Η εμφάνιση μιας Σκηνούπολης στο κέντρο του Έντμοντον το καλοκαίρι του 2007 ήταν χαρακτηριστική της συνεχιζόμενης διαπραγμάτευσης για τη χρήση του αστικού δημόσιου χώρου. Πολλοί χρήστες διεκδικούν την πόλη και ο αστικός δημόσιος χώρος είναι προϊόν συγκρούσεων για το ποιος έχει δικαιώματα σε αυτόν (Mitchell 1995). Ο δημόσιος χώρος παίζει σημαντικό ιδεολογικό ρόλο στις δημοκρατικές κοινωνίες. Καίρια για την αντίληψή μας για τα πολιτικά δικαιώματα και τη δημοκρατία είναι η διάκριση ανάμεσα στη ʺδημόσιαʺ και την ʺ ιδιωτικήʺ σφαίρα, με τη δημόσια σφαίρα να θεωρείται ο χώρος των ʺκοινώνʺ (commons) και την ιδιωτική να γίνεται αντιληπτή ως χώρος ελευθερίας από την κρατική ή κοινωνική εισβολή. Μολονότι η δημόσια σφαίρα δεν είναι άμεσα συνώνυμη με το δημόσιο χώρο, υπάρχει μεταξύ τους μια ισχυρή σχέση: η δημόσια σφαίρα είναι η φυσική τοποθεσία όπου οι πολίτες μπορούν να συγκεντρωθούν και να προκύψει πολιτική. Κατά συνέπεια, η πρόσβαση στο δημόσιο χώρο είναι καίρια, προκειμένου να διασφαλιστεί η πολιτική ολοκλήρωση στη δημόσια σφαίρα. Επειδή οι άστεγοι δεν έχουν πρόσβαση σε ιδιωτικές κατοικίες, οι ζωές τους είναι άθελά τους δημόσιες ( Kawash 1998). Η επακόλουθη χρήση από αυτούς του δημόσιου χώρου για ιδιωτικές ανάγκες δείχνει μια ρωγμή στον πυρήνα των αρχών της φιλελεύθερης κοινωνίας. Οι διεκδικήσεις των άστεγων χρηστών στην πόλη αντιμετωπίζονται διαφορετικά από εκείνες των άλλων χρηστών. Οι κυβερνήσεις τείνουν να τους αποκλείουν από τους δημόσιους χώρους, για να επανεγκαθιδρύουν τις φιλελεύθερες αρχές ως νόμιμες. Η Σκηνούπολη ήταν μια διεκδίκηση του άστεγου πληθυσμού του Έντμοντον που κατέλαβε τον  αστικό δημόσιο χώρο και τον χρησιμοποίησε ως τόπο διαμονής, σε μια παραβίαση των κοινωνικών κανόνων (Cresswell 1996). Αυτή η ιδιαίτερη μάχη για κοινωνικο-φυσικό χώρο μας επιτρέπει να δούμε τις διαπραγματεύσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη για την έννοια του χώρου στη διαμόρφωση της ιδιότητας του πολίτη.


Η πρώτη εγκατάσταση σε κοινότητα του άστεγου πληθυσμού του Έντμοντον πήρε σάρκα και οστά όταν μια μικρή ομάδα άστεγων άρχισαν να κατασκηκώνουν σε ένα εσώτερο πάρκο της πόλης τον Μάιο του 2007. Επειδή απαγορεύεται η δημόσια χρήση των πάρκων τη νύχτα, η αστυνομία κάλεσε την ομάδα να μετακομίσει αλλού. Εγκαταστάθηκαν σε ένα χώρο πίσω από το αστυνομικό τμήμα και ύστερα στο χώρο στάθμευσης μιας  υπηρεσίας για αστέγους, αλλά απομακρύνθηκαν από τις αρχές και από τους δυο αυτούς χώρους. Ως αποτέλεσμα, οι κατασκηνωτές μετακόμισαν σε ένα ακατοίκητο κομμάτι γης στο κέντρο του Έντμοντον, και πάλι κοντά σε μια υπηρεσία της πόλης. Στη διάρκεια του καλοκαιριού, ο καταυλισμός είχε πάνω από 200 ενοίκους. Κι έγινε ευρέως γνωστό ως η Σκηνούπολη του Έντμοντον.


Η ίδρυση ενός καταυλισμού αστέγων στο κέντρο του Έντμοντον οδήγησε σε νέες αντιλήψεις περί του αστικού χώρου. Η έρευνά μου, που έγινε στο πλαίσιο ενός μεταπτυχιακού διπλώματος στις Πολιτικές Επιστήμες, εστίασε στα ακόλουθα ερωτήματα: 1) Γιατί η Σκηνούπολη εμφανίστηκε το καλοκαίρι του 2007; 2) Πώς έγινε αντιληπτή και βιώθηκε από τους κατοίκους της, τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών και τους κρατικούς αξιωματούχους; 3) Με ποιο τρόπο τα γεγονότα της Σκηνούπολης μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε το πώς οι δημόσιοι χώροι του Έντμοντον στεγάζουν τους αστέγους; 4) Με ποιον τρόπο η ύπαρξη της Σκηνούπολης διαμορφώνει την κυβερνητική πολιτική για τη στέγη και τους αστέγους; Πήρα 22 συνεντεύξεις από τους κατοίκους του καταυλισμού, τους κρατικούς αξιωματούχους που βοήθησαν στη διοίκηση της Σκηνούπολης ή ενεπλάκησαν στην διαμόρφωση πολιτικής για τους άστεγους, τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο, και από τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών που έχουν να κάνουν με τον άστεγο πληθυσμό. Μολονότι οι πάροχοι υπηρεσιών είχαν κριτική άποψη και σχόλια, η ιστορία της Σκηνούπολης ξεδιπλώθηκε πρώτα από όλα ως αποτέλεσμα των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στους άστεγους κατασκηνωτές και τους κρατικούς αξιωματούχους. Όπως προέκυψε από τις συνεντεύξεις, τρία ήταν τα μεγάλα θέματα για τους κατοίκους: ο καταυλισμός αντιπροσώπευε έναν τόπο διαμονής που είχε χαρακτήρα σπιτιού ( Wright 1997). Νέες συλλογικές ταυτότητες αναδύθηκαν από την κοινή εμπειρία του επαναπροσδιορισμού τους σε σχέση με το φυσικό χώρο. Και από τη στιγμή που η κυβέρνηση εγκαθίδρυσε ξανά θεσμικούς μηχανισμούς ελέγχου, η κοινότητά τους διαλύθηκε και το μέρος έκλεισε. Για τους κρατικούς αξιωματούχους, ο καταυλισμός αντιπροσώπευε έναν αναρχικό χώρο που δεν αποτελούσε την κατάλληλη λύση για το πρόβλημα των αστέγων. Δεν μπορούσαν να υποστηρίξουν Σκηνουπόλεις όταν υπήρχαν πιο ασφαλείς εναλλακτικές λύσεις για το θέμα της στέγης. Οι κρατικοί αξιωματούχοι εστίασαν τις συζητήσεις τους στις διδάγματα που προέκυψαν από τη διοίκηση του καταυλισμού, όπως κι από την ενδυνάμωση των εργασιακών σχέσεων μεταξύ αρχών και άστεγων κατασκηνωτών. Ένιωθαν ότι αυτές οι σχέσεις συνετέλεσαν στην εγκαθίδρυση πιο αποτελεσματικών και συνεργατικών προσεγγίσεων πολιτικής σε σχέση με την αντιμετώπιση του ζητήματος των αστέγων μετά τη Σκηνούπολη.


Τα κεντρικά φερώνυμα του σπιτιού χαρακτηρίζονται ως: καταφύγιο, αξιοπρεπή κριτήρια ζωής και υλικών συνθηκών, ιδιωτικότητα και έλεγχος, κοινωνικές σχέσεις που εμπεριέχουν αγάπη και φροντίδα και συναισθηματική/ φυσική ευημερία ( Watson & Austerberry 1986: 97). Μολονότι οι ένοικοι της Σκηνούπολης συσχέτισαν όλα αυτά τα χαρακτηριστικά με τον καταυλισμό, δημιούργησαν διακρίσεις ανάμεσα στον ιδιωτικό και δημόσιο χώρο για να υπάρξει περισσότερη ιδιωτικότητα στην κατασκήνωση και συμφώνησαν σε κανόνες συμπεριφοράς για τη διατήρηση της ειρήνης και της τάξης. Τα ‘συλλογικά μάτια’ της κοινότητας συνέβαλαν στη διασφάλιση της προσωπικής ασφάλειας των άλλων και οι ερωτώμενοι αναφέρονταν συχνά στους εαυτούς τους και τους άλλους κατασκηνωτές σαν σε μια μεγάλη οικογένεια. Ήταν σαφές ότι οι ένοικοι έζησαν δραματικές βελτιώσεις στη συνολική ποιότητα ζωής τους. Η Σκηνούπολη άρχισε να καταρρίπτει τους αυστηρούς διαχωρισμούς μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού και οι κάτοικοι απήλαυσαν ορισμένα οφέλη που πήγαζαν από το γεγονός ότι ζούσαν σε ένα ιδιωτικό μέρος, όπως και τα οφέλη της κοινοτικής ζωής. Ενώ οι ένοικοι της Σκηνούπολης ήταν συνηθισμένοι να θεωρούνται ʺ εκτός τόπου ʺ (Wright 1997) στην ευρύτερη κοινότητα, η ενεργή κατάληψη κοινωνικο-φυσικού χώρου τούς επέτρεψε να αναπτύξουν μια συλλογική ταυτότητα. Έγιναν το ʺ δημόσιο ʺ σε εκείνη την συγκεκριμένη κοινωνικο-φυσική σφαίρα, που ιδρύθηκε στη βάση ενός εναλλακτικού οράματος της κοινωνικής τάξης.


Ως τα μέσα Ιουλίου 2007, ο καταυλισμός στέγαζε πάνω από 200 ένοικους, ενώ διάφορες συμμορίες και έμποροι ναρκωτικών είχαν αποκτήσει μια αυξανόμενη παρουσία. Επειδή οι κρατικοί αξιωματούχοι θεωρούσαν τον καταυλισμό αναρχικό χώρο, λήφθησαν πρόσθετα μέτρα ασφαλείας για να δημιουργηθεί ένας χώρος με κάποια δομή και κανόνες. Στις αρχές Αυγούστου 2007, οι διοικητικές αρχές ανακοίνωσαν ότι η Σκηνούπολη θα έκλεινε και ένα βήμα προς το κλείσιμο υπήρξε η κατασκευή ενός αλυσόπλεκτου φράκτη γύρω από τον καταυλισμό. Οι αρχές προχώρησαν στην καταγραφή και την ταυτοποίηση των ενοίκων και προσέλαβαν ιδιωτικούς φρουρούς ασφαλείας για τη διατήρηση της τάξης. Άρχισαν επίσης να ψάχνουν για εναλλακτικές στεγαστικές διευθετήσεις για τους ένοικους της Σκηνούπολης. Ο καταυλισμός διαλύθηκε στα μέσα Σεπτεμβρίου 2007, ενώ βρέθηκε εναλλακτική στέγη για τους 58 από τους περίπου 200 ένοικους.


Μολονότι οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι θεωρούσαν ότι η διοίκηση του καταυλσμού  υπήρξε πολύ επιτυχής κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι ένοικοι της Σκηνούπολης είχαν διαφορετική άποψη. Η Σκηνούπολη υπήρξε μια ʺ ελεύθερηʺ ζώνη ανοιχτή σε όλους, αλλά από τη στιγμή της ταυτοποίησης και της έλευσης φρουρών ασφάλείας, η κινητικότητα των κατασκηνωτών περιορίστηκε και η παρουσία τους στο μέρος υπόκειτο στην κρίση των φρουρών ασφαλείας. Ιδιωτικοί φρουροί ασφαλείας επέβαλλαν κανονισμούς, που βρίσκονταν σε αντίθεση με τους κανόνες που είχαν θεσπίσει οι ένοικοι. Σε μια προσπάθεια ανάκτησης του ελέγχου στον καταυλισμό, χρησιμοποιήθηκαν στρατηγικές αποκλεισμού, που ασκούνται συχνά σε δημόσιους χώρους οι οποίοι θεωρούνται εκτός ορίων για τους αστέγους. Στις σκηνές των ενοίκων γίνονταν απροειδοποίητα έλεγχοι, ο μικρός ιδιωτικός χώρος που είχαν διεκδικήσει οι ένοικοι παραχωρούσε τη θέση του σε έναν κοινωνικο-φυσικό χώρο υπό την κυριαρχία του κράτους. Τη νέα συλλογική ταυτότητα αντικαθιστούσαν οι προηγούμενες ταυτότητες που είχαν οι ένοικοι ως ʺ άστεγοι ʺ.


Ο αλυσόπλεκτος φράκτης που παρέμεινε και μετά το κλείσιμο του καταυλισμού δεν επισφράγισε μόνο το τέλος της πρόσβασης των ενοίκων της Σκηνούπολης σε ζωντανό χώρο, αλλά και την έλλειψη πρόσβασης της κοινότητας σε χώρο αναψυχής (προηγουμένως ήταν ένας χώρος ανοιχτός σε όλους). Η Σκηνούπολη έκλεισε, οι ένοικοι απομακρύνθηκαν και η χρήση του χώρου στο μέλλον – από οποιονδήποτε- απαγορεύτηκε. Οι τοπικές και περιφερειακές διοικήσεις προτίμησαν να μείνει ο χώρος άδειος και ασφαλής, παρά να διακινδυνεύσουν τη μελλοντική χρήση του ως τόπου κατοικίας από αστέγους ή κοινότητες. Οι απόπειρες διεκδίκησης του ελέγχου στον αστικό δημόσιο χώρο δεν σταμάτησαν εκεί. Η αστυνομία αύξησε τον αριθμό των επιχειρήσεων-σκούπα για τους αστέγους σε όλη την πόλη, προκειμένου να αποτρέψει την παράνομη κατάληψη αστικών χώρων. Οι συνεντεύξεις αποκάλυψαν ότι η κατάσχεση των σκηνών των αστέγων έγινε συνηθισμένη πρακτική, αντανακλώντας μια περαιτέρω διάβρωση των δικαιωμάτων των άστεγων στην ιδιωτικότητα και την κατοχή προσωπικών αντικειμένων. Το μήνυμα ήταν σαφές: η κατάληψη αστικού δημόσιου χώρου από αστέγους δεν θα ήταν πλέον ανεκτή και ειδικότερα η συλλογική κατάληψη αστικού δημόσιου χώρου από αστέγους απαγορευόταν. Προληπτικά έγιναν αυξημένοι έλεγχοι στους δημόσιους χώρους. Μολονότι η Σκηνούπολη έδωσε την ευκαιρία στους αστέγους να εκπροσωπούνται στο ʺ δημόσιο ʺ για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, αυτό οδήγησε τελικά σε μεγαλύτερο αποκλεισμό τους από τους δημόσιους χώρους, συρρικνώνοντας έτσι τα πολιτικά δικαιώματα των αστέγων στο Έντμοντον.


Η Σκηνούπολη επέτρεψε στους κρατικούς αξιωματούχους να αναπτύξουν αυξημένη επίγνωση των φραγμάτων που αντιμετωπίζουν οι άστεγοι και πολλοί έμαθαν πώς να δουλεύουν πιο αποτελεσματικά μαζί τους. Η αυξημένη γνώση αποτέλεσε σημαντικό εργαλείο για τους αξιωματούχους, προκειμένου να διαμορφώσουν καλύτερα προγράμματα που μπορούσαν να ανταποκριθούν με μεγαλύτερη ακρίβεια στις ανάγκες του άστεγου πληθυσμού. Για παράδειγμα, μετά τη διάλυση της Σκηνούπολης, η αστυνομία έδωσε στους κατασκηνωτές στην πόλη την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με εργαζόμενους απέξω για να έχουν πρόσβαση σε υποστήριξη και υπηρεσίες όταν τους ζήτησαν να εγκαταλείψουν το δημόσιο χώρο. Μολονότι οι κατασκηνωτές δεν ήταν υποχρεωμένοι να δεχτούν αυτή την υποστήριξη, έπρεπε παρόλα αυτά να μετακομίσουν. Επιπλέον, μετά τη διάλυση της Σκηνούπολης, η κυβέρνηση, σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, υιοθέτησε νέες προσεγγίσεις για τους αστέγους. Η φιλοσοφία αυτή, γνωστή ως ʺ Η στέγη πρώταʺ, εστιάζεται στη μετακίνηση των ανθρώπων από τους δρόμους ή τα καταφύγια για αστέγους σε δικά τους διαμερίσματα, αναγνωρίζοντας το γεγονός ότι πρωταρχική ανάγκη των άστεγων είναι μια σταθερή κατοικία. Αυτή ήταν μια σημαντική αλλαγή σε σχέση με το προηγούμενο σύστημα των έκτακτων καταφυγίων ή της προσωρινής στέγης.


Η Σκηνούπολη υπήρξε μια κρίσιμη χρονική στιγμή, καθώς οι άστεγοι διεκδίκησαν το δικαίωμα να καταλάβουν αστικό δημόσιο χώρο και, μπροστά στην έλλειψη εναλλακτικών λύσεων, μεταμόρφωσαν τον κοινωνικο-φυσικό χώρο σε τόπο κατοικίας. Αυτό οδήγησε στην αμφισβήτηση των κυρίαρχων αντιλήψεων για την κατάλληλη συμπεριφορά και τις φιλελεύθερες διακρίσεις μεταξύ ʺ δημοσίου ʺ και ʺ ιδιωτικού ʺ. Η Σκηνούπολη αποτέλεσε μια πράξη παραβίασης της κυρίαρχης κοινωνικής τάξης και διεκδίκηση , της κοινωνικής νομιμοποίησης από πλευράς των αστέγων. Από τη μια πλευρά, το αποτέλεσμα ήταν ο αυξημένος έλεγχος των δημόσιων χώρων από τις αρχές, από την άλλη πλευρά οδήγησε σε επίσημες δεσμεύσεις ότι οι άστεγοι θα αποκτούσαν πρόσβαση σε ιδιωτικούς χώρους. Μολονότι η πρόσβαση σε ιδιωτικές κατοικίες θα είναι αναμφίβολα θετική ( εάν οι δεσμεύσεις υλοποιηθούν), αυτό δεν εξουδετερώνει τον αυξημένο αποκλεισμό των αστέγων από τους δημόσιους χώρους. Εδώ είναι που συναθροίζονται τα “κοινά”. Χωρίς πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, οι άστεγοι στο Έντμοντον εξακολουθούν να είναι αποκλεισμένοι από την ιδιότητα του πολίτη.


Σημείωση

Λόγω έλλειψης χώρου, οι απόψεις των παρόχων υπηρεσιών δεν παρατίθενται εκτενώς σ’ αυτό το κείμενο.


Βιβλιογραφία

- Cresswell, Tim. In Place/Out of Place: Geography, Ideology, and Transgression. Minneapolis, Minnesota: University of Minnesota Press, 1996.

- Kawash, Samira. “The Homeless Body.” Public Culture 10, νο. 2 (1998): 319-339.

- Mitchell, Don. “The End of Public Space? People’s Park, Definitions of the Public, and Democracy.” Annals of the Association of American Geographers 85, νο. 1 (1995): 108-133.

- Watson, Sophie και Helen Austerberry. Housing and Homelessness: A Feminist Perspective. Λονδίνο: Routledge & Kegan Paul, 1986.

- Wright, Talmadge. Out of Place: Homeless Mobilizations, Subcities, and Contested Landscapes. Albany: State University of New York Press, 1997.

Μέσα από την ανάγνωσή του νέου είδους παραγωγής των μέσων που ασχολείται με τα σπίτια και την παραγωγή οικιακών χώρων, η οποία προέκυψε από την κερδοσκοπική φούσκα στα ακίνητα που επηρέασε τόσες χώρες, ο William Davies υποστηρίζει, ο πληθωρισμός στις τιμές της ακίνητης περιουσίας οδήγησε παράλογα σε μια συλλογική αναστολή της ορθόδοξης οικονομικής λογικής. Οι αυξανόμενες ανταλλακτικές αξίες στην ιδιοκτησία είχαν την περίεργη επίδραση να μετατρέψουν την αξία χρήσης των κατοικιών σε εθνική εμμονή. Με την τρέχουσα κατάρρευση στη φούσκα των ακινήτων, η αγορά ακινήτων παρουσιάζεται ξανά σαν μια αγορά. Να έχει κανείς δικό του σπίτι είναι σα να είναι θύμα μοχθηρών μαθηματικών πιθανοτήτων, πιθανότητες που είχαν μυστηριωδώς θολώσει το τοπίο κατά την περίοδο της επέκτασης.


Ένα από τα πιο έντονα πολιτισμικά συμπτώματα της κερδοσκοπικής φούσκας στη Βρετανία, το 1992-2008, ήταν η ανάδυση μιας παραγωγής νέου τύπου των μέσων μαζικής ενημέρωσης, που είχε να κάνει με τα σπίτια και την παραγωγή οικιακού χώρου. Τροφοδοτημένη από τη φτηνή πίστωση και τις ανερχόμενες ιδιοκτησιακές αξίες, αυτή η εποχή της οικονομικής υπερβολής τοποθέτησε το σπίτι στο επίκεντρο της πολιτισμικής και οικονομικής ψυχής του έθνους. Όπως φάνηκε, το αποτέλεσμα ήταν ότι το κοινό και οι αναγνώστες ανέπτυξαν μια ακόρεστη δίψα για ένα πολιτισμικό περιεχόμενο που εκθείαζε το σπίτι και όλες τις υλικές και οργανικές δυνατότητές του.


Το BBC άνοιξε το χορό με το κοσμοϊστορικό τηλεοπτικό ριάλιτι σόου Changing Rooms, όπου ομάδες από διακοσμητές εσωτερικών χώρων ανταγωνίζονταν για τη μεταμόρφωση των σπιτιών των διαγωνιζομένων. Το σόου Ground Force έκανε το ίδιο για ιδιωτικούς κήπους. Άλλα τηλεοπτικά κανάλια ακολούθησαν με σόου για την ιδιοκτησία, όπως το Grand Design και το Location, Location, Location. Οι εφημερίδες εγκαινίασαν νέες αφιερώματα και ολόκληρα ένθετα, με στόχο να εκπαιδεύουν, να πληροφορούν και να ψυχαγωγούν τους αναγνώστες τους σε σχέση με το εσωτερικό και το εξωτερικό των σπιτιών. Αναρωτιέται κανείς εάν δυο άλλοι τομείς μαζικού πολιτισμικού ενδιαφέροντος, που γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη στα χρόνια του Τόνι Μπλερ, η μαγειρική και η αρχιτεκτονική, δεν αποτελούσαν, επίσης, κατά κάποιο τρόπο, συμπτώματα αυτού του φετίχ. Κανείς απ’ αυτούς δεν περιορίστηκε στην οικιακή σφαίρα, αλλά αναδρομικά μοιάζει να αναπτύχθηκαν εκεί. Τηλεοπτικοί σεφ όπως ο Jamie Oliver και η Nigella Lawson εμφανίζονταν συχνά στα σπίτια τους να μαγειρεύουν για τους φίλους τους, καθιστώντας εσκεμμένα ασαφές πού τέλειωναν οι μαγειρικές συνταγές και πού άρχιζαν οι οδηγίες για το lifestyle στο σπίτι.


Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πώς έφτασε το σπίτι να έχει αυτή την καίρια πολιτισμική θέση στη Βρετανία. Από οικονομικής άποψης, καταλάμβανε όλα τα σημεία ενός καθησυχαστικού φαύλου κύκλου. Η διογκωμένη αξία του παρείχε μια βάση για καταναλωτική πίστωση που μπορούσε να επεκταθεί στα αντικείμενα που θα το διακοσμούσαν, θα το βελτίωναν και θα αύξαναν ακόμη περισσότερο την αξία του. Καταστήματα βελτίωσης του σπιτιού όπως το B@Q και το IKEA γνώρισαν μεγάλη άνθιση, καθώς απευθύνονταν στην ψυχολογία τόσο του επενδυτή όσο και του καταναλωτή. Η διαμάχη του καπιταλιστικού πνεύματος, ανάμεσα στην προτεσταντική ελίτ που περιμένει για το κέρδος και την, μετά το 1968, ηθική της άμεσης ικανοποίησης, άρχισε να ξεπερνιέται μέσα από μια μορφή ευχαρίστησης που μπορεί να καταναλωθεί και να καθυστερεί ταυτόχρονα.


Κοιτώντας αναδρομικά αυτή την πολιτισμική έκρηξη, αυτό που είναι ταυτόχρονα ειρωνικό κι ενοχλητικό ήταν η απουσία οποιασδήποτε σαφούς οικονομικής συνείδησης. Αυτή η περίοδος υψηλού πληθωρισμού από την οποία επωφελήθηκε περίπου το 70% του πληθυσμού του Ηνωμένου Βασιλείου, είχε το παράλογο αποτέλεσμα να γαλουχήσει νέες τεχνολογικές και αισθητικές αναγνωρίσεις της αξίας του σπιτιού. Αυτό που για τον Αριστοτέλη ήταν θεμελιακή οικονομική μονάδα- ο οίκος-παρουσιαζόταν σε οτιδήποτε εκτός από οικονομικούς όρους. Στη διάρκεια του δεκαεξάχρονου βρετανικού πολιτισμικού τσίρκου του οικογενειακού βίου, το σπίτι μπορούσε να είναι ‘μηχανή ζωής’, καμβάς της καλλιτεχνική έκφρασης, σφαίρα όπου μπορούσε να εφευρεθεί ξανά η αρρενωπότητα και άγκυρα συναισθηματικής έκφρασης. Το γεγονός ότι η αξία του μπορούσε επίσης να ανέβει κατά 20% μέσα σε ένα χρόνο αποτελούσε τη συνθήκη διάδοσης αυτών των φημισμένων πολιτισμικών φαινομένων, αλλά σπάνια βρισκόταν ανάμεσά τους. Στα χρόνια της ανερχόμενης ανταλλακτικής αξίας του σπιτιού, η χρηστική αξία του ήταν που έγινε η εθνική εμμονή μας


Προς επιβεβαίωση όλων αυτών, δείτε πώς εξελίχθηκε η οικονομική κρίση. Η αγορά στέγης βρέθηκε, ασφαλώς, στο οικονομικό επίκεντρο της κρίσης, ακριβώς όπως βρίσκεται στο ψυχολογικό επίκεντρο του, ευφρόσυνα χρεωμένου, καταναλωτή. Είναι φυσικό που οι τράπεζες όλου του κόσμου υπέστησαν σοβαρή ζημιά από μια όρεξη για οικιακή ιδιοκτησία που είχε από καιρό ξεφύγει από κάθε οικονομική λογική. Τα ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια σε Αμερικανούς με χαμηλά εισοδήματα μπορεί να είναι μια απτή αιτία, αλλά εμείς, οι Βρετανοί, που υποκλινόμασταν μπροστά στις απαστράπτουσες εικόνες ενός ακόμη μπάνιου που βαφόταν σε άλλο χρώμα, βρισκόμασταν σαφώς σε παρόμοια διάθεση. Η απόκρημνη κλίμακα του πληθωρισμού οδήγησε, παράδοξα, σε μια συλλογική αναστολή της ορθόδοξης οικονομικής λογικής. Μια πιο επεκτατική, επιζήμια οικονομική συνείδηση που απαρνιόταν τις μικροαστικές συνήθειες της ανταλλαγής και της οικονομίας, την υποκατέστησε. Σε ό τι αφορά τα σπίτια, η φούσκα επιβεβαίωσε την αλήθεια του ισχυρισμού του Ζορζ Μπατάιγ ότι ‘δεν είναι η ανάγκη, αλλά το αντίθετό της, η ‘πολυτέλεια’, που φέρνει αντιμέτωπους τους ζωντανούς και την ανθρωπότητα με το βασικό τους πρόβλημα’.


Κάτι σχετικά με το σπίτι αψήφησε επιτυχώς την υπέρτατη ορθολογιστική μηχανή που ήταν το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα. Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο καπιταλισμός έφτασε στα όρια της κατάρρευσης, όχι λόγω της πάλης των τάξεων ή κάποιας κρίσης υπερπαραγωγής, αλλά λόγω μιας αρχέγονης ροπής για περισσότερο καταφύγιο, περισσότερες ανέσεις, περισσότερη ιδιωτικότητα. Το διαφημιστικό σλόγκαν του ΙΚΕΑ ‘το σπίτι είναι το πιο σημαντικό μέρος στον κόσμο’ αποδείχτηκε σωστό, αλλά ελάχιστοι μπορούσαν να φανταστούν την καταστροφή που ο κόσμος θα μπορούσε να υποστεί από το ‘πιο σημαντικό μέρος’ του.


Οι συνέπειες της κρίσης αντέστρεψαν αυτές τις τάσεις. Η οικονομική λογική μπορεί να λέει ότι η ύφεση είναι η κατάλληλη εποχή για να ανακαλύψουμε ξανά τις χαρές της κηπουρικής, της μαγειρικής και του ‘Do It Yourself’, ως ευπρόσδεκτα καταφύγια σε έναν δυσλειτουργικό κόσμο συναλλαγών και χρήματος. Απ’ τη στιγμή που οι αγορές εργασίας και οι πιστωτικές αγορές γίνονται πολύ επικίνδυνες για να εξαρτάσαι από αυτές, ασφαλώς οι τεχνολογικές και αισθητικές ανέσεις του σπιτιού έρχονται στο προσκήνιο, καθώς η ψυχολογία των υπολογισμών βρίσκεται σε προσωρινό διάλειμμα. Το αντίθετο, όμως, συμβαίνει.


Από πολιτισμικής άποψης, η αγορά στέγης παρουσιάζεται σαφώς, για άλλη μια φορά, ως αγορά. Το να είσαι ιδιοκτήτης ενός σπιτιού σημαίνει να είσαι θύμα επιζήμιων μαθηματικών πιθανοτήτων, πιθανοτήτων που εξιδανικεύτηκαν μυστηριωδώς την περίοδο της ανάπτυξης. Οι ειδησεογραφικές αναφορές περιλαμβάνουν γραφήματα, εικόνες ολόκληρων δρόμων με τυποποιημένες κατοικίες, εικόνες από ανήσυχους μεσίτες ακινήτων. Ο ‘οικονομικός αλφαβητισμός’ της κοινωνίας μας αυξάνεται, ενώ ο προβληματισμός μας σχετικά με την εγκατάσταση ξύλινου ‘καταστρώματος’ στις πίσω αυλές μας βρίσκεται προσωρινά σε αναστολή. Τα σόου για τη βελτίωση του σπιτιού, που αναμφίβολα γυρίστηκαν πριν από την κατάρρευση των Lehman Brothers, είναι πλέον έξω από το πνεύμα της εποχής. Ακριβώς τη στιγμή που η χρηστική αξία του σπιτιού έρχεται στο προσκήνιο, η πολιτισμική αντίδρασή μας είναι να είμαστε σε πανικό για την ανταλλακτική του αξία.


Μια υλιστική θεώρηση αυτών των γεγονότων θα δόξαζε την κρίση, καθώς η αισθητική επίφαση φεύγει και αποκαλύπτονται οι σκληροί μηχανισμοί του χρηματοοικονομικού συστήματος που κατηύθυνε την εμμονή μας με τη στέγη. Ακριβώς όπως ο Μαρξ είδε ότι ο βιομηχανικός καπιταλισμός δημιουργεί τυχαία τις θεσμικές και χωροταξικές συνθήκες για τη συνειδητοποίηση του προλεταριάτου, η κρίση της στέγης μπορεί να είχε ως αποτέλεσμα, όχι εσκεμμένα, να αφυπνίσει τις μεσαίες τάξεις σε σχέση με το πόσο οικονομικά όμοιες και τρωτές είναι. Στο Millenium People, ο JG Ballard φαντάζεται αυτή την αστική συνείδηση να παίρνει τη μορφή ευγενικής εξέγερσης.


Έτσι όμως αγνοούμε το φαινόμενο του σπιτιού ως συστατικό στοιχείο του πρόσφατου καπιταλισμού. Είναι ένα καίριο περιουσιακό στοιχείο, και το θεωρούμε ως τέτοιο όταν συρρικνώνεται. Είναι, επίσης, ένα μέρος για φαί, γέλιο, εφευρετικότητα και ομορφιά, που η κουλτούρα μας το θεωρεί ως τέτοιο όταν διογκώνεται από μια λανθάνουσα οικονομική δυναμική. Πρέπει τώρα να ελπίζουμε ότι θα έχουμε μια δεκαετία, κατά την οποία δεν θα εκτοξευθούν οι τιμές των σπιτιών, για να αποφύγουμε αυτό τον δυσάρεστο γρίφο. Πρέπει να αποκατασταθούν οι εγγενείς αξίες της αρχιτεκτονικής, του φαγητού, της οικογένειας και του σπιτιού, ώστε το πολιτισμικό στάτους τους να αποσυνδεθεί από την εκτόξευση της ανταλλακτικής αξίας. Η ύφεση δίνει μια θαυμάσια ευκαιρία για να τα ερευνήσουμε και να τα δούμε όλα αυτά απ’ την αρχή.

Ενώ ιστορίες εκτεταμένων κατασχέσεων έχουν ίσως το πιο ανθεκτικό ζήτημα της κρίσης στα ενυπόθηκα δάνεια υψηλού κινδύνου, ο Joe Deville φωτίζει κάποιες από τις πιο πεζές και καθημερινές πραγματικότητες του να ζει κανείς με δάνειο. Λόγω της κρίσης ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων και νοικοκυριών έχουν έρθει σε επαφή με ένα φάσμα τεχνικών που αποσκοπούν στην ανάκτηση του αναπτυσσόμενου όγκου οφειλομένου χρέους. Εν όψει των κάπως περιορισμένων κοινωνικο – τεχνικών μηχανισμών που έχει στη διάθεσή του ο πράκτορας που αναζητάει τον τρόπο να ισοφαρίσει το μη εξασφαλισμένο χρέος, ο Deville υποστηρίζει ότι ο συλλέκτης χρεών πρέπει να θέσει προκλήσεις που απευθύνονται στα συναισθήματά του εκπρόθεσμου οφειλέτη, λειτουργώντας σαν διασπαστικός υποκριτής του νοικοκυριού και να προσκολληθεί αναγκαστικά σε πεζές συνήθειες και πρακτικές ώστε να κατορθώσει να εισπράξει μέρος της εξόφλησης.


Η τροχιά της παρούσας ύφεσης μπορεί, ενδεχομένως, να θεωρηθεί ότι μετατόπισε την οικονομία από μια φάση δανεισμού σε μια φάση είσπραξης. Σε επίπεδο νοικοκυριών, αυτό σημαίνει ότι οι πρακτικές και οι τεχνολογίες είσπραξης φόρων έγιναν πιο ορατές, καθώς πάρα πολλά άτομα ήρθαν σε επαφή με ένα φάσμα τεχνικών που στοχεύουν στην απαίτηση του αυξανόμενου όγκου του ανεξόφλητου χρέους. Τα πιο ορατά και εντυπωσιακά μέτρα για την ανάκτηση αυτών των χρεών είναι οι κατασχέσεις, που γίνονται όλο και πιο κοινές τόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το θέαμα ατόμων και οικογενειών που εξαναγκάζονται να βγουν απ’ τα σπίτια τους αποτελεί μια ηχηρή υπενθύμιση των πραγματικών συνεπειών που έχει η εξάρτηση από εξασφαλισμένα δάνεια, ως μηχανισμός που παρέχει σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων ένα από τα πιο βασικά συστατικά στην ολοένα πιο περίπλοκη υλική υποδομή τους: μια στέγη πάνω απ’ τα κεφάλια τους.


Αλλά τα σπίτια αποτελούν επίσης κομβικά σημεία περάσματος για τους πιστωτές που επιδιώκουν την επιστροφή των μη εξασφαλισμένων δανείων-μέσω πιστωτικής κάρτας, κάρτες καταστημάτων, συμφωνία αγοραπωλησίας με δόσεις ή μη εξασφαλισμένο δάνειο. Η μη αποπληρωμή αυτών των δανείων δεν καταλήγει άμεσα στην απώλεια σπιτιού. Αντίθετα, στις επαφές μεταξύ οφειλετών και πιστωτών (ή των υπηρεσιών τους), το σπίτι γίνεται ένας διαφιλονικούμενος χώρος μέσω του οποίου οι τεχνολογίες είσπραξης έρχονται αντιμέτωπες με τις ρουτίνες της οικιακής ζωής. Πιο συγκεκριμένα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο οφειλέτης που δεν πληρώνει τα μη εξασφαλισμένα δάνεια του, προστατεύεται (με εξαίρεση τα αγαθά που αγοράστηκαν με δόσεις) σε μεγάλο βαθμό από το νόμο από επισκέψεις δικαστικών επιμελητών στο σπίτι.[1] Το αποτέλεσμα είναι ότι, τουλάχιστον μέχρι να φτάσει ένα χρέος σε σοβαρή καθυστέρηση, οι υπηρεσίες που προσπαθούν να το εισπράξουν διαθέτουν δυο μέσα, τις επιστολές και τα τηλεφωνήματα. Μέσω αυτών των δυο τεχνολογιών, ο εισπράκτορας χρεών επιδιώκει, τουλάχιστον για ένα διάστημα, να μετατρέψει το σπίτι σε χώρο οικονομικών υπολογισμών.[2]


Αξίζει να κάνουμε μια παύση για να σημειώσουμε τις σημαντικές προκλήσεις που τίθενται στη βιομηχανία είσπραξης χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο, από το γεγονός ότι περιορίζεται σ’ αυτό το (μετά βίας καινούργιο) ζεύγος κοινωνικο-τεχνικών μηχανισμών. Και τους δυο μηχανισμούς μπορεί κάποιος να τους αποφύγει (οι οφειλέτες συχνά ελέγχουν τα τηλεφωνήματα και δεν ανοίγουν τα γράμματα), κι ακόμη κι αν ένας οφειλέτης το κάνει, δεν υπάρχει η συγκινησιακή φόρτιση μιας συνάντησης πρόσωπο με πρόσωπο. (Στο ‘ελαφρό’ ειδησεογραφικό τμήμα της, μια εμπορική επιθεώρηση σημείωνε πρόσφατα ότι οι εισπράκτορες χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν κατέχουν ‘όλα τα εργαλεία που χρειάζονται’, σε αντίθεση με έναν τολμηρό Ρώσο εισπράκτορα που (όπως αναφέρεται) αύξησε τις επιστροφές του παίρνοντας μαζί του, πόρτα-πόρτα, μια αρκούδα. ‘Μας αρέσει αυτό το στιλ’, κατέληγε νοσταλγικά ο συγγραφέας).[3] Το σημερινό οικονομικό πλαίσιο διευρύνει αυτές τις δυσκολίες: σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη, 93 από τις 387 μεγαλύτερες υπηρεσίες είσπραξης χρεών στο Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκονται σε οικονομικό κίνδυνο.[4] Ένας σημαντικός αριθμός εταιριών παλεύουν για να προσαρμοστούν στο γεγονός ότι τα νοικοκυριά που βρίσκονται κάτω από αυξημένη οικονομική πίεση, απλώς δεν ανταποκρίνονται στις προτροπές των τεχνολογιών της είσπραξης φόρων όπως έκαναν στο παρελθόν. Όπως λέει ένας εκπρόσωπος της βιομηχανίας είσπραξης: ‘…Ενώ η βιομηχανία κατακλύζεται από περισσότερη δουλειά, οι επιχειρήσεις είσπραξης χρεών παλεύουν να πετύχουν διευθέτηση του χρέους με τον ίδιο τρόπο όπως πριν. Διαπιστώσαμε μια μεταστροφή στα πρότυπα αποπληρωμής προς την καταβολή μικρότερων ποσών σε μεγαλύτερη χρονική περίοδο, ενώ λιγότεροι οφειλέτες κάνουν μεγαλύτερες εφάπαξ αποπληρωμές’.[5] Ο οφειλέτης που δεν συμμορφώνεται θέτει, επομένως, στη βιομηχανία είσπραξης νέα και άγνωστα προβλήματα. Μολονότι ο όγκος της συνολικής είσπραξης μπορεί να αυξάνεται, το συνολικό ποσό που εισπράττεται επιτυχώς από τον κάθε οφειλέτη μειώνεται. Οι αριθμοί για τις αντιδράσεις και τις αλληλεπιδράσεις σε σχέση με τις τεχνολογίες είσπραξης χρεών ήταν λίγο-πολύ προβλέψιμοι, ενώ τώρα πρέπει να αποτιμηθούν και να εξεταστούν ξανά. Σ’ αυτό το πλαίσιο, τα τηλεφωνήματα που κάνουν οι πιστωτές κι οι υπηρεσίες είσπραξης χρεών, κι οι επιστολές που στέλνουν, δεν είναι παρά απόπειρες να εξασφαλίσουν ένα κομμάτι μιας πίτας που συρρικνώνεται συνέχεια, πόσο μάλλον που ένας οφειλέτης είναι πιθανό να οφείλει χρήματα σε πάνω από μια δωδεκάδα ανταγωνιστές (παράδειγμα, οι πελάτες του Consumer Credit Counselling Service, που εδρεύει στο Ηνωμένο Βασίλειο, όφειλαν κατά μέσο όρο χρήματα σε 7.6 διαφορετικούς πιστωτές το 2008).[6]


Οι δυσκολίες αυτές καθιστούν το σπίτι ένα καίριο πεδίο μάχης για τη βιομηχανία είσπραξης μη εξασφαλισμένων χρεών. Είναι ο χώρος όπου οι ανταγωνιστές συναντιούνται και προσπαθεί ο καθένας να αποκτήσει επαφή με έναν οφειλέτη που είναι είτε απρόθυμος είτε ανίκανος να πληρώσει. Ως τέτοιες, οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών μπορούν να θεωρηθούν ότι παίζουν το ρόλο τους στη ‘χρηματοποίηση’ της καθημερινής ζωής, σύμφωνα με την αναπτυσσόμενη φιλολογία (στο έργο του Paul Langley ειδικότερα).[7] Το έργο αυτό χαρτογραφεί, μερικές φορές με συναρπαστικό τρόπο, τον τρόπο με τον οποίο η καθημερινή ζωή γίνεται όλο και περισσότερο ένας πόρος για τις ροές της παγκόσμιας οικονομίας. Νομίζω, ωστόσο, ότι δεν δίνει προσοχή στη συγκινησιακή διάσταση της ζωής του νοικοκυριού, στα ενσαρκωμένα, συγκινησιακά μπερδέματα που ανακύπτουν μεταξύ του οφειλέτη και του χρέους του. Όταν επικεντρωνόμαστε, μ’ αυτόν τον τρόπο, στην επίδραση, βλέπουμε σύμφωνα με το έργο του Brian Massumi, το σώμα όχι απλώς ως τοποθεσία για την παραγωγή ‘νοήματος’, αλλά ως ένα πάντοτε ανοιχτό αντικείμενο που βρίσκεται σε μια διαδικασία (παρόλο που αυτή η περίπλοκη ανοιχτότητα βρίσκεται σε δυναμική σχέση με τις διαδικασίες κλεισίματος και απλοποίησης και τις μεθόδους αφαίρεσης), ενώ επιχειρεί να αιχμαλωτίσει τον καινοφανή δυναμισμό που απορρέει από ανθρώπους, σώματα, σκέψη, συγκίνηση και τεχνολογίες που γίνονται διασυνδεδεμένες και διαμορφώνονται μαζί (becoming together).[8]


Μπορούμε να δούμε τα πιθανώς περίπλοκα αποτελέσματα της συνύπαρξης του συναισθηματικού και οικονομικού παράγοντα στον οφειλέτη που δεν συμμορφώνεται, μέσα από το παράδειγμα της Ιβ, από την οποία πήρα συνέντευξη το 2008.[9] Η Ιβ είναι μετανάστρια πρώτης γενιάς από τη Νιγηρία και ανύπαντρη μητέρα τριών μικρών κοριτσιών, που ζει σε μια κατοικία που της παρέχει το κράτος, στο βόρειο Λονδίνο. Όταν τη συνάντησα, εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από την κοινωνική πρόνοια και είχε αποκτήσει σημαντικά χρέη (γύρω στις 10.000 λίρες), έχοντας χρησιμοποιήσει πιστωτικές κάρτες για να πληρώσει τα καθημερινά της έξοδα, για να συμπληρώσει το εισόδημά της από μια χαμηλά αμειβόμενη προσωρινή εργασία και για να τα βγάλει πέρα σε περιόδους ανεργίας. Όπως συμβαίνει με πολλούς οφειλέτες που δεν πληρώνουν, τον ρυθμό της καθημερινής ζωής της στο σπίτι διέκοπταν συχνά οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών, σε σημείο που απέκτησαν σταδιακά πρωταγωνιστικό ρόλο στο πλέγμα των σχέσεων στο νοικοκυριό. Πιο κάτω, η Ιβ αναφέρεται στο ρόλο που παίζουν οι επιστολές στην καθημερινή ρουτίνα της:

‘…όταν γυρίζεις, ω Θεέ μου, υπάρχει κανένα γράμμα για μένα, τίποτα λογαριασμοί; Έτσι, μερικές φορές όταν γυρίζω σπίτι η Τζένι μου λέει, μαμά αυτό είναι λογαριασμός; Ξέρετε, αρχίζουν ν’ ανησυχούν στην ηλικία τους, ξέρετε, μαμά, αυτό είναι λογαριασμός….κάθε φορά που έρχομαι είναι έτσι, ίσως διαισθάνονται ότι ανησυχώ για τους λογαριασμούς, γι’ αυτό λένε, αυτό είναι λογαριασμός; Είναι λογαριασμός;’


Για την Ιβ, η καθημερινή άφιξη των επιστολών είναι ένα κομβικό σημείο στη ρουτίνα του νοικοκυριού, που σε αυτή την περίπτωση εμπλέκει τα παιδιά της. Γι’ αυτά, το σχήμα του άμεσου μέλλοντος χρειάζεται να ερμηνευτεί από τα γράμματα στο χαλάκι της εισόδου: εάν είναι λογαριασμοί (από τους οποίους το μεγαλύτερο μέρος αφορά καταναλωτικό χρέος), θα έχουν να αντιμετωπίσουν το άγχος της μητέρας τους, καθώς εκείνη καλείται, με την επιστολή, να αντιμετωπίσει αμέσως την κατάσταση του χρέους της. Εάν όχι, μπορούν ίσως να ελπίζουν σε μια στιγμή ανακούφισης, με τις συνέπειες των εκκρεμών χρεών να αιωρούνται στο ‘περιβάλλον’ της ζωής της Ιβ. Όπως αυτή η ιστορία δείχνει, μέρος της δυναμικής που οι τεχνολογίες είσπραξης χρεών ενεργοποιούν, είναι να καθιστούν τον χρόνο στο νοικοκυριό εντατικό, να διακόπτουν τον οικείο ρυθμό του και να κατασκευάζουν μια ξεχωριστή ‘στιγμή’ (αυτό μπορεί να θεωρηθεί ανάλογο της κοινωνικο-υλικής κατασκευής ανταλλαγών, που ο Michael Callon, ειδικότερα, περιγράφει) στην οποία εστιάζεται η προσοχή, απευθυνόμενες στα συναισθήματα των οφειλετών και αυτών που έρχονται σε επαφή μαζί τους.[10]


Αξίζει επίσης να επισημάνουμε πώς οι επαναλαμβανόμενες οικιακές εισβολές αυτών των μηχανισμών είσπραξης χρεών συνδέονται με το ξεδίπλωμα τόσο των συναισθημάτων όσο και της αποφασιστικής λογικότητας. Όπως περιγράφει η Ιβ:

‘Μόλις έρθει πρέπει να το ανοίξω….τουλάχιστον να ξέρω τι υπάρχει εκεί, αρχίζω να προετοιμάζω το μυαλό μου ή οτιδήποτε προς αυτή την κατεύθυνση. Το πρώτο πράγμα, μόλις ανοίξω την πόρτα βλέπω αν υπάρχει γράμμα, το πρώτο πράγμα, πριν ακόμη βγάλω το παλτό μου, ανοίγω το γράμμα και βλέπω με τι έχει να κάνει. Αν είναι κάτι που πρέπει να με πανικοβάλει, πανικοβάλλομαι. Αν είναι κάτι που μπορώ να βάλω κατά μέρος….Αν είναι κάτι που πρέπει να κάνω ένα τηλεφώνημα, κάνω αμέσως το τηλεφώνημα’.


Αυτό που κανονικά θα θεωρείτο μια απαίτηση είσπραξης χρέους που προκαλεί μια ιδιαίτερη συναισθηματική αντίδραση, περιγράφεται ίσως καλύτερα ως παραγωγή μιας συναισθηματικής αντίδρασης, που γίνεται πιο ατομική ως συναίσθημα και υπολογισμός. Η πολυπλοκότητα αυτής της εμπειρίας, ενώ είναι αναπόφευκτη αλλά όχι τελείως εμπειρικά προσιτή- είναι ότι πρέπει εν μέρει να ανοιχτεί η Ιβ. Αν πάρουμε (εσκεμμένα) τα λόγια της στην κυριολεξία, περιγράφει μια περίπλοκη τομή μεταξύ σώματος και υπολογισμού, που αρχίζει με την ‘προετοιμασία’ του μυαλού της έναντι της επιστολής, προκειμένου να φέρει το μυαλό/σώμα της στην αναγκαία κατάσταση προνοητικότητας ώστε να είναι σε θέση να χειριστεί οτιδήποτε της ζητηθεί. Αυτό ενέχει μια διαδικασία διαχωρισμού: το σώμα της πρέπει να είναι έτοιμο να μπει σε μια διαδικασία πανικού, αλλά το μυαλό της πρέπει να είναι έτοιμο να δράσει, να εμπλακεί σε μια ορθολογικά προσδιορισμένη δράση, ανεξάρτητα αν βάλει την επιστολή στην άκρη ή αν κάνει το τηλεφώνημα. Ο πανικός και η σαφώς προσδιορισμένη ‘ εκλογικευμένη’ δράση, με σώμα και πνεύμα, χρειάζονται, σύμφωνα με την περιγραφή της Ιβ, να ‘γίνουν’ ξεχωριστά ( Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτό ενέχει μια ταυτόχρονη διαδικασία επανασυνδυασμού, που δεν θα περιγράψω εδώ). Ωστόσο, δεν πρόκειται για το απλό αποτέλεσμα των περιεχομένων της επιστολής, αλλά για την πρόβλεψη ενός μέλλοντος που δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί , όπου οι σωματικές καταστάσεις συνυπάρχουν σε μια κατάσταση μη πραγματοποιημένης ύπαρξης, έτοιμες να ξεδιπλωθούν και να πραγματοποιηθούν πλήρως όπως απαιτείται, από τη στιγμή που θα ανοιχθεί η επιστολή. Περιγράφοντας τον περίπλοκο διαχωρισμό πνεύματος και σώματος, λογικής και συναισθήματος, η Ιβ περιγράφει επίσης τις αντιφάσεις που γεννώνται και τους περιορισμούς των παραδοσιακών μεταφυσικών κατηγοριών ‘κοινής λογικής’. Το πνεύμα και το σώμα είναι αμέσως αλληλοεξαρτώμενα, και παρόλα αυτά πρέπει να πραγματοποιηθούν μέσω του έργου του διαχωρισμού.


Σε μια κατάσταση όπου οι οφειλέτες παλεύουν για να ανταποκριθούν στις πιο άμεσες βασικές ανάγκες τους, είναι απίθανο να δώσουν προτεραιότητα στην αποπληρωμή των χρεών τους. Συχνά, λοιπόν, μόνο όταν γίνονται μέρος της ενσαρκωμένης, συναισθηματικής ζωής του νοικοκυριού, οι εισπράκτορες φόρων μπορούν να ελπίζουν ότι θα πετύχουν τουλάχιστον ένα μέτρο αποπληρωμής. Ο εισπράκτορας χρεών πρέπει να θέτει συναισθηματικές προκλήσεις στον οφειλέτη που δεν πληρώνει, να ενεργεί ως κάποιος που παρεμβαίνει στο νοικοκυριό, να προσκολλάται στην ανιαρή ρουτίνα και πρακτική. Για τον οφειλέτη που δεν πληρώνει, όμως, αυτό σημαίνει ότι το σπίτι γίνεται ένας χώρος τακτικών, ενοχλητικών εισβολών, που δεν επιδρούν μόνο στον ίδιο, αλλά και στα άλλα μέλη του νοικοκυριού. Όπως δείχνει το προηγούμενο, σύντομο παράδειγμα, η σκιαγράφηση των συναισθηματικών διαστάσεων της είσπραξης χρεών δείχνει περισσότερα από την ‘εμπειρία’ του να είσαι εκπρόθεσμος οφειλέτης. Στην έρευνά μου, υποστηρίζω ότι οι στιγμές που αυτοί από τους οποίους παίρνουμε συνέντευξη βρίσκονται σε ένταση δείχνουν ότι και οι ίδιες οι πραγματικότητες περνούν από διαδικασίες εξατομίκευσης: αυτό, σύμφωνα με τον Stengers, περιγράφει πώς η πραγματικότητα ‘μεταμορφώνεται’ και ‘αποκαλύπτεται’ με πολλούς τρόπους, πώς το οντολογικό κλείσιμο κατηγοριών όπως το σώμα, το πνεύμα, ο ορθολογισμός, το συναίσθημα, ταράσσονται και διαμορφώνονται από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ τεχνολογιών είσπραξης χρεών και οφειλετών που δεν πληρώνουν.[11] Το να είσαι οφειλέτης που δεν πληρώνει, είναι σα να είσαι φτιαγμένος για να αισθάνεσαι τον κόσμο διαφορετικά. Αλλά, επίσης, να τον αισθάνεσαι ανήσυχα.


Σημειώσεις

[1] – Αν η προσφορά του οφειλέτη για μερική αποπληρωμή δεν γίνει δεκτή, ο πιστωτής (ή ο πράκτοράς του) μπορεί να ζητήσει μία δικαστική απόφαση (County Court Judgement), όπου το δικαστήριο αποφασίζει για το μηνιαίο ποσό που οφείλει να πληρώνει στον πιστωτή ανάλογα με την οικονομική του κατάσταση. Μόνο σε περίπτωση που ο οφειλέτης αθετήσει αυτή τη συμφωνία, χωρίς να υπάρχει δικαιολογημένη αλλαγή των συνθηκών, μπορεί ο πιστωτής να ζητήσει από το δικαστήριο να ορίσει δικαστικό κλητήρα για να κατασχέσει μέρος της περουσιακής ιδιοκτησίας του οφειλέτη (πχ. το αυτοκίνητό του).

[2] – Χρησιμοποιώ τον όρο εισπράκτορας χρεών χωρίς να αναφέρομαι αποκλειστικά στις ειδικευμένες εταιρίες είσπαξης χρεών (DCAs), αλλά ευρύτερα σε όσους προσπαθούν να ανακτήσουν το χρέος που δεν μπορεί να πληρωθεί (που μπορεί να είναι ή να μην είναι ο αρχικός πιστωτής).

[3] – Credit Today, “The bear necessities,” Credit Today, Σεπτέμβριος 2008, 66.

[4] – Plimsoll, “Debt Collection Agencies Plimsoll Portfolio Analysis,” (Stockton- on- Tees: Plimsoll, 2009).

[5] – Ken Maynard, “What’s in store for debt buyers?,” Credit Management (2009): 21.

[6] – CCCS, “CCCS Statistical Yearbook 2008,” (Leeds: Consumer Credit Counselling Service, 2009), 16. Όπως σημειώνεται στην έκθεση, η τιμή του μέσου όρου ενδεχομένως διαστρεβλώνεται από την παρουσία ενός μικρού αριθμού περιπτώσεων όπου οφειλέτες χρωστούν χρήματα σε έναν ασυνήθιστα μεγάλο αριθμό πιστωτών. Ακόμα, αυτός ο αριθμός δεν είναι αντιπροσωπευτικός του συνόλου των οφειλετών στη Μεγάλη Βρετανία, αφού σχετίζεται μόνο με αυτούς που μετέχουν στα προγράμματα CCCS Debt Management (από τα οποία συχνά αποκλείονται περιπτώσεις οφειλετών με χαμηλά εισοδήματα)

[7]- Βλ. για παράδειγμα: Paul Langley, “Uncertain subjects of financialization,” Cultural Critique 67-91 (2007); Paul Langley, “The making of investor subjects in Anglo-American pensions” Environment and Planning D: Space and Society 24 (2006); Paul Langley, “Securitising suburbia: the transformation of Anglo-American mortgage finance,” Competition & Change 10 (2006); Paul Langley, The everyday life of global finance: Saving and borrowing in America (Oxford: Oxford University Press, 2008); and Randy Martin, Financialisation of daily life (Philadelphia: Temple University Press, 2002).

[8]- Brian Massumi, Parables for the virtual: Movement, affect, sensation (Durham, NC and London: Duke University Press, 2002).

[9]- Το Ιβ είναι ψευδώνυμο. Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διδακτορικής μου έρευνας. Το 2008 έκανα 20 συνεντεύξεις με πρόσωπα που είχαν πρόσφατα αντιμετωπίσει υψηλά ανεξόφλητα χρέη και η πλειοψηφία των οποίων δεν έχει μπορέσει ακόμα να τα αποπληρώσει. Ήρθα σε επαφή με αυτούς τους 20 συνομιλητές μου με τη βοήθεια δύο μη-κερδοσκοπικών συμβουλευτικών οργανώσεων στη Μεγάλη Βρετανία: την Consumer Credit Counselling Service και την Money Advice Trust (which runs National Debtline), όπως και από προσωπικές επαφές.

[10]- Michel Callon, “Introduction: the embeddedness of economic markets in economics,” στο The laws of the markets, επ. Michel Callon (Oxford: Blackwell, 1998); Michel Callon, Cecile Méadel, και Vololona Rabeharisoa, “The economy of qualities,” Economy and Society 31, νο. 2 (2002); και Michel Callon and Fabian Muniesa, “Peripheral vision: Economic markets as calculative collective devices,” Organization Studies 26, νο. 8 (2005).

[10]- Isabelle Stengers, “Whitehead’s account of the sixth day,” Configurations 2005, νο. 13 (2005): 42.

Τα τελευταία πενήντα χρόνια έχουμε γίνει μάρτυρες μιας ριζικής μεταμόρφωσης των αστικών πεδίων, η οποία επηρεάζει την καθημερινότητα των ανθρώπων. Από τη μία πλευρά, αυτή συμβαδίζει με την αύξηση της προσωπικής ελευθερίας, αλλά από την άλλη με μια εμφανή κατάρρευση της κοινότητας. Αυτό το διπλό φαινόμενο δεν είναι μόνο πρωτοφανές στην Ιστορία, συνδέεται επίσης με ένα σημαντικό παράδοξο: τα άτομα χάνουν τους δεσμούς τους με την κοινότητα, σε μια περίοδο που μπορεί να τους χρειάζονται όλο και περισσότερο από πριν. Στην πραγματικότητα, πολλοί απολαμβάνουν τις θετικές πλευρές της ατομικής αστικής τους ελευθερίας, ενώ ταυτόχρονα αισθάνονται όλο και πιο εξουθενωμένοι καθώς αγωνίζονται να αντιμετωπίσουν μόνοι τους το καθημερινά αυξανόμενο άγχος της μετακίνησης, το ανταγωνιστικό περιβάλλον εργασίας, τις αλλαγές στις οικογενειακές μονάδες (ιδιαίτερα οι ανύπαντρες γυναίκες με παιδιά), τη μειωμένη κινητικότητα και και την κοινωνική απομόνωση της σύγχρονης αστικής ζωής.


Σε αυτό το πλαίσιο, πολλές οικογένειες και άτομα αποφάσισαν να ξαναδημιουργήσουν μία έννοια κοινότητας, αναπτύσσοντας συνεταιρισμούς κατοικίας, αστικές γειτονιές. Αν και η ιδέα δεν είναι νέα, η προσαρμογή της στη σύγχρονη ζωή ασφαλώς είναι. Το φαινόμενο ξεκίνησε τριάντα χρόνια πριν στη Δανία και παρόμοια μοντέλα κατοίκησης εμφανίζονται τώρα σε όλη την υδρόγειο, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση.[1] Η επιτυχία του φαινομένου είναι τόσο προφανής σήμερα που, για πρώτη φορά, ένα συγκεκριμένο μοντέλο ευέλικτης κοινότητας εξαπλώνεται σε παγκόσμια κλίμακα. Αν κάποιοι ισχυρίζονται ότι η παγκοσμιοποίηση τείνει να καταστρέφει την πολιτισμική ποικιλία, η ευελιξία του συνεταιρισμού κατοικίας της επιτρέπει να αντιστέκεται και να προσαρμόζεται στις ανάγκες των ανθρώπων σε διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια.


Αυτό το άρθρο είναι δομημένο σε δύο μέρη: πρώτα, αναλύει ορισμένες από τις τρέχουσες αλλαγές που συμβαίνουν στις πόλεις. Δεύτερο, αναλύει πώς ο συνεταιρισμός κατοικίας θα μπορούσε να ειδωθεί ως μια χρήσιμη εναλλακτικη λύση για πολλούς κατοίκους των πόλεων στην αυγή του 21ου αιώνα.


Σύγχρονες πόλεις και η κρίση της κοινότητας


Οι πόλεις πάντα θεωρούνταν ως ενα από τα κύρια επιτεύγματα του δυτικού πολιτισμού και δεν είναι περίεργο που πολλοί στοχαστές αφιέρωσαν μέρους του έργου για να τις αναλύσουν. Ο Αριστοτέλης τις θεώρησε ως τον κατ’εξοχήν πολιτικό τόπο. Για τον Ρουσσώ, ήταν το μέρος όπου οι πολίτες θα συγκεντρωνόταν για να προστατευθούν από την εξουσία του κράτους.[2] Ακόμα και ο Μαξ Βέμπερ, ένας από τους σημαντικότερους κοινωνιολόγους των αρχών του 20ου αιώνα, έγραψε ότι οι πόλεις είναι ένας τόπος ελευθερίας και δράσης του πολίτη από το τέλος του σκοτεινού Μεσαίωνα. Ένα κοινό σημείο στα γραπτά τους είναι ότι η πόλη περιγράφεται ως ένα μέρος ζωηρών και πλούσιων διαπροσωπικών σχέσεων, ένα μέρος όπου είναι δυνατό να κατακτήσεις νέους στόχους, όπου οι άνθρωποι νιώθουν προστατευμένοι και όπου οι πολιτισμικές διαφορές μπορούν να συνυπάρξουν.


Τι να σκεφτεί κανείς όμως για την πόλη στην αυγή του 21ου αιώνα; Παραμένει η πόλη ένα τέτοιο προστατευτικό φρούριο που πολλοί ονειρεύονται; Ή είναι σαν ένας ακαταμάχητος μαγνήτης που έχει την τάση να καταπίνει την ενέργεια των ανθρώπων; Από πολλές απόψεις οι πόλεις είναι σίγουρα συναρπαστικά μέρη για να βρίσκεται κανείς. Όμως, τα τριάντα τελευταία χρόνια και με την ταχύτητα της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, οι πόλεις θεωρούνται όλο και λιγότερο σαν φρούρια όπου κανείς αισθάνεται προστατευμένος. Οι άνθρωποι αισθάνονται ότι πρέπει να προσαρμοστούν όλο και ταχύτερα στο μεταβαλλόμενο αστικό περιβάλλον (εργασία, οικογένεια, γεωγραφία, κουλτούρες, γλώσσα, κλπ). Όπως και οι εταιρείες, τα κράτη αλλά και οι διάφοροι θεσμοί (από το σχολείο μέχρι την εκκλησία), οι πόλεις δέχονται την πίεση της πανίσχυρης παγκόσμιας δυναμικής.[3] Αυτό με τη σειρά του επηρεάζει τη ζωή των πολιτών σε καθημερινή βάση. Η πόλη θα μπορούσε έτσι να συγκριθεί με έναν κένταυρο: από τη μια, γοητεύει με την «ομορφιά» της, λόγω της ποικιλίας των δραστηριοτήτων που μπορεί να κάνει κανείς και των ανθρώπων που μπορεί να συναντήσει. Από την άλλη, οι πόλεις είνα εξαντλητικά μέρη όπου οι άνθρωποι συνεχώς βιάζονται για να τα βγάλουν πέρα, όλο και πιο πολύ μόνοι τους.[4]


Αυτό που λείπει όλο και περισσότερο σε αυτό το πλαίσιο των μεταβαλλόμενων πόλεων είναι η κοινωνική συνοχή. Από τη δεκαετία του εξήντα, οι αστικές αλλαγές είχαν ασκήσει μεγάλες πιέσεις στην κοινότητα, που εισήλθε σε μία περίοδο βαθιάς κρίσης.[5] Καθώς η πόλη γινόταν όλο και μεγαλύτερη, τα άτομα επιθυμούσαν να διατηρήσουν τις πολιτισμικές τους ρίζες και να αναπτύξουν κοινωνικά δίκτυα στη γειτονιά τους. Οι μεταβολές στην απόσταση της εργασίας, οι συνθήκες εργασίας, αλλά πάνω απ’όλα η αύξηση των ατομικιστικών φιλοδοξιών είναι τρεις σημαντικοί παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπ’όψη. Ακόμα και η δομή της οικογένειας, που θα μπορούσε κάποιος να ορίσει ως την εγγύτερη κοινότητα για ένα άτομο, απομακρύνεται όλο και περισσότερο από την εικόνα του σταθερού θεσμού που αντιπροσώπευε άλλοτε. Κατ’επέκταση, δεν είναι σύμπτωση που ο αριθμός των μονογονεϊκών οικογενειών βρίσκεται σε μεγάλη άνοδο στις πόλεις.[6]


Κατά συνέπεια, το δίχτυ ασφαλείας της κοινότητας αποδεικνύεται ανεπαρκές στο να προστατεύσει τα άτομα από τις εξωτερικές απειλές όπως πριν. Οι πόλεις αποκαλύπτουν επομένως άλλο ένα παράδοξο: ενώ ο αριθμός των κατοίκων των πόλεων είναι τόσο μεγάλος, οι περισσότεροι από αυτούς δε γνωρίζουν πια τους γείτονές τους. Σύμφωνα με υπολογισμούς, το 2007 ζούσαν σε πόλεις τρία δισεκκατομύρια άνθρωποι, πάνω από το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού. Η μοναξιά έχει γίνει όμως ένα βασικό χαρακτηριστικό της αστικής ζωής, και η επικοινωνία εξ αποστάσεως, σε αντίθεση με την επικοινωνία πρόσωπο με πρόσωπο, είναι σε συνεχή άνοδο.[7]


Συνεταιρισμός κατοικίας: Μια ενεργητική κοινότητα πολιτών της γειτονιάς


Ο πρώτος συνεταιρισμός κατοικίας χτίστηκε για 27 οικογένειες το 1972 κοντά στην Κοπεγχάγη, από έναν Δανό αρχιτέκτονα και έναν ψυχολόγο. Το έναυσμα ήταν ένα άρθρο από την Bodil Graae, που ισχυριζόταν ότι τα παιδιά θα έπρεπε να έχουν εκατό γονείς.[8] Η πρωτότυπη Δανέζικη λέξη για τον συνεταιρισμό κατοικίας, bofaelleskaber, σημαίνει κυριολεκτικά «ζωντανή κοινότητα».[9] Ο πρώτος συνεταιρισμός κατοικίας σχεδιάστηκε για δύο βασκοπύς σκοπούς: να βελτιώσει την ποιότητα της κοινωνικής ζωής των κατοίκων και να μειώσει το φορτίο της καθημερινότητας, αλλά ταυτόχρονα να αυξήσει τον ελευθερο χρόνο στο σπίτι.


Ο συνεταιρισμός κατοικίας είναι μία γειτονιά οργανωμένη με τρόπο ώστε οι ιδιωτικές και οι κοινόχρηστες υπηρεσίες να συνδυάζονται, και υπό αυτή την έννοια δίνει απαντήσεις στις κοινωνικές και πρακτικές ανάγκες των σύγχρονων κατοίκων της πόλης. Σχεδιάστηκε προσεκτικά και βελτιώθηκε με το πέρασμα του χρόνου για να κάνει τη ζωή πιο εύκολη, πιο οικολογική, πιο κοινωνική και πιο ευχάριστη, διατηρώντας παράλληλα την ιδιωτικότητα των ατόμων, τόσο των ενηλίκων όσο και των παιδιών. Όπως εξηγεί η Randi, από το συνεταιρισμό κατοικίας Trudeslund στην Κοπεγχάγη: «Όταν παντρευτήκαμε, σκεφτήκαμε ότι θα ήταν πολύ ωραία να μετακομίζαμε από το χωριό μας στην Κοπεγχάγη. Ήταν σα να ξεκινούσαμε μια καινούρια ζωή! Αλλά μετά από λίγο καιρό και όταν αποκτήσαμε παιδιά, αισθανθήκαμε ότι μας έλειπαν τα θετικά των μικρότερων κοινοτήτων. Μας έλειπε το κοινωνικό δίκτυο όπου ήταν εύκολο να μιλάς με άλλους ανθρώπους όταν γύριζες σπίτι από τη δουλειά, και όπου ήταν εύκολο για τα παιδιά να τριγυρίζουν και να παίζουν με άλλα παιδιά.»[10]


Το πλεονέκτημα είναι ότι τίποτα δεν είναι δύσκαμπτο σε ένα τέτοιο μέρος: όλα εξαρτώνται από το τι μπορεί να διαθέσει η κοινότητα και τι θέλει να δημιουργήσει η ομάδα των ανθρώπων. Με άλλα λόγια, αυτό που είναι θεμελιώδες είναι ότι τα ίδια τα μέλη των συλλογικών κοινοτήτων έχουν τον έλεγχο. Το αποτέλεσμα, στη μορφή των (ημι-)αστικών κοινοτήτων, δεν ήταν βέβαια μια καινούρια ιδέα. Η ζωή οργανωνόταν σε μικρές κοινότητες από τις αρχαίες φυλές μέχρι τις προβιομηχανικές κοινωνίες. Ήδη από την Αναγέννηση, θεμελιώδη κείμενα, όπως η Ουτοπία του Τόμας Μουρ το 1516 ή Η Πόλη του Ήλιου του Tommaso Campanella το 1623, τόνιζαν τις δυσκολίες – αλλά και την ανάγκη- για τη διατήρηση των κοινοτήτων στις πόλεις. Πολύ αργότερα, και καθώς η τάση έγινε σαφέστερη το 19ο αιώνα, τα γραπτά των πρώτων ουτοπικών σοσιαλιστών επίσης τόνισαν το ζήτημα των κοινοτήτων. Αυτό που είναι καινούριο σήμερα, είναι ότι οι άνθρωποι προσπαθούν να εφαρμόσουν αυτή την παλιά ιδέα της κοινότητας που μεταβάλλεται ταχύτατα και χαρακτηρίζεται από ευελιξία. Στις μεταβιομηχανικές κοινωνίες, οι συνεταιρισμοί κατοικίας επιτρέπουν στους ανθρώπους να ξαναδημιουργήσουν ενεργές και υποστηρικτικές κοινότητες μέσα σε απρόσωπες πόλεις.[11] Οπως το θέτει η Birgit, από το συνεταιρισμό κατοικίας Rio στο κέντρο της Στοκχόλμης: “Το σημαντικό και η ιδέα πίσω από αυτό το κτίριο ήταν να δημιουργηθεί μία κοινότητα που να θυμίζει χωριό όπου γνωρίζεις τους γείτονές σου, όπου έχεις την ασφάλεια των σχέσεων, και όπου δίνεις και παίρνεις υποστήριξη. Ένα είδος κοινωνικού κεφαλαίου, αν θέλεις, μέσα σε αστικό περιβάλλον.»[12]


Η ιδέα σύντομα εξαπλώθηκε και έφτασε στην Ολλάνδία, όπου ο πρώτος συνεταιρισμός κατοικίας ολοκληρώθηκε το 1977. Η Σουηδία, που είχε ήδη μια ισχυρή ιστορία κοινοτήτων από το 1930, ακολούθησε επίσης και το μοντέλο του συνεταιρισμού κατοικίας θεσμοποιήθηκε και αναγνωρίστηκε από τις δημόσιες αρχές το 1980. Τα τελευταία 15 χρόνια, η ιδέα του συνεταιρισμού κατοικίας έχει κατακτήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Μεγάλη Βρετανία, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία, τον Καναδά και την Ιαπωνία, ενώ ακόμα πιο πρόσφατα έχει αρχίσει να συζητιέται στην υπόλοιπη Ευρώπη, κυρίως στην Ιταλία, τη Γαλλία και το Βέλγιο. Συνολικά, υπολογίζεται ότι υπάρχουν ήδη πάνω από χίλιοι συνεταιρισμοί κατοικίας σε λειτουργία, ενώ περίπου 1% του πληθυσμού της Δανίας ζει σε κατοικίες που ακολουθούν αυτό το μοντέλο. Επιπλέον, ένας μεγάλος αριθμός τέτοιων πρότζεκτ έχει ξεκινήσει την τελευταία δεκαετία και θα είναι σύντομα έτοιμος να υποδεχτεί νέους κατοίκους.[13] Μια ενδιαφέρουσα ένδειξη της αλματώδους αύξησης εντοπίζεται όχι μόνο στην αυξανόμενη διεθνή διάδοση, αλλά επίσης στο φαινόμενο των διαδικτυακών κοινοτήτων, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το διαδίκτυο είναι μια κρίσιμη πηγή πληροφόρησης που οι χρήστες του συνεταιρισμού κατοικίας χρησιμοποιούν για να διαδώσουν το μοντέλο αυτό, να μοιραστούν εμπειρίες και να μάθουν μέσα από δοκιμές και λάθη.


Οι συνεταιρισμοί κατοικίας συνήθως συγκεντρώνουν μεταξύ 15 και 35 οικογένειες, δηλαδή περίπου 50 με 100 ανθρώπους, που οργανώνουν τη διαχείριση των κοινών δωματίων και δραστηριοτήτων. Πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι υπάρχουν πολλοί λόγοι που δικαιολογούν το γεγονός ότι αυτός ο αριθμός οικογενειών είναι αρκετά συνηθισμένος σε συνεταιρισμούς κατοικίας. Από τη μία πλευρά, ένας μικρός αριθμός οικογενειακών μονάδων καθιστά δύσκολη τη διατήρηση της ιδιωτικότητας και το ισότιμο μοίρασμα των εργασιών της καθημερινής διαχείρισης.[14] Επιπλέον, μια μικρή κοινότητα διαταράσσεται πολύ περισσότερο όταν μια οικογένεια προστίθεται στο συνεταιρισμό κατοικίας ή όταν την εγκαταλείπει.[15] Από την άλλη πλευρά, σε ένα συνεταιρισμό κατοικίας με περισσότερες από 35 οικογενειακές μονάδες, γίνεται δύσκολο να γνωρίζεις όλους τους κατοίκους, και ο βαθμός της κοινωνικής συνοχής μειώνεται. Αυτό δε σημαίνει πάντως ότι μια κοινωνική κατοικία περιορίζεται ως προς το μέγεθος. Στην περίπτωση του συνεταιρισμού κατοικίας Munkesoegaard στη Δανία, υπάρχουν 100 οικογενειακές μονάδες αλλά αυτές διαιρούνται σε 5 υποσύνολα των 20 οικογενειών το καθένα, για να διευκολύνεται η διαχείριση και η κοινωνική συνοχή.


Ένα τελευταίο σημαντικό στοιχείο που πρέπει να τονιστεί είναι ότι οι συνεταιρισμοί κατοικίας έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα (π.χ. στη Δανία είναι ιδιωτικοί και οριζόντιας κατασκευής στα προάστια, στη Σουηδία είναι δημόσιοι και χτισμένοι καθ’ύψος στα κέντρα των πόλεων, ενώ στην Ολλανδία έχουν την τάση να είναι δημόσιοι και χωρισμένοι σε μικρότερα υποσύνολα, κλπ.) . Υπάρχει μια παράλληλη αυξητική τάση στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες για συνεταιρισμούς κατοικίας για ανθρώπους τρίτης ηλικίας. Όπως λέει η Hanne από το Dreierbanken της Δανίας: «Την τελευταία δεκαετία υπάρχει αυτή η τάση για τέτοιες κοινότητες ιδιαίτερα για μεγαλύτερους ανθρώπους. Και νομίζω ότι υπάρχει όλο και περισσότερο για πυρηνικές οικογένειες.»[16] Και η Ingrid από τη Στοκχόλμη επιβεβαιώνει ότι «στη Σουηδία είναι όλο και πιο κοινό να μην έχεις καθόλου ανθρώπους γύρω σου καθώς γερνάς. Γι’αυτό αποφάσισα να μετακομίσω σε έναν τέτοιο συνεταιρισμό κατοικίας.»[17] Οι συνεταιρισμοί κατοικίας έχουν το πλεονέκτημα ότι μπορούν να συμβάλλουν στην ενσωμάτωση των ηλικιωμένων ή των ανθρώπων με ειδικές ανάγκες στην ευρύτερη κοινωνία, αντί να τους απομονώνουν.[18]


Συμπέρασμα


Καθώς αυτό το σύντομο δοκίμιο πλησιάζει στο τέλος, πρέπει να επισημανθούν ορισμένα συμπερασματικά σχόλια. Όπως έδειξα, το μοντέλο συνεταιρισμού κατοικίας προσφέρει απαντήσεις σε κάποια από τα κύρια προβλήματα του σύγχρονου αστικού περιβάλλοντος: την κατάρρευση της κοινότητας και την εξατομίκευση της ζωής. Λόγω χώρου δεν μπόρεσα να ανπτύξω την ιδέα με λεπτομέρεια, αλλά είναι σημαντικό να τονιστούν ορισμένα χειροπιαστά παραδείγματα του πώς οι κοινότητες που είναι «σαν χωριά» βοηθάνε τους ανθρώπους να απολαύσουν τον ελεύθερο χρόνο τους σε υλικό και κοινωνικό επίπεδο. Η επιτυχία του συνεταιρισμού κατοικίας συνίσταται στο ότι δίνει πρακτικές λύσεις σε προβλήματα που πολλοί πολίτες αντιμετωπίζουν σήμερα. Για να δώσω ένα μικρό παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι μαγειρεύουν μόνο τρεις ή τέσσερις φορές το μήνα, εξοικονομώντας περίπου μία ώρα την ημέρα, για να ασχοληθούν με κάποιο χόμπυ, να ξεκουραστούν ή περάσουν χρόνο με τα παιδιά τους, τους συντρόφους, ή τους φίλους τους. Πολλοί γείτονες βοηθάνε ο ένας τον άλλο πηγαίνοντας τα παιδιά στο σχολείο ή παίρνοντάς τα από αυτό, έτσι ώστε ο χρόνος πριν ή μετά από τη δουλειά να χρησιμοποιείται πιο αποτελεσματικά. Η χρήση από κοινού των αυτοκινήτων, των εργαλείων, οι τράπεζες εθελοντικού χρόνου (time banking), οι ομάδες αγορών, κλπ., συμβάλλουν στην εξοικονόμηση χρόνου, χώρου και χρήματος, ενώ ταυτόχρονα βελτιώνουν τις κοινωνικές σχέσεις. Τελικά πρέπει να τονιστεί ότι κάθε κάτοικος της συνεταιριστικής κατοικίας έχει πάντα την ευκαιρία να κρατήσει αποστάσεις από την κοινότητα και να απολαύσει τον χρόνο του στον ιδιωτικό του χώρο.


Το να ξαναχτίσεις την κοινότητα δεν είναι όμως καθόλου εύκολο. Γιατί δε μένουμε όλοι σε γειτονιές συνεταιρισμού κατοικίας; Αυτή η ερώτηση μας οδηγεί να υπογραμμίσουμε το κύριο νομίζω πρόβλημα που αντιμετωπίζουν ακόμα οι συνεταιρισμοί κατοικίας: Σε μια υπερ-ατομιστική κοινωνία, η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουμε είναι να μάθουμε, ή ίσως να ξαναμάθουμε, τη διαδικασία ομαδικής λήψης αποφάσεων μαζί με τα άλλα μέλη μιας κοινότητας. Ζητήματα που σχετίζονται με την εκπαίδευση των παιδιών, την επίβλεψη των συνηθισμένων εργασιών του νοικοκυριού, τη διαχείριση του προϋπολογισμού της κοινότητας, και άλλα συναφή, είναι στην πραγματικότητα σημαντικά ζητήματα που δεν είμαστε πια συνηθισμένοι να συζητάμε με τους γείτονές μας. Αν σκεφτούμε ότι ζούμε όλο και περισσότερο σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση. Οι πολλές κοινότητες συνεταιριστικών κατοικιών που ήδη λειτουργούν αντιπροσωπεύουν πάντως μια σημαντική πηγή γνώσης από την οποία μπορούμε να μάθουμε.


Αναφορές

[1] – McCament, K. & Durrett, C. (1993), Cohousing: A Contemporary Approach to Housing Ourselves, Ten Speed Press; Meltzer, G. (2005), Sustainable Community: Learning from the cohousing model, Trafford Press.

[2] – Todorov, T. (2001), Frail happiness: An essay on Rousseau, Pennsylvania University Press.

[3] – Strange, S. (1996), The Retreat of the State: Diffusion of power in the world economy, Cambridge University Press.

[4] – For a similar argument, see Merrifield, A & Swyngedouw, E. (επιμ) (1995), The Urbanization of Injustice, Λονδίνο: Lawrence & Wishart; Brenner, N & Keil, R. (επιμ) (2006), The Global Cities Reader, Λονδίνο: Routledge; Smith, M P (επιμ) (1992), After modernism : Global restructuring and the changing boundaries of city life, New Brunswick: Transaction.

[5] -Delanty, G. (2003), Community, Λονδίνο: Routledge.

[6] – Kroger, T & Sipila, J. (επιμ) (2005), Overstretched: Families up against the demands of work and care, Oxford: Blackwell; Kaufmann, F (επιμ) (2002), Family life and family policies in Europe, Oxford University Press.

[7] – Bugeja, M. (2005), Interpersonal divide: The search for community in a technological age, Oxford University Press; Stivers, R. (2004), Shades of loneliness: Pathologies of a technological society, Lanham: Rowman & Littlefield.

[8] – Bergamasco, F & Canossa, G. (2003), Sostenibilità e Integrazione, thesis in architecture, University of Venezia, Ιταλία.

[9] – McCament, K. & Durrett, C. (1993) ο.π.

[10] – Συνέντευξη με την Randi, Trudeslund cohousing, Κοπενχάγη, Δανία, Ιούλιος 2007

[11] – McCament, K. & Durrett, C. (1993) ο.π.

[12] – Συνέντευξη με την Birgit, Rio Cohousing, Στοκχόλμη, Σουηδία, Ιούλιος 2007.

[13] – Meltzer, G. (2005), ο.π.

[14] – Συνέντευξη με την Randi, Trudelsund Cohousing, Κοπενχάγη, Δανία, Ιούλιος 2007.

[15] – Meltzer, G. (2005), ο.π.

[16] – Συνέντευξη με την Hanne, Dreierbanken cohousing, Odense, Δανία, Ιούλιος 2007.

[17] – Συνέντευξη με την Ingrid, Sodrastation cohousing, Στοκχόλμη, Σουηδία, Ιούλιος 2007.

[18] – Durrett, C. (2006), Senior Cohousing, Ten Speed Press; Brenton, M. (1998), We’re in Charge: Cohousing Communities of Older People in the Netherlands: Lessons for Britain.