Μολονότι η τωρινή εστίαση των μίντια στο WikiLeaks έχει φέρει την έννοια της διαφάνειας στο προσκήνιο, η σημασία της στο πεδίο της εταιρικής διακυβέρνησης διακηρυχτεί εδώ και καιρό. Αν πάρουμε γεγονότα όπως η πετρελαϊκή καταστροφή Exxon/Valdez του 1989, η έκθεση της εργασίας σε κάτεργα με τη χρήση ρούχων με δημοφιλείς μάρκες όπως η Nike και η εκτέλεση του Ken Saro Wiwa και οκτώ ανθρώπων του Ογκόνι το 1995 επειδή διαμαρτυρήθηκαν για την περβαλλοντική υποβάθμιση που προκάλεσε η Shell Oil στο Δέλτα του Νίγηρος. Ως απάντηση σε τέτοια παραδείγματα εταιρικής αμέλειας, προωθήθηκε η έννοια της corporate social responsibility (CSR), της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, που θεωρείται συχνά ως αναγνώριση από την πλευρά των εταιριών ότι οι ευθύνες τους υπερβαίνουν τα κέρδη και περιλαμβάνουν τις τοπικές κοινότητες και το περιβάλλον κι ότι υπάρχει καλύτερη εγγύηση γι’ αυτές τθς ευθύνες μέσω ενός αυξημένου επίπεδου δημόσιου έλεγχου. Μολονότι η έννοια της CSR έχει αποσπάσει ένα ουσιαστικό επίπεδο υποστήριξης από την εταιρική κοινότητα, παραμένουν σημαντικά προβλήματα που γίνονται κατανοητά μέσα από έννοιες κλειδιά όπως η διαφάνεια, η οποία δημιουργεί μια ευρεία ανακολουθία μεταξύ των εταιρικών ισχυρισμών και της τοπικής πραγματικότητας, συνήθως σε μέρη που είναι μακριά από το δημόσιο βλέμμα.


Στο κρατίδιο της Ορίσσα, στην ανατολική Ινδία, υπογράφηκε το 2005 ένα μνημόνιο κατανόησης ανάμεσα στην κορεατική εταιρία εξόρυξης μεταλλευμάτων POSCO και την κρατική κυβέρνηση για μια επιχείρηση χάλυβα 12 δις δολαρίων, τη μεγαλύτερη άμεση ξένη επένδυση στην ιστορία της Ινδίας. Σύμφωνα με τη νεοφιλελεύθερη σχολή σκέψης που κυριαρχεί στην ινδική οικονομία, μετά τις μεταρρυθμίσεις στην ελεύθερη αγορά στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι το πρόγραμμα “θα φέρει ευημερία και ευμάρεια στο λαό της”. Παρομοίως, η POSCO ισχυρίζεται ότι έχει δεσμευτεί “να εργαστεί για την ευημερία του λαού της Ορίσσα”, υπογραμμίζοντας την πίστη της στην “αμοιβαία ανάπτυξη μαζί με τις κοινότητες και την κοινωνία, μέσω συνεχών πρωτοβουλιών εταιρικής κοινωνικής ευθύνης”. Πράγματι, με ένα ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης γύρω στο 8%, μια σταθερά αυξανόμενη καταναλωτική τάξη και τις ξένες επενδύσεις σε άνοδο, αυτό το είδος εταιρικής φιλική προς την οικονομία θαυματουργής εικόνας μεταδίδεται συνεχώς στα βραδυνά δελτία ειδήσεων και τις καθημερινές εφημερίδες σε όλες τις μεγάλες πόλεις της χώρας. “Η Ινδία ισορροπεί…για να αναδυθεί στην κορφή της ομάδας της παγκόσμιας οικονομικής υπερδύναμης μέχρι το 2030″, ανέφεραν οι Hindustan Times, το επίπεδο “εμπιστοσύνης ανάμεσα στους δημιουργούς πλούτου της χώρας είναι πολύ υψηλό”.


Πολύ λιγότερης προσοχής τυγχάνει, ωστόσο, η άλλη όψη αυτής της αρπακτικής οικονομικής δραστηριότητας, η πραγματικότητα των αγροτικών χωριών της Ινδίας όπου λαμβάνει χώρα η εκμετάλλευση των πόρων. Διάσπαρτοι στην ινδική ύπαιθρο βρίσκονται έξι θύλακες αντίστασης και αμφισβήτησης για την παρουσία των πολυεθνικών εξορυκτικών εταιριών και τον τρόπο με τον οποίον επιχειρούν. Ένας τέτοιος θύλακας είναι το Dhinkia Village, στην επαρχία Jagatsinghpur της Ορίσσα, όπου θα ξεκινήσει το πρόγραμμα της POSCO. Εδώ η τοπική κοινότητα έχει έναν μακρύ κατάλογο παραπόνων που δεν συνάδουν με την κυβερνητική και εταιρική εκδοχή για ανάπτυξη, μοντερνισμό και ευημερία. Πρωταρχική θέση σε αυτόν τον προβληματισμό έχει ο τρόπος με τον οποίον η τοπική γεωργική οικονομία, που βασίζεται στο ινδοκάρυδο, το ανακάρδιο και το ψάρι θα καταστραφεί εντελώς με την προώθηση του προγράμματος. Πράγματι, σύμφωνα με τον Sisir Mohapatra, αρχηγό του χωριού και επικεφαλής του κινήματος διαμαρτυρίας, αυτή η τοπική οικονομία φτάνει στα 50 κρορ ετησίως και διασφαλίζει θέσεις εργασίας για όλη την κοινότητα,[1] γεγονός που μοιάζουν να αγνοούν εντελώς η POSCO και η κρατική κυβέρνηση, εμμμένοντας στην απόφασή τους να εφαρμόσουν το δικό τους πρότυπο “ανάπτυξης”.


Το χάσμα ανάμεσα στην εικόνα του συντρόφου/ συντονιστή ανάπτυξης που προβάλλει η POSCO και την τοπική καταστροφή και εκμετάλλευση που περιγράφει ο Mohapatra δείχνει ότι το παράδειγμα της CSR είναι σε μεγάλο βαθμό άνευ νοήματος σε ό,τι αφορά την ευθύνη των εταιριών στα βασικά ζητήματα της δικαιοσύνης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μια τέτοια κατάσταση, υποστηρίζω, πηγάζει από τον τρόπο με τον οποίο η σημερινή έννοια της CSR δρα σε αυτό που λέγεται ʺθετική αναφοράʺ, όπου ζητείται από τις εταιρίες ή επιλέγουν οι ίδιες να τεκμηριώσουν απλώς την “ανάπτυξη” ή την “πρόοδό” τους χωρίς να είναι υποχρεωμένες να αποδείξουν τους ισχυρισμούς τους ή να αντιμετωπίσουν τις αρνητικές πραγματικότητες που συνδέονται με τις επιχειρήσεις τους.[2] Μεμονωμένες εταιρίες όπως η POSCO έχουν καθιερώσει ένα σταθερό πρότυπο δέσμευσης με τη θετική διαδικασία αναφοράς, συνήθως μέσω της παραγωγής ιστότοπων φιλικών στον επενδυτή, ετήσιων “αναφορών βιωσιμότητας” και συνεντεύξεων τύπου. Πράγματι, επισκεπτόμενοι τον ιστότοπο της POSCO-India οι έξυπνοι επενδυτές του ίντερνετ που ερευνούν την εταιρία βρίσκουν μια γενναιόδωρη περιγραφή του προγράμματος που έχει σχεδιαστεί για την Ορίσσα. “Η POSCO-India εργάζεται συνεχώς για την καθιέρωση διαφανών διασυνδέσεων, διαρκούς εποπτείας και στήριξης για την ήπια εφαρμογή ευκολιών αποκατάστασης και επανεγκατάστασης” και “θα κάνει κάθε δυνατή προσπάθεια για να παράσχει στους ντόπιους που επηρεάζονται άμεσα και έμμεσα από το πρόγραμμα μια καλύτερη ζωή για αύριο”.


Η εύκολη πρόσβαση που δίνουν οι εταιρίες στα μέσα επικοινωνίας είναι σημαντική, καθώς επιτρέπουν σε ισχυρές εταιρίες όπως η POSCO να κάνουν επιθετικές εκστρατείες δημοσίων σχέσεων, σε μια προσπάθεια να έχουν την πρωτοβουλία στη μάχη της κοινής γνώμης. Ωστόσο, μια τέτοια διαδικασία αποκαλύπτει ότι η POSCO νοιάζεται να φαίνεται ότι κάνει καλό, αντί να δεσμεύεται ότι κάνει καλό. Αυτό είναι εμφανές σε σχέση με τα διαδικαστικά δικαιώματα των κοινοτήτων που επηρεάζονται, όπως η δυνατότητά τους να συμμετέχουν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Ενώ η POSCO ισχυρίζεται πως “καθιερώνει διαφανείς διασυνδέσεις” ο Sisir Mohapatra τονίζει ότι το μνημονιο κατανόησης του 2005 υπογράφηκε πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε διαβούλευση με την τοπική κοινότητα.[3] Καθώς τους στέρησαν την ευκαιρία να συμμετάσχουν επισήμως στη διαδικασία, χιλιάδες άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους σε μια προσπάθεια να ακουστούν οι φωνές τους και, μεταξύ άλλων, κατάφεραν να εμποδίσουν την είσοδο οποιουδήποτε επίσημου της POSCO σε τρία από τα εννιά χωριά που μετέχουν στο πρόγραμμα.[4] Σε αντίδραση σε αυτές τις δημόσιες διαμαρτυρίες, η κυβέρνηση έστειλε τουλάχιστον τρεις φορές παραστρατιωτικές δυνάμεις ή αστυνομικούς για να εκφοβίσουν, να παρενοχλήσουν και να επιτεθούν στους διαδηλωτές και τον Μάιο του 2010 άνοιξε πυρ εναντίον μιας ειρηνικής διαδήλωσης, τραυματίζοντας περισσότερους από 200 ανθρώπους.[5] Τον Νοέμβριο του 2010, δυο χωρικοί έδειξαν τις πληγές που είχαν στην πλάτη και το μέτωπο και μίλησαν για τις απειλές, την παρενόχληση και τον εκφοβισμό που υπέστησαν τη νύχτα εξαιτίας της αντίθεσής τους στο πρόγραμμα.[6] Ερωτηθείς κατά πόσον η POSCO επιθυμεί να εργάζεται για μια κυβέρνηση που χρησιμοποιεί βία στους πολίτες της απλώς και μόνο επειδή ασκούν το δημοκρατικό δικαίωμά τους να διαμαρτύρονται, ο Γενικός Διευθυντής Ανθρώπινων Πόρων, Διοίκησης, Επανεγκατάστασης και Αποκατάστασης της POSCO δεν έδειξε να προβληματίζεται και ισχυρίστηκε ότι η “κυβέρνηση ενήργησε με τη μεγαλύτερη αυτοσυγκράτηση για τη διατήρηση του νόμου και της τάξης”.[7]


Παρομοίως, ο ισχυρισμός της POSCO ότι βοηθά τις συγκεκριμένες κοινότητες να αποκτήσουν μια “καλύτερη ζωή αύριο” αμφισβητήθηκε από τους τοπικούς ηγέτες και πολλές διεθνείς μη κυβερνητικές και ερευνητικές οργανώσεις. Για παράδειγμα, το Mining Zone People’s Solidarity Group (MZPSG), Ομάδα Αλληλεγγύης στους Ανθρώπους της Εξορυκτικής Ζώνης, έδωσε έμφαση στο γεγονός ότι 22.000 άνθρωποι πρόκειται να εκτοπιστούν εξαιτίας του προγράμματος.[8] Σε αντίθεση με τα γενναιόδωρα φορολογικά κίνητρα και τις επιδοτήσεις νερού που υποσχέθηκε στην POSCO, η κυβέρνηση πρότεινε σ’ εκείνους που πρόκειται να εκτοπιστούν την εφάπαξ πληρωμή περίπου του ενός τετάρτου από τα ετήσια κέρδη τους από την καλλιέργεια ινδοκάρυδου.[9] Δεν υπάρχει όμως καμιά αναφορά στα έγγραφα για αποζημιώσεις των 20.000-25.000 ανθρώπων που βασίζονται στα νερά για ψάρεμα που θα χαθούν.[10] Επιπλέον, η POSCO ισχυρίστηκε ότι το πρόγραμμα θα παράσχει 48.000 άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας κάθε χρόνο, ωστόσο η αναφορά της MZPSG τονίζει ότι ο αριθμός αυτός είναι πολύ υπερβολικός κι ότι ακόμη κι αν ήταν ακριβής δεν θα μπορούσε να αντισταθμίσει τον αριθμό εκείνων που η διαβίωσή τους θα καταστραφεί από το πρόγραμμα.[11] Πράγματι, ακόμη και οι θέσεις εργασίας που θα είναι διαθέσιμες, θα απαιτούν δεξιότητες, εμπειρία και προσόντα που πολλές από τις κοινότητες αυτές δεν έχουν, πράγμα που σημαίνει ότι οι περισσότερες από αυτές τις θέσεις εργασίας θα δοθούν σε ξένο προσωπικό.[12]


Όπως δείχνουν αυτά τα παραδείγματα, η τρέχουσα έννοια της CSR μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική σε ό,τι αφορά τη δημιουργία μιας θετικής εταιρικής εικόνας, έχει κάνει όμως ελάχιστα πράγματα για τη βελτίωση της επιχειρηματικής ηθικής. Πράγματι, μια ανάλυση για το πώς αντιλαμβάνονται οι επιχειρηματικές κοινότητες την έννοια της CSR αποκαλύπτει πως δεν την έχουν καλωσορίσει και επευφημίσει για τις ηθικές εφαρμογές της, αλλά για την ικανότητά της να προστατεύει και ενδεχομένως να βελτιώνει τη θέση τους στην αγορά. Για παράδειγμα, το World Business Council for Sustainable Development (WBCSD), αρνείται να παράσχει έναν γενικό ορισμό της CSR, παρέχει όμως επτά κεντρικές αξίες που πιστεύει ότι αποτελούν την πρακτική της CSR, συμπεριλαμβανομένων των “ανθρώπινων δικαιωμάτων, δικαιωμάτων των εργαζομένων, περιβαλλοντικής προστασίας, κοινοτικής συμμετοχής, σχέσεις προμήθειας, εποπτείας και δικαιωμάτων των μερών”. Είναι σημαντικό ωστόσο ότι καθιστά σαφές πως συνιστάται στις επιχειρήσεις να ανταποκρίνονται σε αυτά τα ζητήματα, καθώς διαφορετικά μπορούν να οδηγηθούν σε αρνητικά οικονομικά αποτελέσματα όπως “μποϋκοτάζ των καταναλωτών, πρόσθετες δαπάνες για την επανόρθωση παλιών σφαλμάτων, εμπόδια στη συγκέντρωση χρημάτων και στις ασφάλειες (και) επιθέσεις σε σταθερά περιουσιακά στοιχεία όπως γεωργικές εκτάσεις και κτίρια”.


Δίνοντας αλλού την έμφαση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ορίσει την CSR ως “έννοια σύμφωνα με την οποία οι εταιρίες εντάσσουν κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανησυχίες στις επιχειρήσεις τους και στη διασύνδεσή τους με τα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη σε εθελοντική βάση”. Η συμπερίληψη του εθελοντισμού σε αυτό τον ορισμό είναι καίρια, καθώς αναφέρεται στη σταθερή εταιρική αντίσταση στην εξέλιξη της νομοθεσίας που η επιχειρηματική κοινότητα βλέπει ως περικοπή στην ικανότητά της να δημιουργήσει μέγιστα κέρδη. Πράγματι, αυτή η αντίσταση έχει εδώ και καιρό ενισχύσει το πρότυπο της CSR, όπως δείχνει το επιχείρημα των προγραμμάτων εξόρυξης, ορυκτών και βιώσιμης ανάπτυξης, Mining, Minerals and Sustainable Development (MMSD), ότι οι εταιρίες μπορούν να δημιουργήσουν καλύτερους συνεταιρισμούς εκτός των κυβερνητικών κανονισμών, που προσφέρουν καλύτερα αποτελέσματα σε ό,τι αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και το περιβάλλον.


Ένα προσωρινό στρατόπεδο που οργανώθηκε και κατασκευάστηκε από την POSCO και βρίσκεται ακριβώς έξω από το Dhinkia Village, αμφισβητεί ευθέως αυτή την υπόθεση του προγράμματος MMSD. Εδώ, μια ομάδα χωρικών που εκδιώχτηκαν από τον Sisir Mohapatra και τους υποστηρικτές του επειδή υποστήριξαν την εταιρία και το πρόγραμμά της, ζουν σε καταλύμματα που τους παρέχει η POSCO. Σε αντάλλαγμα των σπιτιών και της διαβίωσής τους, αυτά τα μέλη της κοινότητας δέχτηκαν τις αποζημιώσεις που τους πρόσφερε η POSCO, όπως μεταξύ άλλων στέγη και υπόσχεση για απασχόληση με την έναρξη του προγράμματος.[13] Η επίσκεψή μου στο στρατόπεδο αποκάλυψε ωστόσο ότι η στέγη που παρέχει η POSCO είναι μικρές καλύβες, οι περισσότερες με τρύπες και διαρροές στη στέγη. Πουθενά στις εγκαταστάσεις δεν έχει προβλεφτεί περίθαλψη ή εκπαίδευση για τα 70 παιδιά που ζουν εκεί, παρά τις υποσχέσεις πως θα υπήρχε σχολείο και δάσκαλος.[14]


Πέρα απ’ αυτό το συγκεκριμένο παράδειγμα, όμως, παραμένουν σοβαρά ερωτήματα για την ικανότητα των συνεταιρισμών και των διαπραγματεύσεων ʺεκτός κυβερνητικών κανονισμώνʺ να επιτυγχάνουν ένα δίκαιο αποτέλεσμα για τις περιθωριοποιημένες κοινότητες. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου γίνεται πραγματική διαπραγμάτευση, μια τέτοια προσέγγιση στα ανθρώπινα δικαιώματα είναι εγγενώς προβληματική, καθώς θέτει σε αμφισβήτηση και περιθωριοποιεί αυτά τα δικαιώματα, λέγοντας ότι μπορούν να τροποποιηθούν εάν η τιμή είναι καλή. Ο ισχυρισμός ότι οι τοπικές κοινότητες και συνεταρισμοί μπορούν να φτάσουν σε αμοιβαία αποδεκτά συμπεράσματα μέσω επικοινωνίας και όχι μέσω κυβερνητικής απόφασης εμπεριέχει την υπόθεση ότι όλα τα μέρη θα έχουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ίσο επίπεδο εξουσίας και γνώσης. Η υπόθεση αυτή τίθεται εύκολα σε αμφιβήτηση στην περίπτωση της POSCO, όπου η πρώτη δημόσια ακρόαση για το πρόγραμμα έγινε περίπου δυο χρόνια μετά την υπογραφή του μνημονίου κατανόησης.[15] Επιπλέον, η τοποθεσία που επιλέχτηκε γι’ αυτή την ακρόαση ήταν ένα χωριό 15-20 μακριά από τις κοινότητες που πρόκειται να επηρεαστούν, πράγμα που σημαίνει ότι όποιος ήθελε να πάει έπρεπε να χάσει ένα μεροκάματο σε χρόνο μεταφοράς και κόστη.[16]


Για να διορθωθούν τα ζητήματα που αναλύσαμε πιο πάνω, ο Timothy Clark πρότεινε να στρέψει η διεθνής κοινότητα το ενδιαφέρον της στην ιδέα μιας Εταιρικής Κοινωνικής Ανευθυνότητας (Corporate Social Irresponsibility- CsiR), όπου οι εταιρίες θα υποχρεώνονται να τεκμηριώνουν όχι αυτά που έχουν κάνει αλλά αυτά που δεν έχουν κάνει.[17] Αντί να διευκολύνει τον τρέχοντα και συχνά απατηλό εταιρικό κομπασμό που επιτυγχάνεται εύκολα από οποιαδήποτε λογική ομάδα μάρκετινγκ, η CsiR επικεντρώνεται στις επιζήμιες αλλά αντιμετωπίσιμες πτυχές της επιχειρηματικής συμπεριφοράς, ακολουθώντας μια προσέγγιση του τύπου ʺκάνε ζημιάʺ που απαιτεί εταιρικές εγγυήσεις ότι τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα θα γίνουν δεκτά. Είναι σημαντικό ότι μια τέτοια προσέγγιση καθιστά αυτά τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα αδιαπραγμάτευτα, ανεξάρτητα από τον αριθμό των εταιρικών διεκδικήσεων και κινήτρων.


Εφαρμοσμένη στο πρόγραμμα της POSCO, μια μεταστροφή προς την CsiR θα έστρεφε την προσοχή της διεθνούς κοινότητας από τις ʺεκθέσεις βιωσιμότηταςʺ της POSCO στα πιο βασικά ζητήματα του εκτοπισμού, της φτώχιας και της συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Οι ισχυρισμοί για τη δημιουργία 47.000 θέσεων εργασιών θα έχαναν τη νομιμοποίηση τους, εκτός κι αν είχε εξασφαλιστεί η βιώσιμη διαβίωση κάθε μέλους της κοινότητας του Dhinkia Village. Παρομοίως, το επιχείρημα της POSCO ότι καθιερώνει διαφανείς διασυνδέσεις θα ετίθετο σε αμφισβήτηση, εκτός κι αν αποδείκνυε ότι έχει δρομολογήσει διαδικασίες πραγματικής διαβούλευσης κι ότι οι απόψεις της κοινότητας έχουν καταγραφεί με ακρίβεια, έχουν αποτιμηθεί και μεταφερθεί στις αρχές λήψης αποφάσεων. Μ’ αυτόν τον τρόπο, η CsiR ρίχνειεπιτυχώς το μπαλάκι στις εταιρίες να αποδείξουν την ηθική πρακτική τους, αντί να πρέπει οι τοπικές κοινότητες να αποδείξουν πώς τα ανθρώπινα δικαιώματά τους παραβιάστηκαν. Θα χρειαστεί κάποιο διάστημα βέβαια μέχρι αυτή η αλλαγή να ισοφαρίσει τη διαφορά εξουσίας ανάμεσα στις εταιρίες και τις τοπικές κοινότητες σε ό,τι αφορά τα προγράμματα. Η απουσία διαδικασίας πραγματικής διαβούλευσης, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη αίσθηση ότι οι διαματυρίες αγνοούνται εντελώς και η αντίθεση της τοπικής κοινότητας, που πηγάζει από την απογοήτευση, μπορεί να εξελιχθεί σε ένοπλη διαμάχη εάν αυτά τα ζητήματα δεν αντιμετωπιστούν- όπως συμβαίνει στη διαμάχη Maoist/Naxalite που μαίνεται σε αυτό το μέρος της Ινδίας για βασικά ζητήματα αδικίας που συνδέονται συχνά με την εταιρική δραστηριότητα. Πράγματι, αυτή η αίσθηση απογοήτευσης και θυμού μπορεί να αποδοθεί κατά κάποιο τρόπο στην ευκολία με την οποία το τρέχον παράδειγμα CSR αψηφά ή θάβει γνήσιες τοπικές ανησυχίες.


Σημειώσεις

[1] Mohapatra, Sisir, Posco Pratirodh Sangram Samiti, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[2] Clark, Timothy, S, What CSR is not: Corporate Social Irresponsibility (George Washington University, Ιούνιος 2008).

[3] Mohapatra, Sisir, Posco Pratirodh Sangram Samiti, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[4] Οπ.π.

[5] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal: The POSCO India Story, σ. 2, στο http://miningzone.org/campaigns/posco/iron-and-steal

[6] Swain, Rjay & Das, Bhagaban, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[7] Mahapatra, Saroj, POSCO India, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[8] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal, σ. 6.

[9] Οπ.π., σσ. i-ii.

[10] Οπ.π., σ. ii.

[11] Οπ.π., σσ. 40-47.

[12] Οπ.π., σ. 11.

[13] Mohanty, Prafula, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[14]Muduli, Prahlad, συνέντευξη στον συγγραφέα, Οκτώβριος 2010.

[15] Mining Zone People’s Solidarity Group, Iron and Steal, σ. 5.

[16] Οπ.π., σ. 5.

[17] Clark, What CSR is not.

Η έκταση της απόλυτης φτώχειας στις αναπτυσσόμενες χώρες, το Νότο, υπενθυμίζει πόσο μακριά βρίσκεται η ανθρωπότητα από το να έχει εξασφαλίσει ικανοποιητικές συνθήκες διαβίωσης για όλους. Ένας στους πέντε ανθρώπους στον κόσμο σήμερα δεν έχει άλλη επιλογή παρά να επιζεί με λιγότερα από 2 δολάρια τη μέρα και 1,5 δις άνθρωποι δίνουν μάχη για να ζουν με λιγότερα από 1 δολάριο. Η μεγάλη πλειοψηφία εκείνων που πλήττονται είναι παιδιά, και το καθένα τους είναι μια ατομική ιστορία ανεκπλήρωτης ελπίδας και δυνατοτήτων.

Ένας χάρτης του κόσμου διαβαθμισμένος ανάλογα με την έκταση της έσχατης φτώχειας δείχνει την περιφερειακή κατανομή της (Εικόνα 1). Δείχνει επίσης ότι εάν εστιαστούμε στη φτώχεια, θα μπορέσουμε να δούμε τον πλανήτη μας πολύ διαφορετικά.


Λίγοι μπορούν να αμφισβητήσουν ότι ʺένας κόσμος απαλλαγμένος από τη φτώχειαʺ αποτελεί τη μεγάλη πρόκληση του 21ου αιώνα. Το καίριο ζήτημα είναι πώς αυτό μπορεί να επιτευχθεί. Στο βιβλίο Just Give Money to the Poor: The Development Revolution from the Global South, οι Hanlon, Barrientow και Hulme συζητούν για το κύμα της νέας σκέψης για τη μείωση της φτώχειας και την ανάπτυξη που σαρώνει το Νότο. Αντί να βασιζόμαστε σε μια μεγάλη και ακριβή βιομηχανία βοήθειας για να βρούμε τρόπους “να βοηθήσουμε τους φτωχούς”, θα ήταν καλύτερο να στηρίζουμε τις εσωτερικές πολιτικές πρόνοιας και τους θεσμούς προκειμένου να μεταβιβάζουν χρήματα και πόρους απευθείας στα νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας, έτσι ώστε να μπορούν να βρουν τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να ξεφύγουν από αυτήν.



Εικόνα 1: Χάρτης – Εισόδημα $1/ημέρα ανά χώρα (πηγή: Chronic Poverty Research Centre)


Στις ανεπτυγμένες χώρες, η κοινωνική αρωγή είναι κατά μεγάλο μέρος ένα κατάλοιπο. Άλλα στοιχεία του κράτους πρόνοιας τους, όπως μορφές κοινωνικής ασφάλισης, πολιτικές και προγράμματα που εστιάζονται στην προστασία και την προώθηση της απασχόλησης, προσπαθούν να αποτρέψουν άτομα και νοικοκυριά από τη φτώχεια. Η κοινωνική αρωγή στηρίζει μια πολύ μικρή μειοψηφία του πληθυσμού που γλυστράει έξω απ’ το δίκτυ ασφαλείας. Στις ανεπτυσσόμενες χώρες, από την άλλη πλευρά, οι οργανισμοί κοινωνικής ασφάλισης καλύπτουν μια μειοψηφία εργατών που απασχολούνται επισήμως (μόνο 7% του εργατικού δυναμικού στην Ινδία) και οι αγορές εργασίας είναι σε μεγάλο βαθμό αρρύθμιστες. Μέχρι πρόσφατα, ελάχιστες αναπτυσσόμενες χώρες είχαν δώσει προσοχή σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας που παρέχουν απευθείας υποστήριξη σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας. Η κατάσταση αλλάζει με πολύ γρήγορους ρυθμούς.


Οι περισσότεροι ερευνητές και διαμορφωτές πολιτικής στο Νότο αναγνωρίζουν ότι η εισαγωγή θεσμών κοινωνικής πρόνοιας από το Βορρά δεν προωθεί την πρόοδο. Η πρόκληση για τις αναπτυσσόμενες χώρες είναι να σχεδιάσουν και να εγκαθιδρύσουν προγράμματα και θεσμούς που μειώνουν την έσχατη φτώχεια και συμβάλλουν στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση για τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων όπως το Oportunidades στο Μεξικό, το Bolsa Familia στη Βραζιλία, το Child Support Grant στη Νότια Αφρική και το National Rural Employemnt Guarantee Scheme στην Ινδία. Παρέχουν όλα τακτικές μεταβιβάσεις χρημάτων σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε έσχατη φτώχεια με στόχο να βελτιώσουν τη διατροφή τους, να εξασφαλίσουν ότι τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο, να διασφαλίσουν ότι οι υποψήφιες μητέρες υποβάλλονται σε τακτικούς ιατρικούς ελέγχους και να δημουργήσουν κοινοτικά ενεργητικά.


Το Bolsa Familia καλύπτει παραπάνω από 12 εκατομμύρια νοικοκυριά σε έσχατη φτώχεια στη Βραζιλία, παρέχοντας μεταβιβάσεις σε μετρητά μαζί με πρόσβαση στην εκπαίδευση και την περίθαλψη. Έχει αποδειχτεί ότι είναι αποτελεσματικό μέσο για τη μείωση της φτώχειας στη χώρα και είχε ιδιαίτερη επιτυχία στην προστασία νοικοκυριών σε κατάσταση φτώχειας από την επίδραση της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής κρίσης του 2008/9. Το Child Support Grant καλύπτει παραπάνω από 9 εκατομμύρια παιδιά που ζουν σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε έσχατη φτώχεια στη Νότια Αφρική και έχει βοηθήσει στην βελτίωση της διατροφής και της κατάστασης της υγείας των παιδιών. Το National Rural Employment Guarantee Scheme στην Ινδία παρέχει εγγυημένη απασχόληση έως 100 μέρες σε άνεργους αρχηγούς οικογενειών σε αγροτικές περιοχές, με αντάλλαγμα την εργασία για τη βελτίωση των κοινοτικών υποδομών. Το 2008/9 έφτασε σε 48 εκατομμύρια νοικοκυριά. Αυτά είναι παραδείγματα από ένα νέο κύμα προγραμμάτων για την αντιμετώπιση της έσχατης φτώχειας στο Νότο.


Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων είναι αναπτυξιακά. Δεν υποκαθιστούν την ανάγκη επένδυσης στην οικονομική ανάπτυξη και τις βασικές υπηρεσίες. Αντίθετα, έχουν σχεδιαστεί για να εξασφαλίσουν ότι νοικοκυριά σε έσχατη φτώχεια μπορούν να συμμετέχουν στην οικονομική δραστηριότητα και να έχουν πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες. Οι μικρές μεταβιβάσεις σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε μεγάλη φτώχεια βοηθούν στην παροχή πρόσβασης σε νέες οικονομικές ευκαιρίες και υπηρεσίες ζωτικές για την υγεία και την εκπαίδευση. Χωρίς τις μεταβιβάσεις αυτές, τα κόστη μεταφοράς, σχολικής στολής, φαρμάκων και αναζήτησης εργασίας θα ήταν απαγορευτικά.


Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων δεν πετούν τα χρήματα από ελικόπτερα. Επιλέγουν και εποπτεύουν προσεκτικά τους παραλήπτες, βεβαιώνονται ότι είναι καλά πληροφορημένοι για τους στόχους και ελέγχουν τα αποτελέσματα. Στη Λατινική Αμερική, οι μεταβιβάσεις καταβάλλονται απευθείας στις μητέρες, δυναμώνοντας έτσι τη φωνή τους μέσα στο νοικοκυριό. Οι ευθύνες της κυβέρνησης και των νοικοκυριών συζητιούνται προσεκτικά κατά την εγγραφή. Δίνεται έμφαση στην εποπτεία και την αποτίμηση, επιτρέποντας έτσι στους αρμόδιους οργανισμούς να μαθαίνουν από την εφαρμογή των προγραμμάτων αλλά και να συμβάλουν στην προστασία των επιτυχών προγραμμάτων από πολιτικές παρεμβάσεις.


Παρά τις απόπειρες της βιομηχανίας βοήθειας να πιστωθεί αυτές τις πρωτοβουλίες, τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων αποτελούν συνήθως εθνικές απαντήσεις σε τοπικά προβλήματα. Το Bolsa Familia της Βραζιλίας ξεκίνησε ως δημοτικό πρόγραμμα στο Campinas το 1994/5 και έχει κτιστεί πάνω στην εσωτερική γνώση και εμπειρία ως προς το τι μπορεί να μειώσει τη φτώχεια. Το National Employment Guarantee Scheme κτίζει επίσης πάνω σε μια προσεκτική αξιολόγηση παρόμοιων προγραμμάτων στο Maharastra και αλλού. Τα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων έχουν υψηλά κόστη χρηματοδότησης και γι’ αυτό το λόγο η διεθνής βοήθεια είναι σημαντική στις χώρες με χαμηλό εισόδημα. Ωστόσο, η βιωσιμότητα και η νομιμότητα απαιτούν μεσοπρόθεσμα εσωτερική πολιτική στήριξη και χρηματοδότηση. Η χορήγηση χρημάτων σε νοικοκυριά σε κατάσταση φτώχειας αποτελεί ένα ʺ σχέδιο του Νότουʺ, όπως δείχνει η μεγάλη ποικιλία προγραμμάτων στον αναπτυσσόμενο κόσμο.


Οι σημαντικές προκλήσεις παραμένουν, ιδίως σε χώρες με χαμηλό εισόδημα που δεν έχουν την ικανότητα να σχεδιάζουν, να παραδίδουν και να χρηματοδοτούν προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων.


Χώρες με μεσαία εισοδήματα όπως η Βραζιλία και η Νότια Αφρική μπορούν να βασιστούν σε δημόσιους οργανισμούς που διαθέτουν πόρους για να εφαρμόσουν τα προγράμματα. Ανακαλύπτουν όμως ότι για να έχουν πρόσβαση σε νοικοκυριά που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας και να τα στηρίξουν αποτελεσματικά, χρειάζεται μια γκάμα υπηρεσιών και τεχνογνωσίας που μόνο ένα δίκτυο υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων των δημοσίων, των μη κερδοσκοπικών και των ιδιωτικών οργανώσεων, μπορούν να παράσχουν. Για τα βασικά τμήματα των προγραμμάτων- συστήματα πληροφορικής, κατάρτιση, εκταμιεύσεις χρημάτων- απασχολούνται μέλη αυτών των δικτύων.


Σε χώρες με χαμηλό εισόδημα, η ικανότητα των δημοσίων οργανισμών είναι περιορισμένη και σε ορισμένα μέρη ανύπαρκτη. Σε χώρες όπως η Ζάμπια ή το Μαλάουι τα προγράμματα κατά της φτώχειας παρέχονται μόνο με την υποστήριξη των κοινοτικών οργανώσεων και εκείνων της κοινωνίας των πολιτών. Στη Ζάμπια, οι κοινοτικές οργανώσεις εντοπίζουν τους πιθανούς δικαιούχους, συγκεντρώνουν χρήματα από περιφερειακά γραφεία και παραδίδουν μεταβιβάσεις και στήριξη σε αυτούς που βρίσκονται σε ανάγκη. Στο Μπαγκλαντές, οι τοπικές επιτροπές αποτελούν ουσιαστικό μέρος ενός επιτυχούς προγράμματος κατά της φτώχειας. Το Targeting the Ultra-Poor Programme του BRAC, που παρεμβαίνει στη διατροφή και την υγεία, όπως επίσης στην κατάρτηση και τα ενεργητικά γυναικών αρχηγών οικογενειών, ξεκινάει κινητοποιώντας τις πολιτικές ελίτ για να εξασφαλίσει τη συμμετοχή και την υποστήριξή τους στην προσπάθεια κατά της φτώχειας.


Η παράδοση μιας ολοκληρωμένης σειράς μεταβιβάσεων και υπηρεσιών στους δικαιούχους είναι μια πρόκληση που μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με τη συμβολή των δικτύων κατά της φτώχειας. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών παίζουν, επιπρόσθετα, σημαντικό ρόλο στη διασφάλιση της επίβλεψης και της υπευθυνότητας των υπηρεσιών που χειρίζονται το πρόγραμμα.


Σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες η θεσμοποθέτηση των προγραμμάτων κατά της φτώχειας είναι επισφαλής. Η Βραζιλία, η Ινδία και η Νότια Αφρική επέλεξαν να εντάξουν τα δικαιώματα στην εισοδηματική ασφάλεια και προστασία στο σύνταγμά τους. Οι πολίτες διαθέτουν νομικές οδούς για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων και αρμοδιοτήτων τους. Σε άλλες χώρες, η απουσία νομικού πλαισίου σημαίνει ότι οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να βασίζονται στην διακριτική ευχέρεια των δημοσίων οργανισμών. Η πολιτική αστάθεια συχνά καθυστερεί τη διαδικασία θεσμοθέτησης.


Τα υπάρχοντα προγράμματα κοινωνικών μεταβιβάσεων πρέπει να γίνουν αντιληπτά ως ένα πρώτο στάδιο για την ανάπτυξη ισχυρών και σταθερών θεσμών, ικανών να προστατεύσουν τους φτωχούς και ευάλωτους πληθυσμούς του Νότου από την αστάθεια και την κρίση της παγκόσμιας οικονομίας. Η εισαγωγή καινοτόμων προγραμμάτων για την αντιμετώπιση της έσχατης φτώχειας θα οδηγήσει τελικά σε ισχυρούς και αποτελεσματικούς θεσμούς κοινωνικής ασφάλισης στο Νότο, ικανούς να ενσωματώσουν απαντήσεις στην πολυδιάστατη φύση της έσχατης φτώχειας. Αυτή η μορφή οικοδόμησης θεσμών υπάρχει ήδη σε μερικές χώρες στη Λατινική Αμερική, στη Χιλή, τη Βραζιλία και το Μεξικό.


Κατά τα φαινόμενα, οι θεσμοί κοινωνικής ασφάλισης που αναδύονται στη Νότο θα είναι πολύ διαφορετικοί από τα κράτη πρόνοιας των ανεπτυγμένων χωρών. Εάν μη τι άλλο, επειδή η κυριαρχία των βόρειων συμφερόντων στη διεθνή οικονομική αρχιτεκτονική συνεπάγεται ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες έχουν περιορισμένο πεδίο για τη ρύθμιση των αγορών εργασίας, την αύξηση των φόρων προσωπικών και εταιρικών εισοδημάτων και, στη συνέχεια, την αναδιανομή.


Η εμφάνιση καινοτόμων προγραμμάτων σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες δείχνει ότι, εάν θελήσουμε να διδαχτούμε από το Νότο, η γνώση για τον τρόπο εξάλειψης της φτώχειας βρίσκεται ήδη στη διάθεσή μας.

Εργάζομαι για τη δημιουργία ενός προγράμματος σπουδών για σχεδιασμό υπηρεσιών στην Ινδία. Αυτό που ακολουθεί είναι μια αναστοχαστική αναφορά του σκεπτικού μου μέσω του ντιζάιν. Γράφω στο πρώτο πρόσωπο για να είμαι πιο κοντά στο πνεύμα της διαδικασίας σκέψης που οδήγησε στο συγκεκριμένο σχεδιασμό. Το κείμενο είναι σε τρία μέρη: Αναπτύσσω το υπόβαθρο μιλώντας για τον αναπτυξιακό λόγο στην πρακτική του σχεδιασμού, στη συνέχεια διαμορφώνω μία πρόταση για ένα πανεπιστημιακό πρόγραμμα σπουδών, και τελικά παρουσιάζω ένα σκαρίφημα ενός προγράμματος για σχεδιασμό υπηρεσιών σε τρία βήματα.


Υπόβαθρο


Στη δεκαετία του εβδομήντα, δέκα ολόκληρα χρόνια αφού είχαν δημιουργηθεί οι νέες σχολές ντιζάιν στην Ινδία, που παρατηρούνταν έντονη δραστηριότητα ως προς το εννοιακό πλαίσιο του ντιζάιν στην Ινδία. Τα προγράμματα σπουδών που είχαν εισαχθεί από τη Δύση έπρεπε να ευθυγραμμιστούν για να ταιριάξουν σε μια αναπτυσσόμενη χώρα. Δύο γεγονότα είναι σημαντικά για μας προκειμένου να καταλάβουμε πώς συζητήθηκε αυτή η ευθυγράμμιση. Σε μία εκδήλωση που φιλοξενήθηκε στο Λονδίνο και είχε τίτλο Ντιζάιν για Ανάγκες (Design for Need) (Bicknell και McQuiston 1977) συμμετείχαν σχεδιαστές από την Ινδία και τη Βραζιλία, και η έμφαση ήταν (α) στην αναζήτηση μιας ομοφωνίας που χρειάζεται στο ντιζάιν για να εστιάσει στην «ανάγκη» (τα βασικά που χρειάζεται κάποιος για τη διαβίωση) και όχι τις επιθυμίες (κατανάλωση) και (β) στην παρουσίαση εργασιών και εμπειριών σχεδιασμού προϊόντων στο πλαίσιο μιας αναπτυσσόμενης χώρας. Η ομάδα συμφώνησε ότι το ντιζάιν μπορεί να συνεισφέρει στους λιγότερο ευνοημένους της κοινωνίας σχεδιάζοντας νέα αντικείμενα. Τέτοιες ιδέες για την αλλαγή μέσω της τεχνικής καινοτομίας είχαν γίνει εκείνη την εποχή δημοφιλείς και μέσω του κινήματος Ενδιάμεσης Τεχνολογίας (Intermediate Technology). Το δεύτερο γεγονός συνέβη στην Ινδία και ήταν μια ειδική εκδήλωση των οργανισμών ICSID (International Council of Societies of Industrial Design) και UNDP (United Nations Development Programme) που κινούνταν στο ίδιο πλαίσιο και οδήγησε σε μία διακήρυξη, τη Διακήρυξη του Αχμενταμπάντ (NID 1979), που έχει μια πιο φιλόδοξη ατζέντα για το μετασχηματισμό της κοινωνίας μέσω του ντιζάιν. Η διακήρυξη εστιάζει στους φτωχούς, που εκείνη την περίοδο ήταν πάνω από τα τρία τέταρτα του πληθυσμού της Ινδίας, και για τους οποίους θεωρεί ότι χρειάζονται σχεδιαστικές παρεμβάσεις.

Ένα πρόσφατο σχέδιο για chulha (φουρνάκι χωρίς καπνό) που κέρδισε το Βραβείο Ιδέας


Κοιτώντας προς τα πίσω σε αυτά τα γεγονότα που έγιναν τριάντα χρόνια πριν, βλέπουμε ότι το ντιζάιν δηλώνει μία πίστη στη δύναμη της τεχνολογίας, και επομένως στα σχεδιασμένα αντικείμενα, να αλλάξουν τις ζωές των ανθρώπων. Δύο σύμβολα αυτού του τρόπου σκέψης είναι ο φούρνος χωρίς καπνό (chulha) και η μηχανή κατασκευής τούβλων από λάσπη. Το βελτιωμένο σχέδιο της chulha μετέβαλε το φυσικό περιβάλλον αναρίθμητων σπιτιών σε χωριά, καθώς η καλύβα δεν ήταν πια γεμάτη καπνό από τη μαγειρική φωτιά, καπνό που αποτελούσε την κύρια αιτία αναπνευστικών ασθενειών. Όμως η μηχανή κατασκευής τούβλων από λάσπη, μια συνεισφορά στην τέχνη της οικοδομικής, δεν είχε τον ίδιο αντίκτυπο. Αν και είναι καλύτερο να χτίζεις με τούβλα από λάσπη, ένα τέτοιο κτίριο απαιτεί συνεχή συντήρηση για όλη τη διάρκεια ζωής του. Η εναλλακτική λύση, συμβατικά ψημένα τούβλα, εξακολουθεί να προτιμάται. Οι σχεδιαστές πάντως δεν ήταν οι μόνοι που δούλευαν σε τέτοια πρότζεκτ.


Μηχανικοί και άλλοι τεχνικοί ασχολούνταν με παρόμοια έργα, και αυτό στα πλαίσια της ιδεολογίας της κατάλληλης ή εναλλακτικής τεχνολογίας (appropriate or intermediate technology).


Υπό κάποια έννοια, κοιτάζοντας προς τα πίσω βλέπουμε ότι και το ντιζάιν παρασύρθηκε από τα ίδια ρεύματα που ενεργοποίησαν το κίνημα της κατάλληλης τεχνολογίας, το οποίο σε αυτή την περίπτωση σημαίνει μεγάλες κρατικές δαπάνες για έργα τεχνολογικής καινοτομίας που απευθύνονται στους φτωχούς του αγροτικού χώρου. Με τη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας στην Ινδία, αυτό άλλαξε. Πρώτον, η κυβέρνηση αποσύρθηκε από τη χρηματοδότηση τέτοιων παρεμβάσεων και άρχισε να εστιάζει στην οικονομία ως κλειδί της αλλαγής, και, δεύτερον, το ίδιο το ντιζάιν εγκατέλειψε την ενασχόληση με αναπτυξιακά ζητήματα καθώς ξαφνικά υπήρχε πολλή δουλειά από μεγάλες βιομηχανίες. Εστιάζοντας πια στις δεξιότητες και τις αστικές κουλτούρες της κατανάλωσης, το ντιζάιν άρχισε να δείχνει ένα ζωηρό πρόσωπο στην Ινδία. Διάφορα κείμενα στην Ινδία αυτή την εποχή τονίζουν τη δυνατότητα της χώρας να διασχίσει τα σύνορα και να γίνει μια διεθνής δύναμη. Σε αυτό το κλίμα, οι σχεδιαστικές και τεχνικές παρεμβάσεις που συχνά εκφράζονται ως «σχεδιασμός για την ανάπτυξη» είναι πλέον περιθωριακές και, από τη σκοπιά ορισμένων φοιτητών, κάτι που τους αποσπά την προσοχή. Η τεχνική καινοτομία, υπό την έννοια του ντιζάιν καλύτερων προϊόντων ως λύση για το πρόβλημα της φτώχειας, είχε τις ευκαιρίες της και πρόσφερε κάποιες λύσεις. Όμως τα προβλήματα της φτώχειας αλλά και της βελτίωσης της ποιότητας ζωής των φτωχών μέσω του ντιζάιν εξακολουθούν να συνιστούν μία πρόκληση που απαιτεί την προσοχή μας.


Σε αυτό το σημείο προτείνω ότι ο σχεδιασμός υπηρεσιών μπορεί να καταφέρει αυτό που ο κλασικός σχεδιασμός προϊόντων απέτυχε να κάνει. Δηλαδή να πάει σε υποβαθμισμένες περιοχές της Ινδίας και να προσφέρει κάτι στις ζωές των φτωχών. Ο σχεδιασμός υπηρεσιών θα μπορούσε επίσης να μετασχηματίσει την αποικιακή κατασκευή των δημόσιων υπηρεσιών, που είχαν σχεδιαστεί ως εργαλείο διοίκησης μιας ξένης χώρας. Ο σχεδιασμός του προγράμματος σπουδών ενσωματώνει έτσι δύο βασικές προσεγγίσεις ως πος το σχεδιασμό υπηρεσιών: το Σχεδιασμό για τον Τομέα Υπηρεσιών και το Σχεδιασμό για τις Δημόσιες Υπηρεσίες. Όταν διατυπωθεί με όρους πρακτικής, αυτό μεταφράζεται ως εξής: πρώτον, παροχή συμβουλών σχεδιασμού στον τομέα υπηρεσιών (όπως υγεία, τουρισμός και τεχνολογίες πληροφορικής) και δεύτερον, σχεδιασμός υπηρεσιών για αντικατάσταση υπαρχόντων ή η κατασκευή υπηρεσιών για τους μη ευνοημένους! Το τελευταίο συνιστά μια ηθική θέση και βρίσκεται στον πυρήνα της διαμόρφωσης του προγράμματος σπουδών.


Οπότε, πώς θα έπρεπε να είναι το πρόγραμμα σπουδών;


Σε συζητήσεις με ένα νέο πανεπιστήμιο στην Ινδία πρότεινα να αφήσουν την παραδοσιακή εκπαίδευση του ντιζάιν στα υπάρχοντα και αναδυόμενα σχολεία ντιζάιν – και επομένως την παραδοσιακή δομή τομέων και ειδικοτήτων όπως Βιομηχανικό Σχέδιο, Γραφιστική και Υφάσματα, η οποία εστίαζε στη γνώση κατασκευαστικών τεχνολογιών. Τέτοιες σχολές ντιζάιν έχουν ισχυρούς δεσμούς με τη βιομηχανία και οι φοιτητές και απόφοιτοί τους κερδίζουν σημαντικά σχεδιαστικά βραβεία διεθνώς. Πολυεθνικές όπως η Nokia και η Microsoft οργανώνουν σε αυτά τα σχολεία εργαστήρια για τις τεχνολογικές συσκευές του μέλλοντος. Σε τέτοιες σχολές ντιζάιν, οι φοιτητές βασίζουν πολλές από τις εργασίες τους στην κάλυψη αναγκών όπως η παροχή τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών στους φτωχούς του αγροτικού χώρου. Όμως, στο τέλος των εργασιών τους, είναι πιθανό να πρέπει να δείξουν ένα αποτέλεσμα σε μορφή προϊόντος. Συχνά αυτός ο τρόπος σχεδιασμού ευθυγραμμίζεται με την προοπτική του παραγωγού και εξυπηρετεί κυρίως τα συμφέροντα μεγάλων Ινδικών εταιρειών και γιγαντιαίων πολυεθνικών. Τοποθετημένοι στη βάση της πυραμίδας, οι φτωχοί αντιμετωπίζονται από αυτή τη σκοπιά ως μια πλούσια αγορά για επανασχεδιασμένα αγαθά και υπηρεσίες. (Prahalad 2006)


Αντί γι’αυτό, εγώ προτείνω μία αντίληψη του ντιζάιν ως αποϋλικοποιημένη πρακτική, όπου η τεχνολογία συνιστά μία εργαλειακότητα αυτής της πρακτικής. Επίσης τοποθετώ αυτή την πρακτική στο πεδίο ή ανάμεσα στους ανθρώπους, σε αντιπαράθεση με το στούντιο ή ατελιέ, κόβοντας έτσι τους δεσμούς του ντιζάιν με την τέχνη και αντικαθιστώντας τους με μία σχέση με την κοινωνιολογία. Η εθνογραφία θα μπορούσε να είναι η κύρια ερευνητική μέθοδος κι η παροχή συμβουλών θα μπορούσε να είναι η κύρια σχεδιαστική πρακτική. Ο «πελάτης» αντικαθίσταται από την «κοινότητα» και ο ντιζάινερ δεν έρχεται στο πρότζεκτ ως ειδικός που γνωρίζει την αγορά, αφού η ίδια η αγορά είναι ένα με την κοινότητα. Με απλά λόγια, φαντάζομαι μία πρακτική του σχεδιασμού που θα υλοποιούσε τα πρότζεκτ ως εκστρατείες που θα ωφελούσαν απευθείας την κοινωνία. Η αλλαγή και ο μετασχηματισμός δε θα επιβάλλονταν ή απαιτούνταν ως αναγκαίες, αλλά θα ήταν η ίδια η κοινότητα που θα μεταμόρφωνε τον εαυτό της με ένα συμμετοχικό τρόπο. Με αυτό τον τρόπο ταξιδεύω σε ένα μονοπάτι που είναι πιστό στο πνεύμα των σχεδιαστών που είναι ουτοπιστές. Αλλά έχω ένα πρόβλημα: αυτή η δουλειά γίνεται ήδη από μια πληθώρα ανεκπαίδευτων ανθρώπων που η κύρια ικανότητά τους είναι ένα τεράστιο πάθος να βοηθάνε συνανθρώπους. Φαντάζομαι τότε μία ομάδα από ντιζάινερ στο πεδίο, οι οποίοι αντικαθιστούν αυτούς τους ανθρώπους και ενδεχομένως δημιουργούν μια ανώτερη τάξη επαγγελματιών; Απάντησα αυτό το ερώτημα με το να φανταστώ ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα ντιζάιν για ερευνητές πεδίου προκειμένου να αποκτήσουν σχεδιαστικές ικανότητες. Όπου οι ντιζάινερ που επιθυμούν να δουλέψουν στο πεδίο θα μπορούσαν να μετατρέψουν τον προσανατολισμό των γνώσεών τους και να τον ευθυγραμμίσουν με τις ευρύτερες ανάγκες της κοινότητας.


Στο σχεδιασμό ενός τέτοιου προγράμματος σπουδών, ο στόχος μου ήταν να κρατήσω οικεία τη δομή της εκπαίδευσης του ντιζάιν και παρόμοια με τον τρόπο που είναι δομημένη στην Ινδία. Μέσα σε μια οικεία δομή, ο στόχος μου ήταν να αντικαταστήσω το τεχνικό, ως ενασχόληση με τα υλικά και τις διαδικασίες, με το κοινωνικό, ως ενασχόληση με τους ανθρώπους και τις πρακτικές τους. Επιπλέον, ο σχεδιασμός του προγράμματος έλαβε υπ’οψη του την πριμοδότηση του κοινωνικού ως το δυνατό σημείο αυτού του πανεπιστημίου, καθώς και την επιθυμία του να δημιουργήσει ένα σύστημα «στο οποίο ο κάθε δάσκαλος/καθηγητής που διορίζεται θα είναι συνδεδεμένος με περισσότερες από μία Σχολές ή Κέντρα». (2009) Το περιεχόμενο του προγράμματος έχει γραφτεί για να διευκολύνει την προκύπτουσα διακλαδική διδακτική πρακτική, όπου συμμετέχουν δάσκαλοι/καθηγητές από τους τομείς Ντιζάιν, Τεχνολογία, Μάνατζμεντ και Κοινωνική Επιστήμη. Μακροπρόθεσμα, αυτή η μοιρασιά καθηγητών ανάμεσα σε διαφορετικές Σχολές του Πανεπιστημίου έχει τη δυνατότητα να κάνει το περιεχόμενο του προγράμματος ευέλικτο και προσαρμόσιμο σε εξελίξεις των αντίστοιχων κλάδων.


Βασικός σχεδιασμός


Ένα διεθνώς εφαρμόσιμο μοντέλο εκπαίδευσης του ντιζάιν θα διατηρούσε το σχεδιαστικό πρότζεκτ στο κέντρο του και γύρω του θα αναπτύσσονταν τα διάφορα μαθήματα. Ένα τέτοιο μοντέλο, που απεικονίζεται παρακάτω, θα πετύχαινε μερικά πράγματα: Πρώτον, θα τοποθετούσε το τεχνικό και το κοινωνικό το ένα απέναντι στο άλλο, και επίσης θα τοποθετούσε το ντιζάιν απέναντι από το μάνατζμεντ. Αυτές οι αντιθέσεις είναι από μόνες τους ενδιαφέρουσες και μία ανάγνωσή τους θα τις ερμήνευε ως κυρίαρχες τάσεις στον αναδυόμενο λόγο περί σχεδιασμού. Το τεχνικό συνιστούσε τον κυρίαρχο λόγο στο ντιζάιν μέχρι την πρόσφατη άνοδο του κοινωνικού, που προήλθε σε μεγάλο βαθμό από το interaction design. Παρόμοια, το μάνατζμεντ αναδύθηκε ως δυνατή φωνή στο λόγο του σχεδιασμού, συνδεόμενο με την προνομιακή θέση της καινοτομίας και των έργων που αντιμετωπίζονται ως χειρισμός σύνθετων συστήματων. Αν και αυτό το μοντέλο επιτρέπει πολλές αναγνώσεις, το χρησιμοποιώ για τον πιο πεζό σκοπό να απεικονίσω το ντιζάιν ως ένα πολυκλαδικό αντικείμενο που μπορεί να προκύψει από τη συνεργασία πολλών τομέων.


Στη συνέχεια χρησιμοποιώ άμεσα το παραπάνω μοντέλο για να παράξω ένα τυπικό πρόγραμμα με ίσα βάρη στους τέσσερις κλάδους. Αυτό μου δίνει ένα σχήμα συστατικών που σχηματίζουν ένα βασικό πρόγραμμα σπουδών.

Προτεινόμενη δομή διδακτικών μονάδων και τυπικό πρόγραμμα εξαμήνου


Αφού διαμόρφωσα το πρόγραμμα όπως παραπάνω, δημιούργησα ένα διετές μεταπτυχιακό πρόγραμμα (βλέπε εικόνα παρακάτω). Κάθε ένα από τα γνωστικά αντικείμενα δηλώθηκε ως μάθημα και συντέθηκε όλο το πρόγραμμα σπουδών. Αφού τα συστατικά του προγράμματος σπουδών τοποθετήθηκαν όπως παραπάνω, διαμόρφωσα ένα διετές μεταπτυχιακό πρόγραμμα για σχεδιασμό υπηρεσιών (βλέπε παρακάτω). Η διαδικασία αυτή απαίτησε από μένα να αποδώσω ονόματα στα μαθήματα τα οποία να χρησιμεύουν ως εξερεύνηση μιας γνωστικής περιοχής. Έχω έτσι τώρα ένα δηλωμένο στόχο για ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα σπουδών, σε δύο επίπεδα, με θέμα το Σχεδιασμό Υπηρεσιών. Αυτό ολοκληρώνει το έργο της σύλληψης και ο σχεδιασμός του προγράμματος μπορεί τώρα να γίνει αντικείμενο συζήτησης.

Προτεινόμενο Πρόγραμμα Σπουδών για Σχεδιασμό Υπηρεσιών


Συμπέρασμα


Το πρόγραμμα σπουδών που παρουσιάστηκε εδώ θα περάσει σύντομα από μια φάση γνωμοδότησης. Αυτό το πρόγραμμα διαμορφώνει επίσης έναν ουσιώδη μετασχηματισμό της έννοιας της πρακτικής του σχεδιασμού, για την οποία κάθε πρόγραμμα ντιζάιν εκπαιδεύει τους φοιτητές του. Η πρώιμη εκπαίδευση του ντιζάιν είχε το στούντιο του καλλιτέχνη ως τον τόπο μιας ιδιαίτερης πρακτικής που καθιστούσε προνομιούχα την τέχνη και την αισθητική. Στη συνέχεια μια ομάδα μεταπολεμικών προγραμμάτων σπουδών άρχισαν να ονομάζονται προγράμματα Σχεδιασμού Προϊόντων, και αυτά θεώρησαν ως τόπο της πρακτικής του σχεδιασμού το γραφείο συμβούλων ή τα γραφεία έρευνας και ανάπτυξης των βιομηχανιών. Τα θέματα που διδάσκονταν και οι λέξεις που ευνοούνταν άφηναν να εννοηθεί η επιθυμία ένταξης στην εταιρική κουλτούρα… Έχει σημασία ότι αυτές οι δύο πρώτες μορφές της εκπαίδευσης του ντιζάιν ευνοούσαν το κατάστημα, τον τόπο της κατανάλωσης, όπου το ντιζάιν μπορούσε να αξιολογηθεί και μετά να αγοραστεί. Με τη δημιουργία του νέου προγράμματος σπουδών που προτείνω, δηλώνω ότι η θέση της κατανάλωσης είναι έξω στο πεδίο, βαθιά μέσα στην κοινότητα και ανάμεσα στις συζητήσεις εντός της κοινότητας. Η πρακτική αυτού του τύπου του ντιζάιν θα μπορούσε ενδεχομένως να τοποθετηθεί σε φορείς όπως Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις ή εταιρικούς οργανισμούς όπου ο λόγος θα βασιζόταν γύρω από την υπόθεση της αλλαγής.

Αναφορές

- (2009). “Ambedkar University Delhi.” 2009, στο http://www.aud.ac.in/.

- Bicknell, J. και L. McQuiston, Eds. (1977). Design for Need: The Social Contribution of Design. Λονδίνο, Royal College of Art Pergamon Press.

- NID (1979). Ahmedabad Declaration on Industrial Design for Development: Major Recommendations for the Promotion of Industrial Design for Development. UNIDO-ICSID INDIA 79. Ahmedabad, National Institute of Design.

- Prahalad, C. K. (2006). The Fortune at the Bottom of the Pyramid: Eradicating Poverty Through Profits. Upper Saddle River, NJ, Wharton School Publishing.

.