Μου αρέσει να σκέφτομαι  ότι η παιδική ηλικία μου, όπως οι διαιρεμένες πόλεις στις οποίες την έζησα, δεν είναι ανώμαλη, αλλά η πραγματικότητα των εξελισσόμενων δυνάμεων και του μετασχηματισμού της σύγκρουσης. Όταν ήμουν μικρό παιδί, η Βηρυτός ήταν ένα ανάλογο τοπίο βομβαρδισμένων κτιρίων, ξενοδοχείων κατοικημένων από ελεύθερους σκοπευτές, με τρύπες από σφαίρες, καλυμμένων με την αίσθηση του ακίνητου χρόνου. Θυμάμαι την εμφάνιση των σημείων ελέγχου- οδοφράγματα με βαρέλια πετρελαίου, εγκαταλελειμμένα αυτοκίνητα, αρχιτεκτονικά κατάλοιπα και χαλάσματα που χειρίζονταν νεαροί με τουφέκια μεγαλύτερα από τους ίδιους- και η νεκρή ζώνη είχε μια Πράσινη Γραμμή που κανείς δεν περνούσε εκτός και αν ήθελε να αυτοκτονήσει. Οι γονείς μου εγκατέλειψαν τον Λίβανο το 1977 και χρειάστηκε να κάνω το πέρασμα μεταξύ Ανατολικού και Δυτικού Βερολίνου. Στη Γερμανία, η νεκρή ζώνη ήταν πιο καθαρή αλλά τεχνολογικά ακόμα πιο εντυπωσιακή: νάρκες, ένας τοίχος από μπετόν,  φράκτες με συρματοπλέγματα σαν ξυράφια, πύργοι ελέγχου, βλοσυροί στρατιώτες με ατσαλάκωτες στολές, σταυροί  γι’ αυτούς που δεν κατάφεραν να δραπετεύσουν στη Δύση και, φυσικά, σημεία ελέγχου. Σκέφτηκα την επιγραφή σε ένα κτίριο στην Πράσινη Γραμμή: ʺΛευκωσία: Η Τελευταία Διαιρεμένη Πρωτεύουσαʺ. Θέλω να διαφωνήσω, σκέφτηκα. Σίγουρα, το Βερολίνο δεν ήταν πια διαιρεμένο, και ενδεχομένως ούτε η Βηρυτός. Μπορούσα όμως να φανταστώ μια επιγραφή στον τοίχο ύψους οκτώ μέτρων στο Άμπου Ντις: ʺΙερουσαλήμ: Η Αιώνια Διαιρεμένη Πρωτεύουσαʺ. Μολονότι σίγουρα το τοπίο της Λευκωσίας έφερνε στο νου μνήμες από τη Βηρυτό και το Βερολίνο, μου θύμιζε περισσότερο τη γενέτειρα του πατέρα μου, την Ιερουσαλήμ.

Εικόνα 1: επιγραφές καλωσορίσματος ( φωτογραφίες της συγγραφέως)


Προφητικά ίσως, ο πατέρας μου μεγάλωσε στη  γειτονιά Μαμίγια της δυτικής  Ιερουσαλήμ, εκεί όπου μεταξύ 1948 και 1967 θα περνούσε η Πράσινη Γραμμή, κάνοντας ξανά τη Δυτική εβραϊκή και την  Ανατολική αραβική. Δεκαετίες αργότερα, μετά την ʺ επανένωση ʺ της Ιερουσαλήμ, το 1967, με την προσάρτησή της στο Ισραήλ, οι φυσικές διαιρέσεις γκρεμίστηκαν και τριγύρισα στη Μαμίγια ψάχνοντας το σπίτι του πατέρα μου- χωρίς αποτέλεσμα.


Μολονότι η  Πράσινη Γραμμή δεν υπάρχει πια και η Ιερουσαλήμ ανακηρύχτηκε αιώνια αδιαίρετη πρωτεύουσα του Ισραήλ, νέες μορφές διαχωρισμών και ενοποιήσεων έχουν εμφανιστεί. Τον Ιούλιο 2001, ένα σχέδιο για ʺ φράκτη ασφαλείας ʺ, που εγκρίθηκε από την ισραηλινή Κνεσέτ, πήρε τη μορφή ενός τείχους οκτώ μέτρων ύψους που κόβει το μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Όχθης, συχνά πολύ πέρα από την Πράσινη Γραμμή. Γύρω από την Ιερουσαλήμ το τείχος ενσωματώνει ισραηλινούς οικισμούς και αποκλείει παλαιστινιακές γειτονιές. Το υπάρχον οδόφραγμα γύρω από τη Λωρίδα της Γάζας χαρακτηρίστηκε από Ισραηλινούς πολιτικούς ως παράδειγμα για την διατήρηση της ασφάλειας του Ισραήλ.


Η Λευκωσία, ωστόσο, αποτελεί παρόμοιο παράδειγμα, όπου οι προσωρινές απαντήσεις στις ʺαπειλές κατά της ασφάλειαςʺ θωρακίζουν διαμέσου των χρόνων. Ακριβώς όπως ʺστη Λευκωσία, η Πράσινη Γραμμή σφραγίζει μια εθνική διαμάχη χωρίς να μπαίνει στα βαθύτερα αίτια της διαμάχηςʺ, το ίδιο ισχύει για το ʺ διαχωριστικό Τείχος ʺ στο Ισραήλ/ Παλαιστίνη. Επειδή τα ʺ προσωρινά μέτρα γίνονται συχνά μόνιμα, καθώς η περίοδος αναμονής για περιεκτική πολιτική ρύθμιση καθυστερεί….στο μεταξύ, η διχοτόμηση επιτρέπει συχνά την προνομιακή απόκτηση αστικής επικράτειας…{ Όπως στην Ιερουσαλήμ, } είναι πιθανό ότι η δεύτερη επανάληψη εθνικού απαρτχάιντ θα γεννήσει όσα προβλήματα λύνει ʺ ( Calame και Charlesworth 2009, 241).

Εικόνα 2: Λευκωσία, Ιερουσαλήμ, Κύπρος και Ισραήλ/Παλαιστίνη (σχέδια της συγγραφέως)


Βαδίζοντας στο  έδαφος της Λευκωσίας, συναντούσα ένα  χωροταξικό καθεστώς που ήταν κοινό  και συνάμα διαφορετικό από εκείνο της Ιερουσαλήμ. Όπως οι δυο πόλεις είναι παλίμψηστες, η εμπειρία να είσαι ταυτόχρονα εδώ κι εκεί ήταν σε επιστρώσεις, χωρίς ευθεία χρονολογική ή κατευθυντήρια γραμμή. Η Λευκωσία έφερνε στο νου αναμνήσεις από τη σύγχρονη Ιερουσαλήμ, αλλά όσο προχωρούσα συνειδητοποιούσα ότι οι διαχωριστικές γεωγραφίες των πόλεων αντανακλούσαν διαφορετικές πολιτικές διαδικασίες και τελικά ευχόμουν η Ιερουσαλήμ να μπορούσε να είναι τόσο κλινικά διαιρεμένη όσο η Λευκωσία, όπου ο διαχωρισμός ήταν σαφής, αλλά η κάθε πλευρά μπορούσε να διεκδικεί τη δική της (αμφισβητούμενη) μορφή κυριαρχίας. Δεν μπορούσα επίσης να μην σκεφτώ ότι η διαίρεση της Λευκωσίας, μολονότι απτή, ήταν πιθανό να πάψει να υπάρχει στη διάρκεια της ζωής μου, ενώ ο τεμαχισμός και ο μετασχηματισμός της Ιερουσαλήμ ʺεξαλείφειʺ τους Παλαιστίνιους στο άμεσο μέλλον. Το σβήσιμο του πατέρα μου από την Ιερουσαλήμ, περισσότερα από εξήντα χρόνια πριν, ήταν απλώς μια εισαγωγή.


Στην τουρκική πλευρά, μεταφέρομαι αμέσως σε ένα  διαφορετικό χρόνο- τόπο. Στην ουδέτερη ζώνη, πέφτω πάνω σε μια πινακίδα που λέει ʺΣτρατιωτική Ζώνη Ασφαλείας : Απαγορεύεται η Είσοδοςʺ. Μου θυμίζει αναρίθμητες πινακίδες γύρω από την Ιερουσαλήμ, που επισημαίνουν τα φράγματα, οριοθετούν τις ουρές στα σημεία ελέγχου. Εκτός από τις συνοριακές περιπόλους, δεν υπάρχουν στρατιώτες στη Λευκωσία όπως στην Ιερουσαλήμ, αλλά η στρατιωτική παρουσία είναι εμφανής. Περνάω από κτίρια χτυπημένα από σφαίρες: ο διακριτικός ήχος από τα μαχαιροπήρουνα και τις τηλεοράσεις καλύπτεται πίσω από τις ξύλινες πόρτες τους. Διασχίζοντας την Ιερουσαλήμ από τα Δυτικά στα Ανατολικά, η διαφορά είναι επίσης ολοφάνερη. Τα κτίρια και οι υποδομές της Ανατολικής Ιερουσαλήμ είναι τουλάχιστον τέσσερις δεκαετίες πίσω από εκείνα της Δυτικής. Οι πολιτισμικές δονήσεις, επίσης, βρίσκονται σε αντίθεση: η  ʺανατολίτικηʺ αίσθηση της Ανατολής, η διαφορετική αλφάβητος, τα τζαμιά, οι γυναίκες που φορούν hijab, η παρακμή αυτής που εμφανώς είναι η φτωχότερη πλευρά. Η μνήμη μου  αρχίζει να με εγκαταλείπει: Επιλέγω  να ξεχάσω ότι η Ανατολική Ιερουσαλήμ, την οποία θυμάμαι ως  ʺαραβικήʺ είναι η μισή εβραϊκή, όλο και περισσότερο, χάρη στη συνεχιζόμενη πολιτική του Ισραήλ για «δημογραφική ʺεξισορρόπησηʺ και επέκταση των δημοτικών ορίων έτσι ώστε να ενσωματωθούν χιλιάδες έποικοι. Προχωρώ.


Παρατηρώ μια πληθώρα τουρκικών και τουρκοκυπριακών σημαιών. Η κίνησή τους μου θυμίζει τις ισραηλινές σημαίες που προστέθηκαν στην Παλιά Πόλη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ, γιορτάζοντας τη νικηφόρα αρπαγή της γης από το Ισραήλ και την παράνομη απομάκρυνση του πληθυσμού από τα παλαιστινιακά σπίτια. Αναρωτιέμαι αν η τουρκοποίηση και η εβραιοποίηση του τοπίου έχουν κοινές συμβολικές εκδηλώσεις, τουλάχιστον σε σχέση με το ήπιο χρώμα που καλύπτει βίαιες διαδικασίες. Ο ʺπράσινος χώροςʺ στην Ιερουσαλήμ είναι ένας ευφημισμός για την απαγόρευση στους Παλαιστίνιους να κατοικούν στη δική τους γη και διατηρεί μια ʺανοιχτή περιοχήʺ για μελλοντικό εβραϊκό εποικισμό. Στους Παλαιστίνιους κατοίκους της Ιερουσαλήμ επιτρέπεται να ζουν μόνο στο 7% του συνόλου της γης της Ανατολικής Ιερουσαλήμ και καθόλου στη Δυτική. Μέσα στην Παλιά Πόλη δεν επιτρέπονται κατασκευές έξω από την Εβραϊκή Συνοικία. Υπάρχει συνεχιζόμενη κατεδάφιση και βίαιη κατάληψη των παλαιστινιακών σπιτιών. Οι χώροι γύρω από τους οικισμούς αναφέρονται ως ʺγειτονιέςʺ. Η πολιτική εκτοπισμού των Παλαιστινίων συνεχίζεται καθώς οι άδειες παραμονής αναστέλλονται (βλέπε Klein 2005, Zink 2009). Η Ιερουσαλήμ δεν έχει πια Πράσινη Γραμμή, αλλά υπάρχουν νέα σύνορα, φυσικά και όχι μόνο, με σαφείς εθνο/θρησκευτικές πολιτικές συμπερίληψης/ αποκλεισμού. Εδώ, στη Λευκωσία, η τουρκοποίηση υπάρχει μόνο στη μια πλευρά της διχοτόμησης, χωρίς να γλιστρά παράνομα ʺεκεί ʺ. Κλείνω τα μάτια.


Η εμφανής διαφορά  μεταξύ τουρκικής και ελληνικής Λευκωσίας με μεταφέρει στην Παλιά  Πόλη της Ιερουσαλήμ, κυρίως στην εκθαμβωτική διαφορά ανάμεσα στους καθαρούς, αποκατεστημένους, ασβεστωμένους τοίχους της Εβραϊκής Συνοικίας και τις ρυπαρές επιφάνειες των άλλων τριών. Η ελληνική πλευρά της ουδέτερης ζώνης, όπου τα Ηνωμένα Έθνη ανακαινίζουν εργαστήρια τεχνιτών, μου θυμίζει την Εβραϊκή Συνοικία, που έχει φτιαχτεί έτσι ώστε να μοιάζει  ʺαυθεντικά παλιάʺ. Στο κέντρο της Βηρυτού, νεόκτιστα κτίρια σχεδιάζονται έτσι ώστε να μοιάζουν αυθεντικά και γραφικά, αλλά δεν μοιάζουν καθόλου με εκείνα που χρονολογούνται πριν από το 1975. Ακόμη και στην τουρκική πλευρά, οι αναπαλαιώσεις θυμίζουν την Εβραϊκή Συνοικία, παρόλο που η αναδόμησή τους δεν καθοδηγείται από κάποιο σιωνιστικό-εθνικιστικό ιδανικό. Δεν υπάρχει στο μυαλό μου σαφής χαρτογράφηση της μιας πλευράς της Λευκωσίας που να είναι αντίστοιχη της μιας πλευράς της Ιερουσαλήμ. Οι ομοιότητες και οι διαφορές ξεπερνούν τα σύνορα. Νιώθω κάποια σύγχυση.

Εικόνα 3: Πίσω από τα συρματοπλέγματα  της Ουδέτερης Ζώνης στη Λευκωσία υπάρχουν σημαδεμένα κτίρια και υπερβολική βλάστηση (αριστερά). Ο προκάτοχος του τοίχου στο Άμπου Ντις εμφανίστηκε το 2002 με τη μορφή συγκροτημάτων από μπετόν (δεξιά) (φωτογραφίες της συγγραφέως)


Περνάω πάλι στην ελληνική πλευρά, τριγυρίζω γύρω από την ουδέτερη ζώνη. Φτάνω σε μια άκρη: ένας μικρός τοίχος, συρματοπλέγματα, σάκοι με άμμο, και πίσω τους κοσμοπολίτικα κατάλοιπα. Το έξω ξαναδεί αυτό, σε διαφορετική μορφή, στις ακόμη κυρίαρχες αραβικές γειτονιές της Ιερουσαλήμ, όπου οδοφράγματα από μπετόν εμφανίστηκαν το 2002, πριν από το τείχος. Σήμερα, σε καλωσορίζει μια επιβλητική γκρίζα οντότητα, που ξεπροβάλει σαν κρυφό ηφαίστειο, ξαφνικά, στη μέση του δρόμου, ακριβώς απέναντι από την εξώπορτα κάποιου. Στην τουρκική Λευκωσία, οι κάτοικοι απλώνουν τη μπουγάδα τους πάνω από τους σάκους με την άμμο και τα χαλάσματα που σηματοδοτούν τα σύνορα, και έχουν τα παράθυρα και τις πόρτες που βλέπουν στο νότο κλεισμένα με χαρτόνια. Στην Ιερουσαλήμ, και κατά μήκος του συνόρου του τείχους, οι Παλαιστίνιοι έχουν ως θέα μια πλάκα από μπετόν που πλακώνει την καρδιά.


Χάνω την αίσθηση του τόπου: επιγραφές σε διάφορες γλώσσες, σχέδια αποκατάστασης, πέτρινα σπίτια και τοξωτά παράθυρα, θρησκευτικές αναφορές, σημαίες, ʺνέα παλιάʺ κτίρια, κλεισμένοι δρόμοι, σημεία ελέγχου…Δεν είμαι πλέον σίγουρη για το πού βρίσκομαι. Και οι δυο πόλεις μοιράζονται ορθολογικά σχέδια που μοιάζουν αρκετά ανθρώπινα. Ο τρόπος που η Πράσινη Γραμμή εξαφανίστηκε φυσικά από την Ιερουσαλήμ αλλά παρέμεινε στη συλλογική μνήμη των Ισραηλινών και των Παλαιστινίων, ένα νέο είδος γραμμής χαράζεται στο τοπίο της Ιερουσαλήμ, όπως αυτό που βλέπω τώρα στη Λευκωσία κι αυτό που θυμάμαι από την παιδική ηλικία στη Βηρυτό και το τείχος του Βερολίνου. Οι διαιρέσεις με στοιχειώνουν. Οι τέσσερις πόλεις έχουν σε κάποιο βαθμό μοιραστεί  νεκρές ζώνες, τείχη και ουδέτερες ζώνες που διαθέτουν σημαντική σταθερότητα στο έδαφος και στη φαντασία μας.



Εικόνα 4: Παλιά κτίρια της Λευκωσίας κατά μήκος της Ουδέτερης Ζώνης τυλιγμένα σε ʺ διαφημίσεις ʺ για το μεγάλο Πρόγραμμα των ηνωμένων Εθνών για τη Λευκωσία (αριστερά). Το τείχος στην Ανατολική Ιερουσαλήμ αποτελεί έναν καταπιεστικό καμβά για τους καλλιτέχνες του γκράφιτι (δεξιά). (Φωτογραφίες της συγγραφέως).


Μια ομίχλη εγκαθίσταται στο κεφάλι μου, αλλά είναι σαφές για μένα ότι η Λευκωσία και η Ιερουσαλήμ αποτελούν διαφορετικά είδη διαιρεμένης πόλης. Η μια ξεπερνά σιγά-σιγά τη διαίρεσή της με τη συνδρομή της ΕΕ και τους ξένους δωρητές που δίνουν χρήματα και τεχνογνωσία. Η άλλη, ακόμη πιο βίαια διαιρεμένη σε ένα αμφισβητούμενο ʺσύνοροʺ, για το οποίο η διεθνής κοινότητα κάνει τα στραβά μάτια ή, στην καλύτερη περίπτωση, θεωρεί παράνομο και υψώνει μια ανήμπορη φωνή εναντίον του. Αντίθετα με την Κύπρο, ʺκυρίαρχη που άλλοι κυρίαρχοι αποφάσισαν να της φέρονται ως εξαίρεσηʺ ( Κωνσταντίνου 2008, 145), η Ιερουσαλήμ είναι μια εξαίρεση στην οποία οι άλλοι φέρονται ως κυρίαρχη. Κανείς δεν τολμά πλέον να παρέμβει στην Ιερουσαλήμ, αφήνοντας το Ισραήλ να παίζει με τη Δυτική και Ανατολική μοίρα της. Η Λευκωσία είναι διαιρεμένη, οι δυο πλευρές σαφώς –ναι, βίαια επίσης- χωρισμένες, αλλά οι Τούρκοι δεν παρεμβαίνουν στην ελληνική πλευρά, ούτε οι Έλληνες στην τουρκική πλευρά (ίσως τα σκουπίδια τους, οι αποχετευτικές εγκαταστάσεις και τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας να το κάνουν, αλλά αυτό είναι διαφορετικό). Στον ισραηλινό  πολιτικό λόγο, το τείχος δεν διαιρεί την Ιερουσαλήμ αλλά την περιβάλλει. Tov, δεν υπάρχει διαίρεση: το Ισραήλ έχει τον έλεγχο, στις δυο πλευρές.



Η νύχτα πέφτει και αρχίζω να ονειρεύομαι: μια φαντασίωση όπου η Ιερουσαλήμ μεταμορφώνεται στη Λευκωσία στην οποία περπατάω όπου καμιά πλευρά δεν παρεμβαίνει στην άλλη. Στη σύγχρονη Βηρυτό όπου οι διαιρέσεις υπάρχουν αλλά κανείς δεν τραβά το έδαφος κάτω από τα πόδια του άλλου, στο απεγκλωβισμένο Βερολίνο όπου τα σημεία ελέγχου γίνονται τουριστικά σποτ και τα κομμάτια από το τείχος ένα σουβενίρ λίγο κιτς. Αποκοιμιέμαι, συνειδητοποιώντας ότι καθώς οι πολιτικές που οδήγησαν τις τέσσερις πόλεις στη διαίρεση- και την (επαν)ένωση- είναι διαφορετικές, το μέλλον τους στρέφεται σε ανόμοιες κατευθύνσεις. Το Σιδηρούν Παραπέτασμα έπεσε, ο εμφύλιος πόλεμος στον Λίβανο τέλειωσε, οι Κύπριοι ωθούνται από τους Ευρωπαίους να επιλύσουν τις διαιρέσεις τους, αλλά το ισραηλινό απαρτχάιντ μόλις αρχίζει…Είναι κανείς ξύπνιος;


Σημείωση

Στα εβραϊκά tov σημαίνει ʺκαλάʺ ή ʺokʺ, μερικές φορές χρησιμοποιείται  ως σημείο παύσης ή μετάβασης  σε μια νέα σκέψη ή εγκατάλειψης ενός δυσάρεστου θέματος συζήτησης.


Αναφορές

- Calame J. & E. Charlesworth (2009), Divided Cities: Belfast, Beirut, Jerusalem, Mostar and Nicosia (Διαιρεμένες Πόλεις: Μπέλφαστ, Βηρυτός, Μόσταρ και Λευκωσία). Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

- Constantinou C. (2008). On the Cypriot States of Exception ( Για τα κυπριακά κράτη εξαίρεσης). International Political Sociology 2: 145.

- Klein M. (2005). Old and New Walls in Jerusalem (Παλιά και Νέα Τείχη στην Ιερουσαλήμ). Political Geography 24: 53-76.

- Zink V (2009). A Quiet Transfer: The Judaization of Jerusalem (Η Εβραιοποίηση της Ιερουσαλήμ), Contemporary Arab Affairs 2(1): 122-133.

Μια φθινοπωρινή βραδιά του 2008, καμιά εικοσαριά άνθρωποι κάθονται σε πτυσσόμενες καρέκλες σε ένα καθιστικό στο νότιο Τελ Αβίβ. Το τρίφατσο καγκελόφρακτο παράθυρο βλέπει σε ένα δρόμο όπου παιδιά, τα οποία γεννήθηκαν σε μέρη τόσο μακρινά όπως το Ουζμπεκιστάν και η Κολομβία, παίζουν. Οι ενήλικοι που έχουν μαζευτεί μέσα είναι μετανάστες από τη Λατινική Αμερική που ανακάλυψαν πρόσφατα ότι έχουν δικαίωμα να ψηφίσουν στις επερχόμενες δημοτικές εκλογές στην περιοχή της Γιάφας-Τελ Αβίβ. Τη συγκέντρωση αυτή οργάνωσαν μέλη του πολιτικού δημοτικού κινήματος Ir LeKulanu (ʺΠόλη για Όλους μαςʺ), μεταξύ των οποίων ένας υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος. Στόχος τους είναι να μαζέψουν ψήφους, αλλά επίσης να ανακαλύψουν ποια αιτήματα επιθυμούν να θέσουν οι προερχόμενοι από την Λατινική Αμερική πολίτες στο Δημαρχείο. Το προσχέδιο του προγράμματος για τους ʺνέους υπηκόους του Τελ-Αβίβʺ που έφτιαξαν οι ακτιβιστές επικεντρώνεται στις ειδικές ανάγκες των μεταναστών και δίνει έμφαση στην επέκταση των κοινωνικών υπηρεσιών που συνδέονται άμεσα με αυτές τις ανάγκες.


Στους ακτιβιστές δεν προκάλεσε μεγάλη έκπληξη το γεγονός ότι τους νέους ψηφοφόρους που συγκεντρώθηκαν σε αυτό το δωμάτιο απασχολούν τα ίδια περίπου ζητήματα που θέτουν και οι Ισραηλινοί υπήκοοι γείτονές τους σε ανάλογες συγκεντρώσεις. Ο φωτισμός των δρόμων, η ρύπανση και η δημόσια ασφάλεια αποτελούν προτεραιότητες στον κατάλογο των προβλημάτων. Όπως οι γείτονές τους, οι μετανάστες επιθυμούν τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στο άμεσο περιβάλλον τους, μια εργατική συνοικία στο περιθώριο της πλουσιότερης και πιο κοσμοπολίτικης πόλης του Ισραήλ.


Μια άλλη φθινοπωρινή βραδιά, ακριβώς έναν χρόνο αργότερα, καμιά τριανταριά άνθρωποι έχουν συγκεντρωθεί σε μια υπαίθρια αγορά στην κοντινή συνοικία της ΧαΤίκβα. Είναι εφτά η ώρα, οι περισσότεροι πάγκοι έχουν κλείσει και όσοι βγήκαν έξω αυτό το βροχερό βράδυ στριμώχνονται, για να μη βραχούν, κάτω από τον σχισμένο μουσαμά που κρέμεται από πάνω. Είναι και αυτή μια εργατική συνοικία και οι διαδηλωτές είναι κυρίως παραδοσιακοί Εβραίοι με καλυμμένο κεφάλι. Είναι παλιοί ένοικοι των ρημαγμένων συγκροτημάτων κατοικιών που περιβάλλουν την αγορά και απόψε μοιάζουν να συμφωνούν με τις ομιλίες που ακούν και που λένε ένα μόνο πράγμα: οι ʺξένοι εργάτεςʺ δεν είναι ευπρόσδεκτοι στο νότιο Τελ Αβίβ.


Οι ξένοι εργάτες, υποστηρίζουν διάφοροι ομιλητές από το μεγάφωνο, καταλαμβάνουν τα σχολεία και απομυζούν τους λιγοστούς πόρους της κοινωνικής πρόνοιας. Το τίμημα το πληρώνουν οι ίδιοι οι κάτοικοι, Εβραίοι υπήκοοοι, που συνέβαλαν σην άμυνα και την ανάπτυξη του κράτους. Οι ομιλητές καλούν την κυβέρνηση να σταματήσει την εισαγωγή εργατών και να δώσει την κατάλληλη οικονομική υποστήριξη στον πληθυσμό που ζει εκεί ανέκαθεν.


Για τους διαδηλωτές, υπάρχει μια σαφής, καίρια διάκριση: από τη μια πλευρά είναι οι tzfonim (ʺΒόρειοιʺ, κάτοικοι των συνοικιών της μεσαίας και ανώτερης τάξης), που ως εργοδότες αποκομίζουν κέρδη από την εργασία των μεταναστών στο Τελ Αβίβ και ως πολιτικοί παίκτες υπερασπίζονται τα δικαιώματά τους στο όνομα της πολυπολιτισμικότητας. Από την άλλη πλευρά, είναι οι dromim ή Νότιοι, που ʺυποφέρουν καθημερινάʺ από την παρουσία των ξένων εργατών. Η λύση που προτείνουν οι διαδηλωτές είναι η απέλαση αυτών των μεταναστών- είτε στις χώρες προέλευσής τους είτε στο βορεινό τμήμα της πόλης όπου είναι υποτίθεται ευπρόσδεκτοι.


Καμιά από τις παραπάνω σκηνές δεν είναι από αυτές που έρχονται στο νου όταν κανείς σκέφτεται ʺΤελ Αβίβʺ, αλλά και οι δυο μπορούν να συμβούν μόνο σε αυτή την πόλη, εμπορικό και αστικό κέντρο της χώρας και ένα μέρος που χαρακτηρίζεται τόσο από την εσωτερική ποικιλία του όσο και από την περίπλοκη σχέση του με το εθνικό σύνολο. Οι Ισραηλινοί όλης της χώρας, συμπεριλαμβανομένων των κατοίκων της ίδιας της πόλης, αρέσκονται να αναφέρονται στη ʺ φούσκα του Τελ Αβίβ ʺ. Η μεταφορά αυτή εμφανίζει την πόλη, από τη μια πλευρά ως έναν αυτόνομο κόσμο ελαφρότητας, χρήματος και σεξ, ηθελημένα ανυποψίαστο για τις συντριπτικές πραγματικότητες γύρω του- με πρώτη απ’ όλες, βεβαίως, την ισραηλο-παλαιστινιακή σύγκρουση. Από την άλλη πλευρά, η μεταφορά της φούσκας δείχνει επίσης τους τρόπους με τους οποίους το Τελ Αβίβ είναι μια επισφαλής αυταπάτη, ικανή να ʺεκραγείʺ ανά πάσα στιγμή υπό το βάρος της καθημερινής βίας από την οποία προσπαθεί απεγνωσμένα να ξεφύγει.


Η διαφορά όμως ανάμεσα στο Τελ Αβίβ και το υπόλοιπο Ισραήλ δεν είναι εντελώς φανταστική. Ενώ απέχει ακόμη από τα να είναι η ʺπόλη του κόσμουʺ που θα ήθελαν κάποιοι από τους ηγέτες της, η μητρόπολη είναι σίγουρα το πιο παγκοσμιοποιημένο μέρος της χώρας, όπως μαρτυρά η υψηλή διεθνική κινητικότητα πολλών από τους κατοίκους της, η κατάφωρη, αυξανόμενη ανισότητα εντός των συνόρων της και οι κοσμοπολίτικες προσδοκίες του πολιτισμού της. Ως τέτοια, η ʺφούσκαʺ συχνά ξεχειλίζει από διαφοροποιήσεις και εντάσεις διαφορετικές από εκείνες για τις οποίες ανησυχεί το έθνος. Ενώ η πόλη αποτελεί σίγουρα μια περίπτωση αστικής αναταραχής, οι εντάσεις που υπάρχουν στο εσωτερικό της γεννούν δημιουργικά ανοίγματα και επιτρέπουν την ανάδυση πολιτικών προγραμμάτων μητροπολιτικού επιπέδου, που θα ήταν αδιανόητα σε άλλα μέρη της χώρας.


Ένας ποιητής του Τελ Αβίβ οριοθέτησε κάποτε το πλαίσιο της αφοσίωσής του υποστηρίζοντας πως θα φορέσει τη στρατιωτική στολή του μόνο ʺόταν τα τανκς περάσουν το Γιαρκόνʺ (έναν μικρό ποταμό στα βόρεια περίχωρα της πόλης). Ωστόσο η πόλη αυτή ξεπέρασε τη Γιάφα, το μεγαλύτερο λιμάνι της Παλαιστίνης, και απορρόφησε πολλά από τα γύρω χωριά την επομένη του πολέμου του 1948. Το Τελ Αβίβ είναι μια πόλη που ο Νότος της (αποκαλούμενος ʺη μαύρη πόληʺ από την αρχιτέκτονα Sharon Rotbard) κατοικείται ανέκαθεν από Mizrahim, περιθωριοποιημένους και προλεταριοποιημένους Εβραίους που προέρχονται από τη Μέση Ανατολή. Εάν υπάρχει ʺφούσκαʺ, τότε τα όριά της μπορούν να χαραχτούν- και εκείνες οι μεγάλες εκτάσεις γης της δημοτικής ζώνης που αποκλείονται από τα σύνορά της και που ενώ επισήμως αποτελούν μέρος της πολιτείας, θεωρείται συχνά πως ʺδεν ανήκουν πραγματικάʺ στο Τελ Αβίβ.


Οι κάτοικοι της ʺμαύρης πόληςʺ έχουν κάτι κοινό: είναι οι αόρατοι κάτοικοι της Πρώτης Σιωνιστικής Πόλης. Η θέση τους στις σκιές του Τελ Αβίβ σημαίνει ότι ζουν περικυκλωμένοι από τις πιο βρώμικες και επικίνδυνες δραστηριότητες της πόλης. Στο γεωγραφικό κέντρο του Νότου βρίσκεται ο μεγαλύτερος σταθμός λεωφορείων της χώρας και σε μικρή απόσταση από αυτό το ρυπογόνο απεχθές θέαμα υπάρχουν εγκαταστάσεις όπως ένα νεκροτομείο, μια φυλακή, μια κλινική μεθαδόνης και μια συνοικία με κόκκινα φωτάκια.


Οι αόρατοι κάτοικοι αυτής της ζώνης είναι επίσης οι πρώτοι που λαμβάνουν ανακοινώσεις για εκκένωση όταν οι ξεχασμένες για καιρό συνοικίες τους εντάσσονται σε προγράμματα για ʺανάπτυξηʺ και αποκατάσταση. Τα λίγα τελευταία χρόνια, οι Παλαιστίνιοι κάτοικοι της συνοικίας Αγιαμί στη Γιάφα όπως και οι Υεμενίτες Εβραίοι της συνοικίας Κφαρ Σαλέμ απειλήθηκαν με έξωση από τα σπίτια στα οποία ζούσαν ημι-νόμιμα για πολλές δεκαετίες, για να ανοίξει ο δρόμος σε πιο ευημερούντες οικονομικά κατοίκους. Η μάχη που έδωσαν στέφθηκε από προσωρινή επιτυχία.


Αλλά και μέσα στη φούσκα υπάρχουν προβλήματα. Οι νεαροί, μεσοαστοί κάτοικοι του κεντρικού Τελ Αβίβ δέχτηκαν μεγάλα πλήγματα τα τελευταία χρόνια με την αύξηση των ενοικίων, μια δημοτική πολιτική για τις μεταφορές εστιασμένη στο άνοιγμα της πόλης στη χρήση ιδιωτικών αυτοκινήτων και την έλλειψη βασικών δημόσιων υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των μαιευτηρίων και των σχολείων. Το χάσμα ανάμεσα στις αμοιβές της μεσαίας τάξης και τις βασικές δαπάνες αυτής της τάξης- όπως το ενοίκιο και τα πανεπιστημιακά δίδακτρα- αυξάνεται σταθερά και η αγορά εργασίας γίνεται εξαιρετικά ανταγωνιστική.


Ένα άλλο μέρος του δημοτικού μωσαϊκού είναι οι δεκάδες χιλιάδες μη Εβραίων μεταναστών από 72 χώρες του παγκόσμιου Νότου που ήρθαν στο Ισραήλ και εγκαταστάθηκαν στο Τελ Αβίβ για να καλύψουν κενά σε χαμηλά αμοιβόμενους, αστικούς τομείς εργασίας. Ενώ μοιράζονται τις εμπειρίες της επισφάλειας σε σχέση με το καθεστώς τους και την περιθωριοποίησή τους στην αγορά εργασίας, οι μετανάστες αυτοί δεν αποτελούν ομοιογενή ομάδα. ʺΞένοι εργάτεςʺ, κυρίως από την Κίνα, την Ταϊλάνδη, τις Φιλιππίνες και την Ινδία, προσλαμβάνονται με συμβάσεις μέσω ενός προγράμματος του υπουργείου Εσωτερικών, το οποίο όμως διαχειρίζονται άτυπες υπηρεσίες ανθρώπινου δυναμικού. Ένας σημαντικός αριθμός μεταναστών είναι επίσης οι αιτούντες άσυλο που έρχονται από την Ερυθραία και το Σουδάν, με ταυτότητες που τους χορηγούνται από τα Ηνωμένα Έθνη, οι οποίες τους εξασφαλίζουν προνόμια προσωρινής διαμονής, χωρίς να περιλαμβάνουν πάντα άδειες εργασίας. Ακόμη πιο ʺπαράνομοι ξένοιʺ από τη Νότια Αμερική (κυρίως από την Κολομβία και τον Ισημερινό) και τη Δυτική Αφρική (Νηγηρία, Ακτή του Ελεφαντοστούν και Γκάνα), μπαίνουν στη χώρα με τρίμηνη τουριστική βίζα και εγκαθίστανται στο Τελ Αβίβ ελπίζοντας να βρουν ανεπίσημη απασχόληση ως οικιακοί βοηθοί, στην εστίαση ή στον κατασκευαστικό τομέα.


Αυτό είναι το Τελ Αβίβ. Πέρα από την εθνική πολιτική, μοιάζει ετοιμοθάνατο. Η σιωνιστική Αριστερά δεν έχει εξαφανιστεί και το κέντρο και η δεξιά (που εκπροσωπούν περισσότερο από 80% των μελών του Κοινοβουλίου) μοιάζουν να συμφωνούν ότι η διατήρηση του στάτους κβο της κατοχής είναι η καλύτερη πολιτική. Σ’ αυτή την πόλη όμως η ένταση για την εθνική διαμάχη ωθείται κατά καιρούς στο περιθώριο από αυτό που μπορεί στην καλύτερη περίπτωση να περιγραφεί ως ταξικές διαιρέσεις. Η διαφορά ανάμεσα στους πλούσιους και την υπόλοιπη πόλη- εν ολίγοις, ανάμεσα στο Βορρά από τη μια πλευρά και το κέντρο και το Νότο από την άλλη- δίνει μια ισχυρή ώθηση στους όρους με τους οποίους πλαισιώνονται οι πολιτικές διεκδικήσεις στην πόλη- από τις διαδηλώσεις των Νοτίων κατά των μεταναστών μέχρι το αίτημα για τον έλεγχο των ενοικίων στο κέντρο της πόλης.


Οι ελπίδες για μια πολυεθνική αστική μάχη από αυτή την σχεδόν αόρατη κοινότητα μοιάζουν ίσως εκτός πραγματικότητας. Είναι, πράγματι, και το αίτημά μας δεν είναι καθόλου ντετερμινιστικό. Αλλά εάν, όπως παρατηρήσαμε, οι αστικές συνθήκες παρέχουν μια χωροταξική γλώσσα με την οποία οι κάτοικοι του Τελ Αβίβ και της Γιάφας μπορούν να αρθρώσουν κοινούς προβληματισμούς, βασισμένους σε ταξικά κριτήρια, τότε έχουμε βάσιμες ελπίδες να πιστέψουμε στην πιθανότητα μιας συμμαχίας του Νότου (ή του Νότου και του κέντρου) ενάντια στην κυριαρχία του Βορρά. Οι συνθήκες σε εθνικό επίπεδο θα περιπλέξουν σίγουρα τις απόπειρες για τη σύναψη μιας συμμαχίας ανάμεσα στους Άραβες, τους Mizrahis και τους “ξένους” – αλλά ενώ οπουδήποτε αλλού στο Ισραήλ μια τέτοια συμμαχία θα ήταν αδιανόητη, στο Τελ Αβίβ είναι τουλάχιστον πιθανή.


Πολλοί Αριστεροί στο Ισραήλ σπεύδουν να αποτιμήσουν όλα τα πολιτικά προγράμματα στη χώρα σε σχέση με την ικανότητά τους να απειλήσουν τη συνέχεια της κατοχής και του απαρτχάιντ. Εμείς δεν αμφισβητούμε ούτε στιγμή τη σημασία που έχει αυτός ο αγώνας για την αλλαγή της καταστροφικής πολιτικής του ισραηλινού κράτους, κυρίως σε ό, τι αφορά τη συνεχιζόμενη καταπίεση των Παλαιστινίων. Θα ήταν όμως αναλυτικό και πολιτικό λάθος να αξιολογήσουμε τις εξελίξεις στο Τελ Αβίβ σε σχέση μόνο με την εθνική διαμάχη. Η αλλαγή στο Ισραήλ/Παλαιστίνη, όταν επέλθει, θα προέλθει από ένα σύμπλεγμα δυνάμεων πάνω και κάτω από το επίπεδο του έθνους-κράτους. Η αλλαγή στο Τελ Αβίβ δεν αποτελεί τη μόνη προϋπόθεση γι’ αυτό. Αλλά στο μέτρο που κάνει τη διαφορά για τον όλο και πιο ποικίλο πληθυσμό της πόλης και στο μέτρο που μπορεί να συνδυαστεί με αλλαγές σε άλλα μέρη και άλλες κλίμακες, οι δυνατότητές της αξίζουν σίγουρα να διερευνηθούν.


Σημείωση

Η περιοχή της Γιάφας-Τελ Αβίβ, αποτελεί από το 1950 ένα αμάλγαμα που λειτουργεί ως ενιαία μονάδα της δημοτικής αρχής. Η πόλη (με πληθυσμό που υπολογίζεται στους 400.000) βρίσκεται στο κέντρο της μητροπολιτικής περιοχής “Gush Dan” που στεγάζει περίπου 3 εκατομμύρια ή τον μισό πληθυσμό του Ισραήλ.

Ο αρχιτέκτονας Eyal Weizman συζητά για το νέο του βιβλίο, Hollow Land – μία έρευνα του πολιτικού χώρου που έχει δημιουργηθεί από την Ισραηλινή κατοχή σαν ένα εργαστήριο της προχωρημένης καπιταλιστικής αποικιοκρατίας όπου οι δράση του Ισραηλινού στρατού, των ανθρωπιστικών οργανώσεων, των αποίκων και διαφόρων ομάδων των ίδιων των αποικισμένων διαπλέκονται, διαμορφώνοντας έντονες σχέσεις.


Κωνσταντίνος Καστρισσιανάκης: Στο βιβλίο σας που κυκλοφόρησε πρόσφατα, Hollow Land: Israel’s Architecture of Occupation (Κούφια Γη: Η Αρχιτεκτονική Κατοχής του Ισραήλ) παρουσιάζετε μια πολυεπίπεδη αντίληψη για τις διαστάσεις της ισραηλο-παλαιστινιακής διαμάχης που έχουν να κάνουν με το χώρο. Η αρχιτεκτονική και ο σχεδιασμός αποκαλύπτονται ως στρατηγικά όπλα στη διαμάχη, μπορείτε να μας εξηγήσετε γιατί;


Eyal Weizman: Το βιβλίο εξετάζει τους διάφορους τρόπους της στέρησης χώρου και του ελέγχου που το Ισραήλ οικοδόμησε στη Δυτική Όχθη και τη Γάζα. Επιχειρεί να τους ερμηνεύσει όχι μόνο ως δείγμα ενός κυβερνητικού σχεδιασμού από πάνω προς τα κάτω, αλλά, αντίθετα, και του τρόπου με τον οποίον αντανακλούν διαμάχες και αντιφάσεις, το παιχνίδι διαφόρων ανεξάρτητων ή ημι-ανεξάρτητων οργανώσεων, που οι δράσεις τους είναι ‘αρχιτεκτονικές’ στο μέτρο που έχουν μορφοποιηθεί. Το βιβλίο προσπαθεί να αντιταχθεί ιστοριογραφικά στην ιδέα ότι υπάρχει ισόρροπη σχέση μεταξύ κρατικής ιδεολογίας και πραγματικών γεγονότων. Μέχρι τώρα, το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας για το Ισραήλ-Παλαιστίνη αντιμετώπισε τις κτισμένες πραγματικότητες ως αποτέλεσμα των προθέσεων ενός, πολιτικού ή στρατιωτικού, επικεφαλής του σχεδιασμού. Και θεώρησε ότι η σχέση του χώρου και της εξουσίας είναι ότι η οργανωμένη συγκεντρωτική εξουσία καθορίζει την οργάνωση του χώρου. Πράγματι, η σχέση ανάμεσα στο χώρο και την πολιτική δεν είναι ποτέ έτσι –ανταποκρίνεται σε πολλές και διεσπαρμένες δυνάμεις και επιρροή. Ο χώρος είναι προϊόν αντικρουόμενων συμφερόντων, ακόμη κι όταν μιλάμε μέσα από τον ηγεμονικό ισραηλινό λόγο, έχει πολλές ρωγμές στο εσωτερικό του. Ακόμη και οι πρακτικές της ισραηλινής κατοχής της Παλαιστίνης εμπεριέχουν περισσότερες αντιφάσεις παρά συγκρότηση. Αυτό βέβαια δεν δικαιολογεί τη βίαιη κατοχή και τη συνεχιζόμενη παραβίαση των νόμιμων παλαιστινιακών δικαιωμάτων, νομίζω όμως ότι αν δούμε την πολιτική με περισσότερες αποχρώσεις, θα μπορέσουμε να βρούμε καλύτερους τρόπους για να διαχειριστούμε και να χειριστούμε τις διαμάχες.


Η συνέπεια όλων αυτών – κι αυτό τονίζεται σαφέστατα στο βιβλίο- είναι η ύπαρξη συστημάτων στέρησης και η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του διεθνούς δικαίου. Η ιδέα του βιβλίου είναι να εξετάσει μια κτισμένη πραγματικότητα, όπως ένας οικισμός, ένα σημείο ελέγχου, ένας δρόμος, ο τοίχος, και να τα αντιμετωπίσει όχι ως ενσαρκώσεις μιας κρατικής ιδεολογίας αλλά ως διαγράμματα των πολύπλοκων πολιτικών πεδίων δύναμης που τα περιβάλλουν. Οι κτισμένες μορφές είναι αποτέλεσμα διαπραγμάτευσης μεταξύ των συμφερόντων και των αιτημάτων των ανθρωπιστικών οργανώσεων, των προθέσεων του ισραηλινού στρατού- και το βιβλίο κάνει διακρίσεις μεταξύ των διαφόρων τομέων του- της επιρροής των διεθνών οργανώσεων, των διαφόρων επιθυμιών των ίδιων των παλαιστινιακών οργανώσεων, που οι εσωτερικές διαμάχες τους παίζουν επίσης μείζονα ρόλο στη διαμόρφωση του χώρου. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται σε μια οικολογία διαμάχης όπου επιχειρούν παίκτες που σχετίζονται ή δεν σχετίζονται με το κράτος, σε μια κατάσταση συνάφειας και ανατροφοδότησης, που αποτελεί συνέπεια των συγκρούσεων των διαφόρων δυνάμεων. Στην πραγματικότητα, η Δυτική Όχθη είναι ένα είδος εργαστηρίου, όπου όλοι αυτοί οι παίκτες συνδέονται μεταξύ τους με μια σχέση διαμάχης/ συνεργασίας και μέσα από διάφορες άλλες μορφές σχέσης με πολύ έντονο και γρήγορο τρόπο. Πρέπει να δούμε τις πραγματικότητες της κατοχής της Δυτικής Όχθης ως ένα εξαιρετικά διάχυτο πεδίο δυνάμεων που επιχειρούν μέσω της μεταμόρφωσης του κτισμένου περιβάλλοντος. Αυτό μας επιτρέπει να δούμε τον Τοίχο, για παράδειγμα, όχι μόνο ως φανερή υλική εκδήλωση της κρατικής ιδεολογίας αλλά ως διάγραμμα όλων των δυνάμεων που δρουν και αλλάζουν την πορεία του καθώς κτίζεται. Σε πολλές περιπτώσεις, οι παλαιστινιακές και ισραηλινές οργανώσεις κατάφεραν να αλλάξουν την πορεία του τοίχου, μετακινώντας το πιο κοντά στα διεθνή σύνορα. Το πρόβλημα όμως πάντα ήταν ότι παρεμβαίνοντας στο σχεδιασμό του τοίχου, τον αποδέχονταν ως γεγονός. Το παράδοξο του μικρότερου κακού εμπλέκεται πάντα στις αποφάσεις για δράση.


Κ.Κ.: Στο τέλος, ωστόσο, κάτι κτίζεται, κάτι μόνιμο υλοποιείται.


E.W.: Ακόμη κι αυτό που κτίζεται εκεί δεν αποτελεί απλώς ενσάρκωση της πολιτικής της εξουσίας. Εάν κοιτάξουμε με τρόπο όχι απόλυτο το περίγραμμα του οικισμού, θα έλεγα ότι η μορφή του αποτελεί ένδειξη αυτών των αντικρουόμενων δυνάμεων. Η ίδια η μορφή συνδέει διάφορες πτυχές της ισραηλινής και παλαιστινιακής μικρο-πολιτικής. Μια ανάλυση που εμμένει στη σχεδόν μεταφυσική έννοια των κακών προθέσεων δεν λαμβάνει υπόψη ένα άλλο επίπεδο αντίληψης, που έχει να κάνει με το πώς η αρχιτεκτονική αναπαριστά τον τρόπο λειτουργίας των διαφόρων ομάδων μέσα στην ισραηλινή κοινωνία, των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, της παλαιστινιακής αντίστασης, τους τρόπους με τους οποίους οι ανθρωπιστικές και διεθνείς ομάδες δουλεύουν στο χώρο μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον. Γι’ αυτό επιμένω στην έννοια της ευελιξίας. Η ευελιξία των αρχιτεκτονικών μορφών δεν σημαίνει ότι τα στοιχεία του τοίχου είναι από μέσα κι απ’ έξω εύπλαστα και εύκαμπτα, αλλά αποτελεί το κλειδί για την κατανόηση της σχέσης μεταξύ δυνάμεων και μορφής.


Ο τοίχος αποτελεί τη σαφέστερη εκδήλωση της πολιτικής ισχύος, της κρατικής ιδεολογίας και των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά η ρίζα του συνδέεται και αποδίδεται και σε άλλες δυνάμεις. Εάν δεν το καταγράψουμε αυτό, δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε την οικολογία της διαμάχης. Η οικολογία είναι μια καλή αναλυτική κατηγορία γιατί περιλαμβάνει τη σχέση μεταξύ διαφόρων οργανώσεων και των συμφερόντων τους, δείχνει ότι υπάρχουν συν-εξαρτήσεις, συν-εξελίξεις.


Κ.Κ.: Εξηγείτε στο βιβλίο σας ότι ο τοίχος αποκαλύπτει σαν σεισμογράφος τις δυνάμεις που διαμορφώνουν αυτή την οικολογία. Ως κτισμένη μορφή εξυπηρετεί τον σκοπό του;


E.W.: Είναι αποτελεσματικός σε ένα πολύ μηχανικό επίπεδο- κάνει την παλαιστινιακή ζωή άθλια. Κάνει τις μετακινήσεις των Παλαιστινίων πολύ δύσκολες. Λαμβάνοντας, όμως, υπόψη την πολεμική οικονομία, εάν κάποιος θέλει να προωθήσει εκρηκτικά από τη Δυτική Όχθη ή τη Γάζα στο κομμάτι της Παλαιστίνης του 1948, μπορεί να το κάνει από το έδαφος ή κάτω απ’ το έδαφος, όπως αποδείχτηκε πρόσφατα στη Γάζα. Ο τοίχος δεν μπορεί ποτέ να είναι ερμητικός. Αποτελεί μια μόνο από τις τεχνολογίες ελέγχου που το Ισραήλ έχει τοποθετήσει σε όλη τη Δυτική Όχθη και σε όλο τον ισραηλινό χώρο. Ο Adi Ophir το αποκάλεσε ‘ουρά του τέρατος’, νομίζω ότι είναι καλός ορισμός.


Κ.Κ.: Νομίζω ότι ο ίδιος ο τοίχος μπορεί να αποτελεί ενσάρκωση αυτού που ο Giorgio Agamben αποκαλεί ‘κατάσταση εξαίρεσης’.


E.W.: Στην πραγματικότητα, η ανάλυσή μου θα μπορούσε να εκληφθεί ως πολύ κριτική έναντι του Agamben και περισσότερο ευθυγραμμισμένη με τη σκέψη του Foucault. Για μένα, ο Agamben βλέπει τα πράγματα με καθαρά ανταγωνιστικούς όρους: κανονική κατάσταση των πραγμάτων έναντι κατάστασης εξαίρεσης, εντός/εκτός, κυριαρχία/homo sacer. Στην ‘κατάσταση εξαίρεσης’, οι κατεχόμενοι, τα θύματα που είναι έγκλειστα σε στρατόπεδο δεν έχουν καμιά δυνατότητα. Είναι απλώς μια μάζα χωρίς δικαιώματα ή ικανότητα να ενεργήσουν και να αλλάξουν τη ζωή τους. Η ανάλυσή μου απορρίπτει τόσο τον πανίσχυρο κυρίαρχο όσο και το ανίσχυρο θύμα. Θα μπορούσα να δείξω ότι μέσα στα δήθεν ενοποιημένα ισραηλινά κυρίαρχα συστήματα, υπάρχουν εσωτερικές διαμάχες όλων των ειδών, αναποτελεσματικότητες, ανικανότητες και αποτυχίες. Η παλαιστινιακή κατάσταση είναι ακόμη ένας πραγματικός παράγων σ’ αυτή τη διαμάχη. Οι Παλαιστίνιοι μέσα από την πολιτική ή τον ένοπλο αγώνα τους διαμόρφωσαν επίσης τις πραγματικότητες της διαμάχης και η αντίστασή τους ήταν κατά καιρούς ισχυρή και αποτελεσματική. Όταν αποκαλούμε τον τοίχο ή τα κατεχόμενα εδάφη κατάσταση ή ζώνη εξαίρεσης, αυτό ενέχει τον κίνδυνο να γίνει μάλλον εμπόδιο παρά εργαλείο ανάλυσης, γιατί απλουστεύει την κατάσταση αντί να δίνει διέξοδο. Σε τελευταία ανάλυση, το Ισραήλ βρίσκεται σε κατάσταση εξαίρεσης από την αρχή του. Κάθε σημαντική πολιτική έναντι των Παλαιστινίων υποστηρίχτηκε στη βάση της κατάστασης εξαίρεσης. Για τον Agamben, η κατάσταση εξαίρεσης έγινε ο κανόνας. Απ’ αυτή την άποψη, είναι μια κατηγορία περιττή. Εάν βρισκόμαστε ήδη μέσα στην κατάσταση εξαίρεσης, ολόκληρη η πολιτική αυτής της περιοχής γίνεται μέσα σ’ αυτή την κατάσταση, σε βαθμό που η εξαίρεση αυτή δεν μας επιτρέπει να καταλάβουμε τι γίνεται στην πραγματικότητα .


Κ.Κ.: Στο βιβλίο σας δείχνετε ότι η κριτική θεωρία και η μετα-στρουκτουραλιστική γλώσσα χρησιμοποιούνται από τον ισραηλινό στρατό στην πολεμική τακτική του. Τι πιστεύετε ότι σημαίνει αυτό για την κριτική θεωρία;


E.W.: Όταν βρίσκεσαι σε διαμάχη, αρπάζεις όποιο εργαλείο βρεις. Το Ισραήλ χρησιμοποιεί τα πάντα. Χρησιμοποιούν τους δρόμους. Τι σημαίνει αυτό για τους δρόμους; Όλα μπορούν να γίνουν εργαλείο στο πλαίσιο μιας διαμάχης. Πρόθεση του βιβλίου δεν είναι απλώς να επικρίνει την κριτική θεωρία. Θα μπορούσε να γίνει αντικείμενο κατάχρησης, όπως όλα τα άλλα. Αυτό που βλέπετε είναι το επιχειρησιακό επίπεδο της κριτικής θεωρίας και της μεταμοντέρνας θεωρίας, που έχει επηρεαστεί, με τη σειρά του, από τις στρατιωτικές τακτικές.


Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην κριτική θεωρία και τη στρατιωτική σκέψη δεν είναι τόσο μεγάλη. Ο Deleuze και ο Guattari – που κατέχουν καλά τη στρατιωτική θεωρία (όπως και ο Guy Debord) έχουν ήδη προειδοποιήσει ότι ο κρατικός μηχανισμός μπορεί να χρησιμοποιήσει την πολεμική μηχανή. Ο Toni Negri υποστηρίζει ότι η παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία πλησιάζει πολύ στο ιδανικό του περί κομμουνισμού. Οι θεωρίες αυτές, που απέχουν πολύ από να είναι απλώς ‘ανατρεπτικές’- είναι κορεσμένες σε σχέση με τον επιχειρησιακό τρόπο του σημερινού καπιταλισμού, ολόκληρη η υποδομή είναι ήδη εκεί, αλλά ο κόσμος πρέπει να αλλάξει τον τρόπο που σκέφτεται τον εαυτό του. Ο Negri λέει ότι η αυτοκρατορία και το πλήθος είναι συν-εξαρτώμενες κατηγορίες.


Κ.Κ.: Βλέπουμε μια δυναμική όπου ανατρεπτικά κινήματα ανατρέπονται. Όπου τη χρήση της ανατροπής αναλαμβάνει το κράτος.


E.W.: Για μένα, αυτό που έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι να δούμε πώς μπορούμε να ανατρέψουμε ολόκληρο τον κατοχικό μηχανισμό. Να κάνουμε ένα detournement και να χρησιμοποιήσουμε όλα όσα το Ισραήλ έχει χτίσει στη Δυτική Όχθη ως παράγοντες για μια άλλη μορφή ζωής. Είναι γεγονότα, είναι εκεί. Τι θα γίνουν αυτοί οι οικισμοί όταν εκκενωθούν; Πώς θα μετατραπούν σε τόπους κατοικίας για Παλαιστίνιους; Πώς θα αντιστραφεί αυτό το περιβάλλον; Πώς μπορούμε να φέρουμε την επανάσταση σε μια τάξη που βασική της αρχή είναι η συνεχής αυτό-επανάσταση;


Κ.Κ.: Πώς;


E.W.: Αυτό ακριβώς προσπαθώ να κάνω μαζί με Παλαιστίνιους αρχιτέκτονες. Προσπαθούμε να μετατρέψουμε αυτούς τους οικισμούς από τοποθεσίες αποκλεισμού σε τοποθεσίες παλαιστινιακών δημόσιων ιδρυμάτων, μη κρατικών ιδρυμάτων κλπ. Είναι ένα ουτοπικό σχέδιο. Γιατί να καταστρέψεις αυτούς τους χώρους όταν μπορείς να τους αντιστρέψεις; Πώς να αντιστρέψεις τις επιφάνειές τους;


Κ.Κ.: Στη Γάζα, αυτοί οι χώροι έχουν ήδη καταστραφεί…


E.W.: Ναι. Νομίζω ότι ήταν μεγάλο έγκλημα η καταστροφή αυτών των οικισμών. Παρόλο που οι Παλαιστίνιοι τους μισούν, οι Παλαιστίνιοι τους έχτισαν. Αυτό ακριβώς το είδος έντασης μεταξύ χώρων απελευθέρωσης και χώρων καταπίεσης πρέπει να αποκτήσει υπόσταση.


Δεν χρειαζόμαστε περισσότερη καταστροφή τόσο εξυπηρετικών κτιρίων. Τι σημαίνει, όμως, να κατοικήσεις το σπίτι του εχθρού σου; Τι σημαίνει να ζεις πλέον εκεί; Στην πραγματικότητα, δεν προτείναμε να ζήσουν οι άνθρωποι εκεί, αυτό θα αναπαρήγαγε στο χώρο ιεραρχίες εξουσίας, θα έπεφταν στην μετα-αποικιακή παγίδα των αποικισμένων που γίνονται αποικιστές. Υπάρχουν άλλοι τρόποι για να ανατρέψουμε τις πρότερες δομές εξουσίας που διαπερνούν αυτούς τους οικισμούς και να τους μετατρέψουμε σε νέες μορφές ιδρυμάτων.


Τι σημαίνει να δημιουργούμε ιδρύματα που ειδικεύουν τις λειτουργίες τους στα προάστια; Πώς μπορεί να υπάρξει ένα νοσοκομείο σε προάστιο; Τι πρέπει να αλλάξει, τι πρέπει να παραμείνει; Αυτή η διαδικασία πρέπει να εφεύρει νέες μορφές για τον δημόσιο τομέα. Είναι σημαντικό να σκεφτούμε δημιουργικά για το πώς οι χώροι αυτοί μπορούν να μεταμορφωθούν.


Κ.Κ.: Για να επανέλθουμε στο βιβλίο σας, αναφέρεστε στο ‘ανθρωπιστικό παράδοξο’, σύμφωνα με το οποίο, ακόμη και με τις καλύτερες προθέσεις, η ανθρωπιστική παρέμβαση μπορεί μάλλον να διαιωνίσει το πρόβλημα παρά να βοηθήσει στη λύση του.


E.W.: Γι’ αυτό ακριβώς το αποκαλώ ανθρωπιστικό παράδοξο και όχι ανθρωπιστικό έγκλημα ή ανθρωπιστικό πρόβλημα. Είναι πάντοτε παράδοξο: κάνει ταυτόχρονα καλό και κακό. Μπορεί να κάνει καλό σε τοπικό επίπεδο, αλλά κακό στο πλαίσιο της ευρύτερης πολιτικής ατζέντας. Και πρέπει να μάθουμε να λειτουργούμε μέσα σ’ αυτό το παράδοξο, αντί να παραδοθούμε σ’ αυτό. Δεν έχει νόημα να προσπαθήσουμε να σπρώξουμε το εκκρεμές από τη μια ή την άλλη πλευρά.


Εάν συμμετέχεις στη βελτίωση της ζωής ενός ατόμου, μιας κοινότητας, μιας πόλης, κλπ., πρέπει να το κάνεις. Μερικές φορές, αυτό σε φέρνει σε συνενοχή με άλλες δυνάμεις, πρέπει όμως να μάθεις να λειτουργείς μέσα κι έξω από το σύστημα.


Αυτό που θέλω να δω είναι κριτικές πρακτικές. Δεν θέλω να κριτικάρω τους ακτιβιστές λέγοντας ότι είναι εξίσου κακοί με το στρατό. Δεν είναι αυτή η πρόθεσή μου. Η πρόθεσή μου, επισημαίνοντας το πρόβλημα, είναι να αποτρέψω την επανάληψη λαθών και να βρω τρόπους καλύτερης σύνδεσης της τοπικής δράσης με ευρύτερα πολιτικά ζητήματα. Πώς μπορείς να είσαι ταυτόχρονα ακτιβιστής και μάρτυρας; Πώς μπορείς να είσαι ταυτόχρονα ακτιβιστής και κέντρο πληροφοριών; Πώς μπορείς να ασκήσεις πίεση απ’ έξω ενώ είσαι μέσα; Τα ερωτήματα αυτά μάλλον ανοίγουν νέες δυνατότητες για δράση, παρά τις εμποδίζουν.


Κ.Κ.: Είναι πολύ δύσκολο για έναν αρχιτέκτονα να υιοθετήσει μια τέτοια θέση…


E.W.: Είναι, όμως, το πιο σημαντικό καθήκον μας. Το να επιλέγεις απλώς το μικρότερο κακό ισοδυναμεί με πλήρη συνενοχή.


Κ.Κ.: Αυτό δεν ισχύει μόνο για καταστάσεις διαμάχης, για το Ισραήλ…


E.W.: Ασφαλώς. Μια κριτική πρακτική πρέπει να στοχεύει μέσα από την παρέμβασή της στην αμφισβήτηση ολόκληρου του συστήματος, στην αποσταθεροποίηση του τρόπου που σκέφτεται τον εαυτό του, στην αποσταθεροποίηση του τρόπου που ο κόσμος σκέφτεται γι’ αυτό. Αυτός είναι ο λόγος που δεν δέχομαι ότι δεν υπάρχει ‘έξω’. Μπορείς να σκέφτεσαι από μέσα κι απ’ έξω απ’ το σύστημα ταυτόχρονα.


Κ.Κ.: Αυτός είναι ο λόγος που μια οργάνωση MSF σας δίνει έμπνευση;


E.W.: Έκαναν τρομερές απερισκεψίες, ιδιαίτερα στη Ρουάντα. Συνειδητοποίησαν ότι δίνοντας βοήθεια δημιουργούσαν στρατόπεδα προσφύγων, τα οποία αργότερα γίνονταν στόχος επιθέσεων. Έτσι, είχαν την ευθύνη ότι διευκόλυναν τη γενοκτονία. Το αναγνώρισαν κι έμαθαν απ’ αυτό. Θα ήταν, όμως, λάθος να υποστηρίξουμε πως εξαιτίας αυτού δεν πρέπει να υπάρχει ανθρωπιστική δράση. Θα μπορούσατε να το δεχτείτε αυτό; Βλέπω κάθε ανθρωπιστική δράση σαν μια συνεργασία με ανθρώπους που θεωρούν ή θεωρούνται ότι βρίσκονται υπό διωγμό. Πρέπει να γίνεται με αναγνώριση των παράδοξων και των κινδύνων της ανθρωπιστικής βοήθειας.


Εάν πάρουμε το ρόλο του Ερυθρού Σταυρού στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, δείχνει πλήρη συνενοχή. Αρνήθηκαν να αναφέρουν την ύπαρξη στρατοπέδων εξόντωσης για να μη θέσουν σε κίνδυνο τη δουλειά τους που γινόταν υπό τον όρκο της ουδετερότητας. Και πάλι, όμως, ήταν καλύτερα να υπάρχει ο Ερυθρός Σταυρός ή να μην υπάρχει; Θα έλεγα ότι στο πλαίσιο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου έκαναν περισσότερο κακό παρά καλό. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει. Όπως λέει και πάλι ο Agamben, οι ανθρωπιστές βρίσκονται πάντα σε συνενοχή με τις δυνάμεις της βιοπολιτικής. Ναι, ίσως. Μπορούμε, όμως, να βρούμε μια διέξοδο;


Η εμπλοκή έχει πάντα εξαρτήσεις, είναι ένα είδος ανάλογης σχέσης, από γεωγραφική και εννοιολογική άποψη.


Κ.Κ.: Επανερχόμαστε στη θεωρία του Αγκάμπεν. Μου μοιάζει ότι είναι δύσκολο να την απωθήσουμε εντελώς, παρόλο που προηγουμένως είσασταν αντίθετος στην ιδέα της διασύνδεσης του τοίχου με την κατάσταση εξαίρεσης.


E.W.:Ο τοίχος δεν χωρίζει δυο μέρη, το Ισραήλ και την Παλαιστίνη, αλλά τους Παλαιστίνιους απ’ τους Παλαιστίνιους. Τέμνει το κέντρο μιας γεωγραφίας όπου οι χώροι Εβραίων και Παλαιστίνιων επικαλύπτονται. Η διαμάχη δεν μπορεί να ιδωθεί μέσα απ’ το πρίσμα της παραδοσιακής αποικιακής ανάλυσης, υπάρχουν πολλοί σύγχρονοι ανεξάρτητοι παίκτες καθώς και η παρουσία μέσων ενημέρωσης, ανθρωπιστικών οργανώσεων και ομάδων ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μ’ αυτή την έννοια, η κατοχή είναι ένα εργαστήριο της προχωρημένης καπιταλιστικής αποικιοκρατίας όπου ο στρατός, οι ανθρωπιστές, οι άποικοι και διάφορες ομάδες των ίδιων των αποικισμένων μοιράζονται το ίδιο έδαφος και οι πράξεις τους διαπλέκονται, διαμορφώνοντας έντονες σχέσεις.


Ένας άλλος χρήσιμος τρόπος για να καταλάβουμε το γεωγραφικό αποτέλεσμα όλου αυτού είναι να το δούμε ως ένα ‘αρχιπέλαγος εξαιρέσεων’. Πρόκειται για την ιδέα σύμφωνα με την οποία μια γεωγραφική τάξη δεν βασίζεται πλέον αποκλειστικά στο πρότυπο του ομοιογενούς έθνους-κράτους και των συνεχόμενων συνόρων, αλλά σε μια διάταξη του χώρου κατακερματισμένη σε μια πολλαπλότητα εξω-εδαφικών ζωνών. Θα μπορούσαν να είναι ‘ζώνες νόμιμης εξαίρεσης’ όπου η κυριαρχία αμφισβητείται. Οι σύγχρονοι εξω-εδαφικοί χώροι περιλαμβάνουν σήμερα ανθρωπιστικές ζώνες, στρατόπεδα προσφύγων και συγκέντρωσης, βιομηχανικούς θύλακες, στρατιωτικές βάσεις και μερικές κλειστές κοινότητες ξένων υπηκόων.


Ο σύγχρονος πολιτικός χώρος έχει εξελιχθεί με τρόπο που θυμίζει μια παρόμοια εδαφική συρραφή εσωστρεφών θυλάκων. Είναι μια αδιάκοπη θάλασσα, που σπρώχνεται από ένα πολλαπλασιαζόμενο αρχιπέλαγος εξωτερικά αποξενωμένων και εσωτερικά ομοιογενών θυλάκων-έξω από τον έλεγχο των εδαφών που το περιβάλλουν. Διάφορες άλλες ζώνες –ζώνες πολιτικής πειρατείας, ζώνες κρίσης, ζώνες βάρβαρης βίας, ζώνες ‘ανθρωπιστικών καταστροφών’, ζώνες πλήρους υπηκοότητας, άνευ υπηκοότητας ή ‘ μερικής υπηκοότητας’ είναι τοποθετημένες πλάι –πλάι, η μια μέσα στην άλλη, ταυτόχρονα και σε πρωτόγνωρες γειτνιάσεις. Η δυναμική μορφολογία των σύγχρονων συνόρων-εδαφών είναι μια εξελισσόμενη εικόνα μεταμόρφωσης- τα σύνορα υποχωρούν και επανέρχονται, σέρνονται, περικυκλώνουν αθόρυβα κτίρια, δρόμους, κέντρα συγκοινωνιών, χωριά και πόλεις. Ο τραυματισμένος ιστός της θρυμματισμένης πολλαπλότητας των σύγχρονων ψηφιακών ή φυσικών ‘διαχωρισμών’ κατακερματίζεται σε πολλαπλές τοποθεσίες: τοπικές ή περιφερειακές οχυρώσεις, πρεσβείες, θύλακες κατοικιών, στρατόπεδα, ζώνες παραγωγής off shore, τοποθεσίες εξόρυξης μεταλλευμάτων, αεροδρόμια, καθώς και σκιώδεις ζώνες των αποστερημένων σε κρατητήρια ad-hoc που καταλαμβάνονται από πρόσφυγες, ‘παράνομους’ μετανάστες, αιτούντες άσυλο και άλλους ανεπιθύμητους ‘ύποπτους’.