value chain. Παρουσίαση σε εργαστήριο στο Όσλο, Οκτώβριος 2006.

- Asiedu, E., 2006. Foreign Direct Investment in Africa: the role of natural resources, market size, government policy, institutions and political instability. The World Economy τ. 29 (1): 63-77.

- Auty, R., 1993. Sustaining Development in Mineral Economies: the resource curse thesis. Λονδίνο: Routledge.

- Bracking, S., 2009. Political economies of corruption beyond liberalism: an interpretative view of Zimbabwe. Singapore Journal of Tropical Geography τ. 30 (1): 35-51.

- Collier, P., 2008. Implications of Changed International Conditions for EITI, Extractive Industries Transparency Initiative, Board Paper No. 6-8.

- Economist, 2008. The Good, the Bad and the President. 5 Ιανουαρίου.

- EITI, 2006. Extractive Industries Transparency Initiative Validation guide. Διαθέσιμο στο:< http://eitransparency.org/files/document/validationguide.pdf>. [04/02/2011].

- EITI, 2008. EITI Business Guide: How companies can support implementation. Διαθέσιμο στο: http://eiti.org/document/businessguide [04/02/2011].

- Ferguson, J., 2005. Seeing like an oil company: space, security, and global capital in neoliberal Africa. American Anthropologist, τ. 107 (3): 377-382.

- Global Witness, 2008. Testimony for Hearing “Resource Curse or Blessing: Africa’s Extractive Industries in a Time of Record Oil and Mineral Prices”, Διαθέσιμο στο: http://www.globalwitness.org/library/testimony-hearing-%E2%80%9Cresource-curse-or-blessing-africa%E2%80%99s-extractive-industries-time-record-oil). [06/02/2011].

- Gylfason, T., 2001. Natural resources, Education, and Economic Development. European Economic Review. τ. 45 σ. 847-859.

- Global Witness, 2011. The Kimberley Process Certification Scheme. (Online) Διαθέσιμο στο: http://www.globalwitness.org/campaigns/conflict/conflict-diamonds/kimberley-process [14/04/2011].

- Humphreys, M., Sachs, J. και Stiglitz, J., 2007. Escaping the Resource Curse. Νέα Υόρκη: Columbia University Press.

- Karl, T., 2007. Ensuring Fairness: the case for a transparent fiscal social contract. In Humphreys, M., Sachs, J. and Stiglitz, J., (επ.) Escaping the Resource Curse. Νέα Υόρκη: Columbia University Press.

- Kolstad, I. and Wiig, A., 2008. Is Transparency the Key to Reducing Corruption in Resource-Rich Countries? World Development τ. 37 (3): 521-539.

- Olcer, D., 2009. Extracting the Maximum from the EITI. Working Paper No. 276. OECD Development Centre. (Online) Διαθέσιμο στο: www.oecd.org/dataoecd/56/60/42342311.pdf [04/02/2011].

- OPEC, 2011. Nigeria Facts and Figures in OPEC homepage. Διαθέσιμο στο at: http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/167.htm [07/02/2011].

- PWYP, Revenue Watch Institute, 2006. Civil Society Perspectives and Recommendations on the Extractive Industries Transparency Initiative. Διαθέσιμο στο: www.revenuewatch.org/files/EyeonEITIReport.pdf [07/02/2011].

- Ross, M., 2003. Nigeria’s Oil Sector and the Poor. Paper prepared for the UK Department for International Development.

- Sachs, J. D. και Warner, A., 1997. Sources of Slow Growth in African Economies. Journal of African Economies, τ. 6 σσ. 335–376.

- Sala-i-Martin, X. και Subramanian, A., 2003. Addressing the Natural Resource Curse: an illustration from Nigeria. IMF working paper WP/03/139. Washington DC: Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

- Robinson, J. A., Torvik, R. και Verdier, T., 2006. Political Foundations of the Resource Curse. Journal of Development Economics, τ. 79 σσ. 447– 468.

- Shedler, A., 1999. Conceptualizing Accountability. στο Shedler, Diamond, A. L. και Plattner, M. (επ.) The Self-Restraining State: power and accountability in new democracies. Λονδίνο: Lynne Rienner Publishers.

- Stiglitz, J. E., 2002. On Liberty, The Right to Know and Public Discourse: the role of transparency in public life. στο Gibney, M. (επ.) Globalizing Rights. Οξφόρδη: Oxford University Press.

- Διεθνής Διαφάνεια, 2008. διαθέσιμο στο: www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2008 [04/02/2011].

- Παγκόσμια Τράπεζα, 2008. Annual Progress Report to the MDTF Management Committee, Washington D.C.

Τα τελευταία χρόνια ο κόσμος βιώνει τον τρόπο με τον οποίον οι οικονομικές στρατηγικές έχουν καταλάβει την κεντρική σκηνή των θεωριών για την ανάπτυξη, καταμετρώντας μια πιο αποτελεσματική παραγωγή του πλούτου και ένα υψηλότερο ΑΕΠ σε σχέση με την ανάπτυξη τη και βιομηχανοποίηση. Η άνιση κατανομή των κερδών από την παγκοσμιοποίηση και τη φιλελευθεροποίηση είναι πιο διαδεδομένη από οποιαδήποτε εποχή στο παρελθόν, συμπεριλαμβανομένων των συνεχιζόμενων δημοκρατικών ελλειμμάτων και της άνισης πρόσβασης στις ευκαιρίες (ΟΗΕ, 2001). Επιπλέον, όλες αυτές οι διαδικασίες επιδρούν στη φωνή και τη λογοδοσία της κυβέρνησης όπως και στην αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης, ιδίως στον Παγκόσμιο Νότο. Στο Μπανγκλαντές, ορισμένοι από τους πρόσφατους δείκτες διακυβέρνησης έδειξαν ότι παρά τις πολλές μεταρρυθμιστικές προσπάθειες, η χώρα εξακολουθεί να βιώνει έντονες ανεπάρκειες σε ό,τι αφορά την καλή διακυβέρνηση, όπως και το επίπεδο και την ποιότητα της διαφάνειας. Ο προγραμματισμός της ανάπτυξης και οι δημόσιες προσπάθειες ακολουθούν την από την κορυφή προς τα κάτω γραφειοκρατική διαδικασία, πράγμα που υποσκάπτει συχνά την αληθινή ουσία της αξίας που σχετίζεται με την πρόσβαση των ανθρώπων στη διαδικασία πληροφόρησης και λήψης αποφάσεων. Η έλλειψη διαφάνειας ή ακόμη η κακή ποιότητα διαφάνειας σε τοπικό επίπεδο μπορεί να επιδράσει δυσμενώς, με πολλούς τρόπους, στις φτωχές και περιθωριοποιημένες κοινότητες, ενισχύοντας τους κοινωνικοπολιτικούς αποκλεισμούς και περιορίζοντας την πρόσβαση σε αστικούς πόρους και ευκαιρίες (ΟΗΕ- HABITAT, 2004).


Η διαφάνεια δημιουργεί ευκαιρίες συμμετοχής για διάφορες ομάδες πολιτών και βοηθά στην αύξηση των ανθρώπινων δυνατοτήτων που αποτελούν το καίριο επιχείρημα της “δυνατότητας προσέγγισης”, την οποία έχει εξαίρετα υποστηρίξει ο νομπελίστας φιλόσοφος της ανάπτυξης Αμάρτυα Σεν. Η δυνατότητα προσέγγισης ή έννοιας συμβάλλει στην πολιτική αναδιανομής, όπως η δυνατότητα σε διαφορετικά επίπεδα, σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, προωθεί εγγενώς τη συμμετοχή και την αποκέντρωση και τελικά τη συμμετοχική ανάπτυξη και μια σφύζουσα κοινωνία. Το άρθρο αυτό θα σχοληθεί με αυτά τα αλληλοσυνδεόμενα ζητήματα, εστιάζοντας στη μεγαλούπολη Ντάκα.


Οι αστικές προκλήσεις στην Ντάκα


Ο κόσμος βιώνει σήμερα πρωτοφανείς ρυθμούς αστικοποίησης, ακόμη πιο γρήγορης από όσο είχε προβλέψει αρχικά η Λέσχη της Ρώμης, το 1972, στη μαλθουσιανή έκθεσή της “Περιορισμοί στην Ανάπτυξη” ( Davis, 2006). Οι χώρες της Νότιας Ασίας έχουν επίσης τα ίδια βιώματα τις τελευταίες δεκαετίες. Η αστικοποίηση στο Μπανγκλαντές γνώρισε μια ιδιαίτερη ορμή την περίοδο μετά το 1971, όταν η χώρα και οι κάτοικοί της απελευθερώθηκαν επιτέλους από την κυριαρχία των ξένων δυνάμεων. Ο γεμάτος ευφορία ενθουσιασμός για την ανοικοδόμηση της χώρας και του έθνους οδήγησε, στο Μπανγκλαντές, σε μια αστικοποίηση μαζικής κλίμακας.
Η αστική ιεραρχία στο Μπανγκλαντές κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από τη μητροπολιτική Ντάκα, που δεν είναι μόνο η πρώτη και πιο βιομηχανοποιημένη πόλη της χώρας, αλλά επίσης η διοικητική, εμπορική και πολιτιστική πρωτεύουσά της. Ο πληθυσμός της Ντάκα ξεπερνά σήμερα τα 10 εκατομμύρια και προβλέπεται πως θα έχει φτάσει τα 22.5 εκατομμύρια μέχρι το 2025, κάνοντάς την την έβδομη μεγαλύτερη μεγαλούπολη στον κόσμο (ΟΗΕ, 2007). Ο τρέχων ετήσιος μέσος ρυθμός ανάπτυξης του πληθυσμού στην Ντάκα είναι 5.6% (ΟΗΕ, 2007) και συνεισφέρει περίπου κατά 13% στο εθνικό ΑΕΠ ( PW, 2009). Παρά την τεράστια σημασία που έχει για την εθνική οικονομία, οι έντονες ανεπάρκειες στην αστική διακυβέρνηση μεγαλώνουν το χάσμα μεταξύ προσφοράς και ζήτησης για πολλές αστικές υπηρεσίες.


Χάρτης 1: Dhaka City

Πηγή: Banglapedia (2010)


Πρέπει να υπάρχουν πολύ λίγες πόλεις στην ιστορία του κόσμου που έχουν βιώσει αυτή την εκπληκτική αύξηση σε τέτοιο μέγεθος. Η σημερινή δυσμενής κατάσταση της αστικής διαβίωσης και της ζωής στη Ντάκα επιδρά σε τελική ανάλυση στις επιδόσεις του εργατικού δυναμικού, στην οικονομία και την κοινωνική βιωσιμότητα. Το σημερινό πρότυπο αστικοποίησης στη Ντάκα αποτελεί επίσης την αιτία της αυξανόμενης ανισότητας και της κοινωνικοοικονομικής πόλωσης.


Παρά το γεγονός ότι η καλή διακυβέρνηση και η δημοκρατική αποκέντρωση αποτελούν μέρος της μείζονος ατζέντας για τη δημόσια πολιτική σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, πολύ λίγες είναι οι ενδείξεις ότι υπάρχει διαφάνεια ή αναδιανεμητική ανάπτυξη ειδικά στη Ντάκα. Το θέμα της φωνής και της λογοδοσίας στο Μπανγκλαντές είναι σε σχετικά κακή κατάσταση στη σύγχρονη εποχή. Σύμφωνα με τον World Governance Index-WGI (Παγκόσμιος Δείκτης Διακυβέρνησης) το σενάριο έχει ως εξής:


Εικόνα 1: Συνολικός Δείκτης: Φωνή & Λογοδοσία [1]


Διαφάνεια, δυνατότητα και αναδιανομή


Ο ορισμός της “Διαφάνειας” μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το υποκείμενο ή την επίκεντρο. Σε γενικές γραμμές, από τη σκοπιά της διακυβέρνησης είναι το φαινόμενο που ενισχύει την έγκαιρη και αξιόπιστη ροή της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής πληροφόρησης και της πληροφόρησης που σχετίζεται με την παροχή κυβερνητικών υπηρεσιών, τη νομισματική και οικονομική πολιτική ( Vishwanath and Kaufmann, 1999).


Μολονότι η διαφάνεια αμφισβητήθηκε σε διάφορες κοινωνίες, ο Στίγκλιτς (1999) πιστεύει ότι οι κοινωνίες θα έπρεπε να υποστηρίζουν το ανοικτό σύστημα και τη διαφάνεια. Συνηθως η καλύτερη πληροφόρηση και δυνατότητα πρόσβασης βελτιώνει την κατανομή διαθέσιμων πόρων και την αποτελεσματικότητα της οικονομίας (Vishwanath and Kaufmann, 1999). Το πολιτικό και οικονομικό κόστος της “έλλειψης διαφάνειας” είναι πάντα τεράστιο και είναι αναποτελεσματικό για πολλές αναπτυσσόμενες χώρες με χαμηλό εισόδημα. Είναι πολιτικά καταστροφικό, καθώς εξασθενεί την ικανότητα του δημοκρατικού συστήματος να αποτιμά και να διορθώνει την κυβερνητική πολιτική ( Vishwanath and Kaufmann, 1999). Για χώρες όπως το Μπανγκλαντές, το πιο σημαντικό κόστος από την έλλειψη διαφάνειας είναι η διαφθορά, και όπως έχει ευρέως τεκμηριωθεί η διαφθορά είναι η πραγματική αιτία για τις δυσμενείς επιδράσεις στις επενδύσεις και την οικονομική ανάπτυξη (Vishwanath and Kaufmann, 1999).


Συνεπώς, υπάρχουν λόγοι που η διαφάνεια έχει αξία, ιδίως εκεί όπου οι ανελευθερίες της κοινωνίας είναι διαδεδομένες.[2] Δεν δίνει μόνο στους ανθρώπους πρόσβαση σε πληροφόρηση που υποστηρίζει τα δικαιώματά τους, αλλά προετοιμάζει το έδαφος για διάφορες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές ευκαιρίες. Η διαφάνεια παρέχει στους ανθρώπους την ευκαιρία να συμμετέχουν ή τους εξουσιοδοτεί να συμμετέχουν. Σ’ αυτό το στάδιο, οι άνθρωποι μπορούν να έχουν ευκαιρίες να αυξήσουν ή να βελτιώσουν τις δυνατότητές τους, όπως πολιτικές ελευθερίες, οικονομικές διευκολύνσεις, κοινωνικές ευκαιρίες και προστατευτική ασφάλεια, που έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τις ανελευθερίες ή τις ανθρώπινες στερήσεις ( Σεν, 1999).


Αυτή η συμμετοχική φύση της ανάπτυξης αποτελεί τη βάση για αποκεντρωμένες και αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές και αντίστροφα η αναδιανομή συμβάλλει στη συμμετοχή, την ανάπτυξη των δυνατοτήτων και τη διασφάλιση της διαφάνειας. Υπάρχουν πολλά εμπειρικά στοιχεία σε διάφορα μέρη του Παγκόσμιου Νότου που επεξεργάζονται τις αλληλεξαρτήσεις ανάμεσα στη διαφάνεια, τη συμμετοχή, τη δυνατότητα και την αναδιανομή της αστικής πολιτικής.


Εάν δούμε τη μελέτη της περίπτωσης του Πόρτο Αλέγκρε (Βραζιλία) για τον συμμετοχικό προϋπολογισμό ( PB), έχουμε μια εμπειρική υποστήριξη της συνεργιστικής σχέσης ανάμεσα στη διαφάνεια, τη δυνατότητα και τις αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές. Στο Πόρτο Αλέγκρε η κινητοποίηση σε επίπεδο γειτονιάς έκανε την εμφάνισή της τη δεκαετία του 1970 με τα κοινοτικά αιτήματα για καλύτερη παροχή αστικών υπηρεσιών ( Novy and Leubolt, 2005). Τότε, λόγω της παρουσίας της στρατιωτικής δικτατορίας, οι κάτοικοι των αντικανονικών και φτωχότερων περιοχών δεν εξυπηρετούνταν καλά από τις αστικές υπηρεσίες, ούτε ενημερώνονταν για τις μελλοντικές αναπτυξιακές πρωτοβουλίες. Ο Oliver Dutra από το Εργατικό Κόμμα ( partido dos Trabalhadores, PT), που ήταν υποψήφιος δήμαρχος το 1988, ζήτησε εκδημοκρατισμό υπέρ των φτωχών, με δραματική αλλαγή στις προτεραιότητες του κρατικού προϋπολογισμού, σε σχέση με την κατανομή, προς όφελος των κοινωνικά περιθωριοποιημένων ανθρώπων ( Novy and Leubolt, 2005). To PT επιχείρησε να συνδέσει τα υλικά αιτήματά του με ένα πλαίσιο δικαιωμάτων του πολίτη και τα προβλήματά του αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου κοινωνικοπολιτικού πλαισίου. Μαζί με την κοινωνία των πολιτών, το ΡΤ έκανε να ακουστεί η φωνή του σε σχέση με το συγκεκριμένο αίτημα για εκδημοκρατισμό του προϋπολογισμού. Στο Πόρτο Αλέγκρε, το ΡΒ ήταν ένα μέσο για τη διασφάλιση της υπόσχεσης για αναδιανομή της εξουσίας σε τοπικό επίπεδο. Ταυτόχρονα, το ΡΒ ήταν επίσης η απόδειξη για φωνή και επιρροή στη λήψη αποφάσεων όπως και για διαφάνεια στη δημόσια πολιτική. Κι αυτός είναι ο πυρήνας της έννοιας της δυνατότητας του Σεν. Ωστόσο, η διαφάνεια και οι αναδιανεμητικές πολιτικές δεν έχουν πάντα γραμμικό αποτέλεσμα ή σχέση και σε αυτές τις περιπτώσεις η βελτίωση της δυνατότητας, ατομικά, συλλογιά ή θεσμικά, μπορεί να βοηθήσει την κοινωνία να πετύχει τους σκοπούς τους σε ό,τι αφορά τη διαρκή ανάπτυξη.


Μολονότι η διαφάνεια είναι συχνά επιθυμητή, το κράτος δεν προτρέπει για κοινωνικά επιθυμητά επίπεδα διαφάνειας κι αυτό ισχύει ιδιαίτερα στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου. Σύμφωνα με τους Vishwanath και Kaufmann (1999), οι αιτίες για χαμηλότερο επίπεδο διαφάνειας είναι: α) η διαδικασία γνωστοποίησης της πληροφορίας δεν είναι φτηνή. Η διασφάλιση της διαφάνειας συνεπάγεται ουσιαστικές προσπάθειες σε σχέση με το χρόνο, την ενέργεια, τα χρήματα και τις ικανότητες. Είναι λοιπόν φυσιολογικό που οι αρχές ενδιαφέρονται να αποκαλύψουν την πληροφόρηση μέχρι το σημείο όπου το περιθώριο κέρδους από τη γνωστοποίηση ισούται με το περιθώριο κόστους κι αυτό καταλήγει σε μερική διαφάνεια, όχι πλήρη γνωστοποίηση, και β) μερικές φορές, η αποκάλυψη μεγαλύτερης πληροφόρησης οδηγεί στην απώλεια του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος, που με τη σειρά του μειώνει τη δυνατότητα κέρδους ή πλεονεκτήματος.


Σε μια μεγαλούπολη όπως η Ντάκα, όπου υπάρχει ένας τεράστιος αριθμος φτωχών, η διαφάνεια μπορεί να έχει τρομερή οικονομική αξία. Η διαφάνεια μπορεί να δημιουργήσει οικονομικές ευκαιρίες στις ανθρώπινες μάζες.
Μια έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας αναφέρει ότι το αυξανόμενο ΑΕΠ κατά κεφαλή εξαρτάται άμεσα από τη φωνή και τη λογοδοσία του κράτους, ως εξής:


ΑΕΠ κατά κεφαλή- ΡΡΡ

Πηγή: Vishwanath και Kaufmann (1999)


Τα τελευταία χρόνια, ένα επιδοτούμενο από την Asian Development Bank (ADB) πρόγραμμα, “Πιλοτικό Πρόγραμμα για τη Διοικητική Μεταρρύθμιση της πόλης Ντάκα”, επιχείρησε να αντιμετωπίσει διάφορα λειτουργικά προβλήματα που είχαν να κάνουν με τη διακυβέρνηση της Ντάκα. Το πρόγραμμα αυτό ασχολήθηκε με την αρχή διακυβέρνησης της μεγαλούπολης, Dhaka City Corporation (DCC), που υστερεί σοβαρά σε ό,τι αφορά τη δυνατότητα αποκέντρωσης της εξουσίας και την αστική ευθύνη και ταυτόχρονα έδειξε πως δεν υπήρχε αρκετή διαφάνεια στον προγραμματισμό και τις δραστηριότητές της (ADB, 1999). Η έλλειψη διαφάνειας στις αστικές υποθέσεις σχετίζεται άμεσα με την απροθυμία των πολιτών να πληρώσουν φόρους και δαπάνες χρήσης. Στη διάρκεια των τελευταίων πέντε ετών, μόνο το 65% των εσόδων του προϋπολογισμού της DCC υλοποιήθηκαν (ADB, 1999). Αυτό δείχνει πολύ παθητικές μορφές των μηχανισμών αστικής διακυβέρνησης έναντι της συμμετοχικότητας ή της μαζικής συμμετοχής σ’ αυτή τη μεγαλούπολη της Νότιας Ασίας. Οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πώς θα δαπανηθούν οι φόροι τους, καθώς δεν αποτελούν μέρος του μηχανισμού λήψης αποφάσεων.


Όπως και άλλες μεγαλουπόλεις στη Νότια Ασία, η Ντάκα επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την αποικιοκρατική κληρονομιά της ( Mehrotra, 2008) και την συγκεντρωτική πρακτική του προγραμματισμού. Αλλά οι ελευθερίες της ανθρωπότητας έχουν κυριαρχήσει εδώ σε πολλές μορφές. Η Ντάκα δεν αποτελεί εξαίρεση. Από τη δεκαετία του 1990, η μεγαλούπολη Ντάκα έχει βιώσει μερικές άτυπες μορφές αστικών κοινωνικών κινητοποιήσεων, με αιτήματα για καλύτερη πρόσβαση στα πολιτικά δικαιώματα και την πληροφόρηση. Ειδικότερα σε ό,τι αφορά τις αστικές περιβαλλοντικές βελτιώσεις, οι κινητοποιήσεις αυτές έχουν δημιουργήσει επιλογές για τους φτωχούς και τους μη προνομιούχους ώστε να συμμετέχουν ή να διαδηλώνουν για τα δικαιώματά τους, ως φωνή για περιβαλλοντική δικαιοσύνη. Σιγά-σιγά η δυνατότητα του λαού και των τοπικών θεσμών βελτιώνεται. Εάν θέλουμε να πορευτούμε προς μια συμμετοχική κοινωνία και να αγωνιστούμε για όλες τις αστικές δυσκολίες όπως η φτώχεια, η ανισότητα ή οι στερήσεις, δεν υπάρχουν πολλοί δρόμοι προς αυτή την κατεύθυνση παρά μόνο η επιδίωξη για ενισχυμένη διαφάνεια, συμμετοχή και αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές στην πράξη και όχι μόνο στη θεωρία.


Προβλήματα στην εφαρμογή του μηχανισμού διαφάνειας

Γιατί οι άνθρωποι πρέπει να δίνουν αξία στη διαφάνεια όταν το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών δεν καταλαβαίνουν καν το νόημα της υπηκοότητας ή ζουν στη φτώχεια; Ή γιατί οι άνθρωποι χρειάζονται τις αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές όταν υπάρχει ήδη δημοκρατική κυβέρνηση; Ή ποια είναι τα οφέλη της διαφάνειας και των αναδιανεμητικών αστικών πολιτικών; Αυτά είναι τα ερωτήματα που ανακύπτουν για τη διασφάλιση της διαφάνειας στον μηχανισμό διακυβέρνησης στη Ντάκα. Στην πραγματικότητα, οι φτωχοί μπορούν να ενταχθούν μόνο στο μέτρο που νιώθουν και κατανοούν την οικονομική αξία της διαφάνειας ή των αναδιανεμητικών αστικών πολιτικών. Όπως είπαμε νωρίτερα, η διαφάνεια είναι ένα από τα μείζονα πολιτικά εργαλεία που μπορούν να παράσχουν στους ανθρώπους ευκαιρίες. Η διαφάνεια μπορεί επίσης να παράσχει ευκαιρίες για δυνατότητες ανάπτυξης, που μπορούν να επιδράσουν στην παραγωγικότητα και την απασχόληση. Η πρόσβαση στην άσκηση λήψης αποφάσεων θα επιτρέψει στους ανθρώπους να επηρεάσουν και να διαμορφώσουν το μέλλον τους δίνοντάς του αξία.


Αλλά η πατρογονική πολιτική δομή στο Μπαnγκλαντές δεν επιτρέπει τη διαφάνεια τόσο εύκολα όσο γίνεται αντιληπτή ή προτείνεται στη θεωρία. Τα δυο κόμματα που κυριαρχούν σ’ αυτή τη δημοκρατία δεν εφαρμόζουν την αληθινή ουσία της δημοκρατίας ούτε στη δική τους πολιτική δομή. Οι οικογενειακές δυναστείες και οι συγγένειες αποτελούν το μοναδικό κριτήριο για τις πολιτικές αποφάσεις και την ιεραρχία της εξουσίας. Η παροχή διαφάνειας στους πολίτες σε κάθε στάδιο πολιτικής απόφασης θα επιδράσει στην εσωτερική κληρονομιά της πολιτικής πρακτικής. Σ’ αυτό το πλαίσιο, οι κοινωνικές κινητοποιήσεις και η βελτίωση της δυνατότητας μπορούν να είναι αποφασιστικά στοιχεία πολιτικής για τη δημιουργία πιο δημοκρατικών δρόμων για το λαό.


Συμπέρασμα


Όπως πολλοί άλλοι, ο Σεν αντιλήφθηκε την ʺανάπτυξηʺ ως μια συμμετοχική και ευχάριστη εργασιακή διαδικασία, που οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν ακόμη πιο ευχάριστη και συμμετοχική επιτρέποντας σε όλους να αναλάβουν ενεργό μέρος, να μοιραστούν τις φωνές τους και τα επιχειρήματά τους. Το κλειδί είναι να μπορούν οι άνθρωποι να λαμβάνουν αποφάσεις για τις ζωές τους έτσι ώστε να επιλέγουν το είδος της ζωής στο οποίο δίνουν αξία. Σε μια μεγαλούπολη όπως η Ντάκα, που ο πληθυσμός της ξεπερνά τα 10 εκατομμύρια, εάν δεν είναι δυνατόν να διασφαλιστούν αναδιανεμητικές αστικές πολιτικές ή ενισχυμένη διαφάνεια για κάθε ανθρώπινο ον ξεχωριστά, για τις γειτονιές ή τις κοινότητες, πιθανώς η Ντάκα να μην διαθέτει άλλες επιλογές για να μην πέσει στη φτώχια, την τυραννία, τις ελάχιστες οικονομικές ευκαιρίες, τη συστημική κοινωνική στέρηση, τις αποτυχημένες διαφάνειες, την παραμέληση των δημόσιων παροχών όπως και τη μισαλλοδοξία ή την υπερδραστηριότητα των κατασταλτικών κρατών και όλες οι αστικές ευπάθειες και δονήσεις θα μετατραπούν σε καταστροφές που θα κοστίσουν ανθρώπινες απώλειες.


Σημειώσεις

[1] Υπολογισμός του συγγραφέα με τη χρήση των δεδομένων από τους Παγκόσμιους Δείκτες Διακυβέρνησης, που διατίθεται στο http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.asp.

[2] Οι έννοιες “ανελευθερίες” και «ελευθερίες» που χρησιμοποιούνται ευρέως από τον Amartya Sen. Οι “ανελευθερίες” είναι το αντίθετο των ελευθεριών. Οι “ανελευθερίες” δημιουργούν εμπόδια για τους ανθρώπους να αναπτύξουν ή να επιτύχουν την αξιοπρέπεια και την ευημερία. Για παράδειγμα, η φτώχεια, οι ανισότητες και οι αποκλεισμοί δημιουργούν εμπόδια για την ανθρώπινη ανάπτυξη και αποτελούν, ως εκ τούτου τις “ανελευθερίες” της σύγχρονης ανθρώπινης κοινωνίας..


Αναφορές

-Asian Development Bank (1999). Asian Cities in the 21st Century: Contemporary Approaches to Municipal Management. Vol. 3 Reforming Dhaka City Management. Manila: ADB Publication. Διαθέσιμο στο
http://www.adb.org/Documents/Conference/Asian_Cities_3/vol_3no1.pdf

-Banglapedia (2010). Dhaka City. Διαθέσιμο στο http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/D_0145.HTM.

-Davis, M. (2006). Planet of Slums, London: Verso.

-Mehrotra, S. (2008). Democracy, decentralization and access to basic services: an elaboration an Sen’s capability approach, in F. Comim, M. Qizilbash and S. Alkire (ed.) The Capability Approach: Concepts, Measures and Applications, pp. 385-420, Cambridge: Cambridge University Press.

-Novy, A. and Leubolt, B. (2005). Participatory Budgeting in Porto Alegre: Social Innovation and the Dialectical Relationship of State and Civil Society. Urban Studies 42 (11): 2023-2036.

-PricewaterhouseCoopers (2009). Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?. UK Economic Outlook November 2009. Διαθέσιμο στο https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562

-Sen, A. (1999) Development as Freedom. Oxford: Oxford University Press.

-Stiglitz, J.E. (1999). On Liberty, the Right to Know, and Public Discourse: The Role of Transparency in Public Life. Oxford: Oxford Amnesty Lecture.

-The Worldwide Governance Indicators Project (2011). World Governance Indicators (WGI) Database. Διαθέσιμο στο http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.asp

-Tibaijuka, A.K. (2005). Forwarding. In J. Samuels (ed.) Removing Unfreedoms: Citizens as Agents of Change in Urban Development (pp. ix-x). Warwickshire: ITDG Publishing.

- United Nations Development Programme. (2001). Indonesia Human Development Report 2001: Towards a New Consensus: Democracy and Human Development. Διαθέσιμο στο http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/asiathepacific/indonesia/indonesia_2001_en.pdf

-UN-HABITAT (2004). Transparency and Good Urban Governance. Διαθέσιμο στο http://ww2.unhabitat.org/cdrom/transparency/html/transp.html

-United Nations (2007). World Urbanization Prospects: The 2007 Revision. Διαθέσιμο στο http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf

-Vishwanath, T. and Kaufmann, D. (1999). Towards Transparency in Finance and Governance. World Bank. Διαθέσιμο στο
http://siteresources.worldbank.org/INTWBIGOVANTCOR/Resources/tarawish.pdf