Η Ευρώπη και οι αξίες της


Κατά τη διάρκεια της συνταγματικής διαδικασίας ένα ζήτημα αποτέλεσε το κέντρο της συζήτησης: Εάν το προοίμιο θα συμπεριλαμβάνει μια αναφορά στο Θεό, κι αν ναι, εάν πρέπει να είναι σαφής αναφορά, δηλαδή σε ένα θρησκευτικό λεξιλόγιο, ή υποκρυπτόμενη αναφορά στην ιστορική σπουδαιότητα της χριστιανικής θρησκείας για την Ευρώπη. Ήταν δύσκολο να υπάρξει σύγκλιση ανάμεσα στις προσεγγίσεις της άποψης αυτής, σε όλη την ευρωπαϊκή επικράτεια. Την ίδια στιγμή, κάποιοι εμμένουν στη σαφή αναφορά στο Θεό στα πλαίσια του προτεινόμενου συντάγματος, ενώ άλλοι αρνούνται οποιοδήποτε θρησκευτικό αντίκτυπο αναφορικά με αυτό το πολιτικό σχέδιο.


Στην πραγματικότητα, η κυριολεκτική αναφορά στο Θεό δεν ήταν ποτέ ούτε είναι ζήτημα υψίστης σημασίας, διότι παρόλο που θα ήταν σημαντικό να δοθεί όνομα σε ένα φαινόμενο που ανεπιφύλακτα είναι μέρος της ευρωπαϊκής συνείδησης και ασκεί εμφανή επιρροή στο ευρωπαϊκό Σύνταγμα, είναι πιο σημαντικό να γίνει πραγματική αναφορά στις συγκεκριμένες αξίες του και στην κοινή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης.


Ο Χριστιανισμός και η χριστιανική ανθρωπολογία πράγματι είχαν ευρύ αντίκτυπο στις αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως αναφέρθηκε στο άρθρο Ι-2 των θεμελιωδών διατάξεων του Συντάγματος – «Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ιδρυθεί με βάση τις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των ανθρώπων που ανήκουν σε μειονότητες. Αυτές οι αξίες είναι κοινές για τα κράτη-μέλη στα πλαίσια μιας κοινωνίας στην οποία ο πλουραλισμός, η έλλειψη διακρίσεων, η ανεκτικότητα, η δικαιοσύνη, η αλληλεγγύη και η ισότητα ανάμεσα στον άντρα και τη γυναίκα δεσπόζουν»-, και συνεπώς μπορούν να αναγνωριστούν ως οι ρίζες της Ευρώπης. Η Τουρκία πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτές τις αξίες, όχι αναφορικά με τις ρίζες της ως χώρα, αλλά σχετικά με τις συνέπειες των αξιών αυτών. Υπάρχουν πράγματι μεγάλες διαφορές μεταξύ των αξιών της ΕΕ και της Τουρκίας, όπως για παράδειγμα το ζήτημα των βασανιστηρίων. Η χρήση των βασανιστηρίων για την αποφυγή τρομοκρατικών επιθέσεων απορρίπτεται στη Δυτική Ευρώπη, διότι θεωρείται ότι δε σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, σε ποσοστό πάνω από 80%, ενώ στην Τουρκία μόλις σε ποσοστό της τάξεως του 36%, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη που πραγματοποίησε το διεθνές ίδρυμα ερευνών World Public Opinion.


Ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ανθρώπινα δικαιώματα


Στην αρχή του κειμένου ανέφερα ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι η προϋπόθεση για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Πρέπει να εξετάσουμε την ιστορική εξέλιξη της έννοιας τόσο μέσα στα πλαίσια του Χριστιανισμού όσο και του Διαφωτισμού, προκειμένου να υπογραμμίσουμε τις διαφορές, αλλά και να επιδείξουμε μια δυνατότητα για συμφιλίωση αυτών των τοποθετήσεων. Η χριστιανική ανθρωπολογία βασίζεται σε δύο απόψεις: 1. Η αξιοπρέπεια δεν είναι κανενός, πρόκειται για δώρο του Θεού και 2. Επομένως, ο εσωτερικός σεβασμός και ο σεβασμός για τον πλησίον ισοδυναμούν με το ίδιο πράγμα: το σεβασμό απέναντι στο Θεό. Ο Διαφωτισμός, βασισμένος σε μια επιστημολογική και ηθική αντίληψη της ελευθερίας, την ίδια στιγμή προσέδιδε έμφαση στην έννοια της αυτονομίας, που εφοδιάζει τον άνθρωπο με την ικανότητα να είναι ο κυρίαρχος των πράξεών του μέσω της αυτοεκτίμησής του, αυτό που ο Καντ ονόμαζε αυτονομοθεσία (“Selbstgesetzgebung“). Σίγουρα πρόκειται για προβληματική αντίληψη, διότι το να κάνουμε τον άνθρωπο να απαρνείται τις ευθύνες του απέναντι στο Θεό, καθιστά αναγκαίο τον προσδιορισμό άλλου είδους διορθωτικών μέσων. Ο Καντ κάνει λόγο για εσωτερικό δικαστήριο (« innerer Gerichtshof »), το οποίο διευθύνεται από τη λογική («Vernunft»).


Αντίθετα με τη παράδοση της χριστιανικής θεολογίας, ο Καντ πίστευε ότι η ανθρώπινη φύση ήταν κατά βάση καλή κι επομένως η λογική θα μπορούσε να διορθώσει τις ηθικές επιλογές. Η χριστιανική θεολογία έχει διδάξει παραδοσιακά ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς διεφθαρμένοι και δεν μπορούν να κάνουν ορθές ηθικές επιλογές, οι οποίες να μην έχουν σπιλωθεί από την εγωιστική επιθυμία. Ο Καντ δίδαξε ότι οι άνθρωποι μπορούν να διαφθαρούν εάν αρνηθούν να ακολουθήσουν την Κατηγορική Προσταγή (Categorical Imperative).


Προκειμένου να δημιουργηθεί μια γέφυρα ανάμεσα στο Χριστιανισμό και την εκκοσμικευμένη ανθρωπολογία, πρέπει να φέρουμε στο μυαλό μας την έννοια του σεβασμού που εντάσσεται στο τύπο περί ανθρωπότητας της Κατηγορικής Προσταγής του Καντ: «Να πράττεις κατά τέτοιον τρόπο ώστε να μεταχειρίζεσαι την ανθρωπότητα, είτε στο πρόσωπό σου, είτε στο πρόσωπο κάθε άλλου, πάντοτε ως σκοπό και ποτέ απλώς ως μέσο».


Διαφοροποιήσεις και διάλογος


Σύμφωνα με την έννοια του σεβασμού, η ανθρώπινη οντότητα είναι ο σκοπός κάθε ανθρώπινης ενέργειας. Έτσι αποκλείονται οι περιπτώσεις μεταχείρισης του ανθρώπου ως μέσο για την επίτευξη ενός «υψηλότερου» ιδεολογικού σκοπού, όπως συνέβη με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20ου αιώνα και με όποιον προτείνει τη χρήση βασανιστηρίων στον αγώνα κατά των τρομοκρατικών επιθέσεων που πραγματοποιούνται σήμερα-όπως ισχύει για την πλειοψηφία του τουρκικού πληθυσμού. Πώς να ανοίξει κανείς παρτίδες με την Τουρκία, σκεπτόμενος αυτό το βαθύ χάσμα που αφορά βασικές αξίες;


Κατά τη γνώμη μου, το ζήτημα με το μεγαλύτερο ενδιαφέρον δεν είναι αυτό που αφορά τις θεωρητικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στην φιλοσοφία του Διαφωτισμού και τη χριστιανική ανθρωπολογία, αναφορικά με τον όρο αξιοπρέπεια, αλλά -μόλις αναγνωρίστηκε η αναλογία των δύο αντιλήψεων, αναφορικά με τον όρο σεβασμός, συμπεριλαμβανομένου του σεβασμού προς την αξιοπρέπεια- το ζήτημα είναι, εάν και με ποιον τρόπο μπορεί να υποστηριχθεί η άποψη ότι η απαίτηση για την καθολικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βασίζεται στην υπόθεση ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν θεμελιωθεί βάσει των αρχών τόσο του χριστιανισμού όσο και της ορθολογικής ευρωπαϊκής φιλοσοφίας του 18ου αιώνα, δηλαδή την εποχή του Διαφωτισμού. Λαμβάνοντας υπόψη τη θρησκευτική και πολιτιστική παράδοση της Τουρκίας το θέμα είναι εάν υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στην απαίτηση για καθολικότητα και το γεγονός ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα δυτικής προέλευσης βασίζονται στο σεβασμό ως προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, που γίνεται κατανοητός ως μια πεφωτισμένη αντίληψη της χριστιανικής ανθρωπολογίας, δηλαδή: Υπάρχει ένα κύριο χάσμα ανάμεσα στην προέλευση και την εγκυρότητα μιας ηθικής επιχειρηματολογίας;


Βέβαια, δεν είναι αυτό ακριβώς το θέμα. Η χριστιανική αντίληψη περί σεβασμού δεν αποτελεί εμπόδιο για την καθολικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όταν διασφαλίζεται ότι ο χριστιανισμός, εντός αυτών των πλαισίων, δε χρησιμοποιείται για θεολογικούς ή ιεραποστολικούς σκοπούς. Κάτι τέτοιο, στην πραγματικότητα, συνεπάγεται πρώτα απ’ όλα ένα αξιοσέβαστο καθεστώς επικοινωνίας, που επιλαμβάνεται των ειδικών εκφράσεων, των οποίων η χρήση έχει αρνητικά αποτελέσματα αναφορικά με την εμπιστοσύνη και την αξιέπαινη στάση της Δυτικής Ευρώπης απέναντι στην Τουρκία. Αρνητικά μιλώντας: Σε περιπτώσεις πλήρους απουσίας κάθε ίχνους ευαισθησίας, χρησιμοποιείται μονίμως η λέξη «σταυροφορία» για να περιγράψει το τι πρέπει να γίνει στην Τουρκία, σε εκφράσεις όπως «σταυροφορίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα» και δε μας κάνει έκπληξη που κατά την αναπόληση ιστορικών γεγονότων κάτι τέτοιο δε γίνεται αποδεκτό ως στόχος που μοιράζονται δυο πλευρές για το κοινό μέλλον. Κατά συνέπεια, και οι ίδιες οι αξίες απορρίπτονται.


Η δυτική άγνοια ή ακόμα η δυτική αλαζονεία πρέπει να απομακρυνθούν, και οι εν λόγω αξίες πρέπει να συζητηθούν σ’έναν ανοιχτό διάλογο με σκοπό να ενισχυθεί η βάση τους στη χριστιανική ανθρωπολογία μέσα από την επεξήγηση των καλών εμπειριών σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σύμφωνα με τη χριστιανική άποψη. Μόνο με αυτόν τον τρόπο διασφαλίζονται μια συναινετική λύση, αλλά και η αποδοχή και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλη την Ευρώπη, αλλά κι εκτός των ορίων της. Συνεπώς, ο σεβασμός δεν πρέπει απλά να αναγνωριστεί ως ένα αναπόσπαστο τμήμα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των παγκόσμιων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά και ως μια βασική πλευρά της μεθόδου για την εξάπλωση αυτών των ιδεών. Ως εκ τούτου, ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας επιμένει στο σεβασμό στο πρόσωπο του εταίρου στα πλαίσια ενός διαθρησκευτικού και διαπολιτισμικού διαλόγου.


Η γεφύρωση του χάσματος ανάμεσα σε Ευρώπη και Τουρκία συνεπάγεται επομένως την ενίσχυση του διαλόγου γύρω από κεντρικές αξίες, όπως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αλλά και τα ανθρώπινα δικαιώματα, διότι ένα σημείο πρέπει να είναι απόλυτα ξεκαθαρισμένο: Πρέπει να μοιραστούμε τις κύριες ιδέες και να έχουμε κοινές τις βασικές αξίες, πριν σκεφτούμε για τη θέση της Τουρκίας ως κράτος-μέλος της ΕΕ. Όσο πιο γρήγορα αναλυθούν οι διαφορές, τόσο πιο γρήγορα μπορούν αυτές να ξεπεραστούν. Επομένως, η καθεμιά και όλες μαζί οι ευκαιρίες πρέπει να αξιοποιηθούν προκειμένου να καταστεί σαφής η σπουδαιότητα των ευρωπαϊκών αξιών στην Τουρκία, τόσο για την Ευρώπη όσο και για την ίδια την Τουρκία.


Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία είναι η κατάρρευση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, η διάσπασή τους στο επίπεδο των ψηφοφόρων υπό την επίθεση του λαϊκισμού.


Αυτό που διακυβεύεται είναι ο κατακερματισμός του σοσιαλδημοκρατικού εκλογικού σώματος σε δυο στρατόπεδα: ένα σχίσμα μεταξύ κοινωνικών/φιλελεύθερων ακαδημαϊκών επαγγελματιών και παραδοσιακών συνδικαλιστών σοσιαλδημοκρατών-ένα σχίσμα μεταξύ περισσότερο και λιγότερο μορφωμένων, μεταξύ κοσμοπολίτικων και εθνικιστικών ή φιλελεύθερων και αυταρχικών προσανατολισμών. Μια διαίρεση που απεικονίζει τον κατακερματισμό στο εσωτερικό της κοινωνίας της ευρωπαϊκής μεσαίας τάξης γενικά, που είναι αποτέλεσμα των ισχυρών δυνάμεων της παγκοσμιοποίησης, της μαζικής μετανάστευσης, της εξατομίκευσης και της μεταβιομηχανικής, βασισμένης στη γνώση, οικονομίας.


Τα προβλήματα των κεντρώων κομμάτων είναι pars pro toto, ο καθρέφτης αυτής της κατάστασης. Οι πιέσεις διαίρεσης και κατακερματισμού στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είναι πιέσεις που προέρχονται από το εσωτερικό της κοινωνίας. Μια πιθανή διάσπαση ή σχίσμα της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας μπορεί να προοιωνίζεται την προαναφερόμενη κοινωνική διάσπαση. Αυτό που υφίσταται επίθεση είναι η κοινωνική συνοχή και η αλληλεγγύη, που αποτελούν τα θεμέλια και τους στυλοβάτες της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας. Η σοσιαλδημοκρατία ορίζεται εδώ ως ο συνασπισμός, ο συνδετικός παράγοντας μεταξύ προνομιούχων και μη προνομιούχων, μεταξύ ανώτερης και κατώτερης μεσαίας τάξης. Συνεπώς, η μεγάλη πρόκληση για τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία είναι η αποτροπή της εξόδου των ‘εργατών από τα εργατικά κόμματα’ (die letzte Arbeiter aus die Arbeiterparteien), υπό την ισχυρή απειλή του λαϊκισμού, τόσο της αριστερής όσο και της δεξιάς πτέρυγας.


Η μεγαλύτερη πρόκληση για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία είναι ο λαϊκισμός, ο λαϊκισμός της δεξιάς ή και της ακροδεξιάς, και ο λαϊκισμός της αριστεράς. Η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία πρέπει να είναι σκληρή με τον λαϊκισμό και σκληρή με τα αίτια του λαϊκισμού. Ο λαϊκισμός είναι μια έννοια διπρόσωπη. Ο λαϊκισμός είναι ένα επικίνδυνο πολιτικό είδος, με αναφορές στο μαύρο παρελθόν της ευρωπαϊκής ιστορίας. Ο λαϊκισμός στην Ευρώπη, σε αντίθεση με την αμερικανική παράδοση του λαϊκισμού, είναι λιγότερο ή περισσότερο συνδεδεμένος με τον φασισμό και το ναζισμό, τις παθολογίες της ‘φωνής των μαζών’.


Αλλά ο λαϊκισμός, κι αυτή είναι η άλλη όψη του νομίσματος, μπορεί επίσης να αποτελεί μια θεμιτή προειδοποίηση ενάντια στην τεχνοκρατική πολιτική, ενάντια στην προκατάληψη της ακαδημαϊκής μεσαίας τάξης στον κόσμο της πολιτικής, ενάντια σε νέες ανισότητες και στις αποτυχίες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Μ’ αυτή την έννοια του όρου, ο λαϊκισμός δεν πρέπει ποτέ να δαιμονοποιείται και να υποτιμάται.


Ο λαϊκισμός μπορεί να δρα ως σήμα κινδύνου που δείχνει μια υπάρχουσα ή επερχόμενη κρίση. Τέτοιες κρίσεις μπορεί να είναι μια κρίση αντιπροσώπευσης και/ή μια επικοινωνιακή αποτυχία μεταξύ των ελίτ και των κοινών ανθρώπων που γίνεται λαϊκή εξέγερση καχυποψίας και δυσαρέσκειας. Πράγματι, ο λαϊκισμός αποτελεί εφιάλτη για τη μετριοπαθή μεταρρυθμιστική πολιτική της κεντροαριστεράς, για τον πολιτικό συνασπισμό μεταξύ λιγότερο και περισσότερο ειδικευμένων, λιγότερο ή περισσότερο μορφωμένων.


Ο λαϊκισμός είναι μια βαθιά, θεμελιακή αντίδραση στις κοινωνικές εξελίξεις, σε μια ενδεχόμενη νέα φάση της εκσυγχρονιστικής διαδικασίας: στην έλευση μιας παγκοσμιοποιημένης, μεταβιομηχανικής, πολυπολιτισμικής κοινωνίας.


Ο λαϊκισμός είναι μια αποστροφή σε σχέση με την έννοια ότι το μέλλον θα είναι ένα μετα-εθνικό, παγκοσμιοποιημένο, πολυπολιτισμικό μέλλον, βασισμένο στην ευελιξία και τη δυναμική της αγοράς. Η αποστροφή αυτή γίνεται ακόμη πιο αντιδραστική καθώς συχνά το προαναφερόμενο μέλλον παρουσιάζεται ως η μόνη εναλλακτική λύση: TINA – There Is No Alternative (Δεν Υπάρχει Εναλλακτική Λύση). Αυτό είναι το μόνο πιθανό μέλλον, προκειμένου χώρες όπως η Γερμανία, η Δανία ή η Ευρώπη γενικά να μπορέσουν να επιβιώσουν στο νέο παγκόσμιο κόσμο.


Στη διαδικασία μεταρρύθμισης και προσαρμογής στη νέα παγκόσμια τάξη, συνέβη μια θεμελιακή κατάρρευση της εμπιστοσύνης ανάμεσα στις ελίτ και τον γενικό πληθυσμό, που δημιουργεί ένα απότομο σχίσμα μεταξύ νικητών και ηττημένων του νέου εκσυγχρονισμού, ένα σχίσμα μεταξύ αισιόδοξων και απαισιόδοξων για το μέλλον.


Μια νέα διαχωριστική γραμμή διαγράφεται μεταξύ δυο ομάδων: εκείνων που αγκαλιάζουν το μέλλον και εκείνων που φοβούνται το μέλλον, των ανθρώπων που πιστεύουν ότι ο νέος κόσμος δεν επιφυλάσσει τίποτα καλό γι’ αυτούς και νιώθουν προδομένοι από την ‘πολιτική ελίτ’. Αυτό αφορά τόσο ένα πολιτισμικο-πολιτικό σχίσμα όσο και μια κοινωνικο-οικονομική ταξική διαίρεση. Στα δεξιά, αυτή η νέα διαχωριστική γραμμή δημιουργεί εύφορο έδαφος για δεξιά, λαϊκίστικα κόμματα, που είναι εναντίον των μεταναστών. Στα αριστερά, αποτελεί τη βάση για πιο παραδοσιακά ή αριστερά λαϊκίστικα κόμματα. Επιπλέον, τα ευρωπαϊκά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα βρίσκονται αντιμέτωπα με ένα υπαρξιακό ζήτημα, καθώς και οι δυο αυτές τάσεις υπάρχουν στο εκλογικό τους σώμα.


Η διαδικασία οικονομικού και πολιτισμικού εκσυγχρονισμού καταλήγει σε μια νέα κοινωνική πόλωση μεταξύ νικητών και ηττημένων. Οι μεγάλες οικονομικές αλλαγές, σε συνδυασμό με την παγκοσμιοποίηση και τις νέες τεχνολογίες, δεν έχουν την ίδια επίδραση σε όλους. Αντίθετα, καταλήγουν στην αναδιανομή των ευκαιριών συμμετοχής και υπάρχουν επιτυχίες και απώλειες για τους διάφορους συμμετέχοντες. Το επίπεδο της εκπαίδευσης, ειδικότερα, προκαθορίζει τις ευκαιρίες ζωής των ατόμων, την εμπιστοσύνη τους στην πολιτική και τους δημόσιους θεσμούς και τις μελλοντικές προσδοκίες τους.


Είναι βαθιά η πεποίθησή μου ότι οι προοδευτικοί έχουν καθήκον, μακροπρόθεσμα, να οικοδομήσουν μια μεγαλύτερη συλλογικότητα, εμποτισμένη από κοινωνική αλληλεγγύη και κοινούς στόχους και μέθοδο. Αυτή η αλληλεγγύη και η αίσθηση των ανθρώπων ότι ανήκουν κάπου, αυτή η γέφυρα μεταξύ πολιτισμών και εθνικών ομάδων, δεν πρέπει να προωθείται στο όνομα της ξεπερασμένης και αφελούς πολιτικής ορθότητας, αλλά επειδή αποτελεί τον μόνο τρόπο για να διατηρηθεί κάποια μορφή πρόνοιας. Η ιστορική αποστολή της σοσιαλδημοκρατίας είναι να επανεκκινήσει τη διαδικασία χειραφέτησης. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος.


Το τίμημα γι’ αυτά τα ευγενικά ιδεώδη και φιλοδοξίες είναι η εγκατάλειψη της έννοιας της πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Είναι μια σκληρή επιλογή, αλλά νομίζω ότι η έννοια της πολυπολιτισμικότητας έχει προκαλέσει πολλά δεινά και σύγχυση, τόσο στους μετανάστες όσο και στους πολίτες των χωρών υποδοχής- όπως, ειδικότερα, στην περίπτωση της Ολλανδίας. Το πρόγραμμα για την ‘επένδυση στη χειραφέτηση’, στο οποίο αναφέρθηκα προηγουμένως, έχει σοβαρές πιθανότητες υλοποίησης μόνο εάν υπάρξει μια βασική ‘ανταλλαγή’ μεταξύ μεταναστών και ντόπιων- πλήρης και έντιμος προσανατολισμός προς τη χώρα υποδοχής από τους μετανάστες, από τη μια πλευρά, και αποδοχή ενός πολυεθνικού και πολυθρησκευτικού μέλλοντος από τη χώρα υποδοχής. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, όμως, αντιτίθενται οι περισσότεροι υπέρμαχοι της πολυπολιτισμικότητας.


Συνεπώς, στη μετά το Fortuyn Ολλανδία, σημειώνεται μια ριζική αλλαγή τακτικής, από την επιδοτούμενη πολυπολιτισμικότητα στην υποχρεωτική ενσωμάτωση και τα μέτρα για ‘υπηκοότητα’ (γλώσσα και στοιχειώδη πολιτισμική εκπαίδευση), με αναδρομική ισχύ για τους ‘παλαιότερους’- μετανάστες της πρώτης γενιάς που ζουν εδώ πολύ καιρό (René Cuperus, ‘From Polder Model to Postmodern Populism. Five Explanations for the ‘’Fortuyn Revolt’’ στο The Challenge of Diversity).


Σύμφωνα με τις ενδείξεις, θα υπάρξει ακόμη μεγαλύτερη ενσωμάτωση και υποχρεωτική συνύπαρξη των ντόπιων με τους μετανάστες μόνιμους κατοίκους. Τα πρότυπα διαχωρισμού στην εκπαίδευση (η Ολλανδία εφαρμόζει παραδοσιακά τη θρησκευτική εκπαίδευση και συνεπώς έχει ισλαμικά σχολεία), στη στέγαση και τις κοινωνικές επαφές προκαλούν αυξανόμενη ανησυχία σε περιοχές όπου εξακολουθούν να υπάρχουν ποσοστά ανεργίας κάτω του μέσου όρου, απουσίες από τα σχολεία και εγκληματικότητα. Οι στατιστικές αυτές δημιουργούν ακόμη περισσότερη ένταση μεταξύ αλληλεγγύης και διαφορετικότητας και στη θεωρία αποτελούν απειλή για τη βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού πρότυπου του κράτους πρόνοιας, με την ευαίσθητη ισορροπία του ανάμεσα στην οριζόντια και την κάθετη αλληλεγγύη.


Ακόμη κι η ισλαμική φονταμενταλιστική τρομοκρατία μπορεί να έχει μια παράλογη θετική παρενέργεια: ότι για λόγους κρατικής ασφάλειας και ασφάλειας των πολιτών, υπάρχουν αυξανόμενες εκκλήσεις για αμοιβαία προσέγγιση και συνεργασία μεταξύ των κοινοτήτων των μεταναστών και του γηγενούς πληθυσμού.


Εν συντομία, είναι όλο και πιο επείγον να υπάρξει μια επίθεση κατά του διαχωρισμού, κατά της συμβίωσης πλάτη με πλάτη, κατά των χωριστών παράλληλων κοινωνιών, αφήνοντας ακέραιη την ‘πολυπολιτισμική κοινωνία’ στην ιδιωτική σφαίρα (όσο είναι συμβατή με τους νόμους της συνταγματικής φιλελεύθερης δημοκρατίας), αλλά αναζητώντας επειγόντως τρόπους να συνδυαστεί η εθνική και πολιτισμική διαφορετικότητα με μια κοινή εθνική ταυτότητα. Το μεγαλύτερο ερώτημα σε ολόκληρη τη σημερινή Ευρώπη είναι πώς μπορούν οι πλειοψηφίες να εκφράζουν τις τοπικές και εθνικές τους ταυτότητες χωρίς να αποξενώνουν τις μειοψηφίες; Πώς μπορούν οι ‘απέξω’ να αισθάνονται σαν στο σπίτι τους, χωρίς να κάνουν τους ‘μέσα’ να νιώθουν ξένοι στο ίδιο τους το σπίτι; (David Goodhart, ‘Britain’s Glue’, στο The New Egalitarism. σ. 170)


Υπάρχει μια αυξανόμενη ανάγκη για μια ενοποιητική, γεφυροποιό εθνική ταυτότητα, για ένα μεγαλύτερο ‘Εμείς’. Αυτό απαιτείται για τον ‘καθησυχασμό της πλειοψηφίας’ και για την κοινωνική αποδοχή και την κοινωνική και οικονομική επιτυχία των μεταναστών (David Goodhart, ο.π.). Πώς μπορούν οι ευρωπαϊκές χώρες να ισχυρίζονται ότι διαφέρουν από την εμπειρία της ιστορικής μετανάστευσης, όπως των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, όπου η ομπρέλα της αμερικανικής (πολιτικο-πολιτισμικής) ταυτότητας αποτελεί προαπαιτούμενο για επιτυχή ενσωμάτωση κι όπου ο πατριωτισμός παράγει την αίσθηση ότι ανήκεις κάπου διαμέσου της εθνικής και πολιτιστικής κληρονομιάς;



Ιδωμένη έτσι, η έννοια της εθνικής ταυτότητας ως υποκατάστατο της πολυπολιτισμικότητας, μπορεί να είναι ταυτόχρονα πρόβλημα και λύση. Είναι ένας επικίνδυνος όρος στην κλειστή, ξενοφοβική, εθνοκεντρική εκδοχή του, αλλά στην ανοιχτή, ανεκτική εκδοχή- όπως η ολλανδική- μπορεί να προωθήσει μια υπερεθνική κοινότητα, αλληλεγγύη και κοινωνική, ανεξαρτήτως χρώματος, συνοχή.


Η μετανάστευση πολύ ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, όπως στο κοσμοπολίτικο Λονδίνο, είναι βασική για μια δημιουργική οικονομία όπως η ολλανδική, αλλά για να έχει (πάλι) μια ευρεία δημόσια υποστήριξη πρέπει να γίνουμε, πράγματι, σαφείς για το τι είναι και τι δεν είναι η ενσωμάτωση – για τα όρια, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της ‘υπηκοότητας του συμπολίτη’ και η διαδικασία να συντονιστεί με αυτό που η μεγάλη πλειονότητα των πολιτών της χώρας υποδοχής θεωρεί δίκαιο, πολιτισμένο και λογικό. Ο τελικός στόχος μπορεί κάλλιστα να είναι η ‘αφομοίωση με διατήρηση της πολιτισμικής ταυτότητας’ – ‘μετανάστες μικτής εθνικότητας’, που λέει ο λόγος, όπως δείχνει η εμπειρία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Με την ευκαιρία, αυτό είναι πολύ ευκολότερο στο Ηνωμένο Βασίλειο, με την ταυτότητα-ομπρέλα της ‘βρετανικότητας’ που έχει να κάνει τόσο με την Κοινοπολιτεία όσο και με τον αγγλόφωνο κόσμο, παρά σε χώρες όπως η Ολλανδία, η Δανία ή η Γερμανία! (Stephen Howe, ‘Britishness and Multiculturalism’ στο The Challenge of Diversity)


Η Ολλανδία είναι υποχρεωμένη λόγω της ιστορίας της (Ολοκαύτωμα, απαρτχάιντ) να είναι μια ανοιχτή, κοσμοπολίτικη, μη –φυλετική κοινωνία- κατά προτίμηση, όμως χωρίς να βασίζεται σε κλειστές εθνικές παραδοσιακές κοινότητες, αλλά στην ατομική υπηκοότητα, που δεν λαμβάνει υπόψη την εθνότητα και τη θρησκεία. Υπάρχει μια μη-φυλετική αντίληψη της εθνικής ταυτότητας στην Ολλανδία- οι Αφρο-Ολλανδοί από τις πρώην αποικίες (Σουριναμέζοι, Αντιλλέζοι) είναι, συνήθως, καλά ενσωματωμένοι. Τα πράγματα είναι πιο δύσκολα με τον πληθυσμό του ενός εκατομμυρίου Μουσουλμάνων, κυρίως Μαροκινών και Τούρκων, η πλήρης ενσωμάτωση των οποίων δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί- κυρίως λόγω της βασιζόμενης στο γάμο μετανάστευσης και τη δημιουργία οικογένειας. Οι ομάδες αυτές προέρχονται συχνά από παραδοσιακές αγροτικές περιοχές με ευρύ πολιτιστικό και θρησκευτικό χάσμα ανάμεσα σε αυτές και την προοδευτική-φιλελεύθερη κουλτούρα της Ολλανδίας (οι έρευνες δείχνουν ότι ξενοφοβικά συναισθήματα στην Ολλανδία έχουν οι ανώτερης μόρφωσης γυναίκες και οι ομοφυλόφιλοι, που φοβούνται την έλλειψη ανεκτικότητας και τις διακρίσεις των μουσουλμάνων μεταναστών).


Η πολυπολιτισμότητα μπορεί να θεωρηθεί ακόμη και ιδεολογία του διαχωρισμού. Αυτό έχει να κάνει με το καίριο πρόβλημα ότι ο πολυπολιτισμικός διαχωρισμός μέσω της συλλογικής διαμόρφωσης ομάδων με βάση εθνικά, πολιτιστικά ή θρησκευτικά χαρακτηριστικά βρίσκεται σε αντίθεση με το πρότυπο μιας δυτικής, χειραφετημένης, εξατομικευμένης κοινωνίας, όπου τα άτομα δεν ‘επικαλύπτονται’ αιωνίως από τις εθνικές και πολιτισμικές παραδοσιακές κοινότητες. Ένα από τα κυριότερα πεδία μάχης μεταξύ δυτικής και μη δυτικής κουλτούρας, η σύγκρουση ανάμεσα στην εξατομίκευση και την παραδοσιακή συλλογικότητα, δεν αντιμετωπίζεται σωστά, για να το πούμε με επιείκεια, με την έννοια της πολυπολιτισμικότητας. Η πολυπολιτισμικότητα δεν είναι, όσον αφορά στις τελικές συνέπειες της, η ιδεολογία του απαρτχάιντ;


Επιπλέον, εάν ο πολυπολιτισμικός διαχωρισμός, σε πείσμα των θεωριών, καταλήγει πρακτικά σε γκέττο των στερημένων, αυτό πρέπει να είναι για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία ένα απαράδεκτο πολιτισμικό και κοινωνικο-οικονομικό σκάνδαλο, που πρέπει να αποφευχθεί με κάθε τρόπο.


Σε αυτό το κείμενο εξέτασα την αμηχανία και τη λαϊκή καχυποψία, με ειδική αναφορά στο θέμα της απειλούμενης εθνικής ταυτότητας. Σχετικά με το θέμα της εθνικής ταυτότητας, κινήθηκα σε σαθρό έδαφος, σίγουρα σε ό, τι αφορά στους προοδευτικούς της κεντροαριστεράς που προτιμούν, οι περισσότεροι, να ακούν μια μετα-εθνική κοσμοπολίτικη και λακωνική πολυπολιτισμική μελωδία. Μιλάμε για εθνική ταυτότητα με την ευρεία έννοια της, γιατί μοιάζει τυπικά ευρωπαϊκό ότι είναι ακριβώς το κοινωνικό πρότυπο του μεταπολεμικού κράτους πρόνοιας και η κοινωνική οικονομία της αγοράς που διαμορφώνουν ουσιαστικό μέρος της θετικής εικόνας που έχουν για τον εαυτό τους διάφοροι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί. Η αμηχανία συναντιέται στην αντίληψη της απειλής και υπονόμευσης των εθνικών χαρακτηριστικών μέσω διαδικασιών διεθνοποίησης: από τη μια πλευρά, η παγκοσμιοποίηση της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών όπως και των κεφαλαιαγορών και η φαινομενικά χωρίς όρια ευρωπαϊκή ενοποίηση. Και, από την άλλη πλευρά, μια μετανάστευση που μοιάζει ανεξέλεγκτη και η ανάπτυξη πολυεθνικών κοινωνιών με προβλήματα ενσωμάτωσης, διαχωρισμού και πολυπολιτισμικής ‘σύγχυσης’. Οι έρευνες δείχνουν ότι η μετανάστευση, εκτός από την περίπτωση της Βρετανίας μέχρι το 2005, είναι, από τη δεκαετία του 1970 κι ύστερα, το πιο σημαντικό και πολωτικό ζήτημα. Σε ορισμένες χώρες με έντονο ευρωσκεπτικισμό (Ελβετία, Βρετανία και, τελευταία, Ολλανδία), το θέμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης αποτελεί επίσης μέρος της νέας πολιτικο-πολιτισμικής διαμάχης. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, αυτή η πολιτισμική διάσταση έχει γίνει η πρωταρχική βάση πάνω στην οποία τα νέα κόμματα ή τα καθιερωμένα μετασχηματισμένα κόμματα επιχειρούν να κινητοποιήσουν το εκλογικό τους σώμα.


Σε αντίθεση με το ευαγγέλιο των διαφόρων υπερμοντέρνων ειδημόνων που υπερασπίζονται την αυτό-κατάργηση του κράτους-έθνους σε όφελος νέων περιφερειακών κέντρων εξουσίας, ασταθή και αποδιοργανωμένα υπόγεια ρεύματα στην ευρωπαϊκή κοινωνία απαιτούν σύνεση σε όποια εκσυγχρονιστικά ή νεωτεριστικά σχέδια. Απαιτούν επίσης αποκατάσταση και επιστροφή στο κράτος-έθνος ως φόρουμ για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών και ως πηγή κοινωνικής συνοχής μεταξύ των λιγότερο και των καλύτερα μορφωμένων, μεταξύ των μεταναστών και του γηγενούς πληθυσμού. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτικών και πολιτών θα πρέπει να γίνει σε εθνικό επίπεδο, καθώς και η δημιουργία μιας αρμονικής πολύ-εθνικής κοινωνίας. Η Ευρώπη πρέπει να διευκολύνει αυτή τη διαδικασία και όχι να την εμποδίζει, Με άλλα λόγια, το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο και μια αρμονική πολύ-εθνική κοινωνία βρίσκονται στο κράτος-έθνος.

Απαντώντας στο “Mανιφέστο για ένα νέο εμείς” του Ταρίκ Ραμαντάν, ο Mark Levine θέτει το ερώτημα του ποιοι μετέχουν σε αυτό το “εμείς” σήμερα . Tι γίνεται όταν ο Μουσουλμάνος ο οποίος επιθυμεί μία τέτοια συνεργασία φορά μαντίλα; Tι θα κάνουμε όταν ο Μουσουλμάνος ο οποίος αναζητεί εταίρους είναι ένας νεαρός άνδρας από τα banlieu;


Την ώρα που διαβάζω το κείμενο του Ταρίκ Ραμαντάν, ο Βρετανός πρωθυπουργός Τόνυ Μπλερ έχει μόλις επιδοκιμάσει την άποψη του τέως υπουργού εξωτερικών Τζακ Στρω ότι η χρήση της μαντίλας που καλύπτει ολόκληρο το πρόσωπο από μουσουλμάνες γυναίκες στη Βρετανία είναι μία «δήλωση διαχωρισμού και διαφορετικότητας», που καθιστά την βελτίωση των σχέσεων μεταξύ μουσουλμάνων και χριστιανών βρετανών πολιτών δύσκολη. Η μαντίλα είναι βέβαια ένα σημείο διαχωρισμού. Αυτό είναι ακριβώς το θέμα: να μην είναι ορατή η ομορφιά μίας γυναίκας από κανέναν που δεν είναι μέλος της στενής τη οικογένειας. Για σχεδόν όλους τους μη-μουσουλμάνους βρετανούς πολίτες, η μαντίλα είναι σημάδι της έλλειψης ενσωμάτωσης των μουσουλμάνων και άρα αποτελεί μία απειλή όχι απλώς για την αρμονική λειτουργία της κοινωνίας, αλλά και για την φυσική ασφάλεια των βρετανών πολιτών.


Η επιθυμία του Ραμαντάν να οικοδομήσει ένα συν-εταιρισμό ανάμεσα σε μουσουλμάνους και μη-μουσουλμάνους μοιάζει να αντιτίθεται σε αυτό το λόγο περί διαχωρισμού και αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός μουσουλμάνου ο οποίος δεν θέλει να προσδιορίζεται μόνο μέσω της θρησκείας του – αλλά προτιμά να είναι ένας Ευρωπαίος Μουσουλμάνος (όπως αναφέρει και ο τίτλος ενός βιβλίου του). Αλλά τι γίνεται όταν ο μουσουλμάνος ο οποίος επιθυμεί να μετέχει σε μία τέτοια συνεργασία φορά μαντίλα που καλύπτει ολόκληρο το πρόσωπο; Τι κάνουμε τότε; Ή τι θα κάνουμε όταν ο μουσουλμάνος ο οποίος αναζητεί εταίρους είναι ένας νεαρός άνδρας από τα banlieu, που μοιάζει και δρα σαν αυτούς τους απειλητικούς ταραξίες για τους οποίου διαβάζουμε ότι ρημάζουν το όμορφο Παρίσι τουλάχιστον μία φορά το χρόνο;


Είναι αλήθεια, όπως εξηγεί ο Ραμαντάν, ότι οι μουσουλμάνοι είναι από τους πρώτους που βιώνουν το οποιοδήποτε οικονομικό σοκ ή την οποιαδήποτε οικονομική ύφεση, αφού βρίσκονται στο κατώτερο κομμάτι της κοινωνικο-οικονομικής κλίμακας. Παρόλα αυτά δεν νομίζω ότι μπορούμε να διαχωρίσουμε την οικονομική από την πολιτισμική διάσταση του κοινωνικού αποκλεισμού. Είναι σίγουρα εσφαλμένο –και πολιτικά παρακινούμενο- όταν η Ευρωπαίοι χριστιανοί χαρακτηρίζουν την απαίτηση για εργασία ή για σεβασμό σαν αποδείξεις μίας επικίνδυνης θρησκευτικής συμπεριφοράς ενάντια στην υπόλοιπη κοινωνία ή τη Δύση γενικότερα. Από την άλλη πλευρά, είναι εξίσου βέβαιο ότι πολλοί Μουσουλμάνοι που διαμένουν στην Ευρώπη ζουν αποκλεισμένοι όχι μόνο εξαιτίας των δομικών οικονομικών, πολιτικών, και πολιτισμικών προβλημάτων που έχουν τις ρίζες τους στη συνεχιζόμενη ιστορία του Ευρωπαϊκού ιμπεριαλισμού, εθνικισμού, καπιταλισμού, και ρατσισμού (εν ολίγοις στην Ευρωπαϊκή νεωτερικότητα), αλλά εξίσου λόγω της δικής του επιθυμίας να μην ενταχθούν εξ’ ολοκλήρου στις χώρες διαμονής ή υπηκοότητάς τους. Με άλλα λόγια, είτε ποτέ δεν θέλησαν, ή έχουν παραιτηθεί της δυνατότητας να αποτελέσουν τμήμα του περιεκτικού «εμείς» που υπερασπίζεται ο Ραμαντάν.
Αυτό είναι απολύτως φυσικό αφού στην Ευρώπη και στις περισσότερες μουσουλμανικές χώρες, η πλειοψηφία των μουσουλμάνων έχει περιθωριοποιηθεί από τις διαδικασίες μέσω των οποίων έχουν διαμορφωθεί τα διάφορα ‘εμείς’ που σχετίζονται με την σύγχρονη οικονομική παγκοσμιοποίηση. Ταυτόχρονα, έχουν εκτεθεί στην πλήρη ισχύ της πολιτισμικής παγκοσμιοποίησης, συνήθως με έναν τρόπο που τους προσφέρει εικόνες μίας φαντασιακής υπερ-καταναλωτικής κοινωνίας στην οποία δεν μπορούν να αντισταθούν αλλά ούτε και να ελπίζουν ότι θα μετέχουν.


Ως αποτέλεσμα πολλοί από αυτούς, είτε έχουν γεννηθεί στην Ευρώπη είτε όχι, είτε είναι παράνομοι είτε νόμιμοι, ιδιοποιούνται αυτό που ονομάζει ο Manuel Castells «αντιδραστικές ταυτότητες», ταυτότητες που είναι κλειστές, εχθρικές απέναντι στους έξω, και μη-ανεκτικές στον πλουραλισμό και στη διαφορετικότητα εντός της δικής του κοινωνίας. Και πάλι δεν πρόκειται για ένα μοναδικό φαινόμενο, μία παρόμοια διεργασία ακολουθούν πολλοί Ευρωπαίοι πολίτες οι οποίοι έχουν γίνει οπαδοί ακροδεξιών κομμάτων, όπως το γαλλικό Εθνικό Μέτωπο. Αισθάνονται, και οι δύο, ότι βιώνουν μία εισβολή από άλλες κουλτούρες, είτε οι μουσουλμάνοι από την Δυτική υπερ-καταναλωτική κουλτούρα ή οι Ευρωπαίοι από την μουσουλμανική κουλτούρα. Οι κουλτούρες αυτές δεν τους μοιάζουν απλώς ξένες αλλά ότι θα τους ήταν αδύνατον να τις κατανοήσουν ακόμα και αν το ήθελαν.


Ενάντια σε αυτή την τάση, αυτό που μας ζητά ο Ραμαντάν είναι να συνεργαστούμε διαπερνώντας τα φυλετικά, θρησκευτικά, εθνικά, και ταξικά όρια και να διαμορφώσουμε μία νέα πρόταση ταυτότητας, μία θετική, ανοιχτή και ανεκτική ταυτότητα που είναι πρόσφορη στη συνεργασία με τους άλλους ενώ παραμένει ριζωμένη στην δική της παράδοση. Αυτό είναι το «νέο εμείς» για το οποίο μιλά ο Ραμαντάν. Είναι όμως εφικτό; Μπορεί η παγκοσμιοποίηση, ενώ έχει γίνει τόσο στρατικωποιημένη και τοξική, να προωθήσει ένα υγιές και περιεκτικό «νέο εμείς»; Ιδίως όταν η πολιτισμική δυναμική του ύστερου καπιταλισμού είναι η δημιουργία δισεκατομμυρίων «νέων εγώ», για να χρησιμοποιήσω τον όρο του Fredric Jameson – με το κάθε ένα από αυτά, είτε βρίσκεται στο Ντουμπάι ή στο Μουμπάι, στο Κάνσας ή στο Καράτσι, να έχει το δικό του iPod, blackberry, hummer, ή σπίτι 10.000 τετραγωνικών.


Ακόμα, ενώ ο Ραμαντάν είναι υπέρμαχος της μεταρρύθμισης παρά απλώς του διαλόγου, οι περισσότεροι άνθρωποι στη Δύση νομίζουν ότι οι Μουσουλμάνοι είναι αυτοί που πρέπει να μεταρρυθμιστούν, και όχι εμείς. Όντως, καθώς γράφω αυτό το κείμενο, ένα άλλο άρθρο που δημοσιεύεται στους New York Times από τον αρθρογράφο της εφημερίδας Nicholas Kristof, «αναζητά τους Λούθηρους του Ισλάμ» -όπως αναφέρει ο τίτλος του. Έτσι ακριβώς χαρακτήρισαν τον Ramadan οι Δυτικοί αναλυτές στην αρχή της καριέρας του (ο Kristof μοιάζει να έχει ξεγράψει τους άνδρες, και έτσι το άρθρο του επικεντρώνεται στις μουσουλμάνες γυναίκες).


Αν συμφωνήσουμε ότι όλοι πρέπει να συμμετέχουμε σε έναν συν-εταιρισμό με σκοπό τη μεταρρύθμιση, ο Ραμαντάν μοιάζει να υποστηρίζει ότι έχουμε ξεπεράσει το στάδιο του διαλόγου αφού ήδη ξέρουμε ποιοι είμαστε. Μοιραζόμαστε κοινές αξίες και την πίστη ότι πρέπει να ζήσουμε μαζί. Αυτό είναι αναμφίβολα αλήθεια, αλλά ορίζοντας το «εμείς» κατά αυτό τον τρόπο μας θυμίζει ποσό λίγοι πραγματικά είμαστε: δείτε για παράδειγμα την αντιμετώπιση που έχει ο Ραμαντάν στα Ευρωπαϊκά Κοινωνικά Φόρουμ, και τις εναντίον του επιθέσεις από την κοσμική Ευρωπαϊκή αριστερά. Ταυτόχρονα, η αριστερά γίνεται ολοένα και πιο στρατικωποιημένη ως απάντηση στης στρατικωποίηση της Αμερικανικής αυτοκρατορίας στο Ιράκ και αλλού. Σε πολλές αντιπολεμικές συγκεντρώσεις μπορεί κανείς να δει σημαίες της Χεζμπολάχ που αναγράφουν «είμαστε όλοι Χεζμπολάχ», ή ακόμα χειρότερα, ότι «υποστηρίζουμε την ιρακινή αντίσταση», όταν αυτή η αντίσταση απασχολείται με τον αποκεφαλισμό ακτιβιστών που μάχονται για την ειρήνη.


Προκύπτει λοιπόν το ερώτημα: το «εμείς» στο οποίο αναφέρεται ο Ραμαντάν είναι εκείνο που θεωρεί ότι είναι σύμμαχος της Χεζμπολάχ; Θέτοντας αυτό το ερώτημα δεν προσπαθώ να εξισώσω τη Χεζμπολάχ με ένα τρομοκρατικό κίνημα, όπως συνήθως κάνει η Δυτική προπαγάνδα. Η Χεζμπολάχ είναι βαθιά ριζωμένη στην κοινωνία του Λιβάνου. Αποτελεί τόσο ένα πολιτικό και κοινωνικό κίνημα όσο και μία οργάνωση βίαιης αντίστασης. Είναι όμως και μία στρατιωτική οργάνωση που εγκρίνει τη βία σε μεγάλη κλίμακα, συμπεριλαμβανομένων και εγκλημάτων πολέμου, σαν τμήμα της λειτουργίας της. Αν και η Χεζμπολάχ έχει συχνά συμμετέχει στον διάλογο με άλλες ομάδες της κοινωνίας του Λιβάνου, δεν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι η ηγεσία της αντιλαμβάνεται το «εμείς» με τον τρόπο που κάνει ο Ραμαντάν. Αλλά ούτε και η Αριστερά το αντιλαμβάνεται έτσι.


Παραμένει λοιπόν το ερώτημα: ποιο είναι αυτό το εμείς σήμερα; Ο Νοτιοαφρικανός ποιητής, δοκιμιογράφος, και αγωνιστής κατά του απαρτχάιντ Breyten Breytenbach, περιγράφει αυτό το ακόμα ελάσσων «εμείς» σαν τους «αλήτες του παγκόσμιου χωριού». Περιλαμβάνει όσους δεν ζουν εγκλωβισμένοι ανάμεσα στις αντιμαχόμενες παγκόσμιες δυνάμεις, αυτούς που όμως κρατούν τα κλειδιά για το μέλλον και που αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον όταν συναντιούνται. Παρομοίως, ο Μαροκινός αναλυτής πολιτισμικών σπουδών, Taieb Belghazi, μιλά για την ανάγκη οικοδόμησης «πολλαπλών Μεσογείων», όπου όλοι οι κάτοικοι της περιοχής θα μοιράζονται μία κοινή ταυτότητα σε κάποιο επίπεδο. Ενώ ο Belghazi δεν είναι ένας μουσουλμάνος διανοούμενος, εμπνέεται από έναν όρο του Κορανίου και του Σουφισμού, την “barzakh”, τον ισθμό ή τη χερσόνησο που διαχωρίζει τους πικρούς και γλυκούς ωκεανούς του παραδείσου από τον υλικό κόσμο. Ο Belghazi ερμηνεύει αυτό τον όρο σαν ένα όριο ή ένα εμπόδιο ανάμεσα σε διαφορετικές εμπειρίες, το οποίο όμως δεν μπορεί να διαπεράσει κανείς με εύκολο τρόπο.


Η προσήλωση στην υβριδικότητα –αυτού που ένας Άραβας αναλυτής της παγκοσμιοποίησης έχει ονομάσει «το δικαίωμα στην διαφορετικότητα»- είναι κρίσιμη αφού επιτρέπει την δημιουργία αλλά και το σεβασμό προς πολλαπλές ταυτότητες, αντί να προσπαθεί να διαλύσει μερικές από αυτές προς όφελος κάποιον άλλων, όπως φοβούνται πολλοί ότι κάνει η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση. Ο Ντεριντά σε μία συζήτηση με τον Γιούργκεν Χάμπερμας λίγο μετά την 11η Σεπτεμβρίου, αναφέρεται στο ίδιο θέμα προτρέποντας σε μία ριζοσπαστική «φιλοξενία» ή στην αναγνώριση του άλλου, ως διαφορετικού. Η ριζοσπαστική φιλοξενία είναι μία κίνηση πολύ πιο σημαντική από εκείνη την ανεκτικότητα που διακατέχει την δημόσια σφαίρα, αλλά που προϋποθέτει μία ασύμμετρη σχέση εξουσίας ανάμεσα σε αυτόν που ανέχεται και σε αυτόν που είναι δέκτης της ανοχής.


Ο Ταρίκ Ραμαντάν έχει διατυπώσει μία σημαντική ατζέντα για το κοντινό μέλλον, που αφορά όσους παραμένουν προσηλωμένοι στην ειρήνη και τη δικαιοσύνη, είτε προέρχονται από την Ευρώπη, από το Μουσουλμανικό κόσμο, ή από τις ΗΠΑ. Παρόλο που πρόκειται για μία δύσκολη ατζέντα, ο Ραμαντάν έχει δίκιο να εκφράζει μία αποδοκιμασία, αν όχι έλλειψη ανεκτικότητας για εκείνους που ενώ διατείνονται ότι υποστηρίζουν την ειρήνη και την πολυπολιτισμικότητα, εξακολουθούν να λένε λόγια, ενώ η Ευρώπη φλέγεται αργά, και το Ιράκ και η Παλαιστίνη βυθίζονται όλο και περισσότερο στην κόλαση.


Διαβάστε ακόμα


Το Ισλάμ χρειάζεται ριζοσπάστες (όπως και εμείς) – στα Αγγλικά


Η Χαμάς και η Χεζμπολάχ: Η πλάνη της θρησκείας (στα Αγγλικά)

Είναι αντιπαραγωγικό να συνεχίσουμε να ασχολούμαστε σήμερα με ζητήματα ενσωμάτωσης και πολιτισμικών διαφορών στην Ευρώπη, ρωτά ο Tariq Ramadan. Ξεκινώντας με ένα ακλόνητο ναι, καλεί σε μία σύμπραξη Μουσουλμάνων και μη-Μουσουλμάνων η οποία θα παλέψει ενάντια σε όλες τις μορφές κοινωνικού αποκλεισμού.


Μια συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Η επείγουσα ανάγκη για κοινωνική δικαιοσύνη


Παύλος Χατζόπουλος: Ήσασταν μια από τις ελάχιστες μουσουλμανικές φωνές που ήταν παρούσες στο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ, στην Αθήνα. Βλέπετε κάποιου είδους σχέση ή πιθανή συμμαχία ανάμεσα στους πολιτικούς αγώνες των Ευρωπαίων μουσουλμάνων και των ευρωπαϊκών κοινωνικών κινημάτων;


Tarik Ramadan: Οι Ευρωπαίοι μουσουλμάνοι γίνονται τώρα Ευρωπαίοι πολίτες, η αίσθησή τους ότι ανήκουν σε ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι μεγαλύτερη. Εμείς, οι μουσουλμάνοι, είμαστε πρώτοι στην αντιμετώπιση προβλημάτων κοινωνικής διάκρισης και ανεργίας. Η βούληση να αγωνιστούμε για διανεμητική δικαιοσύνη και πλήρη απασχόληση πηγάζει από την ίδια μας την εμπειρία. Οι Ευρωπαίοι μουσουλμάνοι συνειδητοποιούν τώρα την ανάγκη να αγωνιστούν για κοινωνική μεταρρύθμιση και κοινωνική δικαιοσύνη. Σε αυτά τα πεδία, η σχέση ή η σύμπραξη μεταξύ Ευρωπαίων μουσουλμάνων και κοινωνικών κινημάτων γενικά, καθίσταται δυνατή.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι τα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα ενσωμάτωσης προωθούν την κοινωνική δικαιοσύνη;


T.R.: Αυτό που συμβαίνει συχνά στις μέρες μας είναι ότι οι ευρωπαϊκές χώρες συγκρίνονται απλώς μεταξύ τους: ανησυχούν αν το βρετανικό πρότυπο ενσωμάτωσης είναι καλύτερο από το γαλλικό κλπ: είναι λάθος. Οι πολιτικές πρέπει να συσχετίζονται με αυτό που γίνεται στην πράξη. Οι ευρωπαϊκές αξίες καθεαυτές είναι σπουδαίες: κοινωνική δικαιοσύνη, ισότητα και αρχή του νόμου. Ωστόσο, όταν βλέπουμε τι γίνεται στην πράξη, τότε λέμε ότι υπάρχει ανακολουθία και ασυνέπεια ανάμεσα σε αυτό που διακηρύσσεται και σε αυτό που πράγματι γίνεται.


Οι ευρωπαϊκές πολιτικές που αφορούν στην κοινωνική μίξη, την κοινωνική δικαιοσύνη και την ανεργία πρέπει να μετασχηματιστούν. Είναι οι μουσουλμάνοι ενσωματωμένοι στις ευρωπαϊκές κοινωνίες; Έχει ήδη συμβεί: υπάρχουν εκατομμύρια μουσουλμάνοι που ζουν στην Ευρώπη. Το θέμα δεν είναι η ενσωμάτωση. Συνήθως μας κάνει να ξεφεύγουμε από τα πραγματικά προβλήματα. Όταν υπάρχουν άνθρωποι που ζητούν περισσότερες δουλειές και περισσότερο σεβασμό, δεν υπάρχουν θρησκευτικά προβλήματα. Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί απέναντι στους πολιτικούς εκείνους που επιχειρούν να τα παρουσιάσουν αυτά ως θρησκευτικά προβλήματα. Σε τοπικό επίπεδο, είναι πραγματικά σημαντικό για τις τοπικές αρχές να εμπλακούν περισσότερο στην προώθηση της συμμετοχικής δημοκρατίας και την οικοδόμηση εμπιστοσύνης με τους Ευρωπαίους μουσουλμάνους.


Π.Χ.: Μιλάτε για έναν επαναπροσανατολισμό των ευρωπαϊκών κοινωνιών;


T.R.: Όχι απλώς για έναν επαναπροσανατολισμό, αλλά για μια μεταρρύθμιση. Μια μεταρρύθμιση, γιατί υπάρχει σήμερα έλλειψη δημιουργικότητας στο πεδίο της κοινωνικής πολιτικής. Αυτό που επίσης χρειαζόμαστε είναι ένα νέο λόγο σχετικά με την ευρωπαϊκή κοινωνία. Προωθώ ένα μανιφέστο αυτές τις μέρες, με αφορμή τον ένα χρόνο από την 7η Ιουλίου και τους βομβαρδισμούς στο Λονδίνο, ένα μανιφέστο για ένα ‘νέο εμείς’. Υπό την έννοια ότι το νέο εμείς είμαστε αυτοί οι Ευρωπαίοι-μουσουλμάνοι και μη μουσουλμάνοι- που εργαζόμαστε μαζί, στο όνομα των κοινών αξιών μας, ενάντια στις αδικίες στις ίδιες μας τις κοινωνίες.


Από κοινού δράση


Π.Χ.: Είναι ο διάλογος ένα καίριο εργαλείο στην οικοδόμηση αυτού του ‘νέου εμείς’ στην Ευρώπη;


T.R.: Ο διάλογος παραμένει πάντα μια συζήτηση ανάμεσα σε ‘εσένα’ και ‘εμένα’, ανάμεσα σε δυο διαφορετικές οντότητες. Ο διάλογος αφορά στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης, αλλά τώρα χρειάζεται να εργαζόμαστε μαζί. Το ‘νέο εμείς’ είναι πέρα απ’ το διάλογο. Γνωρίζουμε ήδη ότι έχουμε κοινές αξίες, γνωρίζουμε ήδη ότι ζούμε, θα ζούμε και μπορούμε να ζούμε μαζί. Κατά συνέπεια, αυτό που έχει σημασία σήμερα είναι να αλλάξουμε την αντίληψή μας για τη σύγχρονη πραγματικότητα. Να δρούμε μαζί συν-εταιρικά.


Π.Χ.: Οι υπάρχουσες ταυτότητες που έχουν να κάνουν με την ιδιότητα του πολίτη, την πολιτική και τη θρησκεία θα χρειαστεί να αλλάξουν εάν πρόκειται να εργαστούμε μαζί γι’ αυτό το ‘νέο εμείς’;


T.R.: Νομίζω ότι μιλάμε υπερβολικά και δεν δρούμε αρκετά. Έχουμε την εμμονή να μιλάμε για ενσωμάτωση και ταυτότητες επειδή υπάρχει αρκετός φόβος. Εμείς, οι μουσουλμάνοι, ζούμε ήδη στην Ευρώπη και δεν έχουμε πρόβλημα να τηρούμε την αρχή του νόμου. Μέσα από τον συν-εταιρισμό μας, την κοινή μας πραγματικότητα, μπορούμε να οικοδομήσουμε αυτό το ‘νέο εμείς’. Οπωσδήποτε είναι σημαντικό να έχουμε δια-κοινοτικό, δια-θρησκευτικό και δια-πολιτισμικό διάλογο, αλλά πρέπει να προχωρήσουμε πέρα απ’ αυτό.


Μιλάμε για τους λόγους που έχουμε πρόβλημα από την άγνοια μας. Πρέπει να μοιραστούμε αυτό το σχέδιο και από αυτό το σχέδιο να προσπαθήσουμε να γνωρίσουμε καλύτερα ο ένας τον άλλον. Αυτό συνεπάγεται ότι πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίον βλέπουμε το πρόβλημα. Ακόμη και σήμερα, οι Ευρωπαίοι αναφέρονται συχνά σε μουσουλμάνους τέταρτης ή πέμπτης γενιάς που ζουν στη Γαλλία ή στη Βρετανία ως «Ευρωπαίους πολίτες μουσουλμανικής προέλευσης», σα να μιλούν για ξένους.


Δεν χρειάζεται να συνδέουμε τον κοινωνικό αποκλεισμό στις ευρωπαϊκές κοινωνίες με τη θρησκεία. Δεν χρειάζεται να πέφτουμε στην παγίδα της αναγωγής κοινωνικών προβλημάτων σε θρησκευτικά. Αυτό που πρέπει να πούμε σε όλους τους Ευρωπαίους πολίτες είναι: ‘μείνετε αυτοί που θέλετε να είστε, αλλά πρέπει να δράσουμε μαζί ενάντια σε όλα τα είδη αποκλεισμού’.


Π.Χ.: Θεωρείτε ότι αυτή είναι μια πρωτοβουλία της κοινωνίας των πολιτών;


T.R.: Ναι, ως κοινωνικό κίνημα. Χρειαζόμαστε πολλές τοπικές πρωτοβουλίες σε εθνικό επίπεδο. Ο φόβος έβλαψε τις ευρωπαϊκές κοινωνίες για υπερβολικά μεγάλο διάστημα. Πρέπει να αντικαταστήσουμε την επικράτηση του φόβου με μια ‘επανάσταση εμπιστοσύνης’.


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα του Tariq Ramadan


Ευρωπαϊκό Δίκτυο Μουσουλμάνων