Μολονότι η πειρατεία στη θάλασσα είναι ένα αρχαίο φαινόμενο που υπάρχει ανέκαθεν, η πρόσφατη έκρηξη της πειρατείας των Σομαλών είναι αξιοσημείωτη για την κλίμακά της και τη χρήση περίπλοκου οπλισμού και τεχνολογίας. Οι Σομαλοί πειρατές κρατούν ομήρους 400 ναυτικούς και περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι υπέγραψαν μια διαμαρτυρία και κάλεσαν τη Διεθνή Ναυτική Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών να ζητήσει από τις κυβερνήσεις να αναλάβουν ισχυρότερη δράση κατά της πειρατείας στον Κόλπο του Άντεν και τον περιβάλλοντα Ινδικό Ωκεανό.


Υπό την πίεση να βάλουν τέλος στην πειρατεία, οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν ένα τρομακτικό έργο. Το ΝΑΤΟ, η ΕΕ και ένας τρίτος διεθνής συνασπισμός, οι Συνδυασμένες Ναυτικές Δυνάμεις, κάνουν ναυτικές περιπολίες στον Αναγνωρισμένο Διεθνώς Διάδρομο Διέλευσης στον Κόλπο του Άντεν. Οι οργανώσεις των εφοπλιστών ακολουθούν πολιτικές καλής πρακτικής κατά της πειρατείας, επιχειρώντας να προβλέψουν τι πρέπει να γίνει σε περίπτωση επίθεσης. Στις Φιλιππίνες, τη χώρα που παρέχει τον μεγαλύτερο αριθμό ναυτικών, η κυβέρνηση έχει καταστήσει υποχρεωτική την αντι-πειρατική εκπαίδευση. Στο μεταξύ, διεξάγεται μια συζήτηση για τα σχετικά πλεονεκτήματα και τους κινδύνους της ένοπλης ασφάλειας στα πλοία. Ενάντια στην πλειοψηφία των ενώσεων, των εφοπλιστών και των κυβερνήσεων, η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών προωθεί την παρουσία ένοπλων φρουρών στα πλοία και επιθυμεί διακαώς να απαγορεύσει στους εφοπλιστές να καταβάλλουν λύτρα στους πειρατές. Τα ασφάλιστρα των εφοπλιστών έχουν αυξηθεί για να καλύπτουν τα κόστη των λύτρων, που οι ασφαλιστές πληρώνουν μόνο σε περίπτωση που ένα πλοίο κρατείται επί έξι μήνες, παρατείνοντας έτσι τη δοκιμασία των ναυτικών που κρατούνται όμηροι. Το θέμα της πειρατείας γενικά και οι συζητήσεις για την καταβολή λύτρων ειδικότερα, δείχνουν την απουσία κάποιου θεσμού ή οργάνωσης που να αναλαμβάνει την πλήρη ευθύνη για την ευημερία των ναυτικών: εάν απαγορευτεί στους ιδιοκτήτες να πληρώνουν λύτρα και οι κυβερνήσεις δεν διαπραγματεύονται με εκείνους που κρατούν ομήρους, τι θα απογίνουν οι ναυτικοί που κρατούνται όμηροι;


Οι ναυτικές ενώσεις, που θεωρείται ότι παίζουν μεγάλο ρόλο στην ευημερία των ναυτικών, δεν είναι αναγκαστικά ικανές να φροντίζουν τα μέλη τους που πέφτουν θύματα πειρατείας, καθώς η περίοδος που μπορούν να είναι μέλη είναι λίγο μεγαλύτερη από το διάστημα των βραχυπρόθεσμων συμβάσεών τους. Με δυο λόγια, τα μέλη των ναυτικών οργανώσεων είναι από τις πιο κατακερματισμένες και ετερογενείς εργατικές δυνάμεις. Ωστόσο, οι ενώσεις χρησιμοποίησαν την πειρατεία για να ενισχύσουν την εκστρατεία τους κατά των πλοίων με ʺσημαίες ευκαιρίαςʺ: την πρακτική καταγραφής ενός πλοίου σε άλλο κράτος από εκείνο του ιδιοκτήτη του, η οποία απορρέει από τη βούληση των ιδιοκτητών να αποφύγουν τις εργασιακές ρυθμίσεις της χώρας τους και να εκμεταλλευθούν τη φτηνή εργατική δύναμη από την Ασία και την Ανατολική Ευρώπη. Η διεθνής ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων (International Transport Workers’ Federation – ITF) γνωρίζει ότι τα πλοία που είναι πιο ευάλωτα στην πειρατεία- επειδή είναι αργά, έχουν χαμηλό κατάστρωμα και δεν είναι πολύ επανδρωμένα- είναι πιο πιθανό να έχουν καταγραφεί ως σημαίες ευκαιρίας. “Γι’ αυτό προσπαθούμε να προσχωρήσουν στην ITF ή στις συλλογικές συμβάσεις….διαφορετικά δεν θα υπάρχει κανείς να υποστηρίξει τους ναυτικούς…”[1]


Συνοψίζοντας τις παραπάνω αντιδράσεις μπορούμε να πούμε πως το παγκόσμιο θαλάσσιο εμπόριο συνεχίζεται και οι επιθέσεις των πειρατών δεν καλύπτονται επαρκώς από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ενώ αυτό που αποκαλείται αυξανόμενη θεσμοποίηση της πειρατείας- περιλαμβανομένων των νέων επιχειρηματικών ευκαιριών σε ό, τι αφορά τη διαπραγμάτευση για τους ομήρους και τη διαχείριση της πειρατείας- δεν αποσπά παρά ελάχιστη προσοχή. Αντίθετα, η πειρατεία ελκύει τους μελετητές ως μια αφαίρεση που τους δίνει την ευκαιρία να σκεφτούν για το κράτος, την αγορά και την νοεφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, και η μελέτη της πειρατείας τείνει να υποπέσει σε δυο διαφορετικές σχολές σκέψης. Η πρώτη περιγράφει την πειρατεία ως απόδραση από το κράτος και διατάραξη για την αγορά, που σχηματίζει πρωτόγονες ουτοπίες διαταξικής, φυλετικής και εθνικής αλληλεγγύης με εναλλακτικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης (π.χ. Lamborn Wilson 1995, Linebaugh and Rediker 2000). Αντίθετα, μελετητές όπως ο Lopez Nadal (2003) αναδεικνύουν την πειρατεία μάλλον ως προσωρινή τακτική που περιέρχεται στην υπηρεσία του κεφαλαίου, παρά ως ριζική εναλλακτική ταυτότητα ή απόρριψη της αποικιοκρατικής ιδεολογίας και των συνθηκών παραγωγής. Εάν η φορολόγηση, για παράδειγμα, καθιστά το νόμιμο εμπόριο μη επικερδές, τότε ιστορικά κάποιοι έμποροι στρέφονται στην πειρατεία, όταν τα εν δυνάμει κέρδη είναι μεγαλύτερα από τους κινδύνους. Από αυτή την άποψη, η πειρατεία αντισταθμίζει ένα υπερ-ρυθμιστικό κράτος ή τα ελλείμματα της επίσημης αγοράς: “εάν οι πειρατές ενσαρκώνουν ή διαδίδουν κάποια ιδεολογία, αυτή βρίσκεται πιο κοντά σε έναν avant la lettre νεοφιλελευθερισμό παρά σε έναν πρωτόγονο κομμουνισμό, πρόδρομο εξέγερσης, ή ένα ουτοπικό μέλλον” ( Beasley-Murray 2006).[2] Και οι δυο αυτές προσεγγίσεις δίνουν έμφαση στη θέση των πειρατών ως εσωτερική ή εξωτερική σε σχέση με τις συνδυασμένες λογικές του κράτους και της αγοράς. Αυτή η έμφαση που δίνεται στη δομή παραβλέπει την εναλλακτική προσέγγιση που τονίζει τις ιστορικές και πολιτιστικές ιδιαιτερότητες της πειρατείας και τον ρόλο της στην καθημερινή ζωή, που είναι κι ο στόχος αυτού του αφιερώματος. Από την ώρα που οι Φιλιππίνοι κινδυνεύουν περισσότερο από την πειρατεία των Σομαλών (καθώς οι Φιλιππίνες κυριαρχούν σε εργατική δύναμη στη ναυτιλία), αξίζει να εξετάσουμε πώς επηρεάζει η πειρατεία τη διαμόρφωση και αντίληψη του έθνους των Φιλιππίνων και την υποκειμενική ζωή των πολιτών του.


Η πειρατική υπηκοότητα


Μολονότι η ακμή της τοποθετείται στο τέλος του δέκατου όγδοου με αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, η πειρατεία στη θάλασσα έχει μακρά ιστορία στο αρχιπέλαγος της Νοτιοανατολικής Ασίας που χρονολογείται τουλάχιστον από τον πέμπτο αιώνα.[3] Σε περιοχές όπως το αρχιπέλαγος Σούλου και το Στενό της Μαλάκα, η κυριαρχία σε σημαντικούς πλωτούς διαύλους προώθησε τον πολιτικό έλεγχο και η χρήση της πειρατικής βίας υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση του κράτους ( Eklof 2006:13). Κατά τη διάρκεια του αγώνα της ανεξαρτησίας από την Ισπανία που διεξήγαγαν οι Φιλιππίνες στη δεκαετία του 1980, η πειρατική εικονογραφία του κρανίου και των διασταυρωμένων οστών αποτέλεσε μέρος μιας από τις σημαίες του επαναστατικού κινήματος. Επίσης, από την ισπανική λέξη για τον πειρατή, κλέφτη ή λαθρέμπορο -filibustero προέρχεται ο όρος El Filibusterismo που αποτέλεσε τον τίτλο του δεύτερου από τα δυο διάσημα αντι-αποικιοκρατικά κείμενα του Φιλιππίνου επαναστάτη και εθνικού ήρωα, José Rizal , που παραμένουν υποχρεωτική ανάγνωση για τους μαθητές γυμνασίου σε όλη τη χώρα ( βλ. Rafael 2006: 40-43). Η πειρατική εικονογραφία συναντάται και σε άλλες απεικονίσεις των Φιλιππίνων. Οι μύθοι ότι ένας θησαυρός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι θαμμένος παντού στο αρχιπέλαγος έχουν πυροδοτήσει μια σφύζουσα βιομηχανία για το κυνήγι του θησαυρού, στην οποία περιλαμβάνονται αρκετοί απατεώνες και τουρίστες ανιχνευτές μετάλλων. Αλλά και η οικολογία των Φιλιππίνων, που περιλαμβάνουν περισσότερα από 7.000 τροπικά νησιά, προσφέρεται για μια τουριστική βιομηχανία, που αντλεί από την πειρατική ιστορία Το Νησί των Θησαυρών του Robert Louis Stevenson τις ονομασίες πολλών τουριστικών θερέτρων.

Η σημαία του Llanera (1896), από το όνομα του στρατηγού Mariano Llanera of Cabiao, Nueva Ecija, που είχε τη φήμη γενναίου και ριψοκίνδυνου αγωνιστή στο επαναστατικό κίνημα Katipunan.


Με δυο λόγια, η πειρατεία έπαιξε ρόλο στη διαμόρφωση του κράτους των Φιλιππίνων, αλλά και στην επαναστατική και μετα-αποικιοκρατική ταυτότητά του και τον τρόπο που προβάλλεται ως τουριστικός προορισμός στον κόσμο. Πράγματι, μετά την αμερικανική κατοχή του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα, οι Φιλιππίνες θεωρήθηκαν ως έθνος- κράτος βασισμένο στη γη, που η παραδοσιακή πειρατεία και ναυτιλία δεν αποτελούσαν μέρος της λογικής του. Με περιπόλους κατά της πειρατείας και τις αιματηρές εκστρατείες “ειρήνευσης”, μεταξύ 1903-13, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατάφεραν να ελέγξουν τις νότιες Φιλιππίνες και να εγκαθιδρύσουν το νόμο και την τάξη στις νότιες θάλασσες ( (Εklof, 2006:12). Μόνο όταν οι αποικιοκρατικές δυνάμεις ελευθέρωσαν τη θάλασσα από την πειρατεία καθιστώντας την έναν φιλελευθεροποιημένο χώρο εμπορίου, έγινε το αρχιπέλαγος των Φιλιππίνων ένα εδαφοποιημένο έθνος -κράτος με την ευρωπαϊκή έννοια. Ενώ η πολιτική εξουσία τόσο στο προμοντέρνο αρχιπέλαγος όσο και στο έθνος- κράτος ευρωπαϊκού τύπου βασιζόταν σε τελική ανάλυση στον εξαναγκασμό, με τις εξελίξεις αυτές ευθυγραμμίστηκε περισσότερο με μια συγκεκριμένη επικράτεια στη γη παρά με προσωπικες σχέσεις που εκτείνονται τόσο στη γη όσο και στη θάλασσα (Eklof, 2006: 13). Ωστόσο, σε αντίθεση με τη γειτονική Ινδονησία, όπου το κράτος χρησιμοποίησε την οικολογία του αρχιπελάγους της χώρας για να ενισχύσει την εθνική ταυτότητα (Boellstorff 2005: 189-95), οι Φιλιππίνοι παραμένουν διχασμένοι από ισχυρές τοπικές πίστεις και ταυτότητες. Ειδικότερα, το μουσουλμανικό αποσχιστικό κίνημα στο νότο δείχνει την ενεργή αποτυχία του κράτους να ενσωματώσει τον ναυτικό λαό της προμοντέρνας εποχής στο σύγχρονο κράτος. Οι πειρατές των μίντια που παρέχουν τα υλικά αγαθά που χρησιμοποιούνται από κάθε Φιλιππίνο που επιδιώκει να ανέλθει, προέρχονται από τις άλλοτε ναυτικές μουσουλμανικές κοινότητες. “Ποιος στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής;” αναρωτιέται ο Tolentino (2009 : 2) στη μελέτη του για την πειρατεία στη θάλασσα και στα μίντια στις Φιλιππίνες, στην οποία υποστηρίζει ότι στην προσπάθειά του να ρυθμίσει την πειρατεία στα μίντια, το κράτος των Φιλιππίνων επιχειρεί επίσης να περιθωριοποιήσει τους Φιλιππίνους μουσουλμάνους και να ρυθμίσει τις ταυτότητές τους (οπ.π.: 4). Τα πειρατικά λειτουργικά συστήματα, DVDs, VCDs, βιβλία και άρθρα εφημερίδων είναι εύκολα διαθέσιμα και χρησιμοποιούνται τόσο ευρέως που:

….δεν θεωρούνται πλέον ως παραβιάσεις στη διάδοσή τους στην καθημερινότητα. Συνδέονται με τη φύση και τον ορισμό της μεσαίας τάξης στις Φιλιππίνες: τεχνολογία και φίρμες, ακόμη και όταν υπάρχει περιορισμένο οικονομικό προφίλ, υποστηρίζουν την εμπειρία της μεσαίας τάξης. Ποιος λοπόν στις Φιλιππίνες δεν είναι πειρατής; Θέλοντας να γίνει μεσαία τάξη με όλες τις πολυτέλειες της ζωής της μεσαίας τάξης (συμπεριλαμβανομένης της εναλλακτικής μουσικής, των ταινιών τέχνης, των ταινιών καλτ, των ντοκυμαντέρ, των κλασσικών ταινιών, των παιχνιδιών), η μεσαία τάξη της χώρας δεν θα είχε τη δυνατότητα να αποκτήσει αυτά τα χαρακτηριστικά εάν δεν υπήρχε η πειρατεία στα μίντια (μεταξύ άλλων) (οπ.π.)


Το άρθρο του Tolentino δείχνει πώς η μορφή του πειρατή, μολονότι περιθωριακή και αποσταθεροποιητική για το κράτος, αναδιαμορφώνεται ταυτόχρονα ενεργά στην υπηρεσία της μεταβαλλόμενης ατζέντας του κράτους. Με την ιστορική συνεισφορά της στη διαμόρφωση του κράτους και τη μετα-αποικιακή ταυτότητα, η μορφή του πειρατή που περιγράφει ο Tolentino καραδοκεί στην καθημερινή ζωή των Φιλιππίνων, στο κοινό όραμά τους για τη μεσαία τάξη και, μαζί, στην οικονομική ανάπτυξη του κράτους.


Πρέπει να κάνουμε έναν παραλληλισμό ανάμεσα στον Φιλιππίνο μουσουλμάνο πειρατή των μίντια και τις ναυτικές ενώσεις. Στο πλαίσιο ενός αδύναμου κράτους, οι ναυτικές ενώσεις που ιδρύθηκαν σε μεγάλο βαθμό χάρη στις σημαντικές συνεισφορές των εφοπλιστών προκειμένου να υπογραφούν συλλογικές συμβάσεις, παρέχουν εκτεταμένες υπηρεσίες πρόνοιας στις οικογένειες των ναυτικών. Ένας εφοπλιστής που έχει υπογράψει συλλογική σύμβαση έχει λιγότερες πιθανότητες να αντιμετωπίσει απρόσφορες και δαπανηρές καθυστερήσεις, εξαιτίας ελέγχων από τις ενώσεις στα λιμάνια. Το έγγραφο της σύμβασης μπορεί να συγκριθεί με το πορτογαλικό cartaze του δέκατου έκτου αιώνα- ένα πιστοποιητικό ασφαλούς διέλευσης που οι τοπικοί έμποροι υποχρεώνονταν να αγοράσουν για να μην λεηλατηθούν από τα πορτογαλικά πλοία στον Ινδικό Ωκεανό (Eklof 2006: 7). Δεν είναι λοιπόν περίεργο που κάποιοι εφοπλιστές σε μια στιγμή κυνισμού έχουν περιγράψει την διεθνή ομοσπονδία των ναυτικών ενώσεων που διεξάγει τη συλλογική διαπραγμάτευση, ως πειρατές. Συνδέουν έτσι τις ναυτικές ενώσεις με γηγενείς αρχηγούς στη Νοτιοανατολική Ασία που ο έλεγχος των πλωτών διαύλων τούς επέτρεψε να μαζέψουν φόρους υποτέλειας που προώθησαν την πολιτική δύναμή τους και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του κράτους. Οι ενώσεις που παρέχουν στις Φιλιππίνες υπηρεσίες πρόνοιας χρηματοδοτημένες από τους ιδιοκτήτες, αντισταθμίζουν κάπως την περιορισμένη πρόνοια που παρέχει το ίδιο το κράτος των Φιλιππίνων.

αφίσα του ITF που δείχνει τα χρησιμοποιεί την πειρατική εικόνα του κρανίου με τα δύο χιαστί οστά


Συμπέρασμα


Τα διάφορα παραδείγματα για τη θέση της πειρατείας στην ιστορία των Φιλιππίνων, σε σχέση με τη δομή και την απεικόνισή της, δεν έχουν στόχο να αναιρέσουν τον τρόμο και την απειλή της πειρατείας ή να υπονοήσουν ότι η πειρατεία είναι εποικοδομητική. Η μορφή του Φιλιππίνου μουσουλμάνου πειρατή θεωρήθηκε πάντα από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και από το κράτος των Φιλιππίνων, μετά την ανεξαρτησία, ως παραβατική και αποσταθεροποιτική. Θέλω απλώς να τονίσω ότι η πειρατεία κατέχει πολλαπλές και μεταβαλλόμενες θέσεις απέναντι στο κράτος και την αγορά, που έχουν να κάνουν με το πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο. Η προσπάθειά μου είναι να τοποθετήσω τις “πειρατικές μελέτες” πέρα από τη διχοτομία του μέσα/έξω κράτος-και-αγορά, την οποία ο Beasley-Murray, μεταξύ άλλων, περιέγραψε τόσο καλά. Αυτή η πιο τοπικιστική προσέγγιση έχει να κάνει λιγότερο με ορισμούς και αφαιρέσεις της πειρατείας και περισσότερο με την επίδραση των διαφόρων μορφών της στις καθημερινές ζωές, όπως και με το τι αποκαλύπτει για τις παγκόσμιες ανισότητες. Η σημερινή αποτυχία των κυβερνήσεων και της βιομηχανίας να εξασφαλίσει την ευημερία των ναυτικών στην γραμμή του πυρός της σομαλικής πειρατείας, δείχνει πόσο ευάλωτο είναι αυτό το ευέλικτο, διεθνικό εργατικό δυναμικό. Αποτελεί σκληρή ειρωνεία που οι Φιλιππίνοι, ένα έθνος πειρατών, βρίσκονται στη γραμμή του πυρός αυτής της πιο πρόσφατης μορφής πειρατείας, η οποία θεωρείται η πιο βίαιη.



Σημειώσεις

[1] Kirsch 2010: 15, ο οποίος παραθέτει τον John Bainbridge από το ITF.

[2] Βλ. Beasley-Murray (2006) για μία πληρέστερη ανάλυση των 2 σχολών σκέψης των ‘σπουδών για την πειρατεία.

[3] Ο χρόνος της πρώτης ιστορικής καταγραφής της πειρατείας στη Νοτιοανατολική Ασία από τον Κινέζο βουδιστή καλόγερο Faxian ή Fa-hsien (1956).


Αναφορές

- Beasley-Murray, J. (2006) ‘Piracy and imperial bureaucracy’, unpublished conference paper, The Canadian Sociology and Anthropology Association Annual Meeting, York University, Toronto, Μάιος.

- T. Boellstorff (2005), The Gay Archipelago: Sexuality and Nation in Indonesia, Princeton University Press, Princeton.

- Lamborn Wilson, P. (1995) Pirate Utopias: Moorish Corsairs and European Renegadoes, Brooklyn, New York: Autonomedia.

- Eklof, S. (2006) Pirates in Paradise: A Modern History of Southeast Asia’s Maritime Marauders, Copenhagen: Nordic Institute of Asian Studies.

- Fa-hsien (1956) The Travels of Fa-hsien (399-414 A.D.), or Record of the Buddhist Kingdoms, Re-translated by H. A. Giles London: Routledge and Kegan Paul.

- Kirsch, B. (2010) ‘Seafarers pay the price: who is looking after the seafarers affected by piract’, ITF Seafarers’ Bulletin, January, London: ITF.

- Linebaugh, P. and Rediker, M. (2000) The Many-Headed Hydra: The Hidden History of the Revolutionary Atlantic, London: Verso.

- López Nadal, G. (2001) ‘Corsairing as a commercial system: the edges of legitimate trade’, Bandits at Sea: a Pirates Reader, C. Pennell (ed), New York: New York University Press.

- Rafael, V. (2006) The Promise of the Foreign: Nationalism and the Technics of Translation in the Spanish Philippines, Pasig City, Metro Manila: Anvil.

- Tolentino, R. (2009) ‘Piracy regulation and the Filipino’s historical response to globalisation’, Social Science Diliman, Vol 5, Nos. 1-2, pp 1-25.

Φαίνεται πως η πόλη, ο χώρος της, το μέλλον της, η παραγωγή της, ήταν σχεδόν αποκλειστικά το αποτέλεσμα διαδικασιών και τάσεων που πραγματοποιούνται σε απρόσιτη απόσταση, σε άγνωστες τοποθεσίες, κυρίως καθορισμένες από τα συμφέροντα και τις βουλές μη-εντοπισμένων δυνάμεων, δρώντων και τάσεων. Λες και η πόλη δεν μπορούσε πια να παράγεται και να σχηματίζεται με βάση τις επιθυμίες των κατοίκων της, διατυπώνοντας κάποια μορφή συλλογικής βούλησης. Λες και η πόλη δεν ήταν πλέον η ψυχή και ο λόγος της αστικής πολιτικής αλλά ένα απλό αντικείμενο ενός είδους πνευματώδους και υγιενής διαχείρισης που αντιλαμβάνεται το δημόσιο χώρο σαν αγορά και προϊόν, θέτοντας την οικονομία στο ίδιο το κέντρο της κοινωνίας.


Η ημερήσια διάταξη των πόλεων δεν περιέχει πλέον αναδιανεμητικές και κοινωνικές ευαισθησίες αλλά εστιάζει τώρα στην οικονομική ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα και την επιχειρηματικότητα. Η δημιουργική ευελιξία, η αποδοτικότητα και η στρατηγική σύμπραξη αποκλείουν τη διαφωνία, την αντιπαράθεση και τη ριζοσπαστική κριτική έτσι που σχεδόν σβήνουν την πολιτική από το πρόσωπο της πόλης. Ο χώρος της πόλης αναισθητοποιείται.


Ο δημόσιος χώρος σήμερα είναι προγραμματισμένος, σχεδιασμένος, ορισμένος, διαχωρισμένος, αστυνομευόμενος, και στημένος κατά τέτοιο τρόπο ώστε να ελέγχεται εύκολα, να είναι «ασφαλής» και «εμπορικοποιημένος», με τρόπους που οδηγούν σε ομοιογενείς, αδιάφορες, ομαλές και καθαρές επιφάνειες που διαφέρουν σημαντικά από τα εγγενή χαρακτηριστικά της ίδιας της έννοιας του δημόσιου.


Επιπλέον, ηγεμονικές χωρικές πρακτικές έχουν λειτουργήσει και συνεχίζουν να λειτουργούν από τη βάση μιας πολύ περιορισμένης κατανόησης του δημόσιου χώρου που εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στη φυσική του διάσταση. Λες και η δημόσια σφαίρα είναι μόνο ο καθεαυτός χώρος της πλατείας, του δρόμου ή της αγοράς, αντί για το περίπλοκο σύνολο των διαδράσεων, αντιπαραθέσεων, της κοινωνικής και ανθρώπινης ανταλλαγής κι επικοινωνίας, αγάπης και διαμάχης που συνιστούν της ουσία της. Σαν να μην ήταν πλέον δυνατόν να φανταστούμε ποικίλες συλλογικές δράσεις κι ενέργειες που δίνουν σχήμα σε μια πολύ πλουσιότερη και κοινωνικά παραγωγική δημόσια σφαίρα. Σαν να μην ήταν πλέον το πολιτικό στοιχείο παρόν ως το βασικό συστατικό των διάφορων και πολύπλοκων συνάξεων ροών και δρώντων που αρθρώνουν την κοινωνία.


Για να αντισταθούμε στην απαισιοδοξία, το κυνισμό και την καιροσκοπία της μετα-ουτοπικής, μετα-πολιτικής και μετα-δημοκρατικής κατάστασης που κατήγγειλε ο Rànciere και άλλοι, οφείλει κανείς να αναζητήσει και να παράξει ενεργά εναλλακτικούς τρόπους προς μια πολιτική διάσταση της αρχιτεκτονικής, αστικοποίησης και χωρικών πρακτικών γενικά. Η επανενεργοποίηση του αστικού χώρου είναι ακόμη δυνατή.


Την συνεχιζόμενη αποπολιτικοποίηση της πόλης στην πραγματικότητα αμφισβητούν και αντιστέκονται σ’ αυτήν πολυάριθμες δράσεις που αυθόρμητα εξορμούν και διατυπώνουν ατομικές ή συλλογικές εμπειρίες, όνειρα κι επιθυμίες, και τότε εξελίσσονται σε κάτι άλλο, ένα υβρίδιο, ένα δίκτυο, μια ενέργεια εν κινήσει. Αυτές οι ενέργειες, συχνότερα από αυτό που τείνουμε να αναγνωρίζουμε, επηρεάζουν και μεταμορφώνουν τις κατεστημένες δομές των δυνάμεων με τρόπους που είναι δύσκολο να χαρτογραφήσουμε ή να αξιολογήσουμε, αλλά παρ’ όλα αυτά είναι ικανές να επηρεάσουν ουσιαστικά την κατασκευή της πόλης.


Πολλές από αυτές τις δράσεις ξεχύνονται μέσα ή γύρω από συγκεκριμένα αστικά περιβάλλοντα, κομμάτια ή χώρους, σε σχέση με ειδικά, συχνά ακαθόριστα χαρακτηριστικά και δυναμικές αυτών των τοποθεσιών. Λανθάνοντες χώρους, ενδιάμεσους χώρους. Διαφορετικούς χώρους. Άλλους χώρους.


Κάποιο συγκεκριμένο είδος ριζοσπαστικά κριτικών πρακτικών ευαίσθητων στη δυναμική τέτοιων δημόσιων χώρων καταφέρνουν να πυροδοτήσουν περίπλοκες διαδικασίες επαναδραστηριοποίησης και χειραφέτησης της κοινότητας ενώ δοκιμάζουν εναλλακτικά αστικά μοντέλα και προσεγγίσεις κατασκευής πόλεων. Αρκετά συχνά, μέσα από τη διατύπωση δημιουργικών διαδικασιών συνεργασίας με ομάδες και κοινότητες, αυτές οι πρακτικές υιοθετούν τακτικές και τεχνικές κοντινές σ’ αυτές του πειρατή, αναμειγνύοντας την τέχνη με το χώρο με φαινομενικά ακίνδυνους τρόπους που αργότερα οδηγούν σε σοβαρή πολιτική διαμάχη, ανάμειξη και ενεργοποίηση.


Είναι πιθανό να φανταστούμε, ακολουθώντας τον De Certeau, μια πόλη που αποτελεί σκηνικό μιας ατέλειωτης, συνεχούς και σιωπηλής μάχης μεταξύ των μηχανισμών που παράγουν χώρο πειθαρχίας, π.χ. τις κοινωνικές πρακτικές, υπεύθυνες για μια μυστική δόμηση των συνθηκών της κοινωνικής ζωής, και των ποκίλων ατομικών τρόπων επανα-οικειοποίησης, πολλαπλών και «ποικιλόμορφων, αντιστασιακών, δόλιων και πεισματάρικων διαδικασιών που ξεγλυστρούν από την πειθαρχία χωρίς να βρίσκονται εκτός του πεδίου στο οποίο εξασκείται». (De Certeau, 1984: 96)


Αυτές οι τακτικές και πρακτικές επανα-οικειοποίησης ανοίγουν το δρόμο για μια άλλη πόλη, έναν άλλο χώρο, έναν χώρο μακριά από το ξεκάθαρο κείμενο της προγραμματισμένης, ευανάγνωστης ή εμφανούς πόλης. Ένα χώρο όπου κείται μια άλλη, αόρατη πόλη. Μια τέτοια «αόρατη» πόλη ανήκει στη σφαίρα του βιωμένου χώρου∙ για την ακρίβεια, η ζωή, οι πραγματικές πρακτικές και σχέσεις που πραγματοποιούνται στο χώρο, τα άτομα που κατοικούν στο χώρο, μερικές φορές μπορούν να φανταστούν, να προξενήσουν και να παράξουν ακόμη ένα άλλο είδος χώρου, ή ακόμη καλύτερα, μια πολλαπλότητα «άλλων χώρων» που παρέχουν το σημείο για «άλλες» επιθυμίες, ανάγκες, ιδέες, μεταβάσεις, μεταμορφώσεις, αλλαγές, ενέργειες και διαδικασίες που δε θα είχαν βρει τη θέση τους αλλιώς: ένας κάπως «αόρατος» αλλά πλήρως βιωμένος χώρος.


Αυτή μπορεί να είναι η περίπτωση των παρεμβάσεων που πραγματοποιήθηκαν γύρω από τις δημόσιες στέρνες για το πλύσιμο των ρούχων στο Caldes de Montbui[1] – ένα χωριό της Ρωμαϊκής εποχής με ιαματικά νερά στα περίχωρα τα Βαρκελώνης – που υιοθέτησαν μια ομάδα φίλων, επιμελητών του τοπικού καλλιτεχνικού φεστιβάλ. Έχοντας ευαισθητοποιηθεί με την εύθραυστη κατάσταση ενός εκ των ορίων του ιστορικού πυρήνα που ήταν σε επαφή με ένα ρυάκι και μερικά χωράφια, αποφάσισαν να προτείνουν να γίνει αντικείμενο μελέτης και χώρος εργασίας για την ομάδα των επιλεγμένων καλλιτεχνών για τις εκδηλώσεις τέχνης του 2008 και του 2009.


Η πρόσφατη ανάπτυξη του χωριού έχει γεννήσει καινούριες περιοχές «αστικότητας», ποικιλομορφίας και συνθετότητας που δημιουργούν μια συγκέντρωση αστικής ζωής μακριά από τον ιστορικό πυρήνα και το φράγμα που εκπροσωπείται από τη φυσική άκρη της πόλης κατά μήκος της διαλείπουσας ροής του νερού, στο δυτικό σύνορο. Αυτός ο διαχωρισμός έχει δημιουργήσει μια αποκλεισμένη παρυφή, που, απορροφώντας όλο τον ιστορικό πυρήνα, διαμορφώνει ένα είδος πίσω πλευράς της πόλης, μια πίσω πλευρά που βλέπει προς τους κήπους και τα χωράφια, μια πίσω πλευρά που παρέχει μαρτυρίες της ίδιας της παραμέλησής της, της έλλειψής της σε υποδομές, της απουσίας ενότητάς της.


Ωστόσο, ο νέος αστικός σχεδιασμός του χωριού δείχνει πολύ ξεκάθαρα τα κλειδιά της αστικής πολιτικής που συντηρεί η τοπική κυβέρνηση. Μια αρχική ανάλυση των σχεδίων που περιγράφουν τις χρήσεις της μη-αστικής γης (π.χ. όλων των ειδών οι φυσικές, γεωργικές, υπαίθριες και προστατευμένες περιοχές) αποκαλύπτει ένα σοκαριστικά μεγάλο κομμάτι μη-αστικής γης να έχει μετατραπεί σε μια καινούρια μονάδα που επηρεάζει τα γόνιμα χωράφια, τους κήπους και τις κατοικίες, με το σκοπό να τα μετατρέψει σε μια τεράστια αποκαλούμενη «ιαματική πόλη». Ένα είδος συγκροτήματος θερμών πηγών «σαν θεματικό πάρκο» του μεγέθους του ιστορικού πυρήνα, καταπατώντας την πράσινη έκταση έξω από την άκρη της πόλης.


Στα μάτια της τοπικής κυβέρνησης, η νέα μονάδα θα αποκάλυπτε την κατάσταση της πίσω πλευράς του συνόρου, που θα έχει μετατραπεί σε πρόσοψη για τους τουρίστες και τους επισκέπτες του ιαματικού θεματικού πάρκου. Μια πρόσοψη που, σύμφωνα με το εγκεκριμένο σχέδιο, θα έπρεπε τότε να την μεταχειριστούν «κατάλληλα» με επιφανειακό «καλλωπισμό»: μια αποκλειστικά οπτική μεταμόρφωση, άμοιρη των εγγενών μικρών κι εύθραυστων διαδράσεων και μικρο-οικοσυστημάτων του μέρους, σε πείσμα της μνήμης και αδιάφορα προς τις ποικίλες ιδιαιτερότητες των μικρο-χώρων που σχηματίζονταν κατά μήκος του συνόρου.


Αρκετοί δημόσιοι χώροι στο χωριό έχουν ήδη μεταμορφωθεί, ιδιωτικοποιηθεί και απογυμνωθεί από την πρωτότυπη και εγγενή δημόσια φύση τους, σαν αποτέλεσμα της εφαρμογής ενός τέτοιου προγράμματος. Αντίθετα, μια σειρά από «άλλους χώρους», αποκλεισμένα τμήματα δημοσίων, ημι-δημοσίων, ή κάποτε δημοσίων χώρων, μπορούν να αναγνωριστούν κατά μήκος της άκρης της πόλης, μερικά από τα οποία είναι κυριολεκτικά ενσωματωμένα στο τείχος που διαχωρίζει την παρυφή από τα χωράφια που βρίσκονται από κάτω. Ανάμεσά τους, πολλά είναι φορτισμένα με μια ακαθόριστη, ειδική δυναμική, σχετική με τη μορφή τους, την κατάστασή τους, την τοποθεσία τους, τη χρήσή τους, τις αναμνήσεις που διατηρούν ή ένα συνδυασμό όλων αυτών. Θα μπορούσε κανείς να τα αποκαλέσει «λανθάνοντες χώρους». «Άλλοι χώροι», κάπως αποκλεισμένοι, αλλά φορείς ειδικών δυναμικών και λανθανουσών αναμνήσεων.

«Η χωρική πρακτική δεν καθορίζεται ούτε από ένα υπάρχον σύστημα, είτε είναι αστικό ή οικολογικό, ούτε είναι προσαρμοσμένη σ’ ένα σύστημα, είτε είναι αυτό οικονομικό ή πολιτικό. Αντίθετα, χάρη στις δυνητικές ενέργειες μιας ποικιλίας ομάδων, ικανών να εκτρέπουν τον ομοιογενοποιημένο χώρο για τους δικούς τους σκοπούς, ένας θεατροποιημένος ή δραματοποιημένος χώρος είναι ευεπίφορος να προκύψει». (Lefebvre, 1991:391)


Αυτό το απόσπασμα από το The Production of Space (Η Παραγωγή του Χώρου) του Lefebvre διατυπώνει την παρουσία και την ύπαρξη ομάδων και ατόμων, μερικές φορές ικανών να ταυτοποιήσουν λανθάνουσες δυναμικές, μερικές φορές ικανών να τις πυροδοτήσουν, μερικές φορές να θέσουν τις προδιαγραφές για να προκύψουν «άλλοι» βιωμένοι χώροι. Η ομάδα πίσω από το «Ανεξάρτητο Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ της Πόλης» στο Caldes de Montbui μπορεί να είναι μια από αυτές.[2] Η ίδια η «συσκευή» περιέχει μικρούς χώρους που κάνουν τις αντιδράσεις ενάντια τις ίδιες της τις δράσεις πιθανές: στην περίπτωση αυτού του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ της Πόλης, το θέαμα υπάρχει χάρη σ’ ένα πρόγραμμα επιχορήγησης της τοπικής κυβέρνησης που ακριβώς στοχεύει στην επανενεργοποίηση του αστικού πυρήνα υπό πολιτιστικούς όρους. Κάποιος μπορεί εδώ να προβλέψει σημαντικές διαφορές μεταξύ της έννοιας «πολιτιστικό» για το Δήμο και του νοήματος που έχει για τους «πειρατές» φίλους μας.


Σαν αποτέλεσμα των αναπτυσσόμενων αντιπαραθέσεων ως προς το χώρο, που ανιχνεύτηκαν στο χωριό το Καλλιτεχνικό Φεστιβάλ προσπάθηε να υιοθετήσει κρίσιμες παρεμβάσεις κι ενθάρρυνε την αλληλεπίδραση με το μέρος όπως και τη μεταμόρφωσή του ανακοινώνοντας ένα κάλεσμα για έργα που ενδιαφέρονταν να προκαλέσουν τη θεσμική οπτική και τα σχέδια για έναν επιφανειακό καλλωπισμό της άκρης της πόλης. Η πρόταση του Καλλιτεχνικού Φεστιβάλ ήταν να αντιστρέψει την κατάσταση μέσω μιας άλλης ματιάς, αφοσιωμένης σε μια πολύ περισσότερο προσεκτική, ίσως εθνογραφική προσέγγιση, προσανατολισμένη στο τοπίο και στους κήπους (‘huertas’), που βρίσκονταν στην άκρη της πόλης.


Δυο από τους καλλιτέχνες αποφάσισαν να παρέμβουν σε δυο κομμάτια του δημόσιου χώρου ανάμεσα σ’ εκείνους που προηγουμένως είχαν ταυτοποιηθεί ως «λανθάνοντες χώροι». Ήταν και οι δυο δημόσιοι «χώροι για πλύσιμο» ή «πλυσταριά» αλλά πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Η μεγαλύτερη και καλύτερα διατηρημένη στέρνα φιλοξένησε την πρόταση της Γιαπωνέζας καλλιτέχνιδας Atsuko Arai, με τίτλο ‘Vine a Fer Safareig’.[3] Μέσα από αυτή τη δράση, μια λεκάνη ήταν ανοιχτή για το κοινό μόνο λίγες ώρες την ημέρα σαν κομμάτι των ξεναγήσεων της τοπικής περιήγησης της πόλης, είχε μετατραπεί σε μια εορταστική συνάντηση για να πλύνουν ρούχα και να πάρουν μαζί πρωϊνό, ενώ μιλούσαν και κουβέντιαζαν, ενώ μοιράζονταν τη στιγμή και την εμπειρία του χώρου.


Η καλλιτέχνης αναγνώρισε το δυναμικό των κοινωνικών και σχεσιακών χώρων που προέκυπτε από τους συμμετέχοντες και τη συνύπαρξή τους, και το έθεσε σε κίνηση για να περιθάλψει τη μεταμόρφωση του κατοίκου-θεατή, για τον οποίο ο «θεματικός» χώρος σχεδιάζεται από τους θεσμούς, σε έναν κάτοικο-χρήστη, ή ακόμη κι έναν κάτοικο-δημιουργό αυτού του χώρου.


Η Atsuko πρότεινε ένα ευχάριστο πρόγευμα για να ανακτηθεί η δημόσια κατάσταση του χώρου: όλοι μπορούσαν να μπουν δωρεάν, σε όλη τη διάρκεια της ημέρας, κι όχι μόνο για να το επισκεφθούν, αλλά και να το βιώσουν πλένοντας ρούχα. Βρήκε τις ηλικιωμένες γυναίκες να χρησιμοποιούν ακόμη το χώρο και τις ενθάρρυνε να μοιραστούν τη γνώση τους με τις υπόλοιπες σε μια συνάντηση διαφορετικών γενεών γύρω από το γεγονός του πλυσίματος των ρούχων σαν κοινωνική εκδήλωση. Η δράση της Atsuko κατάφερε να υιοθετήσει την ενεργοποίηση μιας λανθάνουσας ενέργειας, σπρώχνοντας το χώρο πίσω σε μια «αμφιλεγόμενη» κατάσταση που τον έφερε πιο κοντά στην καθημερινή ζωή και μακρύτερα από το θέαμα.


Η δεύτερη δράση πραγματοποιήθηκε στη μικρότερη λεκάνη για πλύσιμο της ‘Santa Esperança’, έναν παραμελημένο και ξεχασμένο χώρο, παρατημένο στην άκρη της πόλης. Ένα κομμάτι δημόσιου χώρου σπουδαίας αξίας και τεράστιου δυναμικού που έχει διαγραφεί, «ακυρωθεί» και τεθεί υπό έλεγχο για να αντικατασταθεί και να καταληφθεί από ένα νέο έργο: ένα χώρο στάθμευσης για την εκκλησία.


Αυτή η λεκάνη, ένας σκουπιδότοπος πλέον για όλων των ειδών τα σκουπίδια και απόβλητα, εγκαταλελειμένος και βρώμικος, αποδείχτηκε η τέλεια ευκαιρία για μια άλλη καλλιτέχνιδα. Η ‘Somanyprojects’ αφοσιώθηκε σε μια στέρεη αναζήτηση για την ανόρθωση και επανενεργοποίηση του χώρου και των δυναμικών του, ανακοινώνοντας τα επίσημα εγκαίνια του καινούριου «Κλαμπ Κολύμβησης του Πλυσταριού» για την ημέρα – κλειδί του Φεστιβάλ. Ύστερα ξεκίνησε μια μακρά και σιωπηλή διαδικασία επιλεκτικού καθαρισμού, ταξινόμησης κάθε σκουπιδιού και αποβλήτου όπως τα έβγαζε από τη στέρνα, επιδιορθώνοντας σωλήνες και ανοίγοντας ξανά τη ροή του ιαματικού νερού που είχε φραχτεί.


Με το που έρρευσε ξανά το ιαματικό νερό κι άρχισε να γεμίζει τις στέρνες, οι άνθρωποι ήρθαν στη συνάντηση κατά ομάδες. Έπεσαν μέσα στο νερό κι άρχισαν να μοιράζονται κάποιες πολύ έντονες στιγμές κατά τις οποίες όλοι εξεπλάγησαν που ανακάλυψαν ξανά αυτό το μέρος.


Πηγαίνοντας πίσω στην ιδέα του λανθάνοντα χώρου, σαν χώρος που είναι κάπως αποκλεισμένος αλλά διατηρεί ενδιαφέροντα και/ή ακαθόριστα δυναμικά, οι περιπτώσεις που παρουσιάζονται εδώ απεικονίζουν μια μεταμόρφωση τέτοιων λανθανόντων χώρων σε κάτι άλλο, μέσω της ενσωμάτωσης μιας ενέργειας που προέρχεται από την αλληλεπίδραση των επιμελητών και του φεστιβάλ, του καλλιτέχνη, και των αντίστοιχων βλεμμάτων τους, καθώς και με τα εγγενή χαρακτηριστικά και δυναμικά του ίδιου του χώρου.


Όλες αυτές οι ενέργειες σε συνδυασμό εκτελούν μια μετάβαση από τον πρωτότυπο λανθάνοντα χώρο σε κάτι άλλο: ένα διαφορετικό κι ακόμη πιο ελκυστικό ενδιάμεσο χώρο που ξανακερδίζει τη «δημόσια χροιά» του σα χώρος για συζήτηση, σα χώρος που συζητείται, σα χώρος που ούτε αποκλείεται, ούτε περιλαμβάνεται. Σαν χώρος που η κοινότητα έχει τη διάθεση να ξανακατοικήσει, ένας χώρος όπου μπορεί να ξανασυμβεί η αλληλεπίδραση.


Θα μπορούσε κάποιος να περιγράψει και να ονομάσει αυτή τη διαδικασία υβριδική πρακτική συνεργατικής τέχνης. Ένα καθεστώς εμπλουτισμένης συνάντησης, αλληλεπίδρασης κι ανταλλαγής που πηγαίνει πιο πέρα από τη συλλογική εμπειρία της καλλιτεχνικής εκδήλωσης. Μια συνάντηση της γειτονιάς, ένα συλλογικό μπάνιο ή κολύμπι, το άνοιγμα ξανά ενός παραμελημένου κάποτε δημόσιο χώρου, μια καλλιτεχνική παράσταση, μια συζήτηση και μια κουβέντα συμβαίνουν ταυτόχρονα.


Τα αποτελέσματα ενός τόσο εντατικοποιημένου καθεστώτος διάδρασης και σχέσεων αχρηστεύουν τα όρια αυτού που μοιάζει με δίκτυο που πολλαπλασιάζει το χώρο σε όλες τις σφαίρες της δημόσιας περιοχής. Και κάποιες από αυτές τις επιδράσεις, τις συνέπειες και τα παρακλάδια τους οδηγούν σε μια επαναδιανομή του λογικού με πολλούς τρόπους, πηγάζοντας από την εντατικοποίηση της διάδρασης μεταξύ των συμμετεχόντων και περιλαμβάνοντας: τη δική τους εκ νέου ανακάλυψη του χώρου και την συνεπαγόμενη διαδικασία της επανα-οικειοποίησης μέσω της συνεργατικής κατασκευής ενός εναλλακτικού και συλλογικού «φανταστικού», μιας επιθυμίας να πουν σε «άλλους» γι’ αυτό το «φανταστικό» κι αυτό το «καινούριο» μέρος, μια αυξανόμενη επίγνωση της ικανότητάς τους να πράττουν για τον εαυτό τους και να επεμβαίνουν στον καθορισμό του περιβάλλοντος και της ζωής τους, και τελικά, μια διαδικασία καθόλου σκόπιμης συνειδητοποίησης της διαφωνίας τους με την πραγματικότητα που οδηγεί σε μια αυθεντική αντιγνωμία.


Αυτά τα «συν» είναι ακόμη ζωντανά ύστερα από ένα διάστημα, και αυτή τη στιγμή εξελίσσονται και παίρνουν σχήμα με πολλούς τρόπους: μια νέα πρόταση για ένα συμμετοχικό και προερχόμενο από την κοινότητα σχέδιο ανάπτυξης και διαχείρισης για τα περιβόλια και τον κήπο, που προέκυψαν ύστερα από μια επίσκεψη στο μέρος και βοήθησε να έρθει η κοινότητα κοντά στα περιβόλια της ώστε να ξανανακαλύψουν το χώρο, προσπαθώντας να ανοίξει ένας διάλογος με τους νεοφερμένους κι αυτούς που ήδη φροντίζουν αυτή τη γη∙ η επικείμενη επαναλειτουργία της δεύτερης στέρνας για περιοδικά προγραμματισμένα ομαδικά λουτρά∙ ένα πολύ ωραίο πρόγραμμα για τις αναμνήσεις που σχετίζονται με τις κινήσεις και τα σώματα των γυναικών που χρησιμοποιούν τις στέρνες∙ άλλο ένα πολύ πετυχημένο νυχτερινό μπάνιο που έγινε στο λουτρό, που είχε σαν αποτέλεσμα οργανωμένες φωνές να ζητήσουν περιοδικές επανεκδόσεις μιας τέτοιας «δημόσιας συνάντησης»∙ ένα διεπιστημονικό πρόγραμμα έρευνας πάνω στα ζητήματα του χώρου και του φύλου σε σχέση με τη μεγαλύτερη στέρνα, και η επιστροφή της συζήτησης της προτεινόμενης μετατροπής της άκρης του ιστορικού πυρήνα∙ η «ελπίδα» που εμφανίστηκε σαν graffiti σ’ έναν απ’ τους τοίχους∙ οι συνεντεύξεις που πήραμε από διαφορετικά άτομα σχετικά μ’ αυτά τα μέρη (καλλιτέχνες, κάτοικοι, πολεοδόμοι, κοινωνικοί λειτουργοί…)∙ η οργάνωση μιας στρογγυλής τράπεζας που επέτρεψε σε όλους αυτούς τους διαφορετικούς παράγοντες να συναντηθούν και να συζητήσουν, δημιουργώντας νέες πιθανότητες καθώς έρχονταν αντιμέτωποι μεταξύ τους∙ και η πιθανότητα μιας πιο σταθερής ομάδας ή «πλατφόρμας» που θα μπορούσε να ηγηθεί της πρότασης για καινούριες χρήσεις αυτών των ιστορικών χώρων.


Οι καλλιτεχνικές πρακτικές συνεργασίας είναι δημιουργικές διαδικασίες που θα έπρεπε να λαμβάνονται υπόψη για σκοπούς σχεδιασμού. Στις περιπτώσεις που προαναφέρθηκαν, αλλά όπως και σε τόσες άλλες καταστάσεις, αυτές οι πρακτικές λειτουργούν μέσω τριών πολύ ενδιαφερόντων ιδεών: από τη μια πλευρά, είναι η «ελαστικότητα», η ικανότητα μιας κοινότητας να προσαρμοστεί αργά στις αλλαγές∙ από την άλλη, η «μετάβαση», ένας νέος δρόμος σε καινούριες πιθανότητες κι αλλαγές∙ και τελικά, η «συμπερίληψη», π.χ. ο καθένας – ομάδα ή άτομο – χρειάζεται στη διάρκεια της διαδικασίας.


Αυτή η παρέμβαση μπορεί να γίνει ένα καλό παράδειγμα μιας υβριδικής συνεργατικής πρακτικής που πηγαίνει μακρύτερα από άλλα παραδείγματα μεγαλύτερης εμπορικής επιτυχίας και προσοχής των μέσων ενημέρωσης. Είναι πολύ πιο ενδιαφέρον σε σχέση με τη σπουδαιότερη ικανότητά του να μεταμορφώσει την κοινωνική σφαίρα, αλλά πάνω απ’ όλα, είναι ένα παράδειγμα συνεργασίας και συλλογικής δουλειάς γύρω από την ιδέα της ανάκτησης «αναμνήσεων» που έχουν κατατεθεί μέσα σε αστικούς χώρους, σε κομμάτια του δημόσιου χώρου, σ’ αυτά τα μικρά «αστικά τεχνουργήματα» που περισσότερο από μια ετικέτα θεσμοθετημένης κληρονομιάς έχουν μια πιο επείγουσα ανάγκη μιας προσαρμοσμένης χρήσης, δηλαδή, αυτήν της καθημερινής ζωής.


Αντί για την πιθανότητα να υποθάλπτουν κλειστή και «στατική» αντίσταση, το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτών των «άλλων» ενδιαμέσων χώρων είναι το δυναμικό που έχουν να χρησιμοποιηθούν και να επανακτηθούν και, μακριά από τον έλεγχο, να διατυπωθούν μέσω των αυθόρμητων (ή προσεκτικά σκηνοθετημένων) ενεργειών διαφορετικών ομάδων και ατόμων, με ποικίλους στόχους που ξεφεύγουν από αυτούς της ηγεμονικής τάξης. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι συχνά έχουν απρόσμενα κι έτσι δύσκολα να ελεγχθούν αποτελέσματα και επιδράσεις. Τέτοιοι χώροι μπορούν να μετατραπούν σε χώρους συνεργασίας, χώρους όπου άτομα και ομάδες συνταντιούνται και ίσως ανακαλύπτουν κρυμμένες δυναμικές κι αξίες όχι μόνο του χώρου, αλλά επίσης των δικών τους κείμενων γνώσεων και διαφορών. Μέσω της ξαφνικής συνειδητοποίησης αυτών των δυναμικών και τη συνάντηση των κατόχων τους με ένα εξίσου δυναμικό χώρο, ξεδιπλώνεται ένα απίστευτα πλούσιο τοπίο πιθανοτήτων.


Η αποστολή τότε είναι να ξανακωδικοποιηθούν όλες αυτές οι πιθανότητες και δυναμικές, να πυροδοτήσουν κυριολεκτικά ποικίλες διαδικασίες συνεργασίας, βρίσκοντας και αναγνωρίζοντας τον «διαφορικό χώρο», ανακαλύπτοντας τη δυναμική του, υιοθετώντας αυτές τις συναντήσεις, το μοίρασμα και τους συνδέσμους, και διατυπώνοντας τους προς την κατεύθυνση ενός ή πολλών συλλογικών έργων, που τελικά, θα έπρεπε να στοχεύουν σε κάποια μορφή δράσης προς τα μπρος ενάντια στις αλλοτριωτικές, πλήρως διαβρωτικές, μεταλλαγμένες και φαινομενικά αδιαφιλονίκητες μορφές εξουσίας κι ελέγχου: μιας δράση προς τη ζωή.


Μερικές φορές όμως, η δημιουργία κωδικών για τις δυναμικές και οι διαδικασίες ανάφλεξης στο χώρο απαιτούν προσεκτικά, σιωπηλά βήματα, και οι προθέσεις ή οι τελικοί σκοποί να είναι καμουφλαρισμένοι, κρυμμένοι ή μεταμφιεσμένοι σε κάτι άλλο, υιοθετώντας τεχνικές από αποφεύγουν «κατ’ αρχήν» τοποθετήσεις ή θέσεις που είναι υπερβολικά ξεκάθαρες. Τακτικές που καθιστούν αυτούς τους στόχους και δράσεις εμφανώς «αβλαβείς», τραβώντας όλο και πιο πολλά άτομα στη συνεργασία και την πλοκή ενός όλο και πιο σύνθετου δικτύου σχέσεων και συνδέσεων που αρχίζουν από γεγονότα και ζητήματα της καθημερινής ζωής και κορυφώνονται στα πιο ουσιαστικά κι αυθεντικά «θέματα που προκαλούν ανησυχία»,[4] για να καταλήξουν απρόσμενα να προκαλούν τις πιο άκαμπτες δομές και θεσμούς της εξουσίας.


Μερικές φορές, είναι ίσως απαραίτητο να ζήσουμε με την αυτοσχέδια μάσκα ενός πειρατή, να γίνουμε κάτοχοι των δεξιοτήτων του, των κόλπων του, των διαδικασιών και ικανοτήτων του, και να τις οικειοποιηθούμε για άλλους σκοπούς. Η υβριδική πρακτική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καμουφλάρει τον πολιτικό ακτιβισμό, να κινητοποιήσει την κοινότητα για ένα αρχικά «άκακο» γεγονός που επιτρέπει στην κοινότητα να αναγνωρίσει, επαναξιολογήσει και επανακτήσει τις δικές της αναμνήσεις και χώρους. Η υβριδική πρακτική μπορεί να παράξει ριζωματικές κι εξίσου υβριδικές διαδικασίες ενέργειας οδηγώντας στη μεταμόρφωση του υπάρχοντος χώρου και/ή την παραγωγή «άλλων» χώρων.


Όπως έχει περιγραφεί από τον Rànciere, η πολιτική διαδικασία της αντιγνωμίας μέσω της οποίας η κατεστημένη τάξη της αντίληψης ή «διανομής του λογικού» έρχεται αντιμέτωπη με το μη επιτρεπτό, εδώ καμουφλάρεται, και καθίσταται πιο αποτελεσματική, εν τω μέσω ενός αρχικά «ποιητικού» και «ελκυστικού» γεγονότος που ωστόσο δημιουργεί μια ρωγμή στη λογική τάξη κι ανοίγει χώρους αμφισβήτησης, αφανείς μέχρι τώρα.


Η ρωγμή γίνεται δυνατή με το που ο καλλιτέχνης αναγνωρίζει την κρυμμένη δυναμική ενός προηγούμενα αγνοημένου ή παραμελημένου χώρου, μεταμορφώνοντας τα οικονομικά μη παραγωγικά «ενδιάμεσα» του Μαρξ σε ένα κοινωνικά και πολιτικά παραγωγικό χωρικό χάσμα, με το να αποδομεί, επανακτά και ξαναπαρουσιάζει το δημόσιο χώρο μέσω μιας υβριδικής δράσης, που είναι ταυτόχρονα καλλιτεχνική και συνεργατική.


Η ποιητική στιγμή ευφυώς αναπτύσει ένα τέτοιο δυναμικό επιτρέποντας στην κοινότητα να αναγνωρίσει και ταυτοποιήσει τις κρυμμένες αξίες και το δυναμικό του δικού «τους» πεδίου, οδηγώντας τα άτομα σε μια εμπειρία του καλλιτεχνικού γεγονότος που συναντά την καθημερινή ζωή.


Αυτή η αναγνώριση δραστηριοποιεί και τους ανθρώπους και το χώρο, υιοθετώντας μια πολλαπλότητα από ακόλουθες συνδέσεις, δράσεις κι αντιδράσεις που γίνονται ένας καινούριος κοινωνικός δρων: μια τεράστια μεταμορφωτική ενέργεια που εξαπλώνεται σαν ιός, και προοδευτικά επηρεάζει όλες τις σφαίρες της κοινωνίας μέσω μιας πάρα πολύ περίπλοκης πολιτικής διαδικασίας.


Ο ριζοσπαστικός πολιτικός ακτιβισμός μπορεί λοιπόν να καμουφλαριστεί μέσα σε μια από αυτές τις υβριδικές πρακτικές και ύστερα να αναπτυχθεί προοδευτικά όχι μόνο μέσα σ’ έναν ενδιάμεσο τριτοχώρο (thirdspace) – που μπορεί κάλλιστα να αποτελέσει τον «τόπο» για συνωμοσία και εκκόλαψη – αλλά επίσης στην ίδια την ουσία της αστικής ζωής, γινόμενος ένας εναλλακτικός αλλά αποτελεσματικός τρόπος να παραχθεί ο χώρος παραγωγικά, δίνοντας τελικά σχήμα στην πόλη.



Σημειώσεις

[1] Tο Caldes de Montbui είναι ένα μικρό Ρωμαϊκό χωριό που είχε αναπτυχθεί αργά στηριζόμενο στους φυσικούς πόρους του, συγκεκριμένα την καλλιέργεια της γης και τα ιαματικά νερά, μέχρι που πρόσφατα κύματα από τους εσωτερικούς δακτύλιους ανέβασαν τον πληθυσμό του σε 15.000 κατοίκους.

[2] Το φεστιβάλ ‘Mostra Independent d’Art Urbà de Caldes de Montbui’ (MIAU) επιμελούνται οι Vicenc Ferreres, Helena Pielias και Marta Serra. Το φεστιβάλ χρηματοδοτείται μέσω ενός προγράμματος δωρεών που έχει δημιουργήσει ο Δήμος ώστυε να προάγει την πολιτιστική επανενεργοποίηση του ιστορικού πυρήνα.

[3] ‘Vine a fer safareig’. Στο “Doing the Laundry and Having Breakfast at the Washing-Place Party” (Πάρτυ με θέμα: Κάνοντας μπουγάδα και Παίρνοντας πρωϊνό στο Πλυσταριό) η Atsuko Arai ενσωμάτωσε ευφυώς όλες τις πιθανές μεταφράσεις του πρωτότυπου Καταλανικού ‘fer safareig’: η παραδοσιακή Καταλανική έκφραση για την πράξη της συζήτησης και του μοιράσματος (κουβέντα, κουτσομπολιό), και η κυριολεκτική μετάφραση που θα μπορούσε να κάνει ένας επισκέπτης διαβάζοντας ένα «φτιάξιμο» ή «συσσώρευση» του ίδιου του μέρους.

[4] Βλ. τα έργα του Bruno Latour, ειδικά το We Have Never Been Modern (Ποτέ δεν Υπήρξαμε Σύγχρονοι) όπου αντιμετωπίζει το θέμα σε βάθος.



Αναφορές

- Amin, A. και N. J Thrift (2002), Cities : reimagining the urban, (Cambridge: Polity).

- De Cereau, M. (1984) The Practice of Everyday Life. (Berkeley, University of California Press).

- Easterling, K. (2005), Enduring innocence : global architecture and its political masquerades, (Cambridge, Mass: MIT Press).

- Latour, B. (1993), We have never been modern, (Cambridge, Mass: Harvard University Press).

- ______ (2004), ‘Why Has Critique Run out of Steam? From Matters of Fact to Matters of Concern’, Critical Inquiry, 30 (2), 225-48.

- ______ (2005), Making things public: atmospheres of democracy, (Cambridge, Mass [Karlsruhe, Germany]: MIT Press ZKM/Center for Art and Media in Karlsruhe).

- ______ (2005), Reassembling the social: an introduction to actor-network-theory, (Oxford ; New York: Oxford University Press).

- Lefebvre, H. (1980), La présence et l’absence : contribution à la théorie des représentations, ([Paris]: Casterman).

- ______ (1981), La production de l’espace, (2ème éd edn., Paris: Éditions Anthropos).

-______ (1991), Critique of everyday life, (London ; New York: Verso).

- ______ (1991), The production of space, (Oxford, OX, UK ; Cambridge, Mass., USA: Blackwell).

- ______ (2003), The urban revolution, (Minneapolis: University of Minnesota Press).

- Rancière, J. (1995), On the shores of politics, (New York: Verso).

- ______ (2006), The politics of aesthetics : the distribution of the sensible, (Pbk. ed edn., London ; New York: Continuum).

- ______ (2006), Hatred of democracy, (London ; New York: Verso).

Αν η γενίκευση της ιδιότητας του πολίτη στην δημοκρατία αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της εθνικότητας στην Δύση, η βία ανάμεσα στους πολίτες αντιμετωπίζεται ως επεισοδιακή προϋπόθεση για την ανάπτυξή της και όχι ως χαρακτηριστικό της. Μάλιστα, η δημοκρατική θεωρία στη Δύση εξελίσσεται σαν το πρόβλημα της εσωτερικής βίας να έχει ήδη λυθεί. Εικάζει ότι η ειρήνευση της κοινωνικής βίας γίνεται μέσα από την ανάπτυξη μιας εκπολιτιστικής διαδικασίας, κατά τον Norbert Elias, μέσα από τα σύγχρονα γνωστικά αντικείμενα, κατά τον Foucault ή ακόμη, κατά τον Max Weber, με το σύγχρονο έθνος-κράτος που συνδυάζει την κυριαρχία του νόμου με τη μονοπώληση των μέσων εξαναγκασμού και χρησιμοποιεί και τα δυο για να ελέγξει τη βία. Η δημοκρατική θεωρία συμπεραίνει λοιπόν ότι το πρόβλημα της εσωτερικής βίας εναντίον των πολιτών έχει λυθεί -ή μάλλον διαλυθεί- με τη μετάθεσή του στη δυτική ανάπτυξη του πολιτισμού και το έθνος-κράτος.


Ωστόσο, η ανθρωπολογική έρευνα για τον εκδημοκρατισμό του κόσμου μετά τη δεκαετία του 1970 και ειδικά πέρα από το Βόρειο Ατλαντικό, αποκάλυψε μια μεθοδική σύμπτωση την οποία η πολιτική επιστήμη παρέβλεψε: Καθώς η δημοκρατία ρίζωσε στις πλέον διαφορετικές κοινωνίες και πολιτισμούς, νέα είδη βίας, αδικίας, διαφθοράς και ατιμωρησίας αυξήθηκαν δραματικά. Η σύμπτωση αποτελεί το παράδοξο του παγκόσμιου εκδημοκρατισμού. Εμφανές αλλά και φαινομενικά δύσκολο να γίνει αντιληπτό από άλλα γνωστικά αντικείμενα, η ανθρωπολογία- με τις μπερδεμένες μεθοδολογίες της ερευνά τη διαφορά ανάμεσα σε αυτό που οι άνθρωποι λένε και σε αυτό που κάνουν, την εθνογραφική αποστασιοποίηση από βιωμένες πρακτικές, τη χρήση της ιστορίας ως επιχειρήματος για το παρόν- έδειξε την εγγενή σχέση ανάμεσα στη δημοκρατική αλλαγή και τη βία: ότι σε μεγάλο μέρος του κόσμου όπου υπάρχει εκτεταμένη νομιμοποίηση της δημοκρατίας και της ιδιότητας του πολίτη, η δημοκρατία αποσταθεροποιείται σε βάθος και γεννά το δικό της είδος βίας.


Η ανθρωπολογική μελέτη των νέων δημοκρατιών αποκάλυψε την έκταση στην οποία η υποτιθέμενη επίλυση της βίας που πρέσβευαν άλλες κοινωνικές επιστήμες είναι μάλλον η έκφραση- ακόμα και το πρόσχημα- συγκεκριμένων ιστοριών ορισμένων εθνών-κρατών (όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία) παρά ένα γενικό ή οικουμενικό χαρακτηριστικό του ίδιου του εκδημοκρατισμού. Αυτό το μπέρδεμα ξεχωρίζει επειδή ο εκδημοκρατισμός έχει να κάνει με τα ιδιώματα βίαιων κοινωνικών σχέσεων που αποτελούν συστατικά στοιχεία πολλών κοινωνιών με διαφορετικούς πολιτισμούς και ιστορίες. Επομένως, πολλές από αυτές τις κοινωνίες έχουν δημοκρατίες με εντυπωσιακή δυσλειτουργία: προβάλλουν ελεύθερες και δίκαιες εκλογές και νομοθεσία βασισμένη σε δημοκρατικές αρχές και αξίες και την ίδια ώρα οι πολίτες τους υφίστανται συστηματική βία από δημόσιες και ιδιωτικές δυνάμεις, οργανωμένη και ανοργάνωτη πίεση που λειτουργεί με τη σιγουριά της ατιμωρησίας. Τα σώματα των πολιτών τους, δημοκρατικά από πολιτική άποψη, σύμφωνα με οποιαδήποτε λογική θεωρία για τη δημοκρατία, δεν προστατεύονται από το σύστημα δικαιοσύνης του κράτους. Ακόμη περισσότερο, είναι ευάλωτα στη βία, παγιδευμένα στην αναπαραγωγή της βίας που η ιδιωτικοποιημένη δικαιοσύνη προωθεί και ταπεινωμένα από την ατιμωρησία. Πολιτισμοί φόβου, αδιαφορίας, παρανομίας και κατάχρησης εξουσίας πολλαπλασιάζονται χαρακτηριστικά μέσα στο δημόσιο σώμα των πολιτικών δημοκρατιών, συνυπάρχοντας με δημοκρατικές αξίες για τη δημόσια ζωή. Κατά παράδοξο τρόπο, η κυριαρχία του νόμου γίνεται βίαιη και αναποτελεσματική στην καταπολέμηση της βίας. Σε αυτό το κοινό είδος πολιτικού εκδημοκρατισμού, ο αστικός δημόσιος χώρος πολιτικοποιείται και γίνεται εκ νέου επικίνδυνος , άλλοτε εγκαταλειμμένος και άλλοτε οχυρωμένος.


Ένα σημαντικό εύρημα της ανθρωπολογικής μελέτης για τις αναδυόμενες δημοκρατίες είναι ότι αυτά που αποκαλώ νέα εξεγερσιακά κινήματα δημοκρατικών πολιτών, διαιωνίζουν θεμελιώδη χαρακτηριστικά της παγιωμένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη, ενάντια στην οποία τοποθετούνται. Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ότι οι πολίτες-μέλη αυτών των κινημάτων με τους οποίους δουλεύω στο Σάο Πάολο αποδέχονται την αξία των δικαιωμάτων ειδικής μεταχείρισης, της ατομικής ιδιοκτησίας και της στρατηγικής νομιμοποίησης του παράνομου. Ωστόσο, βρίσκω πως, αντί να τρέφουν νέες εκδοχές αυτών των ιδιοτήτων, τα εξεγερσιακά κινήματα αποδιοργανώνουν: παραμένουν συνδεδεμένα με τις παγιωμένες αντιλήψεις, αλλά σε ένα ανισόρροπο, διαβρωτικό μίγμα που διαταράσσει και τις δύο πλευρές.


Επομένως, δεν μπορούμε να περιμένουμε από την ιδιότητα του εξεργερμένου πολίτη να επεκτείνεται σταθερά. Έχει κι αυτή λακκούβες στις οποίες πέφτει. Ακριβώς επειδή οι παλιές φόρμουλες παραμένουν, νέες αντικοινωνικές συμπεριφορές και αδικίες προκύπτουν με τον εκδημοκρατισμό. Η μίξη του παγιωμένου και του εξεγερμένου έχει λοιπόν αντιφατικό αποτέλεσμα. Διαβρώνει εκείνες τις κατηγορίες κυριαρχίας που θεωρούνται δεδομένες και που έδιναν στην καθημερινή ζωή μια αίσθηση τάξης και ασφάλειας. Διαφορετικά, δεν θα είχε σημασία. Η δημοκρατία δεν είναι η μόνη δύναμη αυτής της αποσταθεροποίησης, αλλά αναμιγνύεται με άλλες, όπως η αστικοποίηση, η ιδιωτικοποίηση και ο νεοφιλελευθερισμός. Αναμφίβολα, όμως, προκαλεί βίαιες αντιδράσεις, ορισμένες για να αποκαταστήσει παλιά παραδείγματα τάξης και άλλες ως έκφραση ξεσπάσματος, τα στοιχεία των οποίων- τώρα πιο εμφανή ακριβώς επειδή είναι αποδιοργανωμένα- παραμένουν. Ως αποτέλεσμα, η δημοκρατία κουβαλάει τα δικά της είδη βίας που εισβάλλουν εκεί όπου αποσταθεροποιεί παλιότερες διατυπώσεις τάξης και καταστολής.


Εμβληματικά αυτής της ασταθούς μίξης παλιάς και νέας αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη είναι τα υψηλά επίπεδα καθημερινής βίας από την πλευρά τόσο των εγκληματικών στοιχείων όσο και της αστυνομίας. Αυτή η μίξη συναντά την πιο παράλογη έκφρασή της στη βραζιλιάνικη κοινωνία όπου και τα εγκληματικά καρτέλ των ναρκωτικών και οι ειδικές μονάδες της αστυνομίας χρησιμοποιούν τη γλώσσα των δημοκρατικών δικαιωμάτων και την κυριαρχία του νόμου για να δικαιολογήσουν την ωμή βία. ΄Εχουν όμως γραφτεί πάρα πολλά γι’ αυτή τη βία και θέλω, κλείνοντας, να επιστήσω την προσοχή σε άλλες δημόσιες εκφράσεις για την έννοια της παραβίασης και του ξεσπάσματος που παράγει το ασταθές μίγμα εξεγερσιακής και παγιωμένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη. Αναφέρομαι στις κατάφωρες αντικοινωνικές συμπεριφορές και τις επιθετικές αισθητικές του απλού κοινού στο Σάο Πάολο: τον διαπεραστικό ήχο των καυγάδων και του τρόμου, όχι της σάμπα. Τη χρήση ρατσιστικών όρων που πολώνουν αντί να υβριδοποιούν. Το σημάδεμα της επιφάνειας των τοίχων παντού με μπογιά σε σπρέϊ (pinchacao) .


Ας πάρουμε το θέμα των επιγραφών. Τα τελευταία χρόνια, στο Σάο Πάολο, υπάρχουν παντού. Αυτοί που το κάνουν είναι πάντοτε νεαροί από τις περιφέρειες. Υπερβαίνουν τις γειτονιές τους γράφοντας στις επιφάνειες των τοίχων σε όλη την πόλη τα ονόματά τους, με μια ταυτολογική γραφή που οι περισσότεροι κάτοικοι καταδικάζουν ως άσχημη, ακατανόητη και εγκληματική. Οι εισβολές τους δεν αφήνουν κανένα μέρος της πόλης ασημάδευτο, ειδικά τις επιφάνειες που μοιάζουν δυσπρόσιτες, έτσι ώστε οι πολίτες να μην μπορούν παρά να τα δουν. Με αυτό τον τρόπο, αμφισβητούν την οχύρωση και ιδιωτικοποίηση του Σάο Πάολο και δημιουργούν μια νέα δημόσια οπτική των επιφανειών της πόλης που επιβάλλει την παρουσία της περιφέρειας παντού. Ο στόχος τους μπορεί να είναι μια επίδειξη ʺστα μούτρα σαςʺ, αλλά οι περισσότεροι κάτοικοι του Σάο Πάολο τη θεωρούν απόδειξη της κατάντιας του αστικού χώρου και του κοινού του.


Ωστόσο, καθώς μοιάζουν να έχουν την πρόθεση να διαταράξουν την υπόθεση περί εθνικής ολοκλήρωσης που αποτελεί τη βάση της παγιωμένης διαφοροποιημένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη στη Βραζιλία, μήπως θα έπρεπε να δούμε αυτές τις συμπεριφορές ως εκφράσεις εξέγερσης των πολιτών, ως μορφές διαμαρτυρίας και πολιτικές πράξεις; Φυσικά, οι ελίτ βλέπουν αυτές τις νέες εγγύτητες των περιφερειών ως εισβολές σε χώρους στους οποίους κάποτε κυριαρχούσαν πλήρως. Αντιδρούν δημιουργώντας νέα είδη απόστασης. Κινούμενες από το φόβο, την καχυποψία και το αίσθημα προσβολής, οι ελίτ αποσύρονται από την καθημερινή προσωρινή επαφή που αποτελούσε το στυλ άσκησης της εξουσίας που εφάρμοζαν- το καθεστώς της διαφοροποιημένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη, γνωστό για την επιφανειακή του οικειότητα. Αντί γι’ αυτό, αναπτύσσουν μια σειρά από νέους κοινωνικούς και φυσικούς φραγμούς. Από τη μια πλευρά, κλείνονται σε αστικούς και εμπορικούς περίκλειστους χώρους, φρουρούμενοι από ιδιωτική ασφάλεια και με την βοήθεια συστημάτων παρακολούθησης υψηλής τεχνολογίας, που δημιουργούν νέους διαχωρισμούς στον αστικό χώρο. Από την άλλη πλευρά, αυτός ο τρόπος σκέψης καταλήγει σε ρατσιστικές απεικονίσεις των χαμηλότερων τάξεων ως εγκληματιών, που είναι αντίθετες στα ανθρώπινα δικαιώματα και παρέχουν υποστήριξη στην αστυνομική βία.


Αυτές οι επιθετικές στρατηγικές εισβολής, απόσυρσης και ιδιωτικοποίησης παράγουν ένα αποσταθεροποιημένο αστικό τοπίο. Τα επιτεύγματα της εξεγερσιακής αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη είναι ορατά σε όλη την πόλη, όπως και η απόρριψή τους προς όφελος της εσωστρέφειας και της ιδιωτικοποίησης. Την ίδια στιγμή, για παράδειγμα, που κάποιες γειτονιές στις περιφέρειες επιδεικνύουν πολλές βελτιώσεις σε υποδομές και κονωνικούς πόρους, τα κτίρια εκεί και παντού ξεχειλίζουν από συστήματα ασφάλειας. Ακόμη κι όταν οι τοπικές αρχές επενδύουν σε νέες πολιτιστικές εγκαταστάσεις ( π.χ. μουσεία, πάρκα και κέντρα παραστάσεων), οι μεσοαστικές οικογένειες εγκαταλείπουν τα πάρκα και τις πλατείες της γειτονιάς, τα οποία έτσι υποβαθμίζονται, για τους ψυχαγωγικούς χώρους των ιδιωτικών λεσχών, των εμπορικών κέντρων και των κατοικιών. Η πόλη μοιάζει ταυτόχρονα ανανεωμένη και παρακμασμένη. Επιπλέον, ενώ κατασκευάζεται ένα λειτουργικό μετρό, οι μεσαίες τάξεις εγκαταλείπουν τις δημόσιες συγκοινωνίες για ιδιωτικά μέσα, στα οποία κρύβονται πίσω από σκούρα τζάμια και αλεξίσφαιρους εξοπλισμούς. Αυτές οι αντιθέσεις μεταξύ δημόσιας επένδυσης και αυξανόμενης ιδιωτικοποίησης, ανακαίνισης και παρακμής, δημοκρατικής πρόσβασης και ελιτίστικης εσωστρέφειας, είνα πλέον διάχυτα στο Σάο Πάολο, με τον πλέον σαφή τρόπο στην κοινή αστική εμπειρία.


Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να τραβάμε την αξιοπιστία στα όρια της όταν αποκαλούμε τα γκράφιτι έκφραση της εξεγερσιακής αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη. Παρόλα αυτά, διαταράσσουν τις ιδεολογίες της οικουμενικής ολοκλήρωσης που συμβάλλουν στη διατήρηση των διατυπώσεων περί διαφοροποιημένης αντίληψης περί της ιδιότητας του πολίτη της κυρίαρχης ελίτ. Οι ιδεολογίες αυτές θολώνουν- με την έννοια ότι κάνουν λιγότερο υπολογίσιμες-τις μαζικά και ωμά άνισες κατανομές. Η πολιτισμένη συμπεριφορά του εδραιωμένου καθεστώτος δίνει έμφαση στην ολοκλήρωση, τον εναρμονισμό, την αμφισημία και την ετερογένεια ως ιδιώματα των κοινωνικών σχέσεων, που εκφράζονται με μια ποικιλία εθνικιστικών ιδεολογιών, πολιτισμικών θεσμών και κοινωνικών συμβάσεων- για παράδειγμα, στη “φυλετική δημοκρατία” και το καρναβάλι. Αυτά τα ιδιώματα της ολοκλήρωσης διατυπώνονται περαιτέρω από πολιτισμικές συμβάσεις γοητείας που δίνουν στις προσωπικές σχέσεις που έχουν να κάνουν με το φύλο, τη φυλή και την τάξη μια λάμψη συνένοχης συμφιλίωσης, μια αίσθηση οικειότητας που σκιάζει αλλά διατηρεί θεμελιώδεις ανισότητες: Αναφέρομαι στις σαγηνευτικές αμφισημίες που προέκυψαν μέσα από τα (αμετάφραστα) τεχνάσματα των jetinho, malicia, malandragem, jinga, jogo de cintura και mineirice , που απέκτησαν οικουμενικό χαρακτήρα στους θεσμούς της samba, του carnaval και της caporeira και τιμήθηκαν ως συστατικό στοιχείο του βραζιλιάνικου πολιτισμού- ενός πολιτισμού που παρόλα αυτά διατηρεί φοβερές ανισότητες.


Πιστεύω ότι αυτές οι ιδεολογίες και συμβάσεις της ολοκλήρωσης έγιναν πρόσφατα λιγότερο πειστικές. Καθώς η εξεγερσιακή αντίληψη περί της ιδιότητας του πολίτη διαταράσσει το διαφοροποιημένο, οι κυρίαρχες διατυπώσεις της ολοκλήρωσης δεν ανθίστανται και οι ανισότητες τις οποίες καλύπτουν γίνονται απαράδεκτες. Το πρόβλημα της σύγχρονης βραζιλιάνικης κοινωνίας είναι ότι μολονότι οι άνισες κατανομές παραμένουν, οι θολές εικόνες τους έχουν χάσει την αποτελεσματικότητά τους. Αυτή η εξάντληση εκθέτει όλο και περισσότερο τα σκληρά γεγονότα της ανισότητας “στα μάτια των Βραζιλιάνων”. Οι αναμφισβήτητες υπερβολές της βίας, της αδικίας και της διαφθοράς στην τρέχουσα περίοδο της δημοκρατίας μπορούν λοιπόν να ιδωθούν ως εξής: οι μεγάλες ανισότητες συνεχίζονται αλλά τα πολιτικά και πολιτισμικά συμβόλαια που τις διατήρησαν έχουν φθαρεί. Η αφαίρεση του κοινωνικού ιστού μεταμορφώνει την πόλη και την κοινωνία. Παράγει ωμότητα, ξέσπασμα και υπερβολή. Μ’ αυτή την έννοια, μπορούμε να πούμε ότι οι βαθιές αλλαγές που έγιναν στον εκδημοκρατισμό παράγουν, αναγκαστικά ίσως, μη πολιτισμένη συμπεριφορά ως δημόσια γλώσσα αλλαγής.


Καταλήγω λοιπόν λέγοντας ότι ούτε ο εκδημοκρατισμός στη Βραζιλία κατάφερε να ξεπεράσει αυτά τα προβλήματα, ούτε οι αντίθετες δομές βίας και αδικίας κατάφεραν να αποτρέψουν την ανάπτυξη σημαντικών μέτρων δημοκρατικής καινοτομίας. Πάνω απ’ όλα, δεν απέτρεψαν τη διαδεδομένη νομιμοποίηση της εξεγερσιακής αντίληψης περί της ιδιότητας του δημοκρατικού πολίτη. Προς το παρόν, στη Βραζιλία, όπως σε πολλές άλλες χώρες, δεν επικρατεί ούτε η δημοκρατία ούτε τα αντίθετά της. Ριζωμένα, αλλά σε αποσύνθεση, παραμένουν μπερδεμένα και επιβιώνουν απρόσμενα το ένα έναντι του άλλου.


Σημείωση

Το κείμενο αυτό προέρχεται από το βιβλίο μου, Insurgent Citizenship: Disjunctions of Democracy and Modernity in Brazil (Princeton: Princeton University Press, 2008). Μπορείτε, επίσης, να βρείτε εκεί βιβλιογραφικές παραπομπές και υποστηρικτικό υλικό.

Ο Michael Sayeau θέτει σε αμφισβήτηση τους πρόσφατους διαλόγους στα μέσα των απλών πολιτών που ανακαλύπτουν τα οφέλη της προσωπικής λιτότητας κάτω από τη σκιά της οικονομικής κρίσης. Τραβώντας την προσοχή μας στο γεγονός ότι «λιτότητα» μέχρι πρόσφατα ήταν ο κωδικός για την υποτιθέμενη δομική αναγκαιότητα της πείνας του κυβερνητικού τομέα σε μια εποχή ανάπτυξης των κερδών και των επιστροφών φόρων, ο Sayeau θεωρεί πως αντί να υιοθετήσουμε τέτοιες φαντασιώσεις ασκητικής διαβίωσης, θα ήμασταν καλύτερα αν κάναμε έναν χρήσιμο επαναπροσδιορισμό των πολιτισμικών προτεραιοτήτων. Δεδομένου ότι ο καπιταλισμός είναι ταυτόχρονα κι ένας δυναμικός δημιουργός αγαθών προς κατανάλωση, και της φαύλης και κακής διανομής αυτών των αγαθών, μια πιθανή αρχή είναι η αναγνώριση του ότι η μιζέρια και η λιτότητα είναι αποτελέσματα του καπιταλισμού και όχι η λύση του.


Στον πολιτισμό αρέσει να ξεχνάει, σε στιγμές κρίσης, ότι πολλά από τα πράγματα της σημερινής κατάστασης που μοιάζουν καινούργια, στην πραγματικότητα δεν είναι. Οι εφημερίδες δημοσιεύουν άρθρα για την αυξανόμενη ανεργία σα να ήταν εύκολο να βρεις και να κρατήσεις μια καλή δουλειά πριν αρχίσει η κρίση των τραπεζών. Πετάνε τους ανθρώπους έξω απ’ τα σπίτια τους και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης βρίσκονται εκεί για να το δείξουν στα βραδινά δελτία, λησμονώντας πόσο δύσκολο ήταν να αποκτήσεις, καταρχήν, σπίτι.


Οι εφημερίδες και τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων ψάχνουν για ιστορίες που δίνουν έμφαση σ’ αυτή τη φαινομενικά καινούργια και απρόβλεπτη κατάσταση πραγμάτων. Οτιδήποτε βρίσκουν, το παρουσιάζουν σαν να μην έχει προηγούμενο- διότι εάν η κρίση ήταν απλώς ενδεικτική του στάτους κβο, τότε δεν θα αποτελούσε είδηση. Και ποιος ξέρει πού θα επιρρίπταμε ευθύνες εάν έπρεπε να αντιληφθούμε αυτό που συμβαίνει ως κάτι άλλο απ’ τον λεγόμενο μαύρο κύκνο –ως κάτι άλλο από τη συνέχεια των ίδιων κύκλων δημιουργικής καταστροφής που αποτελούν τη βασική προσωρινότητα του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος.


Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες τάσεις που εμφανίστηκαν τελευταία στα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι ότι οι κοινοί πολίτες, υπό τη σκιά της οικονομικής κρίσης, ανακαλύπτουν (ή ανακαλύπτουν εκ νέου) τα οφέλη της προσωπικής λιτότητας. Είναι προφανές ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχασαν τις δουλειές τους ή τις συντάξεις τους και βρίσκονται σε επικίνδυνες καταστάσεις, χωρίς σπίτι ή μεταφορικό μέσο ή χρήματα για να στείλουν τα παιδιά τους στα ίδια σχολεία που πήγαιναν πριν. Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι όμως η παρουσίαση της συμπεριφοράς εκείνων που δεν επλήγησαν ακόμη άμεσα από την ύφεση- οι ιστορίες εκείνων που εθελοντικά άλλαξαν τη συμπεριφορά τους, επειδή φοβήθηκαν ότι θα έχουν πρόβλημα ή απλώς επειδή η κοινωνικο-οικονομική ατμόσφαιρα του κόσμου τους άλλαξε.


Για παράδειγμα, η Guardian ανέφερε πρόσφατα ότι η αυξανόμενη ζήτηση για αγροτεμάχια προς καλλιέργεια αντανακλά μια νέα δημοφιλή τάση των Βρετανών πολιτών να εξοικονομούν κόστη και να γίνονται πιο αυτόνομοι.

Η γενική διευθύντρια της κοινοπραξίας Fiona Reynolds είπε ότι το σχήμα αυτό είναι αποτέλεσμα της ύφεσης, οι άνθρωποι άλλαξαν τις προτεραιότητές τους κι από τον υλισμό πέρασαν στα ‘αληθινά’ πράγματα όπως να αφιερώνουν χρόνο στην οικογένειά τους και στις τροφές που καλλιεργούνται στο σπίτι.

Η Reynolds είπε: ‘ Υπάρχει κάτι καινούργιο στην ατμόσφαιρα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι θέλουν να καλλιεργούν τα δικά τους φρούτα και λαχανικά. Δεν το κάνουν μόνο για να εξοικονομούν χρήματα- είναι πραγματικά ικανοποιητικό να φυτεύεις σπόρους και να δρέπεις τα φρούτα και τα λαχανικά του κόπου σου. Δημιουργώντας νέους χώρους για καλλιέργεια, η National Trust βοηθά τους ανθρώπους να αρχίσουν να καλλιεργούν για πρώτη φορά’.


Την ίδια εβδομάδα, οι New York Times δημοσίευσαν ένα πρωτοσέλιδο άρθρο για μια νέα τάση που υπάρχει στην Ιαπωνία προς την απλή ζωή και την οικονομική περίσκεψη.

Οι νεότεροι νιώθουν τη σφοδρότητα αυτής της μεταστροφής. Γύρω στο 48% των εργατών ηλικίας 24 ετών ή και νεότεροι είναι προσωρινοί. Αυτοί οι εργάτες, που ενηλικιώθηκαν στην εποχή μιας δύσκολης αγοράς εργασίας, τείνουν να αποφεύγουν την επιδεικτική κατανάλωση.

Τείνουν να αδιαφορούν για τα αυτοκίνητα. Σύμφωνα με μια έρευνα της ημερήσιας επιχειρηματικής εφημερίδας Nikkei, μόνο το 25% των Γιαπωνέζων αντρών γύρω στα 20 ήθελαν αυτοκίνητο, έναντι 48% το 2000, συμβάλλοντας στην πτώση που παρατηρείται στις πωλήσεις.

Ακόμη και οι νέες Γιαπωνέζες μοιάζουν να έχουν χάσει την άλλοτε ακόρεστη δίψα τους για την εισαγόμενη μόδα. Η Louis Vuitton, για παράδειγμα, κατέγραψε μια πτώση της τάξεως του 10% στις πωλήσεις της στην Ιαπωνία το 2008.

‘Δεν μ’ ενδιαφέρει να ξοδεύω πολλά’, λέει η 20χρονη Risa Masaki, φοιτήτρια κολεγίου στο Τόκιο και γειτόνισσα των Ταγκισακάκι. ’Θέλω απλώς μια ταπεινή ζωή’.


Στις εφημερίδες αρέσουν πολύ αυτές οι ιστορίες, που ταιριάζουν με τη γραμμή που έχουν εδώ και καιρό καθιερώσει. Μεταξύ άλλων, η αγωνιώδης αυτό-επιβεβλημένη λιτότητα είναι πιο παρήγορη. Μην έχοντας πολλά περιθώρια επιλογής, ήδη ένα μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας καταναλώνει την τροφή που καλλιεργεί κάθε μέρα χωρίς να θεωρείται ότι αποτελεί είδηση, όπως άλλωστε και το γεγονός ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να αγοράζουν μοντέρνα ρούχα κι αυτοκίνητα συνεχώς.


Τώρα όμως οι κυριακάτικες στήλες είναι γεμάτες συμβουλές για το πώς να κάνουμε περισσότερα με λιγότερα σε ό, τι αφορά στη διακόσμηση του σπιτιού, τη διατροφή της οικογένειας ή τις αγορές δώρων γενεθλίων. Η πορνογραφία της αγοράς ακινήτων των τελευταίων χρόνων που κατελάμβανε σημαντικά τμήματα τηλεοπτικού χρόνου στις Ηνωμένες Πολιτείας και στο Ηνωμένο Βασίλειο -δείχνοντας κοινούς ανθρώπους να προβληματίζονται μεταξύ ενός εξοχικού στην ακτή του Suffolk ή ενός διαμερίσματος στην Ισπανία, ή κερδοσκόπους να μεταπουλούν σπίτια βγάζοντας ένα εκατομμύριο δολάρια σε ένα χρόνο- έδωσε τη θέση της σε φαντασιώσεις απόδρασης στους κινηματογράφους και σε όλο και πιο δυσοίωνες εκθέσεις στην τηλεόραση για την τραπεζική κρίση και την αυξανόμενη ανεργία.


Ασφαλώς, δεν είναι μια κυνική, πανούργα κυβερνητική υπηρεσία που ασκεί πιέσεις στα μέσα μαζικής ενημέρωσης για να δημοσιεύουν αυτές τις ιστορίες. Είμαι σίγουρος ότι σε ένα βαθμό οι ιστορίες αυτές δημοσιεύονται επειδή αρέσουν στους αναγνώστες των εφημερίδων, και αρέσουν επειδή είναι αληθινές στην κυριολεξία. Δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι υπάρχει μια βαθιά ριζωμένη τάση στα ανθρώπινα όντα να γλεντάνε όταν η σοδειά είναι πλούσια και να προσέχουν όταν εκείνη του επόμενου χρόνου είναι αμφίβολη. Εάν αυτό συμβαίνει σε νευρο-ψυχολογικό επίπεδο ή στο επίπεδο των πολιτισμικών προηγούμενων ή των ηθών, δεν έχει σημασία. Είναι λογικό να είμαστε προγραμματισμένοι να τρώμε κάπως λιγότερο όταν έχουμε κακή σοδειά επειδή η ξηρασία έπληξε τις καλλιέργειες, όπως και να πνίγουμε τις απαιτήσεις μας όταν διαβάζουμε ότι η Σίτιμπανκ μπορεί να κρατικοποιηθεί ή κάτι τέτοιο.


Αλλά αυτή η παρόρμηση δεν είναι τόσο χρήσιμη, όταν κατ’ επανάληψη την παίρνουν και την προσαρμόζουν στις ιστορίες που παρουσιάζουν. Κι ακόμη περισσότερο, είναι πεισματικά συγχρονισμένη με πολλές από τις πιο ολέθριες εξελίξεις στη σφαίρα της πολιτικής και της οικονομίας των τελευταίων δεκαετιών. Σε τελευταία ανάλυση, δεν είναι η πρώτη φορά, από τότε που θυμόμαστε τον εαυτό μας, που ακούμε τη λέξη ‘λιτότητα’, η οποία ήταν, μέχρι πρόσφατα, μια κωδικοποιημένη λέξη για την υποτιθέμενη δομική αναγκαιότητα για αυστηρότητα στον κρατικό τομέα, υπό τη σκιά της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας. Παρά τα μεγάλα κέρδη και τις επιστροφές φόρων, τα οφέλη της ευημερίας ναυάγησαν ή γενικά εξαφανίστηκαν, οι πρόνοιες για τις συντάξεις μειώθηκαν και οι περισσότερες από τις κρατικοποιημένες υπηρεσίες και βιομηχανίες ιδιωτικοποιήθηκαν υπό την εντολή μιας υποτιθέμενης υποχρεωτικής ’λιτότητας’. Στιγμές όμως όπως η τωρινή, που βλέπουμε πολύ καθαρά τον τρόπο με τον οποίον η μαζική κουλτούρα είναι υπερβολικά πρόθυμη να προσαρμοστεί στις νέες θεωρίες της καπιταλιστικής δημιουργικής καταστροφής, δείχνουν τις κρυφές συνάφειες μεταξύ της προσωπικής λιτότητας και της αυστηρότητας στον δημόσιο τομέα υπό την καθοδήγηση της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον και της νεοφιλελεύθερης αποθέωσης του αόρατου χεριού της αγοράς.


Αυτό που θα ήταν χρήσιμο να κάνουμε, αν αφιερωνόμασταν σε όχι πολύ φιλόδοξα αντι-ιδεολογικά σχέδια, θα ήταν να επιχειρήσουμε να αποστρέψουμε την παρουσίαση αυτών των θεμάτων από το μίσος για τον εαυτό μας, από το αυτό-μαστίγωμα της φαντασίωσης για μια λιτή ζωή (πρέπει να τρώμε βραστό λάχανο επειδή ήμαστε κακοί καταναλωτές!). Και να τη στρέψουμε προς μια χρήσιμη επανεκτίμηση των πολιτισμικών προτεραιοτήτων που μπορούν να οδηγήσουν σ’ ένα πιο χρήσιμο μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα από μια επιστροφή σε λογικές αποφάσεις στα νοικοκυριά, στα παντοπωλεία και την καλλιέργεια του κήπου. Εάν οι πολίτες δεν νιώθουν καλά με τον τρόπο, την ταχύτητα και την ένταση της ζωής, στη διάρκεια της κρίσης και στα μεθεόρτιά της, τότε θα έπρεπε να ενθαρρυνθούν τους να αναζητήσουν καλύτερες και ευρύτερες απαντήσεις σ’ αυτή τη δυσφορία από το νεοχριστιανικό μαρτύριο των φθηνότερων αγορών και των ισχνότερων γευμάτων.


Το θέμα είναι να δούμε τον καπιταλισμό όπως είναι, τους καρπούς του και τα σφάλματά του όπως πραγματικά είναι. Δεν πρέπει ποτέ να επιτρέψουμε στους εαυτούς μας να πέσουμε στην παγίδα και να αποδεχτούμε τη μιζέρια της λιτής ζωής ως πολιτικό σκοπό. Όπως έγραψε ο Henri Lefebvre το 1947 στην Κριτική της Καθημερινής Ζωής (σ. 154):

Ο πλούτος δεν είναι κακό ούτε κατάρα. Ο πλούτος, όπως η εξουσία, αποτελεί μέρος της μεγαλοσύνης του ανθρώπου και της ομορφιάς της ζωής. Η λύση στα προβλήματα του ανθρώπου δεν θα βρεθεί στο μοίρασμα της αδυναμίας, της φτώχιας και της μετριότητάς μας- αλλά στην επιδίωξη της εξουσίας και του πλούτου, μόνο αυτά επέτρεψαν και καθόρισαν οτιδήποτε υπέροχο και λαμπρό έγινε ποτέ στην κουλτούρα, τον πολιτισμό, τη ζωή…Ο σκοπός δεν είναι να πολεμάμε τον πλούτο για να πετύχουμε μια γενική μετριότητα, μια ‘ ισότητα’ στη μετριότητα. Ο σκοπός είναι πάντα ο πλούτος: ο πλούτος που γίνεται προοδευτικά πιο οικουμενικός και κοινωνικοποιημένος’.


Ο καπιταλισμός είναι δυναμικός δημιουργός των αγαθών προς κατανάλωση και φαύλης κακής διανομής αυτών των προϊόντων. Εάν η παγκόσμια αριστερά θέλει να χτίσει μια νέα, ευρύτερη περιφέρεια, σ’ αυτή την ευνοϊκή στιγμή, πρέπει να κάνει δυο πράγματα. Πρώτον, πρέπει να εξηγήσει το γεγονός ότι η καλλιέργεια της μιζέριας ακόμη κι η λιτότητα, είναι αποτέλεσμα του καπιταλισμού και όχι λύση γι’ αυτόν. Και, δεύτερον, πρέπει να αρχίσει να δίνει στην παγκόσμια οικονομική κρίση – μια κρίση που δεν είναι καινούργια, αλλά επιστρέφει κυκλικά, ακριβώς όπως ο χειμώνας ακολουθεί το φθινόπωρο- καλύτερες λύσεις από τους αστικούς κήπους και την αναβολή της αγοράς ενός καινούργιου Φολκσβάγκεν.

Οι υπηρεσίες είναι παντού γύρω μας και όλοι τις χρησιμοποιούμε. Μερικές από αυτές είναι τετριμμένες, έχουν χαρακτήρα ρουτίνας, και δεν θεωρούμε καν τους εαυτούς μας χρήστες αυτών των υπηρεσιών, όπως για παράδειγμα η διανομή της αλληλογραφίας. Άλλες υπηρεσίες, όπως αυτές σε ένα σπα, τις λαχταράμε και τις χρησιμοποιούμε με μεγάλη χαρά. Υπάρχουν επίσης υπηρεσίες που δεν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε εκτός αν είναι απόλυτα απαραίτητο. Λίγοι από μας χαίρονται όταν επισκέπτονται το γιατρό ή την αστυνομία.


Ανεξάρτητα από τις τεράστιες διαφορές μεταξύ πηρεσιών, υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής μεταξύ όλων των υπηρεσιών. Οι υπηρεσίες δεν χρησιμοποιούνται απλώς, αλλά συνιστούν αντικείμενο εμπειρίας και έτσι προκαλούν εμπειρίες υπηρεσιών. Η εμπειρία των υπηρεσιών δεν είναι αποτέλεσμα απλής αλληλεπίδρασης μεταξύ του χρήστη και της υπηρεσίας, αλλά ένα πιο σύνθετο, ολοκληρωμένο και διαρκές φαινόμενο. Παρά τη μεγάλη ιστορία των υπηρεσιών και δεκαετίες έρευνας, δε φαίνεται να υπάρχει κοινή αντίληψη ή ακόμα συλλογή προδιαγραφών για το πώς οι υπηρεσίες είναι και θα έπρεπε να είναι πηγές εμπειριών ώστε να είναι επιτυχημένες. Αντί γι’αυτό, έχουμε διαφορετικές μεθόδους και πιθανές «διαδικασίες σχεδιασμού υπηρεσιών» που αναπαριστούν εν μέρει πώς γεννιέται η εμπειρία των υπηρεσιών και πώς αυτή μπορεί να βελτιωθεί.


Σε αυτό το δοκίμιο παρουσιάζουμε μια συλλογή προδιαγραφών σχετικά με το τι θα πρέπει να παρέχουν οι υπηρεσίες στους πελάτες προκειμένου να δημιουργούν θετικές εμπειρίες. Οι προδιαγραφές δεν εξετάζουν τις ίδιες τς υπηρεσίες και πώς υλοποιούνται, εστιάζουν αποκλειστικά στις εμπειρίες που προκύπτουν από τις υπηρεσίες. Οι προδιαγραφές είναι το αποτέλεσμα βιβλιογραφικής έρευνα που έγινε στους τομείς της έρευνας σχεδιασμού (design research), μηχανολογικού σχεδιασμού (design engineering), διαχείρισης του σχεδιασμού (design management), σχεδιασμού υπηρεσιών (service design) και έρευνας χρηστικότητας (usability research) – εξαιρετικές ιδέες για τις υπηρεσίες έχουν παρουσιαστεί σε όλους αυτούς τους τομείς. Βασιζόμενοι στη βιβλιογραφική μας έρευνα, διατυπώσαμε μία λίστα προδιαγραφών που εκφράζουν αυτές τις εξαιρετικές ιδέες.


Οι προδιαγραφές μας αποτελούνται από οκτώ εμπειρικούς κανόνες που αποκρυσταλλώνουν τις πιο σημαντικές πτυχές του ελέγχου και του σχεδιασμού εμπειριών που προκύπτουν από υπηρεσίες. Οι προδιαγραφές δεν είναι γραμμένες αποκλειστικά από τη σκοπιά του πελάτη/χρήστη, ούτε από αυτή του πάροχου υπηρεσιών, αλλά επιδιώκουν να τις συνδυάσουν. Καθώς η φύση των προδιαγραφών δε συνδέεται με το περιεχόμενο των υπηρεσιών, αυτές οι προδιαγραφές δε θα πρέπει να εκλαμβάνονται ως επαρκείς προδιαγραφές για σχεδιασμό υπηρεσιών. Οι προδιαγραφές καλύπτουν το μίνιμουμ των ζητημάτων που πρέπει να ληφθούν υπ’όψη προκειμένου να παραχθούν επιτυχημένες και θετικές εμπειρίες υπηρεσιών.


1. Ναι ικανοποιείτε τη σωστή ανάγκη ή τον σωστό στόχο


Οι ανάγκες και οι στόχοι των πελατών είναι προαπαιτούμενα των καλών υπηρεσιών. Οι ανάγκες μπορούν να διαπιστωθούν είτε με αναγωγή από προηγούμενη εμπειρία της εταιρείας, ή εντοπίζοντας εμπειρικά νέα είδη αναγκών των πελατών. Είναι αναγκαίο η υπηρεσία να χτιστεί πάνω σε μία ανάγκη που έχει γίνει αντιληπτή στην καθημερινή ζωή του πελάτη και μπορεί να επαληθευτεί. Η ανάλυση εμπειρικών αναγκών είναι μία καλά αναπτυγμένη δραστηριότητα σε πολλούς τομείς που σχετίζονται με το σχεδιασμό και θα πρέπει να συνιστά το σημείο εκκίνησης για το σχεδιασμό υπηρεσιών.


2. Να παρέχετε μια ουσιαστική και θετική εμπειρία


Υπάρχουν δύο παράγοντες που συνεισφέρουν περισσότερο σε μία αξέχαστη εμπειρία υπηρεσίας: βάθος και θετικότητα. Οι Pine και Gilmore έοχυν διατυπώσει πέντε τρόπους για να ισχυροποιήσουν αυτούς τους παράγοντες:


1) Οργάνωσε την εμπειρία ακολουθώντας ένα θέμα
2) Συνδύασε τις εντυπώσεις με θετικά σύμβολα
3) Εξαφάνισε τα αρνητικά σύμβολα
4) Χρησιμοποίησε αναμνηστικά (γνωστό και ως απόδειξη υπηρεσιών (service evidence))
5) Χρησιμοποίησε και τις πέντε αισθήσεις


3. Να κάνετε τον πελάτη να συμμετέχει στην υπηρεσία


Μια υπηρεσία πραγματώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση του πελάτη και της εταιρείας-πάροχου. Στην πραγματικότητα η εμπειρία μιας υπηρεσίας είναι πάντα δημιουργία από κοινού! Έτσι οι δυνατότητες συμμετοχής των πελατών πρέπει να σχεδιαστούν. Για να παραχθούν πετυχημένες εμπειρίες, οι τρόποι εμπλοκής των πελατών στη δημιουργία υπηρεσιών πρέπει να είναι ουσιαστικοί και ευχάριστοι.


4. …Χωρίς ο πελάτης να επιβαρύνεται πάρα πολύ!


Η ραχοκοκκαλιά μιας υπηρεσίας είναι τα οφέλη που ο πελάτης κερδίζει και νιώθει καθώς τη χρησιμοποιεί. Συνεπώς, πρέπει να υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στις απαιτήσεις και στα οφέλη της συμμετοχής. Μία πολύ σύνθετη και εκτενής σειρά επιλογών μπορεί να καταστήσει την εμπειρία δυσάρεστη και να προκαλέσει απώλεια της αίσθησης ελέγχου. Οι υπηρεσίες πρέπει να απλοποιούνται με βάση την εμπειρία ή προγενέστερο feedback από τους πελάτες. Σαν παράδειγμα, πολλά εκλεκτά εστιατόρια έχουν εγκαταλείψει την πρακτική να δίνουν χωριστούς καταλόγους κρασιών και τους έχουν αντικαταστήσει με συστάσεις κρασιών που συνοδεύουν τα μενού. Αυτό επιταχύνει το σερβίρισμα, αυξάνει τα κέρδη και καθιστά την υπηρεσία ομαλή από τη σκοπιά του πελάτη. Έτσι η όλη υπηρεσία έχει σχεδιαστεί αλλά είναι εύκολα προσαρμόσιμη αν ο πελάτης το επιθυμεί.


5. Να σχεδιάζετε τόσο για καινοτομία όσο και για αναγνωρισιμότητα


Η προστιθέμενη αξία μιας υπηρεσίας δημιουργείται από τη διαφορά της όσον αφορά την τοποθέτησή της στην αγορά μέσω του branding, της ουσιώδους υπηρεσίας που παρέχει, ή της περιγραφικότητας που φέρνει στο προσκήνιο. Έτσι, μια υπηρεσία πρέπει να διαφέρει αρκετά από τους ανταγωνιστές ώστε να δημιουργεί ουσιαστική – και θετική– διαφορά από τη σκοπιά του πελάτη. Ταυτόχρονα, η υπηρεσία πρέπει να είναι επίσης τέτοια ώστε να αναγνωρίζεται ως μια συγκεκριμένη υπηρεσία από τους πελάτες. Οι απαιτήσεις για καινοτομία και αναγνωρισιμότητα καταλήγουν σε προβληματικές καταστάσεις. Η υπηρεσία πρέπει να είναι αναγνωρίσιμη ως συγκεκριμένου είδους, αλλά και ξεκάθαρα διαφοροποιημένη από τις άλλες. Η εξισορρόπηση αυτών των δύο απαιτήσεων μπορεί να είναι μία πρόκληση. Οι στρατηγικές για να υλοποιηθεί αυτή η ισορροπία αναλύονται σε τρεις διαφορετικους τρόπους για να πραγματοποιηθεί η αναγνώριση μέσα από τη διαφορά:


1) Διαφορά είδους: Η δημιουργία ενός νέου τύπου υπηρεσίας που αναγνωρίζεται εύκολα ως υπηρεσία, αλλά δεν είναι απαραίτητο να αναγνωρίζεται ως παρόμοια με άλλες υπάρχουσες υπηρεσίες ή να ανήκει σε ορισμένη, υπάρχουσα κατηγορία ή είδος.
2) Διαφορά προσφοράς: Η δημιουργία μιας υπηρεσίας που προσφέρει κάτι καινούριο ή διαφορετικό σε σχέση με υπάρχουσες υπηρεσίες. Αυτό είναι ανάλογο με τη δημιουργία μιας νέας εκδοχής ενός προϊόντος που διαθέτει νέα χαρακτηριστικά.
3) Διαφορά ποιότητας: Αν είναι εφικτό να παραχθεί μια υπηρεσία με ουσιαστικά καλύτερη ποιότητα από υπάρχουσες, ανταγωνιστικές υπηρεσίες, αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διαφοροποίηση αλλά διατηρώντας την αναγνωρισιμότητα.


6. Να λαμβάνετε υπ’όψη σας τη χρονική διάσταση της εμπειρίας


Οι εμπειρίες υπηρεσιών δεν μπορούν να υποβιβαστούν σε ένα μόνο γεγονός. Λόγω των πρσδοκιών, η εμπειρία αρχίζει πριν από την ίδια την υπηρεσία και συνεχίζεται αφού έχει γίνει πια ανάμνηση. Η υπηρεσία μπορεί να εκληφθεί ως «ταξίδι του πελάτη» μέσα από διάφορα τμήματα της υπηρεσίας. Επομένως διαφορετικά τμήματα του ταξιδιού πρέπει να σχεδιαστούν από τη σκοπιά της εμπειρίας του πελάτη. Επιπλέον, όταν εξετάζονται επαναλαμβανόμενες υπηρεσίες, πρέπει να ληφθεί υπ’όψη η ανάπτυξη και ο μετασχηματισμός της εμπειρίας μέσω της χρονικής διάρκειας της υπηρεσίας.


7. Να δίνετε προσοχή στη διασύνδεση του πελάτη με την υπηρεσία


Η εμπειρία μιας υπηρεσίας υλοποιείται σε διαφορετικά σημεία επαφής με τους χρήστες. Δραστηριότητες στο παρασκήνιο πρέπει να σχεδιαστούν για να υποστηρίξουν τα σημεία επαφής και την επίδρασή τους στις εμπειρίες που προκύπτουν από τις υπηρεσίες. Σε πολλές περιπτώσεις, οι πάροχοι δεν έχουν πλήρη έλεγχο των σημείων επαφής. Υπάρχουν για παράδειγμα πολλές ενεργές κοινότητες χρηστών που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για να μοιραστούν εμπειρίες και προσδοκίες για προϊόντα και υπηρεσίες. Αυτές οι κοινότητες και τα κανάλια επικοινωνίας τους μπορεί να είναι σε κάποιες περιπτώσεις σημεία επαφής με την υπηρεσία.


8. Να δημιουργείτε ένα περιβάλλον με συνοχή


Το περιβάλλον της υπηρεσίας πρέπει να υποστηρίζει τη δημιουργία μιας εμπειρίας με συνοχή. Αυτή η αρχή είναι ιδιαίτερα σημαντική σε καταστάσεις όπου η υπηρεσία υλοποιείται από πολλούς πάροχους ή μέσω πολλαπλών γεγονότων. Όλοι οι πάροχοι πρέπει να δημιουργούν με συνέπεια ένα συνεκτικό περιβάλλον υπηρεσιών και τα σημεία επαφής με τους χρήστες πρέπει να υποστηρίζουν τη δημιουργία μιας ενιαίας εμπειρίας.

Πηγές

- Clark, C., Johnston, R. & Shulver, M. 1999. Exploiting the Service Concept for Service Design and Development. Στο Fitzsimmons, J. και Fitzsimmons, M. (επιμ.) New Service Development—Creating Memorable Experiences. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. 71-91.

- Eckersley, M.D. 2008. Designing Human-Centered Services. Design Management Review, 19, 1, 59-65.

- Edvardsson, B; Gustavsson, A; Johnson, M. & Sandén, B. 2000. New Service Development and Innovation in the New Economy. Lund: Studentlitteratur.

- Goldstein, S. M., Johnston, R., Duffy, J & Rao, J. 2002. The service concept: the missing link in service design research? Journal of Operations Management. 20, 121–134.

- Gummesson, E. 1993. Quality Management in Service Organizations. Νέα Υόρκη: International Service Quality Association ISO/TC159. 1999.

- Human-centred design processes for interactive systems. Report ISO 13407:1999, International Organization for Standardization, Γενεύη, Ελβετία.

- Johnson, S. P., Menor, L. J., Roth, A. & Chase, R.B. 1999. A critical Evaluation of the New Service Development Process. In Fitzsimmons, J. and Fitzsimmons, M. (επιμ.) New Service Development – Creating Memorable Experiences. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. 1-31.

- Kalakota, R. & Robinson, M. 2004. Services blueprint: Roadmap for Execution. Βοστώνη, MA: Addison Wesley.

- Maffei S., Mager B. & Sangiorgi D. (2005) Innovation through Service Design. From Research and Theory to a Network of Practice. A users’ driven perspective, Joining Forces Conference, 21-23 Σεπτεμβρίου, Ελσίνκι.

- Morelli, N. 2002. Designing Product/Service Systems: A Methodological Exploration. Design Issues. 18, 3-17.

- Nijssen, E.J., Hillerbrand, B., Vermeulen, P.A.M. & Kemp, R.G.M. 2006. Exploring product and service innovation similarities and differences. International Journal of Research in Marketing 23. 241 – 251.

- Pine, B.J. II and Gilmore, J.H., Welcome to the Experience Economy, Harvard Business Review, Vol. 76, Ιούλιος/Αύγουστος, 1998.

- Scheuing, E. & Johnson, E. 1989. A proposed model for new service development. The Journal of Services Marketing. τ. 3, 25-34.

- Shostack, G. L. 1982. How to Design a Service, European Journal of Marketing, 161, 49-63.

- Shostack, G.L. 1984 Designing Services that Deliver, Harvard Business Review. 62, 133-139.

- Väänänen-Vainio-Mattila, K., Roto, V., Hassenzahl, M. 2008. Towards Practical User Experience Evaluation Methods. 5th COST294-MAUSE Open Workshop on Valid Useful User Experience Measurement (VUUM). Ρέυκιαβικ, Ισλανδία.

- Zeithaml, V. A., & Bitner, M. J. 1996. Services Marketing. Σινγκαπούρη: McGraw Hill.


Στην ανάλυσή του για τη συμφωνία της νέας δημιουργικής τάξης, ο Richard Florida σημειώνει ότι μόνο ένα μικρό κοινωνικό κεφάλαιο αποτελεί το αντίβαρο ενός μεγάλου δημιουργικού κεφαλαίου στα αστικά πλαίσια.[2] Η παρεμφερής μελέτη του David Goodhart στο ίδιο πειραματικό πεδίο με του Florida ταυτίζει με την απουσία εθνικής ομοιογένειας την έλλειψη πολιτικής εμπλοκής των ανθρώπων, τη σπάνια απήχηση που έχουν οι πράξεις των εθελοντών και την απουσία «εκδηλώσεων ευτυχίας και ιλαρότητας». Υποστηρίζει ότι «τα καθήκοντα έναντι άλλων ανθρώπων είναι πιο πιεστικά με ανθρώπους που εμφανίζουν παρόμοια χαρακτηριστικά με τα δικά μας», όπου τα εθνικά χαρακτηριστικά είναι συναφή.[3]


Το σημαντικότερο είναι η ανακάλυψη αυτών των χαρακτηριστικών μεταξύ των ανθρώπων. Έτσι μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι πραγματικά διαφορετικοί παρά τις φαινομενικές ομοιότητές τους και ότι, κι αυτό είναι πιο αξιοπερίεργο, πολλοί άνθρωποι είναι πιο κοντά σε εμάς επειδή έχουν τις ίδιες αξίες, στόχους, σκοπούς και εμπειρίες. Αυτή είναι η ρίζα των δημιουργικών κοινοτήτων: υποκείμενα με σημαντική τεχνογνωσία στο ντιζάιν, που μοιράζονται το χρόνο τους και τις ικανότητές τους για να πλάσουν αποτελεσματικά το περιβάλλον στο οποίο ζουν. [4] Το θέμα είναι η αυτόνομη συμμετοχή των ανθρώπων εκείνων που εργάζονται σε μια κοινότητα για να υλοποιήσουν ένα κοινό όραμα. Η δημιουργικότητά τους έγκειται στην ικανότητά τους να διευθετήσουν ξανά στοιχεία που προϋπάρχουν σε νέες χρήσιμες ομάδες και να παρουσιάσουν λύσεις στην οργάνωση της καθημερινής ζωής. [5]


Η αυτόνομη συμμετοχή σε μια δημιουργική κοινότητα δεν απαιτεί την καθοδήγηση επαγγελματιών σχεδιαστών. Αντίθετα, υπάρχει ανάγκη συμμετοχικού ντιζάιν, όπου «οι αρχιτεκτονικές προτάσεις προκαταλαμβάνονται θετικά από τις προτιμήσεις του σχεδιαστή».[6] Ή μάλλον η επιδεξιότητά του έγκειται στην προώθηση λύσεων από κάτω προς τα πάνω. Μ’ αυτόν τον τρόπο, ο επαγγελματίας σχεδιαστής περνά από τη συναινετική έρευνα στο συμμετοχικό design για να αντιμετωπίσει το διάχυτο ντιζάιν ως σπόρο αξιών που το αναζωογονούν.


Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο σχεδιαστής καλείται να αναδιαμορφώσει τη δεξιότητά του προκειμένου να εισαγάγει ένα συστηματικό χαρακτηριστικό στις δραστηριότητες των δημιουργικών κοινοτήτων, προωθώντας έτσι μια καινοτομία που είναι εφικτή και κινείται από κάτω προς τα πάνω. Τα στρατηγικά εργαλεία που θα χρησιμοποιήσει θα αντανακλούν τη δυνατότητα: να δει το αληθινό περιεχόμενο που τίθεται σε αμφισβήτηση από σημαντικές αρχές, να προβλέψει στη βάση των σημερινών σεναρίων μελλοντικές καταστάσεις που υπόσχονται ότι θα είναι επωφελείς, να τονίσει τις κατάλληλες τάσεις και περιπτώσεις, δείχνοντας την πιο κατάλληλη προοπτική και αναπτύσσοντας επικουρικές δράσεις με την έννοια των προϊόντων, των υπηρεσιών και της γνώσης που προωθούν την αποτελεσματικότητα και προσβασιμότητά τους. Ο κυρίαρχος στόχος είναι να δημιουργήσει ανανεωμένα σύνολα αξιών που διαμορφώνουν την πολυπλοκότητα της κοινωνίας. [7]


Τα εργαλεία για ένα ενδιαφέρον design πρέπει να συναρπάζουν τα μέλη της δημιουργικής κοινότητας και να αναγνωρίζουν τα δυνατά σημεία του design. Είναι εργαλεία που προέρχονται από μια διαδικασία έρευνας-δράσης. Πρόκειται για μια καλά επεξεργασμένη μεθοδολογία που αντλείται από τις κοινωνικές επιστήμες και υιοθετήθηκε για παράδειγμα στο ερευνητικό πρόγραμμα Me.Design research project.[8] H ερευνητική δράση προωθεί την ανάλυση και προβάλλει ευκαιρίες μέσα σε πλαίσια συγκεκριμένων εδαφικών πόρων όπως και σε περιπτώσεις τονισμού της τοπικής γνώσης που είναι ριζωμένη σε τόπους, της παραγωγής τεχνογνωσίας και των ατομικών ικανοτήτων. [9]


Ένα παράδειγμα έρευνας- δράσης ενδιαφέροντος ντιζάιν έγινε από μια ομάδα σχεδιαστών που συμμετείχαν στο πρόγραμμα Crossmode_concorso creativo per nuovi italiani.[10] Αποτελεί παράδειγμα δημιουργικής κοινότητας που αντιμετώπισε το θέμα της μετανάστευσης λαμβάνοντας υπόψη τα αγαθά που έφεραν οι μετανάστες περνώντας τα εθνικά σύνορα. Πολλοί από αυτούς αντιλήφθηκαν την ανάγκη να προχωρήσουν μαζί με την κοινή προοπτική ότι η πολιτισμική ποικιλία είναι μάλλον μια δημιουργική μηχανή παρά μια κοινωνική έκτακτη ανάγκη. Μ’ αυτό τον τρόπο προκάλεσαν σημαντικές σκέψεις πάνω στην έννοια των νέων Ιταλών, που απαιτούσε ανοιχτό μυαλό απέναντι στις κοινωνικές αλλαγές.


Οι χαρακτηριστικές παρεμβάσεις των σχεδιαστών στο πρόγραμμα είναι οι ακόλουθες:


i) η εκκίνηση του προγράμματος, που ενέχει συντονιστικές ικανότητες και ώθηση σε δραστηριότητες ii) η ανάπτυξη της πορείας του προγράμματος, που ωφελείται από τις ηγετικές δυνατότητες συγκεκριμένων προγραμμάτων, και iii) η εκμετάλλευση του προγράμματος, χάρη στη σαφή προοπτική της αποστολής του.


Η εμπειρία αυτή, μολονότι περιθωριακή ως προς τη δραστηριότητα των σχεδιαστών που μετέχουν, τους επέτρεψε μια ενδιαφέρουσα συνεργασία και μια επιστημονική παρατήρηση που τονίζει τον τρόπο με τον οποίον ένας σχεδιαστής μπορεί να διευκολύνει την πρακτική του προγράμματος μιας δημιουργικής κοινότητας.


Εξετάζοντας το εγχείρημα, συνειδητοποιήσαμε τη σημασία προώθησης της εσωτερικής επικοινωνίας ώστε να είναι σαφής και γρήγορη. Η απόδοση της κεντρικής ιδέας μέσω λογότυπου, αφισών, εικόνων και ιστοριών ευνόησε την κατανόηση ανάμεσα στις διάφορες γλώσσες που συνυπάρχουν στη δημιουργική κοινότητα. Η δημόσια απεικόνιση ενός συμβάντος ενίσχυσε επίσης αυτή την επικοινωνία σε εμφατικό επίπεδο, διακρίνοντας σαφώς ποιος συμμετείχε πραγματικά στο εγχείρημα και ποιος όχι


Όσον αφορά τον συντονισμό, από τη στιγμή που η κεντρική ιδέα και οι διαθέσιμοι πόροι έγιναν κατανοητοί, η μεγαλύτερη φροντίδα δόθηκε στη διαχείριση των επαφών στην ομάδα. Επινοήθηκε ένας χάρτης συστήματος για τον τεχνικό σχεδιασμό του δικτύου του προγράμματος. Ένα φόρουμ και εργαστήρια ήταν οι χώροι ανάπτυξης του προγράμματος.


Ένα ακόμη γενικό καθήκον ήταν η διάδοση του προγράμματος. Αντιμετωπίζοντας αυτό το καθήκον, συνειδητοποιήσαμε την επικοινωνιακή δύναμη που έχουν οι πλατφόρμες του κοινωνικού δικτύου. Αποτελούν εικονικές τοποθεσίες όπου μεταδίδεται μια προοπτική χάρη στην επικοινωνιακή ενέργεια μιας ιδέας. Μπορούμε να πούμε ότι η δυνατότητα που είχε να δώσει συγκεκριμένη μορφή στις έννοιες ήταν η πραγματική δύναμη του προγράμματος Crossmode σε ό, τι αφορά τη διάδοσή του, παρά τον περιορισμένο προϋπολογισμό που είχε διατεθεί για το συγκεκριμένο έργο.


Επιπλέον, η εμπειρία του Crossmode υπογράμμισε την ανάγκη να δοθεί μια οριστική δομή στο δίκτυο που συγκεντρώνει τις διάφορες δημιουργικές κοινότητες. Μας λείπει ένας χάρτης μέσω του οποίου θα μπορέσουμε να διακινήσουμε τους τρεις βασικούς παίκτες: τους χρήστες, τους δημιουργικούς ανθρώπους και τις δημιουργικές κοινότητες.


Οι χρήστες είναι αυτοί που θα ωφεληθούν από τις προτεινόμενες λύσεις. Σε ό, τι αφορά το Crossmode, είναι οι μετανάστες πρώτης και δεύτερης γενιάς που θέλουν να δημιουργήσουν νέες μορφές ιταλικότητας.


Δημιουργικοί άνθρωποι είναι αυτοί που ενδιαφέρονται για νέες εμπειρίες και ερεθίσματα, και διαθέτουν το χρόνο και τις ικανότητές τους σ’ αυτό το σκοπό. Σε ό, τι αφορά το Crossmode, είναι οι εξωτερικοί συνεργάτες της κοινότητας


Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, το ντιζάιν είναι ένα νέο κοινωνικό κεφάλαιο. Οι δημιουργικές κοινότητες είναι μέρος μιας παγκόσμιας/τοπικής (glocal) κοινωνίας, με το κοινό χαρακτηριστικό της τοπικής κοινότητας μέσα σε ένα δίκτυο με παρόμοιες κοινότητες. Είναι μια αυτόνομη διαδικασία που καλύπτει τα κενά που άφησαν οι κυβερνητικές υπηρεσίες.


Έτσι ανοίγει ο δρόμος για νέες και πιο ηθικές προοπτικές στο επάγγελμα του σχεδιαστή. Εγκαταλείποντας το ρόλο του έμπορου του επαγγέλματός του – πρώτα οι πωλήσεις- ο σχεδιαστής μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση της δημοκρατίας την εποχή της παγκοσμιοποίησης. Χρειαζόμαστε ένα δίκτυο ικανό να συγκεντρώσει αυτές τις νέες μορφές συμμετοχής. Μπορούμε να δούμε το συμμετοχικό ντιζάιν ως απόγονο του ενδιαφέροντος ντιζάιν. Θα εκφράσει το δίκτυο μέσω του οποίου μεταδίδονται η γνώση και οι ικανότητες.


Μπορούμε να μιλήσουμε για μια «επανάσταση του προγράμματος» ως διαδικασία της οποίας μπορεί να ηγηθεί ο σχεδιαστής.[11] Αντίστροφα, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τη σοβαρή έλλειψη επαγγελματικής ταυτότητας του σχεδιαστή σε ένα σενάριο που εστιάζεται αποκλειστικά στο χρηματικό κέρδος.


Με δυο λόγια, θεωρούμε την οικειότητα με την καθημερινή ζωή ως κεντρικό χαρακτηριστικό της συμμετοχής του σχεδιαστή σε ένα πλαίσιο όπου οι τοπικές πολιτικές είναι αυτές που επιβραβεύονται έναντι εκείνων που κατευθύνονται από την κορυφή.


Notes

[1] – Manzini, Ezio, Sustainable design. Creatividad difusa y nuevos modos de hacer / Diffuse creativity and new ways of doing things, στο “Experimenta”, n° 55, Απρίλιος, 2006.

[2] – Florida, Richard, L’ascesa della nuova classe creativa – stili di vita, valori e professioni, Arnoldo Mondadori Editore, Milano, 2003

[3] – David Goodhart cited in Giddens, Anthony, Il welfare a rischio nella società aperta, in “La repubblica” 14 Νοέμβριος 2007.

[4] – Manzini, Sustainable Design.

[5] – Χρησιμοποιούμε τον ορισμό της δημιουργικότητας του Γάλλου μαθηματικού, φυσικού, αστρονόμου, και επιστήμονα-φιλοσόφου Henri Poincaré, 1854 – 1912.

[6] – Όπως αναφέρεται στο Giancarlo De Carlo, in Sclavi, Marianella, Avventure urbane: progettare la città con gli abitanti, Eleuthera, Milano, 2002.

[7] – Ο όρος ‘σύνολα αξιών’ είναι του Richard Normann, Ridisegnare l’impresa – Quando la mappa cambia il paesaggio, Etas, Monza, 2002 [2001].

[8] – Me.Design είναι ένα ερευνητικό πρόγραμμα που χρηματοδοτείται από το Υπουργείο Παιδείας και Έρευνας και υλοποιείται από 7 Ιταλικά πανεπιστήμια (Genova, Milano, Napoli Federico II, Napoli Aversa, Palermo, Pescara, Reggio Calabria) εντός του ερευνητικού δικτύου SDI, Sistema design Italia που δημιουργήθηκε το 2002.

[9] Ο Γερμανός ψυχολόγος Kurt Zadek Lewin (1890 – 1947) εισήγαγε τον όρο ‘έρευνα-δράση’ σαν ένα κοινωνιολογικό εργαλείο συμμετοχής στην επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων.

[10]“Crossmode γεννήθηκε από την θέληση δημιουργίας νέων πρωτοβουλιών που έχουν μολυνθεί από τις διαφορετικές ταυτότητες που κατοικούν στην Ιταλία. Ο στόχος είναι να δημιουργηθούν γόνιμες ευκαιρίες για όλους.”

[11]Maldonado, Tomas, La speranza progettuale: ambiente e società, Piccola Biblioteca Einaudi, Torino, 1992 [1970].


1


Σε αυτό το κείμενο, θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας στη φιλία, η οποία παρέχει τον τόπο για απόκτηση εμπειριών αναφορικά με το κοινωνικό web, καθώς και τα αντισταθμιστικά σύνολα ελεγχόμενων καταστάσεων, τα οποία λαμβάνουν, στο κοινωνικό διαδίκτυο, τη μορφή κοινωνικών προσδοκιών ή τεχνικών δομών. Το κοινωνικό web είναι ένας παραγώμενος χώρος και η αντίληψη μας για αυτό το χώρο αντλείται από προηγούμενες εμπειρίες και διαδράσεις με τους μηχανισμούς ελέγχου, οι οποίοι καθορίστηκαν από τους αρχιτέκτονές του.


Ο Lefebvre, στο βιβλίο του Η Παραγωγή του Χώρου, καθιερώνει μία αντίληψη της έννοιας του χώρου. Ο χώρος κατασκευάζεται από χωρικές πρακτικές, από αναπαραστάσεις του χώρου, και από χώρους όπως αυτοί αναπαρίστανται. Μπορούμε να φανταστούμε την πρακτική του χώρου π.χ. ως την ανάγνωση του χώρου, όπως την περιγράφει ο Lefebvre, ως «μία διαλεκτική διάδραση.»( σ. 38) Η αναπαράσταση του χώρου, από την άλλη πλευρά, αποτελείται από κυρίαρχες συζητήσεις, οι οποίες «προσδιορίζουν τι βιώνουμε, τι αντιλαμβανόμαστε και τι σκεφτόμαστε.» (σ. 38) Οι αναπαραστάσεις του χώρου είναι εκεί που βιώνεται η καθημερινότητα, εκεί που καταναλώνεται η συζήτηση του χώρου και εκεί που οι τελικοί χρήστες τοποθετούν τις εμπειρίες τους στο πλαίσιο του χώρου.


2


Για να κατανοήσουμε το χώρο του κοινωνικού web απαιτείται η εξέταση της φιλίας ως παραγωγής συμφραζομένων. Η φιλία στο διαδίκτυο έχει πολλαπλά νοήματα. Σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης ανακοινώνουμε τις φιλίες μας ρητά και δημόσια, μια σαφής κατάδειξη κοινωνικότητας. Στο ευρύτερο κοινωνικό web, μπορεί να υπάρχει φιλία μεταξύ των πλησιέστερων γειτόνων, με όσους συν-καταναλώνουμε ή συν-δηλώνουμε προτίμηση για την ύλη ή το αντικείμενο στο οποίο εστιάζει κάποια ιστοσελίδα. Ένα παράδειγμα της κοινωνικότητας του πλησιέστερου γείτονα είναι ο ιστότοπος del.icio.us, στον οποίο οι χρήστες κατευθύνουν την κοινωνικότητά τους προς ένα κοινό γνωστικό αντικείμενο.


Επομένως, η φιλία παράγεται στο κοινωνικό web με αδιάσπαστη αλληλουχία. Μπορούμε να εκλάβουμε την εν λόγω αλληλουχία ως άξονα όπου πολλές διαστάσεις της παραγωγής: ταυτότητα, γνώση, αποκλειστικότητα, ατομικότητα, κ.α., παρέχουν ένα αντιστάθμισμα των εκφάνσεων των κοινωνικών σχέσεων. Μέσω αυτής της συζήτησης η φιλία αξιολογείται και πραγματοποιείται. Όπως υποστηρίζει ο Lefebvre, «Οι κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες είναι συγκεκριμένες αφαιρέσεις, δεν έχουν καμιά πραγματική υπόσταση αποθηκευμένη στο χώρο ή μέσω αυτού.» (σ. 404) Οι σχέσεις δομούνται εντός και μεταξύ των χώρων του κοινωνικού web η παραγωγή της φιλίας προωθείται στο πλαίσιο του γενικότερου περιβάλλοντος.


3


Ακολουθώντας τον Lefebvre, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η παραγωγή φιλίας, ως αναπαράσταση του χώρου, είναι μια διαδικασία που συμβαίνει εξ’ολοκλήρου στο πεδίο του λόγου. Η συζήτηση διεξάγεται μεταξύ των ατόμων, των συστημάτων και των μεθόδων παραγωγής. Για να κατανοήσουμε τη διαδικασία πρέπει να εξερευνήσουμε τους μηχανισμούς της φιλίας στο κοινωνικό web και την κεντρική θέση της φιλίας στην εμπειρία ενός ιστότοπου. Μπορούμε να δούμε αυτό το πρώτο βήμα ως τη χαρτογράφηση της χωρικής πρακτικής, η πρώτη σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre. Η φιλία ως συμμετοχή σε δίκτυα, ενδεχομένως, να είναι ένας σημαντικός εμπειρικός παράγοντας στο κοινωνικό web. Ένα παράδειγμα είναι ο ιστότοπος κοινωνικής δικτύωσης Friendster, στον οποίο η δυνατότητα κάποιου να δει και να συμμετέχει στο δίκτυο εξαρτάται άμεσα από το μέγεθος του δικτύου επαφών του χρήστη. Λειτουργίες που επηρεάζουν την ατομικότητα, όπως οι ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης, τείνουν να εξάγουν και να απονέμουν αξία στη βάση της παραγωγής ενός δικτύου φιλίας.


Η φιλία στο κοινωνικό web μπορεί να θεωρηθεί ως κυκλική σχέση, στην οποία οι παραγωγοί σχηματίζουν δίκτυα που θα καταναλωθούν, θα διανείμουν ισχύ ή θα μετατραπούν σε κεφάλαιο από τους αρχιτέκτονες του ιστότοπου. Στη δημόσια άρθρωση της φιλίας, οι παραγωγοί σπάνια αντιλαμβάνονται την έννοια αυτών των ακούσιων διαστάσεων της κατανάλωσης, εστιάζοντας στις δυνατότητες που παρέχονται ως επιβράβευση για την άρθρωση της φιλίας. Οι αρχιτέκτονες των ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης, ειδικότερα, δημιουργούν κοινωνικές σχέσεις, οι οποίες λειτουργούν σαν φρουροί, επιτρέποντας στο χρήστη που παράγει αυτές τις σχέσεις να έχει πρόσβαση σε υψηλότερα επίπεδα διάδρασης, δράσης και εμπειρίας, δελεάζοντάς τον, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να παράγει περισσότερες σχέσεις. Αυτή η παραγωγή, με τη σειρά της, μεγιστοποιεί την αξία του συστήματος.


4


Αναλογιζόμενοι τις αναπαραστάσεις του χώρου -η δεύτερη σύλληψη της έννοιας του Lefebvre- τα όρια του χώρου στο πεδίο του λόγου θεμελιώνονται μέσω των μηχανισμών παραγωγής του συστήματος. Δηλαδή, οι προγραμματιστές, οι διευθυντές παραγωγής και οι αρχιτέκτονες της ασφάλειας αναπαριστούν, καθώς οι αρχιτέκτονες του χώρου αναπτύσσουν ένα σύνολο κανόνων και στρατηγικών για τον έλεγχο της συζήτησης. Αυτοί οι κανονισμοί θεσπίζονται στον κώδικα προγραμματισμού, όπως περιγράφει ο Lessig:«Το ρυθμιστικό στοιχείο είναι ο κώδικας- ή πιο γενικά, το «δομημένο περιβάλλον» της κοινωνικής ζωής, η αρχιτεκτονική του.» (σ. 86) Η αντίληψή μας για το χώρο συνεπώς, διοχετεύεται μέσω μιας σειράς κανονισμών, οι οποίοι επιβάλλουν μια συγκεκριμένη δομή στις αναμενόμενες δραστηριότητές μας. Γενικότερα, αυτοί οι κανονισμοί δεν ασκούν χαμηλού επιπέδου ελέγχους (π.χ. στην ατομική ομιλία), αλλά, παρά ταύτα, δομούν με μεγάλη λεπτομέρεια τον τρόπο και τις προσδοκίες της διάδρασης.


5


Οι χώροι όπως αναπαρίστανται -η τελευταία σύλληψη της έννοιας του χώρου από τον Lefebvre- ενυπάρχουν στη συζήτηση μεταξύ των χρηστών και των αρχιτεκτόνων του κοινωνικό web. Σε αυτό το πλαίσιο, η κατανόηση της φιλίας μπορεί να χαρτογραφηθεί από μια παραγωγική/καταναλωτική σε συν-παραγωγική συνεργασία, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τα σχέδια των αρχιτεκτόνων. Το γεγονός, το οποίο διευκρινίζει πιο ξεκάθαρα αυτήν την κατάσταση ήταν η ανταπόκριση στη δημιουργία του News Feeds από το Facebook. Το News Feeds, το οποίο εισήχθη χωρίς ελέγχους για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, επαναπροσδιόρισε την έννοια της φιλίας, τις προσδοκίες του κύκλου παραγωγής/κατανάλωσης και τις προσδοκίες των αρχιτεκτονικών ορίων.


Το News Feeds περιελάμβανε την προβολή των δραστηριοτήτων των πρόσφατων φίλων στη σελίδα του κάθε χρήστη στο Facebook. Η παραγωγή ταυτότητας, μια σημαντική δραστηριότητα φιλίας, αναδιαρθρώθηκε εξαιτίας αυτού, επιβάλλοντας τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας της χωρικής κατανόησης της φιλίας. Η φιλία δεν ήταν, πια απλά, η πρόσθεση ενός νέου φίλου στο δίκτυο, αλλά η πρόσκληση σε φίλους να παρακολουθήσουν όλες τις ανιαρές δραστηριότητες ενός ατόμου. Αυτό σήμανε έναν απότομο επαναπροσδιορισμό του χώρου, στον οποίο οι συγκεκριμένες αφαιρέσεις των κοινωνικών σχέσεων επαναπροσδιορίστηκαν. Η αντίληψη του Lefebvre περί συγκεκριμένης αφαίρεσης εξηγείται καλύτερα ως η υλοποίηση μιας χωρικής οντότητας μέσω διαδικασιών στο πεδίο του λόγου. Οι διαδικασίες που παρήγαγαν την αρχική έννοια της φιλίας δεν περιελάμβαναν τη συνεχή παρατήρηση, η οποία είναι αυτονόητη στο News Feeds.


Το σοκ που προκάλεσε το News Feeds εξαπλώθηκε γρήγορα μέσω των διαρθρωμένων δικτύων του Facebook. Αν και το News Feed προοριζόταν να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο επιτήρησης και ελέγχου, εξελίχθηκε σε ένα χώρο ανταγωνισμού και διαμαρτυρίας. Οι χρήστες δημιούργησαν ομάδες διαμαρτυρίας, για αυτήν τους τη δραστηριότητα ενημερώνονταν και οι φίλοι τους μέσω του News Feed και το γεγονός αυτό τροφοδότησε μία διαμαρτυρία που εξαπλωνόταν, όπως ακριβώς ένας ιός. Μέσα σε λίγες μέρες, εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες προσχώρησαν σε ομάδες διαμαρτυρίας, εξαναγκάζοντας το Facebook να αναγνωρίσει και να ασχοληθεί με τη διαμαρτυρία. Οι χρήστες και οι αρχιτέκτονες των ιστότοπων διαπραγματεύτηκαν εκ νέου τα όρια του News Feed στο πεδίο του λόγου, αλλά και του ίδιου του Facebook. Οι χρήστες συνέχισαν να μοχλεύουν το News Feed σαν ένα χώρο για συλλογική διαμαρτυρία ή για την προσωπική τους προβολή. Πολλές άλλες ομάδες, συχνά πολιτικού χαρακτήρα, συγκέντρωσαν εκατοντάδες χιλιάδες μέλη.


6


Στις συνεχείς διαπραγματεύσεις αναφορικά με τις σχέσεις παραγωγών και αρχιτεκτόνων, ο χώρος παράχθηκε και επαναπροσδιορίστηκε. Η φιλία παρέχει την πιο σημαντική διάσταση σε αυτόν το συνεχή επαναπροσδιορισμό, καθώς αποτελεί το συγκριτικό μέτρο αποτίμησης του κοινωνικού web. Δηλαδή, οι σχέσεις των παραγωγών με άλλους παραγωγούς και αρχιτέκτονες καθορίζει αμφότερα τα πρότυπα και τα όρια της διάδρασης. Η παραγωγή φίλων, αλλά και η συνεργατική παραγωγή μαζί με φίλους εμπεριέχουν μια διαπραγμάτευση της παρουσίας και της αναπαράστασης του χώρου, τα προϊόντα της κοινωνικότητας και τα όρια του πεδίου του λόγου.


Είναι φυσικό, θα υποστήριζα, να εξετάσουμε τα κίνητρα της παραγωγής φιλίας στο κοινωνικό web, αφού είναι ένα προσφάτως προσδιορισμένο προϊόν (το τσιμέντο του οποίου ακόμα στεγνώνει). Κοιτάζοντας το κοινωνικό web βλέπουμε πολλούς διαφορετικούς χώρους μέσω των οποίων παράγεται, άμεσα ή έμμεσα, φιλία. Στο πιο αρχικό επίπεδο, βρίσκουμε πολλές σελίδες κοινωνικής δικτύωσης, όπου η ατομικότητα κατέχει προεξάρχουσα θέση και η διάρθρωση της φιλίας λειτουργεί ως σημάδι επαναβεβαίωσης της ατομικής ταυτότητας. Διευρύνοντας την οπτική μας, μπορούμε να βρούμε ιστοσελίδες που μοιράζονται μέσα (επικοινωνίας), μέσω των οποίων τα προϊόντα της ατομικότητας λειτουργούν ως όρια για την δημιουργία φιλίας. Τέλος, εμπλεκόμαστε με το πλήθος, σε χώρους, όπως ιστοσελίδες που μοιράζονται συνδέσμους ή νέα, όπου η ατομικότητα εξασθενεί και το κίνητρο του χρήστη για παραγωγή είναι η ανταπόκρισή του στις ανάγκες του πλήθους. Σε αυτό το πλαίσιο, η φιλία ενδέχεται να εκτείνεται από το πραγματικό μέχρι το καθαρά στρατηγικό, δημιουργώντας τελικά έναν μοναδικό χώρο.


7


Τα κίνητρα για την παραγωγή φιλίας προσδιορίζονται, εν πολλοίς, στο πλαίσιο της χωρικής πραγματικότητας κάθε ιστότοπου, όπου ο παραγωγός καλείται να ανιχνεύσει το χώρο και να ακολουθήσει έναν ορισμό της φιλίας που βασίζεται στις πρακτικές του συγκεκριμένου χώρου. Μια συνεπής προσδοκία φιλίας μεταξύ των ιστότοπων δεν μπορεί και δεν πρέπει να αναμένεται, ούτε δικτυώσεις του πραγματικού κόσμου πρέπει να εκβιάζονται. Η φιλία, βεβαίως, δεν είναι παρά ένα ρητορικό μέσο, το οποίο υποκινεί την παραγωγή επαφών ή πλησιέστερων γειτόνων στο πλαίσιο της υποτιθέμενης έννοιας της φιλίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποτιμήσουμε όλες τις φιλίες στο κοινωνικό web, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι αυτές είναι χωρικά καθορισμένες, καθώς και ότι τα σχέδια των αρχιτεκτόνων των ιστότοπων είνια καθοριστικά για τους τρόπους με τους οποίους δημιουργούνται.


Μια κριτική θεώρηση της φιλίας εξαρτάται από την ανάγνωση και τη διαπραγμάτευση των χώρων παραγωγής. Στο κοινωνικό web, οι μέθοδοι παραγωγής ελέγχονται αυστηρά από τους αρχιτέκτονες των ιστότοπων. Ενόσω αναζητούμε νέες ευκαιρίες για συζήτηση αναπτύσσοντας νέους χώρους αναπαράστασης, η φιλία έχει έναν παραγωγικό ρόλο πολύ χρήσιμο στους αρχιτέκτονες. Αν αναθεωρήσουμε την έννοια της φιλίας και την αντίληψή μας για το χώρο, ενδεχομένως, να είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε τη σχέση μας με τους αρχιτέκτονες και να επανεξετάσουμε τα κίνητρά μας για παραγωγή.

Εάν και τα locative media φέρονται ότι παρέχουν εργαλεία για μια φαινομενικά απελευθερωτική μεταστροφή προς την αυτό-εκπροσώπηση, είναι απαραίτητο, υπογραμμίζει ο Ryan Griffis, να λάβουμε υπόψη τις επιδράσεις που μπορεί να έχει αυτή η τεχνολογία.

Για να το θέσουμε απλά, καθημερινή ζωή θα μπορούσε να ονομάζεται η επιθυμία ολότητας στη μεταμοντέρνα εποχή.

(Ben Highmore, Everyday Life and Cultural Theory)


Θα έπρεπε τώρα να μιλάμε για ανθρώπους που δεν φτιάχνουν την δική τους ιστορία, αλλά τη δική τους γεωγραφία.

(John Urry, “Social Relations, Space and Time”, in Spatial Relations and Spatial Structures)


Ο τίτλος αυτού του κειμένου αποτελεί παράφραση του τίτλου ενός δοκιμίου της καλλιτέχνιδας Martha Rosler που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1979, ‘For an Art Against the Mythology of Everyday Life’ (‘Για μια Τέχνη Ενάντια στη Μυθολογία της Καθημερινής Ζωής’). Το κείμενο της Rosler έχει να κάνει με το τότε αναδυόμενο πλαίσιο που αναφέρεται συχνά τώρα ως ‘μετα-βιομηχανική παγκοσμιοποίηση’. Ειδικότερα, είναι η σκοπιά κάποιου που προσπαθεί να κάνει πράγματα – έργα τέχνης- που ‘ανταποκρίνονται στα συνήθη βαθιά θέματα της καθημερινής ζωής, αποκαλύπτοντας έτσι τον δημόσιο και πολιτικό παράγοντα στον προσωπικό’. Έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στις καταπιεστικές και εν δυνάμει απελευθερωτικές πλευρές των ‘μέσων μαζικής επικοινωνίας’. Εδώ, θέλω να συνεχίσω από κει που σταμάτησε η Rosler και να συζητήσω για τις δυνατότητες της τέχνης, και της τεχνολογίας ‘να αλλάξουν τον κόσμο λογικά και ανθρώπινα’ χρησιμοποιώντας το παράδειγμα αυτών που αποκαλούνται συνήθως ‘locative media’.


Ο χαρακτηρισμός ‘locative media’ χρησιμοποιείται για την αναφορά τόσο στις εμπορικές όσο και στις πρωτοποριακές ‘κριτικές’ εφαρμογές των γεω-χωροταξικών τεχνολογιών. Και οι δυο έχουν συχνά την τάση να αποκαλύπτουν την ατομική εμπειρία της ‘καθημερινής ζωής’ και να τη συνδέουν με ευρύτερες, κοινωνικά διαπραγματευμένες και δικτυωμένες μορφές εμπειρίας. Τα ‘locative media’ βασίζονται στην τοποθέτηση και κίνηση συσκευών που μπορούν να υπολογίζουν και στη συνέχεια να διαβιβάζουν τη θέση τους σε άλλες, εξίσου συνδεδεμένες, συσκευές, όπως οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές. Στην ευρύτερη πολιτιστική σφαίρα, αυτό είναι ορατό με τη διάδοση της τεχνολογίας του Geographic Positioning System (GPS) που γίνεται όλο και πιο συνηθισμένη σε συσκευές όπως τα κινητά τηλέφωνα και τα αυτοκίνητα. Τα ‘locative media’ ωφελούνται από μια τέτοια ανάπτυξη τεχνολογιών επικοινωνίας ως ‘παντού παρόντα’ – βρίσκονται παντού και πάντα, συχνά απαρατήρητα και άνευ πρόσβασης. Τέτοιες έννοιες όπως το ‘παντού παρούντα’ δεν μπορούν παρά να διασταυρώνονται με έννοιες της ‘καθημερινότητας’ – πού αλλού είναι η ‘καθημερινότητα’ αν όχι ‘παντού’;


Η Rosler αρχίζει το ‘Για μια Τέχνη Ενάντια στη Μυθολογία της Καθημερινότητας’ θέτοντας το ερώτημα, ‘Από πού έρχονται οι ιδέες;’ (σ. 3) Απαντά αμέσως στο ερώτημά της λέγοντας, ‘Όλοι οι μύθοι της καθημερινής ζωής, ραμμένοι μεταξύ τους, σχηματίζουν ένα μη συγκροτημένο ιδεολογικό κέλυφος, μια ψεύτικη αναφορά των λειτουργιών του κόσμου’. Έννοιες της ‘καθημερινότητας’ ως τόπου αντίστασης, διαφωνίας και δημιουργικότητας έχουν υμνηθεί για την ενσωμάτωση αυτού που ο Michel de Certeau αναφέρει ως ‘τακτικές’. Η Rosler προσπαθεί να δείξει ότι αυτή η κατά κάποιο τρόπο ουτοπική απεικόνιση του ‘να κάνουμε ’ έναντι των καθεστώτων εξουσίας, μπορεί να εξυπηρετήσει εξίσου την ενίσχυση των ‘μύθων της καθημερινής ζωής’. Η προϋπόθεση της δράσης κατόπιν τακτικής απαιτεί μια μόνιμη κατάσταση εξιδανίκευσης και αντιδραστικής τοποθέτησης, που παρότι είναι εν δυνάμει απελευθερωτική έναντι της βραχυπρόθεσμης καταπίεσης, δεν μπορεί ποτέ να ανταποκριθεί όπως πρέπει στις αδικίες.


Από εμπορικής πλευράς, ο ιδεολογικός σύνδεσμος μεταξύ ζωής και κατανάλωσης είναι ακόμη πιο ασυγκρότητος απ’ ό, τι στο παρελθόν. Η ουτοπική πλευρά του φαίνεται στην εικόνα ενός ατέλειωτου δικτύου καταναλωτών, που έχουν πλέον τη δυνατότητα να μοιράζονται δημόσια τις εμπειρίες και τις συναντήσεις τους με προϊόντα και τόπους. Μπορεί, όμως, η δικτύωση των καταναλωτών να μεταβάλει τις επιθυμίες που διαμόρφωσαν αιώνες βίαιης αδικίας; Για απάντηση, μπορούμε να ρίξουμε μια ματιά στη δημοτικότητα των χαρτογραφικών εφαρμογών που διευκολύνουν τις εμπορικές συναλλαγές των ακινήτων, όπως το HousingMaps.com που συνδέει τους καταλόγους ακινήτων της Craiglist με το Google Maps. Η παρακάτω δήλωση του Thai Tran, διευθυντή προϊόντων της Google Maps, που σχολιάζει τη δημοσίευση από τη Google μιας νέας, πανοραμικής, βασισμένη σε φωτογραφίες διασύνδεσης είναι αποκαλυπτική:


Μια μέρα κοιτάζαμε δυο από τα αρχικά mashups της Google Maps, HousingMaps.com και ChicagoCrime.org, και συνειδητοποιήσαμε ότι θα ήταν ακόμη πιο χρήσιμο αν μπορούσαν να συνδυαστούν, γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι δεν επιθυμούν να ζουν σε περιοχές υψηλής εγκληματικότητας’.


Όπως βλέπουμε από τη δήλωση του Trans, όλες οι νέες, βασισμένες στην τεχνολογία ‘κοινότητες’, που μπορούμε σήμερα να δημιουργήσουμε, δεν μοιάζουν τόσο διαφορετικές από εκείνες που διαιρούντο φυλετικά με κόκκινες γραμμές και είχαν δημιουργηθεί από προηγούμενες γενιές εφαρμογών ΓΣΠ (Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών). Θα επανέλθω σε μερικές από τις επιπτώσεις αυτής της τεχνολογικής εγγραφής της επιθυμίας αργότερα, τώρα όμως θα ήθελα να αναφερθώ στα locative media όπως εφαρμόζονται και εξυμνούνται από την πολιτιστική πρωτοπορία και, ειδικότερα, τη σύγχρονη τέχνη.


Ένα σύγχρονο έργο τέχνης των locative media που απέσπασε την προσοχή (έλαβε το Golden Nica Award στην Ars Elecronica και εκτέθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης ‘Making Things Public’ στο ZKM) είναι το χαρτογραφικό πρόγραμμα των Esther Polak, Ieva Auzina και του Riga Center για το New Media Culture (RIXC) με τίτλο ‘MILK’. Το ‘MILK’, που ολοκληρώθηκε από το 2003 έως το 2005, παρακολουθεί την παραγωγή και τη διανομή τυριού, από τα αγροκτήματα παραγωγής γαλακτοκομικών προϊόντων της Λετονίας μέχρι τις αγορές της Ουτρέχτης. Παρακολουθώντας τις κινήσεις εννέα ‘συμμετεχόντων’ (επιλεγμένων ατόμων που εμπλέκονται στην κατασκευή, διακίνηση και κατανάλωση τυριού) μέσα από τη χρήση των συσκευών GPS που τους έδωσαν, το ‘MILK’ μας προτείνει να ρίξουμε μια ματιά στην κοινωνική, και χωροταξική, κατασκευή του τυριού. Το πρόγραμμα αυτό-προσδιορίζεται ως ‘locative τέχνη- χαρτογραφικό πρόγραμμα, που εξερευνά οπτικές και ντοκιμαντερίστικες δυνατότητες της τεχνολογίας GPS’.


Τα βασικά συστατικά του προγράμματος είναι ένα κείμενο και εικονογραφία σε βίντεο και φωτογραφίες που καταγράφει τις κινήσεις των αγροτών, των εμπόρων και των αγοραστών τυριού. Μέσα απ’ αυτές, οι καλλιτέχνες απεικονίζουν τις ιστορίες και γνώσεις για το χώρο που, για καθαρά πρακτικούς λόγους, δεν είναι ορατές στο υλικό του τυριού. Το ‘MILK’ απεικονίζει το ‘τυρί’ σαν σώμα γνώσης αφενός σε ανθρώπινη κλίμακα, μέσα από τις πράξεις και τις σκέψεις αυτών που εμπλέκονται στην παραγωγή, και αφετέρου σε πιο μακρο κλίμακα, μέσα από απεικονίσεις που αποκαλύπτουν τις γεωγραφικές αποστάσεις και το χρόνο που εμπλέκονται στην υλοποίησή του.


Δεν αποτελεί έκπληξη ότι, όπως λέει η Esther Polak, ένας από τους παράγοντες που συντέλεσαν αρχικά στη δημιουργία αυτού του προγράμματος ήταν η ανάμνηση ενός προγενέστερου ντοκιμαντέρ για την αγροτική ζωή, και συγκεκριμένα τους φτωχούς αγρότες στον αμερικανικό Νότο, από τον ποιητή James Agee και τον φωτογράφο Walker Evans, το 1941, με τίτλο ‘Let Us Now Praise Famous Men’. Το έργο των Agee και Evans, που ξεκίνησε κατόπιν παραγγελίας του Fortune Magazine, το 1936, αποτελεί κατά πολλούς τρόπους κλασικό παράδειγμα ντοκιμαντέρ της εποχής του New Deal, καθώς συνδυάζει τις αισθητικές ευαισθησίες των δυο καλλιτεχνών με τις προοδευτικές πολιτικές αξίες του αναδυόμενου κράτους πρόνοιας. Όπως η Polak και άλλοι σχολιαστές του ‘Let Us Now Praise Famous Men’ σημειώνουν, το βιβλίο υμνείται και κριτικάρεται ταυτόχρονα για την ‘πειραματική’ ή ‘δύσκολη’ μέθοδό του να συνδυάζει κείμενο και εικόνες. Η Polak φτάνει, μάλιστα, στο σημείο να το αποκαλέσει ‘τεχνολογικό πείραμα’, απηχώντας και άλλες παρόμοιες εντυπώσεις, σύμφωνα με τις οποίες το έργο ‘αμφισβητεί’ και απορρίπτει ‘κάθε θεώρηση του κόσμου ως σαφώς κατανοητού και τακτοποιημένου’. Αυτή η ανάγνωση της συνεργασίας των Agee και Evans παρέχει στην Polak και το κοινό της ένα προηγούμενο για το MILK – τη δημιουργία μιας πειραματικής, αλλά οικουμενικής, αφήγησης για την καθημερινή ύπαρξη των αγροτών της υπαίθρου. Και τα δυο μοιράζονται τον οικείο για τα ντοκιμαντέρ στόχο να κάνουν ορατές στο κοινό τους ιστορίες περιθωριοποιημένων ανθρώπων και τόπων.


Αυτή η ταύτιση με το ντοκιμαντέρ δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη, αλλά ούτε να δίνει υπερβολική βαρύτητα στις προθέσεις του καλλιτέχνη. Παρέχει, ωστόσο, ένα φακό μέσα από τον οποίον βλέπει κανείς την υλοποίηση των νοημάτων που εκπροσωπούν τα locative media, νοημάτων που νομίζω ότι πρέπει να ερμηνευτούν παραγωγικά ως περαιτέρω ανάπτυξη στην κατασκευή εικόνας ντοκιμαντέρ. Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ μερικές περιπτώσεις locative media σχετίζονται περισσότερο με τις παραδόσεις του ντοκιμαντέρ, όπως το MILK, άλλες locative πρακτικές δεν αρχίζουν ή δεν τελειώνουν με αυτές.


Εκεί που οι επαγγελματίες και οι υπέρμαχοι των locative media μπορούν να επισημάνουν τη διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στο έργο τους και την συμβατική πρακτική του ντοκιμαντέρ είναι στην επιθυμία και ικανότητά τους να σχολιάσουν το χώρο- να συνδέσουν τις αφηγήσεις τους με συγκεκριμένα, γεωγραφικά πλαίσια. Πολλά προγράμματα των locative media χρησιμοποιούν γεω-χωροταξικές τεχνολογίες για να συνδέσουν ιστορίες, ήχους και σχέσεις με τοποθεσίες τέτοιες έτσι ώστε μια τομή ανάμεσα στον εικονικό/ δικτυωμένο χώρο και τον γεωγραφικό χώρο να μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να προβάλει αόρατες ή πλασματικές πραγματικότητες. Το εγχείρημα {murmur} από το Τορόντο, για παράδειγμα, παράγει ακουστικές ιστορίες για συγκεκριμένες τοποθεσίες, χρησιμοποιώντας αυτοκόλλητα με αριθμούς τηλεφώνων ώστε οι άνθρωποι που ζουν σ’ αυτούς τους χώρους να έχουν πρόσβαση σ’ αυτές τις ιστορίες. Προσπαθεί ‘να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίον οι άνθρωποι σκέφτονται γι’ αυτό το μέρος’ φέρνοντας ‘αυτό το σημαντικό αρχείο έξω στους δρόμους’.


Από πολλές απόψεις, συναντώ στις σύγχρονες πρακτικές των locative media μια απάντηση στις κριτικές των αρχειακών και ντοκιμαντερίστικων πρότυπων από τη Rosler και άλλους, όπως ο καλλιτέχνης και θεωρητικός Alan Sekula. Η δημιουργία από το [murmur} ενός εναλλακτικού αρχείου του Τορόντο, για παράδειγμα, θα μπορούσε να εκληφθεί ως απάντηση στο απόφθεγμα του Sekula ότι ‘το αρχείο πρέπει να διαβάζεται από κάτω, από θέση αλληλεγγύης με τους εκτοπισμένους, τους δύσμορφους, τους φιμωμένους ή αυτούς που οι μηχανισμοί του κέρδους και της προόδου κατέστησαν αόρατους’ (”Reading an archive”, στο Blasted Allegories, σ. 184).


Εάν τα locative media παρέχουν εργαλεία για τη δημιουργία και τη λήψη αντι-αρχείων, δίνοντας πρόσβαση στα ίδια τα μέσα παραγωγής (και κατά συνέπεια ιστορικής) γνώσης, αυτό μοιάζει πράγματι να είναι μια απελευθερωτική μεταστροφή προς την αυτό-εκπροσώπηση. Πρέπει, όμως, επίσης, να ληφθούν υπόψη τα μέσα με τα οποία επιχειρούν τα locative media. Σε πρόσφατες συζητήσεις για το πολιτιστικό κεφάλαιο που τα locative media προσελκύουν, οι κριτικές που επικεντρώθηκαν στις πιο ορατές περιπτώσεις, τα κατηγόρησαν για συνενοχή με το καπιταλιστικό θέαμα και, ακόμη χειρότερο, ως πολιτιστική έρευνα και ανάπτυξη για παρακολούθηση και στοιχεία σχετικά με τις μεταλλευτικές βιομηχανίες. Πολλοί επέκριναν αυτή τη συνενοχή και τις ιστορικές διασυνδέσεις μεταξύ των σύγχρονων τεχνολογιών γεωγραφικής οπτικής απεικόνισης και τον αμερικανικό στρατό.


Από τη μια πλευρά, η σημασία της τέχνης των locative media μπορεί να αναλυθεί κριτικά μέσα από το καθιερωμένο πλαίσιο απεικόνισης- χρησιμοποιώντας τα εργαλεία των πολιτιστικών και απεικονιστικών σπουδών, μπορούμε να φτάσουμε σε μια ερμηνεία για το πώς το περιεχόμενο των locative media ταιριάζει ή έρχεται σε ρήξη με τα τρέχοντα παραδείγματα του νοήματος, της σημασίας και της παραγωγής γνώσης. Όπως οι Anne Galloway και Matthew Ward έδειξαν, μπορούμε να δούμε τα locative media ως μια προέκταση των ‘απεικονιστικών τεχνολογιών’, όπως ‘γίνονται τελικά αντιληπτές ως συλλογές πολιτιστικών τεχνουργημάτων’.


Αυτό θα σήμαινε όμως ότι βλέπουμε τα locative media ως μηχανισμό απεικόνισης, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τις επιδράσεις που μπορεί να έχει η τεχνολογία. Χωρίς να αγνοούμε τη σημασία της απεικόνισης, και αποφεύγοντας μια απλουστευτική τεχνολογική ντετερμινιστική ανάλυση, μπορούμε να δούμε πώς μπορούν να αναγνωστούν τα locative media μέσα από την έννοια του Gilles Deleuze για τις ‘κοινωνίες ελέγχου’, στις οποίες η πρόσβαση και η κινητικότητα μάλλον σχεδιάζονται σε συστήματα παρά ενισχύονται μέ πειθαρχικά μέσα. Αυτή η ανάγνωση θα μπορούσε, για παράδειγμα, να ξεκινήσει από την υλική ιστορία των Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών (ΓΣΠ), τη χαρτογράφηση της ποσοτικά προσδιορισμένης, χωροταξικής πληροφορίας για τους πληθυσμούς και τα περιβάλλοντα. Οι απαρχές της βρίσκονται σε ένα συνδυασμό των ΣΓΣΠ (Στρατιωτικών Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών) του Ψυχρού Πολέμου με προγενέστερες μορφές χαρτογράφησης της αστικής οικιστικής κρίσης την εποχή της Μεγάλης Κρίσης, και άλλα παλαιότερα παραδείγματα όπως ο χάρτης της χολέρας στο Λονδίνο, στα μέσα του 19ου αιώνα, του John Snow. Τα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών έγινε ένα πολύτιμο εργαλείο στους εσωτερικούς πολέμους έναντι των φτωχών των πόλεων υπό την επίφαση της ‘αστικής ανανέωσης’, τέμνοντας τις πόλεις με αυτοκινητόδρομους και άλλες μορφές αυτού που ο Mike Davis αποκαλεί ‘τρίτα σύνορα’. Υπό αυτό το φως, τα σύγχρονα γεωγραφικά εργαλεία μπορούν να ιδωθούν ως μέρος αυτού που ο γεωγράφος Stephen Graham αποκαλεί ‘γεωγραφίες λογισμικού’- όπου η ταξινόμηση των κοινωνικών προνομίων δεν επιτυγχάνεται με την ενίσχυση της συμμόρφωσης, αλλά μάλλον με μια προνομιακή επιλογή αποδεκτών συνθηκών που επιτυγχάνονται μέσα από τη χρήση ρυθμιστικού λογισμικού σε χώρους ενδεχόμενης διαμάχης. Ακριβώς όπως οι τοίχοι και οι μαζικοί αυτοκινητόδρομοι μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη ρύθμιση των κινήσεων μεταξύ περιοχών σε μια πόλη, το λογισμικό, όταν συνδέεται με σημεία μηχανικής πρόσβασης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ρυθμιστεί η πρόσβαση στις μεταφορές, τα κτίρια και τις υπηρεσίες.


Η συγχώνευση γνώσης και χώρου απαιτεί την ταυτόχρονη συνένωση αυτής της γνώσης με προνόμια κινητικότητας και τεχνολογικής πρόσβασης. Ο διαπραγματευόμενος χώρος γίνεται αρχείο, όχι πολιτικής αμφισβήτησης αλλά αφηγήσεων στις οποίες έχουν πρόσβαση μόνο εκείνοι που αποκομίζουν οφέλη από εθελοντικές διαδικασίες παρακολούθησης. Αυτή δεν είναι η πανοπτική παρακολούθηση της πειθαρχικής κοινωνίας του Foucault, είναι η παρακολούθηση των καρτών του σουπερμάρκετ, των αδειών εισόδου ΕΖ στα διόδια, των συστημάτων παρακολούθησης GPS των οχημάτων και της βιομετρικής ρύθμισης των αερογραμμών.


Η ιταλική κολεκτίβα Multiplicity παρέχει μια πολύ διαφορετική περίπτωση συνειδητοποίησης της τοποθεσίας μέσα από την οποία μπορεί κανείς να δει και να βιώσει τις γεωγραφίες της αδικίας. Στο πλαίσιο ενός προγράμματος που έχει τίτλο ‘Road Map’, η κολεκτίβα πραγματοποίησε δυο ταξίδια ίσης απόστασης, μέσω εδαφών ελεγχόμενων από Ισραηλινούς και Παλαιστίνιους, τη μια φορά χρησιμοποιώντας ισραηλινό διαβατήριο και την άλλη παλαιστινιακό. Αυτά τα δυο ταξίδια χαρτογραφήθηκαν και μαγνητοσκοπήθηκαν με βίντεο, τεκμηριώνοντας τη διαφορά που είχαν σε διάρκεια – το πολύ μια ώρα με το ισραηλινό διαβατήριο, και πάνω από πέντε ώρες με τα παλαιστινιακά έγγραφα. Σε αντίθεση με την άποψη του χώρου που παρουσιάζουν τα σχέδια GPS του MILK με αναπαραστάσεις της Ευρώπης σε κουκίδες, που ο Michael Curry αποκαλεί μια ‘άποψη από το πουθενά’, το ‘Road Map’ παρουσιάζει μια αντίληψη του χώρου ως αλληλένδετου με τα συστήματα που τον διαμορφώνουν (σ. 52). Δεν υπάρχει ουδέτερο έδαφος όπου να προβληθούν αφηγηματικές κινήσεις, μόνο ένα διαγραμμισμένο έδαφος με σημεία ελέγχου και ρυθμισμένες ζώνες για ορισμένους και παρακαμπτήριους δρόμους για άλλους. Δεν υπάρχει μόνο ένας χάρτης, αλλά (τουλάχιστον) δυο.


Αναγνωρίζοντας τα μεταβαλλόμενα σύνορα μεταξύ του χώρου που θεωρούμε κατοικήσιμο και αυτών των ηλεκτρονικών χώρων, γίνεται αντιληπτό ότι κινούμαστε μέσα στο χώρο που δημιούργησαν δορυφόροι και κέντρα ελέγχου, μίλια μακριά από τη δική μας τοποθεσία. Και εάν μπορούμε να μετακινηθούμε μέσα σε αυτούς τους χώρους, οι κινήσεις μας μπορούν παρομοίως να ρυθμιστούν απ’ αυτούς. Και καθώς γίνονται μέρος των καθιερωμένων αντιλήψεων για την ‘καθημερινότητα’, μεταβάλλουν τα όρια της γνώσης, ανοίγοντας ή σφραγίζοντας ακόμη περισσότερο το ιδεολογικό κέλυφος. Ο θεωρητικός των Νέων Μέσων Επικοινωνίας Drew Hemment πρότεινε τα locative media να ορίζονται καλύτερα ως ‘εγκατεστημένα media’ σε αναγνώριση της ‘εγγενούς συνενοχής τους στην επιχείρηση της εξουσίας’, αναφερόμενος βέβαια στην πρόσφατη πρακτική δημοσιογράφων που ‘εγκαταστάθηκαν’ στον αμερικανικό στρατό. Αυτή η έννοια των ‘εγκατεστημένων’ locative media μετατρέπει τους πολίτες σε prosumers (νεολογισμός που αναφέρεται σε παραγωγικούς καταναλωτές) εντοπισμένου περιεχομένου, ενός περιεχομένου σχεδιασμένου τόσο για την ανάλυση των κινήσεων και των συνηθειών τους όσο και για την ψυχαγωγία ή την επιμόρφωσή τους. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι οι υποτακτικοί του Βασιλιά ανέλαβαν να γράψουν οι ίδιοι ένα σύγχρονο Domesday Book (Μέγα Κτηματολόγιο του Γουλιέλμου Α’). Μόνο που ο Βασιλιάς δεν είναι πλέον μια απλή ολότητα, αλλά μια μπερδεμένη χίμαιρα κρατικών και εταιρικών συμφερόντων.


Έχει ενδιαφέρον το ερώτημα αν αρκεί απλώς η αναγνώριση της συνενοχής, η αποδοχή της διαλεκτικής θεώρησης για την ουτοπία/δυσουτοπία. Σε ένα άλλο κείμενο περί ντοκιμαντέρ και φωτογραφίας, η Rosler αναρωτιέται για τις απεικονίσεις της εξουσίας που αψηφούν την αιτιολογική ανάλυση:

Εάν δεν υπάρχουν θύματα- ή, πράγμα που είναι το ίδιο, εάν είμαστε όλοι εξίσου θύματα- τότε δεν υπάρχουν καταπιεστές. Η κοινωνική αδικία μοιάζει να παράγεται από ένα σύστημα χωρίς ενεργή ανθρώπινη εμπλοκή ή συλλογική αποκατάσταση….στον σημερινό χάρτη του κόσμου, η πανομοιότυπη φωτογραφία μπορεί απλώς να γίνει αντιληπτή ως μια εικόνα της τυχαίας κατά τον Brown κίνησης ατόμων που βρίσκονται στην ίδια μονάδα χώρου-χρόνου και αθροίζονται μόνο σε αριθμούς, όχι στην ‘κοινωνία’ (σ. 177).


Εάν η τεχνολογία μπορεί να μεσολαβεί στην εξουσία και τον έλεγχο και από πολλές πλευρές να τους ενσωματώνει, μπορεί να αντικαταστήσει την ιδεολογία; Μήπως η προοπτική αυτή καταρρέει κάτω από το βάρος των 24 δορυφόρων; Ο Michael Curry αναφέρει ότι ‘η άποψη από το πουθενά’ πάντα και ήδη κατέχει μια σημαντική θέση, αλλά η σημασία εντοπίζεται όλο και πιο μακριά από τη θέση της εξουσίας- στην προκειμένη περίπτωση, κυριολεκτικά στο χώρο (σ. 52). Εάν η τάση της κοινωνίας ελέγχου είναι να εγκαθιστά την ιδεολογία σε μηχανισμούς κυριαρχίας, κυρίως καταπίεσης σε μαύρο κουτί, πώς μπορεί το μαύρο κουτί να ανοιχτεί και το περιεχόμενό του να τεκμηριωθεί;

Η αναδιάταξη του χρόνου είναι κάτι παραπάνω από μια απλή συζήτηση για την αναμόρφωση του κόσμου της εργασίας ή των οικογενειακών σχέσεων, υποστηρίζει η Rosiska Darcy de Oliveira. Η οργάνωση του χρόνου είναι η εξωτερίκευση μιας συζήτησης προσωπικής και ταυτόχρονα δημόσιας για την ευτυχία, την ευζωία και την ηθική υπευθυνότητα.


Όταν ήμουν μικρή να κερδίζεις τη ζωή σου σήμαινε να εξασφαλίζεις την επιβίωσή σου μέσω μιας αμειβόμενης εργασίας. Σήμερα, η έκφραση ‘κερδίζω τη ζωή μου’ έχει για μένα άλλη σημασία. Την παίρνω κατά γράμμα: είναι να ξαναβρείς, να επανακτήσεις τις πολλαπλές διαστάσεις της απόλαυσης του κόσμου, αντιστεκόμενος στην αδυσώπητη εισβολή της παραγωγικότητας που απαλλοτριώνει την ιδιωτική ζωή και καταβροχθίζει τις στιγμές αγάπης και ψυχαγωγίας. Να κερδίζεις τη ζωή σου σημαίνει, πρώτα από όλα, να ανακτήσεις την πρώτη ύλη σου: το χρόνο.


Άλλοτε, κερδίζαμε τη ζωή μας στη δουλειά. Σήμερα, η δουλειά κερδίζει τη ζωή μας. Για να διορθώσουμε αυτή την παράλογη ανισορροπία προτείνω μια αναδιάταξη του χρόνου.


Η έκφραση re-engineering αναδύθηκε στην αγγλική γλώσσα στη δεκαετία του 1990. Μέσα στην έκρηξη της παγκοσμιοποίησης και για να αντιμετωπίσουν την παγκόσμια ανταγωνιστικότητα, οι επιχειρήσεις κατήργησαν τότε τις παλιές μεθόδους παραγωγής και διαχείρισης. Άλλαξαν τις διαδικασίες, επιστράτευσαν ταλέντα, κατέστησαν την τόλμη και την καινοτομία υπέρτατη αξία. Ένα μεγάλο μέρος των υπαλλήλων έχασαν τις θέσεις τους. Η επίδραση στην κοινωνία ήταν οδυνηρή, αλλά τα κέρδη αυξήθηκαν.


Χρόνος και καθημερινή ζωή


Η αναδιάταξη του χρόνου είναι μια έκκληση στην αναμόρφωση των επιχειρήσεων, της δημόσιας διοίκησης και της κοινωνίας. Ο στόχος είναι να αποφευχθούν οι δυσχέρειες και οι απώλειες που, σε κοινωνικό επίπεδο, οδηγούν τις εταιρίες στην πτώχευση. Έχοντας κατά νου, αυτή τη φορά, υπαρξιακά οφέλη για τους ανθρώπους και την καθιέρωση μιας νέας σχέσης ανάμεσα στα άτομα, την επιχείρηση και τη δημόσια διοίκηση. Η αναδιάταξη του χρόνου είναι ένα κίνημα για την αλλαγή της καθημερινής ζωής των ανδρών και των γυναικών προς μια καλύτερη ποιότητα ζωής και την αύξηση του ακαθάριστου προϊόντος της ευτυχίας τους. Είναι ένα σχέδιο που συνεπάγεται πρακτικά μέτρα: αλλαγή ωραρίων στη δημόσια διοίκηση, ευελιξία στο χρόνο εργασίας στις επιχειρήσεις, πολλαπλούς χώρους εργασίας που θα επιτρέψουν μια μεγαλύτερη επένδυση στο σπίτι, ριζική μεταμόρφωση στους ρόλους των φύλων.


Δεν πρόκειται μόνο για πρακτικά μέτρα για τη συμφιλίωση ιδιωτικής και επαγγελματικής ζωής. Η αναδιάταξη του χρόνου είναι μια άσκηση που απώτατος στόχος της είναι η επαναφορά της δημόσιας συζήτησης για το νόημα της ζωής, με υπενθύμιση της σημασίας των ανιδιοτελών πράξεων, των συναισθηματικών δεσμών και της αλληλεγγύης. Η αναδιάταξη του χρόνου αποτελεί προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα στην παραγωγή του εαυτού μας και για μια κοινωνία αναζωογονημένη. Είναι μια νέα τέχνη ζωής.


Ένας επανασχεδιασμός αυτής της διάρθρωσης θα είναι αναπόφευκτος όταν οι γυναίκες καταφέρουν να εγγράψουν στην ημερήσια διάταξη της δημοκρατικής δημόσιας συζήτησης μια απλή ιδέα: η οργάνωση της κοινωνίας και η ισορροπία των κοινωνικών χρόνων πρέπει να αναδομηθούν για να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα των οικογενειών. Η παρουσία πλάι- πλάι γυναικών και ανδρών στο δημόσιο χώρο μπορεί να φαίνεται συνηθισμένη. Αλλά η ταχύτητα αυτού του μετασχηματισμού δεν αλλάζει σε τίποτα το μέγεθος και την εμβέλειά του. Αυτό που για πολλούς αιώνες ήταν αδιανόητο επιτεύχθηκε μέσα σε ελάχιστο διάστημα.


Το κίνημα για την επανάκτηση της εξουσίας στην καθημερινή ζωή αναπτύσσεται κυρίως στις γυναίκες γιατί η δυσφορία σε ό, τι αφορά στη διαμόρφωση της μέρας τις αγγίζει περισσότερο. Έχει όμως την ικανότητα να επεκτείνεται στους άνδρες γιατί κι αυτοί διακατέχονται από μια δυσφορία που δεν καταφέρνουν να αναγνωρίσουν.


Οι εργοδότες θα βρεθούν αναγκαστικά αντιμέτωποι με μια διάσταση της πραγματικότητας που αποφεύγουν να δουν. Ο κόσμος της εργασίας και η ιδιωτική ζωή είναι αλληλοεξαρτώνται. Και τα δυο απαιτούν χρόνο. Η δημόσια διοίκηση και οι επιχειρήσεις θα αντιμετωπίζουν στο εξής την πρόκληση να καινοτομούν σε ό, τι αφορά στην οργάνωση της παραγωγής και της διανομής υπηρεσιών που λαμβάνουν υπόψη τις διαφοροποιημένες ανάγκες του πληθυσμού.


Η εξαιρετική τεχνολογική ανάπτυξη ανοίγει το δρόμο στην αξιολόγηση της παραγωγικότητας- που σήμερα εξαρτάται πολύ περισσότερο από τη γνώση παρά από τη φυσική ενέργεια και δεν έχει πολύ να κάνει με τον αριθμό των ωρών εργασίας. Η τεχνολογία επιτρέπει επίσης τη μείωση των ωρών της αναγκαίας παρουσίας στα γραφεία και τη δημόσια διοίκηση. Ο εικονικός κόσμος επιτρέπει τη μετατόπιση του τόπου εργασίας. Μπορούμε όλο και περισσότερο, όπως διακηρύσσει η ΙΒΜ, να εργαζόμαστε anytime, anyplace, any pace.


Ο 21ος αιώνας ανοίγεται με τα πολλαπλά εργαλεία των νέων τεχνολογιών που ανατρέπουν ριζικά τις έννοιες του χρόνου και του τόπου. Οι μεγάλες πόλεις, που πλήττονται από τερατώδη μποτιλιαρίσματα θα είχαν μόνο όφελος από τις εναλλαγές και την πολλαπλότητα των χώρων, τις ροές ανθρώπων που διαχέονται σε διαφορετικά ωράρια.


Η αναδιάταξη του χρόνου συνεπάγεται ατομικές, οικογενειακές και κοινωνικές μετατροπές. Αποτελεί σήμερα μια μειοψηφική άποψη αλλά, όπως παλιά, η δυσφορία – αυτή τη φορά, ανδρών και γυναικών- είναι τεράστια έναντι μιας καθημερινής ζωής που γίνεται αφόρητη.


Η χρήση του χρόνου είναι ένα καλό πείραμα για την ιδεολογία του ‘έτσι ήταν πάντα’. Και αν δεν ήταν έτσι, όπως λένε εκείνοι που δεν φοβούνται να χαρακτηριστούν ουτοπιστές ή που δίνουν στη λέξη ουτοπία την έννοια που της έδινε ο Ernest Bloch: το σημείο απ’ όπου κρίνουμε αυτό που κάνουμε υπό το φως αυτού που θα έπρεπε να κάνουμε.


Να δουλεύουμε λιγότερο και καλύτερα


Για πρώτη φορά στη νεότερη ιστορία, η μισθωτή εργασία μπορεί να πάψει να καταλαμβάνει το καλύτερο μέρος του χρόνου μας και της ζωής μας. Η απελευθέρωση της εργασίας διαφαίνεται ήδη στον ορίζοντα στις πιο ανεπτυγμένες οικονομίες, όπου άλλες αξίες, μη οικονομικές, κερδίζουν ασυνήθιστο χώρο.


Ο André Gorz ήταν από τους πρώτους που έπιασαν το μέγεθος αυτής της επανάστασης, ήδη από τη δεκαετία του 80. Μας προειδοποίησε ότι υποτιμούσαμε την οικονομία εργασίας που παρήγαγε η τεχνολογική επανάσταση κι ότι η οικονομία μείωνε κατά 2% την ποσότητα εργασίας που χρειαζόταν για την επίτευξη του ίδιου στόχου. Με τις προβλεπόμενες έως τον 21ο αιώνα επιταχύνσεις, έλεγε ο Gorz, και κυρίως χάρη στις τελειοποιήσεις στον τομέα της ρομποτικής, οι ανάγκες σε εργασία θα μειωθούν κατά το ένα τρίτο, σε διάσημα 15 ετών. Προέβλεπε ότι ο αριθμός των ανέργων σε μια χώρα σαν τη Γαλλία θα αυξανόταν κατά 35% στις αρχές του νέου αιώνα.


Η ιδανική λύση, για τον Gorz, είναι αυτή που θα επέτρεπε στον καθένα και την καθεμία να δουλεύουν λιγότερο και καλύτερα, εισπράττοντας με τη μορφή πραγματικού κέρδους το μερτικό τους από τον αυξανόμενο πλούτο. Κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατό στο μέτρο που θα εφαρμοζόταν μια κοινωνική πολιτική που η αγοραστική δύναμη δεν θα εξαρτιόταν από την ποσότητα της παρεχόμενης εργασίας, αλλά από την ποσότητα του κοινωνικά παραγόμενου πλούτου.


Ήδη τότε, ο Gorz είχε συνείδηση πως μια τέτοια μετατροπή στη ζωή κάθε ανθρώπου που έχει συνηθίσει ότι η εργασία είναι η κύρια πηγή ταυτότητας και κοινωνική ένταξης, δεν είναι εύκολη υπόθεση. Η υιοθέτηση μη οικονομικών αξιών και μη ενορχηστρωμένων δραστηριοτήτων είναι απαραίτητη για να αποκτήσει η ζωή ένα άλλο νόημα, πέρα από το εισόδημα και τη μισθωτή εργασία.


Αυτό που δεν έχει τιμή


Οι επιλογές που κάνουμε στη διάρκεια της ζωής μας εξαρτώνται βασικά από αυτό στο οποίο αποδίδουμε αξία. Αντικαθιστούμε ένα πράγμα με ένα άλλο, αγωνιζόμαστε περισσότερο για το ένα παρά για το άλλο, ανάλογα με την αξία που αποδίδουμε στο καθένα. Οι αξίες έχουν εγγενή ύπαρξη, ‘αξίζουν’ γι’ αυτό που είναι.


Στην οικονομία, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Δεν ρωτάμε ποια είναι η αξία που έχει ένα πράγμα, αλλά πόσο τιμάται. Η ύπαρξη της αξίας είναι σχετική και ικανή να μετατραπεί σε αντάλλαγμα-που είναι, γενικά, το χρήμα. Όταν η αξία, με την οικονομική έννοια του όρου, καταπατεί το πεδίο των αξιών που προέρχονται από μέσα μας και που το νόημά τους δεν εξαρτάται από την ανταλλακτική αξία τους, αυτό σημαίνει πως μια αλλαγή στην κοινωνία βρίσκεται σε εξέλιξη. Μια αλλαγή προς το χειρότερο.


Μια από τις πληγές της κοινωνίας της αγοράς είναι ότι μολύνει με τη λογική της όλα όσα την περιβάλλουν, με τη μανία της να μετατρέπει σε αριθμούς, να μετρά, να υπολογίζει αυτό που υπάρχει, για να αποφασίσει τότε μόνο αυτό που έχει, ή δεν έχει, αξία. Είναι ένα είδος μόλυνσης που επιδρά στη γλώσσα και εισάγει στο λεξιλόγιο ορισμένες έννοιες όπως ‘ανθρώπινο κεφάλαιο’, ‘ανθρώπινος πόρος’, υπονοώντας έτσι πως και ο κάθε άνθρωπος υπόκειται σε νομισματική αποτίμηση.


Εμείς μένει να αποδείξουμε αν θα μπορέσουμε να ξεφύγουμε από αυτή την κοινωνία της αγοράς που δηλητηριάζει τις κοινωνικές σχέσεις, για να οικοδομήσουμε ένα νόημα που προορίζεται για την ίδια τη ζωή, για την απόλαυση στιγμών που δεν θα είναι προς πώληση ή προς αγορά.


Διαβάστε ακόμα


Για μία δίκαιη κατανομή του χρόνου – νοικοκυριά στην Βραζιλία (στα αγγλικά)


Institut Chronopost (στα γαλλικά)

Προχορώντας πέρα από τον ορίζοντα του σύγχρονου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, ο Iain Borden αναδεικνύει τις διαφορετικές δραστηριότητες που έχουν οι άνθρωποι στις πόλεις. Χαρτογραφεί μία πόλη για σεξ, για φωνές, για δυνατή μουσική, για τρέξιμο, για απλή ενατένιση, για διαδηλώσεις, για υπόγεια κόλπα, και για καλλιτέχνες του δρόμου.


Όταν διαβάζει κανείς ένα βιβλίο όπως αυτό του Richard Rogers ‘Cities for a Small Planet’, έχει την τάση να βρίσκει λύσεις και μια αναζήτηση της βεβαιότητα. Ο Rogers προτείνει γειτονιές μικτής χρήσης με ‘ανοιχτό πνεύμα’, με συμμετοχικό σχεδιασμό και ‘δημιουργική υπηκοότητα’ για όλους, ανακαινισμένα κτίρια και αλάνες, τη χρήση διαφορετικών αρχιτεκτονικών αισθητικών, τη μεγαλύτερη χρήση συμβολικών δημοσίων κτιρίων, καθώς και τη μετατροπή κτιρίων με μαγαζιά και γραφεία σε κατοικίες, ιδίως για τους μη προνομιούχους. Όταν η πολιτική της αρχιτεκτονικής διασπάται όλο και περισσότερο σε πεδία μεταστρουκτουραλιστικής σημασίας, επαγγελματικές φιλονικίες και μονοθεματικές ομάδες πίεσης, αυτό το είδος αρχιτεκτονικής έκφρασης είναι ίσως αναγκαίο και επίκαιρο.


Ή τουλάχιστον έτσι μοιάζει. Και εδώ οφείλω να ομολογήσω κάποια αμηχανία. Ενώ αυτές οι προτάσεις μοιάζουν σε μεγάλο βαθμό σωστές ως προς αυτό που λένε, αυτό που δεν λένε, αυτό που αφήνουν απλώς να εννοηθεί, αυτό που παραλείπουν, είναι που προκαλεί ανησυχία. Αυτό που είναι το πλέον ανησυχητικό είναι μάλιστα το πρότυπο της αστικής κατοικίας. Αυτές είναι πόλεις πολιτισμού, με παραδοσιακή τέχνη, μουσική, θέατρο, γκαλερί, όπερα, μεγάλες δημόσιες πλατείες. Πάνω απ’ όλα, είναι πόλη με δημόσιες πλατείες, ήπιες περιπλανήσεις, προφορικές συζητήσεις και καφέ στις άκρες των πλατειών. Είναι η πόλη της μόκα, των πολυσέλιδων κυριακάτικων εφημερίδων, των ‘ντιζάιν’ φωτιστικών, των φρέσκων ζυμαρικών και των απτών δομών.


Δεν είναι, όμως, πόλη για όλες εκείνες τις διαφορετικές δραστηριότητες που έχουν οι άνθρωποι στις πόλεις. Δεν είναι πόλη για σεξ, για φωνές, για δυνατή μουσική, για τρέξιμο, για απλή ενατένιση, για διαδηλώσεις, για υπόγεια κόλπα, για καλλιτέχνες του δρόμου. Δεν είναι πόλη για ένταση, για σκληρές αποφάσεις, για καταστάσεις εκτός ελέγχου, ούτε είναι πόλη για πιάτσες ταξί, εναέριο μετρό ή υπαίθριες αγορές, ούτε η πόλη για ασκητική απομόνωση, καθαρή πνευματικότητα, παράξενες αντιθέσεις ή εφήμερες καλλιτεχνικές παρεμβάσεις.


Πού να κοιτάξουμε λοιπόν; Ποια μέρη της πόλης να εξερευνήσουμε; Προτείνω εδώ πέντε πιθανές περιοχές, που πήρα από το βιβλίο The Unknown City: Contesting Architecture and Social Space, που δημοσίευσα σε συνεργασία με τους Jane Rendell, Alicia Pivaro και Joe Kerr.


Ταυτότητα


Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την ταυτότητα και την εμπειρία μιας πόλης και των ανθρώπων της; Πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε την προσωρινή οικοδόμηση ταυτότητας που κάνουν οι άνθρωποι σε σχέση με τις αρχιτεκτονικές τους για την καθημερινότητα; Για παράδειγμα, στην αναφορά της για το Wythenshawe του Μάντσεστερ, η Doreen Massey αναρωτιέται ποια είναι η εμπειρία ενός ανθρώπου μεγαλύτερης ηλικίας για το μέρος αυτό, και σε τι αυτή διαφέρει από των άλλων κατοίκων της πόλης; Αυτές οι ιστορίες υπογραμμίζουν ότι δεν έχουμε όλοι μας την ίδια εμπειρία του χώρου και, πράγματι, ακόμη και οι ίδιες μας οι εμπειρίες και απόψεις ποικίλλουν ανάλογα με το χρόνο και τον τόπο.


Μνήμη


Πώς μπορούμε λοιπόν να επανακτήσουμε, να τιμήσουμε και να καταγράψουμε αυτά τα είδη ταυτότητας και εμπειρίας; Ποιες ιστορίες της πόλης και της αρχιτεκτονικής της είναι κατάλληλες για καταγραφή; Το Λος Άντζελες, για παράδειγμα, στα χέρια κάποιου σαν την Dolores Hayden, μπορεί να αποκαλύψει ξεχασμένες σχεδόν ιστορίες για τους Αφρο-αμερικανούς κατοίκους του- ιστορίες που σβήστηκαν σχεδόν από τον δημόσιο χώρο αλλά που τώρα έρχονται ξανά στη μνήμη, σημειώνονται και τιμώνται. Ένας επιμνημόσυνος τοίχος, που κτίστηκε στο κάτω Λος Άντζελες, δεν τιμά τη ζωή κάποιου πολιτικού ή στρατηγού, αλλά εκείνη ενός κατοίκου, της Biddy Mason, μιας πρώην σκλάβας που έζησε μια ζωή έξω απ’ τα συνηθισμένα, δημιουργώντας μεταξύ άλλων προηγούμενα για τη νομοθετική απελευθέρωση των σκλάβων και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας των μαύρων πολιτών, ενώ παράλληλα πρόσφερε χρήσιμες κοινωνικές υπηρεσίες ως παραγωγική μαία.


Παρόμοιες μνήμες είναι σημαντικές και επίκαιρες, συμβάλλουν στην ανάκληση κατεστραμμένων δομών και κρυμμένων γεγονότων, στο πλαίσιο μιας διαδικασίας αντίστασης σε απλοποιημένες ιστορικές αναφορές που υπηρετούν τα συμφέροντα των σημερινών κυρίαρχων ιδεολογιών.


Κυριαρχημένος χώρος


Ένας τρίτος τομέας ανησυχίας έχει να κάνει με τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τη χρήση του χώρου, και ειδικότερα με τον τρόπο που χειρίζεται ο καπιταλισμός το χώρο ως ουδέτερο αντικείμενο που μπορεί να υπαχθεί αποκλειστικά στις δυνάμεις μιας ορθολογικής διευθέτησης. Για παράδειγμα, ο William Menking ανακάλυψε στη Νέα Υόρκη συντονισμένες προσπάθειες ‘καθαρισμού’ του Grand Central από τις ‘ανεπιθύμητες’ χρήσεις του, καθώς οι καπιταλιστές επιδιώκουν να αλλάξουν και να ελέγξουν την πόλη σαν ένα δικό τους, κλειστό φέουδο. Αυτό το είδος ιστορικού έργου είναι σημαντικό, καθώς για να αντισταθούμε στις καταχρήσεις του καπιταλισμού, αυτές οι καταχρήσεις πρέπει πρώτα απ’ όλα να εντοπιστούν και να γίνουν κατανοητές.


Κατάλληλος χώρος


Είναι επίσης σημαντικό να μην ξεχνάμε τους μύριους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να διαταράξουν τα όνειρα των αρχιτεκτόνων, των πολεοδόμων και των υπεύθυνων για την πόλη, οι άνθρωποι που δεν θέλουν να ενεργούν σύμφωνα με μεγάλα σχέδια και τακτοποιημένους πολιτισμούς. Αυτοί οι άνθρωποι ποικίλλουν από τις Φιλιππινέζες υπηρέτριες στο Χονγκ Κονγκ, που ευγενικά αλλά αποφασιστικά ιδιοποιούνται ένα μικρό τμήμα δημόσιου χώρου στο ρεπό τους του Σαββατοκύριακου, μέχρι τους σκέιτμπόρντερς που, σε μια ιδιαίτερα σαφή μορφή αυτής της στρατηγικής, καταλαμβάνουν και επαναπροσδιορίζουν μικρο-τοποθεσίες της πόλης για να κάνουν τη δική τους αρχιτεκτονική που αποτελείται από νέες χαρτογραφήσεις και εφήμερη κατάληψη. (Αυτή ήταν η δική μου συμβολή στο The Unknown City).


Απεικόνιση


Ένας άλλος τομέας προβληματισμού είναι η απεικόνιση- ποια θα μπορούσε να είναι η κατάλληλη τέχνη και οι αρχιτεκτονικές μορφές για τη δημοκρατική πόλη; Νομίζω πως ένας ιδιαίτερος κίνδυνος των νέων μορφών πολιτισμικής δραστηριότητας είναι ότι μπορούν να υιοθετήσουν τη μορφή του σύγχρονου πολιτισμού χωρίς να είναι κριτικές απέναντί του- όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, με μεγάλο μέρος της αρχιτεκτονικής του Λας Βέγκας. Αντίθετα, τα σχέδια που αφορούν την πόλη μπορούν να έχουν μια κριτική διάσταση, έτσι ώστε η ίδια η πόλη να προβάλει ως μέσο σκέψης για τον πολιτισμό. Οι τακτικές εδώ θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν σχέδια δημόσιας τέχνης όπως η συνεργασία της Fashion Architecture Taste με τη London Transport και τους καλλιτέχνες και μουσικούς ή η αποδόμηση της απεικόνισης του αστικού χώρου είτε μέσα από τη θεωρία του Bernard Tschumi, όπως στο βιβλίο Manhattan Transcripts είτε όπως στο Πάρκο Λα Βιλέτ ή στα σχέδια του Nigel Coates για μια αρχιτεκτονική αφηγηματικών και σωματικών απολαύσεων.


Ακόμη, πιο εφικτά σχέδια περιλαμβάνουν την ταινία του Patrick Keiller ‘London’, που οδηγεί τον θεατή σε μια σειρά παράξενων ψυχο-γεωγραφικών ταξιδιών, λογοτεχνικές απεικονίσεις για την αντιμετώπιση της πόλης ως ερωτικού σημείου συνάντησης ή τη θεώρηση του Steve Pile για το άγνωστο, το αλλόκοτο, και το κρυφό- τα μυστικά δίκτυα της πόλης.


Κατά συνέπεια, έχουμε εδώ ένα είδος άγνωστης και όχι σίγουρης πόλης, μια δημοκρατική πόλη βασισμένη σε τρία είδη διαφοράς- διαφορές που καλά θα κάνουμε να προσέξουμε και να ενθαρρύνουμε.


Πρώτον, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι άνθρωποι διαφορετικής προέλευσης, φυλής, ηλικίας, τάξης, σεξουαλικότητας, φύλου και γενικών ενδιαφερόντων έχουν όλοι διαφορετικές ιδέες για το δημόσιο χώρο και επομένως χρησιμοποιούν και φτιάχνουν τα δικά τους μέρη όπου θα καλλιεργήσουν τις ταυτότητές τους ως άτομα και πολίτες.


Δεύτερον, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι πέραν της πλατείας, της πίτσας και της λεωφόρου, οι πόλεις χρειάζονται κρυφούς χώρους και εντελώς εκτεθειμένους χώρους, σκληρούς χώρους και ήπιους χώρους, θορυβώδεις χώρους και ήσυχους χώρους. Οι πόλεις χρειάζονται χώρους στους οποίους οι άνθρωποι να θυμούνται, να σκέφτονται, να βιώνουν εμπειρίες, να αμφισβητούν, να αγωνίζονται, να ιδιοποιούνται, να φοβούνται, να ερωτεύονται, να κάνουν πράγματα, να χάνουν πράγματα και γενικά να γίνονται αυτοί που είναι.


Τρίτον, και πιο σημαντικό, χρειαζόμαστε χώρους στους οποίους να ερχόμαστε αντιμέτωποι με το διαφορετικό και το όμοιο, να επιβεβαιωνόμαστε και να δεχόμαστε προκλήσεις. Διαφορετικά, είμαστε κι εμείς αθέατοι, εξαφανιζόμαστε απ’ την πλατεία, αυτολογοκρινόμαστε, στερούμαστε το δικαίωμα στην πόλη. Χρειαζόμαστε μια πόλη που δεν γνωρίζουμε, που δεν καταλαβαίνουμε, με την οποία δεν έχουμε έρθει ακόμη αντιμέτωποι, πράγμα το οποίο είναι ταυτόχρονα παράξενο, οικείο και άγνωστο σε μας.


Διαβάστε ακόμα


Το skateboard, η πόλη και η λογοκρισία (στα Αγγλικά)


Κάνοντας τα πράγματα δημόσια – webcast (στα Αγγλικά)