Η ιστορία διδάσκει ότι οι κρίσεις οδηγούν είτε στην καταστροφή είτε στην αναζωογόνηση. Στην καταστροφή οδηγούν όταν υπάρχει αδράνεια, εμμονή σε δογματικές αντιλήψεις και ανυπέρβλητη αντίσταση στην αναγνώριση της πραγματικότητας και στη κοινή λογική. Στην αναζωογόνηση, οδηγούν όταν υπάρχει έγκαιρη προσαρμογή, και συμπαράταξη με τις δυνάμεις της προόδου και της δημιουργίας. Όταν υπάρχει προσπάθεια συνεχής, συστηματική, αποδεσμευμένη από ψευτο-υποσχέσεις και δογματικές αντιλήψεις.


Αυτό που σήμερα ονομάζουμε κατ’ ευφημισμό «κράτος πρόνοιας» είναι στην ουσία ένα σύνολο δαπανών – που δεν υστερεί σημαντικά από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο – που αντιστοιχούν σε ένα απίστευτο αριθμό παροχών, επιδομάτων, επιδοτήσεων, ρυθμίσεων κλπ. για έναν εκτεταμένο αριθμό επιμέρους κοινωνικών ομάδων οι οποίες απέκτησαν τα δικαιώματα αυτά όχι με βάση το κριτήριο της πραγματικής ανάγκης αλλά της ψηφοθηρίας. Για το λόγο αυτό, από κάθε 1 ευρώ δαπάνης για κοινωνικές παροχές (οικογένεια, μητρότητα, φτώχεια, κλπ.) ίσως λιγότερα από 30 λεπτά πιάνουν τόπο. Αυτό ισοδυναμεί με απώλεια αρκετών δισ. ευρώ, τα οποία ενισχύουν το εισόδημα και την κατανάλωση κάποιων κοινωνικών ομάδων, αλλά αφήνουν τους πραγματικά φτωχούς απροστάτευτους.


Εδώ και περίπου 15 χρόνια το κράτος δαπανά σχεδόν το 1 / 4 του ΑΕΠ για κοινωνικές πολιτικές, ποσό που δεν υστερεί σημαντικά από άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τι γίνονται αυτά τα σχεδόν 60 δισεκατομμύρια ευρώ; Που δαπανώνται; Ποιοι ωφελούνται; Πιάνουν τόπο;


Πάνω από τα μισά χρηματοδοτούν τις συντάξεις. Αν δεν γινόταν η πρόσφατη μεταρρύθμιση του Ασφαλιστικού Συστήματος, σε λίγα χρόνια σχεδόν όλες οι κοινωνικές δαπάνες θα δίνονταν για την κάλυψη των συντάξεων, χωρίς δυνατότητα για την Παιδεία, την Υγεία, την Απασχόληση, τις Κοινωνικές Υπηρεσίες.


Τα υπόλοιπα μειώνουν τη φτώχεια μόνο κατά 3% όταν τα ίδια χρήματα στην Ευρώπη μειώνουν τη φτώχεια κατά 9%, δηλαδή τρείς φορές περισσότερο.


Αν πάρουμε για παράδειγμα μόνο το πεδίο της «οικογένειας – μητρότρητας» – που έχει άμεση σχέση με το δημογραφικό και το ασφαλιστικό – ο κατάλογος των σχετικών ρυθμίσεων είναι κυριολεκτικά αχανής, και το συνολικό κόστος απίστευτο. Το ουσιώδες είναι το κόστος αυτό δεν αντιστοιχεί σχεδόν καθόλου σε παροχή υπηρεσιών όπως οι παιδικοί σταθμοί, αλλά εκτείνεται από επιδοτήσεις και συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις μέχρι …άδειες για ταξί και περίπτερα, και μάλιστα χωρίς εισοδηματικά ή περιουσιακά κριτήρια.


Το εκπαιδευτικό μας σύστημα έχει αποτύχει να εξασφαλίσει την ισότητα των ευκαιριών στην εκπαίδευση και τη ζωή, και δεν έχει πλέον την εμπιστοσύνη της κοινωνίας. Οι μαθητικές επιδόσεις των παιδιών μας καταλαμβάνουν μία από τις 3 τελευταίες θέσεις μεταξύ των 30 χωρών του ΟΟΣΑ, την ίδια στιγμή που κάθε χρόνο δαπανώνται για την παιδεία σχεδόν 11 δισεκατομμύρια από τα οποία μάλιστα το 40%, σχεδόν 4,5 δις. αποτελούν ιδιωτική δαπάνη των νοικοκυριών, αφού πάνω από μισούς μαθητές του δημοτικού και του γυμνασίου και οι 3 στους 4 μαθητές του λυκείου καταφεύγουν στην παραπαιδεία. Οι φτωχότερες οικογένειες δαπανούν το 10% – 15% του εισοδήματός τους στην παραπαιδεία, για να δουν τελικά τα παιδιά τους να αποκλείονται ολοένα και περισσότερο από τις «καλύτερες» ανώτατες σχολές, αφού δεν μπορούν να συναγωνιστούν με ίσους όρους τα παιδιά από οικογένειες των πιο εύπορων στρωμάτων.


Στην υγεία, είναι ενδεικτικό ότι ο κάθε πολίτης της χώρας μας πληρώνει κατά μέσο όρο από την τσέπη του 1.100 € ετησίως για υπηρεσίες υγείας, όταν το αντίστοιχο ποσό για τους πολίτες των άλλων χωρών της ζώνης του ευρώ ανέρχεται στα 770 €. Και δυστυχώς, η δαπάνη αυτή δεν επιβαρύνει μόνο τους «έχοντες» καθώς οι φτωχότερες οικογένειες δεσμεύουν έναν μισθό ετησίως για υπηρεσίες υγείας ενώ οι χαμηλοσυνταξιούχοι ξοδεύουν περίπου 2,5 συντάξεις το χρόνο για τον ίδιο λόγο. Γιατί συμβαίνει αυτό; Διότι κληρονομήσαμε το πιο «ιδιωτικοποιημένο» σύστημα υγείας στην Ευρώπη. Γιατί σήμερα από τους 376 αξονικούς τομογράφους που λειτουργούν στη χώρα, οι 247 ανήκουν σε ιδιώτες.


Στο κρίσιμο πεδίο της Δια Βίου Μάθησης η Ελλάδα βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των χωρών της Ευρώπης. Την ίδια στιγμή που τα τελευταία 20 χρόνια δαπανήθηκαν τεράστια ποσά για Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση, οι δυνατότητες μετεκπαίδευσης είναι σχεδόν ανύπαρκτες και μια μεγάλη μερίδα νέων με προσόντα αναζητούν την τύχη τους στο εξωτερικό.


Η κοινωνική προστασία στην Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό εξαντλείται στη χορήγηση πενιχρών εισοδηματικών ενισχύσεων που τελικά δεν πιάνουν τόπο, ενώ η παροχή δημόσιων κοινωνικών υπηρεσιών υστερεί. Η ευθύνη για τη φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων εξακολουθεί να ανήκει κυρίως στην οικογένεια, όπου συχνά βαρύνει τις γυναίκες. Όσοι μπορούν, αναγκάζονται να στραφούν στις υπηρεσίες του ιδιωτικού τομέα (βρεφονηπιακοί σταθμοί, οίκοι ευγηρίας) και ιδίως στις κατ’οίκον υπηρεσίες όπου απασχολούνται περισσότερο ανασφάλιστες μετανάστριες. Η οικογένεια βαρύνεται τελικά με τη φροντίδα του παιδιού, του ηλικιωμένου, του ανέργου, του φοιτητή, του ασθενή, του ατόμου με αναπηρία. Και ποτέ δεν έχει μόνο έναν να φροντίσει. Το σημερινό κοινωνικό κράτος δεν εξετάζει αν η οικογένεια αντέχει να το κάνει. Μια από τις πολλές σοβαρές επιπτώσεις αυτής της τακτικής είναι και η υπογεννητικότητα που μαστίζει την κοινωνία μας.


Το ουσιώδες, όμως, είναι το εξής: Η φιλοσοφία της κοινωνικής πολιτικής στη χώρα μας δεν στοχεύει στην προστασία και την ενδυνάμωση των αδυνάμων μέσω της παροχής «ευκαιριών» και της δημιουργίας «δυνατοτήτων» (capabilities κατά Amartya Sen) ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας σε ευρείες κοινωνικές κατηγορίες. Αντίθετα, έχει τον χαρακτήρα της θέσπισης οικονομικών δικαιωμάτων και προνομίων με τη μορφή των κρατικών παροχών και εγγυήσεων. Υπό την ευρεία έννοια, μια ατέλειωτη σειρά παροχών – από τις μόνιμες αγροτικές επιδοτήσεις και την δημόσια εργοδοσία, ως τις αλλεπάλληλες νομιμοποιήσεις της αυθαίρετης δόμησης, την ανοχή της φοροδιαφυγής και εισφοροδιαφυγής των μικρομεσαίων και την πληθώρα των μικρο-προνομίων στο ασφαλιστικό ή τη φορολογία με βάση τις συντεχνιακές πρακτικές – αποτελούν στην πραγματικότητα την κοινωνική πολιτική «ala grecque».


Με λίγα λόγια, αντί να παρέχει ίσες ευκαιρίες κοινωνικής ανόδου, το ίδιο το κράτος ορίζει άμεσα ποιες ομάδες θα ανέβουν κοινωνικά και εγγυάται την διατήρηση του εισοδηματικού τους επιπέδου και του κοινωνικού τους status σε βάρος όλων των άλλων. Τα διάφορα προνόμια, συνεπώς, δεν αθροίζονται απλά σε μια δυσβάστακτη δημοσιονομική δαπάνη, αλλά αποτελούν το μέτρο του δημοκρατικού ελλείμματος του πολιτικού μας συστήματος.


Δομικό χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι στη χώρα μας δημόσια υπηρεσία δεν σημαίνει μια υπηρεσία που έχει ως στόχο την εξυπηρέτηση του πολίτη και αξιολογείται με βάση τις επιδόσεις της ως προς αυτό, αλλά κυρίως ένας χώρος άσκησης κρατικής εξουσίας που απασχολούνται κρατικοί υπάλληλοι. Στη λογική αυτή η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών συνεπάγεται την διόγκωση της κρατικής απασχόλησης. Σε μια άλλη λογική, όμως, δημόσια υπηρεσία είναι αυτή που εξυπηρετεί με την μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα τον πολίτη, στην οποία έχουν πρόσβαση όλοι οι πολίτες, χρεώνονται ανάλογα με την εισοδηματική τους κατάσταση, είναι υπό δημόσιο έλεγχο, αξιολόγηση και εποπτεία, ανεξάρτητα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς του φορέα που την παρέχει. Η λογική αυτή στην ορολογία της συντήρησης ονομάζεται …ιδιωτικοποίηση.


Οι δημόσιες υπηρεσίες κοινωνικού χαρακτήρα αντιμετωπίζουν τον πολίτη ως μια «διοικητική» απρόσωπη οντότητα, ανεξάρτητα από τις εξατομικευμένες ανάγκες του. Αλλά ο κοινωνικά αποκλεισμένος, για παράδειγμα, δεν είναι απλά ένας «πολίτης» ίδιος με τον πολίτη που ζητά ένα πιστοποιητικό. Από αυτό εκπορεύεται και το ότι ακόμα και δυνητικά ενεργητικά μέτρα στην πράξη «παθητικοποιούνται». Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης είναι μια σοβαρή παράμετρος που σίγουρα χρειάζεται χρόνο για να μεταβληθεί. Αλλά το γεγονός αυτό πολλές φορές αφενός χρησιμοποιείται σαν άλλοθι για την αδράνεια της πολιτικής διακυβέρνησης και την αποποίηση της πολιτικής ευθύνης και αφετέρου στοχοποιεί συλλογικά τους δημόσιους υπαλλήλους και αποτρέπει τις αναγκαίες συμπράξεις των δημιουργικών δυνάμεων. Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης, όμως, είναι ένα παραπροϊόν του πελατειακού διοικητικού συστήματος και όλων εκείνων των επιμέρους ρυθμίσεων, των οποίων τόσο η δημιουργία όσο και η μεταβολή είναι κατά μείζονα λόγο ευθύνη της πολιτικής διακυβέρνησης. Κατά συνέπεια, η πολιτική ευθύνη έγκειται στην συστηματική αλλαγή των πεδίων αυτών (διοικητικές ρυθμίσεις, συνεχής αξιολόγηση, κλπ.) και την εποπτεία της εφαρμογής τους, τα οποία μπορούν να έχουν ακόμα και άμεσες θετικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα του πολίτη και αποτελούν την αναγκαία προϋπόθεση για την αλλαγή της κουλτούρας των υπαλλήλων.


Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ανάπτυξη κοινωνικών υπηρεσιών δημοσίου χαρακτήρα στη χώρα μας προϋποθέτει τον σαφή επανακαθορισμό της ίδιας της έννοιας του «δημοσίου» και την διάκριση από το «κρατικό». Μόνο έτσι μπορούν να κινητοποιηθούν οι δημιουργικές δυνάμεις της κοινωνίας και οι δυνατότητες που ανοίγονται είναι πολλές.


Στην σημερινή εποχή το παραδοσιακό κράτος πρόνοιας αντιμετωπίζει μία ριζοσπαστική μεταβολή: καλείται να ασχοληθεί με άτομα, όχι με “πληθυσμούς”, ή με “στοχευμένες ομάδες”, ή με στατιστικές κατηγορίες ή ακόμα και με τάξεις με την παραδοσιακή έννοια που τους δίνει η πολιτική θεωρία των τάξεων. Αυτό συμβαίνει γιατί οι κοινωνικά αποκλεισμένοι συγκροτούν, στην πραγματικότητα, μία “μη-τάξη”: δεν έχουν “κοινά συμφέροντα” και δεν μπορούν να κινητοποιηθούν με τον παραδοσιακό τρόπο. Ταυτόχρονα, η απάθεια των μηχανισμών της κοινωνικής πρόνοιας τροφοδοτείται από την αποσύνδεση μεταξύ της οικονομίας και της κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο, το κρίσιμο ζήτημα είναι η υπέρβαση της απάθειας του κράτους πρόνοιας και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τον επαναπροσδιορισμό των κοινωνικών δικαιωμάτων μέσα από μία δημοκρατική διαδικασία καθορισμού “καταφατικών δεσμεύσεων” των δικαιούχων των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος, για παράδειγμα, για να επαναπροσιορίσουμε το δικαίωμα των ανέργων να ενταχθούν όχι απλά στην αγορά εργασίας αλλά στην κοινωνία γενικότερα. Με αυτό τον τρόπο, οι άνεργοι προσδιορίζονται όχι μόνο σαν δικαιούχοι προνοιακών παροχών αλλά σαν ενεργοί πολίτες . Ανάμεσα στο παραδοσιακό δικαίωμα και την πατερναλιστική κοινωνική αρωγή υπάρχει ένας άλλος μονοπάτι αμοιβαίας συνδρομής ανάμεσα στα άτομα και την κοινωνία.


Αν είμαστε αντίθετοι στην πλήρη υποταγή της κοινωνίας στη λογική της αγοράς υπάρχει μόνο μία διέξοδος: να δημιουργήσουμε έναν ενδιάμεσο οικονομικό χώρο μέσα από την διαμόρφωση καινοτόμων πρωτοβουλιών για τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών. Οι υφιστάμενες ελλείψεις, για παράδειγμα, στο τομέα της αντιμετώπισης της ακραίας φτώχειας είναι γνωστές. Μια κοινωνική πρωτοβουλία που βασίζεται σε έναν καινοτόμο συνδυασμό των δυνάμεων της πολιτείας, της εκκλησίας και του κοινωφελούς εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της ακραίας φτώχειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης θα μπορούσε να αποδώσει πολλά. Ένας ευέλικτος, αξιόπιστος και διαφανής μηχανισμός με άμεση πρόσβαση στην κοινωνική βάση όπως είναι η γειτονιά και η οικογένεια. Εξίσου πολλά θα μπορούσε να αποφέρει μια κοινή πρωτοβουλία της πολιτείας, της τοπικής αυτοδιοίκησης και του εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την προστασία, τη διατήρηση και την αναβάθμιση του περιβάλλοντος.


Τέτοιου τύπου πρωτοβουλίες μπορούν;

• Να κινητοποιήσουν: Να καταστούν μοχλός κινητοποίησης των δημιουργικών δυνάμεων της κοινωνίας των πολιτών.
• Να ενδυναμώσουν: Να ενισχύσει τους τοπικούς κοινωνικούς ιστούς μέσω της συνεργασίας τόσο πολιτών από κάθε κοινωνική ομάδα όσο και διαφόρων τύπων οργανισμών με βάση την συμμετοχή σε μια κοινή προσπάθεια.
• Να ενθαρρύνουν: την Περιβαλλοντική και την Κοινωνική Υπευθυνότητα, ιδιαίτερα των νέων, αλλά και,
• Να προωθήσουν: την Κοινωνική Εργασία, στην σημερινή οικονομική συγκυρία.


Ο μετασχηματισμός της κοινωνικής πολιτικής είναι μια από τις θεμελιώδεις συνιστώσες μετάβασης από την «ιδεολογία της απόγνωσης» στην «ιδεολογία της ελπίδας» και ουσιώδης όρος συγκρότησης του σύγχρονου προοδευτικού ρεύματος σκέψης και πολιτικής πρακτικής. Εκείνοι που πραγματικά αρνούνται την Ελπίδα είναι εκείνοι που δημιουργούν και συντηρούν έναν κλειστό και μέτριο κόσμο.

Σε μια εποχή “σφιξίματος της ζώνης” στους κρατικούς προϋπολογισμούς, πολλές κυβερνήσεις στον κόσμο βρίσκουν νέους καινοτόμους τρόπους για να πείσουν τους πολίτες να παρέχουν δωρεάν υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας. Η κρατική προπαγάνδα εξυμνεί τα οφέλη των ενεργών πολιτών που αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις κοινότητές τους, φροντίζουν τους γείτονές τους και κάνουν τις χώρες τους ασφαλέστερους, καθαρότερους και πιο υγιεινούς τόπους διαβίωσης. Αυτές οι κυβερνητικές προσπάθειες ενισχύονται συχνά από μη κερδοσκοπικές οργανώσεις που εκθειάζουν τις ίδιες αξίες ενάρετης υπηκοότητας, καθώς επιστρατεύουν εθελοντές που θα υποστηρίξουν τους δικούς τους συγκεκριμένους αγώνες.[1]


Η εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας παρουσιάζει ορισμένα αδιαμφισβήτητα οφέλη τόσο για τους πολίτες όσο και για τις κυβερνήσεις τους. Το κύριο όφελος για τους πολίτες είναι ότι τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας συνεπάγονται συνήθως υψηλότερα επίπεδα υπηρεσιών, καθώς ενώ η κρατική παροχή μπορεί μερικές φορές να ʺαφήσει απέξωʺ την εθελοντική παροχή, οι εθελοντές σπανίως “αφήνουν απέξω” τις κυβερνήσεις. Οι πολίτες που εκπροσωπούν κάποιες μειονοτικές ομάδες, όπως οι ανάπηροι, υποεξυπηρετούνται συνήθως από τις κρατικές υπηρεσίες, και οι εθελοντές μπορούν να πάρουν τη σκυτάλη. Οι εθελοντές μπορούν ακόμη να προσφέρουν υπηρεσίες που έχουν όφελος για το κοινό: οι εκστρατείες για τον καθαρισμό των δημοσίων πάρκων είναι ένα συνηθισμένο παράδειγμα. Επομένως, υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας οδηγούν σε υψηλότερα επίπεδα υπηρεσιών στην κοινωνία, που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής όλων.


Ένα πρόσθετο όφελο των υψηλών επιπέδων εθελοντικής παροχής κοινωνικής πρόνοιας, που βρίσκεται τελευταία στο επίκεντρο μεγάλης ακαδημαϊκής έρευνας, είναι ότι ο εθελοντισμός κτίζει ʺ κοινωνικό κεφάλαιο ʺ και ενδυναμώνει την ʺ κοινωνία των πολιτώνʺ. Το γεγονός ότι είναι μαζί, υπηρεστούν μαζί με άλλους και συμμετέχουν στην παροχή υπηρεσιών στην κοινότητα, κτίζει διασυνδέσεις ανάμεσα στους εθελοντές. Οι βαθύτερες και ευρύτερες διασυνδέσεις βελτιώνουν την ποιότητα ζωής για τα άτομα και τις κοινότητες.


Η οργάνωση εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας απαιτεί την ανάπτυξη ικανών οργανώσεων πολιτών και η παροχή υπηρεσίας είναι πιο αποτελεσματική όταν συντονίζεται με κυβερνητικές προσπάθειες. Ο συντονισμός απαιτεί επικοινωνία, κι έτσι μια κοινωνία με σημαντική εθελοντική παροχή υπηρεσιών θα είναι επίσης μια γερή κοινωνία πολιτών με οργανώσεις που βρίσκονται σε στενή επικοινωνία με τις κυβερνήσεις τους. Οι διασυνδέσεις αυτές βοηθούν τους πολίτες να αποκτήσουν οργανωτικές, ηγετικές και επικοινωνιακές ικανότητες που μπορούν να βελτιώσουν τις σχέσεις κράτους-κοινωνίας και, εάν η κυβέρνηση ακούει τις ομάδες, να βελτιώσουν επίσης την παροχή κοινωνικών υπηρεσιών και δημόσιας πολιτικής.


Πολλά είναι τα σημαντικά οφέλη της εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας για το κράτος. Πρώτον, είναι εμφανές ότι το κράτος δεν υποχρεούται να παρέχει τόσο πολλές υπηρεσίες ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, ένα μέρος της πίεσης που ασκείται στο κράτος για να παρέχει περισσότερες υπηρεσίες μετριάζεται όταν τις παρέχουν εθελοντές.


Δεύτερον, εάν το κράτος έχει μια στενή διασύνδεση- π.χ. τακτικές μηνιαίες συναντήσεις- με εθελοντικές ομάδες που παρέχουν κοινωνικές υπηρεσίες, μπορεί να χρησιμοποιήσει αυτή τη διασύνδεση με πολλούς τρόπους. Εάν ακούει προσεκτικά τους προβληματισμούς που εγείρονται από τις ομάδες, μπορεί να εντοπίσει ανερχόμενα κοινωνικά προβλήματα πριν αυτά μετατραπούν σε πολιτικά προβλήματα για το κράτος. Μπορεί επίσης να έχει πολύτιμες πληροφορίες για την αποτελεσματικότητα της δημόσιας πολιτικής που σχετίζεται με την κοινωνική πρόνοια και να προβεί σε γρήγορες προσαρμογές όταν είναι αναγκαίο. Τέλος, εάν ανταποκρίνεται στις ανάγκες που επισημαίνονται από τις ομάδες και χρησιμοποιεί τις εισηγήσεις τους στη δημιουργία πολιτικής, εκείνες θα είναι συχνά πρόθυμες να βοηθήσουν το κράτος στην εφαρμογή της. Σε ένα πρώτο επίπεδο, οι εθελοντές είναι συνήθως πρόθυμοι να δημοσιοποιούν κρατικές πολιτικές που έχουν να κάνουν με ζητήματα που τους προβληματίζουν. Σε ένα πιο προχωρημένο επίπεδο, οι ομάδες μπορούν να έχουν την ευθύνη για την εφαρμογή κάποιων κρατικών πολιτικών.


Ένα παράδειγμα που προέκυψε πρόσφατα στην Ιαπωνία μπορεί να φωτίσει ορισμένους από αυτούς τους αμοιβαία υποστηρικτικούς ρόλους. Όπως είναι ευρέως γνωστό, η Ιαπωνία έχει έναν όλο και πιο γηρασμένο πληθυσμό και για δεκαετίες η ιαπωνική κυβέρνηση έδωσε μάχη για να αναπτύξει πολιτικές που θα μπορούσαν να βοηθήσουν την κοινωνία και το κράτος να χειριστούν τους αυξανόμενους αιρθμούς των πιο ηλικιωμένων ατόμων. Το 1998 δημιούργησαν ένα νέο εθνικό ασφαλιστικό πρόγραμμα για τη φροντίδα των ηλικιωμένων. Από την έναρξή του, που συνέπεσε με έναν νέο νόμο που διευκόλυνε σημαντικά τις προϋποθέσεις ενσωμάτωσης των μη κερδοσκοπικών οργανώσεων, οι μη κερδοσκοπικές οργανώσεις στην Ιαπωνία βοηθούν το κράτος σε αυτό το πρόγραμμα με πολλούς τρόπους. Μια ευρεία γκάμα ομάδων που έχουν επαφή με ηλικιωμένους έχουν εγκαινιάσει ενημερωτικές συνεδρίες, πληροφοριακά έντυπα και ατομικές συναντήσεις για να βοηθήσουν όλους, και ιδιαίτερα τους ηλικιωμένους δικαιούχουςν, α μάθουν ποια είναι τα δικαιώματά τους και οι ευθύνες τους υπό το νέο σύστημα. Επιπλέον, ιδρύονται χιλιάδες νέες μη κερδοσκοπικές οργανώσεις για να παρέχουν υπηρεσίες σε ηλικιωμένους που τώρα αγοράζουν αυτές τις υπηρεσίες με κονδύλια διαθέσιμα από το νέο πρόγραμμα. Ο ρόλος των μη κερδοσκοπικών και εθελοντικών οργανώσεων στην εφαρμογή αυτού του επιχορηγούμενου από το κράτος προγράμματος είναι εκτεταμένος και το πρόγραμμα δεν θα μπορούσε να υπάρχει, στη σημερινή μορφή του, χωρίς αυτούς.


Ένα τελευταίο και πιο δυσδιάκριτο όφελος που έχει το κράτος από την εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας, είναι ότι συχνά αναδεικνύουν την κρατική νομιμότητα. Μια θετική σχέση ανάμεσα στις ομάδες των εθελοντών και το κράτος είναι προς όφελος και των δυο πλευρών: οι εθελοντικές ομάδες ωφελούνται επειδή κερδίζουν την κρατική υποστήριξη για τα προγράμματά τους, το κράτος ωφελείται επειδή κερδίζει την εθελοντική βοήθεια για τα προγράμματά του, και οι δυο πλευρές καθίστανται πιο αποτελεσματικοί και νόμιμοι πάροχοι υπηρεχιών για τους πολίτες. Οι εθελοντές που συνεργάζονται με το κράτος πιστεύουν ότι κάνουν κάτι αξιόλογο και αναφέρονται θετικά για τις κρατικές προσπάθειες στους φίλους, τις οικογένειες και τους γείτονές τους, επιστρατεύοντάς τους συχνά για να βοηθήσουν κι εκείνοι. Το κράτος κερδίζει έτσι μια θετική φήμη καλής πολιτικής. Με άλλα λόγια, το κράτος πιστώνεται υπηρεσίες που παρέχονται από εθελοντές.


Όλα αυτά τα οφέλη – για τους πολίτες και το κράτος- μπορούν να πραγματοποιηθούν από δημοκρατικές και μη δημοκρατικές κυβερνήσεις εξίσου. Μπορεί να δημουργηθεί ένας υποστηρικτικός κύκλος όπου τα υψηλότερα επίπεδα συμμετοχής των πολιτών βελτιώνουν την παροχή υπηρεσιών και αναδεικνύουν τη νομιμότητα του κράτους, δίνοντας στους πολίτες κίνητρα για υψηλότερα επίπεδα συμμετοχής, η οποία βελτιώνει τις υπηρεσίες και αναδεικνύει την κρατική νομιμότητα κλπ. Αυτός ο ενάρετος κύκλος βελτιώνει την κρατική αποτελεσματικότητα και ενισχύει την ποιότητα ζωής όλων. Στα δημοκρατικά πολιτικά συστήματα υπάρχουν έλεγχοι για να διασφαλιστεί ότι ο θετικός κύκλος εθελοντικής συμμετοχής- κρατικής ανταπόκρισης δεν θα μετατραπεί σε έναν αρνητικό κύκλο όπου τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής συμμετοχής θα νομιμοποιούν τον φανατικό εθνικισμό και οι κρατικές αξιώσεις για εθελοντική συμμετοχή δεν θα γίνουν αναγκαστικά προαπαιτούμενα για συμμόρφωση.


Η διάκριση ανάμεσα σε ενάρετες και φαύλες ενισχυμένες σχέσεις μεταξύ εθελοντικής παροχής υπηρεσιών και κρατικής ευθύνης είναι πολύ ελαστική. Κάτι που ξεκινά ως εθελοντικό μπορεί να γίνει αναγκαστικό και κάτι που ξεκινά ως αναγκαστικό μπορεί να γίνει εθελοντικό. Η περίπτωση της Ιαπωνίας δίνει παραδείγματα όπου εθελοντικές οργανώσεις βασισμένες στην κοινότητα έγιναν δεκτές από το κράτος και ύστερα συνετέλεσαν στην ανάπτυξη του φανατικού εθνικισμού και τη στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας στη δεκαετία του 1930. Μετά τον πόλεμο, οι ίδιες αυτές ομάδες εκδημοκρατίσθηκαν σταδιακά κι έτσι ομάδες όπως οργανώσεις της γειτονιάς και μονάδες εθελοντών πυροσβεστών που κάποτε έπαιξαν ζωτικό ρόλο για το αυτοκρατορικό στρατιωτικό καθεστώς, συνεισφέρουν σήμερα σημαντικά στη δημοκρατική κοινωνία πολιτών της Ιαπωνίας.


Κατά συνέπεια, πρέπει να είμαστε όλοι προσεκτικοί όταν βλέπουμε κράτη ανά τον κόσμο να κάνουν εκστρατείες δημοσίων σχέσεων για να ενθαρρύνουν υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής συμμετοχής στην παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας και οργανώσεις πολιτών να ανταποκρίνονται θετικά σε κρατικές πρωτοβουλίες. Υψηλά επίπεδα εθελοντικής παροχής υπηρεσιών κρατικής πρόνοιας είναι πιθανόν να βελτιώνουν την ποιότητα της διακυβέρνησης, όπως και την ποιότητα ζωής στις κοινότητές τους. Είναι οφέλη που αξίζουν τον κόπο οπουδήποτε. Εάν τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής κοινωνικών υπηρεσιών ενθαρρύνουν τους πολίτες να υποστηρίζουν δημοκρατικές κυβερνήσεις, θα συμβάλουν στην εμβάθυνση της δημοκρατίας σε αυτές τις χώρες. Εάν τα υψηλότερα επίπεδα εθελοντικής παροχής κοινωνικών υπηρεσιών ενθαρρύνουν τους πολίτες να υποστηρίζουν μη δημοκρατικές κυβερνήσεις, μπορεί να κάνουν ένα αυταρχικό καθεστώς πιο ανθεκτικό. Επιπλέον, η δημιουργία οργανώσεων πολιτών που παρέχουν υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας σε στενή επαφή με το κράτος μπορεί να δημιουργήσει μια θεσμική διευθέτηση που να διαφθείρεται εύκολα από αυταρχικούς ηγέτες, οι οποίοι επιδιώκουν την κινητοποίηση των πολιτών για εθνικιστικούς ή και μιλιταριστικούς σκοπούς.


Οι οργανισμοί διεθνούς βοήθειας αναγνωρίζουν (αργοπορημένα) ότι η ανθρωπιστική βοήθεια όταν διοχετεύεται μέσω αυταρχικών καθεστώτων μπορεί να συμβάλει στην ανθεκτικότητα του αυταρχισμού. Γι’ αυτό οι περισσότερες υπηρεσίες έχουν μεταβάλει τις χρηματοδοτικές στρατηγικές τους και κατευθύνουν όλο και περισσότερο τη βοήθεια σε διεθνείς και εθνικές ΜΗΚΥΟ. Με την τεχνική αυτή προσπαθούν να εξασφαλίσουν ότι διεφθαρμένα κράτη δεν θα παίρνουν κονδύλια που προορίζονται για την υποστήριξη υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας για να τα χρησιμοποιούνγια την αγορά όπλων. Ωστόσο, η παροχή υπηρεσιών, ακόμη κι όταν γίνεται από ΜΗΚΥΟ και εθελοντές μπορεί να αναδείξει την νομιμότητα του κράτους εάν υφίστανται τρόποι που να επιτρέπουν σε αυτό να διεκδικήσει την ευθύνη των υπηρεσιών. Παρομοίως, η οικοδόμηση ισχυρών οργανώσεων πολιτών ενδέχεται να δημιουργήσει ένα θεσμικό πλαίσιο που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί αργότερα για την γρήγορη κινητοποίησή τους προς την κατεύθυνση μιλιταριστικών ή εθνικιστικών στόχων.


Υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι εθελοντικές οργανώσεις που παρέχουν υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας προωθούν δημοκρατικές αξίες και κοινοτικές ικανότητες. Τρία χαρακτηριστικά διαμόρφωσης πολιτικής που σχετίζεται με την εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας είναι ιδαίτερα σημαντικά για να διασφαλιστεί ότι η σχέση αυτή είναι θετική και ανθεκτική στη διαφθορά:


1. Η σχέση εξουσίας ανάμεσα στην εθελοντική οργάνωση και το κράτος είναι ισορροπημένη- και οι δυο πλευρές μπορούν να βασιστούν η μια στην άλλη, αλλά καμιά δεν πρέπει να έχει τη δυνατότητα να αναγκάσει την άλλη να συμμορφωθεί με τις αξιώσεις της. Αυτό επιτυγχάνεται ευκολότερα εάν διατηρηθεί μια πραγματική επιλογή εξόδου για τις δυο πλευρές.

2. Η διαδικασία λήψης αποφάσεων είναι διαφανής- πρέπει να υπάρχουν τρόποι ώστε οι πολίτες που δεν αποτελούν μέρος της εθελοντικής οργάνωσης να μπορούν να μάθουν και να είναι μέρος της λήψης αποφάσεων. Αυτό επιτυγχάνεται συχνά με τη συμπερίληψη μιας ευρείας ποικιλίας ομάδων και ανθρώπων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, την τεκμηρίωση των αποφάσεων και τη χρηματοδότηση, όπως και με το να είναι η τεκμηρίωση αυτή στη διάθεση του κοινού.

3. Η διαδικασία πρέπει να είναι συμμετοχική και να επιτρέπει ποικίλη εκπροσώπηση από όλους όσοι δέχονται την επίδραση της συγκεκριμένης πολιτικής. Η συνήθης διάλεκτος γι’ αυτό είναι ʺ πολύ-θεματοφύλακεςʺ έτσι ώστε ο καθένας για τον οποίον υπάρχει διακύβευμα στη συγκεκριμένη πολιτική να συμπεριλαμβάνεται κατά κάποιο τρόπο στη λήψη αποφάσεων.


Συνοπτικά, εάν οι διαδικασίες διαμόρφωσης πολιτικής που εμπλέκουν ομάδες πολιτών στην παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας είναι (1) εθελοντικές, (2) διαφανείς και (3) συμμετοχικές, τότε η εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας θα αναδείξει την ποιότητα ζωής για τους πολίτες, τόσο εκείνους που παρέχουν υπηρεσίες όσο κι εκείνους που τις δέχονται, και θα αναδείξει την ποιότητα της διακυβέρνησης, ενθαρρύνοντας τις κυβερνήσεις να αναπτύξουν διαδικασίες διαμόρφωσης πολιτικής διαφανείς και υπόλογες. Τα οφέλη αυτά είναι χρήσιμα για τους πολίτες που ζουν υπό οποιοδήποτε πολιτικό σύστημα.


Σημείωση

[1] Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη σχέση ανάμεσα στην εθελοντική παροχή υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας και την κρατική νομιμότητα, βλέπε “A State-in-Society Approach to the Nonprofit Sector: Welfare Services in Japan” της Mary Alice Haddad Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations ηλεκτρονικά (υπό έκδοση, 2010). Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη μεταμόρφωση από μη δημοκρατική σε δημοκρατική κοινωνία πολιτών, βλέπε “From Undemocratic to Democratic Civil Society: Japan’s Volunteer Fire Departments”. Journal of Asian Studies 69. νο 1 (2010).

O γενικός διευθυντής της διεθνούς οικολογικής οργάνωσης Greenpeace, Kumi Naidoo, συζητά για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών από την συγκυρία της σύγκλισης μιας σειράς παγόσμιων κρίσεων. Υποστηρίζει ότι η σημερινή ιστορική στιγμή “θυμίζει μία απόλυτη καταιγίδα. Είναι ένας όρος που υποδηλώνει τη σύγκλιση μιας σειράς κρίσεων που ξεσπούν όλες μαζί σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα: η κρίση της τιμής των καυσίμων, η κρίση της τιμή των τροφίμων, η συνεχιζόμενη κρίση φτώχειας που έχει ως αποτέλεσμα να χάνονται οι ζωές 50.000 ανδρών, γυναικών και παιδιών κάθε μέρα από αποτρέψιμες αιτίες στον ανεπτυγμένο κόσμο, η κλιματική κρίση που έχει ευθύνεται ήδη για την απώλεια 300.000 ζωών και τέλος η χρηματοοικονομική κρίση. Μόνο όταν ξέσπασε τη χρηματοοικονομική κρίση εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία αναγνώρισαν επιτέλους ότι βρισκόμαστε εν μέσω κρίσης.”


Παύλος Χατζόπουλος: Η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών δεν φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο σε περιόδους κρίσης, όπως για παράδειγμα στην πρόσφατη χρηματοοοικονομική κρίση. Νομίζετε ότι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών μπορεί να γίνει ένας συνεκτικός, ισχυρός παίκτης στην παγκόσμια πολιτική;


Kumi Naidoo: Πρώτον, η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών αντανακλά όλες τις αντιφάσεις και τις ασυμμετρίες εξουσίας της σύγχρονης παγκόσμιας κοινωνίας. Είναι μύθος να θεωρούμε μερικές φορές ότι η κοινωνία των πολιών βρίσκεται per se στην προοδευτική πλευρά της ιστορίας και λειτουργεί εσωτερικά με τρόπο κριτικό απέναντι στους κυρίαρχους θεσμούς της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Τουλάχιστον όσον αφορά τις ΜΗ.ΚΥ.Ο της κοινωνίας των πολιτών, αντανακλούν συχνά τους ίδιους στρεβλούς τρόπους λήψης αποφάσεων όπου ορισμένες χώρες ή ομάδες έχουν λιγότερη φωνή από άλλες.


Η δεύτερη πρόκληση είναι ότι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών απέχει πολύ από το να είναι ένας ομοιογενής μονόλιθος. Εμπεριέχει αντιφάσεις, διαφορετικές προοπτικές, ακόμη και διαφορετικές ιδεολογικές τάσεις. Θεσμικά αποτελείται από ΜΗ.ΚΥ.Ο, συνδικαλιστικές οργανώσεις, κοινωνικά κινήματα και τα λοιπά. Το γεγονός ότι δεν ενεργεί με το ρυθμό που απαιτούν ορισμένες καταστάσεις έχει εν μέρει να κάνει ακριβώς με αυτή την ποικιλία στο παγκόσμιο επίπεδο. Ειδικότερα σε σχέση με την χρηματοοικονομική κρίση, θα έλεγα ότι σε ό, τι αφορά την προοδευτική κοινωνία των πολιτών, η κρίση επιβεβαίωσε σε μεγάλο βαθμό την κριτική μας για τον τρόπο λειτουργίας της παγκόσμιας οικονομίας και τα λοιπά. Προειδοποιούσαμε για το ενδεχόμενο μιας τέτοιας κρίσης εδώ και πολύ καιρό. Όταν η κρίση πράγματι συνέβη, σκεφτήκαμε ότι είχε έρθει η ώρα μας, ότι ήρθε η στιγμή να μπορέσουμε να κάνουμε προτάσεις, να πούμε ότι το σημερινό σύστημα δεν δουλεύει και να προτείνουμε τις υπάρχουσες εναλλακτικές λύσεις για να αναδομήσουμε την παγκόσμια οικονομία και να προωθήσουμε το δίκαιο και τη βιωσιμότητα. Γι’ αυτό το λόγο, η Greenpeace εγκαινίασε μια στρατηγική πρωτοβουλία που αμφισβητεί το κυρίαρχο κοινωνικο-οικονομικό παράδειγμα.


Το πρόβλημα είναι ότι ακόμη και οι σοσιαλιστές, ακόμη και οι σοσιαλδημοκράτες, δεν είναι έτοιμοι να κατανοήσουν πλήρως αυτή τη στιγμή τη σοβαρότητα της θέσης μας. Για παράδειγμα, αν ήταν να δώσουμε την ίδια ποιότητα ζωής που βιώνουν οι άνθρωποι στην Ελλάδα σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες παντού στον κόσμο, θα χρειαζόμαστε οκτώ πλανήτες για να την παράγουν. Ελάχιστες φωνές στην παγκόσμια κοινωνία των πολιτών, ή και εκτός αυτής, λένε ότι το υπάρχον παράδειγμα δεν είναι βιώσιμο. Ότι η οικονομική οδός που προωθείται αυξάνει αστρονομικά το χάσμα ανάμεσα στις πλούσιες και τις φτωχές χώρες, με κάποιες εξαιρέσεις (Ινδία, Βραζιλία). Ότι ο τρόπος με τον οποίον μετράμε την ανάπτυξη είναι εξαιρετικά προβληματικός: χαιρετίζουμε μια ανάπτυξη χωρίς θέσεις εργασίας, που συμβάλλει σημαντικά στη δημιουργία μιας ισχυρής παγκόσμιας ελίτ και που αναπαράγει υπερβολική αδικία. Οι κοινωνικές εντάσεις που παρατηρούμε σε πολλά μέρη στον κόσμο είναι αποτέλεσμα αυτών των προβλημάτων και αποτελούν απλώς, κατά τη γνώμη μου, την κορυφή του παγόβουνου.


Αυτή η ιστορική στιγμή θυμίζει μία απόλυτη καταιγίδα. Είναι ένας όρος που υποδηλώνει τη σύγκλιση μιας σειράς κρίσεων που ξεσπούν όλες μαζί σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα: η κρίση της τιμής των καυσίμων, η κρίση της τιμή των τροφίμων, η συνεχιζόμενη κρίση φτώχειας που έχει ως αποτέλεσμα να χάνονται οι ζωές 50.000 ανδρών, γυναικών και παιδιών κάθε μέρα από αποτρέψιμες αιτίες στον ανεπτυγμένο κόσμο, η κλιματική κρίση που έχει ευθύνεται ήδη για την απώλεια 300.000 ζωών και τέλος η χρηματοοικονομική κρίση. Μόνο όταν ξέσπασε τη χρηματοοικονομική κρίση εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία αναγνώρισαν επιτέλους ότι βρισκόμαστε εν μέσω κρίσης. Το γεγονός ότι 50.000 άνθρωποι σε αυτόν τον πλανήτη πεθαίνουν από αποτρέψιμες αιτίες σε καθημερινή βάση δεν προκαλεί παρά υποκριτική συμπόνοια πολλών ισχυρών κυβερνήσεων και πληθυσμών, επειδή οι ζωές αυτές χάθηκαν σε φτωχές χώρες. Δεν φαίνεται να υπάρχει κάποια σοβαρή παγκόσμια αλληλεγγύη για την αντιμετώπιση αυτού του θέματος.


Έχω περιγράψει λεπτομερώς στο βιβλίο μου Civil Society at the Millennium αυτή την εκπληκτική απώλεια ζωής από αποτρέψιμες αιτίες που έχουν αντιμετωπιστεί σε μέρη όπως η Ευρώπη και η Βόρεια Αμερική. Είναι τρομερό να χάνονται 7.000 άνθρωποι κάθε μέρα από ελονοσία. Χάνουμε 6.000 ανθρώπους από HIV και AIDS. Χάνουμε 1.500 ανθρώπους από φυματίωση. Το περιγράφω ως καθημερινό βουβό τσουνάμι ή καθημερινή παθητική γενοκτονία. Η αντίδρασή μας στη σύγκλιση αυτών των κρίσεων είναι ότι αγνοούμε αυτό που είπε κάποτε ο Άλμπερτ Αϊνστάιν: ʺ Όταν προσπαθείς να αντιμετωπίσεις ένα πρόβλημα δεν πρέπει να χρησιμοποιείς το ίδιο σκεπτικό και λογικό πλαίσιο που σε οδήγησε αρχικά στο πρόβλημα αυτόʺ. Σε μεγάλο βαθμό, στην αντίδρασή μας στην κρίση χρησιμοποιούμε – με κάποιες εξαιρέσεις- το ίδιο σκεπτικό που μας οδήγησε αρχικά στην κρίση.


Ένα άλλο πρόβλημα είναι ότι αντιλαμβανόμαστε αυτές τις κρίσεις σα να είναι στάσιμες- μόνες τους, ξεχωριστές και αποσυνδεδεμένες μεταξύ τους. Εάν βλέπαμε ότι αυτές οι κρίσεις συνδέονται- κι αυτό αποτελεί πρόκληση, επειδή οι κοινωνίες μας λειτουργούν ακόμη με πολύ αποσπασματικό τρόπο- θα μπορούσαμε να αντλήσουμε σοφία από τον κινέζικο πολιτισμό, επειδή η απόδοση της κρίσης στην κινέζικη γλώσσα υποδηλώνει, επίσης, ευκαιρία. Εμείς, μετατρέπουμε την κρίση σε ευκαιρία; Δεν μπορούμε να το κάνουμε αν δεν κατανοήσουμε τις διασυνδέσεις μεταξύ όλων αυτών των κρίσεων. Επιτρέψτε μου να σας δώσω ένα πρακτικό παράδειγμα: δυο από τις μεγάλες προκλήσεις για το έργο της Greenpeace είναι, από τη μια πλευρά η μείωση της ανάφλεξης του άνθρακα και ο έλεγχος της κλιματικής αλλαγής και, από την άλλη, η δημιουργία αξιοπρεπών και βιώσιμων θέσεων εργασίας. Εάν λοιπόν αντιμετωπίσουμε ξεχωριστά την κλιματική αλλαγή και τη δημιουργία θέσεων εργασίας, δεν θα πάμε πολύ μακριά. Εάν αντίθετα τα δούμε ως συνδεδεμένα, θα πούμε: ʺ Για στάσου! Ξέρουμε ότι υπάρχουν πραγματικές ευκαιρίες και τεράστιες δυνατότητες στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, λόγω της ηλιακής, αιολικής, γεωθερμικής, βιομαζικής δυνατότητας. Με αυτά τα δεδομένα, δεν πρέπει να κάνουμε μαζικές επενδύσεις στην ανανεώσιμη ενέργεια που έχει θετική επίδραση στο περιβάλλον και ταυτόχρονα δημιουργεί θέσεις εργασίας;ʺ


Οφείλουμε να σκεφτούμε σοβαρά για επενδύσεις στην ανανεώσιμη ενέργεια ή τη χαμηλή ανάπτυξη του άνθρακα. Εάν λέγαμε ότι στη Νότια Αφρική ή σε οποιαδήποτε αφρικανική χώρα θα επενδύσουμε σοβαρά σε ηλιακή ενέργεια, αντί να επενδύσουμε σε πυρηνική ενέργεια ή έστω σε κάρβουνο, θα μπορούσαμε μέσα σε έξι μήνες να ηλεκτροδοτήσουμε μεγάλα τμήματα ολόκληρων κοινοτήτων που δεν έχουν πρόσβαση στην ηλεκτρική ενέργεια. Η πυρηνική ενέργεια μπορεί να αποτελεί επιλογή, αλλά στην πραγματικότητα είναι υπερβολικά ακριβή, υπερβολικά αβέβαιη, χρειάζεται πολύ χρόνο και παρέχει πολύ λίγα. Επίσης δεν έχουμε βρει ακόμη λύση για τα πυρηνικά απόβλητα και όσο αυτό παραμένει, η Greenpeace και οι άλλες περιβαλλοντικές οργανώσεις δεν θα υποστηρίξουν ποτέ την πυρηνική ενέργεια.


Υπάρχουν πολλά πράγματα, ωστόσο, για τα οποία η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών πρέπει να φτάσει σε συμφωνία. Ας πάρουμε το θέμα του χρήματος και των οικονομικών, για παράδειγμα, η δέσμευση που οι πλούσιες χώρες ανέλαβαν απέναντι στα φτωχά έθνη για βοήθεια στις υπό ανάπτυξη χώρες με 0.7% του ΑΕΠ ελήφθη για πρώτη φορά το 1970. Ο Νέλσον Μαντέλα κι εγώ ξεκινήσαμε την εκστρατεία ʺΝα κάνουμε τη φτώχεια ιστορίαʺ στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 2005 – και 35 χρόνια είναι πολύς καιρός για να περιμένει κανείς λιγότερο από 1% του ΑΕΠ. Σήμερα, έχουν περάσει 40 χρόνια και μόνο πέντε χώρες έχουν αγγίξει το στόχο του 0.7%. Χώρες όπως η Βρετανία, που είναι ιστορικά ένοχες για αποικιοκρατική εκμετάλλευση και εξακολουθούν να υποστηρίζουν ότι βρίσκονται ´στη σωστή πλευρά της ιστορίας ʺ μιλούν ακόμη για επίτευξη του στόχου του 0.7% το 2013. Άλλη μια στατιστική: για να παραγραφεί όλο το χρέος του τρίτου κόσμου, χρειάζονται 500-600 δισεκατομμύρια δολάρια. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, ο αριθμός αυτός αντιπροσώπευε ένα τεράστιο ποσό χρημάτων. Με την τραπεζική κρίση μάθαμε πως όταν υπάρχει πολιτική βούληση 500 δις δολάρια είναι μικρό ποσό. Οι κυβερνήσεις ρίχνουν χρήματα σε μεγάλες χρηματοοικονομικές οργανώσεις και άλλες κυβερνήσεις στο πλαίσιο του ʺ πολύ μεγάλο για να αποτύχειʺ και μπορούν να συγκεντρώσουν σε μια νύχτα όχι δισεκατομμύρια, αλλά τρισεκατομμύρια δολάρια γι’ αυτό το σκοπό. Εάν ένα μικρό μέρος αυτών των χρημάτων συγκεντρώνονταν για την υποστήριξη της ανάπτυξης, των επενδύσεων, της φαρμακευτικής αγωγής και της εκπαίδευσης στον τρίτο κόσμο, δεν θα σώζονταν μόνο χιλιάδες ζωές αλλά θα δημιουργείτο μια νέα αίσθηση παγκόσμιας αλληλεγγύης.


Ζούμε ακόμη σε έναν εξαιρετικά μη ισορροπημένο κόσμο: με αυτά που η Ευρώπη και η Αμερική ξοδεύουν για τροφές ζώων κάθε χρόνο, θα μπορούσαν να παρέχουν διατροφή σε άλλες ηπείρους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδοτεί κάθε Ευρωπαίο με 2 ευρώ τη μέρα: ο μισός κόσμος αυτού του πλανήτη θα μπορούσε να ζήσει με αυτά τα χρήματα. Πολλοί άνθρωποι είναι θυμωμένοι με την υπάρχουσα παγκόσμια κατάσταση: με την εκμετάλλευση από τις τράπεζες, την ανεύθυνη συμπεριφορά της χρηματοοικονομικής βιομηχανίας και τις παγκόσμιες αδικίες, όλο και περισσότεροι άνθρωποι αποξενώνονται από αυτά που πρεσβεύουν οι κυβερνήσεις τους. Γιατί η προοδευτική παγκόσμια κοινωνία των πολιτών δεν έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να αντιληφθεί τον θυμό τους, να σκεφτεί και να προσφέρει μια ουσιαστική αλλαγή; Αυτό είναι το καίριο ερώτημα στο οποίο η κοινωνία των πολιτών στο τοπικό, το εθνικό και το παγκόσμιο επίπεδο πρέπει σήμερα να δώσει απάντηση.


Π.Χ.: Να περάσουμε στην πολιτική του περιβάλλοντος. Μια από τις κριτικές που ασκούνται στις σημαντικές ΜΗΚΥΟ είναι ότι προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση στην εξουσία τείνουν να από-πολιτικοποιούν την ατζέντα τους. Τα επιχειρήματά σας αμφισβητούν βεβαίως αυτή τη στροφή στην από-πολιτικοποίηση των περιβαλλοντικών θεμάτων, ωστόσο η πρόσβαση στα φόρα δόθηκε πολλές φορές στις ΜΗΚΥΟ σε αυτή τη βάση, ότι θα συμπεριφέρονται σαν τα θέματα να είναι πιο τεχνικά παρά πολιτικά. Πιστεύετε ότι ο επαναπροσανατολισμός αυτών των οργανώσεων προς μια διασύνδεση των θεμάτων που έχουν να κάνουν με την κοινωνική δικαιοσύνη με τα περιβαλλοντικά θέματα, θα περιορίσει τη συμμετοχή και την επιρροή τους στους πολιτικούς κύκλους;


Kumi Naiddo: Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να κάνουν μια πολύ σαφή διάκριση ανάμεσα στην απόκτηση πρόσβασης στην εξουσία και την άσκηση επιρροής στην εξουσία. Η απόκτηση πρόσβασης στην εξουσία χωρίς επιρροή στην εξουσία είναι αυτοκαταστροφική γιατί επιτρέπει σε αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία να ισχυρίζονται ότι συμβουλεύονται την κοινωνία των πολιτών, να δεσμεύουν την κοινωνία των πολιτών και μετά να την αγνοούν και να προχωρούν μπροστά με τις δικές τους ατζέντες. Υπάρχει κίνδυνος όταν οι ελίτ και η κοινωνία των πολιτών βρίσκουν κοινό έδαφος, η κοινωνία των πολιτών να γίνεται πιο άνετη παρουσία αυτών των ελίτ και λιγότερο άνετη όταν πρόκειται να συνεργαστεί με την παραδοσιακή βάση της.


Προσωπικά, για παράδειγμα, φροντίζω να περνάω τουλάχιστον δέκα μέρες κάθε χρόνο κάνοντας εθελοντισμό ή δουλεύοντας με εθελοντές. Το διάστημα που είμαι στη Greenpeace, όταν ταξιδεύω βρίσκω πάντα το χρόνο να είμαι με τους εθελοντές μας. Είναι η ψυχή όχι μόνο της Greenpeace αλλά και κάθε οργάνωσης της κοινωνίας των πολιτών. Είναι άνθρωποι έτοιμοι να διαθέσουν το χρόνο τους, την ενέργεια τους και την προσπάθειά τους ως πράξη ανθρώπινης αλληλεγγύης. Ωστόσο, όσο αυτές οι παγκόσμιες διαδικασίες ή οι διακυβερνητικές συναντήσεις όπως το Πλαίσιο Συμφωνίας για την Κλιματική Αλλαγή των Ηνωμένων Εθνών ( UNFECC) λαμβάνουν χώρα, είναι καίριο για μας να προσπαθούμε να τις επηρεάζουμε. Κατά κάποιο τρόπο είναι όπως το σύνθημα “Όχι στο όνομά μαςʺ, που εμφανίστηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες μετά τις 11 Σεπτεμβρίου, από οικογένειες ανθρώπων που είχαν χάσει τη ζωή τους, όταν η αμερικανική κυβέρνηση άρχισε να εκμεταλλεύεται αυτούς τους θανάτους για να δικιαολογήσει τους πολέμους στο Ιράκ και το Αφγανιστάν. Παρομοίως, εάν πρέπει να ληφθούν αποφάσεις, εάν πρέπει να γίνουν διακυβερνητικές συναντήσεις στο όνομα των πολιτών, τότε έχουμε δικαίωμα να βρισκόμαστε εκεί. Το καίριο ερώτημα είναι ότι μερικές φορές ακόμη κι όταν έχεις το δικαίωμα να κάνεις κάτι, μπορεί να έχει στρατηγική σημασία να μην ασκήσεις αυτό το δικαίωμα.


Πιστεύω, πολύ σοβαρά, ότι τα επόμενα δυο χρόνια, εάν για παράδειγμα η UNFCCC δεν μπορέσει να δράσει στο Κανκούν και τη Νότια Αφρική, πολλές οργανώσεις θα σκεφτούν πόση ενέργεια και προσπάθεια ξοδεύουν στις επίσημες περιβαλλοντικές διαδικασίες, που είναι πολύ χρονοβόρες. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τη διάσκεψη της Κοπεγχάγης, ήμουν εκεί για τρεις βδομάδες. Εάν μας ρωτήσετε από πολιτική σκοπιά αν είπαμε κάτι σε αυτές τις διαπραγματεύσεις που εκείνοι που βρίσκονται στην εξουσία κι εκείνοι που εμπλέκονται στις διαπραγματεύσεις δεν ήξεραν, θα σας απαντήσω: Νομίζω ότι όχι, ήξεραν. Δεν είναι καλύτερο για μας, από στρατηγική άποψη, να κινητοποιούμε την κοινή γνώμη έτσι ώστε η πίεση σε εκείνους που διαπραγματεύονται να αυξάνεται και να μπορούν να αποδώσουν; Ως συμπέρασμα, δεν εννοώ ότι η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στις επίσημες περιβαλλοντικές διαδικασίες πρέπει να σταματήσει σε αυτό το στάδιο, θα έλεγα όμως ότι η αξιοπιστία αυτών των διαδικασιών μειώνεται σε καθημερινή βάση.


Π.Χ.: Μια κριτική που ασκείται ειδικότερα στις ΜΗΚΥΟ που έχουν πρόσβαση σε αυτές τις διακυβερνητικές συναντήσεις είναι ότι δαπανούν περισσότερο χρόνο στις αίθουσες λήψης αποφάσεων παρά για διαμαρτυρίες έξω στο δρόμο.


Kumi Naidoo: Μιλάμε συχνά για μια εσωτερική και εξωτερική στρατηγική και θα έλεγα ότι και οι δυο είναι σημαντικές, και οι δυο είναι αναγκαίες. Η εξωτερική στρατηγική είναι πιο κρίσιμη γιατί εάν τα μέλη της κοινωνίας των πολιτών βρίσκονται μέσα, χωρίς την υποστήριξη ανθρώπων που βρίσκονται έξω, τότε γιατί θα μας ακούν; Δεν μπορώ να μιλήσω στο όνομα όλης της κοινωνίας των πολιτών, αλλά στη Greenpeace είχαμε περισσότερο κόσμο έξω παρά μέσα, στην Κοπεγχάγη, κι αυτός είναι ο λόγος που στην τελευταία συνάντηση της G20 δεν μας άφησαν να παραστούμε στη συνάντηση. Είπα στους ανθρώπους μας: ʺ Αυτό είναι καλόʺ. Είχαμε μια δράση στην Κοπεγχάγη που τους σόκαρε όλους, τη δανέζικη κυβέρνηση και τα λοιπά. Ένας από τους ακτιβιστές μας εισέβαλε στο δείπνο των αρχηγών κρατών την παραμονή της λήξης των διαπραγματεύσεων, όταν τα πράγματα έμοιαζαν ανέλπιδα. Πέρασε μετά πολύ καιρό στη φυλακή.


Η άποψή μου είναι ότι όταν οι άνθρωποι δείχνουν ότι έχουν θιγεί αρκετά από τις αδικίες και είναι έτοιμοι να μπουν στην πρώτη γραμμή, τότε τάσσομαι υπέρ της ανυπακοής των πολιτών. Ένας από τους λόγους είναι ότι προβληματίζομαι βαθιά για μια κλιμάκωση των διαμαρτυριών σε μορφές αναρχικής, ανεξέλεγκτης βίας. Κάθε μεγάλη διαδήλωση ή εκστρατεία που ξεκινά τα τελευταία δέκα χρόνια- και που έχω δει- γίνεται όλο και πιο ακραία. Το επίπεδο αποξένωσης που βιώνουν οι νέοι αυξάνεται μαζικά- έχουν χάσει την πίστη τους σε όλους, έχουν σχεδόν πάψει να εμπιστεύονται τις μεγάλες διεθνείς ΜΗ.ΚΥ.Ο. Θα έλεγα ότι έχουμε ένα λογικό επίπεδο υποστήριξης από νέους ανθρώπους ως Greenpeace γιατί οργανώνουμε αυτές τις πιο ριζοσπαστικές δράσεις που οι άνθρωποι θεωρούν πιο αμφιλεγόμενες.


Η αλλαγή δεν θα προκύψει μόνο μέσα από τη συζήτηση. Εάν δεν έχουμε ένα ισχυρό στοιχείο ειρηνικών προσπαθειών τότε η διαμαρτυρία κινδυνεύει να γίνει διέξοδος για τον θυμό που οι άνθρωποι νιώθουν εναντίον του συστήματος. Για να το περιγράψω σύντομα, οι επιλογές δράσης που έχουν οι άνθρωποι είναι τρεις. Στο ένα άκρο, είναι να μιλούν, να συμμετέχουν, να στέλνουν επιστολές με αιτήματα και τα λοιπά. Στο μέσο, είναι η ανυπακοή των πολιτών. Και στο άλλο άκρο είναι η βία. Είναι καίριο σήμερα να προσπαθούμε να κρατάμε τον κόσμο μακριά από τη βίαιη διαματυρία- όπως προκύπτει από την εμπειρία μου, στη Νότια Αφρική πληρώνουμε ακόμη το τίμημα για τη βία στη μάχη για την ανεξαρτησία.


Π.Χ.: Σε σχέση με την αναφορά σας για την κινητοποίηση των πολιτών έξω από τις αίθουσες των επίσημων συναντήσεων, μια από τις κριτικές εναντίον γνωστών ΜΗ.ΚΥ.Ο παγκόσμιας εμβέλειας είναι ότι για να την αποκτήσουν έχουν πληρώσει το τίμημα να είναι όλο και πιο αποστασιοποιημένες από τις τοπικές κοινότητες και τους τοπικούς αγώνες στον κόσμο. Υποστηρίζουν είναι ότι αυτές οι ΜΗ.ΚΥ.Ο πρέπει να επανασυνδεθούν με τοπικές μορφές ακτιβισμού.


Kumi Naidoo: Ένα δημοφιλές σύνθημα στη δεκαετία του 1980 ήταν: ʺ Σκέψου παγκόσμια, δράσε τοπικάʺ. Σήμαινε ότι ανεξάρτητα από αυτό που προσπαθείς να αντιμετωπίσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, πρέπει να καταλάβεις πώς ο παγκόσμιος λόγος, οι παγκόσμιες διαδικασίες, οι παγκόσμιες πολιτικές, μπορούν να επιδράσουν σε αυτό που μπορείς να κάνεις σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο. Ωστόσο, μια από τις ειρωνείες σ’ αυτή την ιστορική στιγμή, ειδικά μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, είναι ότι η πραγματική εξουσία περνάει σήμερα από το εθνικό στο παγκόσμιο επίπεδο. Κι αυτό ισχύει για χώρες σαν τη δική μου, τη Νότια Αφρική, ή τα διάδοχα κράτη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης ή τις δημοκρατίες στην Αφρική ή τη Λατινική Αμερική που διαδέχθηκαν στρατιωτικές δικτατορίες. Ακόμη κι αν έχεις μια πολύ ικανή, δεσμευμένη, αποτελεσματική, ευφυή εθνική ηγεσία, ακόμη κι αν αυτή κάνει ό, τι καλύτερο μπορεί, ακολουθεί όλους τους κανόνες. Δεν έχει την εξουσία να αλλάξει, για παράδειγμα, την εμπορική ατζέντα, γιατί η Παγκόσμια Οργάνωση Εμπορίου καθορίζει τους παγκόσμιους εμπορικούς κανόνες. Δεν έχει την εξουσία να καταπολεμήσει το HIV-AIDS γιατί η μάχη αυτή απαιτεί τη χρήση σωτήριων φαρμακευτικών ουσιών που την ευρεσιτεχνία τους έχουν οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρίες που δεν έδειξαν το είδος της ανθρωπιάς που ελπίζαμε ότι θα δείξουν, τουλάχιστον σε γρήγορη και βαθιά κλίμακα. Το καλύτερο παράδειγμα είναι φυσικά το περιβάλλον. Καμιά χώρα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη της τα περιβαλλοντικά προβλήματα. Για παράδειγμα, η Νορβηγία κατάφερε να μειώσει τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα από 40% σε 20%- αλλά ακόμη κι αν πετύχαινε μια μείωση της τάξης του 100% δεν θα ήταν αρκετή χωρίς τη συνεργασία και το συντονισμό με τα άλλα κράτη.


Ωστόσο, η ερώτησή σας είναι πολύ σημαντική καθώς αυτό που είδα, ιδιαίτερα τα τελευταία πέντε χρόνια, είναι ότι η ενέργεια των πολιτών έχει μετατοπιστεί προς το πάνω ή προς τα κάτω σε σχέση με το εθνικό επίπεδο. Σε μεγάλο βαθμό, οι περισσότεροι άνθρπωοι μοιάζουν να έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στην εθνική πολιτική σφαίρα. Μπορεί να πουν ʺεντάξει, αυτά τα ζητήματα πρέπει να αντιμετωπιστούν σε παγκόσμιο επίπεδοʺ, όπως μπορώ να φανταστώ έναν Έλληνα ακτιβιστή να λέει ʺο καημένος ο κ. Παπανδρέου, δεν μπορεί να ελέγξει την κατάσταση…είναι θέμα του ΔΝΤ και της Ευρωπαϊκής Ένωσηςʺ. Είναι υπερεθνικοί θεσμοί και κάποιοι άνθρωποι μπορούν να πουν: ʺΑς στοχεύσουμε στην πίεση στην Ε.Ε., τον ΟΗΕ και τα λοιπάʺ. Είναι μια κατανοητή αντίδραση κι αυτό το είδος αντίδρασης έχει αυξηθεί την τελευταία δεκαετία. Αυτό που είδα επίσης να συμβαίνει πιο πρόσφατα είναι μια διαφορετική προσέγγιση από ανθρώπους που λένε: ʺ Ας αφήσουμε το εθνικό, ας αφήσουμε το παγκόσμιο επίπεδο, ας κάνουμε κάτι πιο μετρήσιμο σε τοπικό επίπεδο, που μπορεί να έχει πραγματικό αποτέλεσμαʺ. Είναι μια στάση που πρεσβεύει: ʺ Θα ήθελα όλος ο κόσμος να στραφεί στην ανανεώσιμη ενέργεια, αλλά αν δεν μπορώ να το πετύχω, ας δω ποιες είναι οι ηλιακές δυνατότητες στην κοινότητά μου, ας επενδύσουμε ό, τι μπορούμε και αν βελτιώσουμε τις ζωές 5.000 ανθρώπων στην τοπική μας κοινότητα, αυτό είναι το πεδίο ελέγχου μαςʺ.


Ακόμη κι αν ξέρω ότι το παγκόσμιο και το εθνικό και οι κανόνες που θέτουν μπορούν να εμποδίσουν αυτό που μπορώ να κάνω, αλλά αυτό ξεπερνά το πεδίο ελέγχου μου. Επομένως, πιστεύω βαθύτατα ότι δεν έχουμε την επιλογή να πούμε ότι θα χειριστούμε τα τοπικά ή τα εθνικά ή τα περιφερειακά ή τα παγκόσμια ζητήματα. Η πολιτική έχει γίνει πιο σύνθετη, η αλλαγή έχει γίνει επίσης πιο σύνθετη, όλες οι οργανώσεις που εμπλέκονται στη διακυβέρνηση είναι σημαντικές, από το τοπικό έως το παγκόσμιο επίπεδο. Νομίζω ότι σε αυτό το στάδιο πρέπει να συμμετέχουμε ταυτόχρονα σε όλα τα επίπεδα. Η στρατηγική πρόκληση για μας είναι πόσο χρόνο, ενέργεια και πόρους θα επενδύσουμε στο τοπικό, το εθνικό, το περιφερειακό και το παγκόσμιο επίπεδο αντίστοιχα. Ο τρόπος που απαντάμε σε αυτή την ερώτηση ποικίλλει ανάλογα με το διαφορετικό πλαίσιο.


Μαρία Καμπούρη: Λαμβάνοντας υπόψη ότι το φαινόμενο της αιφνίδιας και συχνά βίαιης κλιματικής αλλαγής μέσα από τον γεωλογικό χρόνο είναι καλά τεκμηριωμένο, γιατί είμαστε τόσο ανήσυχοι για τις αλλαγές που βλέπουμε σήμερα;


Dan Smith: Ο τρόπος ζωής μας, είτε το συνειδητοποιούμε είτε όχι στις πολύ αστικοποιημένες κοινωνίες μας, είναι πολύ εξαρτημένος από το κλίμα και το φυσικό περιβάλλον. Ακόμη και μικρές αλλαγές, όπως οι αυξήσεις των εκπομπών αερίων ή των μέσων θερμοκρασιών μπορούν να έχουν μεγάλη επίδραση στις ζωές μας.


Στην Αυστραλία, για παράδειγμα, υπήρξε για πολλά χρόνια ξηρασία- που συνοδεύτηκε πρόσφατα από φοβερές πυρκαγιές στα δάση, από τις οποίες η Ελλάδα έχει εμπειρία. Το μεγαλύτερο, όμως, πρόβλημα στην Αυστραλία είναι ότι η καλλιέργεια ρυζιού μειώθηκε κατά 98%. Εάν αναρωτιόμαστε γιατί υπάρχει επισιτιστική κρίση αυτή τη στιγμή και οι τιμές ανεβαίνουν και αρχίζουν να γίνονται φασαρίες όπου οι άνθρωποι δεν έχουν τα μέσα να φάνε, η ξηρασία είναι μια από τις αιτίες. Υπάρχουν χίλιοι λόγοι, δηλαδή, να είμαστε ανήσυχοι για την κλιματική αλλαγή.


Μαρία Καμπούρη: Με ποιο τρόπο ο υπερπληθυσμός και η αστικοποίηση εμποδίζουν την ικανότητα προσαρμογής μας στις κλιματικές αλλαγές που αντιμετωπίζουμε σήμερα;


Dan Smith: Ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξάνεται με δραματική ταχύτητα κι αυτό, νομίζω, το γνωρίζουμε όλοι. Στη δεκαετία του 1820, ο παγκόσμιος πληθυσμός ήταν περίπου 1 δις κι έφτασε τα τρία δισεκατομμύρια το 1960. Σήμερα, ξεπερνά τα 6 δις και ενδέχεται να συνεχίσει και να φτάσει τα 9 δις μέχρι το μέσο του 21ου αιώνα. Σε ιστορική προοπτική είναι μια συγκλονιστική αύξηση. Την ίδια στιγμή, είναι προφανές ότι έχουμε καλλιεργήσει περισσότερη γη, έχουμε βελτιώσει τις γεωργικές τεχνικές μας, έχουμε πολύ καλύτερη αποθήκευση τροφίμων και διανομή απ’ ό, τι είχαμε ποτέ και, παρόλα αυτά, παραμένει το ερώτημα εάν μπορούμε πράγματι να είμαστε τόσο αποτελεσματικοί και τόσο δημιουργικοί ώστε ο πλανήτης να μπορεί να αντέξει το φορτίο όλων αυτών των ανθρώπων.


Από τη μια πλευρά, δεν νομίζω πως έχει αποδειχτεί ότι ο πλανήτης έχει υπερπληθυσμό. Από την άλλη πλευρά, είναι σαφές πως, για παράδειγμα, προβλήματα που σχετίζονται με την παραγωγή και την κατανάλωση τροφής και ενέργειας γίνονται πιο έντονα λόγω της αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού.


Αναφερθήκατε, επίσης, στην αστικοποίηση. Περίπου το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει στις πόλεις, αυτή τη στιγμή, και σύμφωνα με τις σημερινές προβλέψεις ο αριθμός αυτός θα πλησιάσει ίσως το 70% μέχρι το 2030. Η αύξηση του αστικού πληθυσμού οφείλεται εν μέρει στην αναπαραγωγή στις πόλεις αλλά και στην ερήμωση των αγροτικών περιοχών. Το ένα τρίτο του αστικού πληθυσμού του κόσμου ζει σήμερα σε παράγκες και σε αυτές τις παράγκες έχουν συχνά πολύ μικρή ή και καθόλου πρόσβαση σε καθαρό νερό και συνθήκες υγιεινής, για να μη μιλήσουμε για πράγματα όπως η παιδεία και η περίθαλψη, ο νόμος και η τάξη, η προσωπική ασφάλεια.


Οι παράγκες αυτές, που καλύπτουν ευρείες περιοχές σε ορισμένες από τις μεγαλουπόλεις του κόσμου, γίνονται απαγορευμένες περιοχές σε ό, τι αφορά τον νόμο και τη τάξη και διοικούνται από συμμορίες. Προφανώς είναι πολύ δύσκολο, σχεδόν αδύνατον, να συμπεριλάβουμε τις περιοχές αυτές και τους ανθρώπους που ζουν εκεί σε προγράμματα προσαρμογής στις απειλές της κλιματικής αλλαγής. Εάν πάρουμε πόλεις όπως το Καράτσι ή η Βομβάη, μολονότι αντιμετωπίζουν περιβαλλοντικά ρίσκα, είναι πολύ δύσκολο να εκπαιδευτούν οι τοπικοί πληθυσμοί έτσι ώστε να αντιδράσουν σ’ αυτά.


Μαρία Καμπούρη: Σε πολλές περιπτώσεις, οι δυτικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που δρουν σε αναπτυσσόμενες χώρες θεωρούνται από τις τοπικές κοινωνίες ως υπολείμματα της περιόδου της αποικιοκρατίας. Συμφωνείτε με αυτή την εκτίμηση και θεωρείτε ότι αποτελεί σημαντικό πρόβλημα σε σχέση με την πολιτική για την κλιματική αλλαγή στις αναπτυσσόμενες χώρες;


Dan Smith: Θα ήθελα να διακρίνω ορισμένα διαφορετικά συστατικά των προβλημάτων και ζητημάτων που θέτετε. Ένα από αυτά είναι ο δυνητικά εποικοδομητικός ρόλος της κοινωνίας των πολιτών. Νομίζω πως είναι αλήθεια ότι εάν οι χώρες μπορούν να αναπτύξουν μια ισχυρή κοινωνία των πολιτών, τότε οι δυνατότητές τους για ανάπτυξη, για καλή διακυβέρνηση, για ελευθερία και ελευθερίες και, μεταξύ άλλων, για προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, θα είναι αυξημένες και νομίζω ότι υπάρχουν καλοί εμπειρικοί λόγοι που μας επιτρέπουν να το πούμε. Το δεύτερο σημείο αφορά την ομογενοποίηση. Είναι λάθος, ενδεχομένως καταστροφικό, να νομίζουμε ότι η κοινωνία των πολιτών πρέπει να είναι ίδια σε κάθε χώρα και νομίζω ότι υπάρχουν περιπτώσεις που η προβολή του ευρωπαϊκού ή του ελαφρώς διαφορετικού βορειοαμερικανικού πρότυπου της κοινωνίας των πολιτών στις αναπτυσσόμενες χώρες είναι ακατάλληλη και μη βοηθητική. Τρίτον, νομίζω ότι πρέπει να αναγνωριστεί στην κοινωνία των πολιτών ότι έβαλε το θέμα της κλιματικής αλλαγής στην παγκόσμια ατζέντα. Οι πολιτικοί δεν θα ήταν έτοιμοι να αντιμετωπίσουν αυτά τα ζητήματα εάν η κοινωνία των πολιτών δεν υποστήριζε ότι ο σχεδιασμός μιας σωστής κλιματικής πολιτικής ήταν επείγων.


Η κλιματική αλλαγή και η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι ζητήματα που ξεπερνούν τη ζωή μιας κυβέρνησης. Είναι προβλήματα που θα εξακολουθήσουν να μας στοιχειώνουν για ακόμη έναν αιώνα- ό,τι επιτυγχάνεται στη διάρκεια της ζωής μιας αμερικανικής κυβέρνησης, μιας ευρωπαϊκής προεδρίας, είναι σχετικά περιορισμένο. Δεν είναι το είδος του ζητήματος που ταιριάζει στο σχήμα της σύγχρονης δυτικής πολιτικής σκέψης και νομίζω ότι εμείς οι επιστήμονες, κάποιοι δημοσιογράφοι και μη κυβερνητικές οργανώσεις, προωθήσαμε πραγματικά τη συνειδητοποίηση αυτού του ζητήματος και είπαμε ‘όχι, αυτό είναι κάτι που πρέπει να χειριστούμε’. Ωστόσο, όταν οι κυβερνήσεις αναλαμβάνουν δράση, το χειρίζονται με προσεγγίσεις που πάνε από πάνω προς τα κάτω και εμπεριέχουν όσο δυνατόν λιγότερη αλλαγή.


Μαρία Καμπούρη: Ο λόγος που ρωτάω είναι ότι γνωρίζω ανθρώπους που δουλεύουν σε περιβαλλοντικές μη κυβερνητικές οργανώσεις στην Αφρική, για παράδειγμα, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η κοινωνία των πολιτών πρέπει να αναδύεται από την ίδια τη χώρα κι ότι συχνά είναι πολύ δύσκολο για τους ξένους να καταλάβουν τον τρόπο που λειτουργούν οι τοπικές κοινωνίες. Η εμπορία εκπομπών άνθρακα, ο τρόπος με τον οποίον γίνεται στην Αφρική, είναι ένα καλό παράδειγμα….


Dan Smith: Αυτό το είδος κριτικής είναι απολύτως σωστό. Υπάρχουν μερικές διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις που δρουν σα να αποτελούν μέρος της κοινωνίας των πολιτών της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό ή της Λιβερίας ή της Τανζανίας κι αυτό είναι τεχνητό, είναι πλαστό, αλλά δεν σημαίνει ότι οι διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις δεν μπορούν να κάνουν τίποτα. Μπορούν…μπορούν να βοηθήσουν πολύ. Πρέπει όμως να καταλάβετε ότι όταν συμμετέχετε σε αυτού του είδους τη δραστηριότητα, όλα εξαρτώνται από τις οργανώσεις που είναι οι εταίροι σας και ότι βρίσκεστε εκεί για να τις υποστηρίξετε και να τις βοηθήσετε και όχι για να τις καθοδηγήσετε.


Για να επιστρέψουμε στο θέμα της εμπορίας εκπομπών άνθρακα…Η εμπορία εκπομπών άνθρακα προτάθηκε ως ένα είδος ανώδυνης και επικερδούς τεχνικής λύσης στο πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής και σήμερα αποδεικνύεται ότι δεν λειτουργεί. Υπάρχουν στοιχεία ότι, σήμερα, ο καθαρός αναπτυξιακός μηχανισμός (CDM), που είναι το κύριο εργαλείο της εμπορίας εκπομπών άνθρακα σε όλο τον κόσμο, λειτουργεί αποτελεσματικά αλλά ανέντιμα, σύμφωνα με ορισμένες πρόσφατες εκθέσεις. Ακόμη όμως κι αν λειτουργούσε με έντιμο τρόπο, είναι δύσκολο να δούμε αν θα υπήρχε ουσιαστική διαφορά. Η εμπορία εκπομπών άνθρακα έχει να κάνει με μετατοπίσεις εκεί που γίνονται εκπομπές άνθρακα. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι ορισμένες από τις δραματικές μειώσεις στις οποίες αναφέρονται κάποιες από τις περιβαλλοντικές μη κυβερνητικές οργανώσεις- μειώσεις των εκπομπών άνθρακα περισσότερο από 50% μέσα στα επόμενα 30 χρόνια. Για την επίτευξη αυτού του στόχου, πρέπει να προχωρήσουμε πολύ γρήγορα και το θλιβερό είναι ότι καμιά κυβέρνηση δεν το κάνει.


Μαρία Καμπούρη: Η πορεία από το Κιότο στο Μπαλί δείχνει μια τάση προς μια πιο συντηρητική πολιτική. Συμφωνείτε μ’ αυτό και γιατί;


Dan Smith: Νομίζω ότι πρόκειται για ένα μίγμα αυτή τη στιγμή. Μια από τις σημαντικές αιτίες γι’ αυτές τις εξελίξεις είναι η απελπισμένη προσπάθεια που γίνεται για να δεσμευθούν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Χωρίς να θέλω να υπερβάλλω, νομίζω ότι η σημερινή αμερικανική κυβέρνηση υπήρξε καταστροφική σε ό, τι αφορά τις διεθνείς προσπάθειες για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Εάν ο Αλ Γκορ είχε εκλεγεί το 2000, νομίζω ότι θα είχαμε μια καλύτερη εφαρμογή των επιπέδων του Κιότο και μια πιο πλήρη και σαφή δημόσια συζήτηση για το μετα-Κιότο, πράγμα που θα είχε θέσει πιο φιλόδοξους στόχους, χωρίς να θέλω να πω ότι όλα θα ήταν τέλεια…


Την ίδια στιγμή, οφείλουμε να πούμε ότι εάν πάρετε την πολιτική συζήτηση στην Ευρώπη και σε πολλές άλλες χώρες, θα δείτε ότι οι κυβερνήσεις και οι διαμορφωτές πολιτικής έχουν αρχίσει να παίρνουν στα σοβαρά την έκταση που πρέπει να αλλάξουν τα πράγματα. Αυτό που δεν έχουν βρει είναι πώς θα εφαρμόσουν αυτή την αλλαγή. Είναι πολύ δύσκολο, και νομίζω πως είναι λάθος, να καθόμαστε απλώς στην άκρη και να λέμε ‘αχ, η κυβέρνηση….αχ, η κυβέρνηση….το χειρίζεται λάθος’, γιατί αυτό ισχύει και για τους ανθρώπους. Η κλιματική αλλαγή και τα περιβαλλοντικά ζητήματα αποτελούν μια απειλή που συνδέει τα πάντα, από το πιο υψηλό διεθνές επίπεδο μέχρι τον ιδιώτη που πάει να ψωνίσει στο σουπερμάρκετ. Ποιες είναι οι επιλογές που κάνετε; Χρησιμοποιείτε πλαστικές σακούλες; Σκέφτεστε τις εκπομπές άνθρακα στην καθημερινή σας ζωή; Οδηγείτε αυτοκίνητο όταν δεν είναι απαραίτητο; Όλοι μας πρέπει να αποδεχτούμε και να καλωσορίσουμε, να αγκαλιάσουμε και να απολαύσουμε τις αλλαγές στα πρότυπα συμπεριφοράς μας, γιατί αν συνεχίσουμε την άγρια κατανάλωση που κάναμε τα τελευταία 30 χρόνια, τότε δεν πρόκειται να μειώσουμε τις εκπομπές άνθρακα και όλα τα εφιαλτικά σενάρια για την κλιματική αλλαγή θα βγουν αληθινά.


Μαρία Καμπούρη: Σχετικά με την εμπορία εκπομπών άνθρακα, πώς μπορούμε ακόμη να μιλάμε γι’ αυτό όταν υπάρχει ακόμη το χρέος του τρίτου κόσμου που κρατά τις χώρες αυτές υπό την εξουσία των ανεπτυγμένων χωρών; Η κατάργηση του χρέους του τρίτου κόσμου δεν μπορεί να αποτελέσει την τομή για την ανεξάρτητη ανάπτυξη αυτών των χωρών;


Dan Smith: Ναι, νομίζω ότι ακόμη μπορεί…Θέλω να πω ότι έγιναν τεράστια βήματα προς τα μπρος. Για ορισμένες χώρες, όμως, η αποπληρωμή του χρέους είναι ακόμη πολύ υψηλότερη από όσο μπορούν να αντέξουν. Υπάρχει ακόμη ένα ζήτημα εδώ, που πρέπει να τονίσουμε, που είναι ότι η εμπορία εκπομπών άνθρακα, εάν λειτουργήσει, θα πετύχει αυτό που λέμε ‘μετριασμό των εκπομπών άνθρακα’. Μολονότι δεν πιστεύω ότι θα λειτουργήσει, η εμπορία εκπομπών άνθρακα κάνει ακριβώς αυτό. Γεγονός είναι, όμως, ότι το περιβαλλοντικό σύστημα κινείται πολύ αργά, κι έτσι τα αποτελέσματα της κλιματικής αλλαγής που ξετυλίγονται τώρα και θα συνεχίσουν να ξετυλίγονται τις επόμενες τρεις δεκαετίες, καθορίζονται από τις εκπομπές άνθρακα που έγιναν τον περασμένο αιώνα. Εάν μειώσουμε τις εκπομπές άνθρακα τώρα και το κάνουμε σοβαρά, τότε θα αρχίσουμε να βλέπουμε τα οφέλη των ενεργειών μας σε 3 με 4 δεκαετίες.


Σε ό, τι αφορά τις αναπτυσσόμενες χώρες, ειδικότερα, πρέπει να προβληματιστούμε για το τι θα συμβεί στα 35 με 40 χρόνια που μεσολαβούν ανάμεσα στο σήμερα και στο πότε θα γίνουν αισθητές οι μειωμένες εκπομπές άνθρακα. Σ’ αυτό το διάστημα, οι αναπτυσσόμενες χώρες θα αντιμετωπίσουν (σύμφωνα με τις προβλέψεις) περισσότερες ξηρασίες στα πιο ξηρά μέρη, περισσότερες πλημμύρες, μεταβολές στα πρότυπα των επιδημιών, ελλείψεις τροφίμων, πιθανώς μαζικές μεταναστεύσεις, αυξημένο κίνδυνο συγκρούσεων. Το να βασιστούμε απλώς στην εμπορία εκπομπών άνθρακα για να λυθούν αυτά τα περίπλοκα ζητήματα είναι εντελώς εκτός διαβάθμισης, εκτός στόχου. Αυτό που χρειάζεται είναι να δουλέψουμε μαζί με τις αναπτυσσόμενες χώρες για να τις βοηθήσουμε να προσαρμοστούν έτσι ώστε να μπορούν να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής και εάν συμβούν πλημμύρες να είναι πιο έτοιμες να αντιμετωπίσουν τις συνέπειές τους, για παράδειγμα. Προφανώς, η ικανότητά τους να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις αυτές θα είναι αυξημένη, εάν έχουν μεγαλύτερη οικονομική δυνατότητα κι έτσι η μεταρρύθμιση του συστήματος της εμπορίας εκπομπών άνθρακα αποτελεί πράγματι μέρος μιας σωστής και δίκαιης αντίδρασης στην κλιματική αλλαγή.


Μαρία Καμπούρη: Στις περιπτώσεις, λοιπόν, που τα κράτη είναι εξαιρετικά ευάλωτα στις συγκρούσεις, πώς μπορούν να συμμετάσχουν στην παγκόσμια ατζέντα της κλιματικής αλλαγής;


Dan Smith: Στην έκθεσή μας με τίτλο ‘Ένα Κλίμα Σύγκρουσης’ δείξαμε ότι η κλιματική αλλαγή, σε αλληλεπίδραση με τις αδύναμες πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές υποδομές των χωρών δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο για ένοπλες συγκρούσεις σε περίπου 46 χώρες και κίνδυνο σοβαρής πολιτικής αστάθειας σε άλλες 56 χώρες. Η εκτίμηση αυτή βασίζεται σε μια πρόβλεψη που αφορά τα επόμενα 10 με 15 χρόνια. Πιστεύουμε ότι η επισιτιστική ανασφάλεια θα αποτελέσει μια πολύ σημαντική αιτία γι’ αυτές τις εξελίξεις- όπου αυξάνεται η επισιτιστική ανασφάλεια, ακολουθεί συνήθως μαζική μετανάστευση, που είναι μια άλλη πιθανή αιτία για συγκρούσεις. Τα περισσότερα από τα μεταναστευτικά κινήματα που βλέπουμε αφορούν τις φτωχές χώρες. Αποτελούνται είτε από εσωτερικές μεταναστευτικές ροές ή από μετακινήσεις ανθρώπων από ένα φτωχό κράτος στις γειτονικές του χώρες, παρά από κινήματα από τον φτωχό προς τον πλούσιο κόσμο.


Νομίζω ότι αυτό που μπορεί να γίνει είναι η αναγνώριση του προβλήματος και των διαφορετικών αποχρώσεων που έχει σε διαφορετικά μέρη του κόσμου. Ο μετριασμός της παραγόμενης ποσότητας αερίων του θερμοκηπίου είναι απολύτως βασικός, αλλά πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι δεν είναι αρκετός και ότι μέχρι να γίνουν αισθητά τα θετικά αποτελέσματά του θα χρειαστεί να προσαρμοστούμε. Οι πλούσιες χώρες, όπως η Βρετανία και η Ολλανδία, για παράδειγμα, ασχολούνται ήδη με την προσαρμογή στις επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής και μπορούν να το κάνουν επειδή είναι καλά οργανωμένες, ευνομούμενες και πλούσιες. Χώρες όμως όπως το Μπαγκλαντές δεν μπορούν να το κάνουν ή μπορούν σε πολύ μικρότερη έκταση. Και πρέπει να μπουν σε ένα διεθνές σύστημα βοήθειας για να αναπτύξουν τη γνώση και την κατανόηση σε ό, τι αφορά την ακριβή αναγνώριση των απειλών που αντιμετωπίζουν. Για παράδειγμα, στο Μπαγκλαντές, αυτό έχει σαφώς να κάνει με τους κυκλώνες και με το σύστημα των ποταμών που φέρνουν νερό από το σύστημα των ποταμών του Γάγγη. Αλλά στις Φιλιππίνες, το θέμα είναι ότι το πρότυπο των τυφώνων αλλάζει ή ότι είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στον καιρό που έρχεται απ’ τη θάλασσα, λόγω των περίπου 7000 νησιών τους. Πρέπει να μελετήσουμε συστηματικά ποιες είναι οι ειδικές ανάγκες κάθε χώρας, να τις αναγνωρίσουμε και να ανταποκριθούμε σ’ αυτές. Αυτό όμως δεν μπορεί να γίνει, συγκεντρωτικά, από πανεπιστημιακούς ερευνητές στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη. Πρέπει οι αναπτυσσόμενες χώρες να έχουν τη δυνατότητα να μελετήσουν, να αναλύσουν, να καταλάβουν και να ανταποκριθούν σ’ αυτά τα ζητήματα. Είναι πραγματικά πολύ μεγάλο έργο. Κανείς από όσους μιλούν γι’ αυτό δεν ισχυρίζεται ότι είναι εύκολο να επιτευχθεί, ότι αυτό μπορεί να γίνει γρήγορα ή φτηνά. Πρέπει να κάνουμε το πρώτο βήμα σ’ αυτό το δρόμο και να το κάνουμε πολύ γρήγορα.


Μαρία Καμπούρη: Μπορείτε να μας δώσετε ένα παράδειγμα που να δείχνει πώς η κλιματική αλλαγή συνέβαλε στην οικοδόμηση της ειρήνης, μια συγκεκριμένη περίπτωση; Ή είναι κάτι που πρέπει να περιμένουμε να δούμε στο μέλλον;


Dan Smith: Δεν υπάρχει τέτοια περίπτωση. Το επιχείρημά μας στο ‘Ένα Κλίμα Σύγκρουσης’ είναι ότι αυτό που χρειάζονται οι κοινωνίες όταν βγαίνουν από συγκρούσεις συνδέεται πολύ στενά με αυτό που χρειάζονται για να προσαρμοστούν στις απειλές της κλιματικής αλλαγής. Τεχνικά, μπορεί να μοιάζουν διαφορετικές, αλλά οι κοινωνικές διαδικασίες που βρίσκονται από πίσω και η σκέψη να συμμετέχουν οι άνθρωποι στη διαδικασία οικοδόμησης της ειρήνης και η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή μοιάζουν πολύ. Συνεπώς, εμείς υποστηρίζουμε ότι η οικοδόμηση της ειρήνης και η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή μπορούν να πορευθούν χέρι-χέρι και, επομένως, μια κοινωνία που θα είναι ικανή να ανταποκριθεί στην απειλή της κλιματικής αλλαγής είναι μια κοινωνία πολύ πιο ικανή να χτίσει μια πιο ευπροσάρμοστη ειρήνη για την ίδια. Είναι μάλλον ένα όραμα παρά κάτι για το οποίο μπορώ να σας δώσω συγκεκριμένο παράδειγμα.


Πρέπει να καταλάβουμε ότι η προσέγγισή μας έναντι της ανάπτυξης και στην πραγματικότητα έναντι της οικοδόμηση της ειρήνης πρέπει να αλλάξει και να προσαρμοστεί στην κλιματική αλλαγή. Την ίδια στιγμή, η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή θα λειτουργήσει μόνο αν συνδεθεί στενά με την ανάπτυξη και γίνει αναπόσπαστο μέρος οποιασδήποτε ειρηνευτικής διαδικασίας. Αυτά τα πράγματα πορεύονται χέρι με χέρι, είναι κλωστές πλεγμένες στο ίδιο ύφασμα.

Ο Alain Bergounioux σημειώνει ότι ο πυρήνας του Σαρκοζικού λόγου είναι η έγκληση του ατόμου. Ο Σαρκοζύ υπερασπίζεται κυρίως το όραμα μιας κοινωνίας ατόμων όπου η συλλογικότητα απαξιώνεται και παρουσιάζεται συνήθως ως εξαναγκασμός.


Τρεις μήνες μετά την εκλογική νίκη του Νικολά Σαρκοζί, έχουμε πλέον μια ακριβή ιδέα γι’ αυτό που εκπροσωπεί στη γαλλική δεξιά-και τις ευρωπαϊκές δεξιές. Λέγεται ότι νίκησε λόγω των ιδεών του. Αυτό είναι εν μέρει αλήθεια. Διότι μια πολιτική ιδεολογία είναι αναπόσπαστη από μια στρατηγική, που σήμερα πάει μαζί με την επικοινωνία. Αυτά τα νήματα πρέπει να ξεδιαλύνουμε για μια διαυγή ανάλυση. Πρέπει ασφαλώς να αποφύγουμε την αναδρομική ψευδαίσθηση που θα απέδιδε στο λόγο του Νικολά Σαρκοζί υπερβολική συγκρότηση. Μια πολιτική ιδεολογία έχει να κάνει με ένα λιγότερο ή περισσότερο επιτυχές ‘μαστόρεμα’ που δεν αναζητεί την πρωτοτυπία αλλά την αποτελεσματικότητα.


Λίγο αφότου κυκλοφόρησε το βιβλίο του, Libre, το 2001, ο Νικολά Σαρκοζί καθόρισε τη στρατηγική του. Απέδωσε την αποτυχία του στις ευρωεκλογές του 1999 στο συγκεχυμένο μήνυμα της δεξιάς που δεν υπογράμμιζε αρκετά την αντίθεσή της στο σοσιαλισμό, αφήνοντας έτσι σημαντικό έδαφος στο Εθνικό Μέτωπο (Front National), το οποίο έφτασε στο 15% των ψήφων στις προεδρικές εκλογές του 1995 και συγκέντρωσε λίγο παραπάνω από 16% εφτά χρόνια αργότερα.


Η οικοδόμηση ενός corpus ιδεών για μια ‘δεξιά χωρίς συμπλέγματα’ υπήρξε η προτεραιότητα της δράσης του στα χρόνια που ακολούθησαν τη νίκη του Ζακ Σιράκ, το 2002, ερήμην του. Η τύχη του –και το σφάλμα του Ζακ Σιράκ εάν ήθελε πράγματι να απομακρύνει τον Νικολά Σαρκοζί από τη διαδοχή του-ήταν όταν διορίστηκε υπουργός Εσωτερικών, πόστο που κατείχε για τέσσερα περίπου χρόνια. Μπόρεσε έτσι να ενσαρκώσει τις αξίες της δημόσιας τάξης- μια διάσταση αποφασιστική για το εκλογικό σώμα της δεξιάς και της άκρας δεξιάς. Μπόρεσε να επικυρώσει, κατά κάποιο τρόπο, το λόγο του μέσα απ’ τις πράξεις του.


Πριν εξετάσουμε αυτό το ιδεολογικό corpus, πρέπει να παρατηρήσουμε ότι η εξέλιξη της δεξιάς με την παρώθηση του Νικολά Σαρκοζί εγγράφεται σε ένα κίνημα πιο ευρύ στην Ευρώπη. Πράγματι, τα μεγάλα συντηρητικά κόμματα οικοδόμησαν το λόγο τους και τα προγράμματά τους γύρω από τέσσερις βασικές διαστάσεις, την επιβεβαίωση του φιλελευθερισμού στις οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές- ενός φιλελευθερισμού διαχειριστικού και λιγότερο ριζοσπαστικού απ’ ό, τι στη δεκαετία του 1980- το αίτημα για πιο αυστηρές πολιτικές ασφάλειας και μετανάστευσης, την υπεράσπιση της παραδοσιακής ηθικής που αναγνωρίζει τους ρόλους της Εκκλησίας και της θρησκείας, την αξιοποίηση των εθνικών ταυτοτήτων. Πρόκειται για στοιχεία που ποικίλλουν ανάλογα με τις πολιτικές καταστάσεις και τους συσχετισμούς δυνάμεων. Επανέρχονται όμως για να προσδιορίσουν τι σημαίνει να είναι κάποιος δεξιός σήμερα. Ήταν το σαφές σχέδιο που πρυτάνευσε στη συγκρότηση της Union pour une Majorite Populaire (Ένωση για μια Λαϊκή Πλειοψηφία) το 2002, υπό την προτροπή των Ζακ Σιράκ και Αλαίν Ζυπέ. Κατακτώντας το εργαλείο, την UMP, το 2004, ο Νικολά Σαρκοζί το ξανάκανε φιλόδοξο, αλλά πιο αιχμηρό και ορατό. Η ‘ρήξη’ που διεκδίκησε δεν ήταν μόνο σε σχέση με την ‘ενιαία αριστερή σκέψη’, αλλά και με τη ‘μετριοπάθεια’ του Ζακ Σιράκ.


Επικέντρωσε, πρώτα απ’ όλα, το λόγο του σε ορισμένες αξίες που επαναλαμβάνονται αδιάκοπα από το 2002, την ατομική αξία, την εργασία, το σεβασμό και το κύρος, τη θέληση, την αλληλεγγύη (εφόσον διαφέρει από τη βοήθεια), την πατρίδα. Ο Νικολά Σαρκοζί δεν αναφέρθηκε στον οικονομικό φιλελευθερισμό ως τέτοιο. Απέφυγε να χρησιμοποιήσει αφηρημένες έννοιες. Παρουσίασε την οικονομική του πολιτική μόνο σε εξειδικευμένα ακροατήρια. Ο πυρήνας του λόγου του ως υποψήφιου –και σήμερα ακόμη ως Πρόεδρου που βρίσκεται σε μόνιμη προεκλογική εκστρατεία, είναι να απευθύνεται στο άτομο. Υπερασπίζεται κυρίως το όραμα μιας κοινωνίας ατόμων όπου η συλλογικότητα απαξιώνεται και παρουσιάζεται συνήθως ως εξαναγκασμός.


Η κεντρική αρχή του αφορά την αναγνώριση της ατομικής αξίας. Πρέπει να αξιοποιούνται αυτοί που αξίζουν. Η ατομική αξία ακουμπά σε δύο έννοιες: την εργασία και το ρίσκο. Η ατομική αξία αναγνωρίζεται, από τη μια πλευρά, από την εργασία και την προσπάθεια και, από την άλλη πλευρά, από την ανάληψη ρίσκου. Ο Νικολά Σαρκοζί δεν εγγράφεται κυρίως σε μια λογική αναδιανομής αλλά μάλλον συνοδείας της κοινωνικής προαγωγής. Αυτό επιτρέπει μια σφοδρή κριτική της κρατικής βοήθειας και της θεωρίας της κοινωνικής ισότητας που αποδίδονται στο σοσιαλισμό. Συνδεδεμένη με αυτές τις αρχές είναι η αξιοποίηση της κληρονομιάς. Πρέπει να αποτελεί στόχο κάθε Γάλλου. Η κατοχή κληρονομιάς είναι καρπός εργασίας. Ενδυναμώνει την οικογένεια και πρέπει να μεταβιβάζεται ελεύθερα. Τα κυριότερα μέτρα που προτάθηκαν στην προεκλογική εκστρατεία προέκυψαν από αυτή την πολιτική λογική: το ‘να δουλεύουμε περισσότερο για να κερδίζουμε περισσότερα’, που αφορά τη φορολογική απαλλαγή των υπερωριών, την κατάργηση σχεδόν της φορολογίας στην κληρονομιά, φορολογικές ελαφρύνσεις για στεγαστικά δάνεια, ‘ελεύθερη επιλογή’ για την ηλικία συνταξιοδότησης, κατάργηση του σχολικού βιβλιάριου κλπ. Αυτές οι αξίες και αυτά τα μέτρα βρήκαν απήχηση στο εκλογικό σώμα της δεξιάς και της άκρας δεξιάς, στη φιλελεύθερη δεξιά όπως και στη διαμαρτυρόμενη δεξιά, που αντιμετωπίζουν με καχυποψία τις αρχές της αλληλεγγύης και είναι κριτικές έναντι της φορολογίας, ακόμη κι αν οι εκλογείς της άκρας δεξιάς αναζητούν πρώτα απ’ όλα προστασία.


Το άλλο στοιχείο ενότητας του εκλογικού σώματος έχει προφανώς να κάνει με την υπόσχεση για δημόσια τάξη. Σύμφωνα με την συντηρητική φιλελεύθερη παράδοση, για να υλοποιηθούν οι ελευθερίες πρέπει να υπάρχει ασφάλεια. Η ευθύνη για τα παραπτώματα ανήκει πρώτα στα άτομα και όχι στην κοινωνία. Ο Νικολά Σαρκοζί καταδίκασε (με πολύ φαντασμαγορικό τρόπο) τη σοσιαλιστική ‘ ανεκτικότητα’, που είναι της μόδας από το 1968. Έτεινε (και εξακολουθεί) να αναγάγει τα προβλήματα της κοινωνίας στην κρίση της εξουσίας και της ηθικής. Ως υπουργός Εσωτερικών, ευνόησε την καταστολή, αντικαθιστώντας το είδος αστυνόμευσης που εγκαθίδρυσε η κυβέρνηση του Λιονέλ Ζοσπέν, με τους αστυνομικούς ελέγχους. Νόμοι διαδέχτηκαν νόμους. Οι δεσμεύσεις σχετικά με τη μετανάστευση δεν ήταν λιγότερες. Η ιδέα της ‘επιλεγμένης μετανάστευσης’ δίνει την εντύπωση ενός μεγαλύτερου ελέγχου. Συνδέοντας, στην προεκλογική εκστρατεία του και στη σύνθεση της κυβέρνησης, τη μετανάστευση με την εθνική ενσωμάτωση, έδωσε στο λόγο του για το έθνος έναν καταληκτικό τόνο.


Αυτές οι δυο δέσμες προτάσεων, που αποτελούν τους δυο πόλους που βρίσκουμε και στα άλλα μεγάλα κόμματα της δεξιάς στην Ευρώπη, συμπληρώθηκαν από ένα προσωπικό στυλ που συνέβαλε τα μέγιστα. Πράγματι, ο Νικολά Σαρκοζί έστησε ένα θεληματικό λόγο. Διαφωνώντας με την αντίληψη ενός Προέδρου, αν όχι διαιτητή, αφού οι πρόεδροι της Πέμπτης Δημοκρατίας δεν υπήρξαν ποτέ διαιτητές, τουλάχιστον αμέτοχου, υπερασπίζεται μια πρακτική των θεσμών έντονα προεδρική. Από την εκλογή του, η προσωποποίηση της εξουσίας είναι συστηματική. Αυτή η αντίληψη ενσάρκωσης της πολιτικής τον κάνει να ευνοεί την άμεση σχέση με τους πολίτες, περιορίζοντας τα ενδιάμεσα σώματα σε δευτερεύοντα ρόλο. Επιστρέφει έτσι σε μια πολιτική παράδοση –την οποία μπορούμε να χαρακτηρίσουμε βοναπαρτική και που ο γκωλισμός παρέτεινε παντρεύοντας την με τη δημοκρατία- που αξιοποιεί την πολιτική εξουσία και την κεντρικότητα του κράτους. Το όραμα του Νικολά Σαρκοζί για αλλαγή της κοινωνίας από τα πάνω, εντάσσεται στη θεματική των ‘μεγάλων συμφερόντων’ που συμπαρασύρουν την υπόλοιπη κοινωνία. Αυτό εξηγεί την αδυναμία των αναφορών του στην τοπική δημοκρατία, τα συνδικάτα και τις οργανώσεις, ακόμη και στην αρχή των αντι-εξουσιών (την οποία υπερασπίζεται μια πραγματικά φιλελεύθερη σκέψη).


Για να είμαι πλήρης και αντικειμενικός, οφείλω να αναφερθώ σε κάποιες αποχρώσεις που ο Νικολά Σαρκοζί προσέδωσε στο λόγο του (στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας και στους μήνες που ακολούθησαν). Με την πρόταση για αναθεώρηση της ‘διπλής ποινής’, τη δυνατότητα αναγνώρισης του δικαιώματος ψήφου στους νόμιμους μετανάστες στις τοπικές εκλογές (ιδέα που εγκαταλείφθηκε γρήγορα), το πρόγραμμα για τα θύματα της νόσου του Αλτσχάιμερ, για να πάρουμε μερικά παραδείγματα, έδωσε κάποια δείγματα που απάλυναν κάπως τη σκληρότητα των προτάσεων του σχετικά με την άσκηση εξουσίας και τη δημόσια τάξη. Στους αποφασιστικούς μήνες της προεκλογικής εκστρατείας, ο υποψήφιος πολλαπλασίασε τις αναφορές σε ιστορικές προσωπικότητες της Αριστεράς, και συγκεκριμένα τον Ζαν Ζωρές και τον Λεόν Μπλουμ, για να χτίσει μια πιο οικουμενική αφήγηση της εθνικής ιστορίας. Μόλις εξελέγη, άρχισε να ανοίγει τις κυβερνήσεις του, πριν και μετά τις βουλευτικές εκλογές, σε εξέχοντες σοσιαλιστές και να συγκροτεί πλουραλιστικές κυβερνητικές επιτροπές. Ο Νικολά Σαρκοζί δεν θέλει να ασκεί ‘τριγωνικότητα’ μόνο στις ιδέες αλλά και στους ανθρώπους! Αυτό εξηγείται από το στρατηγικό του μέλημα να κατέχει αν όχι όλο τον πολιτικό χώρο, τουλάχιστον τον περισσότερο δυνατό, έτσι ώστε να αποτρέψει τη δημιουργία ενός αντιπολιτευτικού κέντρου- ο Φρανσουά Μπεϊρού απέσπασε παρόλα αυτά 7 εκατομμύρια ψήφους στον πρώτο γύρο της προεδρικής εκλογής- και να κρατήσει την Αριστερά σε μειοψηφική θέση.


Αυτή η σύντομη ανάλυση του πολιτικού λόγου του Νικολά Σακοζί επιτρέπει να χαρακτηρίσουμε αυτό που εκπροσωπεί στην ευρωπαϊκή δεξιά. Εφαρμόζει όντως έναν διαχειριστικό φιλελευθερισμό στις συγκεκριμένες κυβερνητικές πολιτικές. Πρόκειται όμως για έναν φιλελευθερισμό που φέρει τη σφραγίδα του κοινωνικού συντηρητισμού –που ευνοεί κυρίως τα ‘μεγάλα συμφέροντα’ όπου, εκεί, δεν τίθεται θέμα για τον ανταγωνισμό να κάνει παιχνίδι. Η αποδυνάμωση των συλλογικών προστασιών αγγίζει κυρίως τους μισθωτούς. Η κεντρικότητα του κράτους, με το ρόλο της πολιτικής εξουσίας, επιδιώκεται επίσης. Δεν αγγίζει μόνο τις πολιτικές που έχουν να κάνουν με τη δημόσια τάξη. Αφορά και στο παιχνίδι των μεγάλων επιχειρήσεων. Η προώθηση του ατόμου πηγαίνει μαζί με μια ιεραρχημένη αντίληψη της κοινωνίας. Το σημείο-κλειδί παραμένει το κεντρικό κράτος- όπως δείχνει η άκρατη προσωποποίηση της σημερινής εξουσίας. Αυτό συνοδεύεται από μια στρατηγική πολιτικής ηγεμονίας που επιδιώκει τη σταθερή αποδυνάμωση των αντιπολιτεύσεων, επιχειρώντας να τις κατακερματίσει. Μια από τις προϋποθέσεις για την επιβολή των όρων της πολιτικής συζήτησης είναι να ευνοηθούν οι αξίες, μια πολιτική πρακτική θεαματική και συναισθηματική, και όχι η αντιπαράθεση των ιδεών, λαμβάνοντας υπόψη την πραγματικότητα και την επιβεβαίωση πεποιθήσεων που έχουν τις ρίζες τους σε πολιτικούς πολιτισμούς και σε ηθικές.


Απέναντι σ’ αυτή την πολιτική κατασκευή, το πρώτο που έχουμε να κάνουμε είναι να επισημάνουμε και να υπογραμμίσουμε τις αντιφάσεις. Μπορεί μια έκκληση για φιλελευθεροποίηση και νεωτερισμό να βασιστεί σε μια παραδοσιακή ρητορική και πολιτική πρακτική; Η ισχυρή συγκέντρωση εξουσιών και οι στενοί δεσμοί με την ‘τάξη των επιχειρήσεων’ δεν συμβαδίζει με τις όποιες αρετές μπορεί να έχει ο φιλελευθερισμός. Η απαλλαγή από κάθε φορολογία στις κληρονομιές αποτελεί απτή απόδειξη. Η ατομικιστική υπόσχεση προτιμά να αγνοεί ότι η ‘ισότητα των ευκαιριών’, για να είναι κάτι παραπάνω από λόγια, απαιτεί από το δημόσιο να παρέχει τις αναγκαίες προϋποθέσεις σε ό, τι αφορά στην επιμόρφωση, την αλληλασφάλεια έναντι της τύχης, τον περιορισμό του φορτίου των κληρονομιών. Χωρίς αυτά, διαμορφώνεται μια κοινωνία που αποτελείται, στην πραγματικότητα, από ομάδες στατικές, εσωστρεφείς, πολύ ιεραρχημένη, όπου η ισότητα ανήκει στη σφαίρα της φαντασίας. Η δεύτερη αναγκαία ενέργεια για τους σοσιαλιστές είναι η έξυπνη αντιπολίτευση. Πρέπει να κινηθούμε σε δυο επίπεδα. Πρώτον, να πάρουμε κατά γράμμα τον Νικολά Σαρκοζί σε ό, τι αφορά στην εφαρμογή των αρχών του και των υποσχέσεων του. Αυτό προϋποθέτει να καταγράψουμε τις ενδεχόμενες επιτυχίες και να μην οχυρωθούμε πίσω από έναν οκνηρό αντι-φιλελευθερισμό που αρκείται σε διακηρύξεις… Στη συνέχεια, μπροστά στο νέο κυρίαρχο λόγο της δεξιάς, οφείλουμε να ανανεώσουμε τα θέματά μας και να προσδιορίσουμε τις προτάσεις μας για να φωτίσουμε ό, τι αναιρείται ή ελαχιστοποιείται από τον Νικολά Σαρκοζί- την αλληλεγγύη, το ρόλο της κοινωνίας των πολιτών και των συνδικάτων, την ανεξαρτησία των μέσων επικοινωνίας, την αποκέντρωση, τη δίκαιη μεταχείριση απέναντι στον ανταγωνισμό, με μια λέξη, τα μέσα που είναι αναγκαία για να μπορούν όλοι, και όχι μόνο ορισμένοι, να μοιράζονται την ελευθερία

Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης, η Saskia Sassen συζητά τις θέσεις του καινούργιου της βιβλίου, Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα. Η ανάλυση της επικεντρώνεται στον πολλαπλασιασμό άτυπων πολιτικών και επαναπροσδιορίζει τις σύγχρονες παγκόσμιες εξελίξεις σαν μία πολύπλοκη αλληλεπίδραση ανάμεσα στην κινητικότητα και την ακινησία.


Πάνος Παπούλιας: Στο πρόσφατο βιβλίο σας «Επικράτεια, Δικαιοδοσία, Δικαιώματα: Από τις Μεσαιωνικές στις Παγκόσμιες Συναρμολογήσεις», μελετάτε την παγκοσμιοποίηση σαν μια διαδικασία από-εθνικοποίησης. Ποιες είναι οι πολιτικές επιπτώσεις της ανάλυσής σας σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση;


Saskia Sassen: Πιστεύω ότι σήμερα συντελείται μια θεμελιώδης μετατροπή. Η άποψη ότι με τον όρο παγκοσμιοποίηση μπορούμε να συλλάβουμε αυτή την θεμελιώδη μετατροπή μου προκαλεί ανησυχία για δύο λόγους. Πρώτον, διότι βασίζεται στην υπόθεση ότι η παγκοσμιοποίηση καλύπτει όλα όσα συμβαίνουν εκτός του εθνικού. Δεύτερον, διότι όταν αναφερόμαστε σε μια θεμελιώδη μετατροπή τότε αυτή θα πρέπει εν μέρει να εμπίπτει και στην ουσία: να λαμβάνει χώρα και να αλλάζει αυτό που αποτελεί ιστορικά την πιο περίπλοκη κοινωνική αρχιτεκτονική, το έθνος-κράτος. Επομένως το ερώτημα για εμένα είναι «ποιες είναι οι διαφορετικές τοποθεσίες όπου λαμβάνει χώρα αυτή η μετατροπή»; Θεωρώ ότι όλα συμβαίνουν στο εσωτερικό του εθνικού χώρου και σε εξαιρετικές περιπτώσεις στο εσωτερικό του κρατικού μηχανισμού.


Οι επιπτώσεις τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο είναι πολλαπλές. Γενικά, κάτι τέτοιο σημαίνει ότι όποιος σκοπεύει να κάνει έρευνα για την παγκοσμιοποίηση θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη του αυτό που συμβαίνει εντός του εθνικού. Σημαίνει επίσης ότι δεν μπορεί κάποιος να κάθεται στην πολυθρόνα του στις ΗΠΑ και να νομίζει ότι θα συλλάβει το παγκόσμιο. Χρειαζόμαστε ανθρώπους από διαφορετικές περιοχές για να μας πουν τι συμβαίνει και πως αλλάζουν τα πράγματα εντός του έθνους-κράτους. Επιπλέον, εάν το παγκόσμιο συγκροτείται εντός του εθνικού, αυτό σημαίνει ότι στην πραγματικότητα μπορούμε να είμαστε ενεργοί στην παγκόσμια πολιτική ως πολίτες του έθνους-κράτους. Δεν χρειαζόμαστε ένα παγκόσμιο κράτος. Μπορούμε να κάνουμε πολύ περισσότερα σε μία δια-εθνική πολιτική γεωγραφία από ό,τι νομίζουμε. Σε θεωρητικό επίπεδο, με τον όρο παγκοσμιοποίηση δεν πετυχαίνουμε να συλλάβουμε μια κατάσταση όπου το παγκόσμιο και το εθνικό δεν αλληλοαναιρούνται. Για αυτό τον λόγο χρησιμοποιώ τον όρο «από-εθνικοποίηση», έναν όρο που καλύπτει την τεράστια αλλαγή αυτού που ιστορικά έχει κατασκευαστεί ως εθνικό, που ιστορικά έχει αναπτυχθεί σαν μια τεράστια δύναμη η οποία επέτρεψε στην ταυτότητα, την επικράτεια, την ασφάλεια να υπάρξουν. Η από-εθνικοποίηση δεν αποκλείει, όμως, και την δημιουργία ενός πολύ ισχυρού παγκόσμιου μηχανισμού.


Π.Π.: Με ποιο τρόπο η εμφάνιση αυτών των καινούργιων πολιτικών πρακτικών επηρεάζει τον ρόλο των ΜΚΟ και της κοινωνίας των πολιτών στην παγκόσμια πολιτική;


S.S.: Ένα από τα ζητήματα που με έχουν απασχολήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά δεν είχα καταφέρει να διατυπώσω τόσο ξεκάθαρα όσο στο τελευταίο μου βιβλίο, είναι το ερώτημα της ακινησίας. Η διαφορά σήμερα είναι ότι τονίζουμε την κινητικότητα με την έννοια ότι το παγκόσμιο διαπερνά τα σύνορα. Όπως λένε, οι άνθρωποι που είναι παγκόσμιοι έχουν την ταξική συνείδηση αυτών που ταξιδεύουν συχνά. Εκείνο που πιστεύω εγώ, όμως, είναι ότι εξαιτίας της από-εθνικοποίησης, εν μέρει λόγω των παγκόσμιων φαντασιώσεων, οι άνθρωποι μπορεί να εντάσσονται στα παγκόσμια δίκτυα και τις παγκόσμιες πρωτοβουλίες ακόμα και όταν είναι ακίνητοι.


Για παράδειγμα, οι ακτιβιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν έχουν στο μυαλό τους αφηρημένους κανόνες, αλλά τα βασανιστήρια που συμβαίνουν εκείνη την ώρα μέσα στις φυλακές, στην πόλη τους ή στην πατρίδα τους. Ή οι ακτιβιστές που ασχολούνται με το περιβάλλον έχουν στο μυαλό τους το νερό που μολύνεται εκεί ακριβώς, στην ίδια τους την πόλη. Επομένως πιστεύω ότι τα ζητήματα της τοπικής πολιτικής γίνονται παγκόσμια διότι συμβαίνουν σε μια χώρα μετά την άλλη, σε μια τοποθεσία μετά την άλλη. Ως αποτέλεσμα έχουμε τον συνδυασμό κάποιου που είναι ακίνητος στο όριο, είναι φτωχός, δεν έχει την δυνατότητα να ταξιδεύει, αλλά ταυτόχρονα έχει πάθος με ένα συγκεκριμένο τοπικό ζήτημα. Οι περισσότεροι ακτιβιστές που γνωρίζω δεν γράφουν σαν τον David Held. Έχουν πραγματική εμμονή με ένα πολύ συγκεκριμένο εχθρό. Η διαφορά, όμως, είναι ότι σήμερα η επανάληψη αυτών των φαινομένων συντελεί στην παγκοσμιοποίηση. Και αυτό εγώ το ονομάζω, εν μέρει σαν πρόκληση, αλλά και σαν περιγραφή, «μη-κοσμοπολιτικές παγκοσμιότητες». Γιατί υπάρχει μια αίσθηση του παγκόσμιου (παγκοσμιότητα) για εκείνους τους τύπους ανθρώπων που δεν είναι παγκόσμιοι χρηματιστές με κοσμοπολίτικα γούστα στο φαγητό και τα ρούχα. Η κατάσταση εκείνη που τους καθιστά παγκόσμιους είναι αντίθετα, το πάθος τους για ένα πολύ τοπικό ζήτημα. Επομένως πιστεύω ότι δεν θα πρέπει να μπερδεύουμε το παγκόσμιο με το κοσμοπολίτικο. Εκείνο που πραγματικά με ενδιαφέρει είναι να δώσουμε σε αυτούς τους ανθρώπους την ευκαιρία να συμμετέχουν στην παγκόσμια πολιτική, στις παγκόσμιες υποκειμενικότητες, ακόμα και αν δεν ταξιδεύουν.


Π.Π.: Αυτό όμως καλύπτει μόνο ένα μέρος των λειτουργιών της κοινωνίας των πολιτών. Τι διαφορά υπάρχει όταν αυτοί οι άνθρωποι συμμετέχουν στην παγκόσμια πολιτική;


S.S.: Η ανάλυση μου είναι πιο συγκεκριμένη. Από την μια πλευρά, υπάρχουν οι φτωχοί, οι κολλημένοι με την λάσπη, που είναι ακίνητοι. Αλλά από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και εκείνοι που είναι ενεργοί στις τοπικές πολιτικές του παγκόσμιου. Και θα σας δώσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: έγινε μια δίκη στο εθνικό δικαστήριο στην Ουάσιγκτον εναντίον εννιά πολυεθνικών, μόνο τρεις εκ των οποίων ήταν Αμερικάνικες (οι υπόλοιπες ήταν Ολλανδικές, Αγγλικές και Γαλλικές) που κατηγορούνταν όχι για όσα έκαναν στα στρατηγία τους αλλά για όσα έκαναν παράκτια. Αυτό είναι να κάνει κανείς παγκόσμια πολιτική. Οι πολίτες δεν είναι ανάγκη να ταξιδεύουν, ούτε να πάνε στο παγκόσμιο δικαστήριο. Και φυσικά αυτή είναι μόνο μια επίσημη μορφή πολιτικής.


Π.Π.: Πιστεύετε ότι η καινούργια αυτή μορφή πολιτικών γίνεται κεντρικής σημασίας για την παγκόσμια πολιτική ή πιστεύετε ότι θα είναι πάντα συμπληρωματικές της πολιτικής παλαιού τύπου;


S.S.: Η πολιτική παλαιού τύπου, ο «επίσημος πολιτικός μηχανισμός», τυπική έκφραση του φιλελεύθερου δημοκρατικού κράτους, έχει δύο πολιτικές εργαλειακές λειτουργίες: το εκλογικό σύστημα και το θεσμικό δικαίωμα να δικαστεί ένα κράτος. Θεωρώ ότι αυτοί οι μηχανισμοί υποφέρουν από κούραση. Στην ανάλυση που κάνω στο καινούργιο μου βιβλίο, αυτό που κυριαρχεί είναι η διάδοση των ανεπίσημων πολιτικών.


Με αυτό δεν εννοώ ότι είναι παράνομες, ούτε ότι υπάρχουν χωρίς επίσημη έγκριση. Στη σφαίρα των άτυπων πολιτικών συμπεριλαμβάνω επίσης και τις πολυεθνικές εταιρείες, των οποίων η νομική προσωπικότητα είναι ιδιωτική, αλλά κάνουν και αυτές πολιτική με άτυπο τρόπο. Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουν ενεργοποιηθεί ιδιαίτερα στην πολιτική εντός του κράτους, πιέζοντας πάνω από εκατόν είκοσι χώρες να αλλάξουν στοιχεία της νομοθεσίας τους. Μια άλλη μορφή άτυπων πολιτικών είναι και αυτή των Μητέρων της Plaza de Mayo που στεκόντουσαν καθημερινά σιωπηλές ενάντια στην δικτατορία. Δεν ενεργούσαν σαν πολίτες., αλλά σαν άτυποι πολιτικοί παράγοντες. Ενεργούσαν σαν μητέρες. Η μητέρα δεν είναι επίσημος πολιτικός παράγων. Οι παρελάσεις στο Λονδίνο και την Νέα Υόρκη είναι άλλη μια μορφή άτυπων πολιτικών. Το Capoeira είναι ο χορός των σκλάβων αλλά είναι και μια πολεμική τέχνη. Και υπάρχουν και πολλά άλλα παραδείγματα.


Το θέμα δεν είναι απλά η κούραση με την πολιτική παλαιού τύπου, ή η ανάγκη μίας νέας μορφής ηγεσίας. Νομίζω ότι η ο μεγάλος συνασπισμός στην Γερμανία, που υποτίθεται ότι λειτουργεί περίφημα γιατί δεν ενέχει πια ιδεολογικές διαμάχες, είναι ένα σημάδι αποτυχίας. Δεν ξέρω αν η επίσημη πολιτική θα εξαφανιστεί. Αυτό που ξέρω είναι ότι ο επίσημος πολιτικός μηχανισμός καλύπτει όλο και λιγότερο το πολιτικό (le politique) σε σχέση με τις δεκαετίες αμέσως μετά τον πόλεμο. Και θεωρώ ότι αυτό ξεπερνά την πολιτική των κομμάτων.


Π.Π.: Θεωρείτε ότι η εμφάνιση αυτού του νέου είδους πολιτικών είναι μια επιτάχυνση ενός φαινόμενου που προ-υπήρχε ή ότι είναι κάτι εντελώς καινούργιο;


S.S.: Δεν θα έλεγα εντελώς καινούργιο. Στο βιβλίο αναπτύσσω το επιχείρημα ότι η δυνατότητες πρώτα διαμορφώνονται και έπειτα χρησιμοποιούνται για να μορφοποιήσουν ξανά αυτή την κατάσταση. Είναι πολύ πολύπλοκο. Αλλά θεωρώ ότι αυτό που βλέπουμε είναι ο πολλαπλασιασμός των τόπων όπου συμβαίνει. Για παράδειγμα, δύο όροι χρησιμοποιούνται για να εξηγήσουν αυτό που συμβαίνει στο Λονδίνο: ο ένας είναι η επιστροφή στον εθνικισμό παλαιού τύπου, και ο άλλος η επιστροφή σε ένα ισχυρό εθνικιστικό κράτος. Θεωρώ ότι η έννοια της επιστροφής είναι παραπλανητική: πρόκειται για τον εθνικισμό των ιθαγενών που προβάλουν διεκδικήσεις. Αυτός είναι διαφορετικός από τον ευρωπαϊκό εθνικισμό. Η υποτιθέμενη επιστροφή σε ένα εθνικιστικό κράτος είναι επίσης παραπλανητική. Αυτό που θέλουν οι Άγγλοι εθνικιστές είναι ένα κράτος νέου τύπου.


Επομένως πιστεύω ότι οι πιθανότητες της φιλελεύθερης δημοκρατίας εξαντλούνται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους και δημιουργούν χώρο για ποικιλόμορφες άτυπες πρωτοβουλίες. Μερικοί πληθυσμοί ιθαγενών βρίσκονταν εκεί εδώ και πολύ καιρό. Διαμαρτύρονται εδώ και καιρό. Κάνουν πολιτική εδώ και πολύ καιρό. Αλλά τώρα υπάρχει ένας συνδυασμός συνθηκών που τους επιτρέπει να τοποθετηθούν με συγκεκριμένο τρόπο. Δεν είναι καινούργιος. Διαχέεται και χαρακτηρίζεται από τον πολλαπλασιασμό των λέξεων, και τον πολλαπλασιασμό των τόπων. Με αυτήν την έννοια, δημιουργείται μια παγκοσμιότητα που δεν έχει σχέση με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ).


Π.Π.: Η απο-εθνικοποίηση στην οποία αναφέρεστε κατ’ επανάληψη είναι απλά μια πολιτική διαδικασία; Ή θα λέγατε ότι είναι μια διαδικασία με κανονιστικές και ηθικές διαστάσεις? Αυτό που συνδέει τους «πρώην πολίτες» μεταξύ τους είναι οι κοινές ανάγκες και πόθοι για το πώς τα πράγματα πρέπει να γίνουν. Θεωρείτε ότι υπάρχει μια ηθική πλευρά στην απο-εθνικοποίηση;


S.S.: Νομίζω ότι διαφέρει από περίπτωση σε περίπτωση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο κόσμος δεν έχει ούτε καν συναίσθηση αυτού που συμβαίνει. Μεταξύ των ιθαγενών της Λατινικής Αμερικής σίγουρα υπάρχει εθνικισμός, αλλά για τους ίδιους δεν πρόκειται για εθνικισμό. Σε άλλα σημεία του κόσμου, έχεi ενδιαφέρον πώς η απώλεια της πρόνοιας αλλάζει τις σχέσεις των πολιτών με το κράτος. Φαίνεται ότι όλο και περισσότερο έχουμε το δικαίωμα να μηνύσουμε το κράτος. Σήμερα μπορούμε να έχουμε παραπάνω από μια εθνικότητες. Αλλά για πόσα έθνη μπορεί να πεθάνει κάποιος; Υπάρχουν κι άλλα παραδείγματα, όπως το γεγονός ότι τόσοι νέοι άνθρωποι νοιώθουν ότι μπορούν να έχουν ταξιδιωτική βίζα. Παλιότερα απλά δεν ένοιωθες ότι μπορούσες να το κάνεις. Για μένα αυτές είναι διαφορετικές στιγμές που δείχνουν πώς αλλάζουν τα πράγματα. Σήμερα υπάρχουν πολυποίκιλα στοιχεία που συνδυάζονται δημιουργώντας μία απόσταση μεταξύ πολιτών και κράτους.


Π.Π.: Το έργο σας χαρακτηρίζεται από την αίσθηση ότι το φιλελεύθερο κράτος βρίσκεται σε παρακμή. Που την αποδίδεται;


S.S.: Τίποτα δεν διαρκεί για πάντα, εκτός ίσως από την Καθολική εκκλησία. Αν θα ήθελα να γίνω ιδιαίτερα δραματική θα έλεγα ότι ζούμε τις απαρχές του μέλλοντος, ότι σήμερα ζούμε σε ένα αλλαγμένο κόσμο. Όχι, αυτό δεν είναι το μέλλον. Δεν νομίζω ότι ο κρατικός μηχανισμός θα μετακινηθεί, αλλά το λειτουργικό κράτος. Σήμερα, μόνον 15 κράτη στον κόσμο είναι πλουσιότερα από τις πιο πλούσιες πολυεθνικές εταιρίες. Αλλά ακόμα και αυτές οι πολυεθνικές δεν διαθέτουν την πολύπλοκη διοικητική οργάνωση και τις δυνατότητες διακυβέρνησης που έχουν τα περισσότερα έθνη-κράτη. Θα περιλάμβανα σε αυτά ακόμα και όσα θεωρούνται δυσλειτουργικά, όπως την Αργεντινή και την Ιταλία. Δεν μιλώ απλώς για ένα τέλεια οργανωμένο κράτος, όπως η Σουηδία.


Σύμφωνα με δική μου ανάγνωση, ο εθνικός κρατικός μηχανισμός από-εθνικοποιείται. Αυτό δεν αποκλείει το γεγονός ότι ο εθνικιστικός λόγος μπορεί να γίνει ακόμα πιο ισχυρός. Όντως, είναι ιδιαίτερα ισχυρός σήμερα. Πρώτον, κάνω το διαχωρισμό μεταξύ των πράξεων λόγου (speech acts) του πολιτικού συστήματος και των πραγματικών του επιδόσεων. Δεύτερον, (και ο Νίκος Πουλαντζάς -τον οποίο θαύμαζα ενώ παρακολούθησα μερικά μαθήματά του όταν ήμουν πολύ μικρή για να καταλάβω- το έχει ξεκαθαρίσει) υπάρχουν εσωτερικές διαφοροποιήσεις εντός του κράτους. Ο εκτελεστικός κλάδος της κυβέρνησης δεν έχει απλώς αποκτήσει περισσότερη δύναμη: πρώτον, έχει ιδιωτικοποιηθεί, καταλύοντας το διαχωρισμό μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, και δεύτερον ευθυγραμμίζεται όλο και περισσότερο με το παγκόσμιο.


Όταν το ΔΝΤ καταρτίζει ένα πρόγραμμα για μία συγκεκριμένη χώρα, δεν διαπραγματεύεται με την νομοθετική εξουσία, παρά μόνον με την εκτελεστική. Όταν ο Αμερικανός πρόεδρος ζητά από τη νομοθετικό σώμα να τοποθετήσει τη χώρα σε ταχεία πορεία (fast track), αυτό σημαίνει ότι θα κάνει εκείνος κουμάντο. Το ίδιο συμβαίνει και με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ): μιλά μόνον με την εκτελεστικό κλάδο. Μπορούμε να πολλαπλασιάσουμε το παράδειγμα. Όποιες και αν είναι οι πράξεις λόγου του εθνικισμού, η νομοθετική εξουσία γίνεται περισσότερο κούφια σε εθνικό επίπεδο. Και υπάρχει μία εξήγηση για το πώς όταν την ίδια στιγμή κυριαρχεί η ιδιωτικοποίηση, η απορύθμιση, και η φιλελευθεροποίηση, ενώ ορισμένες κρατικές λειτουργίες εξαλείφονται, άλλοι τομείς ρυθμίζονται περισσότερο και μεταφέρονται στην δικαιοδοσία της εκτελεστικής εξουσίας. Οι ΗΠΑ είναι το πιο ακραίο παράδειγμα, όπου η δημόσια διοίκηση νουθετείται από την εκτελεστική εξουσία. Και αυτό δεν είναι σύννομο. Όταν μελετούμε το εντός του εθνικού, δεν είναι δυνατόν να περιορίσουμε τα πολιτικά ζητήματα σε αυτή την επίσημη σφαίρα. Αυτό που φαίνεται ξεκάθαρα είναι ότι, ανάλογα με τις χρονικότητες, η ιστορία φτιάχνεται συχνά από τους αποκλεισμένους, τους άτυπους , γιατί σε αυτό το σημείο συντελείται η δημιουργία του καινούργιου. Οι άτυποι δράστες δημιουργούν το πολιτικό. Οι δημιουργοί των μεσαιωνικών πόλεων δεν σκέφτονταν για τα θέματα υπηκοότητας, αλλά για το δικαίωμα προστασίας της ιδιοκτησίας τους. Με αυτή την έννοια, το πώς σκέφτονται οι δράστες σχετικά με το τι πράττουν δεν είναι απαραίτητα ο καλύτερος τρόπος για να καταλάβουμε τι συμβαίνει. Μπορεί να υπάρχει μία συστημική τάση την οποία οι δράστες δεν γνωρίζουν.


Π.Π.: Αφού πιστεύετε ότι η ιστορία φτιάχνεται από τους αποκλεισμένους, τους λιγότερο προνομιούχους, αλλά και από ισχυρούς άτυπους παίκτες όπως οι πολυεθνικές, πως βλέπετε το ρóλο των κεντροαριστερών πολιτικών κομμάτων σε σχέση με αυτές τις νέες μορφές πολιτικής;


S.S.: Πρώτα από όλα νομίζω ότι οι πολιτικοί οργανισμοί είναι απαραίτητοι. Αλλά δύο στοιχεία πρέπει να ληφθούν υπόψη. Αν πάρουμε το παράδειγμα της Βολιβίας με τον Έβο Μοράλες ή της Βενεζουέλας με τον Τσάβες βλέπετε το συγκεκριμένο πλαίσιο στο οποίο αναφέρομαι. Τα δύο στοιχεία αναφέρονται λοιπόν πρώτον στην ενσωμάτωση των αποκλεισμένων. Αυτή είναι συχνά η απάντηση του μηχανισμού του έθνους-κράτους όταν αντιμετωπίζει τα αιτήματα των άτυπων δραστών. Στο σχολείο μαθαίνουμε ότι μία μέρα οι πατέρες του έθνους αποφάσισαν να δώσουν το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες και τους μαύρους. Αλλά δεν είναι έτσι: υπάρχουν χρόνια άτυπων αγώνων πίσω από μία τέτοια απόφαση. Και δεν αναφέρομαι στον κομμουνισμό, γιατί είμαι σοσιαλίστρια. Χρειάζεται όλοι αυτοί οι αγώνες να γίνουν ορατοί. Άρα μάθημα πρώτο για όλα αυτά τα κόμματα είναι ότι χρειαζόμαστε ένα ισχυρό κόμμα το οποίο όμως θα αφουγκράζεται αυτό που συμβαίνει. Το θέμα δεν είναι απλά να μαζευτούν πολιτικά στελέχη με εξαιρετικά μυαλά σε ένα δωμάτιο και να εφεύρουν κάτι. Η ιστορία δεν συμβαίνει με αυτό τον τρόπο.


Το δεύτερο θέμα είναι η παγκόσμια πόλη. Η πολυεθνική εταιρία δεν θέλει μία πόλη, αλλά ένα δίκτυο. Οι πόλεις είναι σήμερα κοντόφθαλμες. Αυτό είναι ριζικά λανθασμένο – πρέπει να αναπτύξουν τη δυνατότητα να κάνουν μία πολιτική των δικτύων. Δεν μιλάω για έναν Οργανισμό Ηνωμένων Πόλεων. Εννοώ την δημιουργία πολλών στρατηγικών συνεργασιών. Αν μία εταιρία εδρεύει σε 20 διαφορετικές πόλεις, μπορούν οι πόλεις να συγκροτήσουν ένα αντίστοιχο δίκτυο. Νομίζω ότι ο διεθνισμός βρίσκεται πολύ ψηλά στην ατζέντα. Δεν σημαίνει μία επιστροφή στο παρελθόν, αλλά την δημιουργία νέων δημόσιων φορέων.


Διαβάστε ακόμα


Επικράτεια, δικαιοδοσία, δικαιώματα: Εισαγωγή (στα Αγγλικά)


Μεταναστευτικές πολιτικές: Από τον έλεγχο στην διακυβέρνηση (στα Αγγλικά)

Ο Michel Bauwens εξετάζει τις δυνατότητες που ανοίγουν οι ομότιμες σχέσεις για τις προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις, υποστηρίζοντας ότι μπορούν να προσφέρουν μία εναλλακτική οδό ως προς τη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και σε σχέση με την εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Ομότιμη διακυβέρνηση και δημοκρατία


Καθώς οι ομότιμες τεχνικές και κοινωνικές υποδομές όπως τα διανεμημένα μέσα επικοινωνίας και οι αυτοδιοικούμενες ομάδες γίνονται ένα σημαντικό αν όχι κυρίαρχο σχήμα για τις αλλαγές που επιφέρει ο γνωστικός καπιταλισμός, η ομότιμη δυναμική των σχέσεων θα έχει όλο και περισσότερο πολιτικές επιδράσεις.


Υπενθυμίζουμε ότι η ομότιμη δυναμική των σχέσεων προκύπτει όπου υπάρχουν διανεμημένα δίκτυα, δηλαδή όπου υπάρχει ελευθερία για ανάληψη δράσεων και σχέσεων και όπου δεν υπάρχει απροκάλυπτος καταναγκασμός έτσι ώστε οι τρόποι διακυβέρνησης να κατευθύνονται από κάτω προς τα πάνω. Δημιουργεί διαδικασίες όπως ομότιμη παραγωγή, κοινή παραγωγή αξίας, ομότιμη διακυβέρνηση, δηλαδή αυτο-διακυβέρνηση τέτοιων προγραμμάτων και ομότιμη ιδιοκτησία, ένα αυτο-ανοσοποιητικό σύστημα που αποτρέπει την ιδιοποίηση των commons από ιδιώτες.


Είναι σημαντικό να διακρίνουμε την ομότιμη διακυβέρνηση πολλών μικρών αλλά συντονισμένων σε παγκόσμιο επίπεδο ομάδων που επιλέγουν μη αντιπροσωπευτικές διαδικασίες στις οποίες οι συμμετέχοντες συναποφασίζουν για τα προγράμματα, από την αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Η τελευταία είναι μια αποκεντρωμένη μορφή της από κοινού εξουσίας, που βασίζεται σε εκλογές και αντιπροσώπους. Απ’ τη στιγμή που η κοινωνία δεν είναι μια ομότιμη ομάδα με a priori συναίνεση, αλλά μάλλον μια αποκεντρωμένη δομή ανταγωνιστικών ομάδων, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν μπορεί να αντικατασταθεί από την ομότιμη διακυβέρνηση.


Ωστόσο, και οι δυο τρόποι θα επηρεάσουν και θα προσαρμοστούν ο ένας στον άλλον. Τα ομότιμα προγράμματα που εξελίσσονται πέραν μιας συγκεκριμένης κλίμακας και αρχίζουν να αντιμετωπίζουν θέματα που έχουν να κάνουν με αποφάσεις για ανεπαρκείς πόρους, θα υιοθετήσουν πολύ πιθανά κάποιους αντιπροσωπευτικούς μηχανισμούς. Η αντιπροσωπευτική και γραφειοκρατική λήψη αποφάσεων μπορεί και πρόκειται να αντικατασταθεί σε ορισμένες περιπτώσεις από παγκόσμια δίκτυα διακυβέρνησης, σε μεγάλο βαθμό αυτοδιοικούμενα και που, σε κάθε περίπτωση, θα ενσωματώνουν όλο και περισσότερα πρότυπα θεματοφυλάκων, που προσπαθούν να συμπεριλάβουν ως συμμετέχοντες στη λήψη αποφάσεων όλες τις ομάδες στις οποίες οι δράσεις αυτές μπορούν να επιδράσουν. Αυτό το συνεταιριστικό πρότυπο που βασίζεται στην ομάδα είναι διαφορετικό, αλλά σχετικό σε ό, τι αφορά στο πνεύμα από την ομότιμη διακυβέρνηση που βασίζεται στο άτομο, γιατί μοιράζονται ένα ήθος συμμετοχής.


Ωστόσο, υπάρχει η ακόλουθη θεμελιώδης αλλαγή. Η μοντέρνα αντίληψη θεωρεί ότι τα άτομα χρειάζονται ένα κοινωνικό συμβόλαιο που μεταβιβάζει την εξουσία σε έναν κυρίαρχο προκειμένου να δημιουργηθεί η κοινωνία και ότι χρειάζονται κοινωνικοποίηση μέσω θεσμών που απευθύνονται σ’ αυτά όπως σε μια αδιάκριτη μάζα. Κατά τη νέα άποψη, όμως, τα άτομα είναι ήδη και πάντα συνδεδεμένα με τους ομότιμούς τους και βλέπουν τους θεσμούς ομότιμα. Κατά συνέπεια, οι θεσμοί θα πρέπει να εξελιχθούν για να γίνουν υποστηρικτικές οικολογίες, επινοητικοί τρόποι για τη δημιουργία υποδομών υποστήριξης.


Οι πολιτικοί γίνονται διερμηνείς και εμπειρογνώμονες, ο οποίοι μπορούν να κατευθύνουν τα θέματα που ανακύπτουν από δίκτυα που βασίζονται στην κοινωνία των πολιτών, στο θεσμικό πεδίο.


Το κράτος γίνεται τουλάχιστον ουδέτερος (ή ακόμη καλύτερα ευνοϊκός προς τα commons) διαιτητής, δηλαδή μετα-ρυθμιστής για τις τρεις σφαίρες και περνάει από το δυαδικό δίλημμα κράτους/ιδιωτικοποίησης στην τριαδική επιλογή για μια καλύτερη δυνατή μίξη ανάμεσα στην κυβερνητική ρύθμιση, την ελευθερία της ιδιωτικής αγοράς και τα αυτόνομα προγράμματα της κοινωνίας των πολιτών. Ειδικότερα, μπορεί να εξελιχθεί έτσι ώστε να έχει τις ακόλουθες δραστηριότητες. Αναγνωρίζοντας την άμεση αξία της δημιουργίας κοινωνικού πεδίου μπορεί να βρει τρόπους υποστήριξης τέτοιων δραστηριοτήτων.


Ένα παράδειγμα που συνάντησα πρόσφατα είναι το έργο της δημοτικής αρχής της Βρέστης, στη γαλλική Βρετάνη. Εκεί, το τμήμα ‘Τοπική Δημοκρατία’ της πόλης έχει διαθέσιμες ηλεκτρονικές υποδομές, εκπαιδευτικά πρότυπα και κοινή φυσική υποδομή (κάμερες, ηχητικό εξοπλισμό κλπ) έτσι ώστε οι ντόπιοι, άτομα και ομάδες, να μπορούν να δημιουργούν πολιτιστικά και κοινωνικά προγράμματα μόνοι τους. Για παράδειγμα, με το πρόγραμμα Territoires Sonores το κοινό μπορεί να δημιουργήσει αρχεία ήχου και βίντεο για να εμπλουτίσει τα έθιμά του, τα οποία δεν παράγονται κατά συνέπεια από ιδιωτική εταιρία ούτε από την ίδια την πόλη.


Η δυναμική μεταξύ ομότιμων δικτύων, όπως και η σκέψη και η ανάγκη πειραματισμού που εμπνέει, δεν αποτελεί απλώς μια τρίτη μορφή για την παραγωγή κοινωνικής αξίας, αλλά παράγει επίσης νέες μορφές θεσμοθέτησης και ρύθμισης, που θα μπορούσαν να ερευνηθούν ή/και να εφαρμοστούν εποικοδομητικά.


Πράγματι, μέσα από την κοινωνία των πολιτών εμφανίζεται ένας νέος θεσμός, τα commons, που αποτελούν μια νέα ξεχωριστή μορφή ρύθμισης και ιδιοκτησίας. Σε αντίθεση με την ιδιωτική ιδιοκτησία, που αποκλείει, και την κρατική ιδιοκτησία, όπου το συλλογικό ‘ιδιοποιείται’ το ατομικό, στα commons το ατομικό διατηρεί την κυριαρχία του, αλλά τη μοιράζεται εκούσια. Η διαφορά ανάμεσα στην ηθική των Creative Commons και της General Public Licence είναι, ότι στην πρώτη περίπτωση το άτομο έρχεται πρώτο και τα commons είναι ένα παράγωγο του ατομικού συμφέροντος. Στις άδειες GPL, αντίθετα, η κατασκεύη του κοινού είναι πρωταρχική (ακόμα και αν κάποιος συνεργάζεται οδηγούμενος από το προσωπικό του συμφέρον, το έργο του είναι αναπόσπαστο κομμάτι των commons, κάτι που είναι ασαφές σε πολλές εκδοχές των αδειών Creative Commons). Κοινός πάντως και στις δύο άδειες είναι ο εθελοντικός χαρακτήρας του να μοιραστεί κάποιος το έργο του.


Για παράδειγμα, ο Peter Barnes, στο σημαντικό βιβλίο του ‘Capitalism 3.0’, εξηγεί πώς τα εθνικά πάρκα και τα περιβαλλοντικά commons (όπως το προτεινόμενο Skytrust)μπορούν να διοικούνται από τραστ, που έχουν την υποχρέωση να κρατούν όλο το (φυσικό) κεφάλαιο άθικτο και μέσα από το ‘ένας άνθρωπος/μία ψήφος’ να αναλαμβάνουν τη διατήρηση των κοινών φυσικών πόρων. Αυτό μπορεί να γίνει μια αποδεκτή εναλλακτική λύση τόσο στην εθνικοποίηση όσο και στην απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση.


Προς έναν προσανατολισμό των commons σε μια ανανεωμένη προοδευτική πολιτική


Τι σημαίνει αυτό για τις απελευθερωτικές παραδόσεις που προέκυψαν από την βιομηχανική εποχή;


Πιστεύω πως μπορεί να έχει 2 θετικές επιδράσεις:


1) Διαχωρισμό της αυτόματης σύνδεσης με τις γραφειοκρατικές κυβερνητικές ιδιότητες (πράγμα που δεν σημαίνει πως δεν είναι κατάλληλο σε ορισμένες συνθήκες). Μπορούν να διατυπωθούν προτάσεις που υποστηρίζουν άμεσα την ανάπτυξη των Commons.


2) Διαχωρισμό από την εναλλακτική του: απελευθέρωση/ιδιωτικοποίηση. Υποστήριξη για τα Commons και την ομότιμη παραγωγή σημαίνει πως υπάρχει εναλλακτική στη νεοφιλελεύθερη ιδιωτικοποίηση όπως και στη μπλερική εισαγωγή της ιδιωτικής λογικής στη δημόσια σφαίρα.


Τα προοδευτικά κινήματα μπορούν έτσι να γίνουν περισσότερο πληροφοριακή παρά να μείνουν αγκιστρωμένα στην βιομηχανικής κοινωνίας. Αντί να προασπίζονται το βιομηχανικό στάτους κβο, γίνονται ξανά μια επιθετική δύναμη (δηλαδή: να παλέψουν για μια κοινωνία της πληροφορίας βασισμένη στην ισότητα), συνδεδεμένη πιο στενά με τις ανοιχτές/ελεύθερες, συμμετοχικές, προσανατολισμένες στα commons δυνάμεις και κινήματα. Αυτά τα τρία κοινωνικά κινήματα δημιουργήθηκαν από την ανάγκη για μια αποτελεσματική κοινωνική αναπαραγωγή της ομότιμης παραγωγής και του common.


Τα ανοιχτά και ελεύθερα κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι υπάρχει ακατέργαστο υλικό για ελεύθερη πολιτιστική παραγωγή και να αγωνιστούν κατά των μονοπωλιακών μισθωμάτων του κεφαλαίου, που περιορίζει τώρα τους νεωτερισμούς. Εργάζονται για εκείνη την πλευρά της εξίσωσης που επιτρέπει την είσοδο. Τα συμμετοχικά κινήματα θέλουν να διασφαλίσουν ότι ο καθένας μπορεί να χρησιμοποιήσει τον ειδικό συνδυασμό ικανοτήτων του για να συμβάλει στο κοινό πρόγραμμα και να δουλέψει για να κάνει πιο προσιτά τα τεχνικά, κοινωνικά και πολιτικά σημεία εκκίνησης. Τέλος, το κίνημα των Commons εργάζεται για να προφυλάξει το common από την ιδιωτική ιδιοποίηση, έτσι ώστε η κοινωνική αναπαραγωγή να διασφαλιστεί και η κυκλοφορία του common να συνεχιστεί απρόσκοπτα, καθώς τα Commons με τη σειρά τους δημιουργούν νέα επίπεδα ανοιχτού και ελεύθερου ακατέργαστου υλικού.


Υπάρχει επίσης μια διασύνδεση με το περιβαλλοντολογικό κίνημα. Ενώ τα προσανατολισμένα στον πολιτισμό κινήματα μάχονται κατά των τεχνητών ελλείψεων, το περιβαλλοντολογικό κίνημα μάχεται κατά της τεχνητής αφθονίας που δημιουργεί η χωρίς περιορισμούς λογική των αγορών. Η κατάργηση της ψευδο-αφθονίας και της ψευδο-έλλειψης είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να συμβεί για να γίνει ο ανθρώπινος πολιτισμός μας βιώσιμος σε αυτό το στάδιο. Όπως έχει τονίσει ο Richard Stallman [1] και άλλοι, το νομοθετικό πλαίσιο για τα πνευματικά δικαιώματα και τις πατέντες έχει σαν στόχο τον περιορισμό της ελεύθερης συνεργασίας και των πολιτισμικών ανταλλαγών ανάμεσα στους δημιουργικούς ανθρώπους, και είναι το ίδιο ολέθρια για την ανθρώπινη εξέλιξη όσο και η καταστροφή της βιοσφαίρας.


Υπάρχει, επομένως, τεράστια δυναμική ώστε η ανανεωμένη αριστερά να ευθυγραμμιστεί με τις αξίες της νέας γενιάς και να επιτύχει το μακροπρόθεσμο πλεονέκτημα που οι Ρεπουμπλικάνοι πέτυχαν από τη δεκαετία του ’80.


Τι πρέπει να γίνει;


Προτεραιότητα είναι η δημιουργία νομικών και ρυθμιστικών πλαισίων που:


1) μειώνουν τις τεχνητές ελλείψεις στον τομέα της πληροφορίας έτσι ώστε να δημιουργηθεί μια τεράστια κοινωνική αξία και μια μη υλική ευχάριστη ατμόσφαιρα να αντικαταστήσει την θανάσιμη λογική της υλικής συσσώρευσης.


2) εισάγουν το πραγματικό κόστος στο υλικό πεδίο έτσι ώστε η αγορά να μη δημιουργεί πια αρνητικές εξωτερικεύσεις στο φυσικό περιβάλλον.


3) δημιουργούν μια πιο διανεμημένη πρόσβαση στα μέσα παραγωγής (χρηματοδότηση σε ομότιμη βάση, διανεμημένη παραγωγή ενέργειας κλπ) έτσι ώστε η ομότιμη δυναμική να μπορεί να εισαχθεί και στη σφαίρα της υλικής παραγωγής.

——————————————————————————–

[1] Ο Richard Stallman αντιτίθεται στη χρήση του όρου πνευματική ιδιοκτησία γιατί ‘Είναι λάθος να μιλάς “για καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας” εδώ, αφού μόνο μερικοί, όχι όλοι, οι νόμοι πνευματικής ιδιοκτησίας δημιουργούν έλλειψη ενός αγαθού με εγγενή αξία. Για παράδειγμα, οi νόμοι για τα εμπορικά σήματα δεν προκαλούν την έλλειψη κάποιου αγαθού με πραγματική αξία. Η χρήση ενός όρου που περιλαμβάνει τον νόμο για τα εμπορικά σήματα είναι ένα αχρείαστο λάθος’.

(προσωπικό email, 25 Φεβρουαρίου 2007)


Διαβάστε ακόμα


Το ίδρυμα P2P


Ομότιμη πολιτική ορολογία (στα αγγλικά)

Ενόσω οι κυβερνήσεις αργούν να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της τεχνολογίας, γινόμαστε ήδη μάρτυρες της εκμετάλλευσης των δομών που χρησιμοποιούν οι χρήστες σε μια πιο σύνθετη μορφή βεβαίως, στην προσπάθεια σφετερισμού των κοινοτήτων επιλογής για την επίτευξη των κυβερνητικών συμφερόντων. Εφόσον το διαδίκτυο είναι ουδέτερη οντότητα, τέτοιου είδους σφετερισμοί είναι αναπόφευκτοι, και δίχως αμφιβολία, ωθούν σε εντονότερη προσήλωση στην προσπάθεια ενός πιο αυθεντικού προσδιορισμού του «εμείς» σε αντίθεση με «αυτούς».


Οι πολίτες ενεργοποιούνται για να κάνουν αισθητή την παρουσία τους. Η συγκεκριμένη κατάσταση αποκτά ευρύτερο νόημα με τη βοήθεια των συνωνύμων που έχει ομαδοποιήσει ο Richard Sennett γύρω από τα λήμμματα αναγνώριση και σεβασμός (σ. 48). Η ανταπόκριση στην απουσία τοπικών περιορισμών είναι μεγάλη και αυτό αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να κινηθούμε εναντίον της αδράνειας. Η λαϊκή γλώσσα της πολιτική μιλά όντος συχνά για κινήματα και αυτή η επικλήση στην κινητικότητα που εμπεριέχεται και στον όρο επανάσταση υποκρύπτει αποδοκιμασία για την παρούσα μάλλον στατική και αδρανή κατάσταση. Το πρόβλημα, φυσικά, είναι ότι η υπάρχουσα κατάσταση δεν χαρακτηρίζεται από αδράνεια, αλλά συχνά αναπτύσσει ιλλιγγειώδεις ταχύτητες προς προορισμούς, τους οποίους οι πολίτες αδυνατούν να εμπιστευτούν. Η αδράνεια των ίδιων των ανθρώπων πρέπει να υπερνικηθεί, ώστε να αντισταθμίσει την επιτάχυνση με την κίνηση.


Η απουσία αναγνώρισης δημιουργεί την εντύπωση της αδυναμίας, η οποία οξύνεται από τη φιλελεύθερη πεποίθηση ότι η εξάρτηση αποτελεί μορφή κοινωνικής αδικίας (σσ. 102-3). Οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί, επομένως, ακολουθώντας τον Καντ θα απαιτούσαν την απελευθέρωση της ανθρωπότητας από την ανωριμότητα της εξάρτησης, έτσι ώστε οι πολίτες όντας αυτόνομοι να είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά το λόγο για να καταλήξουν σε αρτιότερες επιλογές. Εντούτοις, τα φιλελεύθερα κράτη βλέπουν το άτομο σαν πεδίο αντικρουόμενων συμφερόντων που πρέπει να συγκλίνουν, θεωρούν, δηλαδή, ότι η συμμόρφωση είναι απαραίτητη για τον αποτελεσματικό έλεγχο της κοινωνίας. Η εν λόγω σύγκρουση έχει ως αποτέλεσμα τη διαμόρφωση του σύγχρονου μοντέλου της Δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας, στο οποίο ο άνθρωπος, έχοντας λυτρωθεί από την εξάρτηση από το κράτος, είναι πια σε θέση να παίρνει αποφάσεις στο πλαίσιο, ωστόσο, μιας περιορισμένης γκάμας επιλογών που του προσφέρει η αγορά. Τα όρια των επιλογών είναι τόσο ξεκάθαρα, όπως ακριβώς συμβαίνει σε ένα βιντεοπαιχνίδι, όταν ο παίκτης καταφέρνει να το τερματίσει και απλά δεν μπορεί να προχωρήσει παρακάτω. Όταν το παιχνίδι έχει τερματιστεί, τα χειριστήρια είναι πλέον άχρηστα. Από αυτό το σημείο πηγάζει το αίσθημα της αδυναμίας, το οποίο μας προτρέπει να αναλάβουμε δράση για να κάνουμε αισθητή την παρουσία μας. Όπως συμβαίνει και σε όλους τους αγώνες ζωτικής σημασίας, το όπλο δεν είναι άλλο από τη γνώση, η οποία σε λανθάνοντα όρια καθίσταται πρόδηλη μέσω της τεχνολογία, της κοινότητας και της παγκοσμιοποίησης.


Δεν είναι απαραίτητο να εξηγήσω ότι τα εθνικά κράτη έχουν πλέον απολέσει τον έλεγχο της ύπαρξής τους. Η εργασία και το κεφάλαιο, ιδίως το κεφάλαιο, δεν εξαρτώνται πλέον από τις εθνικές ιδιαιτερότητες. Στην εποχή των μεγάλων ιδεολογιών, φάνταζε αναπόφευκτο ότι ο έλεγχος των πολιτών από τα εθνικά κράτη θα γινόταν συνεχώς ισχυρότερος. Το μοντέλο ήταν Οργουελικό. Ό,τιδήποτε συνέβαινε, κάθε πτυχή της πολιτικής ζωής οριοθετείτο σε έναν από τους δύο μεγάλους συνασπισμούς, οι οποίοι ανταγωνίζονταν ο ένας τον άλλο με απροκάλυπτη αμοιβαία εχθρότητα. Τα γεγονότα αποκτούσαν νόημα στο πλαίσιο της διχοτόμησης. Αυτή η ταξινόμηση του νοήματος δεν υπάρχει πια. Όπως θα μας υπενθύμιζε και ο εκλιπών Paul Hirst, η κατάσταση είναι προφανώς πιο πολύπλοκη. Ο Hirst και ο Grahame Thompson διατυπώνουν τεκμηριωμένα την άποψη ότι στη θεωρία της παγκοσμιοποίησης που βασίζεται στο παρωχημένο του εθνικού κράτους το οποίο, όμως δεν έχει εκλείψει, ενυπάρχει ένα σημαντικό στοιχείο μυθοπλασίας. Ό μύθος είναι χρήσιμος για τον πολιτικό χώρο της δεξιάς στη συνεχιζόμενη πάλη του ενάντια στο κράτος πρόνοιας και για τον αριστερό πολιτικό χώρο στην αναζήτηση νέων στόχων για λαϊκή δράση (σ. 262). Η υπερεθνική «πολιτική της ηθικής» καθίσταται εφικτή, αφού οι εθνικές πολιτικές αδυνατούν να ανταποκριθούν ολοένα και περισσότερο στις ανάγκες των πολιτών, καθώς οι εξελίξεις τις ξεπερνούν.


Με αυτήν την έννοια, η παγκοσμιοποίηση δεν είναι ένα οικονομικό σύστημα, αλλά μια βάση για τον πλουραλισμό. Σύμφωνα με τους όρους του Hirst, τα έθνη δεν αποτελούν πλέον «κοινότητες πίστης», αλλά «κοινότητες επιλογής». Η ρητορική της παγκοσμιοποίησης καθιστά εφικτές αυτές τις επιλογές καταδεικνύοντας στα άτομα ότι δεν είναι περιορισμένα στην «κοινότητα πίστης» του έθνους, αλλά μπορούν να ανήκουν σε μια ευρύτερη «κοινότητα επιλογης». Άμεση συνέπεια του μύθου της παγκοσμιοποίησης είναι η κατάρριψη της αντίληψης ότι η κοινότητα προσδιορίζεται γεωγραφικά. Η φεουδαρχική κοινότητα αποτελείται από ανθρώπους, οι οποίοι αυτόματα σχετίζονται είτε γεωγραφικά είτε κοινωνικά, δηλαδή, ζουν σε ορισμένο τόπο και εκπληρώνουν μια συγκεκριμένη λειτουργία. Στις φεουδαρχικές κοινότητες υπάρχει ισχυρή συναισθηματική σύνδεση που εδράζεται στον κοινό τόπο διαμονής και την κοινή λειτουργία. Σημαντική είναι η θεώρηση ότι η εκβιομηχανοποίηση στη Δύση είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία πόλεων γεμάτες αγνώστους, απέραντων τοπίων στα οποία άνθρωποι, που συμπεριφέρονται ατομικιστικά, απομακρυσμένοι ο ένας από τον άλλο, συνενώνονται μόνο εξαιτίας της υποτέλειάς τους στο κράτος. Αλλά η ρητορική της παγκοσμιοποίησης, ακολουθώντας τη φιλελεύθερη απόρριψη της εξάρτησης, υποστηρίζει ότι το κράτος δεν αποτελεί πλέον σημαντικό παράγοντα και ότι ακόμα και όταν διαδραματίζει κάποιο ρόλο, οι άνθρωποι είναι σε θέση να δουν πέρα από τα προσδιορισμένα όριά του. Οι συνέπειες της ρητορικής της παγκοσμιοποίησης πλήττουν τη δημόσια ζωή, τη συμμετοχή στα κοινά και τη διατήρηση της κοινότητας, αλλά και με μια πιο χαλαρή ερμηνεία τους κοινούς σκοπούς εν γένει.


Η κοινότητα είναι το «εμείς» του «αυτοί και εμείς»: προσδιορίζει ποιοι είμαστε «εμείς» (σ. 222). Αλλά δεν είναι αρκεί αυτό. Η κοινή ταυτότητα προϋποθέτει ένα ενεργό συστατικό για τη διαμόρφωση της κοινότητας. Συχνά αυτή η ενεργοποίηση προέρχεται από το αίσθημα της απειλής. Με το να ενωθούν οι άνθρωποι για να αντιμετωπίσουν μια απειλή αποκτούν πλέον κοινές εμπειρίες. Αυτό με τη σειρά του παράγει την απολύτως ελεύθερη από αμφιβολίες αντίληψη της ορθότητας, η οποία τοποθετεί ηθικά «εμάς» υπεράνω «αυτών». Όπου η δημόσια ζωή αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό της κοινωνίας, «εμείς» θα σημαίνει ο καθένας συλλογικά στο πλαίσιο της επικράτειας κάθε κράτους. Αλλά εφόσον η δημόσια ζωή έχει μεταβληθεί στη Δύση, ο Sennett θέτει εύστοχα το ερώτημα: «Αν οι άνθρωποι δεν μιλάνε μεταξύ τους στο δρόμο, πώς θα κατανοήσουν ποιοι είναι ως ομάδα;» Αυτό που ανακύπτει σύμφωνα με το Sennett είναι η αντίληψη της «συλλογικής προσωπικότητας», η οποία καθοδηγεί την «κοινότητα της επιλογής» του Hirst. Δεν είναι μια κοινότητα γεωγραφικά προσδιορισμένη. Δεν είναι μια εθνικιστική κοινότητα αποτελούμενη από «ομοαίματους» ομοεθνείς. Δεν αποτελεί τάξη με την έννοια που της προσδίδει ο Μαρξ σύμφωνα με τις οικονομικές σχέσεις. Είναι μια κοινότητα όσων θεωρούν ότι μοιράζονται συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και έχουν κατασκευάσει την έννοια του ανήκειν αφενός για να αντιμετωπίσουν την απουσία κύρους, αφετέρου για να δραπετεύσουν από την αδράνειά τους. Ο Sennett διακρίνει μια φασιστική οπτική σε αυτό, αν και δεν τη χαρακτηρίζει έτσι, καθώς η λογική των εν λόγω κοινοτήτων βασίζεται στην απόρριψη των «άλλων», τη δυσφήμιση, το σαρκασμό, ακόμα και τη φυσική επίθεση σε αυτούς που «δεν είναι σαν και εμάς».


Κοινότητες τέτοιου τύπου απελευθερώνουν και περιορίζουν ταυτόχρονα. Η απελευθέρωση, όπως τουλάχιστον εννοείται εδώ, είναι το πιο φαιδρό όπλο ενάντια στην αδράνεια. Οι περιορισμοί εδράζονται στο γεγονός, ότι ο άνθρωπος πρέπει να αποδεχθεί πλήρως τους όρους της κοινότητας. Ο εν πολλοίς επαναστατικός διανοητής Jeremy Bentham διέβλεπε το τέλος του Πανοπτικού στην εσωτερικοποίηση της πειθαρχίας. Θεωρητικά η κρατική επιτήρηση θα το επετύγχανε. Αλλά οι αυτοεπιλεκτικές κοινότητες (self-selecting communities) εσωτερικοποιούν πάντα την πειθαρχία ανταλλάσσοντας το κράτος για έναν ενεργό ρόλο σε μια ομάδα από την οποία εξαρτώνται. Για να παραφράσω τον Bauman, ο κατακερματισμός αντικαταστάθηκε από τον επιμερισμό. Η θεσμική αρχιτεκτονική των εν λόγω κοινοτήτων δεν υπάρχει πλήρως διαμορφωμένη στο φυσικό περιβάλλον, αλλά στις τεχνολογίες όπου η γνώση λαμβάνει υλική υπόσταση.


Το διαδίκτυο είναι από μόνο του η απόδειξη και το μέσο αυτής της θέσης. Κανείς δεν είχε αναλάβει το έργο κατασκευής του διαδικτύου στη σημερινή του μορφή, Ακαδημαϊκοί, στρατηγοί και «λουφαδόροι», άνθρωποι, δηλαδή, με χρόνο στη διάθεσή τους, αντιλήφθηκαν, ανεξάρτητα στην αρχή, το πλεονέκτημα της δυνατότητας επικοινωνίας των δυσκίνητων ηλεκτρονικών υπολογιστών της δεκαετίας του 1960, παρομοιάζοντάς το με τον τηλέγραφο που άνοιξε νέους δρόμους στην επικοινωνία το 19ο αιώνα. Τα λόγια έγιναν πράξη και ένα φαινομενικά πολύπλοκο σύνολο διακανονισμών και τεχνολογίας διευθετήθηκε και εξελίχθηκε – σε όρους ανθρώπινης εξέλιξης- με ιλιγγιώδη ταχύτητα (σσ. 49-50) . Αυτό που το διαδίκτυο πραγματικά επιτυγχάνει είναι αφενός να διευκολύνει την οργάνωση των κοινοτήτων επιλογής αφετέρου να τους παρέχει ένα είδος επίπλαστης εξουσίας. Όταν η εκτύπωση ήταν μια ακριβή διαδικασία, η παραγωγή κατ’οίκον ενός φυλλαδίου έπαιρνε αυτή τη μορφή, αλλά δεν μπορούσε να συγκριθεί με ένα δεσμευτικό και στοιχειοθετημένο επίσημο έγγραφο. Μία αισθητικά άρτια και έξυπνα σχεδιασμένη ιστοσελίδα εντούτοις, αρκεί ενδεχομένως για τη δημιουργία της εντύπωσης εξυπηρέτησης ενός σημαντικού σκοπού. Η τεχνολογία της πληροφορίας δύναται να αποδυναμώσει την άσκηση ελέγχου του κράτους στο μεταδιδόμενο μήνυμα και συνακόλουθα να υποσκελίσει την εθνική κουλτούρα και να την αντικαταστήσει με μια υπερεθνική-διεθνή κουλτούρα (σσ. 265-66). Ενδεχομένος, όμως, είναι σε θέση να διευκολύνει και να ενδυναμώσει μια ανεξέλεκτη μορφή κρατικής εποπτείας, η οποία δεν δύναται να είναι υπόλογη κανενός, παρέχοντας σε κοινότητες ένα χώρο διακίνησης ιδεών, όπου αφενός διαμορφώνουν και επιβεβαιώνουν την ταυτότητά τους, αφετέρου γίνονται αποδέκτες επιθέσεων. Το δίκτυο είναι δημοκρατικό υπό την έννοια ότι επιτρέπει σε όλους να εναλλάσσονται στους ρόλους θύτη και θύματος. Ενόσω οι κυβερνήσεις αργούν να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της τεχνολογίας, γινόμαστε ήδη μάρτυρες της εκμετάλλευσης των δομών που χρησιμοποιούν οι χρήστες σε μια πιο σύνθετη μορφή βεβαίως, στην προσπάθεια σφετερισμού των κοινοτήτων επιλογής για την επίτευξη των κυβερνητικών συμφερόντων. Εφόσον το διαδίκτυο είναι ουδέτερη οντότητα, τέτοιου είδους σφετερισμοί είναι αναπόφευκτοι, και δίχως αμφιβολία, ωθούν σε εντονότερη προσήλωση στην προσπάθεια ενός πιο αυθεντικού προσδιορισμού του «εμείς» σε αντίθεση με «αυτούς».


Διανύουμε την εποχή που όλοι επικρίνουν την αδράνεια των ομάδων να αναλάβουν δράση. Ποτέ πριν δεν φαίνονταν οι άνθρωποι πιο πρόθυμοι να οργανωθούν, να διαμαρτυρηθούν και να προκαλέσουν αναταραχή και η αναταραχή, σε γενικές γραμμές είναι καλό πράγμα, ιδίως αν η εναλλακτική δεν είναι άλλη από μια κοινωνία υπολανθάνουσας δυναμικής. Τα οφέλη είναι φυσικά σχετικά: οι Ιταλοί φασίστες ήταν πραγματικά καταπληκτικοί στην πρόκληση αναταραχών. Ο κίνδυνος που ενυπάρχει, σύμφωνα με το Bauman είναι ότι μέσω του διαχωρισμού σε κοινότητες επιλογής συντελείται αποχώρηση από τη δημόσια σφαίρα και προσχώρηση προς τις «νησίδες ομοιότητας (ταυτότητας)» (σ. 78). Οι εν λόγω νησίδες είναι τόσο εχθρικές προς τη διαφορετικότητα όσο ένα απολυταρχικό καθεστώς. Οι κοινότητες αναπτύσσονται υπό το φόβο της (εξωτερικής) απειλής και συντηρούνται συχνά από τη συνέχιση της ύπαρξης της απειλής. Αυτή η διαδικασία εγκλωβισμού αντικατοπτρίζει τη φυσική αποχώρηση από το δημόσιο χώρο που παρατηρείται στις πόλεις της Δύσης ή την αποστασιοποίηση από το παρελθόν και την εναπόθεση της ελπίδας σε ένα συνεχώς ανέφικτο μέλλον. Η οριζόντια αυτο-οργάνωση των πολιτών είναι η ευθεία απάντηση στην πολιτική και οικονομική καταπίεση που υφίστανται. Ο θεμελιώδης αναρχισμός είναι, ο που μας οδηγεί στην απελευθέρωση. Αλλά σε κάθε διαδικασία διαχωρισμού, στην αποκλειστικότητα και τις κλειστές (κοινωνικές) τάξεις, το μικρόβιο του φασισμού είναι πάντα παρών. Ο φασισμός είναι μια ιδιαίτερη μορφή συμμετοχικής πολιτικής. Αν φιλοδοξούμε να αντιστρατευτούμε το φασισμό, όπου και αν κάνει την εμφάνισή του, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι δεν υπάρχουμε μόνο «εμείς» σε αυτόν τον wiki-κόσμο μας, αλλά και «αυτοί».


Διαβάστε ακόμα


Συνέντευξη με τον Zygmunt Bauman (στα αγγλικά)


Συνέντευξη με τον Richard Sennett (στα αγγλικά)

Ποιο θέμα μπορεί να πυροδοτήσει μια δημόσια συζήτηση, να αποτυπώσει την αίσθηση ότι οι νέες ιδέες ζητούν απάντηση και, πάντως, να μην αφήσει το εν δυνάμει κοινό του να πλήξει; Σκεφτήκαμε ότι το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα στην Αθήνα μπορεί να αποτελέσει πηγή έμπνευσης και καταλήξαμε πως οι πολιτικές των κοινωνικών κινημάτων ενσωματώνουν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά. Αναδεικνύουν επίσης το κεντρικό θέμα αυτού του περιοδικού: τις θεωρητικές και πρακτικές καινοτομίες που θα μπορούσαν να ανανεώσουν το πεδίο της δημοκρατίας. Η πρώτη ειδική έκδοσή μας καταπιάνεται, λοιπόν, με αυτόν τον θεμελιώδη προβληματισμό: μπορούμε να θεωρήσουμε τα κοινωνικά κινήματα ως παράγοντες παγκόσμιας αλλαγής: είναι πράγματι πρότυπα ή φορείς νέων δημοκρατικών μορφών; Προωθούν προοδευτικές ή οπισθοδρομικές μορφές παγκοσμιοποίησης; Μπορούν να αποτελέσουν ένα είδος θεραπείας στις δυσλειτουργίες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας; Σε αυτή την έκδοση δεν υπάρχουν κατηγορηματικές απαντήσεις, ούτε κοινή γραμμή επιχειρηματολογίας. Επιλέξαμε, αντίθετα, μια σειρά από ενημερωμένες παρεμβάσεις, επικεντρωμένες σε διαφορετικά σημεία και από διαφορετική σκοπιά, έτσι ώστε να συμβάλουν στη διαμόρφωση της δικής σας γνώμης.

Είναι η μοναδική ιστοσελίδα για περιβαλλοντικά θέματα με πλήρη δίγλωσση έκδοση στα Αγγλικά και τα Κινέζικα. Το chinadialogue.net προσπαθεί να προάγει τον άμεσο διάλογο ανάμεσα στη κινεζική και τις δυτικές κοινωνίες για τις κοινές περιβαλλοντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν. Ο Sam Geall εξηγεί τις δυσκολίες που έχει αντιμετωπίσει ως τώρα αυτή η έκδοση αλλά και τις προοπτικές της.


Μία συνέντευξη του William McDowall και του Πάνου Παπούλια για το Re-public


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Με ποιους τρόπους δραστηριοποιείται το chinadialogue.net; Επιδιώκει να επηρεάσει συγκεκριμένες πολιτικές για το περιβάλλον ή προσπαθεί να δημιουργήσει ένα φόρουμ το οποίο ασχολείται με περιβαλλοντικά θέματα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο;


Sam Geall: Το chinadialogue είναι ένα φόρουμ διαλόγου, πέρα από οτιδήποτε άλλο. Είναι σημαντικό εάν μέσα από αυτό το διάλογο προκύπτουν και προτάσεις για περιβαλλοντικές πολιτικές, αλλά η ιστοσελίδα δεν επικεντρώνεται ακριβώς στην συζήτηση συγκεκριμένων πολιτικών. Προσπαθεί κυρίως να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση ανάμεσα στην κινέζικη κοινωνία και τη Δύση για περιβαλλοντικά θέματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ζητάμε την συγγραφή κειμένων από πολιτικούς και ειδικούς – μέλη και της κινεζικής και της βρετανικής κυβέρνησης έχουν γράψει και θα συνεχίσουν να γράφουν για μας. Μας ενδιαφέρουν διάφορες πολιτικές πρωτοβουλίες αλλά δεν επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά σε αυτές


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Η ιστοσελίδα σας είναι δίγλωσση, απευθύνεται τόσο στο αγγλόφωνο όσο και στο κινεζόφωνο κοινό… σε ποιο βαθμό έχει επιτύχει αυτό το εγχείρημα να εμπλέξετε και τις δύο πλευρές στη συζήτηση;


Sam Geall: Έχει λειτουργήσει αρκετά καλά ως τώρα. Περίπου οι μισοί μας αναγνώστες διαμένουν στην Κίνα και οι υπόλοιποι μισοί προέρχονται από όλες τις υπόλοιπες χώρες του κόσμου. Έχουμε ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό στην Αφρική, τη Λατινική Αμερική, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, αλλά το κύριο τμήμα του προέρχεται από την Κίνα. Τα Κινέζικα είναι η περισσότερο ομιλούμενη γλώσσα στον κόσμο και αν λάβουμε υπόψη ότι τα Αγγλικά είναι η δεύτερη, σίγουρα καλύπτουμε ένα μεγάλο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού .


Το κινέζικο κοινό έχει ενεργή συμμετοχή στις συζητήσεις μέχρι τώρα. Από όσα σχόλια έχουμε λάβει, τα μισά έχουν σταλεί από κινέζους αναγνώστες – θέλουμε βέβαια να ενδυναμώσουμε αυτή τη συμμετοχή.


Αρχικά περιμέναμε ότι θα ήταν κυρίως οι κινέζοι φοιτητές οι οποίοι θα συμμετείχαν σε αυτό το εγχείρημα. Ενώ όμως το chinadialogue είναι γενικά προσβάσιμο στους Κινέζους χρήστες του Ίντερνετ, δεν είναι εφικτή αυτή την στιγμή η σύνδεση στην ιστοσελίδα από τις πανεπιστημιουπόλεις. Δεν επιτρέπεται στους φοιτητές –τουλάχιστον από το δίκτυο του πανεπιστημίου- να επισκέπτονται ιστοσελίδες των οποίων οι servers βρίσκονται στη Δύση. Αυτός ο περιορισμός έχει κατά ένα παράδοξο τρόπο ‘βοηθήσει’ την ιστοσελίδα να αποκτήσει ένα πολύ πιο ποικιλόμορφο αναγνωστικό κοινό από ότι είχαμε προβλέψει. Οι κινέζοι αναγνώστες μας προέρχονται από ένα ευρύ φάσμα ηλικιών και επιπέδων εκπαίδευσης.


Θα αναφερθώ σε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Δημοσιεύσαμε πρόσφατα ένα άρθρο του Κινέζου δημοσιογράφου Yongfeng Feng για την εκποίηση των φυσικών δασών της επαρχίας Fujian σε τοπικές επιχειρήσεις. Ένα από σχόλια που δημοσιεύσαμε πάνω σε αυτό το άρθρο γράφτηκε από έναν αγρότη. Ο αγρότης αυτός κατοικεί στο γειτονικό χωριό Fuzhu και μίλησε για τον αγώνα του τοπικού αγροτικού πληθυσμού ενάντια στο κρατικά ελεγχόμενα τμήμα δασολογίας της επαρχίας.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Συναρπαστικό! Αναφέρθηκες, όμως, στο ζήτημα του ελέγχου του ίντερνετ στην Κίνα. Πως έχει αντιμετωπίσει η κεντρική κινέζικη κυβέρνηση την ιστοσελίδα σας;


Sam Geall: Δεν θέλω να μιλήσω για λογαριασμό τους…Νομίζω ότι οι στόχοι μας είναι παράλληλοι με πολλές από τις επιδιώξεις της κεντρικής κινεζικής κυβέρνησης. Η ανησυχία για τα περιβαλλοντικά προβλήματα έχει αυξηθεί δραματικά στην Κίνα, ενώ υπάρχει μία γενικότερη τάση υιοθέτησης της ιδέας της αρμονικής κοινωνικής ανάπτυξης. Οπότε ναι, νομίζω ότι μοιράζονται κάποιες από τις δικές μας ανησυχίες.


Σε κάθε περίπτωση, το chinadialogue δεν προσπαθεί να συμπληρώσει κάποια έλλειψη της κοινωνία των πολιτών της Κίνας. Δρούμε περισσότερο σαν ένα κανάλι διαλόγου, το οποίο έχει κινήσει μία τεράστια συζήτηση ανάμεσα στα μέλη της εγχώριας κοινωνίας πολιτών. Αυτό που προσπαθούμε είναι να διευρύνουμε αυτή τη συζήτηση ώστε να μπορέσουν και οι πολίτες της Δύσης να κατανοήσουν τις εξελίξεις που διαδραματίζονται στην Κίνα. Ίσως με αυτό τον τρόπο θα μπορέσει να συγκροτηθεί ένας πραγματικά διεθνής διάλογος για τα περιβαλλοντικά θέματα.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Μπορεί όμως ένας τέτοιος διάλογος να λειτουργήσει στην πράξη; Σκεφτόμαστε ένα σχόλιο για την έκθεση Stern που δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα σας, με τον τίτλο «Κήρυγμα». Ο συγγραφέας του μηνύματος –είναι κινέζος- υποστήριζε ότι η Δύση κάνει κήρυγμα στην Κίνα για την προστασία του περιβάλλοντος. Νομίζεις, μα άλλα λόγια, ότι το αποτέλεσμα αυτού του διαλόγου θα είναι ευνοϊκό για την βιώσιμη ανάπτυξη;


Sam Geall: Σχετικά με αυτό το σχόλιο, θέλω να πω ότι αυτό που προσπαθούμε είναι να ξεπεράσουμε το αδιέξοδο που συναντάμε σε πολλές κινεζικές και δυτικές αναλύσεις πάνω σε αυτά τα θέματα. Από την μία πλευρά, υπάρχουν κινεζικές αντιδράσεις που είναι παντελώς απορριπτικές της Δύσης: ισχυρίζονται ότι η Δύση προσπαθεί να επιβάλλει στην Κίνα τους δικούς της όρους για το πώς θα πρέπει να αναπτυχθεί. Αυτού του είδους τα επιχειρήματα υποστηρίζουν ότι η Κίνα πρέπει να ακολουθήσει μία διαφορετική αναπτυξιακή οδό. Από την άλλη πλευρά, πολλοί δυτικοί αναλυτές κατηγορούν την Κίνα ότι δεν αναλαμβάνει την ευθύνη για τις εκπομπές επιβλαβών αερίων που προκαλεί, κατηγορούν τις εμπλεκόμενες πολυεθνικές εταιρίες για την περιβαλλοντική υποβάθμιση της Κίνας, κτλ. Αυτού του είδους η συζήτηση είναι εν τέλει αντιπαραγωγική.


Το chinadialogue έχει σίγουρα καταφέρει να υπερβεί αυτή την ανούσια διαμάχη, αφήνει αυτού του είδους τα επιχειρήματα στην άκρη και προσπαθεί να κρατήσει μια περισσότερο εποικοδομητική στάση. Είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος για την δημιουργία ενός ανοιχτού φόρουμ που θα στηρίζεται στην πεποίθηση ότι η Κίνα με τη Δύση μπορούν να μοιραστούν ένα κοινό πλαίσιο στην αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων. Είμαι, όμως, το ίδιο αισιόδοξος για το περιβαλλοντικό μέλλον της Κίνας ή για το αν θα καταφέρει το chinadialogue να προωθήσει την βιώσιμη ανάπτυξη στην Κίνα; Δεν μπορώ να πω, όλα τα σενάρια είναι πιθανά.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός περιβαλλοντικών ΜΚΟ στην Κίνα. Ποια είναι η σχέση τους με το chinadialogue, ως τώρα;


Sam Geall: Έχουμε γίνει φορείς αρκετών θετικών αντιδράσεων από μερικούς ανθρώπους οι οποίοι δραστηριοποιούνται σε αυτές τις οργανώσεις. Όταν ξεκίνησε το chinadialogue πήραμε την απόφαση να μην συμπράξουμε με καμία ΜΚΟ από την Κίνα, είτε με αυτές που ελέγχονται από το κράτος, είτε με σχετικά ανεξάρτητες οργανώσεις που δρουν σε τοπικό επίπεδο, είτε με διεθνείς οργανώσεις. Όπως είπα, ο στόχος μας ήταν να κινήσουμε έναν διάλογο μεταξύ πολιτών που δραστηριοποιούνται σε όλους τους τομείς της κινεζικής κοινωνίας, να εμπλέξουμε ακόμα και υψηλούς κρατικούς αξιωματούχους. Για να παραμείνει αυτός ο διάλογος ανοιχτός και εποικοδομητικός θα πρέπει να μην αποκλείει καμία φωνή.


William McDowall και Πάνος Παπούλιας: Ήσουν διστακτικός όταν ξεκίνησες να ασχολείσαι με αυτό το εγχείρημα; Η Κίνα είναι μία τουλάχιστον αμφιλεγόμενη χώρα για την ανάληψη τέτοιου είδους πρωτοβουλιών, οι οποίες στηρίζονται στον ελεύθερο διάλογο και την ελεύθερη συμμετοχή.


Sam Geall: Όταν σχεδιαζόταν το chinadialogue, συμφωνήσαμε ότι το περιβάλλον ήταν το πιο επείγον ζήτημα για την Κίνα και πήραμε την απόφαση να επικεντρωθούμε στις περιβαλλοντικές προκλήσεις που η Δύση μοιράζεται με την Κίνα. Εντός της κινεζικής κοινωνίας, υπάρχει μία ευρεία συμφωνία ότι τα περιβαλλοντικά θέματα είναι άξια συζήτησης, και ότι η Κίνα οφείλει να αποκτήσει μια περισσότερο ενεργή συμμετοχή στην επίλυση τους, αφού δεν αποτελούν μόνο μια πηγή κινδύνου για το δικό τους περιβάλλον αλλά θέτουν σε κίνδυνο την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας.


Όσον αφορά την πολιτική κατάσταση, η Κίνα δεν είναι βέβαια ακριβώς όμοια με τη Δύση. Παρόλα αυτά, έχει αναπτυχθεί μια ζωηρή συζήτηση για το περιβάλλον εντός της κινεζικής κοινωνίας. Αυτή η συζήτηση διαδραματίζεται εντός του Κομμουνιστικού κόμματος, αλλά και έξω από αυτό: στα πανεπιστήμια, στο ίντερνετ. Νομίζω ότι το chinadialogue έχει κατορθώσει να αναδείξει μερικές από τις πτυχές αυτής της συζήτησης.


Διαβάστε ακόμα


H Isabel Hilton μιλά με τον Al Gore (στα αγγλικά)


openDemocracy

Το δέος και ο σεβασμός είναι ακριβώς το είδος των αρετών που ο ορθολογισμός της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών δεν μπορεί να αποδεχτεί, υποστηρίζει ο Stephen Hopgood. Αυτή η ορθολογικότητα είναι το πιο ισχυρό όπλο της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών σε ό, τι αφορά στην αμφισβήτηση των δομών ανισότητας και των καθιερωμένων αρχών που τις συντηρούν.


Σε πλήρη αντίθεση με τις τωρινές τεταμένες σχέσεις τους, λίγο περισσότερο από ένα χρόνο πριν, ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Κόφι Ανάν συζητούσε με ισραηλινό κοινό στην Ιερουσαλήμ για την ‘ιερή υποχρέωση της καταπολέμησης του μίσους και της μισαλλοδοξίας’. Μιλώντας στα εγκαίνια του Μουσείου της Ιστορίας του Ολοκαυτώματος στο Γιαντ Βασέμ, ο Ανάν είπε στους ακροατές του ότι το καθήκον των Ηνωμένων Εθνών να είναι στην εμπροσθοφυλακή του αγώνα κατά του ρατσισμού και του αντισημιτισμού είναι μια υποχρέωση που ‘μας συνδέει με τον εβραϊκό λαό και με το κράτος του Ισραήλ που γεννήθηκε, όπως τα Ηνωμένα Έθνη, από τις στάχτες του Ολοκαυτώματος. Και μας συνδέει με όλους τους λαούς που απειλήθηκαν ή μπορεί να απειληθούν με παρόμοια μοίρα. Τα Ηνωμένα Έθνη πρέπει να παραμείνουν αιωνίως σε εγρήγορση’.


Η ‘ιερή’ ηθική εξουσία του ΟΗΕ


Χρησιμοποιώντας τη λέξη ‘ιερή’, ο Ανάν δεν είχε φυσικά την πρόθεση να αναφερθεί σε οποιαδήποτε θρησκευτική ή πνευματική παράδοση. Η ιερότητα στην οποία έκανε αναφορά εμπεριείχε μάλλον την καθαρή ιδέα του ‘ιερού’, την αίσθηση ότι υπάρχουν πράγματα- συμπεριλαμβανομένων των πεποιθήσεων, των καθηκόντων, των συμβόλων και των φρικαλεοτήτων- που το νόημα και η σημασία τους είναι κατά κάποιο τρόπο αποσυνδεδεμένα από τις συνήθεις θεωρήσεις. Υπερβαίνουν τις γήινες επιθυμίες, ανάγκες, συμφέροντα ή προτιμήσεις αυτών από τους οποίους ζητείται να τα τηρήσουν. Η αναγνώριση του ειδικού καθεστώτος της ιερότητας γίνεται λοιπόν ένα είδος ρητής υποχρέωσης. Συνειδητά ή όχι, ο Ανάν πρόβαλε μια ειδική διεκδίκηση για την ηθική εξουσία των Ηνωμένων Εθνών και κατά συνέπεια του δικού τους ρόλου στη διεθνή πολιτική, συνδέοντάς τον με την ιερότητα, γενικά, και με το Ολοκαύτωμα, ειδικά. Η αναφορά στην ιερότητα και η ερμηνεία των απαιτήσεών της, δεν είναι κάτι που μπορεί να το κάνει ο καθένας.


Τα Ηνωμένα Έθνη είναι η θεσμική μορφή του ιδανικού για μια παγκόσμια υπηκοότητα- μια παγκόσμια κοινωνία των πολιτών- και, παρά τις πολλές αποτυχίες τους, δεν υπάρχει άλλος αξιόπιστος ενάγων για να μιλήσει για λογαριασμό της ‘ανθρωπότητας’ ως σύνολο. Τα κράτη-μέλη είναι ακατάλληλα, καθώς διακατέχονται πολύ εμφανώς από εθνικά και ταξικά συμφέροντα, ιδεολογίες και ειδικές, όχι οικουμενικές, πεποιθήσεις. Ο Κόνορ Κρουζ Ο’ Μπράιεν αναγνώρισε τη μοναδικότητα της ισχύος των Ηνωμένων Εθνών ως χώρο παγκόσμιου τελετουργικού πριν από σαράντα χρόνια και την ονόμασε ‘ιερό δράμα’. Στους κόλπους των Ηνωμένων Εθνών, η μόνιμη Γραμματεία, υπό την ηγεσία σήμερα του Ανάν και αποτελούμενη από διεθνείς υπαλλήλους, υποστηρίζει ότι αποτελεί την προσωποποίηση της αφιλοκέρδειας στις υποθέσεις της παγκόσμιας κοινότητας. Ακόμη και οι σκεπτικιστές, συμφωνούν ότι μόνο ένας θεσμός σαν τη Γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών μπορεί να κάνει κάτι γι’ αυτές. Οι παρατηρήσεις του Ανάν έθεσαν πράγματι ένα ηθικό σύνορο γύρω από την παγκόσμια ιερότητα και έδωσαν στη γενική γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών το ρόλο να το ελέγχει.


Το ιερό και το βέβηλο


Το ανανεωμένο ενδιαφέρον για την ιερότητα δεν προκαλεί έκπληξη, καθώς σε έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο ορθολογικός και κοσμικός, δεν είναι σαφές πώς η ιερότητα μπορεί να γίνει κατανοητή. Η ουσία του κόσμου της ιερότητας περιλαμβάνει αυτό που ο Γάλλος κοινωνιολόγος Εμίλ Ντυρκχάιμ αποκάλεσε ‘πράγματα που τίθενται κατά μέρος.’ Αυτός ο κόσμος βρίσκεται σε αντίθεση με τον ανίερο κόσμο, εκείνον της ζωής μέρα με τη μέρα, με τις υπερβολικά ανθρώπινες ανάγκες, επιθυμίες και συγκινήσεις. Η υλική αναπαραγωγή της κοινωνικής ζωής γίνεται στον ανίερο κόσμο. Η ιερότητα είναι ο κόσμος της ιδανικής αναπαραγωγής. Εδώ καλλιεργείται ό, τι θεωρείται η ουσία μιας κοινότητας ή κοινωνίας. Χωρίς αυτή την έννοια του συλλογικού, που υπερβαίνει τα διαστήματα ζωής του κάθε είδους των συγκεκριμένων ατόμων που το μοιράζονται, η ίδια η κοινωνία δεν μπορεί να αναπαράγει. Κάθε τμήμα της δομής του νοήματός της θα ήθελε συνεχή ανάλυση, συζήτηση και διαπραγμάτευση. Μ’ αυτόν τον τρόπο, η ταυτότητα μιας κοινωνίας που προχωράει θα ήταν το αποτέλεσμα μιας ατέλειωτης σειράς παζαριών και συμβιβασμών. Θα την απορροφούσε η ανίερη ζωή της υλικής αναπαραγωγής. Αυτό δεν σημαίνει πως η ζωή σταματάει, αλλά πως αυτή η ‘κοινωνία’, με την έννοια μιας κοινωνικής συλλογικότητας που σφραγίζεται από υπερβολικά εξαρτώμενες και πρόσκαιρες σχέσεις, δεν μπορεί ποτέ να είναι κάτι παραπάνω από φευγαλέα, σαν το ενσταντανέ ενός κινούμενου φιλμ. Οι κοινωνικοί δεσμοί της είναι μάλλον ‘ισχνοί’ παρά ‘πυκνοί’, για να παραφράσουμε τον Michael Walzer.


Στην πραγματικότητα, βέβαια, το περιεχόμενο του ιδανικού αλλάζει, όπως οφείλει, και ο περίπλοκος τρόπος με τον οποίον οι ανθρώπινες κοινότητες νεωτερίζουν και τροποποιούν μια φαινομενικά καταπιεστική νοηματική δομή είναι συχνά ευφάνταστος και επιδέξιος. Πώς θα μπορούσαν όμως οι κοινωνικοί θεσμοί όπως οι φυλές, τα έθνη, οι θρησκευτικές ομάδες και οι μυστικές αδελφότητες να υπάρχουν ακόμη, χωρίς τουλάχιστον κάποια ενοποιητική έννοια γι’ αυτό που ενώνει τα μέλη τους διαχρονικά; Όταν ο Πάπας πεθαίνει, οι καρδινάλιοι επιλέγουν απλώς έναν άλλον Πάπα- η Καθολική Εκκλησία, η λειτουργία της, τα μυστήρια, οι ιερές προσταγές, δεν πεθαίνουν μαζί του. Η υπερβατική εξουσία εκδηλώνεται μέσα από θεσμικούς κανόνες, πρακτικές, σύμβολα και τελετουργικά που αποτελούν σταθερά σημεία στο τοπίο του νοήματος. Αυτό το συμπυκνωμένο απόσταγμα αιώνων δίνει στους ερευνητές μερικές απαντήσεις για τα πιο οδυνηρά ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ποιος είμαι; Ποιο είναι το νόημα της ζωής; Γιατί πρέπει να συνεχίσω;


Η ικανότητα αυτών των ‘πυκνών’ θεσμών να συγκρατούν τους πιστούς όταν υπάρχουν τόσες άλλες επιλογές διαθέσιμες στη σύγχρονη αγορά της πίστης, δεν είναι ασφαλώς αυτή που ήταν. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τη Δύση, χωρίς να είναι λιγότερο σημαντικό. Πράγματι, αποτελεί επιτυχία της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών. Κι αυτό είναι το θέμα. Μια πετυχημένη παγκόσμια κοινωνία των πολιτών υπονομεύει την ιερότητα.


Η ορθολογικότητα της παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών


Αυτή η κοινωνία των πολιτών μπορεί να προσδιοριστεί με διάφορους τρόπους, παρ’ όλο που σύμφωνα με την πιο ισχυρή σύγχρονη αντίληψη είναι πιθανώς ‘ένας κόσμος μη καταναγκαστικής συλλογικής δράσης γύρω από κοινά συμφέροντα και αξίες που γίνεται πέρα από τα σύνορα των εθνών-κρατών’. Η χρήση του όρου ‘συμφέροντα’ εδώ είναι παράξενη, δεδομένου ότι η ηθική ώθηση της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών υπερβαίνει τα κοινά συμφέροντα (διαφορετικά δεν θα υπήρχε αλτρουϊσμός) αλλά η ιδέα των ‘αξιών’ επικεντρώνει την προσοχή στην ανάγκη για μια βαθύτερη κοινή δομή πίστης. Αυτή η πίστη έχει ορισμένα αναπόφευκτα χαρακτηριστικά, πουν τα τρία σημαντικότερα είναι: Να είναι οικουμενική (δεν μπορούν να υπάρχουν κριτήρια εισόδου), να είναι ομοιόμορφη (δεν γίνεται ανεκτή καμία ανισότητα μεταχείρισης ως αρχή) και να είναι αυτό-εξουσιοδοτούμενη με την έννοια ότι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών πρέπει να αντλεί εξουσία μέσω κάποιας μορφής δημοκρατικής εκπροσώπησης.


Οι συνήθεις ορισμοί της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών έχουν πολλές αδυναμίες. Δίνουν ελάχιστη σημασία στον καπιταλισμό. Είναι υπερβολικά ‘ισχνοί’ για να εμπνέουν την πολιτική δράση και αφοσίωση. Χρειάζονται πολύ περισσότερο εξαναγκασμό απ’ ό, τι οι υπέρμαχοί τους συνειδητοποιούν. Κι ύστερα υπάρχουν τα διλήμματα που συνδέονται με την απουσία μιας αντίθεσης ( το ‘αυτοί’) βάσει της οποίας να προσδιοριστεί το ‘εμείς’, και η έλλειψη κάθε διασύνδεσης μεταξύ των άνισων υλικών συνθηκών στις οποίες οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν τη ζωή τους και της ρητορικής της αλληλεγγύης. Σ’ αυτό το σημείο, η άποψή μου διαφέρει. Υποστηρίζω ότι εγγενής στη φύση της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών είναι η αδιάκοπη αναζήτηση της εξάλειψης της ανισότητας και των διακρίσεων στο όνομα της οικουμενικής ομοιομορφίας. Είναι μια μορφή εκλογίκευσης- το συνεχές ερώτημα ‘γιατί’ αξιώνει βάσιμους λόγους για οποιαδήποτε μορφή κοινωνικής διευθέτησης. Για τον Κόφι Ανάν, αυτή η αναζήτηση απαιτεί αιώνια επαγρύπνιση. Όλα τα είδωλα πρέπει να απαντήσουν στη δημοκρατική εξέταση. Μια τόσο πλήρης εκλογίκευση είναι ο εχθρός της ιερότητας.


Η ανελέητη εξονυχιστική εξέταση, σε συνδυασμό με την ανάγκη κοινωνικών διευθετήσεων για την επίδειξη οικουμενικότητας και ομοιομορφίας, υπονομεύει κάθε ελπίδα για την καθιέρωση της ιερότητας. Αυτή η εκλογίκευση είναι το πιο ισχυρό όπλο της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών σε ό, τι αφορά στην αμφισβήτηση των δομών ανισότητας και των καθιερωμένων αρχών που τις συντηρούν. Οι συνήθειες και οι παραδόσεις δεν έχουν ασυλία, έτσι όπως είναι βασισμένες σε διάφορες μορφές ιστορικών εθίμων, θεμελιώδους ανισότητας, σεξουαλικών απαγορεύσεων, διαφορικών κοινωνικών ρόλων και διακρίσεων φύλου, φυλής, έθνους και ηλικίας.


Υπονομεύοντας την ιερότητα


Η χρήση του όρου ιερότητα από τον Κόφι Ανάν σημαίνει να έχεις και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο. Μπορεί να έχει δίκιο λέγοντας ότι το Ολοκαύτωμα αποτελεί την καλύτερη υποψηφιότητα ως θεμέλιος λίθος της ιερότητας στην παγκόσμια κοινωνία των πολιτών. Για να είναι η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών μια ‘κοινωνία’ με όλη την έννοια του όρου, πρέπει να υπάρξουν πράγματα που εμείς, ως παγκόσμιο κοινό, αναγνωρίζουμε και βιώνουμε καθαρά ως μέλη αυτής της κοινότητας. Στις αρχές του 2005, τα Ηνωμένα Έθνη ενέκριναν την παγκόσμια Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος ( στις 27 Ιανουαρίου κάθε χρόνο) ως θεσμική έκφραση αυτής της ιδέας. Και οι παρατηρήσεις του Ιρανού προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, που καταδικάστηκαν ευρέως, ότι το Ολοκαύτωμα είναι ‘μύθος’ στόχευαν αναμφίβολα στη δημιουργία αγανάκτησης ακριβώς επειδή περνούσαν αυτά τα ιερά σύνορα. Το Ολοκαύτωμα προκαλεί τρομακτικό δέος και σεβασμό.


Αλλά το δέος και ο σεβασμός είναι ακριβώς το είδος των αρετών που ο ορθολογισμός της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών δεν μπορεί να αποδεχτεί. Εάν ήταν αποτελεσματικά, θα μπορούσαν να εξυψώσουν πηγές εξουσίας που έχουν να κάνουν με το νόημα της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών πέρα από τη δημοκρατική βούληση, δημιουργώντας νέες παραδόσεις που κινδυνεύουν, με το πέρασμα του χρόνου, να σταθεροποιήσουν την ανισότητα και τη διαφορική μεταχείριση. Να καταλήξουν, κατά πάσα πιθανότητα, να ελέγχονται από μια ιερατική τάξη και ίσως αυτό να φιλοδοξεί ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών να γίνει- προνομιακός ερμηνευτής της παγκόσμιας ιερότητας. Με αυτούς τους τρόπους, η ιερότητα αναδημιουργεί την ανισότητα- πρόσβασης, γοήτρου, και δημοκρατικής εφαρμογής της λογικής- που η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών υπονομεύει. Επιπλέον, το Ολοκαύτωμα δεν είναι ένα γεγονός που συνέβη στην ‘ανθρωπότητα’, παρά στο βαθμό που κάνουμε μαζική αφαίρεση, αλλά ένα γεγονός που συνέβη πολύ σαφώς στους Εβραίους, κυρίως, όπως και σε διάφορες άλλες καταδιωγμένες ομάδες. Μόνο αν του διαβρώσουμε τον ειδικό χαρακτήρα του, μπορούμε να το αναγάγουμε σε οικουμενικό έγκλημα. Η ιστορία του, το πλαίσιό του, οι μοναδικές λεπτομέρειές του (όπως η προηγούμενη ιστορία του ευρωπαϊκού αντισημιτισμού) θα πρέπει σταδιακά να σβήσουν προκειμένου να φορέσει τον μανδύα της επίθεσης στην ανθρωπότητα ως σύνολο. Η Ιστορία δεν μπορεί να έχει εξουσία στους κόλπους της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών γιατί είναι αντι-Ιστορία μέχρι τον πυρήνα της- μπορεί πάντα να χαραχτεί μια καθαρή μολυβιά και οι υπάρχουσες κοινωνικές διευθετήσεις να τεμαχιστούν και να ξαναφτιαχτούν. Στην πραγματικότητα, η προ-σύγχρονη ιστορία είναι μια μακρά ιστορία αδικίας, καταπίεσης, διάκρισης και ηθικού πισωγυρίσματος και κάθε χρόνος που πέρασε από τότε είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση της ηθικής προόδου.


Το συμπέρασμα είναι: Όχι ιερότητα, όχι αναπαραγωγή, και όχι ρόλος μαμής για τα Ηνωμένα Έθνη ή όποια άλλη ‘κοινωνία των πολιτών’. Τα Ηνωμένα Έθνη δεν μπορούν να ανακηρύξουν οποιοδήποτε σύμβολο, τελετουργικό ή ιστορία, αυτό είναι εκτός συζήτησης. Πρέπει να απορρίψουν την εξουσία του παρελθόντος και επομένως να απορρίψουν την εξουσία του δικού τους παρελθόντος (γιατί το παρελθόν είναι πάντα λιγότερο προοδευτικό από το παρόν, που είναι πάντα κατώτερο από τον κόσμο που έρχεται). Η ιερότητα, ασφαλώς, δεν εξαφανίζεται. Παραμένει στο υπο-οικουμενικό επίπεδο, αθεράπευτα μεροληπτική, ηθικά και πολιτιστικά ποικίλη. Θα παραμείνει αντικείμενο ευλάβειας ακριβώς επειδή ο ορθολογισμός που αγγίζει μια ισχνή παγκόσμια συνείδηση δεν μπορεί να την προσαρμόσει. Ο κόσμος της παγκόσμιας κοινωνίας των πολιτών είναι, στην πραγματικότητα, ένα πεδίο λειτουργικότητας και ανταλλαγής, όχι νοήματος (χωρίς να ξεχνάμε τους πολλούς τρόπους με τους οποίους οι ‘πολίτες του κόσμου’ προσπαθούν να του δώσουν νόημα). Η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών είναι σαν ένα αεροδρόμιο όπου διάφοροι άνθρωποι συναντιούνται στο τράνζιτ και μοιράζονται μια επιφανειακά παρόμοια εμπειρία πριν γυρίσουν πίσω στον ‘πυκνό’ κοινωνικό κόσμο που τους περιμένει.


Διαβάστε ακόμα:


Κατανοώντας την Διεθνής Αμνηστία


Παγκόσμια κοινωνία πολιτών: Η πολιτική ενός νέου κόσμου;

Όταν έρχεται η στιγμή για σοβαρό δημόσιο διάλογο σχετικά με το ποιο εμπόριο επιθυμούμε και με ποιο σκοπό, το σύστημα δεν δουλεύει, υποστηρίζει ο Peter Newell. Γιατί να συμμετέχει κάποιος σε μια δημόσια συζήτηση που οι όροι της υπαγορεύονται από εκείνους που κερδίζουν από μια (άνιση) φιλελευθεροποίηση, που οι διαδικασίες της δεν σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να έχουν ικανότητα ενσωμάτωσης ή δημοκρατικότητας και παρ’ όλα αυτά καλείται μέσω της δέσμευσής του να επικυρώσει;


Η ικανότητα του φιλελευθεροποιημένου εμπορίου να τηρήσει την υπόσχεσή του για την ευημερία όλων γίνεται όλο και περισσότερο αντικείμενο εξονυχιστικής διερεύνησης. Με δεδομένη την πεποίθηση ότι το ελεύθερο εμπόριο θα αντιμετωπίσει τη φτώχεια, θα υποστηρίξει τη σταθερή ανάπτυξη και θα δημιουργήσει ένα ‘ανοδικό ρεύμα’ που θα μεταφέρει όλα τα ‘καράβια’ μέσα από το αόρατο και ενάρετο χέρι της αγοράς, μέσω κυβερνήσεων, δωρητών και παραγόντων της κοινωνίας των πολιτών, η αυξανόμενη προσοχή που δίνεται στις πολιτικές του εμπορίου είναι δικαιολογημένη. Λαμβάνοντας υπόψη τις κατηγορίες που διατυπώνονται έναντι των πλούσιων λεσχών των οικονομικών ελίτ, ότι διαμορφώνουν επιδέξια τους όρους των συμφωνιών που εξυπηρετούν στενά οικονομικά συμφέροντα, δεν αποτελεί έκπληξη ότι γίνονται εκκλήσεις για τον εκδημοκρατισμό της εμπορικής πολιτικής, το άνοιγμά της σε μια πλειονότητα από συμμετέχοντες, συμφέροντα και ατζέντες και μια θεμελιώδη επανεξέταση του ερωτήματος για ποιόν και για τι υπάρχει το εμπόριο.


Εμπλέκοντας την κοινωνία των πολιτών


Η τεχνική, ειδικευμένη και νομική φύση των διαπραγματεύσεων για το εμπόριο, σε συνδυασμό με το αμοιβαίο παζάρι που φτάνει στην καρδιά του χρηματιστηριακού εμπορίου, παρουσιάζει, ωστόσο, μεγάλους φραγμούς σε ό, τι αφορά στη σημαντική δέσμευση των πολιτών και των οργανώσεων, υποστηρίζοντας ότι δρα για λογαριασμό τους. Υπήρξαν αρκετές απόπειρες για την εμπλοκή στοιχείων της κοινωνίας των πολιτών στην εμπορική πολιτική ανά τον κόσμο, συχνά ως αντίδραση στις κρίσεις νομιμότητας που προκάλεσαν γεγονότα όπως η ‘μάχη του Σιάτλ’ και άλλες διαδηλώσεις μεγάλης κλίμακας κατά της εξουσίας του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, όπως αυτή γίνεται κατανοητή, σε συνδυασμό με τις αντιρρήσεις για τη μυστικότητα με την οποία λαμβάνονται οι αποφάσεις και την έλλειψη ευαισθησίας του θεσμού απέναντι στις ανισότητες της εξουσίας που αποκλείουν τον περισσότερο κόσμο από καίριες διαβουλεύσεις. Οι αντιδράσεις έλαβαν πολλές μορφές. Εδώ θα αναφερθούμε περισσότερο σε εκείνους τους μηχανισμούς δημόσιας συμμετοχής που υπάρχουν στη βόρεια και νότια Αμερική, όπου μια σειρά από ευρείες συμφωνίες σε επίπεδο ηπείρου και περιοχής είναι υπό διαπραγμάτευση ή έχουν καταλήξει, παράλληλα με έναν αυξανόμενο αριθμό διμερών εμπορικών συμφωνιών.


Στο διάστημα της ύπαρξής τους προέκυψε μια σειρά από επίσημους θεσμικούς διαύλους συμμετοχής, που είναι σχεδιασμένοι έτσι ώστε να περιλαμβάνουν τους υποστηρικτές της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου, ξεχωριστά από τις επίσημες εμπορικές διαπραγματεύσεις, με έναν ad hoc τρόπο. Ομάδες που ανησυχούν και αμφισβητούν το σκοπό, το ρυθμό ή την ιδιοποίηση της απελευθέρωσης του εμπορίου, γελοιοποιούνται ή χαίρουν συνοπτικών διαδικασιών. Όταν, πριν από δέκα περίπου χρόνια, πήγα σε μια ‘διαβούλευση’ του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου με την κοινωνία των πολιτών, στην οποία οι ‘συναφείς’ οργανώσεις είχαν προσκληθεί να συμμετάσχουν ύστερα από πρόσκληση του ΠΟΕ και όπου οι λεπτομέρειες της συζήτησης δεν έπρεπε να δημοσιοποιηθούν, ρώτησα σε ποιο βαθμό μια συνεδρίαση για το ‘εμπόριο και το περιβάλλον’ θα αναφερόταν στην επίδραση του εμπορίου στο περιβάλλον. Η απορριπτική απάντηση ήρθε από την προεδρία της συνάντησης του ΠΟΕ, ότι αυτή δεν ήταν συναφής ερώτηση αφού ‘είναι προφανές ότι το εμπόριο μειώνει τις αποδόσεις και ότι αυτό είναι καλό για το περιβάλλον’. Τελεία. Η συζήτηση γύρισε έγκαιρα στο κατά πόσον οι περιβαλλοντολογικές ρυθμίσεις μπορούν να παρεμβληθούν στις (εμπορικές) επιχειρήσεις όπως συνήθως. Άλλες προσπάθειες είναι πιο σοβαρές στις προφανείς απόπειρές τους να δημιουργήσουν χώρους για την κοινωνία των πολιτών, όλες όμως αναπαράγουν μια φιλελεύθερη δημοκρατική εκδοχή για τη συμμετοχή ως διαβούλευση σε αποφάσεις που έχουν ήδη ληφθεί, πληροφόρηση για διαδικασίες από τις οποίες έχεις αποκλειστεί, για μια ημερήσια διάταξη που έχει ήδη καθοριστεί.


Η απουσία μιας ‘οικολογίας του εμπορίου’


Όταν έρχεται η στιγμή για σοβαρό δημόσιο διάλογο σε σχέση με αυτό που εγώ ονομάζω ‘οικολογία του εμπορίου’: το εμπόριο ως μέρος, αναπόφευκτα, των ευρύτερων κοινωνικών και οικολογικών συστημάτων που καθορίζουν τη βιωσιμότητά του και που η διατήρησή τους θα έπρεπε να αποτελεί το σημείο εκκίνησης για δημόσιες συζητήσεις σχετικά με το ποιο εμπόριο επιθυμούμε και με ποιο σκοπό, το σύστημα δεν δουλεύει. Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, που οι ανά τον κόσμο ακτιβιστές έχουν απορρίψει τη συμμετοχή και τη δέσμευση κάτω από τόσο στενούς και προκαθορισμένους όρους εις όφελος διαφόρων στρατηγικών διαμαρτυρίας και αντίστασης. Οι δικαστές και μια απίστευτη διάταξη κοινωνικών κινημάτων και πολιτικών παικτών παραβιάζουν τις πολιτικές των συναλλαγών του επίσημου κράτους για μειώσεις των δασμών, σε περιπτώσεις όπου οι εμπορικές διαπραγματεύσεις καθορίζουν την πρόσβαση σε νερό και φάρμακα που σώζουν ζωές, καθορίζουν τη βιωσιμότητα αγροτικών εισοδημάτων και λαμβάνουν δικαστικές αποφάσεις που η γνώση τους μετράει και μπορεί να αποκτηθεί ιδιωτικά. Βασικά ζητήματα πολιτικής, ηθικής και κοινωνικής και οικολογικής σταθερότητας βρίσκονται σε κίνδυνο και πρέπει να αντιμετωπιστούν ως τέτοια. Οι εμπορικοί διαπραγματευτές δεν μπορούν να περιμένουν σοβαρά ότι καθησυχάζουν τους ανθρώπους επειδή τους λένε ότι ενεργούν για το κοινό συμφέρον, όταν δεν υπάρχουν χώροι για διαβουλεύσεις και αμφισβήτηση στο πεδίο της εμπορικής πολιτικής ή, πιο βασικό ακόμη, στο εθνικό επίπεδο όπου οι κυβερνήσεις παραμένουν ασφαλώς το κατάλληλο και υψίστης σημασίας σημείο δημοκρατικής αναφοράς για τις πολιτικές εκπροσώπησης.


Αυτή η στενή μορφή εκδημοκρατισμού της εμπορικής πολιτικής, που θεωρείται ότι φέρνει περισσότερες φωνές και παίκτες σε μια σειρά θεσμών και διαδικασιών πολιτικής που ο σκοπός και η διαδικασία τους έχουν ήδη οριστεί, απέχει πολύ από την ‘οικολογική δημοκρατία’, την αναγνώριση των ευρύτερων και πολλαπλών κοινωνικών και οικολογικών συστημάτων που υποστηρίζουν και θα δεχτούν την επίδραση των επεκτατικών φιλοδοξιών της πολιτικής του εμπορίου και την οικοδόμηση χώρων πολιτικής και διαδικασιών που θα μπορούν να αντιμετωπίσουν αυτή την πολυπλοκότητα. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τις τωρινές απόπειρες άρνησης της συνάφειας των κοινωνικών και περιβαλλοντολογικών επιδράσεων της πολιτικής του εμπορίου ή προώθησης αυτών των θεμάτων στην υπηρεσία των στόχων της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου. Παράπλευρες συμφωνίες χωρίς σημαντική ισχύ, διαδικασίες για τους πολίτες να προβαίνουν σε νομικές διεκδικήσεις όταν βλάπτονται από τη βιομηχανική ρύπανση, όπως αυτές που περιλαμβάνονται στη συμφωνία της NAFTA ή η πρόταση για ένα ‘κουτί’ όπου οι ακτιβιστές θα μπορούν να ρίχνουν τις ιδέες τους για βελτιώσεις στις (καθυστερούμενες) διαπραγματεύσεις της FTAA, χωρίς καμιά υποχρέωση από πλευράς διαπραγματευτών να απαντήσουν, δεν υπολογίζονται ως σοβαρή προσπάθεια για την εμπλοκή της κοινωνίας των πολιτών ή πόσο μάλλον για τον εκδημοκρατισμό της πολιτικής του εμπορίου με ό, τι σημαίνει κάτι τέτοιο. Πολλοί τέτοιοι μηχανισμοί αναπαράγουν τη λογική του ΠΟΕ ότι μόνο ομάδες με ‘νόμιμο’ συμφέρον στο έργο της οργάνωσης, που όπως ορίζεται από τη συμφωνία Mercosur έχουν ‘άμεσο συμφέρον σε ζητήματα παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης’ μπορούν να έχουν λόγο. Οι ομάδες θεωρούνται ως ‘πολύτιμος πόρος’ για την υπόθεση της φιλελευθεροποίησης του εμπορίου στον δημόσιο χώρο. Ο πολιτικός ρόλος της Επιτροπής των Εκπροσώπων των Κυβερνήσεων για την Κοινωνία των Πολιτών της FTAA (από τη στιγμή που είναι εμφανώς ανίκανοι να εκπροσωπήσουν τους εαυτούς τους) καθίσταται σαφής στο προσχέδιο της συμφωνίας: ‘ να οικοδομήσουμε την κατανόηση και υποστήριξη του ευρύτερου κοινού στην φιλελευθεροποίηση του εμπορίου στο ημισφαίριο’ (η έμφαση δική μου).


Αναπαράγοντας ανισότητες/φιμώνοντας την κοινωνία των πολιτών


Αναπόφευκτα, τέτοιοι μηχανισμοί χρησιμεύουν για την αναπαραγωγή ανισοτήτων στο εσωτερικό της κοινωνίας των πολιτών. Εκείνοι που έχουν τον έλεγχο του νομικού και οικονομικού πλαισίου των συμφωνιών, τους πόρους για να συμμετάσχουν και την ηλεκτρονική δυνατότητα να εμπλακούν σε ‘εικονικές διαβουλεύσεις’, που εδρεύουν συνήθως στην πρωτεύουσα και είναι πιο κριτικοί απ’ όλους, που είναι πρόθυμοι να υποστηρίξουν τους σκοπούς και τους στόχους του θεσμού, χρησιμοποιούν ίσως αυτούς τους μηχανισμούς. Η μεγάλη πλειονότητα των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και οπωσδήποτε αυτοί που μπορούν καλύτερα να υποστηρίξουν ότι εκπροσωπούν τους πολίτες που δέχονται περισσότερο την επίδραση των εμπορικών συμφωνιών, αυτοί που έχουν συνήθως λιγότερους πόρους, μικρή ή και καμία ηλεκτρονική δυνατότητα, που δεν εδρεύουν στην πρωτεύουσα και είναι κριτικοί σε ό, τι αφορά στα διαδικαστικά και διανεμητικά στοιχεία της πολιτικής του εμπορίου, δεν τους χρησιμοποιούν. Σε τελευταία ανάλυση, γιατί να συμμετέχει κάποιος σε μια δημόσια συζήτηση που οι όροι της υπαγορεύονται από εκείνους που κερδίζουν από μια (άνιση) φιλελευθεροποίηση, που οι διαδικασίες της δεν σχεδιάστηκαν έτσι ώστε να έχουν ικανότητα ενσωμάτωσης ή δημοκρατικότητας και παρ’ όλα αυτά καλείται μέσω της δέσμευσής του να επικυρώσει;


Βραχυπρόθεσμα, το σχέδιο εκδημοκρατισμού της εμπορικής πολιτικής παραμένει σε ισχύ, χρησιμοποιώντας τους υπάρχοντες χώρους για να ανοίξει ευρύτερες δημόσιες συζητήσεις για το ποια είδη εμπορίου θέλουμε, όχι ως αυτοσκοπούς, αλλά σε σχέση με την ικανότητά τους (ή όχι) να εξυπηρετούν ευρύτερους κοινωνικούς και περιβαλλοντολογικούς στόχους. Μακροπρόθεσμα, αυτός ο υποκριτικός κόσμος στον οποίον οι συζητήσεις για την εμπορική πολιτική μεταξύ των πολιτικών και εμπορικών ελίτ μπορούν να προχωρήσουν εάν είναι αποσυνδεδεμένες από όλες τις άλλες πολιτικές, όλους τους άλλους κοινωνικούς στόχους και όλα τα άλλα προβλήματα, πρέπει να φτάσει σ’ ένα τέλος. Πρέπει να φτάσει σ’ ένα τέλος γιατί εάν η φιλελευθεροποίηση του εμπορίου υπάρχει από και για έναν κόσμο τόσο βαθιάς ανισότητας και οικολογικής ισοπέδωσης, αυτή η σοβαρή κατάσταση μπορεί μόνο να επιδεινωθεί.


Διαβάστε ακόμα


Ευρωπαικό δίκτυο δράσης για το κλίμα


Η ωμή συμφωνία του ΠΟΕ (στα Αγγλικά)

Οι προοδευτικές πολιτικές πρέπει να υποστηρίζουν ορισμένες κεντρικές αξίες και ταυτόχρονα να ανταποκρίνονται στη σύγχρονη ατζέντα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των θεμάτων του φύλου και των περιβαλλοντολογικών προβλημάτων. Οι κεντροαριστερές πολιτικές δυνάμεις και τα κινήματα της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να ανταποκριθούν στην πρόκληση της συμφιλίωσης αρχών και αποτελεσματικών πολιτικών.


Μια συνέντευξη στον Πάνο Παπούλια για το Re-Public


Η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει


Πάνος Παπούλιας: Σε ένα από τα πιο πρόσφατα έργα σας, Η Παγκόσμια Συνθήκη, αναφέρεστε στην ανάγκη μεταρρύθμισης της διαδικασίας της παγκοσμιοποίησης. Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι κυριότερες κατευθύνσεις προς τις οποίες η μεταρρύθμιση αυτή πρέπει να στοχεύει;


David Held: Λοιπόν, υπάρχουν δύο κύρια ρεύματα σκέψης για την παγκοσμιοποίηση. Το πρώτο είναι η συμβατική και πασίγνωστη νεοφιλελεύθερη θέση, που υποστηρίζει ουσιαστικά ότι οι αγορές αποτελούν το κλειδί για τη μεταρρύθμιση και την ανάπτυξη. Οι περισσότεροι από τους κύριους υποστηρικτές και οι περισσότεροι από τους κυρίαρχους θεσμούς της διεθνούς τάξης δημιουργούν και συντηρούν κανόνες που ενισχύουν αυτό το σχέδιο. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν αυτοί που υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα είναι η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και η ίδια η παγκοσμιοποίηση και χρειαζόμαστε περισσότερες τοπικές και εθνικές λύσεις για το μέλλον μας.


Η δική μου θέση δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Νομίζω ότι υπάρχουν βαθιά προβλήματα στη νεοφιλελεύθερη εκδοχή της παγκοσμιοποίησης, αλλά νομίζω επίσης ότι η παγκοσμιοποίηση ήρθε για να μείνει. Ο κόσμος έγινε πιο διασυνδεδεμένος, η ηλεκτρονική και τεχνολογική επανάσταση και το ίντερνετ προωθούν νέες μορφές ανθρώπινης επικοινωνίας. Δεν αναδιαμορφώνουν μόνο τις ίδιες τις επικοινωνίες, αλλά τη φύση του επιχειρείν, αλλάζουν την υποδομή της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης. Νομίζω λοιπόν ότι πέρα από τη συζήτηση για το μέλλον της παγκοσμιοποίησης σήμερα πρέπει να διαχωρίσουμε ορισμένα πράγματα: ότι η αυξανόμενη διασύνδεση του κόσμου ήρθε για να μείνει και το ερώτημα είναι πώς πρέπει να είναι.


Νομίζω ότι η νεοφιλελεύθερη λύση έχει αποτύχει, δηλαδή ο φονταμενταλισμός των αγορών από τη μια πλευρά και οι δυνάμεις κατά της παγκοσμιοποίησης από την άλλη, δεν παρέχουν μια σοβαρή απάντηση στα προβλήματα της παγκόσμιας διασύνδεσης και στο γεγονός ότι όλο και περισσότερο η μοίρα και οι τύχες της κάθε χώρας και όλων των χωρών σε ζωτικά θέματα –από τους εμπορικούς μέχρι τους περιβαλλοντολογικούς κανόνες- δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με τοπικές ή εθνικές λύσεις.


Είναι η κοινωνία των πολιτών προοδευτική;


Π.Π.: Αναφερθήκατε εν συντομία στα μειονεκτήματα των κινημάτων κατά της παγκοσμιοποίησης με την έννοια της αντίδρασής τους στα θέματα που ανακύπτουν από το αυξανόμενο επίπεδο παγκόσμιας διασύνδεσης. Θα μπορούσατε να αναπτύξετε περισσότερο το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων σε σχέση με την παγκόσμια μεταρρύθμιση;


D.H.: Δεν υποθέτω πως τα παγκόσμια κινήματα είναι αναγκαστικά ανώτερα ή σοφά. Οφείλουν να δείξουν πως είναι στη φύση των πολιτικών τους και στη φύση της δουλειά τους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορείτε να βρείτε αναρίθμητες κοινωνικές ομάδες που τάσσονται υπέρ των αμβλώσεων και άλλες τόσες που τάσσονται εναντίον. Όλες τους είναι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, αλλά δεν είναι όλες προοδευτικές. Η προοδευτική φύση της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να εξετάζεται, μέχρι ενός σημείου, ανεξάρτητα από τα ίδια τα κινήματα.


Για να απαντήσω σε γενικές γραμμές στην ερώτησή σας, νομίζω πως τα τελευταία 20 ή 30 χρόνια, αρχίζοντας από τις αλλαγές στις περιβαλλοντολογικές πολιτικές που προωθήθηκαν από τα οικολογικά κινήματα και μέχρι τη γένεση των κινημάτων που έχουν να κάνουν με την παγκοσμιοποίηση, τα κοινωνικά κινήματα υπήρξαν απίστευτα σημαντικά στην άσκηση πιέσεων για να αλλάξει η ατζέντα της παγκοσμιοποίησης, να ξεφύγει από το νεοφιλελεύθερο πρότυπο, καθώς και στην άσκηση πιέσεων για περισσότερο εκδημοκρατισμό και υπευθυνότητα στις παγκόσμιες διαδικασίες, όπως επίσης στους εθνικούς θεσμούς, θέτοντας νέα θέματα στην ατζέντα σε αρκετά βασικές μορφές. Υπάρχει η OXFAM, στο προσκήνιο των συζητήσεων για το εμπόριο, το χρέος, ακόμη και τη φτώχεια. Υπάρχουν οι Γιατροί χωρίς Σύνορα που κάνουν εκπληκτική δουλειά για την υγεία και τη διανομή της υγείας και άλλοι. Πολλές παράλληλες ομάδες κάνουν σημαντική δουλειά, αλλάζοντας την ατζέντα σε τοπικό όπως και σε πιο παγκόσμιο επίπεδο.


Έχουμε δει τα τελευταία 20 έως 30 χρόνια το επίτευγμα των κοινωνικών κινημάτων που μετατόπισαν την ατζέντα από το εμπόριο και το χρέος στο περιβάλλον, τη βιωσιμότητα, τη φτώχεια και λοιπά. Ο ρόλος των διανοούμενων, των πολιτικών κομμάτων είναι να συζητήσουν αυτή την ατζέντα, όχι απλώς να τη δεχτούν μόνο και μόνο επειδή προήλθε από την κοινωνία των πολιτών. Με άλλα λόγια, πρέπει να ξέρουμε γιατί ορισμένες συνεισφορές της κοινωνίας των πολιτών είναι προοδευτικές και άλλες όχι.


Οι προκλήσεις της κεντροαριστεράς


Π.Π.: Ποια πιστεύετε λοιπόν ότι είναι η ουσία μιας προοδευτικής κοινωνίας των πολιτών ή η προοδευτικότητα στην πολιτική;


D.H.: Η ουσία της προοδευτικότητας σήμερα έχει στον πυρήνα της βασικές αρχές παγκόσμιας δικαιοσύνης, βασικές αρχές δημοκρατίας και υπευθυνότητας, βασικές ανησυχίες για το περιβάλλον και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Αναγνωρίζει επίσης ότι οι αγορές ήρθαν για να μείνουν αλλά πρέπει να εφοδιαστούν με νέα είδη κανόνων. Πρέπει να δεχτούμε πως εάν επιθυμούμε να μετατοπίσουμε την ατζέντα επιτυχώς, τότε πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε πως οι κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου δεν πρόκειται να το αποδεχτούν έτσι απλά εκτός κι αν ανταποκρίνεται σε κάποιες από τις ανησυχίες τους, που αφορούν θέματα ασφαλείας, όχι μόνο την τρομοκρατία αλλά επίσης το πρόβλημα των κρατών αμφισβητούμενης νομιμότητας και της εξάπλωσης των πυρηνικών. Αυτού του είδους τα θέματα δεν είναι δημοφιλή στην κεντροαριστερά. Νομίζω ότι προκειμένου η προοδευτικότητα να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της διακυβέρνησης, πρέπει να διατυπώσει καθαρά τις ανησυχίες της κοινωνίας των πολιτών, αλλά να δώσει επίσης σοβαρές απαντήσεις στη συμβατική ατζέντα. Το εκλογικό σώμα δεν μπορεί να πειστεί ότι η κεντροαριστερά διαθέτει ικανή απάντηση σε θέματα διακυβέρνησης, εκτός κι αν μπορέσει να ενσταλάξει τις αξίες της σ’ αυτές τις μεγάλες προκλήσεις.


Π.Π.: Νομίζετε ότι η κεντροαριστερά ενσωματώνει ιδέες που είχε η αριστερά 30-40 χρόνια πριν;


D.H.: Πρέπει να θυμόμαστε πάντα ότι η αριστερά δεν είχε ποτέ αποτελέσει μια μοναδική, συγκροτημένη φωνή, όπως και σήμερα στην κεντροαριστερά υπάρχουν πολλές φωνές. Μέχρι ενός σημείου, αυτό είναι καλό: το πρόβλημα της ερμηνείας του κόσμου είναι τόσο περίπλοκο που υπάρχει χώρος για διαφορετικές κρίσεις και θέσεις.


Η κεντροαριστερά πρέπει να είναι δημοκρατική, πρέπει να είναι ανεκτική, πρέπει να είναι πλουραλιστική, πρέπει να είναι ανοιχτή σε εναλλακτικές απόψεις. Αυτό όμως που τη διαφοροποιεί από την κεντροδεξιά είναι η δέσμευση σε ορισμένες κεντρικές αξίες. Κατά την άποψή μου, αυτές οι κεντρικές αξίες είναι ορισμένες από τις παραδοσιακές αξίες του σοσιαλισμού, αλλά και μια σειρά αξιών που ο σοσιαλισμός δεν κατάλαβε ή δεν διατύπωσε καλά. Νομίζω ότι οι μαρξιστές και κάποιοι άλλοι σοσιαλιστές εξέλαβαν ορισμένα θέματα της σύγχρονης πολιτικής στραβά. Δεν κατάλαβαν το κράτος: νόμιζαν πως το κράτος θα έσβηνε. Δεν κατάλαβαν τη φύση των σύγχρονων εκλογικών σωμάτων, που είναι πολύ πιο διάχυτα και αποσπασματικά. Δεν κατάλαβαν το πρόβλημα των δικαιωμάτων και των ελευθεριών.


Επομένως, η κεντροαριστερά σήμερα οφείλει να θέσει τις κλασικές ανησυχίες για κοινωνική δικαιοσύνη και απελευθέρωση στο επίκεντρο. Σήμερα, όμως, αυτή η ατζέντα πρέπει να συνδεθεί με το καθεστώς των ανθρώπινων δικαιωμάτων, με τους προβληματισμούς για το θέμα των φύλων, με τη βιωσιμότητα του περιβάλλοντος, με μια ολόκληρη γκάμα θεμάτων που δεν αποτελούσαν μέρος της παραδοσιακής αριστεράς. Η μεταφορά των κεντρικών αξιών μιας προοδευτικής κεντροαριστεράς στη δημόσια πολιτική σημαίνει πολύ σκληρό πολιτικό προβληματισμό και πολύ σκληρή πολιτική δουλειά. Δεν αρκεί πλέον η κριτική και ο σκεπτικισμός, η κεντροαριστερά πρέπει να αρθρώνει μια πολιτική πειστική, εφικτή και πρακτική.


Π.Π.: Μιλάτε για ένα μίγμα ηθικής οντολογίας, πολιτικής ιδεολογίας και πραγματισμού;


D. H.: Ναι, αλλά ο πραγματισμός δεν σημαίνει αναγκαστικά εγκατάλειψη αυτών που έχουμε. Αυτός είναι ο λόγος που ασκώ τόσο σκληρή κριτική σε όλο μου το έργο σε δυό σειρές πολιτικών επιλογών που διαμόρφωσαν πρόσφατα τη φύση της παγκοσμιοποίησης: Η Συναίνεση της Ουάσιγκτον, από τη μια πλευρά, και το δόγμα ασφαλείας της Ουάσιγκτον από την άλλη. Πρόκειται για καταστροφικά πακέτα πολιτικής. Μου φαίνεται πως και τα δύο βασίζονται σε παρεξήγηση του κόσμου όπως τον ξέρουμε, και τα δύο είναι φανερό ότι θα έχουν επιζήμια αποτελέσματα.


Μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής


Π.Π.: Ωστόσο, υιοθετώντας, μερικώς έστω, τον πραγματισμό, η κεντροαριστερά και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ειδικότερα δεν κινδυνεύουν να διολισθήσουν στο χομπεσιανό έδαφος της πολιτικής της ισχύος;


D.H.: Νομίζω πως η ερώτηση είναι σωστή. Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος όταν συνδέουμε τα ιδανικά με την πολιτική να διολισθήσουμε σε μια βραχυπρόθεσμη πολιτική δομή, εγκαταλείποντας τα ιδανικά. Νομίζω πως υπάρχει εκεί μια διαφορά ανάμεσα στο ρόλο των κομμάτων και το ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Κατά κάποιο τρόπο, ο ρόλος του κόμματος της κεντροαριστεράς είναι να δημιουργήσει μια γέφυρα μεταξύ αρχής και πολιτικής. Ένα αποτελεσματικό κεντροαριστερό κόμμα είναι μια παραγωγική γέφυρα. Αλλά οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει πάντα να προωθούν την ατζέντα τους πιο πέρα, γιατί χωρίς αυτή την πίεση οι πολιτικοί θα διολισθαίνουν στις συμβατικές πολιτικές.


Κοιτάξτε την ιστορία του προοδευτικού σχεδίου στη Βρετανία σήμερα. Το μπλερικό σχέδιο ξεκίνησε με αυτόν τον νέο σαιξπηρικό κεντροαριστερό πρίγκιπα. Κόλλησε τώρα στο τέλμα των συζητήσεων για τη δημόσια πολιτική, τη μεταρρύθμιση του δημόσιου τομέα και την καταστροφική, οπισθοδρομική εξωτερική πολιτική.


Με άλλα λόγια, οφείλουμε να διαχωρίζουμε τον ρόλο του κόμματος, που είναι να λειτουργεί ως περιστροφική γέφυρα και το ρόλο των κοινωνικών κινημάτων, που είναι να διασφαλίζουν συνεχώς ότι αυτά τα ιδανικά προωθούνται αποφασιστικά και εκπληρώνονται.


Π.Π.: Πιστεύετε ότι τα κοινωνικά κινήματα αναδύονται μέσα από τις ανεπάρκειες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας;


D.H.: Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι ταυτόχρονα αναπότρεπτη και πολύ αδέξια. Αναπότρεπτη επειδή δεν υπάρχουν πολλές εναλλακτικές λύσεις σε αυτή τη μορφή της δημοκρατίας. Αδέξια επειδή είναι πολύ αναποτελεσματική, δεν είναι πολύ καλή στο διάλογο και λοιπά. Οφείλουμε να είμαστε ευφάνταστοι, να σκεφτούμε νέες μορφές διαβούλευσης ικανές να κάνουν τους πληθυσμούς να εμπλακούν στην πολιτική. Η προοδευτική κοινωνία των πολιτών είναι εν μέρει ένας νέος τόπος πολιτικής που το κράτος επιθυμεί να κατακτήσει ή να έχει ως συνομιλητή κι αυτός ο πλουραλισμός αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο για μια υγιή δημοκρατία. Η τυπική δημοκρατία είναι η κατάσταση που διαμορφώνει το έδαφος για να ανθίσει η κοινωνία των πολιτών. Αντίστροφα, η κοινωνία των πολιτών είναι το έδαφος στο οποίο η δημοκρατία συντηρείται. Προϋποθέτουν η μια την άλλη.


Π.Π.: Στην περίπτωση της πρόσφατης βρετανικής εξωτερικής πολιτικής, θα λέγατε ότι το κεντροδεξιό κόμμα έκανε το κεντροδεξιό κίνημα να σιγήσει;


D.H.: Νομίζω ότι η βρετανική εξωτερική πολιτική βασικά ενέδωσε στην αμερικανική θέση. Η κυβέρνηση μπόρεσε-παίρνοντας αυτή τη θέση- να εξουδετερώσει την αντιπολίτευση. Ήταν μια αρκετά ανελέητη μακιαβελική πολιτική που παίχτηκε γύρω από τα ζητήματα εξουσίας. Η βρετανική κυβέρνηση θυσίασε όλα τα πράγματα που διακρίναμε ως κεντροαριστερή προσέγγιση σε θέματα ειρήνης και ασφάλειας. Ο Μπλερ ξεκίνησε ως ευρωπαϊστής και διεθνιστής και κατέληξε να αποδυναμώσει την Ευρωπαϊκή Ένωση και να αποδυναμώσει τους διεθνείς θεσμούς.


Πραγματισμός και ρευστή πολιτική


Π.Π.: Είναι η κεντροαριστερά ένας προνομιακός συνομιλητής των κινημάτων της κοινωνίας των πολιτών;


D.H.: Είναι εξαιρετικά απίθανο τα συμβατικά κεντροδεξιά κόμματα να είχαν κάτι να πουν στα προοδευτικά κινήματα της κοινωνίας των πολιτών. Ωστόσο, η πολιτική σήμερα είναι πολύ ρευστή και κανείς δεν έχει το μονοπώλιο της σοφίας και των καλών ιδεών. Θα ήμασταν εξαιρετικά ανόητοι στην κεντροαριστερά εάν απορρίπταμε κάτι μόνο και μόνο επειδή ο εμπνευστής του προέρχεται από την κεντροδεξιά. Οι καλές ιδέες είναι καλές ιδέες.


Οφείλουμε να διακρίνουμε τη λογική των ιδεών από τον πραγματισμό της πολιτικής. Στη λογική των ιδεών ο καθένας είναι ελεύθερος να συμβάλει και θα έπρεπε να κρίνεται από την ποιότητα των επιχειρημάτων του. Μ’ αυτή την έννοια είμαι οπαδός του Χάμπερμαν. Πιστεύω ότι η ποιότητα του δημόσιου λόγου εξαρτάται από την ποιότητα των συνεισφορών σ’ αυτόν τον δημόσιο λόγο. Αυτός είναι ο κίνδυνος που αντιμετώπισε πάντα η παραδοσιακή αριστερά, πήρε παρόμοια μορφή με την εκκλησία. Όπως η εκκλησία ενήργησε ως εκπρόσωπος του ανθρώπινου γένους απέναντι στο Θεό τη μεσαιωνική εποχή, η αριστερά θεώρησε ότι είχε μια ανάλογη αποστολή. Υποτίθεται ότι εξέφρασε τα αντικειμενικά συμφέροντα της εργατικής τάξης. Ανεξάρτητα αν κάποιος ήταν λενινιστής ή φαμπιανός ή παραδοσιακός σοσιαλδημοκράτης, ήξερε ποια ήταν η μηχανή της ιστορίας.


Σήμερα, ξέρουμε πως δεν υπάρχει αντικειμενικό συμφέρον. Ξέρουμε πως τα συμφέροντα αποδίδονται υποθετικά σε διαφορετικούς κοινωνικούς παράγοντες και μπορεί να έχουν διαφορετικές συγκεκριμένες εκδηλώσεις. Οι ιδέες πρέπει να δοκιμάζονται μέσα στο χάος των δημοκρατικών πολιτικών. Ας το αντιμετωπίσουμε, η ιστορία της κεντροαριστεράς σε σχέση με την οικολογία έχει υπάρξει απελπιστικά φτωχή. Εκτός κι αν η αριστερά δώσει προσοχή στη νέα ατζέντα, στα περιβαλλοντολογικά προβλήματα, τον φεμινισμό, τις πολυπλοκότητες των αγορών, θα παραμείνει αδύναμη σ’ αυτά τα θέματα. Αυτός δεν είναι ο δρόμος για την εξουσία.


Πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ


Π.Π.: Πιστεύετε πως ένα από τα μείζονα μειονεκτήματα των προοδευτικών πολιτικών είναι, σε γενικές γραμμές, η αξία του διεθνισμού;


D.H.: Εάν είχαμε πολλές ώρες, θα μπορούσαμε να επιχειρηματολογήσουμε πάνω στις διαφορετικές θέσεις γι’ αυτό το ζήτημα. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό φιλελεύθερο με την έννοια ότι είμαι υπέρμαχος της κοινωνικής ισότητας, των ίσων δικαιωμάτων και της ηθικής αξιοπρέπειας κάθε ανθρώπινου πλάσματος. Θεωρώ τον εαυτό μου σκληρό δημοκράτη, γιατί πιστεύω ότι η δημοκρατία είναι ο μόνος τρόπος να έρθουμε σε διάλογο με ανθρώπους που υποστηρίζουν διαφορετικές απόψεις και να φτάσουμε σε συλλογικές λύσεις. Ότι ο τρόπος επίλυσης των διαφορών δεν είναι η βία ή η επιβολή ή η κυριαρχία, αλλά μόνο ο διάλογος μεταξύ ίσων εταίρων. Αυτό όμως προϋποθέτει ότι οι άλλοι άνθρωποι αποδέχονται τη γλώσσα της ηθικής ισότητας. Πρέπει να αναγνωρίσουμε πως σε μερικές πιο θεοκρατικές χώρες αυτό δεν είναι αποδεκτό.


Η θέση μου είναι πως δεν υπάρχει εδώ χώρος για ισότιμο συμβιβασμό. Εκτός κι αν μοιραστούμε ορισμένες οικουμενικές αρχές διαλόγου, δεν μπορούμε να έρθουμε σε διάλογο μεταξύ μας και στη συνέχεια να λύσουμε ειρηνικά πολλά από τα πιο πιεστικά προβλήματα παγκοσμιοποίησης στον κόσμο. Για να υποστηρίξω τη δημοκρατική οικουμενικότητά μου, θα έλεγα πως δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς γυναίκες που αναζητούν ίσα δικαιώματα. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς άντρες που απορρίπτουν τις αξιώσεις για υποταγή. Δεν υπάρχει χώρα στον κόσμο χωρίς ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις και κουλτούρα που αναζητούν μια ευκαιρία να τις εκφράσουν. Όλες οι μορφές δογματικού μονολόγου- παραδοσιακός μαρξισμός, παραδοσιακή θεοκρατία διαφόρων ειδών- δεν μπορούν να δώσουν λύσεις σ αυτά τα προβλήματα, αποτυχαίνουν όλες.


Σ’ αυτά τα ζητήματα δεν μπορούμε να συμβιβαστούμε. Δεν λέω ότι πρέπει να πάμε εκεί με τα τανκς για να επιβάλλουμε αυτόν τον κώδικα σε άλλους. Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν ορισμένες θεμελιώδεις αρχές και πιστεύω που σφραγίζουν τη σκέψη μας. Μια παραδοσιακή αυταρχική χώρα που δεν επιτρέπει ανεξαρτησία στις γυναίκες, δεν βρίσκεται από τη δική μου και τη δική σας πλευρά. Αυτό σημαίνει ότι η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να βασίζεται στην επιβολή των αξιών μας σε αυτήν; Καθόλου. Η εξωτερική μας πολιτική πρέπει να αναγνωρίσει ότι η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων και η δημοκρατία πρέπει να έρθουν από κάτω. Το πρότυπο είναι οι βελούδινες επαναστάσεις, όχι ο πόλεμος στο Ιράκ.


Διαβάστε ακόμα:


Παγκοσμιοποίηση: Οι κίνδυνοι και οι απαντήσεις (στα Αγγλικά)


Ετήσια έκδοση για την παγκόσμια κοινωνία πολιτών (στα Αγγλικά)


Η πολιτική μετά το σοσιαλισμό (στα Αγγλικά)

Τα κοινωνικά κινήματα μπορούν να γίνουν πολιτικά αποτελεσματικά μόνο στο μέτρο που προτείνουν και εργάζονται για την προώθηση εφικτών εναλλακτικών λύσεων έναντι της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Ο Samir Amin περιγράφει τη δημοκρατία ως τη χωρίς τέλος διαδικασία ενός αγώνα όπου τα κοινωνικά κινήματα ενσωματώνουν συνεχώς τα αιτήματα και τις επιθυμίες του κόσμου.


Μια συνέντευξη στον Fabio Petito για το Re-Public

Η συνέντευξη διεξήχθη με τη σημαντική βοήθεια του Fondazione Mediterraneo, Νάπολι, Ιταλία


Από τη γέννηση στην ωριμότητα


Fabio Petito: Θα θέλατε να σχολιάσετε με συντομία τη γέννηση και ιστορία των νέων κοινωνικών κινημάτων;


Samir Amin: Συμμετείχα στην οικοδόμηση των νέων κινημάτων από την πολύ αρχή. Κοινωνικά κινήματα υπήρχαν, ασφαλώς, πάντα στην ιστορία. Τα νέα κοινωνικά κινήματα αναδύθηκαν στη δεκαετία του ’90 ως μια αμυντική αντίδραση στην επίθεση του νεοφιλελευθερισμού ενάντια στα δικαιώματα των λαών, ειδικότερα στην επίθεση κατά του κράτους πρόνοιας στη Δύση, την κρατική προστασία στο Νότο κλπ Είναι φυσιολογικό που τα κινήματα εμφανίστηκαν αρχικά με αμυντική γραμμή. Έπειτα συνειδητοποίησαν σταδιακά πως από τη στιγμή που η πρόκληση ήταν παγκόσμια, έπρεπε να οργανωθούν επίσης σε παγκόσμια κλίμακα. Το 1997 ιδρύσαμε το Παγκόσμιο Εναλλακτικό Φόρουμ, το οποίο αποτελούσαν οργανώσεις από την Ασία, την Αφρική, τη Λατινική Αμερική και την Ευρώπη. Το 1999 οργανώσαμε το πρώτο αντι -Νταβός στο Νταβός, που αποτέλεσε ένα μικρό επικοινωνιακό γεγονός. Λίγοι μόνο άνθρωποι ήταν παρόντες, αλλά εκπροσωπούσαν γύρω στα 50 μεγάλα συνδικάτα, αγρότες, γυναικείες και περιβαλλοντολογικές οργανώσεις. Η ιδέα της οργάνωσης του πρώτου Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (ΠΚΦ) στο Πόρτο Αλέγκρε γεννήθηκε σ’ αυτή τη συνάντηση.


Από τότε, τα κινήματα σημείωσαν προόδους. Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός οργανώσεων που έχουν ως στόχο την προώθηση θετικών εναλλακτικών προτάσεων. Αποκαλώ αυτή τη διαδικασία –και δεν είμαι ο μόνος- οικοδομώντας τη σύγκλιση μέσα στη διαφορετικότητα. Αυτό δεν σημαίνει ένα μοναδικό σύστημα κομμάτων ή ένα μοναδικό ιδεολογικό σύστημα. Είναι μια πολύπλοκη, ετερογενής διαδικασία που μπορεί να διευκολύνει την προώθηση εφικτών εναλλακτικών λύσεων έναντι της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης.


F.P.: Μπορούν τα κοινωνικά κινήματα να γίνουν παίκτες που θα επιφέρουν πραγματική αλλαγή στις παγκόσμιες πολιτικές;


S.A.: Νομίζω ότι έχουν γίνει ήδη, παρ’όλο που είναι ακόμη πολύ αδύναμα, στο πρώτο στάδιο της ανάπτυξής τους. Τα κοινωνικά κινήματα θα γίνουν σημαντικά μόνο όταν διατυπώσουν κι εργαστούν για την αναζήτηση πραγματικών εναλλακτικών λύσεων έναντι της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης . Αναφέρομαι σε εναλλακτικές στον πληθυντικό. Οι πρακτικές συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές από τη μια χώρα στην άλλη ή από τη μια περιοχή στην άλλη και κατά συνέπεια οι κοινωνικοί αγώνες πρέπει να δείχνουν ευαισθησία και να ανταποκρίνονται σε αυτές τις διαφορές.


Έθνος, Κράτος και Κόμμα


F.P.: Πιστεύετε πως το επίπεδο του έθνους-κράτους αποτελεί ακόμη την πρωταρχική αρένα για τις παγκόσμιες πολιτικές;


S.A.: Ναι. Στην Ευρώπη, για παράδειγμα, η πολιτική βρίσκεται ακόμη στα χέρια των εθνικών κυβερνήσεων. Η αλλαγή των κυβερνήσεων προκύπτει στην καλύτερη περίπτωση μέσα από εκλογές και στις υπόλοιπες περιπτώσεις μέσα από άλλους δόλιους τρόπους. Δεν είναι παραγωγικό να υποθέσουμε ότι μπορούμε να υπερπηδήσουμε το εθνικό επίπεδο. Οι στρατηγικές που έχουν αναπτυχθεί στο εθνικό επίπεδο πρέπει επίσης να λάβουν υπόψη την αλληλεξάρτηση ανάμεσα στους διάφορους, ποικίλους εθνικούς χώρους. Πρέπει επίσης να έχουν περιφερειακή και διεθνή διάσταση.


F.P.: Συνάγετε ότι οι παραδοσιακές πολιτικές των κομμάτων εξακολουθούν να αποτελούν το κυρίαρχο παιχνίδι στην πόλη;


S.A.: Δεν μπορούμε να αποφύγουμε τις πολιτικές και, επομένως, τα πολιτικά κόμματα. Αυτό δεν σημαίνει πως τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα ανταποκρίνονται αποτελεσματικά στις προκλήσεις των σύγχρονων κοινωνικών μετασχηματισμών.


Για παράδειγμα, τα αντι-καπιταλιστικά κόμματα έκαναν την εμφάνισή τους στο τέλος του δέκατου ένατου αιώνα ως μια ειδική μορφή πολιτικής οργάνωσης της εργατικής τάξης: το κόμμα υποτίθεται ότι εκπροσωπούσε την ταξική πρωτοπορία, ανεξάρτητα αν ήταν σοσιαλδημοκρατικό, σοσιαλιστικό ή κομμουνιστικό κόμμα. Τα κόμματα αυτά ήταν επίσης οργανωμένα γύρω από μια σειρά προτύπων δράσης: απεργία, διαμαρτυρία, εκλογή, ακόμη κι επανάσταση ή απελευθερωτικός πόλεμος.


Οι κοινωνικές συνθήκες δεν είναι πλέον οι ίδιες. Ο καπιταλισμός έχει αλλάξει, επομένως και η οργάνωση της εργασίας έχει αλλάξει. Οφείλουμε να εφεύρουμε διαφορετικές μορφές οργάνωσης για τα κοινωνικά και τα πολιτικά κινήματα. Δεν κάνω διάκριση μεταξύ κοινωνικών και πολιτικών κινημάτων: κατηγοριοποιώ κάτω απ’ τον όρο κοινωνικά κινήματα όλα όσα απορρίπτουν την παρούσα οργάνωση της κοινωνίας και αγωνίζονται για αλλαγή.


Η Ανομοιογένεια του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ


F.P.: Οι διαφορές μεταξύ των κοινωνικών κινημάτων είναι, όμως, τεράστιες. Τι κοινό έχουν πέραν του ότι αναγνωρίζουν τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση ως εχθρό τους;


S.A.: Στο τωρινό στάδιο έχετε δίκιο. Τα κινήματα που συμμετέχουν στο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ παρουσιάζουν μια μεγάλη ποικιλία. Υπάρχουν επίσης ασυμμετρίες στο θέμα της σπουδαιότητας: μαζικά λαϊκά κινήματα συναθροίζονται με think-tanks και μικρές ή μεγαλύτερες ομάδες που σχηματίζονται γύρω από ειδικά ζητήματα. Τα περισσότερα από τα γυναικεία κινήματα, για παράδειγμα, δεν θεωρούν χρήσιμο να συνδέουν τους αγώνες των γυναικών με ένα παγκόσμιο όραμα για το μετασχηματισμό της κοινωνίας.


Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορεί να υπάρξει σημαντικό κοινό έδαφος για τα περισσότερα από αυτά, ασφαλώς όχι όλα. Αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε με την Έκκληση του Μπάμακο. Στο Μπάμακο, την πρώτη μέρα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, ένας μεγάλος αριθμός οργανώσεων συναντήθηκαν για να συζητήσουν εάν θα ήταν δυνατόν να χτιστεί μια κοινή πλατφόρμα για περαιτέρω δράση. Από αυτή τη συζήτηση προέκυψε η Έκκληση του Μπάμακο, που ανέλυσε δέκα περιοχές με πρώτες σκέψεις και πρώτες προτάσεις. Η Έκκληση παρουσιάστηκε επίσης στο Καράκας και υιοθετήθηκε από τη μεγάλη πλειοψηφία των συμμετεχόντων.


F.P.: Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της σημερινής πολυκεντρικής δομής του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ;


S.A.: Θα επιθυμούσα η δομή να ήταν ακόμη πιο πολυκεντρική με πέντε, έξι, δέκα μεγάλα περιφερειακά ή ακόμη κι εθνικά φόρα. Μ’ αυτή την έννοια, θα μπορούσαμε να κινητοποιήσουμε περισσότερες δυνάμεις. Δεύτερον, θα υπήρχε περισσότερο κοινό έδαφος για συζήτηση. Τρίτον, θα διευκόλυνε το συντονισμό μεταξύ των κινημάτων.


F.P.: Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ δεν κυριαρχείται, ωστόσο, από τα δυτικά κοινωνικά κινήματα;


S.A.: Δεν είναι έτσι. Αν επιχειρήσετε να δείτε πίσω απ’ τα φαινόμενα, ασφαλώς όχι. Είναι αλήθεια πως οι δυτικές, και κυρίως οι ευρωπαϊκές, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις βρίσκονται παντού κι αυτό οφείλεται στο ότι διαθέτουν πόρους.


Ωστόσο, αν κοιτάξετε τη συμμετοχή στις συζητήσεις στο εσωτερικό του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, θα διαπιστώσετε τη σημασία των μη δυτικών μαζικών λαϊκών κινημάτων. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα. Σε ό,τι αφορά στους αγώνες των αγροτών, η Via Campensina που κατάφερε να συγκεντρώσει τις πιο δραστήριες αγροτικές οργανώσεις, κυρίως στη Λατινική Αμερική, είναι εξαιρετικά ισχυρή, πολύ περισσότερο από τις δυτικές Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις. Η Via Campensina οικοδόμησε πρόσφατα δεσμούς με αγροτικές οργανώσεις σε χώρες πολύ διαφορετικές όπως στη Δυτική Αφρική, τη Νότια Αφρική, την Ινδία, ακόμη και την Κίνα.


Δημοκρατία: Κρίση και αποφάσεις


F.P.: Είναι τα κοινωνικά κινήματα θεμελιώδη για την επίτευξη της παγκόσμιας δημοκρατίας;


S.A.: Τα κοινωνικά κινήματα αποτελούν σημαντικό εργαλείο για την πρόοδο της δημοκρατίας. Προτιμώ να χρησιμοποιώ τη λέξη εκδημοκρατισμός, που παραπέμπει σε μια διαδικασία χωρίς τέλος. Δεν μπορούμε να συρρικνώσουμε τη δημοκρατία σε πρότυπο . Η δημοκρατία αποτελεί προϊόν ενός συνεχούς αγώνα, στον οποίον μετέχουν ιδίως τα θύματα του συστήματος. Πρέπει να συνδέσουμε τη δημοκρατία με την έννοια της κοινωνικής προόδου. Η δημοκρατία χωρίς κοινωνική πρόοδο δεν γίνεται τελικά αποδεκτή απ’ το λαό, χάνει τη νομιμότητά της. Γι’ αυτό η σύνδεση της δημοκρατίας με νεοφιλελευθερισμούς όλων των ειδών έχει οδηγήσει σε αδιέξοδο, έχει απειλήσει την ίδια τη δημοκρατία.


Στο παρελθόν, η κοινωνική πρόοδος είχε επιτευχθεί χωρίς δημοκρατία, ενώ στις πρώην κομμουνιστικές χώρες ή τα εθνικο-λαϊκά κράτη, όπως η Αργεντινή του Περόν ή η Αίγυπτος του Νάσερ. Αυτές ήταν περιπτώσεις που η κοινωνική πρόοδος είχε εκπορευτεί από τα πάνω και έμοιαζε για ένα διάστημα να λειτουργεί. Τώρα, όμως, η σελίδα άλλαξε.


F.P.: Ναι, διαπιστώνουμε μια διαδεδομένη ανησυχία ότι η δημοκρατία βρίσκεται σε κρίση σε παγκόσμια κλίμακα.


S.A.: Στις δημοκρατικές χώρες, ο νεοφιλελευθερισμός έχει απο-νομιμοποιήσει τη δημοκρατία όσο περισσότερο γίνεται. Το 1973, η Τριμερής Επιτροπή –σημειώστε ότι εκπρόσωπος των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν ο Σάμουελ Χάντιγκτον- ανέφερε ότι το φιλελεύθερο σύστημα υποφέρει από υπερβολική δημοκρατία. Συμφωνώ με το ακριβώς αντίθετο: το σύστημα, όσο δημοκρατικό κι αν είναι, υποφέρει πάντοτε από την όχι αρκετή δημοκρατία, εφόσον συνδέουμε τη δημοκρατία με την πολιτικοποίηση των λαών και με πρωτοβουλίες και δράσεις που έρχονται από τα κάτω.


Να πού μπορούν τα κοινωνικά κινήματα να παίξουν ρόλο. Μπορείτε να την ονομάσετε συμμετοχική δημοκρατία, αν θέλετε. Το θέμα είναι να υπερβούμε την έννοια και την πρακτική της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, να αναλογιστούμε τη δημοκρατία ως μια διαδικασία χωρίς τέλος όπου τα κινήματα ενσωματώνουν συνεχώς τα αιτήματα και τις επιθυμίες των λαών.


F.P.: Πώς αποτιμάτε τις πρόσφατες διαμαρτυρίες των φοιτητών στη Γαλλία κατά της προσωρινότητας της εργασίας;


S.A.: Η προσωρινότητα υπήρχε πάντα στο καπιταλιστικό σύστημα. Τριάντα χρόνια πριν η προσωρινότητα αντιστοιχούσε σε περίπου 15% των εργαζόμενων, σ’ αυτή την κατάσταση βρίσκονταν οι σχετικά νέες γυναίκες, η εργασία των μεταναστών και ήταν κυρίως χαρακτηριστική στις αγροτικές περιοχές. Αντίθετα, η προσωρινότητα αφορά σήμερα περίπου 50% των εργαζόμενων. Αυτή είναι μια τεράστια, αρνητική αλλαγή, που σηματοδοτεί κοινωνική οπισθοδρόμηση. Έχει σημασία επίσης να σημειώσουμε πως προσωρινότητα αυξήθηκε χωρίς πολύ θόρυβο.


Οι διαμαρτυρίες στη Γαλλία ήταν οι πρώτες μαζικές αντιδράσεις ενάντια στην προσωρινότητα στον κόσμο. Για πρώτη φορά, όλα τα συνδικάτα στη Γαλλία συμμετείχαν στις διαμαρτυρίες ενάντια στη Σύμβαση Πρώτης Απασχόλησης (ΣΠΑ). Είναι ένα σημάδι ότι το κίνημα κατά της προσωρινότητας μπορεί να εξαπλωθεί σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στη Βρετανία, τη Γερμανία, την Ισπανία κ.α.


Οι Προκλήσεις της Ευρωπαϊκής Αριστεράς


F.P.: Ποιες είναι οι προκλήσεις που οφείλει να αντιμετωπίσει η ευρωπαϊκή αριστερά προκειμένου να οικοδομήσει ένα μαζικό κίνημα από τα κάτω;


S.A.: Στο διάστημα των τελευταίων 20-30 χρόνων η πλειοψηφία του αριστερού εκλογικού σώματος στην Ευρώπη, σοσιαλδημοκράτες, κομμουνιστές ή πρώην κομμουνιστές, έχουν σταδιακά αποδεχτεί τον ατλαντισμό και τον νεοφιλελευθερισμό. Αυτή η εξέλιξη άνοιξε το δρόμο στους δημαγωγούς της άκρας δεξιάς και αναζωπύρωσε ξανά τον σοβινιστικό εθνικισμό.


Σταδιακά, η αριστερά το αναγνωρίζει αυτό. Τα κινήματα κατά της προσωρινότητας στη Γαλλία δείχνουν ότι κάτι αλλάζει και τμήματα της αριστεράς κινούνται κατά της νεοφιλελεύθερης ατζέντας.


F.P.: Είναι η κεντροαριστερή επιλογή που προτείνεται σήμερα στην Ευρώπη σημάδι πολιτικής οπισθοδρόμησης;


S.A.: Όχι, δεν θέλω να καταδικάσω την κεντροαριστερά συλλήβδην. Αντίθετα, νομίζω πως μια συμμαχία ανάμεσα στην αριστερά και την κεντροαριστερά είναι ζωτικής σημασίας. Χωρίς αυτήν, δεν υπήρξε ποτέ νίκη της αριστεράς. Ακόμη κι ο Μάο είπε πως μια προοδευτική χώρα θα έπρεπε να κυβερνάται από την κεντροαριστερά. Δεν μπορεί κανείς να κυβερνήσει χωρίς την πλειοψηφία και η πλειοψηφία βρίσκεται στην κεντροαριστερά.


Το άρθρο είναι μία προ-δημοσίευση από το προσεχές βιβλίο του Κώστα Δουζίνα Human Rights and Empire (Reaktion Press)


Διαβάστε ακόμα


Fondazione Mediterraneo


Πόρτο Αλέγκρε: Η Μπάντουνγκ του σήμερα? (στα Αγγλικά)


Τα διλήμματα του ανοιχτού χώρου: Το μέλλον του ΠΚΦ (στα Αγγλικά)

Αναφερόμενος τις αντικρουόμενες προτάσεις για τη θέσπιση του φόρου Tόμπιν σε παγκόσμιο επίπεδο, ο Heikki Patomäki, προσδιορίζει τις δυνατότητες ενδυνάμωσης του κινήματος που στηρίζει την πραγματοποίησή του.


Μετά την Μεξικανική κρίση (1994-95) και τον αντίκτυπο που είχε, η Ασιατική κρίση (1997) – η οποία επεκτάθηκε στη Ρωσία και τη Βραζιλία (1998)- προκάλεσε παγκόσμια ανησυχία. Παρόλα αυτά η Ασιατική κρίση δεν οδήγησε στην αλλαγή του παγκόσμιου ρυθμιστικού συστήματος. Η Νέα Διεθνής Χρηματοοικονομική Αρχιτεκτονική (ΝΔΧΑ), η επίσημη απάντηση στην κρίση, είναι μία σειρά πολιτικών που στοχεύει στην ομαλοποίηση και τη νομιμοποίηση της χρηματοοικονομικής φιλελευθεροποίησης και απορύθμισης. Η ΝΔΧΑ δεν είναι μία προσπάθεια αναστροφής ή μετασχηματισμού αυτών των διαδικασιών και των αρχών που τους διακρίνουν, αλλά σηματοδοτεί την ουσιαστική ενδυνάμωση τους.


Στην πραγματικότητα, η Ασιατική κρίση προσέφερε τη δυνατότητα στις ΗΠΑ, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), και τους υπερασπιστές της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον να επιβάλουν το μοντέλο που προτιμούν στις «Ασιατικές τίγρεις». Κατηγόρησαν τον Ασιατικός καπιταλισμό ότι ήταν «παρεοκρατικός», ότι ήταν δηλαδή διεφθαρμένος και βασισμένος σε απόκρυφα και παράνομα δίκτυα στενών προσωπικών σχέσεων. Αυτό υποστηρίχθηκε ότι ήταν το κύριο αίτιο της Ασιατικής κρίσης. Η λύση ήταν βεβαίως η αντικατάσταση του Ασιατικού καπιταλιστικού μοντέλου με «ελεύθερες αγορές», ώστε οι χρηματοοικονομικές αγορές να λειτουργήσουν απρόσκοπτα. Αυτός ήταν και ο όρος ώστε το ΔΝΤ να εγγυηθεί τα σχετικά δάνεια. Ταυτόχρονα, οι δυτικές επιχειρήσεις και τράπεζες είχαν την ευκαιρία να εξαγοράσουν Ασιατικά μέσα παραγωγής σε τιμή ευκαιρίας (για παράδειγμα, η αξία σε δολάρια των Ινδονησιακών εργοστασίων και επιχειρήσεων έπεσε το 1998 στο 4% της προηγούμενης τιμής τους). Σαν αποτέλεσμα της κρίσης, οι Ασιατικές χρηματοοικονομικές αγορές περιήρθαν κάτω από τη νεοφιλελεύθερη ηγεμονία πιο έντονα από ποτέ.


Ενώ η Ασιατική κρίση ενδυνάμωσε την επιβολή της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον στις χώρες που αντιμετώπιζαν την κρίση, οδήγησε και σε μία καινούργια φάση στην ανάπτυξη του παγκοσμίου κινήματος για μία εναλλακτική παγκοσμιοποίηση. Σαν αντίδραση στην ανησυχητική κατάσταση που επέφερε η Ασιατική κρίση, αναδύθηκε μία πιο συστηματική και οργανωμένη παγκόσμια εκστρατεία για έναν Φόρο Χρηματιστικών Συναλλαγών (ΦΧΤ) –συχνά αποκαλούμενος ως φόρος Tobin. Αυτό το μεταρρυθμιστικό σχέδιο ενισχύθηκε από την γενικευμένη απογοήτευση με τις δεσπόζουσες πολιτικές της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης και από την ίδρυση της ATTAC (Ένωση για τη Φορολόγηση των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών υπέρ των Πολιτών), ενώ υποβοήθησε σημαντικά την ίδρυση του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (ΠΚΦ) το 2000-2001.


Η Έκθεση Λούλα-Σιράκ


Η εκστρατεία για τον ΦΧΣ είναι όμως διαιρεμένη. Ένα μέρος της εκστρατείας θα ήταν ευχαριστημένο με τη χρήση μίας μινιμαλιστικής εκδοχής του φόρου με στόχο την ανεύρεση πόρων για την αύξηση της αναπτυξιακής βοήθειας. Αυτή η εκδοχή θα άφηνε της παγκόσμιες σχέσεις εξουσίας και τις αρχές που τις διέπουν ως έχουν. Η ελπίδα είναι ότι εάν ο φόρος Tobin γίνει συμβατός με τον φιλελευθερισμό, η πιθανότητα επιτυχίας αυξάνεται. Το 2004, αυτή η εκδοχή του φόρου υποστηρίχθηκε από την Πρωτοβουλίας Λούλα-Σιράκ, στην οποία συμμετείχαν και οι Πρόεδροι της Χιλής, της Ισπανίας, και ο γενικός γραμματέας των ηνωμένων Εθνών (και το Πανεπιστήμιο των Ηνωμένων Εθνών – WIDER). Η έκθεση Λούλα-Σιράκ με τίτλο «Δράση ενάντια στην Πείνα και τη Φτώχεια» δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά στην αναγκαιότητα ανεύρεσης πόρων σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά φαίνεται ότι θεωρεί περίπου ως δεδομένη την εγκυρότητα των οικονομικών θεωριών και πρακτικών που επικρατούν. Προσπαθεί να αποφύγει την «διαστρέβλωση» των ελεύθερων αγορών και θα ήθελε να εξαιρεθεί ένα μεγάλο τμήμα όλων των νομισματικών συναλλαγών από το φόρο (οι αποκαλούμενες συναλλαγές που δημιουργούν αγορές).


Η έκθεση Λούλα-Σιράκ υποθέτει, περαιτέρω, ότι ο ΦΧΣ μπορεί να θεσπιστεί μόνο εφόσον όλα τα κύρια χρηματοοικονομικά κέντρα ενταχθούν στο σύστημα από την αρχή. Οι ΗΠΑ, ή οποιοδήποτε άλλο χρηματοοικονομικό κέντρο, θα έχει, με άλλα λόγια, το δικαίωμα βέτο πάνω στη θέσπιση του φόρου. Το ίδιο ισχύει στην ουσία και για οιαδήποτε (ακόμα και νεοφιλελεύθερη) πρωτοβουλία πραγμάτωσης του φόρου μέσω του συστήματος των Ηνωμένων Εθνών. Ακόμα και στην νεοφιλελεύθερη μορφή του, ο ΦΧΣ θα ήταν τελικά ένας φόρος τον οποίο μερικές χρηματοοικονομικές επιχειρήσεις (κυρίως οι τράπεζες) θα αναγκάζονταν να πληρώνουν. Ο ΦΧΣ μάλλον θα αντιμετωπιζόταν σαν ένα προηγούμενο για την επιβολή και άλλων παγκόσμιων φόρων, έτσι τουλάχιστον οι ΗΠΑ θα συνέχιζαν να τον καταπολεμούν. Η λύση που υποστηρίζουν μερικές ΜΚΟ, όπως η War on Want, είναι η μετατροπή του ΦΧΣ σε μία σειρά ανεξάρτητων εθνικών φόρων, οι οποίοι θα συνδέονται μόνο με τη δημιουργία ενός παγκόσμιου εθελοντικού ταμείου αναπτυξιακής βοήθειας. Αντί για έναν παγκόσμιο φόρο, ο ΦΧΣ θα γίνει απλώς ένας διαφορετικός τρόπος παροχής βοήθειας. Οι πραγματικές επιπτώσεις αυτού του μοντέλου θα ήταν μάλλον περιορισμένες και θα διατηρούσαν τον υπάρχον πλαίσιο.


Το Προσχέδιο Συνθήκης για το Φόρο Τόμπιν


Το Προσχέδιο Συνθήκης για ένα Παγκόσμιο ΦΧΣ περιγράφει ένα εναλλακτικό μοντέλο, πιο ευθυγραμμισμένο με τις φιλοδοξίες της ATTAC και πολλών άλλων οργανώσεων που συμμετέχουν στη διαδικασία του ΠΚΦ. Όπως ήδη εξήγησε ο James Tobin στη δεκαετία του 1970, πολύ πριν τις εντυπωσιακές χρηματοοικονομικές κρίσεις που έχουμε ζήσει τα τελευταία χρόνια, «οι εθνικές οικονομίες και οι εθνικές κυβερνήσεις δεν είναι ικανές να προσαρμοστούν σε γιγαντιαίες μετακινήσεις κεφαλαίων που αφορούν τις νομισματικές συναλλαγές, χωρίς σημαντικό κόπο και δίχως να θυσιάσουν σημαντικά τους στόχους της εθνικής οικονομικής πολιτικής σε σχέση με την απασχόληση, την παραγωγή, και τον πληθωρισμό». Σύμφωνα με την Προσχέδιο Συνθήκης, ο φόρος ορίζεται σε ένα επαρκές επίπεδο για να ελαττώσει την ισχύ της υπερεθνικής ροής κεφαλαίων.


Η παγκόσμια χρηματοοικονομία αποτελεί και μία δομική εξουσία. Ο φόρος πρέπει λοιπόν να αποφασιστεί πολυμερώς, να ελέγχεται από ένα δημοκρατικό σώμα, και να είναι ικανός να μειώσει την ισχύ του χρηματοοικονομικού κεφαλαίου. Η Συνθήκη για ένα Παγκόσμιο ΦΧΣ έχει τη δυνατότητα να δράσει σαν ένα «παγοθραυστικό» στο πεδίο του διεθνούς νόμου, σηματοδοτώντας ένα παράδειγμα μίας μετα-κυριαρχικής παγκόσμιας ρύθμισης και φορολογίας που μπορεί να εφαρμοστεί και σε άλλους τομείς.


Υπάρχουν λοιπόν διάφορα, συγκρουόμενα μοντέλα για τη θέσπιση του φόρου. Η δυνατότητα εφαρμογής του ΦΧΣ ως ενός πραγματικά παγκόσμιου φόρου, σημαίνει και μία δημοκρατική αλλαγή στις παγκόσμιες ελεγκτικές αρχές και εξαρτάται από την στήριξη ενός σημαντικού αριθμού κρατών τα οποία θα οργανώσουν ένα συνέδριο για να συζητηθεί μία πιθανή συνθήκη. Ίσως χρειαστούν και άλλες οικονομικές κρίσεις πριν αυτό πραγματοποιηθεί. Αφού όμως οι πολιτικές επιπτώσεις μίας σημαντικής κρίσης είναι πάντοτε επικίνδυνες, δεν φαίνεται ότι είναι ιδιαίτερα σοφό να μείνουμε απαθείς περιμένοντας απλώς την αυγή της επόμενης καταστροφής.


Διαβάστε ακόμα:


Πρωτοβουλία για τον φόρο Tobin


Πηγές για τον ΦΧΣ

Η πολυγλωσσία στο πλαίσιο των συνελεύσεων το Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ ενθαρρύνει τη συμμετοχή και την ενσωμάτωση στη λήψη αποφάσεων, υποστηρίζει η Nicole Doerr.


Στο αμφιθέατρο ενός κρατικού θεάτρου, Γένοβα, Ιούλιος 2003. Το θερμόμετρο στους 40 βαθμούς, η ατμόσφαιρα γεμάτη φωνές και καπνούς απ’ τα τσιγάρα. Τα ευρωπαϊκά κινήματα για την παγκόσμια δικαιοσύνη επέστρεψαν εκεί όπου το 2001 έγιναν οι διαδηλώσεις κατά της συνόδου κορυφής της G8. Στη Γένοβα, συζητούν για το μέλλον της «άλλης Ευρώπης». Είναι μια από τις πολλές ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ (ΕΚΦ). Για να λάβουν μέρος σ’ αυτή τη συνάντηση, οι ακτιβιστές ταξίδεψαν από μέρη τόσο μακρινά όπως η Μόσχα και η Λισαβόνα, η Σόφια και η Στοκχόλμη, η Γλασκόβη ή η Κωνσταντινούπολη. «Υπάρχει ένας χώρος, αλλά ένας χώρος χωρίς θέση. Υπάρχουν δίκτυα. Είναι ένας νέος τόπος αλλά το ίδιο σκηνικό για τους ίδιους ανθρώπους. Και ζω εδώ μέσα ένα μεγάλο μέρος της ζωής μου», λέει η Ελένα από την Attac της Σουηδίας.


Πόσο δημοκρατική είναι η διαδικασία του ΕΚΦ, σε ποιο βαθμό ενσωματώνει τους συμμετέχοντες, τη στιγμή μάλιστα που μιλούν διαφορετικές γλώσσες και έχουν διαφορετική προέλευση; Για να απαντήσω σοβαρά σ’ αυτή την ερώτηση, μελέτησα τις προπαρασκευαστικές συνελεύσεις για τα Ευρωπαϊκά Κοινωνικά Φόρα από το 2003 ως το 2006. Βασισμένη σε μια εκπληκτική σειρά αποτελεσμάτων, συμπέρανα ότι σε σύγκριση με το εθνικό επίπεδο η πολυγλωσσία στο πλαίσιο των προπαρασκευαστικών συνελεύσεων του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ ενθαρρύνει τη συμμετοχή και την ενσωμάτωση όλων στη λήψη αποφάσεων. Η εξήγηση αυτής της παράδοξης παρατήρησης δεν είναι ότι οι πανευρωπαϊκές συναντήσεις είναι ιδιαίτερα δημοκρατικές.


Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές συναντήσεις φαίνεται ότι παρέχουν ένα πιο πλουραλιστικό και διαφανές σκηνικό από τις προπαρασκευαστικές συνελεύσεις σε εθνικό επίπεδο, έτσι ώστε οι πρώην περιθωριοποιημένες ομάδες να μπορούν πιο εύκολα να εκφράσουν τα αιτήματά τους και να χτίσουν συμμαχίες. Με άλλα λόγια, η πολιτική συμμετοχή των πολιτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να αναδυθεί, παρά την έλλειψη μιας κοινής γλώσσας και μιας «περιεκτικής» πολιτισμικής κοσμοαντίληψης. Θα διακινδύνευα μάλιστα την παράδοξη υπόθεση ότι οι υπερεθνικοί δημόσιοι χώροι, κάτω από συνθήκες τυπικών κανόνων και διαδικασιών που διευκολύνουν μια ανοιχτή προσβασιμότητα, μπορεί να είναι πιο δημοκρατικοί από τους δημόσιους χώρους σε εθνικό επίπεδο.


Βαβέλ, ένα εθελοντικό δίκτυο διερμηνέων


Στη διαδικασία του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ, δομικές δυσκολίες προκύπτουν κυρίως από την έλλειψη πρόσβασης σε υπερεθνικές συναντήσεις, πρέπει δηλαδή να υπάρχει ο χρόνος, το χρήμα και η κατάλληλη πληροφόρηση για τη συμμετοχή. Μια σύγκριση ανάμεσα στις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συναντήσεις και σε προπαρασκευαστικές συναντήσεις στη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνει ωστόσο ότι οι ευρωπαϊκές συναντήσεις ήταν πολύ πιο δημοκρατικές. Οι νέοι συμμετέχοντες και οι ομάδες των μελών θεωρούσαν τις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις ως πιο διαφανείς και διαδικαστικά πιο δημοκρατικές από τις πανεθνικές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συμμετέχοντες βίωσαν τη διαδικασία του ΕΚΦ, που κατέληξε άλλωστε να κυριαρχείται από μια μικρή εμπροσθοφυλακή από επαγγελματίες ακτιβιστές και άτυπη λήψη αποφάσεων, ως ιδιαίτερα ανοιχτή σε ό,τι αφορά στην ικανότητα ενσωμάτωσής τους.


Ωστόσο, στις ευρωπαϊκές πολύγλωσσες συνελεύσεις, επικρατεί «η κουλτούρα να ακούμε ο ένας τον άλλον». Οι ομιλητές καταβάλλουν ιδιαίτερη προσπάθεια για αποδοχή και αξιολόγηση ομιλητών από διαφορετικές χώρες και ομάδες. Η ύπαρξη του εθελοντικού δικτύου διερμηνέων, Βαβέλ, καθιστά δυνατή τη μετάφραση από τη μια γλώσσα στην άλλη και έχει συμβάλει στην ευαισθητοποίηση των συμμετεχόντων σε ό,τι αφορά στην ανάγκη να μιλούν καθαρά και να σέβονται τις διαφορετικές γλώσσες, πολιτισμούς και προελεύσεις των άλλων. Οι ευρωπαϊκές συναντήσεις φαίνεται ότι παρέχουν μια πιο πλουραλιστική δημόσια σκηνή στην οποία διαδικαστικοί κανόνες συναινετικής λήψης αποφάσεων δίνουν σε όλους τους συμμετέχοντες μια σχετικά καλύτερη ευκαιρία να εκφράσουν τα αιτήματά τους. Ως έμμεσο αποτέλεσμα της πολυγλωσσίας, οι συζητήσεις στην ολομέλεια στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών προπαρασκευαστικών συνελεύσεων ήταν πιο χρονοβόρες και καθώς έπρεπε να αντιμετωπιστούν προβλήματα γλωσσικής επικοινωνίας, οι προσπάθειες των συμμετεχόντων να ακούν καλύτερα ο ένας τον άλλον ήταν, σε σχέση με το εθνικό επίπεδο, αυξημένες.


Οι ευρωπαϊκές συνελεύσεις επέτρεψαν επίσης άλλες δημοκρατικές δυνατότητες, όπως να ανοίξουν οι αποκλεισμένες εθνικές δημόσιες σκηνές στο εσωτερικό των κινημάτων σε ένα πιο πλουραλιστικό και υπερεθνικό κοινό. Οι ακτιβιστές από διαφορετικά τοπικά κοινωνικά φόρα στο Ηνωμένο Βασίλειο χρησιμοποίησαν, για παράδειγμα, τις ευρωπαϊκές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις, για να υπονομεύσουν την ισχυρή επιρροή εθνικών ομάδων τις οποίες θεωρούσαν κυρίαρχες.


Εθνικές συνελεύσεις και «θεματοφύλακες»


Αντίθετα, οι εθνικές προπαρασκευαστικές συνελεύσεις είχαν λιγότερη ικανότητα ενσωμάτωσης και διαφάνειας από τις ευρωπαϊκές συναντήσεις. Όπως δείχνει η περίπτωση της Γερμανίας, ο δημόσιος λόγος στις εθνικές προπαρασκευαστικές συναντήσεις έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικά αμφιλεγόμενο ύφος στη λήψη αποφάσεων, καθώς ορισμένοι ακτιβιστές, υποστηριζόμενοι από μεγάλες οργανώσεις, επικρατούν έναντι άλλων και πλευρές της δημοκρατίας που έχουν να κάνουν με τη διάκριση των φύλων και την ένταξη ομάδων που υφίστανται δυνητικά διακρίσεις συγκαλύπτονται πιο εύκολα. Οι εθνικές συνελεύσεις μοιάζουν να κυριαρχούνται από «θεματοφύλακες», δηλαδή ισχυρούς παίκτες που σύμφωνα με την Ruth Wodak «μιλούν, γράφουν και καταλαβαίνουν τη σωστή γλώσσα τη σωστή στιγμή» και που έχουν ουσιαστικά τη δυνατότητα να είναι παρόντες σε κάθε συνάντηση σε οποιοδήποτε επίπεδο. Το αποτέλεσμα είναι πως σε συγκρουσιακές καταστάσεις τα αιτήματα των νεοφερμένων ή άλλων δυνητικά λιγότερο προνομιούχων ακτιβιστών, όπως για παράδειγμα οι μετανάστες, μπαίνουν στην άκρη από τους υπεύθυνους για τη διευκόλυνση της διαδικασίας ή από τα καλύτερα ενημερωμένα «μέλη».


Αντί να κάνει τη δημοκρατική διαβούλευση αδύνατη, ένα πολύγλωσσο σκηνικό – υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχει κυρίαρχη γλώσσα και ότι επικρατεί ένα θεσμικά ανοιχτό σκηνικό- αποτρέπει σε μεγάλο βαθμό τους μηχανισμούς διάκρισης και αποκλεισμού. «Ήμουν σε μια συνάντηση όπου δεν υπήρχε η διερμηνεία του δικτύου της Βαβέλ, δεν ήταν δημοκρατική», θυμάται ο Σουάντ, από το Λονδίνο, που συμμετείχε στο ΕΚΦ. «Το κυριότερο αποτέλεσμα της πολυγλωσσίας είναι οι πιο αργοί ρυθμοί, πράγμα σημαντικό, γιατί τότε τα πράγματα είναι από πολιτική άποψη πιο ζυγισμένα. Το ευρωπαϊκό επίπεδο είναι περισσότερο δημόσιο και πλουραλιστικό. Όλοι μιλούν μπροστά σε πολλούς ανθρώπους που στηρίζονται από πολλά κινήματα». Η πολυγλωσσία αποτελεί μάλλον πλεονέκτημα παρά εμπόδιο για τον εκδημοκρατισμό του κινήματος για την παγκόσμια δικαιοσύνη.


Διαβάστε ακόμα:


Οι Βαβέλ και η Πολιτική για τη Γλώσσα (στα Αγγλικά)


Η Δημοκρατία στην Ευρώπη και η Κινητοποίηση της Κοινωνίας (στα Αγγλικά)

Από τον πρώιμο ενθουσιασμό της Φλωρεντίας στον συγκρατημένο σκεπτικισμό της Αθήνας, η Sabina Leonelli περιγράφει την μείωση της συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών στις συναντήσεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Φόρουμ.

Επιστρέφοντας από το Πρώτο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ το Νοέμβριο του 2003, άρχισα να σκέφτομαι πόσο ενθουσιασμό μου είχε προκαλέσει η συνάντηση που είχε μόλις γίνει στη Φλωρεντία. Τι έκανε εκείνη τη συνάντηση ένα τόσο ξεχωριστό γεγονός; Ήταν, χωρίς αμφιβολία, η πρώτη πρωτοβουλία τέτοιου τύπου στην Ευρώπη και υπήρξε μεγάλη αγωνία στη διάρκεια της προετοιμασίας του, ιδιαίτερα λόγω της εχθρικής καμπάνιας των ΜΜΕ που στηρίχθηκε από την κυβέρνηση Μπερλουσκόνι εκείνης της περιόδου. Ο ενθουσιασμός είχε εν πολλοίς να κάνει με την ανακούφιση και την έκπληξη που ένοιωσα όταν είδα πόσο καλά είχε λειτουργήσει το φόρουμ, παρόλα τα οργανωτικά προβλήματα και τη σύνταξη του προγράμματος την τελευταία στιγμή. Ωστόσο, αναλογίστηκα ότι υπήρχαν τουλάχιστον τρεις ουσιαστικοί λόγοι για να χαρεί κανείς το γεγονός ότι επιτέλους δημιουργήθηκε στην Ευρώπη ένα τέτοιου είδους δίκτυο.


Πρώτον, η δυνατότητα εορτασμού. Ακτιβιστές που δουλεύουν σε πολύ διαφορετικές συνθήκες σε όλη την Ευρώπη έχουν την δυνατότητα να συναντηθούν και να πάρουν κουράγιο και έμπνευση από ανθρώπους με κοινά πιστεύω που ενεργοποιούνται σε παρόμοιους τομείς. Όπως έχει ήδη παρατηρηθεί από πολλούς σχετικά με το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ (ΠΚΦ), τα αισθήματα αλληλεγγύης και η ενέργεια που συγκεντρώνονται σε τέτοιες διεθνείς συναντήσεις δεν πρέπει να υποτιμηθούν, ιδίως αν σκεφτούμε ότι ο ακτιβισμός σε τοπικό επίπεδο συχνά περιλαμβάνει μοναχικές μάχες σε εχθρικές –ή ακόμα χειρότερα αδιάφορες- συνθήκες. Το ΕΚΦ λειτουργεί σαν σπίτι για όλους τους συμμετέχοντες, ανεξαρτήτως φυλής, ιδεολογίας, ή φύλου: η ενέργεια, η χαρά, η μουσική που πλαισιώνουν την διοργάνωση επιτρέπουν στους ακτιβιστές να γνωριστούν, να αναγνωρίσουν και να εκτιμήσουν ο ένας την δουλειά του άλλου αλλά και να αποκτήσουν κίνητρα και αισιοδοξία για τη μελλοντική τους δράση.


Πάνω από όλα οι ακτιβιστές μπορούν να μοιραστούν την κοινή τους αφοσίωση στην κοινωνική δικαιοσύνη, διατηρώντας την ίδια στιγμή τις (τόσο πολλές) διαφορετικές μορφές που μπορεί να πάρει αυτή η δράση σε συγκεκριμένες συνθήκες. Στην πραγματικότητα, το ΕΚΦ προσφέρει πολύ περισσότερα από μια αφορμή για να γιορτάσουμε την αφοσίωση μας στον ακτιβισμό: επιτρέπει σε ακτιβιστές που δουλεύουν σε διαφορετικές χώρες να συναντηθούν, να συγκρίνουν τις εμπειρίες τους και τις συνθήκες στις οποίες δρουν, να διατυπώσουν νέες ιδέες και προσεγγίσεις που μπορούν να εφαρμοστούν τόσο σε τοπικό όσο και σε θεσμικό, διεθνές επίπεδο. Εν ολίγοις, το ΕΚΦ επιτρέπει την λήψη αποτελεσματικών αποφάσεων: δημιουργώντας για παράδειγμα νέα, συχνά υπερεθνικά δίκτυα που ενισχύουν την «ορατότητα» μεμονωμένων προσπαθειών και άρα προκαλούν πολιτικές αντιδράσεις. Τα εργαστήρια στο πλαίσιο του ΕΚΦ είναι ένα πολύ καλό εργαλείο για αυτή τη δουλειά, αφού επιτρέπουν στους μετέχοντες να δουλεύουν σε μικρές ομάδες με στόχο να εκκινήσουν, να διευρύνουν, ή να αναζωογονήσουν πρακτικές πρωτοβουλίες. Όπως συνέβη και στο φόρουμ της Αθήνας του 2006, αυτού του τύπου οι συναντήσεις πρέπει να αντιμετωπιστούν σαν κορμός των δραστηριοτήτων εντός του ΕΚΦ: δεν υπάρχει τίποτα σημαντικότερο για τους ακτιβιστές τους οποίους έχουν στείλει οι οργανώσεις τους (συχνά με μεγάλο κόστος) από το να έχουν ένα χώρο για πολύωρες συζητήσεις σχετικά με την δουλειά τους και για διαβουλεύσεις σχετικά με τη μελλοντική τους δράση. Οι ακτιβιστές σε τοπικό επίπεδο πρέπει να χρησιμοποιούν το ΕΚΦ σαν μία ευκαιρία για να βελτιώσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την κατάστασή τους, να ζητήσουν συμβουλές και πιθανόν να καταλήξουν σε συγκεκριμένες αποφάσεις σχετικά με το πώς να συνεχίσουν, να βελτιώσουν ή να αλλάξουν την καθημερινή τους δουλειά. Αυτό δεν είναι τόσο προφανές όσο μοιάζει με μια πρώτη ματιά: όπως παρατηρήθηκε στο Παρίσι και το Λονδίνο η εορταστική διάσταση του ΕΚΦ τείνει να αμβλύνει την λειτουργία του σαν πλατφόρμα λήψης αποφάσεων. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στην αβεβαιότητα που επικρατεί σχετικά με το μέλλον του φόρουμ. Τι είδους αποφάσεις και σχεδιασμοί θα μπορούσαν να βοηθήσουν την κοινωνία των ακτιβιστών μακροχρόνια; Ποιες θα πρέπει να είναι οι σχέσεις που διέπουν τα κοινωνικά κινήματα σε όλη την Ευρώπη και οι σχέσεις μεταξύ των Ευρωπαϊκών κινημάτων και του ακτιβισμού στον υπόλοιπο κόσμο; Πώς μπορεί να συνδυαστεί η δουλειά σε τοπικό επίπεδο με τον ακτιβισμό στο διεθνές επίπεδο;


Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ σαν εκπαιδευτικό εργαλείο

Η ιδιαίτερη σημασία που έχουν τα ζητήματα αυτά είναι ευρέως αναγνωρισμένη και καταλαμβάνει αναμφισβήτητα κεντρική θέση τόσο στους προβληματισμούς σχετικά με το φόρουμ της Αθήνας, όσο και στις προβληματικές που αναπτύσσονται σε αυτό το τεύχος του Re-public. Εδώ λοιπόν θα ήθελα να τονίσω την τρίτη διάσταση των δραστηριοτήτων του ΕΚΦ, που θεωρώ ότι αγνοείται παρά το γεγονός ότι αποτελεί πολύ σημαντική προσφορά στον ακτιβισμό τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Αυτή αφορά την λειτουργία του ΕΚΦ σαν εκπαιδευτικό εργαλείο για τους συμμετέχοντες αλλά και για τη πόλη και το έθνος που το φιλοξενεί. Στην Ιταλία το πρώτο ΕΚΦ έλαβε τεράστια δημοσιότητα. Η πόλη της Φλωρεντίας ανοίχτηκε ολοκληρωτικά στο Φόρουμ, προσφέροντας κατάλυμα στους επισκέπτες, συμμετέχοντας μαζικά στις συνεδρίες, αλλά και εξασφαλίζοντας το κλείσιμο όλων των μαγαζιών και υπηρεσιών την ημέρα της τελικής διαδήλωσης. Σε όλη την χώρα εφαρμόστηκαν ειδικά δρομολόγια των τρένων για τους επισκέπτες, και ενώ σε πολλές εφημερίδες το γεγονός καταγράφηκε σαν αιτία κοινωνικής αναστάτωσης, ο τύπος όλης της χώρας κατέγραψε χωρίς εξαιρέσεις την προετοιμασία, την εξέλιξη και την κατάληξη του φόρουμ. Αυτό πιστεύω ότι είναι ένα σημαντικό επίτευγμα: όλοι οι πολίτες ενημερώθηκαν σχετικά με την δυνατότητα συμμετοχής τους στο Φόρουμ. Πολλοί από αυτούς που ήρθαν στις συναντήσεις δεν είχαν ασχοληθεί προηγουμένως με τον τοπικό ακτιβισμό. Οι περισσότεροι από αυτούς έφυγαν με ένα ευρύτερο πεδίο σκέψης σχετικά με την παγκόσμια πολιτική, τα δικαιώματα και τις δυνατότητες που διαθέτουν σαν πολίτες και σαν άνθρωποι. Ορισμένοι μάλιστα άρχισαν να ασχολούνται και οι ίδιοι με τον ακτιβισμό: εν μέρει λόγω της ενασχόλησης με την προετοιμασία της συνάντησης, και της επιτυχημένης κατάληξης της, η Ιταλία σήμερα διαθέτει εκατοντάδες τοπικά φόρουμ, που δημιουργήθηκαν στις περισσότερες μεγάλες πόλεις και σε πολλά χωριά για να φέρουν κοντά ανθρώπους που αναζητούν την κοινωνική δικαιοσύνη στο πλαίσιο της τοπικής τους πραγματικότητας.


Η παρακμή της τοπικής συμμετοχής


Αντί να αυξάνεται, η τρίτη διάσταση του ΕΚΦ μειώνεται συστηματικά από την Φλωρεντία και έπειτα. Στο Παρίσι, το Λονδίνο και την Αθήνα πολίτες των πόλεων που φιλοξενούσαν το ΕΚΦ δεν γνώριζαν καν για την ύπαρξη του, για να μην αναφερθούμε γενικότερα στο Γαλλικό, Βρετανικό και Ελληνικό κοινό: σχεδόν κανένα από τα κυρίαρχα μέσα μαζικής επικοινωνίας δεν κάλυψε τις εξελίξεις στο ΕΚΦ με αποτέλεσμα να μην γίνει ευρέως γνωστό στους πολίτες και να υπάρχει πολύ μικρή συμμετοχή ανθρώπων που δεν εμπλέκονταν ήδη στην διοργάνωση του. Ο κίνδυνος είναι ότι το ΕΚΦ θα μεταμορφωθεί σε μια συνάντηση ‘ειδικών’ με βαθιά γνώση και εμπειρία του ακτιβισμού και της κοινωνικής δράσης, μεταμορφώνοντας έτσι ένα ανοιχτό φόρουμ σε μια κλειστή συνάντηση για ‘άτομα που κινούνται στους σωστούς κύκλους’. Υπάρχουν πολύμορφες αιτίες για αυτό το πρόβλημα. Η πρώτη αφορά (κατά την γνώμη μου) την κακή επιλογή των χώρων στους οποίους διεξάγονται τα ΕΚΦ. Η επιλογή μια πρωτεύουσας, ιδιαίτερα σε έθνη όπως αυτά της Γαλλίας, της Αγγλίας και της Ελλάδας, όπου συμβαίνουν τα περισσότερα γεγονότα ούτως ή άλλως, συνεπάγεται την απώλεια της ορατότητας του φόρουμ και της τοπικής υποστήριξης, καθώς το ΕΚΦ ενσωματώνεται στην πόλη σαν ‘άλλο ένα’ από τα πολλά πολιτιστικά γεγονότα που φιλοξενούνται κάθε χρόνο. Η υπερβολική εξάρτηση από τις κρατικές χορηγίες έχει επίσης σημαντικά μειονεκτήματα, καθώς δημιουργεί τις συνθήκες για ένα πιο οργανωμένο, αλλά λιγότερο συμμετοχικό και προερχόμενο από την βάση γεγονός. Αυτό που είναι ακόμα πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η σημασία της επικοινωνίας και της ανταλλαγής εμπειριών με ανθρώπους που δεν ασχολούνται με τον ακτιβισμό συστηματικά υποτιμάται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες στο ΕΚΦ. Φυσικά το ΕΚΦ είναι πρωτίστως μια συνάντηση ‘ειδικών’: προσφέρει μια ευκαιρία στους ακτιβιστές να συναντηθούν και να ανταλλάξουν τις εμπειρίες και τις σκέψεις τους πάνω στους τρόπους με τους οποίους μπορούν να δράσουν στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών. Εντούτοις δεν θα έπρεπε να υπάρχουν αυστηρά όρια μεταξύ των ανθρώπων που βρίσκονται μέσα στα κοινωνικά κινήματα και των ανθρώπων που δεν ενεργοποιούνται άμεσα, αλλά παραμένουν συνειδητά και ενεργά μέλη της κοινωνίας των πολιτών με την ελπίδα να αναπτύξουν την πολιτική και κοινωνική τους αντίληψη. Το ΕΚΦ είναι και θα πρέπει να παραμείνει ένα εργαλείο για την διαμόρφωση κοινωνικής συνείδησης. Η συμμετοχική δημοκρατία πρέπει να είναι περιεκτική, και να μην περιορίζεται απλώς σε αυτό που ονομάζεται κοινωνικός ακτιβισμός.


Ας θυμηθούμε την πρώτη αρχή του καταστατικού που προτάθηκε από το ΠΚΦ και υιοθετήθηκε και από το ΕΚΦ: «το ΠΚΦ είναι ένας ανοιχτός τόπος συνάντησης για ανακλαστική σκέψη, δημοκρατική διαβούλευση ιδεών, διαμόρφωση προτάσεων, ανοιχτή ανταλλαγή εμπειριών και διασύνδεση για αποτελεσματική δράση, από ομάδες και κινήματα της κοινωνίας των πολιτών που αντιτίθενται στον νεοφιλελευθερισμό και στην κυριαρχία του κόσμου από το κεφάλαιο και κάθε άλλη μορφή ιμπεριαλισμού, και έχουν ταχθεί στο χτίσιμο μιας παγκόσμιας κοινωνίας που οδεύει προς την δημιουργική σχέση μεταξύ και εντός της ανθρωπότητας και της φύσης». Αυτό που αξίζει να τονίσω εδώ είναι το πρώτο κομμάτι αυτής της δήλωσης: το κοινωνικό φόρουμ είναι ένας ανοιχτός τόπος συνάντησης όπου έρχονται κοντά άνθρωποι όχι μόνο για να συζητήσουν πώς να ενεργοποιηθούν ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό, αλλά επίσης για το τι σημαίνει να είναι κανείς ενάντιος στο νεοφιλελευθερισμό. Η ελπίδα μου για το μέλλον των κοινωνικών φόρουμ σε όλο τον κόσμο είναι ότι, εκτός της ενδυνάμωσης της αφοσίωσης των ίδιων των ακτιβιστών στην κοινωνική δικαιοσύνη και της αποτελεσματικότητας στα πλαίσια της οποίας διαμορφώνονται, αυτά τα γεγονότα θα λειτουργούν και σαν πλατφόρμες για τις ανταλλαγές μεταξύ των τοπικών ακτιβισμών και της υπόλοιπης κοινωνίας των πολιτών (συμπεριλαμβανομένων όλων των θεσμών της και του τύπου). Η επιτυχία του εγχειρήματος που ξεκίνησε στο Πόρτο Αλέγκρε – ένα εγχείρημα που για πολλούς από τους συμμετέχοντες μοιάζει ακόμα με όνειρο που έγινε πραγματικότητα ανεξάρτητα από τον βαθμό στον οποίο είναι μπερδεμένοι για το πώς θα το συνεχίσουν – οφείλεται και στον ανοιχτό του χαρακτήρα, στην δεκτικότητά και τον ενθουσιασμό που έδειξαν οι Βραζιλιάνοι στις ευκαιρίες της πληροφορίας, της ανταλλαγής, και της εκπαίδευσης που έφερε μαζί του αυτό το γεγονός. Η ενθάρρυνση, και όχι η απόρριψη, αυτής της ανακλαστικής και διδακτικής λειτουργίας θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα και για τα επόμενα ΕΚΦ.


Διαβάστε ακόμα


Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ: Συζητώντας τις προκλήσεις για το μέλλον του (στα Αγγλικά)


Το Κοινωνικό Φόρουμ σαν παιδαγωγικός χώρος (στα Αγγλικά)