Σε αυτή τη συνέντευξη, ο Alexander Galloway, συγγραφέας των βιβλίων Protocol: How Control Exists After Decentralization και The Exploit: A Theory of Networks συζητά σχετικά με το πώς διασυνδέεται η πειρατεία με τα ψηφιακά δίκτυα και τις πρακτικές ελέγχου. Ο Galloway επιμένει στον διαχωρισμό μεταξύ των πειρατικών πρακτικών και του συνεργατικού διαμοιρασμού γνώσης στη βάση της διαφορετικής τους προσέγγισης απέναντι στην εμπορευματοποίηση. Υποστηρίζει ότι παρόλο που μπορεί να είναι “δελεαστικό να έχει κανείς μια ρομαντική εικόνα του πειρατή ή του χάκερ, ως κάποιου που διαφεύγει απ’ τον έλεγχο…ο μόνος τρόπος για να διαφύγει κανείς από τον έλεγχο των ψηφιακών συστημάτων είναι να είναι αρκετά μαχητικός και να μην διασυνδέεται καθόλου με αυτά.”


Alexander Galloway: Οι πειρατές είναι σε άνοδο. Με τις μαύρες αγορές τους και τα μαύρα καπέλα τους, οι πειρατές επιτάσσουν πλοία και αντιγράφουν DVDs. Σπάνε συστήματα λογισμικού και τα ξαναπουλάνε κάτω απ’ το τραπέζι. Την ίδια στιγμή, τα άυλα αγαθά πολλαπλασιάζονται σε δίκτυα ανταλλαγής αρχείων (file-sharing networks), χιλιάδες άνθρωποι συνεισφέρουν σε προγράμματα ανοιχτού κώδικα και χιλιάδες άλλοι σε ηλεκτρονικά παιχνίδια.


Πρώτα απ’ όλα, λοιπόν, πρέπει να κάνουμε μια βασική διάκριση ανάμεσα στην πειρατεία και το είδος του συνεργατικού μοιράσματος που συνδέουμε με τον πολιτισμό και την κοινότητα. Με τη στενή έννοια, η πειρατεία είναι μια μορφή εμπορίου, παράνομου βέβαια, αλλά πάντως εμπορίου. Οι πειρατές κλέβουν κάτι και το ξαναπουλούν μέσω της μαύρης αγοράς. Είναι πάνω από όλα επιχειρηματίες, σε αντίθεση με τη δραστηριότητα που στρέφεται κατά της αγοράς, με το μοίρασμα, τον δανεισμό ή την κλοπή. Υπάρχει μια ευρεία αλληλουχία εδώ -για παράδειγμα κάποιος μπορεί να υποστηρίζει το μοίρασμα και να απορρίπτει την κλοπή- αλλά είναι σαφές ότι οι δραστηριότητες αυτές δεν έχουν να κάνουν με την μαύρη αγορά, με την παραδοσιακή έννοια. Νομίζω μάλιστα ότι ένα πολύ μικρό ποσοστό πραγματικής πειρατείας πραγματοποιείται στα δίκτυα ανταλλαγής αρχείων. Σχετίζεται περισσότερο με το μοίρασμα, το δανεισμό ή την κλοπή.


Συμπεριλαμβάνω εδώ την κλοπή για να ικανοποιήσω την δεξιά. Εγώ προσωπικά δεν είμαι πολύ εναντίον αυτών των δραστηριοτήτων και μου είναι δύσκολο να τις ονομάσω “κλοπή”: με οποιαδήποτε έννοια του όρου. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου ο δανεισμός ή ακόμη και η κλοπή είναι αιτιολογημένα, ειδικά στη σημερινή οικονομία όπου αρκετά συχνά η ανθρώπινη ζωή γίνεται αντικείμενο κλοπής και υποβάθμισης από τα εμπορικά και κρατικά συμφέροντα. Η αντίστροφη κλοπή είναι συχνά μια αναγκαιότητα.


Σε αντίθεση με την πειρατεία, αναφέρω τους κοινοτικούς πολιτισμούς του μοιράσματος, του δανεισμού, της αντιγραφής και της ανοιχτής πρόσβασης. Ενάντια στις υστερικές διαμαρτυρίες του επιχειρηματικού κόσμου, πρέπει να δοθεί έμφαση στο γεγονός ότι το μοιίρασμα και ο δανεισμός είναι τόσο παλιά όσο ο και ανθρώπινος πολιτισμός. Από τον Όμηρο και τον Βιργίλιο μέχρι τον Ρίτσαρντ Βάγκνερ και τον Τόμας Μαν, δεν υπάρχει καλλιτέχνης που να μη δανείζεται και να μην κλέβει. Δεν υπάρχει κανείς που να μην κάνει κοινή χρήση της γλώσσας, που δεν μοιράζεται τις συνηθισμένες πτυχές της ζωής και του πολιτισμού. Η ατομική ιδιοκτησία, ιδιαίτερα η πνευματική ιδιοκτησία, είναι μια πρόσφατη και μάλλον καρκινώδης εφεύρεση στην ανθρώπινη ιστορία. Οι αξίες που μας είναι προσφιλείς δεν προέρχονται από τις εμπορικές διαφημίσεις και τις ανάγκες που δημιουργούν οι αγορές, αλλά από τις κοινοτικές αξίες του μοιράσματος και της ανοιχτής πρόσβασης.


Π.Χ. – Θ.Π.: Πώς σχετίζονται οι πειρατικές πρακτικές με τον έλεγχο των ψηφιακών δικτύων; Υπάρχουν περιπτώσεις που μπορούν να διαφύγουν απ’ τον έλεγχο;


Alexander Galloway: Τα δίκτυα έχουν πάντα να κάνουν με τον έλεγχο. Αυτό ισχύει για τους πειρατές όσο και για την Microsoft. Πολύ απλά, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές αποτελούν τεχνολογίες ελέγχου. Είναι δελεαστικό να έχει κανείς μια ρομαντική εικόνα του πειρατή ή του χάκερ, ως κάποιου που διαφεύγει απ’ τον έλεγχο. Αυτό όμως δεν ισχύει, παρά μόνο στον κινηματογράφο. Ο μόνος τρόπος για να διαφύγει κανείς από τον έλεγχο των ψηφιακών συστημάτων είναι να είναι αρκετά μαχητικός και να μην διασυνδέεται με αυτά καθόλου. Πρέπει να σκεφτούμε λοιπόν πάνω σε “εναλλακτικές ελέγχου” ή σε “πρακτικές ελέγχου”.


Ίσως η ρίζα του προβλήματος να έχει να κάνει με την εξουσία και την κυριαρχία. Με ποιο τρόπο μπορεί ένα συγκεκριμένο δίκτυο να προσαρμοστεί και να κάνει τη δουλειά ενός συγκεκριμένου κυριαρχικού συμφέροντος; Τα ερωτήματα αυτά είναι καίρια γιατί αγγίζουν τη σχέση ανάμεσα στον έναν και τους πολλούς, το κυρίαρχο και το πλήθος- ένα ζήτημα που είναι πάντα κρίσιμο όσον αφορά την κατανόηση των δικτύων.


Π.Χ. – Θ.Π.: Διαπιστώνετε διασυνδέσεις ανάμεσα στην ψηφιακή πειρατεία και τις πρακτικές κώδικα (coding practices) όπως οι ιοί, τα σκουλήκια (worms), τα σπαμ;


Alexander Galloway: Πρόκειται για πρακτικές ελέγχου που βασίζονται κατά πολύ στους φορείς εκμετάλλευσης. Οι πειρατές, τα σκουλήκια, τα σπαμ κλπ εκμεταλλεύονται τις παροχές που υπάρχουν μέσα στα συστήματα. Πρόκειται για φαινόμενα που είναι αρκετά φυσιολογικά και εγγενή στα μαζικά διασυνδεδεμένα συστήματα. Έχουν επίσης την τάση να επεκτείνονται οριζόντια και να να επηρεάζουν τη μεταδοτική φύση των δικτύων προκειμένου να διαδίδονται μακριά και ευρέως με ευκολία.


Π.Χ. – Θ.Π.: Πώς εκτιμάτε την αυξανόμενη αστυνόμευση και ποινικοποίηση της ψηφιακής πειρατείας; Θεωρείτε ότι τα μέτρα αυτά αποτελούν μέρος του παραδείγματος του ελέγχου ή ότι εμπίπτουν σε πειθαρχικές μορφές εξουσίας;


Alexander Galloway: Η αυξανόμενη αστυνόμευση και ποινικοποίηση, τα τελευταία χρόνια, είναι μια καλή ένδειξη ότι οι νεαροί κυρίαρχοι του δικτύου ανέρχονται. Μπορεί να είναι τα έθνη-κράτη. Ή να είναι εμπορικές δυνάμεις. Δεν έχει μεγάλη σημασία. Ενώ ο έλεγχος του πρωτοκόλλου αποτελούσε απειλή για την πειθαρχική εξουσία, θέτοντας σε κίνδυνο την κυριαρχία των περιχαρακωμένων κέντρων εξουσίας, σήμερα βλέπουμε ότι έχει εξοικειωθεί με θέματα όπως η οριζοντιοποίηση, η μεταδοτικότητα και το ρίζωμα. Οι παλιές δυνάμεις προσπαθούν, αν θέλετε, να φορέσουν το πρόσωπο του ελέγχου. Πρέπει όμως να έχουμε τη εξυπνάδα και να μη μιλάμε τόσο πολύ για έλεγχο “έναντι” της εξουσίας, αλλά μάλλον για τους τρόπους με τους οποίους η εξουσία διασυνδέεται με τον έλεγχο ή ο έλεγχος με την εξουσία. Μπορούμε να δούμε πώς τα πρωτόκολλα χρησιμοποιούνται επιλεκτικά, βασισμένα σε κάποιες συνθήκες και σε ένα φόντο κλασικών μοντέλων εξουσίας (που είναι δηλαδή η θεωρία της κυριαρχίας).


Π.Χ. – Θ.Π.: Φαίνεται σαν να υπάρχει μια αυξανόμενη συνειδητοποίηση ανάμεσα στους ψηφιακούς πειρατές ότι τα υπάρχοντα πρωτόκολλα στο Ίντερνετ περιορίζουν τις δραστηριότητές τους. Πώς βλέπετε τις προσπάθειές τους να οικοδομήσουν νέα εναλλακτικά πρωτόκολλα, όπως ένα διανεμημένο σύστημα DNS (Σύστημα Ονομάτων Τομέα);


Alexander Galloway: Τα δίκτυα περιλαμβάνουν πάντα αντιφατικά πολιτικά διαγράμματα. Ορισμένα διαγράμματα είναι πιο συγκεντρωτικά, ενώ άλλα βασίζονται περισσότερο στην κατανομή. Το DNS (Domain Name System) αποτελεί πρόβλημα εδώ και πολύ καιρό, εξαιτίας της ιεραρχικής φύσης του. Ταυτόχρονα όμως γίνεται όλο και πιο άσχετο με την πραγματικότητα. Ποια ήταν η τελευταία φορά που πληκτρολογήσατε σε ένα URL (Uniform Resource Locator-ενιαίος εντοπιστής πόρων); Η αναζήτηση έχει πάρει την θέση των περισσότερων από τα domain names (ονόματα περιοχής δικτύου). Εδώ και πολύ καιρό έχω πει ότι το DNS είναι αδιάφορο. Μόνο οι άνθρωποι χρειάζονται domain names. Είναι κυρίως μνημονικές διαδικασίες που καμουφλάρουν τις διευθύνσεις IP (πρωτόκολλο Ίντερνετ). Αν τις καταργήσετε το διαδίκτυο θα λειτουργεί μια χαρά. Τα τελευταία δέκα χρόνια υπήρξε μια άνοδος σε ειδικές πλατφόρμας για απόδοση χώρων ονομάτων (συχνά εμπορικών αν και όχι αναγκαστικά), όπως στις κονσόλες online παιχνιδιών, VPNs (εικονικό ιδιωτικό δίκτυο), σημασιολογικούς χώρους ονομάτων όπως μηχανές αναζήτησης, Facebook, Bittorent, κ.α. Τα domain names δεν έχουν σημασία σε αυτούς τους κόσμους.


Η συγκεντρωτική και ιεραρχική φύση αυτών των χώρων ονομάτων είναι το πρόβλημα. Για να απαντήσω λοιπόν στην ερώτησή σας, ναι, μια γερή διανεμημένη τεχνολογία θα ήταν πολύτιμη, μολονότι σε πολλές περιπτώσεις, οι διευθύνσεις IP δουλεύουν καλά, ανάλογα με τη συγκεκριμένη τεχνολογία. Συνήθως δεν εκτιμούμε αρκετά το Πρωτόκολλο Ίντερνετ (IP)! Είναι μια πραγματικά ριζοσπαστική εφεύρεση.


Οι εξελίξεις αναφορικά με το πρωτόκολλο για τις οποίες έχω τη μεγαλύτερη περιέργεια είναι εκείνες που αφορούν την ad hoc δικτύωση. Αυτό το είδος δικτύωσης έχει τεράστιες δυνατότητες, ειδικά επειδή απορρίπτει το κατευθυνόμενο από την κορυφή στατικό μοντέλο που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της συνδετικότητας. Δεν χρειαζόμαστε σουπερ-αυτοκινητόδρομους. Αλλά η ad hoc δικτύωση περιμένει ακόμη τη “δολοφονική εφαρμογή” που θα την προωθήσει στη δημόσια αρένα.


Π.Χ. – Θ.Π.: Υπάρχει δυνατότητα η πειρατεία να ενσωματώσει μια πολιτική ασυμμετρίας;


Alexander Galloway: Το θέμα της ασυμμετρίας αποτελεί πρόκληση όταν μιλάμε για δίκτυα. Ο λόγος είναι ότι τα δίκτυα κατασκευάζονται μέσα από σχέσεις ασυμμετρίας. Τα δίκτυα συνδέουν οντότητες που είναι εξ ορισμού άνισες. (Εάν ήταν κατά κάποιο τρόπο ισότιμες δεν θα υποχρεώνονταν να “δικτυώνονται” αλλά θα μπορούσαν να επικοινωνούν απευθείας). Άρα, ναι, η πειρατεία και η κοινή χρήση ενσωματώνουν μια πολιτική ασυμμετρίας στο βαθμό που εκφράζουν ένα μοναδικό σχηματισμό δικτύων.


Αυτό όμως δεν σημαίνει πολλά. Το πιο σημαντικό δεν είναι η ύπαρξη μιας τέτοιας πειρατείας αλλά η ποιότητα της ύπαρξής της, το ήθος της. Η ασυμμετρία από μόνη της δεν σημαίνει πολλά. Πρέπει να ερευνήσουμε τις διάφορες πτυχές της ασυμμετρίας για να ορίσουμε τη χρησιμότητά τους για τη δημοκρατία και την καλλιέργεια της κοινοτικής και ανθρώπινης ελευθερίας.


Π.Χ. – Θ.Π.: Μπορείτε να γίνετε πιο συγκεκριμένος σε ό, τι αφορά τις “διάφορες πτυχές της ασυμμετρίας”; Οι εν δυνάμει απελευθερωτικές πτυχές της ασυμμετρίας έχουν όλες να κάνουν με τη δημιουργία συνειδητών πολιτικών παικτών ή κοινωνικών πρακτικών που υποστηρίζουν ευρύτερα πολιτικά κινήματα; Με άλλα λόγια, μπορεί η πειρατεία να καλλιεργήσει την έννοια της κοινότητας και της ελευθερίας σαν μία αθέλητη συνέπεια;


Alexander Galloway: Αναφέρομαι στις πτυχές ως είδος. Μπορούμε επομένως να σκεφτούμε για τις πολλές πτυχές της ασυμμετρίας, τα πολλά επίθετα της συνδετικότητας. Δεν πρέπει όμως να φετιχοποιούμε τη μορφή καθεαυτή. Η ασυμμετρία δεν είναι πανάκεια. Δεν υπάρχουν εγγυήσεις για τη μορφή και μόνο. Αυτό είναι από τα πιο δύσκολα μαθήματα πολιτικής παιδείας. Η εστίαση στο περιεχόμενο είναι επομένως πολύ σημαντική. Με αυτή την έννοια, η κοινότητα δεν είναι ποτέ ένα επιφαινόμενο. Η κοινότητα είναι μια πρωταρχική οντολογική κατηγορία. Θα παρατηρήσουμε φυσικές συνέπειες να ξεπηδούν απ’ αυτήν, πράγματι – η ευτυχία, ο νόμος, η πραγματικότητα. Πρέπει όμως πάντα να ξεκινάμε από τον νόμο του κοινού (common), για παράδειγμα τον νόμο για τη “συμμετοχή των αποκλεισμένων”. Αυτό που προκύπτει ονομάζεται πολιτική.

————————-


Ο Alexander Galloway μίλησε μέσω e-mail στον Παύλο Χατζόπουλο και τον Θανάση Πρίφτη

Δεν υπάρχει τέλος στους τρόπους με τους οποίους ένας πολιτισμός με νόημα έχει περισσότερο νόημα από την ανόητη παραγωγή, ανεξάρτητα πόσο συμμετοχική είναι αυτή, σημειώνει ο Peter Lunenfeld.


Όλα τα ζώα κατεβάζουν (download), λίγα όμως ανεβάζουν (upload) οτιδήποτε εκτός από περιττώματα και τα ίδια τους τα σώματα. Οι κάστορες κτίζουν φράγματα, τα πουλιά φτιάχνουν φωλιές και οι τερμίτες δημιουργούν αναχώματα, αλλά στο μεγαλύτερο μέρος του το ζωικό βασίλειο κινείται στον κόσμο κατεβάζοντας κι ύστερα μασουλώντας από λίγο κάθε φορά. Οι άνθρωποι είναι μοναδικοί στην ικανότητά τους όχι μόνο να φτιάχνουν εργαλεία αλλά να τα χρησιμοποιούν για να δημιουργούν περιττά υλικά αγαθά- ζωγραφική και γλυπτική- και περιττές εμπειρίες- μουσική, ιστορίες, θρησκεία, φιλοσοφία. Ασφαλώς, το περιττό είναι αυτό που έρχεται στη συνέχεια να καθορίσει τον ανθρώπινο πολιτισμό και τι είναι τελικά να είσαι άνθρωπος. Η κατανόηση και η κατανάλωση του πολιτισμού απαιτεί μεγάλες ικανότητες- ρωτήστε όποιον έχει διδάξει ανάγνωση σ’ ένα παιδί- αλλά η αδυναμία κίνησης πέραν του κατεβάσματος σημαίνει απογύμνωση από ένα καθοριστικό συστατικό της ανθρωπότητας.


Οι τρέχουσες τεχνολογίες του δικτύου, που χαρακτηρίζονται ως Web 2.0 τόσο συχνά που θα μπορούσαμε να υποκύψουμε, αποτελούν μεγάλα θαύματα, παρόλα αυτά όμως μια ιεραρχία πολιτιστικής παραγωγής παραμένει. Το Web 2.0 θεωρείται ο θρίαμβος του συμμετοχικού πολιτισμού, αλλά γεγονός είναι ότι μόνο το 1% των μελών μιας κοινότητας web ανεβάζει υλικό, το πολύ ένα 10% των χρηστών σχολιάζει ή τροποποιεί αυτό το περιεχόμενο, και γύρω στο 90% της κοινότητας είναι ικανοποιημένο με το να κατεβάζει χωρίς να ανεβάζει. Μια αιτία για την συνέχιση αυτής της πυραμίδας παραγωγής είναι ότι όπως οι χώρες ή οι λαοί, τα διάφορα μέσα επικοινωνίας έχουν το δικό τους μοναδικό πολιτισμό. Θα έλεγα ότι τον τελευταίο μισό αιώνα, πρώτα η Αμερική κι ύστερα ένα μεγάλο μέρος του πολιτισμού της Δύσης καθορίζεται από την τηλεόραση και ο πολιτισμός της τηλεόρασης καθορίζεται από το κατέβασμα.


Η τηλεόραση ως σύστημα μέσων επικοινωνίας καθορίζεται από το γεγονός ότι μαζεύει εικόνες και ήχους που παρήγαγαν άλλοι. Μέσω πομπού, καλωδίου ή δορυφόρου, ζωντανά ή όχι, μαγνητοσκοπημένα ή σε μεταβαλλόμενο χρόνο, γενικά κατεβάζει. Η πρόκληση που αποτέλεσε ο ηλεκτρονικός υπολογιστής για την τηλεόραση, την περασμένη δεκαετία, δεν έγκειται μόνο στο ότι ένα μηχάνημα αναβαθμίστηκε από ένα άλλο- όπως οι δίσκοι από βινύλιο αντικαταστάθηκαν από κασέτες ή τα βίντεο από DVD. Αντίθετα, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής είναι ένα μηχάνημα που μπορεί να ανεβάσει οτιδήποτε οι χρήστες του κάνουν και να τους το μοιράσει είτε ένα σε έναν είτε ένα σε πολλούς. Αυτή είναι μια ριζική αλλαγή από τον πολιτισμό της τηλεόρασης. Αλλά η ικανότητα του ηλεκτρονικού υπολογιστή να μιμείται πεισματικά οποιοδήποτε συσκευή μέσου επικοινωνίας θέτει σε κίνδυνο τις δυνατότητές του, γιατί ο ηλεκτρονικός υπολογιστής είναι επίσης ένα μηχάνημα που μπορεί να κατεβάζει πολύ καλύτερα από την τηλεόραση. Ο δυϊσμός αυτός είναι καθοριστικός για την εποχή μας και στήνει το σκηνικό για τον μυστικό πόλεμο μεταξύ κατεβάσματος και ανεβάσματος.


Η διαμάχη αυτή διεξάγεται σε όλο μας τον τεχνο-πολιτισμό και επιδρά στην παραγωγή και την κατανάλωση τεράστιων ζωνών μέσων επικοινωνίας και υλικών σε όλο τον κόσμο. Το κεντρικό ερώτημα είναι πώς μπορεί κάποιος να συμβάλει στην παραγωγή νοήματος και όχι μόνο στην κατανάλωσή του. Το νόημα είναι μια φορτισμένη λέξη. Στη συνείδησή μας, όλα έχουν ένα νόημα ή μπορούν να έχουν, συμπεριλαμβανομένης της δήλωσης ότι το νόημα δεν έχει νόημα.


Σ’ αυτό το πλαίσιο, δεν με ενδιαφέρει να συζητήσω γι’ αυτό που φιλόσοφοι σαν τον Martin Heidegger ονόμασαν θεμελιώδες ερώτημα του νοήματος –‘γιατί υπάρχει κάτι αντί για τίποτα;’ – αλλά, αντίθετα, θέλω να σκεφτώ το νόημα των έργων πολιτισμού. Αυτό μας οδηγεί στη δημιουργία μιας ιεραρχίας νοημάτων, κρίνοντας ότι κάποια πράγματα έχουν μεγαλύτερο ‘νόημα’ από άλλα και φτάνοντας μερικές φορές στο σημείο να τα κατατάξουμε ως ‘άνευ νοήματος’ (παρόλο που γνωρίζουμε πολύ καλά την αδυναμία κάθε πράγματος που στερείται νοήματος).


Η δημιουργία πολιτιστικών ιεραρχιών μπορεί να προκαλέσει νευρικότητα στους πολίτες μιας δημοκρατίας. Ποιος κριτής μπορεί να κρίνει το νόημα των εμπειριών στις ζωές των άλλων; Ας αφήσουμε αυτές τις εκτιμήσεις στο ατομικό επίπεδο ή στην αγορά κι ας επιτρέψουμε στον πλουραλισμό να κυριαρχήσει. Αλλά ο δικτυωμένος ηλεκτρονικός υπολογιστής, ή μηχανή του πολιτισμού όπως τον αποκαλώ, προπορεύεται σε μια εποχή αυξανόμενης πολιτιστικής παραγωγής, που κάνει πιο δημοκρατική την ικανότητα δημιουργίας την ίδια ώρα που μας παρακινεί να δημιουργήσουμε νέους τρόπους ιεράρχησης των όσων συναντούμε. Σε μια εποχή εκρηκτικής δημιουργικότητας, πρέπει να βλέπουμε στρατηγικά τους τρόπους ανταπόκρισης στα αιτήματα που έχουν να κάνουν με το χρόνο μας και την προσοχή μας. Στρατηγικές όπως η απόρριψη του κινηματογράφου, της τηλεόρασης, των χιουμοριστικών βιβλίων ή του web ως εγγενώς κακών είναι οπισθοδρομικές (παρόλο που κάθε μέσο δέχτηκε καταδικαστικές κριτικές). Μια τέτοια στρατηγική αγνοεί τον πλούτο και την ευχαρίστηση της σύγχρονης εργασίας προς όφελος μιας απαρχαιωμένης. Η αντίθετη στρατηγική, η συνθηκολόγηση σε ό, τι η αγορά και το δίκτυο μας πετάνε δεν είναι παρά μια ανόητη εμβύθιση. Η τεχνοκρατική αναζήτηση για ‘αποτελεσματική’ χρήση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας με διαμορφωτικά και διαδραστικά εργαλεία, έτσι ώστε να περιορίσεις αυτά που βλέπεις σε αυτά που ορίζεις ως ‘ανάγκες’ σου, καταλήγει σε προσαρμοσμένες ειδησεογραφικές αναφορές και σε μια μουδιασμένη ενδυνάμωση της ομοιομορφίας. Η δυνατότητα για τυχαίες συναντήσεις με καινοτομίες και προκλήσεις δεν μπορεί να εγκαταλειφθεί στην αναζήτηση της διαχείρισης χρόνου.


Τελικά, δεν είναι τόσο θέμα κριτικής όσο θεραπείας- ταξινόμηση του πολιτισμού, προσεκτική παράθεση ιδεών, εικόνων, ήχων και αλληλεπιδράσεων για να δημιουργηθεί κάτι παραπάνω από το σύνολο των μερών. Οποιοσδήποτε ορισμός για το τι έχει νόημα ενέχει τον κίνδυνο να πέσει στο κενό της φιλοσοφικής συζήτησης. Είμαι όμως πρόθυμος να ποντάρω στην ιδέα του σωρευτικού ως αφετηρία. Η εργασία που ‘ανεβαίνει’ στον κόσμο πρέπει να έχει την ικανότητα να συνδεθεί με άλλα στοιχεία του δικτύου ώστε να έρθει να προστεθεί στα ευρύτερα ζητήματα του νοήματος αντί να τρεμοφέγγει ως εξόγκωμα στις ψυχαγωγικές μηχανές. Όπως κανείς δεν κατεβάζει πάντα προσεκτικά, είναι αδύνατον να ζητάμε απ’ τους ανθρώπους να ανεβάζουν προσεκτικά. Θέτοντας όμως τον πήχη πολύ ψηλά είναι καλύτερα από το να μην τον θέτουμε καθόλου. Πριν από πενήντα χρόνια, η κατηγοριοποίηση του νοήματος θεωρείτο ένα, εάν όχι το κυριότερο, καθήκον του κριτικού. Ασφαλώς, η εμφάνιση κριτικών θεωριών όπως ο μετα-στρουκτουραλισμός και η αποδόμηση θέτουν πολλές απ’ αυτές τις θέσεις σε κίνδυνο. Αλλά, αναπτύσσοντας με τόση επιτυχία αυτό που αποκαλείται ‘ ερμηνευτικό της υποψίας’, αυτά τα κινήματα είχαν το παράδοξο αποτέλεσμα να εξαλείψουν αυτά που η θεωρία έβλεπε ως εχθρούς της, χωρίς να αντικαταστήσουν αναγκαστικά το καθεστώς που ανέτρεψαν με ένα πιο κοντινό στα συμφέροντά τους. Τελικά, αυτό επέτρεψε στον εμπορικό πολιτισμό να κυριαρχήσει θριαμβευτικά.


Αναγνωρίζοντας ότι υπάρχουν απώλειες που ακολουθούν κάθε όφελος στην τεχνολογική αλλαγή, δεν είναι σα να ακολουθούμε τυφλά τον αναφερόμενο κύκλο. Το καίριο ζήτημα είναι ότι οι δικτυωμένες ηλεκτρονικές μηχανές του 21ου αιώνα που αποκαλούμε ηλεκτρονικούς υπολογιστές οδηγούν σε ένα αδιανόητο στο παρελθόν επίπεδο πληροφοριών και πλούτου αντικειμένων στον κόσμο. Αυτό που η δικτυωμένη πολιτιστική μηχανή καθιστά δυνατό σήμερα είναι μια υβριδική διανοητικότητα. Το κείμενο μπορεί να συνδεθεί με γραφήματα, φωτογραφίες και κινούμενες εικόνες με ευέλικτους τρόπους που ήταν αδύνατοι μια γενιά πριν. Οι συνδυαστικές δυνατότητες αλφαριθμητικών κειμένων, ακίνητων και κινούμενων εικόνων, ακουστικών συστατικών από τη μουσική στην ειπωμένη λέξη, ακόμη και των συμφραζόμενων περιβαλλοντολογικών εμφυτευμάτων, όλα αυτά κι ακόμη περισσότερα προσφέρουν μια τεράστια σειρά δυνατοτήτων τόσο για τη δημιουργία όσο και για τη λήψη του μηνύματος. Η αμιγής πυκνότητα της πληροφορίας και η υλικότητα της σύγχρονης στιγμής είναι ασυναγώνιστες στην ιστορία.


Τι νόημα έχει η ανάπτυξη αυτών των μηχανών, των δικτύων και των δυνατοτήτων για τη διανομή και τη δημοσιοποίηση των μέσων επικοινωνίας αν δεν αναπτύξουμε, επίσης, μια αντίστοιχη βελτίωση στο περιεχόμενό τους και τη χρήση τους; Υπάρχουν όρια σ’ αυτά για τα οποία μπορεί να μιλήσει ο μαζικός πολιτισμός, επίπεδα λεπτών αποχρώσεων, γλώσσας, σκέψης και στοχασμού. Το θέμα της τεχνικής είναι πιο δύσκολο να παραμείνει καθηλωμένο, καθώς ο μαζικός πολιτισμός έχει τέτοια οικονομική ισχύ που τα πιο νέα και ισχυρά εργαλεία και τεχνικές είναι πάντα ανοιχτά σ’ αυτόν, αλλά οπωσδήποτε ο μαζικός πολιτισμός έχει την τάση να μετατρέπει αυτές τις τεχνικές σε στερεότυπα. Μπορούμε να φανταστούμε κάποιον άλλον από έναν ταλαντούχο καλλιτέχνη να χρησιμοποιεί τις μορφικές τεχνολογίες σ’ αυτό το σημείο και να μην προκαλεί στο κοινό δάκρυα, γέλιο ή πόνο;


Ο μακαρίτης Kingsley Amis συνόψισε σκληρά την κοσμοθεωρία του στις παρατηρήσεις του Lucky Jim ότι ‘δεν υπάρχει τέλος στους τρόπους με τους οποίους τα ωραία πράγματα είναι πιο ωραία από τα απεχθή’. Κατά τον ίδιο τρόπο, δεν υπάρχει τέλος στους τρόπους με τους οποίους ένας πολιτισμός με νόημα έχει περισσότερο νόημα από την ανόητη παραγωγή, ανεξάρτητα πόσο συμμετοχική είναι αυτή.


Το κείμενο είναι διασκευασμένο από τον τόμο The Secret War Between Downloading and Uploading: How the Computer Became Our Culture Machine, MIT Press, υπό έκδοση

Ο Paul Hartzog εισάγει τον όρο ‘παναρχία’, ένα κοινωνικο-πολιτικό πεδίο που αναδύεται όταν οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και εξουσίας.


Η παναρχία είναι το αναδυόμενο σύστημα της κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας στο οποίο μπορούμε να αναφερόμαστε ως τη wiki-οποίηση της κοινωνίας. Με τη χρήση του όρου wiki-οποίηση αναφέρομαι στην άνοδο των συστημάτων μαζικής συμμετοχής, τα οποία περιλαμβάνουν: 1) παραγωγή λογισμικών προγραμμάτων ή είναι αποδέκτες υλικού με τη χρήση της μεθόδου του Ανοικτού Κώδικα (Open Source), 2) παραγωγή γνώσης, όπως π.χ. η wikipedia, ή 3) παραγωγή ομάδων/ ταυτότητας, δηλαδή, κοινοτήτων. Η μαζική συμμετοχή καθίσταται δυνατή και ενδυναμώνεται από την πρόσφατη εξάπλωση της τεχνολογίας συνδετικών δικτύων (από τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας μέχρι το Διαδίκτυο, δηλαδή ). Η παναρχία αναδύεται, όταν αυτού του είδους οι τεχνολογίες διασύνδεσης, οι οποίες αναμφισβήτητα διευκολύνουν τη συλλογική δράση, προωθούν τη συνεργατική παραγωγή γνώσης, εργαλείων και δύναμης.


Οι δικτυακές τεχνολογίες, επειδή διευρύνουν την ανθρώπινη διασύνδεση, αυξάνουν αμφότερες την ταχύτητα και τη συχνότητα της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης. Περισσότερη διασύνδεση, ωστόσο, σημαίνει περισσότερη πολυπλοκότητα και συνεπώς, περιορισμένη δυνατότητα πρόβλεψης. Καθώς, γεγονότα μικρής σημασίας καταλήγουν να αποκτούν μεγαλύτερη, η εξουσία διαχέεται μέσω του συστήματος, ταυτόχρονα παντού και πουθενά. Το αποτέλεσμα όλων αυτών δεν είναι τίποτα λιγότερο από το μετασχηματισμό του πολιτισμού μας. Εκεί που το τρέχον σύστημα είναι ιεραρχικό, συγκεντρωτικό και διαφοροποιημένο, το νέο σύστημα είναι αναρχικό, αποκεντρωτικό και μερικώς επικαλυπτόμενο. Το τρέχον σύστημα περιθωριοποιεί και καταπιέζει τη διαφορετικότητα, το νέο σύστημα, εντούτοις, εξαίρει τη διαφορετικότητα αποσκοπώντας στη δημιουργία, την ανακάλυψη και την προσαρμογή όσον αφορά στις δυνατότητες και αβεβαιότητες του μέλλοντος. Το τρέχον σύστημα περιορίζει την εργασία στην αποκλειστική οικονομική παραγωγή, ενώ το νέο σύστημα προσφέρει πολλούς τρόπους εργασίας και την παραγωγή αγαθών ελεύθερης προσπέλασης. Και τελικώς, το τρέχον σύστημα θεσμοποιεί στατικές δομές, το νέο σύστημα, σε αντίθεση, επιδεικνύει πολύπλοκη δυναμική- αποτελεί ένα πεδίο, τα στοιχεία και οι σχέσεις του οποίου συνεχώς συνδυάζονται και μεταβάλλονται, το πεδίο, λοιπόν, αυτό αποκαλείται παναρχία.


Εξουσία, γνώση και δημοκρατία


Βασική αρχή της Δημοκρατίας είναι η συμμετοχή. Οι θεωρητικοί της Δημοκρατίας έχουν από μακρού συνειδητοποιήσει την πολυπλοκότητα που συνεπάγεται η συμμετοχή. Ποιος θα πρέπει να συμμετέχει; Πότε; Πώς; Οι δικτυακές τεχνολογίες έκαναν την εμφάνισή τους σε κοινότητες συμμετεχόντων, οι οποίοι ήταν σαφώς αφοσιωμένοι στα δημοκρατικά ιδεώδη της κοινοκτημοσύνης και της ελεύθερης πρόσβασης, κυρίως, δηλαδή, σε κοινότητες χάκερς και χίπις . Οι χάκερς και οι χίπις μοιράζονται τα πάντα από κωδικούς μέχρι αγαθά. Ο Michel Foucault έχοντας, σαφώς, συνειδητοποιήσει τη σχέση μεταξύ εξουσίας και γνώσης κατέδειξε μέσα από το έργο του την εν λόγω στάση της ελεύθερης διαμοίρασης.



«Αν ένα ή δύο από αυτά τα «εργαλεία» προσέγγισης ή τις μεθόδους που έχουν επιχειρήσει να συνδεθούν με την ψυχιατρική, τον ποινικό κώδικα ή τη φυσική ιστορία μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμα σε σας, τότε θα ήμουν ευχαριστημένος. Αν θεωρήσετε ανάγκη να μετατρέψετε τα εργαλεία μου ή να χρησιμοποιήσετε άλλα, τότε δείξτε μου ποια είναι, γιατί, ενδεχομένως, να αποβούν προς όφελός μου.» (σ. 65)


Αν και θα ήταν παράδοξο, να θεωρήσουμε ότι ο Foucault ήταν χάκερ, εντούτοις, οι προθέσεις του σχετίζονται με το ήθος του χάκερ, το οποίο πλέον διαποτίζει τη διαδικτυακή κουλτούρα. Ο Yochai Benkler αναφέρεται σε αυτά τα διανεμημένα συστήματα ως «ομότιμη παραγωγή που βασίζεται στα commons». Οι δικτυακές τεχνολογίες- TCP/IP, DNS, το Διαδίκτυο, το Usenet, τα wikis, τα ιστολόγια (blogs), τα φόρα, οι κατάλογοι αλληλογραφίας, τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), οι φορητοί υπολογιστές, οι τεχνολογίες σταθερής αναφοράς και άλλες μορφές κοινωνικών λογισμικών προγραμμάτων- συνεισφέρουν από κοινού στη βελτίωση της διασύνδεσης και της συμμετοχής στην παραγωγή. Συνεπώς, είναι ορατή η ανάκαμψη των θεωριών για τα commons (κοινά αγαθά). Ενδεικτικά αναφέρονται η ενασχόληση του Lawrence Lessig με την «τύχη των commons», η ιστοσελίδα του David Bollier, Onthecommons όπως και το νέο βιβλίο των Ostrom και Hess για την “κοινοκτημοσύνη της γνώσης” (knowledge as commons).


Τα συγκεκριμένα δίκτυα προκαλούν τη δομή της ιεραρχικής εξουσίας σε φυσικό και ψηφιακό επίπεδο. Η Saskia Sassen θεωρεί τις παγκόσμιες πόλεις ως πεδία ανάλυσης, όπου αναδύονται άτυπα, φαινομενικώς απολιτικά, κινήματα ως φαινόμενα που χρίζουν περαιτέρω διερεύνησης. Τα «Έξυπνα Πλήθη» (Smart Mobs) του Howard Rheingold, επίσης, εξετάζουν την ευκολία και την ταχύτητα της συλλογικής δράσης, η οποία διευκολύνεται από αυτό που αποκαλεί «συνεργατικές τεχνολογίες.» Η παναρχία στο σύνολό της, ενδεχομένως, να είναι άμορφη και πολυκεντρική, αλλά ορισμένες ζώνες της μπορεί να είναι πιο συγκεντρωτικές και πυκνότερες από άλλες. Αυτές είναι οι ζώνες από τις οποίες αναδύονται νέες μορφές εξουσίας, οι οποίες συναγωνίζονται την ήδη υπάρχουσα εξουσία. Σύμφωνα με τη Hannah Arendt, η άσκηση εξουσίας ενυπάρχει σε κάθε απόπειρα συγκέντρωσης ανθρώπων για την ανάληψη κοινής δράσης, όπως άλλωστε είναι εμφανές και στις εν λόγω νέες ζώνες παραγωγής, όπως η wikipedia.


Υπέρ, κατά ή μακριά;


Τελικά, λοιπόν, τι περισσότερο μπορούμε να κάνουμε για να κατανοήσουμε πλήρως την παναρχία με την οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι; Μπορούμε, λοιπόν, να ξεκινήσουμε ανατρέχοντας στην προγενέστερη τεχνολογία, η οποία μετέβαλε την κοινωνική και πολιτική δομή. Η τυπογραφία και αργότερα η δαγκεροτυπία προκάλεσαν μεγάλη επιστημονική ανησυχία. Το ότι η wikipedia επωφελείται από την ευρεία συνεργασία δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Η Elizabeth Eisenstein αναφέρει τη σημαντική βελτίωση στη σχεδίαση χαρτών που προήρθαν από πρακτικές μοιράσματος της πληροφορίας και την ανάπτυξη ανοιχτών διαδικασιών παραγωγής. Η πρόοδος καθεαυτής της επιστήμης εκμεταλλεύεται το ίδιο πνεύμα (αν όχι το γράμμα) της ανοιχτής πρόσβασης.


Ωστόσο, οι παραδοσιακές διαδικασίες της εξακρίβωσης και νομιμοποίησης της αλήθειας, ξαφνικά, αμφισβητήθηκαν από την απλή παρουσία εναλλακτικών μεθόδων. Αυτό που συμβαίνει στη wikipedia και στη wiki-πολιτική είναι, ουσιαστικά, η διάσπαση της λειτουργίας του συγγραφέα. Η παραγωγή γνώσης και πολιτικής διαχέεται, αποκεντρώνεται και διανέμεται μέσα από το σύστημα διαρρηγνύοντας προγενέστερες χωρικές και χρονικές συνέχειες. Και καθώς η δομική αντίδραση στην τυπογραφία ήταν η εμφάνιση του κατάλογου των απαγορευμένων βιβλίων, έτσι, λοιπόν, και η δομική αντίδραση στη wikipedia είναι η δυσφήμιση και οι μηνύσεις. Ο Foucault μας προειδοποίησε για τα προβλήματα που θα προέκυπταν υπ’ αυτές τις συνθήκες.



«Διεξάγεται μια μάχη «για την αλήθεια» ή τουλάχιστον «γύρω από την αλήθεια»- γίνεται άλλη μια φορά κατανοητό ότι με τον όρο αλήθεια δεν εννοώ «το σύνολο των αληθειών, οι οποίες δεν έχουν ακόμη αποκαλυφθεί και δεν έχουν γίνει αποδεκτές», αλλά «το σύνολο των κανόνων σύμφωνα με τους οποίους διαχωρίζονται τα αληθινά από τα ψευδή γεγονότα, καθώς και συγκεκριμένες συνέπειες της εξουσίας, οι οποίες είναι προσκολλημένες στην αλήθεια». Γίνεται αντιληπτό, λοιπόν, ότι δεν είναι θέμα διαμάχης «στο όνομα» της αλήθειας, αλλά για μια διαμάχη για το κύρος της υπάρχουσας αλήθειας και τον οικονομικό και πολιτικό ρόλο που αυτή διαδραματίζει.» (σ. 132)


Ο Ernesto Laclau μας βοηθά να κατανοήσουμε την ομοιογένεια της συστημικής απάντησης, όταν εξηγεί ότι το σύστημα του κράτους δεν δύναται να διακρίνει μεταξύ δυνητικά αντισυστημικών κοινωνικών κινημάτων, τα οποία κάνουν την εμφάνισή τους για συγκεκριμένουςς σκοπούς (π.χ. ομότιμη παραγωγή) και κοινωνικών κινημάτων που είναι αντισυστημικά στις προθέσεις τους. (π.χ. επαναστατικά).


Η ουσία των αναδυόμενων σχηματισμών στο πλαίσιο της παναρχίας είναι ότι λαμβάνουν μία από τις παρακάτω τρεις μορφές. Πρώτον, οι ομάδες είναι σε θέση να κινούνται για λογαριασμό των υπαρχουσών δομών. Δεύτερον, μπορούν να κινούνται σε αντίθεση με τις υπάρχουσες δομές. Αλλά, κυρίως, μπορούν να δραστηριοποιούνται ως εναλλακτικά κινήματα του «τρίτου δρόμου», που απορρίπτουν αμφότερες τις κυρίαρχες και τις αντιτιθέμενες δομές, λειτουργώντας στην ουσία παράλληλα με τις υπάρχουσες δομές.


Αν και πολλοί από όσους ασχολούνται με τα παγκόσμια δίκτυα αναφέρουν τις αντι-συστημικές τους ρίζες, είναι εντούτοις αλήθεια ότι κινήματα, όπως αυτά που υποστηρίζουν το ανοιχτό λογισμικό και η wikipedia δεν είναι πρωταρχικώς αντι-συστημικά, αφενός στο σχηματισμό και αφετέρου στα κίνητρά τους, παρά την προφανή δυνατότητα των καινοτόμων μεθόδων παραγωγής τους να μεταβάλουν το σύστημα. Για πολλούς λόγους, οι συνέπειες των νέων σχηματισμών θα πρέπει να αναλυθούν ξεχωριστά από τις επιδιώξεις τους, αφού οι νέες εναλλακτικές δομές λειτουργούν παράλληλα με τις υπάρχουσες μεθόδους, συχνά δε, οι συνέπειές τους είναι λιγότερο προφανείς και ίσως, να μην ενδιαφέρουν ιδιαίτερα τους πραγματικούς συμμετέχοντες.


Η παναρχία


Για να μιλήσουμε θεωρητικά -όπως αρμόζει- για την παναρχία, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε σε βάθος, αφενός τις νέες τεχνολογίες και τους παράγωγους σχηματισμούς τους, όπως τα δίκτυα και άλλα πολύπλοκα συστήματα, αφετέρου την πολιτική φιλοσοφία και την κοινωνική θεωρία. Κατέχοντας μόνο την τεχνική γνώση, διακινδυνεύουμε να προσεγγίσουμε τα αποτελέσματα των νέων τεχνολογιών καθαρά επιφανειακά, απλώς μέσα από την οπτική της παραδοσιακής οικονομικής θεωρίας ή αυτή του έθνους-κράτους, χωρίς να εκτιμήσουμε πλήρως τις ενδεχόμενες βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες αυτών των τεχνολογιών. Αντιστρόφως, από μόνη της η φιλοσοφία ενέχει τον κίνδυνο της επικέντρωσης μόνο σε ό,τι αναγνωρίζουμε στο πλαίσιο της παραδοσιακής οπτικής μας- τα έθνη-κράτη, την οργανωμένη εργασία κτλ-, ενώ λείπει τελείως το πεδίο της πραγματικής δράσης, ακόμα και όταν συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, γιατί απλά δεν είμαστε εκπαιδευμένοι για να το δούμε.


Οι κοινωνικοί σχηματισμοί, ενδυναμωμένοι από τις τεχνολογίες διασύνδεσης, αποτελούν, επί του παρόντος, τουλάχιστον, το σημαντικότερο αντικείμενο μελέτης στην κοινωνική και την πολιτική φιλοσοφία. Επιπλέον, αυτοί οι σχηματισμοί δεν αποκτούν ενδιαφέρον μόνο όταν διασταυρώνονται με τις παραδοσιακές δομές των εθνών-κρατών και της οικονομίας. Η παναρχία δημιουργεί και αναπαράγει ένα νέο κοινωνικό και οικονομικό πολιτικό χώρο (που συχνά, αναφέρεται ως παγκόσμια κοινωνία πολιτών) και τα κινήματά του είτε ανθίστανται είτε αμφιταλατεύονται έναντι των παραδοσιακών ιεραρχικών θεσμών. Ως εκ τούτου, η παναρχία αναφαίνεται μέσω μηχανισμών κοινωνικής διακυβέρνησης, οι οποίοι λειτουργούν ανεξαρτήτως και εκ παραλλήλου με την κρατική διακυβέρνηση. Όπως υποστηρίζει ο Paul Wapner:



Αυτό που είναι απολύτως απαραίτητο να αναγνωρίσουμε, πάντως, είναι ότι δεν είναι η περιπλοκότητα και η επικάλυψη με τα κράτη και το κρατικό σύστημα που καθιστούν τις προσπάθειες στο πλαίσιο της παγκόσμιας κοινωνίας πολιτών «πολιτικές». Ο υπερεθνικός ακτιβισμός δεν πολιτικοποιείται έτσι απλά, όταν διασταυρώνεται με την κρατική συμπεριφορά… Στη συγκεκριμένη ανάλυση αυτό που διακυβεύεται, λοιπόν, είναι η αρχή της παγκόσμιας πολιτικής.» (σ. 339)


Αυτό που απειλεί να μας υπερβεί ως θεωρητικούς είναι η προφανής πολυπλοκότητα του χώρου. Είτε αποκαλείται «ετεροκρατία» (heterarchy) ή «πολυμερισμός» (plurilateralism) ή «κοσμοπολιτισμός» (cosmopolitanism) ή «πολυτμηματοποίηση» (polycontexturality) ή «νεο-μεσαιωνισμός» (neomedievalism) ή «ευέλικτη διαδικτυακή διακυβέρνηση» (mobius web governance) ή «ομότιμη κοινωνία» (p2p society), αυτό που είναι σημαντικό από την εν λόγω πολυπλοκότητα και διαφοροποίηση είναι ότι δεν δύναται να αποτυπωθεί σε έναν άξονα που θα μας παρουσιάζει ένα ενοποιημένο επιστημολογικά και πολτικά «εμείς». Αυτό υιοθετείται, για παράδειγμα, στο βιβλίο των Hardt και Negri “Το Πλήθος” «(Multitude)» και στην κριτική του Danilo Zolo με τίτλο «Cosmopolis». Γινόμαστε αποδέκτες μιας ετερόκλητης και ακαθόριστης ροής, γεγονός το οποίο δεν είναι υποχρεωτικά αρνητικό. Αντιθέτως, είναι απαραίτητο: η προσαρμοστικότητα των πολύπλοκων συστηματων αποτελεί μία εκ των λειτουργιών της ποικιλομορφίας τους. Αν και ο φιλόσοφος Mark Taylor μιλά για το Foucault, τον Derrida και για τους μεταμοντερνιστές γενικότερα, μπορεί εξίσου να αναφέρεται σε σύγχρονους κοσμοπολιτιστές, όταν υποστηρίζει ότι «δεν δύνανται να φανταστούν ένα μη ολιστικό σύστημα ή μία δομή που παρ’όλα αυτά να δρα ως σύνολο.» Αυτό που τα πολύπλοκα συστήματα αυτο-οργάνωσης επιτυγχάνουν είναι μια ισορροπία ανάμεσα στην υπερβολική ευελιξία –συνεπώς απουσία ενότητας και ταυτότητας- και την υπερβολική ακαμψία –συνεπώς απουσία προσαρμοστικότητας, η οποία καθιστά αναπόφευκτη την κατάρρευση. Η βιβλιογραφία για τα πολύπλοκα συστήματα και την αυτο-οργάνωση παρέχει άλλον έναν αναλυτικό φακό θέασης της παναρχίας.


Ο Ron Deibert στα συμπεράσματα του έργου του «Parchment, Printing, and Hypermedia» υποστηρίζει ότι:



«Η ετερογενής φύση της μεταμοντέρνας κοινωνικής επιστημολογίας και τα αλληλοκαλυπτόμενα στρώματα της πολιτικής εξουσίας, για να μην αναφερθώ στα διάσπαρτα κέντρα παρακολούθησης, θα δρούσαν ως δυνατές αντιστάσεις κατά της ανάδειξης μιας ενιαίας μαζικής ταυτότητας. Είναι πιο πιθανό ότι αυτή η αίσθηση μιας φανταστικής παγκόσμιας κοινότητας θα συνυπάρχει σε ένα πολύπλοκο ετερογενές μείγμα αλληλοεπικαλυπτόμενων και ρευστών πολλαπλών ταυτοτήτων.»


Σε αυτό το σημείο, έχουμε ορισμένα πράγματα να φοβόμαστε – π.χ. την άνοδο εγκληματικών δικτύων και του «πολέμου στο διαδίκτυο» -, αλλά και πολλά για να πανηγυρίζουμε. Δεν περιφερόμαστε άσκοπα, «κανένα κέντρο» δεν είναι το ίδιο με τα «πολλά κέντρα.» Με την κινητικότητα έρχεται και η απελευθέρωση και με την απελευθέρωση οι ευθύνες. Συνεπώς, ενόσω μερικοί, ενδεχομένως, θεωρούν τα πολύπλοκα δίκτυα απρόβλεπτα, διαρκώς μεταβαλλόμενα, συγκεχυμένα ή ακόμα και επικίνδυνα, η παναρχία προσφέρει, εντούτοις, και τις πιο συναρπαστικές προκλήσεις και θεωρητικές ευκαιρίες για το μέλλον.


Διαβάστε ακόμα


Συνέντευξη του Paul Hartzog για την παναρχία


Διάλεξη του Paul Hartzog για τη συλλογική δράση

Τα επιτυχημένα wikis, όπως η Wikipedia, προβαίνουν σε σοφές αποφάσεις, υποστηρίζει ο Kingsley Dennis. Ενσαρκώνουν μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης, όπου η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από την συνδρομή του πλήθους.


Το Διαδίκτυο έχει διέλθει διάφορα στάδια από την πρώτη εμφάνισή του τη δεκαετία του ’90 και έχει μεταβάλει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν, και δρουν, αλληλοσχετίζονται, επικοινωνούν, σκέφτονται, συνδέονται, και τελικά ενεργούν. Καθώς το Διαδίκτυο, όλο και περισσότερο, καθίσταται ένας χώρος, όπου οι άνθρωποι μετατρέπονται σε δημιουργούς, συν-σχεδιαστές και σε μηχανισμούς ανάδρασης των πραγματικά άπειρων λογισμικών εφαρμογών, αρχίζει να σχηματίζεται ένας νέος τύπος πολύπλοκων διασυνδέσεων. Αυτός ο τύπος ονομάστηκε Web 2.0. Ο Tim O’ Reilly αναφέρει ως ένα από σημαντικότερα διδάγματα της εποχής του Web 2.0 ότι «οι χρήστες προσθέτουν αξία». Νεοεμφανιζόμενοι άξονες κινητικότητας και κοινωνικής διασύνδεσης καθοδηγούμενοι, κυρίως, από εφαρμογές που δημιουργούν οι χρήστες υποστηρίζουν αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί «ενισχυμένη συμμετοχική γνώση» μέσω της μεταβολής του υποδείγματος όσον αφορά αφενός στις τεχνολογικές εφαρμογές και αφετέρου στη συμμετοχή του χρήστη.


Η καθοδηγούμενη από το περιεχόμενο ανάπτυξη του Διαδικτύου, η οποία περιλαμβάνει δίκτυα γνώσης και επιμερισμού της γνώσης μέσω ηλεκτρονικών κοινωνικών δικτύων και συνεργατικών εργαλείων, όπως π.χ. η Wikipedia και η Cellphedia, ανοίγουν το δρόμο προς τη «μαζική ερασιτεχνοποίηση». Αυτό γίνεται περαιτέρω εμφανές σε πρακτικές, όπως η κατηγοριοποίηση/ταξινόμηση περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy/tagging), τα ιστολόγια (blogging), τα ηχητικά αποσπάσματα (podcasting), και πρόσφατα το vlogging (video blogging). Αυτά τα νέα διαδικτυακά συνεργατικά εργαλεία διευκολύνουν ένα είδος συλλογικού τρόπου οργάνωσης τεράστιων όγκων πληροφοριών. Στην πράξη είναι συνεργατικά εργαλεία σχεδιασμένα να επαυξάνουν τη συλλογική ανθρώπινη νοημοσύνη επιτρέποντας την εμφάνιση αποθηκευμένων δεδομένων, τα οποία έχουν συγκεκριμένο νόημα, δηλαδή επιτρέπουν την πρόσβαση σε άλλους χρήστες με σκοπό να μοιραστούν πληροφορίες και συνδέσμους. Συνήθως, αναφέρονται ως μορφές μιας αναδυόμενης υβριδικής συλλογικής νοημοσύνης. Να σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο όρος «συλλογική νοημοσύνη» έχει πολλές και διαφορετικές σημασίες.


Χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει –χωρίς κάποια ιδιαίτερη σειρά- τη νοημοσύνη βακτηρίων, μελισσών ή εντόμων, την τεχνητή νοημοσύνη, τη στρατιωτική στρατηγική, τη διαστημική διασύνδεση, την πνευματική «βιόσφαιρα», την «παγκόσμια διάνοια», την οικολογία και την πολιτική διακυβέρνηση. Κατά πόσον σε όρους βιολογικούς, υπολογιστικούς, στρατηγικούς ή κοινωνικούς, εμπεριέχεται σε αυτό που ορίζεται ως «συλλογική νοημοσύνη» η δυνατότητα της μετάδοσης, της λήψης, της χρήσης και τέλος του επιμερισμού εξαρτάται από την πληροφορία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνικές μορφές της συλλογικής νοημοσύνης είναι παράγωγα ή σχηματίζονται από βιολογικές βάσεις, αλλά, αντιθέτως, αναδεικνύει τις ομοιότητες ανάμεσα στις ποικίλες εφαρμογές και λειτουργίες τους.


Μπορούμε να αντιληφθούμε τον όρο «συλλογική νοημοσύνη» ως θετική «ομαδική σκέψη» σε δράση, η οποία γίνεται εμφανής από ενδιάμεσες μορφές τεχνολογικής επικοινωνίας. Ωστόσο, επειδή τα άτομα/οι πράκτορες που εμπλέκονται δεν βρίσκονται σε συνεχή φυσική επαφή μεταξύ τους, είναι λιγότερο επιρρεπείς στα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής ομαδικής σκέψης, όπως για παράδειγμα στην πίεση για ομογενοποιημένη σκέψη. Το σύνθετο σύνολο των πληροφοριών που μοιράζονται τα δίκτυα, ανεξαρτήτως φυσικής απόστασης –κατανεμημένη νοημοσύνη-, απομακρύνει την πιθανότητα εξάρτησης, η οποία συνήθως, εμφανίζεται σε πιο περιορισμένους φυσικούς χώρους, όπως στα γραφεία και τις αίθουσες συσκέψεων. Όταν ο επιμερισμός της πληροφορίας και η διάδραση στο πλαίσιο ενός πολύπλοκου συστήματος συμμετεχόντων εξελίσσεται αφενός πολύ δυναμικά, αφετέρου δε συντονισμένα, εμφανίζονται ιδιοκτησίες, οι οποίες ενδεχομένως θεωρούνται «έξυπνες» ή «λογικές» και επιδεικνύουν δυνατότητες που ξεπερνούν τις αντίστοιχες των ατομικών συνθετικών τους. Ο James Surowiecki, εξάλλου, το αναφέρει στη μελέτη του για τα «σοφά πλήθη» από την οπτική της άποψης ότι οι πολλοί είναι εξυπνότεροι από τους λίγους. Ο Surowiecki κατέδειξε ότι «όσο πιο προσωπική επαφή έχουν αναμεταξύ τους τα άτομα, τόσο λιγότερο πιθανό είναι οι αποφάσεις της ομάδας να είναι σοφές. Είναι γεγονός ότι όσο πιο πολύ επηρεάζουμε ο ένας τον άλλο, τόσο πιθανό είναι να πιστεύουμε τα ίδια πράγματα και να προβαίνουμε στα ίδια λάθη» (σ. 42). Οι προσωπικοί στόχοι, επομένως, διαστρεβλώνουν το συλλογικό αποτέλεσμα. Ωστόσο, ο Surowiecki υποστηρίζει ότι αν είναι δυνατόν να συγκεντρωθεί μια ομάδα αποτελούμενη από διαφορετικούς μεταξύ τους ανθρώπους, οι οποίοι αφενός διαθέτουν διαφορετικά επίπεδα γνώσης, αφετέρου έχουν διαφορετικές ικανότητες, τότε είναι πολύ πιο πιθανό να καταλήξουν σε «έξυπνες» αποφάσεις. Επιπλέον, τώρα πια, «η τεχνολογία καθιστά την παγκόσμια συνεργασία, όχι απλά εφικτή, αλλά εύκολη και παραγωγική» (σ. 163). Αυτό θεωρείται, πλέον, ως η λειτουργική στρατηγική πίσω από την επιτυχία που έχουν σημειώσει τα Wikis, όπως π.χ. η Wikipedia. Για το Surowiecki, λοιπόν, τα πλήθη ενδέχεται να είναι «σοφά», όταν είναι ετερόκλητα και με την απουσία φυσικής ομοιογένειας, βέβαια. Τα αποκεντρωμένα πλήθη μπορούν να αντικαταστήσουν τα «σοφά πλήθη» σύμφωνα με το Surowiecki. Αυτό, με άλλα λόγια σημαίνει ότι προφανώς υπάρχουν επίπεδα «νοημοσύνης» που μπορούν να διακριθούν σε ομάδες, διαφοροποιημένες, ετερογενείς, αλλά αρκετά συνδεδεμένες για να μοιράζονται και να συμμετέχουν σε παρεμφερείς ροές πληροφοριών.


Η στροφή προς εξυπνότερες ομάδες, οι οποίες μοιράζονται πληροφορίες αποτελούν, για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του κοινωνιολόγου Pierre Levy, «μια προσπάθεια να καταστήσουν τις ομάδες ανθρώπων όσο πιο συνειδητοποιημένες γίνεται για το τι πράττουν από κοινού και να τους παρέχουν πρακτικά μέσα συντονισμού» (σ. 177 – με πλάγια γραφή στο πρωτότυπο). Στο έργο του Pierre Levy εκφράζεται η πεποίθηση ότι οι τεχνολογικές υποδομές θα συνδυαστούν με την πραγματικότητα για να δημιουργήσουν ένα χώρο εικονικής πραγματικότητας –μια αγορά-, όπου αμφότεροι, συλλογικοί και έξυπνοι σχηματισμοί θα κάνουν αισθητή την παρουσία τους: «Η υπόθεσή μου υποστηρίζει ότι είναι τόσο πιθανό όσο και επιθυμητό να κατασκευαστούν τεχνικά, κοινωνικά και σημασιολογικά μέσα, τα οποία θα είναι σε θέση να προσδώσουν αποτελεσματικά υλική υπόσταση και να ταυτοποιήσουν τη συλλογική νοημοσύνη» (σ. 105). Ο Levy συνεχίζει διευκρινίζοντας το νόημα που προσδίδει στην τεχνητή νοημοσύνη: «Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη; Είναι μια μορφή παγκοσμίως διανεμημένης νοημοσύνης, η οποία διαρκώς βελτιώνεται, συντονίζεται σε πραγματικό χρόνο και έχει ως συνέπεια την αποτελεσματική κινητοποίηση των δεξιοτήτων» (σ. 13). Η συγκεκριμένη υπόθεση διευρύνεται για να συμπεριλάβει τις ιδέες που αυτή η παγκοσμίως διανεμημένη νοημοσύνη συνεπάγεται:



την ενίσχυση, την άριστη χρήση και τη σύμμειξη δεξιοτήτων, φαντασίας και πνευματικής ενέργειας ανεξαρτήτως της ποιοτικής τους διαφοροποίησης. Η ιδέα αυτή της συλλογικής νοημοσύνης εμπεριέχει προφανώς τον επιμερισμό της μνήμης, της φαντασίας και της εμπειρίας μέσω της εκτεταμένης ανταλλαγής γνώσης, των νέων μορφών ευέλικτης οργάνωσης και συντονισμού σε πραγματικό χρόνο. Οι νέες τεχνολογίες επικοινωνίας καθιστούν τις ομάδες των ανθρώπων ικανές να λειτουργήσουν ως συλλογική νοημοσύνη, αλλά δεν τις καθορίζουν αυτόματα. (σ. 147)


Η εν λόγω ανάπτυξη στην επικοινωνιακή συσσωμάτωση (όπως τα Wikis) και η πληροφοριακή δικτύωση συνδυάζει αφενός τα ψηφιακά δίκτυα επικοινωνίας, αφετέρου τις υλικές ενέργειες για το σχηματισμό ομάδων ανθρώπων, οι οποίες είναι πιο συνειδητοποιημένες και ευαίσθητες στις διεθνείς, τοπικές, σύγχρονες και μελλοντικές ανάγκες. Οι συγκεκριμένες ομάδες είναι σε θέση να δράσουν, σχεδόν αμέσως, σε πραγματικό χρόνο.


Αυτό που προτείνεται, εδώ, είναι ότι τα εμπεδωμένα δίκτυα και οι τεχνολογικές υποδομές που διαπνέουν σχεδόν όλες τις πολιτισμικές πρακτικές π.χ. τηλεφωνικές γραμμές, σιδηρόδρομους και άλλα μέσα μεταφοράς, δορυφόρους, ραδιόφωνα και άλλα ασύρματα μέσα επικοινωνίας, σε τοπικό ή παγκόσμιο επίπεδο, αποτελούν ήδη ένα συστημικό πλέγμα, το οποίο συνδέει και οργανώνει τις μορφές της κοινωνικής παρουσίας και δράσης. Η «νέα αγορά», την οποία τα Wikis και παρεμφερή συνεργατικά εργαλεία προσφέρουν, σχηματίζεται μέσω του συγχρονισμού της υλικής υπόστασης σε συνδυασμό με την επικοινωνιακή και ψηφιακή τεχνολογία. Ο Levy προτιμά να την αποκαλεί «εικονική αγορά», ίσως, γιατί κατ’αυτόν τον τρόπο προσδίδει ιδιαίτερη έμφαση στη μη-φυσική ύπαρξή της.


Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα αυτού του είδους της συλλογικής εργασίας, είτε σχηματίζονται στο πλαίσιο των Wikis, των ιστολογίων (blogging), της κατηγοριοποίησης ή ταξινόμησης περιεχομένου από τους χρήστες (folksonomy ή tagging), είναι αφενός η δυνατότητα ενημέρωσης για προβληματικές καταστάσεις ή γεγονότα πολύ γρηγορότερα, αφετέρου η άρθρωση απάντησης στα εν λόγω προβλήματα μέσω του συνδυασμού αμφότερων των ψηφιακών και φυσικών ενεργειών, με άλλα λόγια, δηλαδή, η παροχή «πρακτικών μέσων συντονισμού» με έναν αυτόματο τρόπο ανταπόκρισης. Οι «νέες αγορές», οι οποίες έχουν στηθεί στο διαδίκτυο κάνουν χρήση μηχανισμών ανατροφοδότησης, με τους οποίους οι συμμετέχοντες ελέγχουν ο ένας τον άλλο έχοντας την ελπίδα ότι έτσι θα ξεφύγουν από την παγίδα της άσκησης επιρροής για λήψη «μη ενδεδειγμένων αποφάσεων» και θα οδηγηθούν στη «σοφία του πλήθους». Σε αυτήν την ανάλυση η αδυναμία του ατόμου αντισταθμίζεται από τις συνδρομές των πολλών. Και, ίσως, αυτή είναι μια πραγματοποιήσιμη και λειτουργική μορφή της συλλογικής νοημοσύνης, την οποία αξίζει να αναπτύξουμε.


Διαβάστε ακόμα


Ιστολόγιο για τη συλλογική νοημοσύνη


Κέντρο για τη μελέτη της κινητικότητας

Οι αρχιτέκτονες και οι πολεοδόμοι έχουν κάνει ελάχιστα πράγματα σε σχέση με την ανάπτυξη των νέων μέσων τις τελευταίες δεκαετίες, λέει ο Geert Lovink. Όσοι εκμεταλλεύονται ακίνητα κατασκευάζουν μαζικά τα ίδια παλιά γραφεία, σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα. Κι οι αρχιτέκτονες μοιάζουν όλοι πρόθυμοι να παίξουν αυτό το παιχνίδι, μαζί με τους πολεοδόμους και τους υπεύθυνους για την ανάπτυξη, και να σχεδιάσουν μια ωραία επιφάνεια γι’ αυτούς τους χώρους –κουτιά


Μία ανταλλαγή e-mail με τον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Οι ψηφιακές τεχνολογίες μεταμορφώνουν τους αστικούς χώρους;


Geert Lovink: Παρ’ όλο που πολλοί θεωρητικοί έχουν κάνει εικασίες για το θέμα, δεν υπάρχει άμεση επίδραση. Εκφράζετε ίσως μια ευχή, αλλά γεγονός είναι ότι οι αρχιτέκτονες και οι πολεοδόμοι έχουν κάνει ελάχιστα πράγματα σε σχέση με την ανάπτυξη των νέων μέσων τις τελευταίες δεκαετίες. Η αστική εμπειρία άλλαξε, όχι όμως και η οργάνωση του χώρου. Οι αρχιτέκτονες εξακολουθούν να θεωρούν τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές ως κατώτερα εργαλεία μη συνεχούς ροής που βοηθούν τον ιδιοφυή καλλιτέχνη-μηχανικό να σχεδιάζει ‘εικονική αρχιτεκτονική’. Πρέπει να νιώθουν μια ανωτερότητα χιλιετηρίδων σε σχέση με όλους αυτούς τους αριθμούς, πέραν του ότι μόλις άρχισαν να καταλαβαίνουν τη διαδικτυακή φύση του σημερινού πολιτισμού. Αυτό που δεν πρέπει να μας παραπλανά είναι το κομψό και εξεζητημένο παιχνίδι τους με τις μεταφορές. Είναι πράγματι αρκετά εντυπωσιακό να ακούει κανείς αρχιτέκτονες και πολεοδόμους να μιλούν και να κοιτούν τις ηλεκτρονικές παρουσιάσεις τους. Δεν έχει όμως να κάνει με την εφιαλτική, συγκεκριμένη ζούγκλα μας. Να σας δώσω καλύτερα το παράδειγμα των δημόσιων ασύρματων δικτύων, των wifis, που τοποθετούνται τώρα και σύντομα θα αποτελέσουν μια κρίσιμη μάζα. Αυτά τα ελεύθερα ασύρματα δίκτυα θα έχουν μεγάλη επίδραση στο επίπεδο των δρόμων, των προαστίων, ακόμη και των πόλεων. Της εξέλιξης αυτής ηγούνται οι πολίτες, και ιδιαίτερα οι κοινωνικά νεωτεριστές κομπιουτερόπληκτοι. Η επίδρασή της είναι πολύ μεγάλη, αφού κάποιος μπορεί να βρίσκεται οπουδήποτε και να συζητά με τους όμοιούς του, φίλους και συναδέλφους του. Αυτό, για παράδειγμα, αλλάζει ριζικά την ιδέα ότι κάποιος πρέπει να βρίσκεται σε ένα κλειστοφοβικό γραφείο. Αυτή την τάση για ‘τηλε-εργασία’ την έχουν προβλέψει εδώ και δεκαετίες και τελικά ήρθε. Και τι συμβαίνει; Όσοι εκμεταλλεύονται ακίνητα κατασκευάζουν μαζικά τα ίδια παλιά γραφεία, σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα. Κι οι αρχιτέκτονες μοιάζουν όλοι πρόθυμοι να παίξουν αυτό το παιχνίδι, μαζί με τους πολεοδόμους και τους υπεύθυνους για την ανάπτυξη, και να σχεδιάσουν μια ωραία επιφάνεια γι’ αυτούς τους χώρους –κουτιά.


Η πολιτική της κυβερνοκουλτούρας


Π.Χ.: Γιατί η κυβερνοκουλτούρα δεν μπορεί να αποφύγει τη χρήση μεταφορών που σχετίζονται με το χώρο όπως ο κυβερνοχώρος και η πρώτη σελίδα;


G.L.: Αυτό ήταν πιθανά σωστό στη δεκαετία του ’90, αλλά όχι πια. Οι μεταφορές που έχουν σχέση με το χώρο βοηθούσαν κάποτε τους νέους χρήστες να μπαίνουν στην άγνωστη επικράτεια που ονομάζεται Διαδίκτυο. Το 2005 υπήρχαν ήδη ένα δισεκατομμύριο χρήστες, σε όλο τον κόσμο. Σήμερα, το Διαδίκτυο είναι μαζικό μέσο. Από τη σκοπιά του Digital Divide, εκπροσωπεί ‘μόνο’ το 11% του παγκόσμιου πληθυσμού, παρ’ όλα αυτά, όμως, ένα διπλάσιο ποσοστό έχει ήδη κινητό τηλέφωνο….Αυτό που είναι πιο ενδιαφέρον είναι η επαναδιασύνδεση των τεχνολογιών ως ‘μέσα με προσδιορισμένη θέση’ όπου έχει κανείς συνείδηση του χώρου και της τοποθεσίας, για παράδειγμα μέσα από τη χρήση των δεδομένων GPS. Το θέμα, πάντως, είναι ότι αυτές οι έννοιες δεν είναι πλέον μεταφορικές. Βρίσκεσαι πράγματι εκεί με το αυτοκίνητό σου, το κινητό σου ή τον υπολογιστή σου.


Π.Χ.: Η έλευση της κοινωνίας της πληροφορίας σηματοδοτεί μια πολιτική του χώρου ή του χρόνου;


G.L.: Σύμφωνα με τον Virilio, του χρόνου. Εγώ τείνω να διαφωνήσω μαζί του. Αυτό με το οποίο τελικά παλεύουμε δεν είναι η χρονοπολιτική αλλά η κατανομή και ο έλεγχος το χώρου. Διαφορετικά, θα υπήρχε διαμάχη στη Μέση Ανατολή αν η αρπαγή της γης και ο εποικισμός αποτελούσαν παρελθόν; Η όλη υπόθεση των συνόρων έχει παραμείνει άλυτη και στην πραγματικότητα χειροτερεύει αν δείτε με ποιον τρόπο οι ‘δυτικές’ χώρες κατασκευάζουν (ηλεκτρονικά) τείχη έναντι των μεταναστών και των προσφύγων. Μπορούμε να το διατυπώσουμε και διαφορετικά. Τώρα που δεν μας έχει μείνει χρόνος και που το διάστημα αντίδρασης πλησιάζει στο μηδέν, αυτό που έχει απομείνει είναι το θέμα του χώρου. Παρ’ όλα αυτά, οι νέες τεχνολογίες δεν υπερβαίνουν τον χρόνο και τον χώρο, ας ξεχάσουμε λοιπόν καλύτερα αυτές τις μεταφυσικές ανοησίες. Μπορεί να υπάρχει ‘τηλεπαρουσία’ αλλά αυτό δεν κάνει τα ‘παλιά’ προβλήματα να εξαφανίζονται.


Η αστική ζωή και τα νέα μέσα


Π.Χ.: Γιατί τόσοι πολλοί από μας κάνουν αυτή την προφανή εξίσωση ανάμεσα στην πόλη και τη σύγχρονη αστική ζωή και τα νέα μέσα;


G.L.: Τελευταία με έχει εντυπωσιάσει το γεγονός ότι οι Ινδοί φίλοι μου από το www.sarai.net στο Δελχί μιλούν για τα νέα μέσα και ‘την πόλη’ σα να είναι ένα και το αυτό. Η αστική κουλτούρα είναι ένα σχετικά νέο πεδίο μελέτης για τους διανοούμενους της Ινδίας, όπου το 75% του πληθυσμού κατοικεί ακόμη στις αγροτικές περιοχές. Οι προηγούμενες γενιές διανοουμένων ασχολούνταν κυρίως με αγροτικά ζητήματα. Ο ‘αφηρημένος μηχανισμός ’ με τις μεγάλες αυξήσεις, τα ελευθέρας και τον υπόγειο , δεν αποτελεί ακόμη αντικείμενο σοβαρής δέσμευσης. Πρέπει να δει κανείς τη συναρπαστική δουλειά που γίνεται στο Sarai New Media Centre ως μια απόπειρα δημιουργίας ενός πλούσιου πολιτισμικο-πολιτικού λεξιλογίου για την ερμηνεία της καθημερινότητας της αστικής ζωής. Τι είναι αυτό που αποτελεί τη δημοκρατία και τη δημόσια ζωή την εποχή του Διαδικτύου και του ελεύθερου λογισμικού; Μπορώ να συμφωνήσω με όλα αυτά, αλλά από τεχνολογική σκοπιά, ας πούμε από τη δορυφορική προοπτική των Χαρτών του Google δεν είναι τόσο σαφές ότι οι αστικές περιοχές διαφέρουν τόσο πολύ από τον υπόλοιπο πλανήτη, εκτός σε ό, τι αφορά στην πυκνότητα των υποδομών τους. Από την καπιταλιστική σκοπιά του 21ου αιώνα, οι αγροτικές περιοχές στην Ασία και την Αφρική είναι η ‘τελική αγορά’ και αποτελεί αντικείμενο συζήτησης αν είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη των πόλεων. Το γεγονός ότι η μεγάλη πλειονότητα του ανθρώπινου είδους αγνοήθηκε τον 20ό αιώνα, δεν θα έπρεπε να εντυπωσιάζει τους Ινδούς, Κινέζους και Βραζιλιάνους επιχειρηματίες. Τα ασύρματα δίκτυα καθιστούν πολύ πιο εύκολη τη διείσδυση στις μεγάλες εκτάσεις. Σε συνδυασμό με τα φτηνά κινητά τηλέφωνα και τους φορητούς υπολογιστές, η εκπαιδευτική και ψυχαγωγική αγορά είναι τεράστια. Προς το παρόν, αυτές οι τεχνολογίες πετυχαίνουν να φέρνουν σε επαφή αυτούς που έμειναν πίσω στα χωριά με τα μέλη των οικογενειών τους που μετακινήθηκαν στην πόλη. Η Δυτική Ένωση φροντίζει για τη ροή του χρήματος. Ωστόσο, σε κάποιο σημείο θα δούμε ένα διαφυλαγμένο συμφέρον. Πρέπει να προσέξω να μη γίνω εδώ πολύ ευαγγελικός, αλλά υπάρχει κάτι ελκυστικό σ’ αυτό που ο John Perry Barlow αποκάλεσε το 1995 ‘παγκόσμιο ιστό που συνδέει όλες τις συνάψεις’. Παρά το χάος και την ανισότητα που επικρατεί στον κόσμο, διαβλέπω ότι θα φτάσουμε εκεί πιο γρήγορα απ’ όσο νομίζαμε. Μπράβο, Τζόννυ!


Π.Χ.: Μπορούν οι αστικοί χώροι να θεωρητικοποιηθούν ως δίκτυα, με παρόμοιο τρόπο με τα νέα μέσα, τα δίκτυα που συνδέουν τους ανθρώπους, τις δραστηριότητές τους και τα πράγματα;


G.L.: Ναι, αλλά αυτό γινόταν πάντα. Δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο σε ό, τι αφορά στις ‘πόλεις ως ροές’. Από την εποχή της κατασκευής σιδηροδρόμων και σταθμών στο κέντρο των περιφραγμένων πόλεων, έγινε πολύ ορατό τι κάνουν οι ροές στο οικοδομημένο περιβάλλον. Η καταστροφή συνεχίστηκε μετά με την κατασκευή των αυτοκινητόδρομων. Ωστόσο, ένα ενδιαφέρον ερώτημα είναι το εξής: ποια είναι η επίδραση των μονάδων οπτικών ινών στις πόλεις, και όχι μόνο στις χρηματοοικονομικές περιοχές και στους χώρους των εμπορικών υπηρεσιών αλλά στον πληθυσμό ως σύνολο; Η τεχνολογία δεν βρίσκεται πλέον στα χέρια λίγων εταιριών. Αυτό ισχύει ακόμη και για την πιο τελευταία, την πιο γρήγορη. Το διάστημα στο οποίο η υψηλή τεχνολογία θα φτάσει σε σας και σε μένα μειώθηκε σε μερικά χρόνια. Τι σημαίνει το γεγονός ότι οι νέες ροές είναι σε μεγάλο βαθμό αόρατες; Ποιες είναι οι συνέπειες του γεγονότος ότι η νέα τεχνολογία γίνεται τόσο μικρή που μετά βίας τη βλέπουμε; Θα μπορούσε να σημαίνει ότι είναι οι ιδανικές συνθήκες για να μην κάνουμε τίποτα. Περνάμε πολλές επαναστάσεις και τίποτα δεν αλλάζει! Στην πραγματικότητα, μπορούμε να (ξανα)χτίσουμε όλο και περισσότερα ιστορικά κτίρια και να προσποιηθούμε ότι ζούμε σε μια άλλη χώρα, όπως στο ιστορικό ομοίωμα που γεννήθηκα, το Άμστερνταμ.


Ανοίγωντας χώρους


Π.Χ.: Ποια πιστεύετε ότι θα έπρεπε να είναι η στρατηγική κατά του ελέγχου: η εγκαθίδρυση ανοιχτών, δημόσιων ή κοινών χώρων;


G.L.: Αυτό που ονειρεύομαι είναι το άνοιγμα των εργαστηρίων των μέσων όπου οι ανησυχητικές τεχνολογίες αναπτύσσονται και δοκιμάζονται προς χρήση της ‘κοινωνίας των πολιτών’. Δεν νομίζω ότι βοηθάει να αγνοούμε απλώς τις μαζικές επιθέσεις κατά της ιδιωτικότητας που βρίσκονται σε εξέλιξη. Ως παράδειγμα σκέφτομαι πάντοτε την εταιρία επικοινωνιών NetLine που εδρεύει στο Ισραήλ και εισήγαγε το C-Guard, ‘μια συσκευή που μπλοκάρει τη χρήση των φορητών τηλεφώνων σε μια περιφραγμένη περιοχή και δημιουργεί μια προκαθορισμένη αθόρυβη ζώνη. Αυτό η μικρή συσκευή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να κρατήσει σιωπηλούς τους κινηματογράφους και τα θέατρα, να αποτρέψει ηλεκτρομαγνητικές παρεμβάσεις σε αεροπλάνα και νοσοκομεία και να ενισχύσει τις ελεύθερες κλήσεις σε στρατιωτικές βάσεις, όπου ωτακουστές μπορούν να υποκλέψουν συνομιλίες υψίστης ασφαλείας’ (Wired, Αύγουστος 1998). Πηγαίνετε απλώς στο http:/www.c-guard.com. Δεν πρέπει να είμαστε προσηλωμένοι μόνο στο ορατό πεδίο που καλύπτουν οι κάμερες. Υπάρχουν ήδη αναρίθμητοι τρόποι υπονόμευσης αυτών των μικρών επιγραφών RFDI. Το θέμα είναι πώς μπορεί να εκδημοκρατιστεί αυτή η μυστική-γνώση-για- όλους.


Διαβαστε ακόμα


Ινστιτούτο για τους δικτυακούς πολιτισμούς


Nettime