Όσοι χρησιμοποιούν τον όρο “πειρατεία” αντί για τον κατάλληλο νομικό όρο “παραβίαση” για να περιγράψουν την αντιγραφή, χωρίς άδεια, υλικού προστατευμένου με κοπυράιτ ή ευρεσιτεχνία κατέχουν πολύ καλά την τέχνη της προπαγάνδας. Γνωρίζουν τη δύναμη της γλώσσας και της υποβολής. Με την πάροδο του χρόνου, έχουν καταφέρει να συνδέσουν την αντιγραφή με ανήθικες, εγκληματικές ή ακόμη και βάρβαρες πράξεις. Και το έχουν καταφέρει τόσο καλά που τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το κοινό αποδέχονται σε γενικές γραμμές την υπόθεση ότι η αντιγραφή προστατευμένου υλικού αποτελεί κλεψιά, κι ακόμη χειρότερα, πειρατεία. Δεν θα ήταν υπερβολικό να πούμε ότι στο μέλλον θα προχωρήσουν περισσότερο, συνδέοντας την παραβίαση με την τρομοκρατία.


Στην πραγματικότητα, μια εντελώς διαφορετική ηθική προοπτική μπορεί να αιτιολογηθεί, έστω κι αν είναι για να δείξει το άλλο άκρο ενός ολόκληρου φάσματος στάσεων που μπορούν να υιοθετηθούν σε σχέση με το μοίρασμα, προστατευμένου ή μη, υλικού με άλλους.


Για μια τέτοια προοπτική, μπορούμε να υιοθετήσουμε ως σημείο εκκίνησης το ακόλουθο βιβλικό απόσπασμα:



Εκείνες τις μέρες που υπήρχε πάλι ένα μεγάλο πλήθος που δεν είχε τίποτα να φάει, κάλεσε τους μαθητές του και είπε: “Η καρδιά μου πονάει για το πλήθος, γιατί εδώ και τρεις μέρες είναι μαζί μου και δεν έχουν τίποτα να φάνε. Εάν τους στείλω πεινασμένους στα σπίτια τους, θα καταρρεύσουν στη διαδρομή και ορισμένοι απ’ αυτούς έχουν έρθει από μακριά”. Οι μαθητές του απάντησαν: “Πού μπορεί κανείς να βρει αρκετό ψωμί για να τους ικανοποιήσει, εδώ, σ’ αυτή την ερημιά;” Τους ρώτησε τότε: “Πόσα καρβέλια έχετε;” “Επτά”, απάντησαν. Διέταξε το πλήθος να κάτσει κάτω. Ύστερα, παίρνοντας τα επτά καρβέλια, τα ευλόγησε, τα έκοψε και τα έδωσε στους μαθητές του να τα μοιράσουν, και τα μοίρασαν στο πλήθος. Είχαν επίσης λίγα ψάρια. Τα ευλόγησε και διέταξε να τα μοιράσουν κι αυτά. Έφαγαν και ικανοποιήθηκαν. Μάζεψαν τα κομμάτια που περίσσεψαν- επτά καλάθια. Ήταν περίπου τέσσερις χιλιάδες άτομα.[1]


Η παραβολή αυτή περιγράφει τη γενναιόδωρη μοιρασιά τροφής που ως εκ θαύματος πολλαπλασιάζεται. Τι είναι η γνώση και η ενημέρωση αν όχι τροφή για το νου; Είναι τροφή που πράγματι πολλαπλασιάζεται καθώς μοιράζεται.


Όποτε μοιραζόμαστε αρχεία με βιβλία, βίντεο, μουσική, λογισμικό και γενικά ό, τι αποτελεί το ψωμοτύρι της μεταμοντέρνας κοινωνίας, κάνουμε εμείς οι ίδιοι το θαύμα με τα καρβέλια.


Στον απόηχο της βιβλικής παραβολής, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών και ήρωας Τόμας Τζέφερσον (1743-1826) υποστήριξε ότι η γνώση, οι ιδέες και οι εφευρέσεις είναι από τη φύση τους φτιαγμένες για να μοιράζονται και δεν μπορούν να είναι “υποκείμενα ιδιοκτησίας”.[2]



“Εάν η φύση έχει κάνει κάτι που υπόκειται λιγότερο από όλα τα άλλα σε αποκλειστική ιδιοκτησία, είναι η δράση της διανοητικής δύναμης που ονομάζεται ιδέα, την οποία ένα άτομο μπορεί να κατέχει αποκλειστικά όσο την κρατάει για τον εαυτό του. Από τη στιγμή που αποκαλύπτεται, εισέρχεται στην κατοχή του καθένα και ο λήπτης δεν μπορεί να την αποβάλει. Ένα παράξενο χαρακτηριστικό της, επίσης, είναι ότι κανείς δεν κατέχει κάτι λιγότερο, επειδή όλοι την κατέχουν στο σύνολό της. Όποιος λαμβάνει μια ιδέα από μένα, λαμβάνει μια διδαχή χωρίς να μειώσει τη δική μου, όπως εκείνος που ανάβει το κερί του με το δικό μου, λαμβάνει φως χωρίς να με αφήνει στο σκοτάδι. Το γεγονός ότι οι ιδέες πρέπει να διαδίδονται από τον έναν στον άλλο ανά τον πλανήτη, για την ηθική και αμοιβαία διδαχή του ανθρώπου και τη βελτίωση της κατάστασής του, μοιάζει να έχει καλοπροαίρετα σχεδιαστεί από τη φύση που έκανε τις ιδέες, όπως τη φωτιά, να επεκτείνονται σε όλο το χώρο χωρίς να χάνουν σε πυκνότητα σε κανένα σημείο, και όπως τον αέρα όπου αναπνέουμε, κινούμαστε και έχουμε τη φυσική μας ύπαρξη, και δεν μπορεί να περιοριστεί ή να γίνει αντικείμενο αποκλειστικής ιδιοποίησης. Από τη φύση τους, λοιπόν, οι εφευρέσεις δεν μπορούν να είναι υποκείμενο ιδιοκτησίας.”


Το επιχείρημα ότι η γνώση ήταν καλοπροαίρετα σχεδιασμένη από τη φύση” για να μοιράζεται, ενισχύεται από την άποψη ότι η κοινή χρήση και η ανταλλαγή της γνώσης- ή πιο αφηρημένα της επικοινωνίας- αποτελεί εγγενή ανάγκη κάθε ανθρώπινου όντος. Γεννιόμαστε με μια βιολογική προδιάθεση για τη γλώσσα. Οι πολιτισμοί μας προδιαθέτουν κάθε γενιά να μεταφέρει τα αποθέματα της γνώσης της στην επόμενη.


Μέσα από τα γονίδια και τους πολιτισμούς μας, είμαστε φτιαγμένοι για να μοιραζόμαστε.


Κάποιος μπορεί να αντιτάξει ότι οι άνθρωποι μοιράζονται μόνο όταν μπορούν να το κάνουν. Μπορεί να πει πως η αυτοσυντήρηση είναι μια αξία που προέχει της κοινής χρήσης. Το ένστικτο αυτό είναι ακόμη πιο βασικό, καθώς δεν συναντάται μόνο στα ζώα αλλά σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς. Πράγματι, η αυτοσυντήρηση μοιάζει να αιτιολογεί τον εγωϊσμό και τη συσσώρευση.


Ωστόσο, το επιχείρημα αυτό δεν μπορεί να αιτιολογήσει την ποινικοποίηση της παραβίασης, γιατί ισχύει μόνο για τα υλικά αγαθά που είναι από τη φύση τους ανταγωνιστικά. Όταν μοιράζεσαι ψωμί με έναν άλλον, σημαίνει ότι χάνεις μια μερίδα απ’ αυτό το ψωμί. Όταν μοιράζεσαι ένα ποτήρι νερό, σημαίνει ότι έχεις λιγότερο νερό για σένα. Είναι πράγματι πιο δύσκολο να μοιράζεσαι τόσο απτά πράγματα. Όταν ελάχιστη τροφή ή νερό είναι διαθέσιμα, τότε προέχει η αυτοσυντήρηση.


Δεν γεννάται όμως ανάλογο πρόβλημα με άυλα πράγματα όπως η πληροφορία και η γνώση. Όταν μοιραζόμαστε ένα αρχείο, δεν χάνουμε το αντίγραφό μας. Στην πραγματικότητα, όταν μοιραζόμαστε πληροφορίες και γνώσεις, καταλήγουμε να έχουμε περισσότερες πληροφορίες και γνώση απ’ ό, τι στην αρχή. Το θαύμα με το ψωμί και τα ψάρια στην έρημο αποτελεί ένα φυσικό γεγονός όταν πρόκειται για δυαδικά ψηφία και αρχεία στο Ίντερνετ.


Το ηθικό επιχείρημα μπορεί επίσης να στραφεί εναντίον χωρών και εταιρειών που ποινικοποιούν την ʺπειρατεία της πνευματικής ιδιοκτησίαςʺ, καθώς οι ίδιες είναι συχνά ένοχες για ʺπειρατεία διανοουμένωνʺ από τις φτωχές χώρες τις οποίες κατηγορούν για ʺπειρατείαʺ. Αποτελεί ρουτίνα για τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και άλλες πολύ ανεπτυγμένες οικονομίες, όπως και πολυεθνικές εταιρίες, η πειρατεία των καλύτερων γιατρών, νοσοκόμων, μηχανικών, επιστημόνων και άλλων επαγγελματιών από τις αναπτυσσόμενες χώρες. Από ηθική άποψη, είναι ένα χειρότερο είδος πειρατείας, επειδή εκείνοι που κάνουν πειρατεία διανοουμένων παίρνουν τα πρωτότυπα χωρίς να αφήνουν αντίγραφο, ενώ εκείνοι που κάνουν πειρατεία πνευματικής ιδιοκτησίας κάνουν απλώς αντίγραφα για τους ίδιους και αφήνουν τα πρωτότυπα.[3]


Το καλύτερο επιχείρημα ότι η “πειρατεία πνευματικής ιδιοκτησίας” δεν αποτελεί θέμα ηθικής ή ηθικών κανόνων είναι η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών τον 18ο και 19ο αιώνα, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ακόμη μια αναπτυσσόμενη οικονομία και ενέχονταν σε μεγάλο βαθμό σ’ αυτή την πράξη. Οι ξένοι συγγραφείς δεν είχαν δικαιώματα στις Ηνωμένες Πολιτείες, που αποτελούσαν τότε κέντρο πειρατείας βρετανικών βιβλίων και εκδόσεων. “Ως νέο έθνος, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήθελαν να έχουν την ελευθερία να δανείζονται λογοτεχνία και τεχνολογία από οποιοδήποτε μέρος του πλανήτη”.[4] Ας δούμε τα επιχειρήματα της αμερικανικής Γερουσίας για την απόρριψη ενός νόμου για το κοπυράιτ το 1837:[5] “Μια συμφωνία για το κοπυράιτ θα φέρει υψηλότερες τιμές στα βιβλία και μικρότερες εκδόσεις”, οι τοπικοί εκδότες θα χάσουν μεγάλο μέρος της δουλειάς τους, “πολλοί περισσότεροι Άγγλοι {παρά Αμερικανοί} θα κερδίσουν”, το κοπυράιτ ποτέ δεν θεωρήθηκε από τα έθνη ως “ιδιοκτησία που βασίζεται σε προϊόντα ή εμπόρευμα.”


Στα παραπάνω επιχειρήματα, ανατυπωτές των Ηνωμένων Πολιτειών (σήμερα θα ονομάζονταν “πειρατές”), όπως οι Harpers και Careys, πρόσθεσαν:[6] οι ανατυπωτές παρέχουν στον αμερικανικό λαό χιλιάδες θέσεις εργασίας και φτηνά βιβλία που διαφορετικά θα ήταν πολύ ακριβά αν οι Βρετανοί συγγραφείς και εκδότες είχαν δικαίωμα ʺνα επιβάλουν τις δικές τους τιμές για τα βιβλία τουςʺ, τα διεθνή κοπυράιτ “ενθαρρύνουν το μονοπώλιο που δεν είναι ποτέ για το κοινό συμφέρον” και το κοπυράιτ δεν αποτελεί ʺαπόλυτη και φυσική ιδιοκτησίαʺ αλλά υπάγεται στο δημόσιο συμφέρον που “υπηρετείται καλύτερα μέσω του ελεύθερου ανταγωνισμού και των φτηνών ανατυπώσεων”.


Το γεγονός ότι τα υπέρ και τα κατά της πειρατείας είναι θέμα εθνικού συμφέροντος και όχι ηθικής, δείχνουν μερικά ακόμη παραδείγματα:


Οι κατασκοπευτικοί δορυφόροι των Ηνωμένων Πολιτειών θα μπορούσαν να κατηγορηθούν για πειρατεία στρατηγικών πληροφοριών από χώρες που δεν έχουν δυνατότητα δορυφόρων, αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επέμεναν τότε ότι είναι δικαίωμά τους να στέλνουν δορυφόρους σε μεγάλα υψόμετρα και να φωτογραφίζουν οποιαδήποτε χώρα. Όμως, εάν μια χώρα που η τεχνολογία της τής επιτρέπει να στέλνει μόνο σκάφη χαμηλότερου υψόμετρου, έστελνε μερικά πάνω από τις Ηνωμένες Πολιτείες για να τραβήξει ανάλογες φωτογραφίες, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι οι Ηνωμενες Πολιτείες θα τα κατέρριπταν.


Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες έστειλαν εμπορικούς δορυφόρους στο διάστημα για να εκπέμπουν προγράμματα βίντεο σε άλλες χώρες, ορισμένες χώρες με πιο συντηρητικούς πολιτισμούς διαμαρτυρήθηκαν για το ανάρμοστο περιεχόμενο των βίντεο. Επικαλούμενες την αρχή της “ελεύθερης ροής της πληροφορίας”, οι Ηνωμένες Πολιτείες επέμειναν ότι είχαν δικαίωμα να εκπέμπουν αυτά τα προγράμματα. Σε πολλούς ανθρώπους άρχισαν τελικά να αρέσουν τα αμερικανικά βίντεο, χάρη σε αυτή την “ελεύθερη ροή πληροφορίας”. Όταν όμως οι άνθρωποι άρχισαν να πιάνουν αυτές τις δορυφορικές εκπομπές και να τις διανέμουν τοπικά μέσω μαγνητοταινιών, δίσκων και τοπικής καλωδιακής τηλεόρασης έτσι ώστε η υπόλοιπη χώρα να απολαμβάνει την ίδια “ελεύθερη ροή πληροφορίας”, οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να κατηγορούν τους ανθρώπους ότι λάμβαναν, αποκωδικοποιούσαν και αντέγραφαν εμπορικές εκπομπές χωρίς να πληρώνουν γι’ αυτές. Η “ελεύθερη ροή πληροφορίας” άνοιξε νέες αγορές για τα πολιτιστικά υλικά των Ηνωμένων Πολιτειών και η επακόλουθη “προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας” επέτρεψε στις αμερικανικές εταιρίες να αντλήσουν αξία από αυτά τα υλικά.


Οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν σωστό να στέλνουν τους εθνοβοτανολόγους τους σε τροπικές χώρες για να μαθαίνουν από τους τοπικούς θεραπευτές. Οι πρώτοι αποκτούν την προαιώνια γνώση των δεύτερων που βασίζεται σε εκχυλίσματα φυτών και ζώων, και την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκαλούν “κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας”. Όταν με τη σειρά τους οι χώρες αυτές αντιγράφουν αμερικανικά κείμενα για να αποκτήσουν αμερικανική γνώση, κατηγορούνται για πειρατεία. Οι βιολογικοί ερευνητές των Ηνωμένων Πολιτειών παίρνουν από τις αναπτυσσόμενες χώρες όλων των ειδών τους μικροοργανισμούς, φυτά και άλλες πηγές μονοπωλιακών ουσιών. Ωστόσο, όταν αυτές οι χώρες κατασκευάζουν ανεξάρτητα τα ίδια φάρμακα και άλλες εμπορικές φόρμουλες που έχουν αναπτυχθεί από αυτές τις ουσίες αλλά προστατεύονται τώρα από ευρεσιτεχνία, κατηγορούνται και πάλι για πειρατεία. Η εγχώρια γνώση και η βιοποικιλότητα είναι “κοινή κληρονομιά” επειδή αποτελούν ακατέργαστα υλικά για την φαρμακευτική και γονιδιωματική βιομηχανία των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά τα βιβλία, η μουσική, το λογισμικό, οι αλγόριθμοι, οι φαρμακευτικές φόρμουλες και τα ίδια τα γονίδια αποτελούν “πνευματική ιδιοκτησία”, επειδή οι αμερικανικές εταιρίες πρόλαβαν να κατοχυρώσουν δικαιώματα ιδιοκτησίας σε αυτά τα υλικά.


Με δυο λόγια, η απόκτηση πληροφορίας έχει πολύ προσεκτικά οριστεί και ρυθμιστεί: όταν είναι κακή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων ανεπτυγμένων χωρών, αποκαλείται “πειρατεία”, μολονότι μπορεί να είναι καλή για άλλες χώρες. Όταν είναι καλή για τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών, αποκαλείται “ελεύθερη ροή πληροφορίας” και “κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας”, μολονότι μπορεί να είναι κακή για άλλες χώρες.


Είναι καθαρά θέμα εθνικού συμφέροντος- η ηθική και οι ηθικοί κανόνες δεν έχουν καμιά σχέση μ’ αυτό. Οι πρόσφατες διαρροές του WikiLeaks δείχνουν ότι το εθνικό συμφέρον εξακολουθεί να κατευθύνει την πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών για υλικά προστατευμένα με κοπυράιτ και ευρεσιτεχνία,[7] ακόμη κι αν αναγκάζονται να χρησιμοποιούν ανήθικα μέσα για να το κάνουν.


Ποιο είναι λοιπόν το εθνικό συμφέρον μιας αναπτυσσόμενης χώρας; Να προστατεύει με κοπυράιτ και ευρεσιτεχνίες- όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη κάνουν σήμερα μέσω του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, των διμερών διαπραγματεύσεων και της ACTA (εμπορικής συμφωνίας για την καταπολέμηση της παραποίησης) – ή να διασφαλίζει και να προστατεύει την πρόσβαση των πολιτών της στη γνώση και τις τεχνολογίες;

Είναι κάτι που κάθε αναπτυσσόμενη χώρα πρέπει προσεκτικά να ορίσει η ίδια.[8]


Σημειώσεις

[1] New American Bible.Mark 8:1-9. Ελεύθερη μετάφραση. Βλ. http://usccb.org/nab/bible/mark/mark8.htm. (τελευταία πρόσβαση 23 Δεκ. 2010).

[2] Βλ. http://www.movingtofreedom.org/2006/10/06/thomas-jefferson-on-patents-and-freedom-of-ideas/ (τελευταία πρόσβαση 18 Ιαν. 2011).

[3] Για την πλήρη επιχειρηματολογία, βλ. Verzola, Roberto. 2004. Towards a Political Economy of Information. Constantino Foundation, Quezon City. Το πλήρες κείμενο είναι διαθέσιμο στο http://rverzola.files.wordpress.com/2008/01/infoeconomy-verzola.pdf (ελευταία πρόσβαση 18 Ιαν. 2011)

[4] Για την πλήρη υπόθεση, βλ. Barnes, James J. 1974. Authors, Publishers and Politicians: The Quest for an Anglo-American Copyright Agreement, 1815-1854. The Ohio State University Press, Ohio. Αυτό το βιβλίο πρέπει οπωσδήποτε να το διαβάσουν όσοι υποστηρίζουν τη φιλελευθεροποίηση της τοπικής πρόσβασης σε ξένες εκδόσεις και τεχνολογίες. Το πλήρες κείμενο είναι διαθέσιμο στο https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/1811/6194/1/AUTHORS_PUBLISHERS_AND_POLITICIANS.pdf (τελευταία πρόσβαση 18 Ιαν.2011).

[5] Barnes, βλ. πιο πάνω, σ. 69-70.

[6] Barnes, βλ. πιο πάνω, σ. 235-236.

[7] Βλ., για παράδειγμα, Kinsella, Stephan “Intellectual Property Appears to Figure Prominently in WikiLeaks Cablegate”, 29 Νοεμβρίου 2010. http://c4sif.org/2010/11/intellectual-property-appears-to-figure-prominently-in-wikileaks-cablegate/ (τελευταία πρόσβαση 18 Ιανουαρίου 2011).

[8] Η Επιτροπή Παραγωγικότητας της αυστραλιανής κυβέρνησης φαίνεται ότι έκανε μια τέτοια προσεκτική μελέτη και κατέληξε ότι η συμπερίληψη της προστασίας πνευματικής ιδιοκτησίας σε εμπορικές συμφωνίες “συνεπάγεται ενδεχομένως ορισμένα κόστη και ρίσκα”. Βλ. http://www.pc.gov.au/projects/study/trade-agreements/report/media-release (τελευταία πρόσβαση 18 Ιανουαρίου 2011).

Το Wikileaks είναι μια από τις καθοριστικές ιστορίες του Ίντερνετ, που σημαίνει ότι είναι αυτή τη στιγμή μια από τις καθοριστικές ιστορίες του σήμερα, τελεία. Τουλάχιστον τέσσερις τάσεις ευρείας κλίμακας που διαπερνούν τις κοινωνίες μας ως σύνολο συγχωνεύονται εδώ σε ένα εκρηκτικό μίγμα που οι επιπτώσεις του δεν είναι σαφείς.

Πρώτον, μια αλλαγή στην υλικότητα της επικοινωνίας. Η επικοινωνία γίνεται πιο εκτεταμένη, πιο αρχειοθετημένη και τα αρχεία αποκτούν μεγαλύτερη κινητικότητα. Δεύτερον, μια κρίση των θεσμών, ιδίως στις δυτικές δημοκρατίες, όπου η ηθικοπλαστική ρητορική και η ασχήμια της καθημερινής πρακτικής αποκλίνουν ακόμη περισσότερο την ίδια στιγμή που το θεσμικό προσωπικό ενθαρρύνεται να σκέφτεται περισσότερο για τον εαυτό του. Τρίτον, η άνοδος νέων παικτών, ατόμων υπερ-εξουσιοδοτημένων, ικανών να παρεμβαίνουν στις ιστορικές εξελίξεις σε συστημικό επίπεδο. Τέταρτον, τέλος, μια δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας (μέσω της εδραίωσης των μέσων ενημέρωσης στον ένα πόλο και της έκρηξης μη θεσμικών εκδοτών στον άλλον), η οποία αντιπαλεύεται εκείνη που περιέγραψε ο Χάμπερμας σχετικά με την άνοδο των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην στροφή του 20ού αιώνα.


Δοχεία με διαρροή


Φανταστείτε να έπρεπε να πετάξετε περίπου 400.000 χάρτινα έγγραφα σε μια ταχυδρομική θυρίδα που είναι διακριτικά τοποθετημένη σε μια δύσκολη πλευρά ενός δρόμου. Αδύνατον. Φανταστείτε τώρα να κάνατε το ίδιο πράγμα με ψηφιακά αρχεία σε ένα USB στικ ή ανεβάζοντάς τα σε οποιονδήποτε διαδικτυωμένο υπολογιστή. Κανένα πρόβλημα. Ωστόσο, οι υλικές διαφορές ανάμεσα στα χάρτινα και τα ψηφιακά αρχεία ξεπερνούν κατά πολύ το θέμα του όγκου. Τα ψηφιακά αρχεία είναι τα ερεθίσματα που ταξιδεύουν μέσω του νευρικού συστήματος δυναμικών, διανεμημένων οργανώσεων όλων των μεγεθών. Είναι προορισμένα, από την αρχή, να κυκλοφορούν με άνεση. Διαφορετικά αυτές οι οργανώσεις θα διαλύονταν και δεν θα είχαν πλέον δυναμισμό. Όσο πιο ευέλικτες και διανενημένες είναι οι οργανώσεις, τόσο περισσότερα αρχεία παράγουν και τόσο πιο γρήγορα κυκλοφορούν. Λόγω της διανεμημένης μορφής τους και της πίεσης για διοργανωτική συνεργασία, είναι όλο και πιο δύσκολο να κρατούν αρχεία μέσα σε συγκεκριμένες οργανώσεις που τα όρια τους είναι έτσι κι αλλιώς θολά. Ερευνητές που εποπτεύουν αυτή τη διαδικασία, όπως ο David Lyon, έχουν γράψει πολλά για την ικανότητα διαρροής των “δοχείων”, εννοώντας την τάση που έχουν τα ευαίσθητα ψηφιακά αρχεία να υπερβαίνουν τα όρια των θεσμών που τα παράγουν. Αυτή η ικανότητα διαρροής οφείλεται συχνά σε εμπορικούς λόγους (ιδιωτικά δεδομένα που πωλούνται) ή σε ακαταλληλότητα( συστήματα που δεν είναι αρκετά ασφαλή) ή επειδή κάποιοι παραβιάζουν συνειδητά τις οργανωτικές πολιτικές για τους δικούς τους σκοπούς. Είτε προβαίνουν σε αποκαλύψεις καθοδηγούμενοι από τη συνείδηση, όπως είναι η περίπτωση του WikiLeaks, είτε πρόκειται για άτομα που πουλούν πληροφορίες για ιδιωτικό όφελος, όπως είναι η περίπτωση πολλών υπαλλήλων ελβετικών τραπεζών που αντέγραψαν πρόσφατα τα στοιχεία ιδιωτικών λογαριασμών και τα πούλησαν σε φορολογικές αρχές ανά την Ευρώπη. Σε ορισμένες οργανώσεις όπως οι τράπεζες και ο στρατός, όλα ταξινομούνται και ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων έχει πρόσβαση σ’ αυτά τα στοιχεία, ακόμη και το μεσαίο προσωπικό που χειρίζεται τη ροή ανεπεξέργαστων στοιχείων όπως τα αρχεία ιδιωτών που παράγονται ως μέρος της καθημερινής διαδικασίας.


Η βασική επεξεργασία δεδομένων πρέπει να είναι αποτελεσματική, σε ό, τι αφορά την πρόσβαση στα στοιχεία και τη διαβίβαση. Δεν μπορεί να περιορίζεται από υπερβολικές γραφειοκρατικές διατυπώσεις και αυστηρές προϋποθέσεις πρόσβασης σε απόρρητες πληροφορίες ή υπερβολικά αυστηρό διαχωρισμό των στοιχείων σε ενότητες ασύνδετες μεταξύ τους. Σε τελική ανάλυση, η αδυναμία σύνδεσης δεδομένων σε διάφορους γραφειοκρατικούς τομείς ήταν από τις κύριες κριτικές που ασκήθηκαν στις έρευνες για τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Υπάρχει ένα εγγενές παράδοξο. Πολλά ταξινομημένα αρχεία πρέπει να ρέουν ελεύθερα για να στηρίζουν περίπλοκες, διανεμημένες και ευαίσθητες στο χρόνο επιχειρήσεις. Ωστόσο, από τη στιγμή που η πληροφορία ταξινομείται, πρέπει να ρέει εντός συγκεκριμένων ορίων που δεν μπορούν να καθοριστούν σαφώς σε γενικό επίπεδο (τελικά, ποτέ δεν ξέρεις εκ των προτέρων τι πρέπει να συνδεθεί με τι) και πρέπει να ρέει μέσω πολλών, πολλών χεριών. Αυτό δημιουργεί τις τεχνο-οργανωτικές προϋποθέσεις για μαζικές ποσότητες πληροφοριών προς διαρροή.


Το WikiLeaks, από την άλλη πλευρά, δημιούργησε μια ειδική υποδομή που δέχεται αυτούς τους χείμαρρους αρχείων. Περισσότερο από μια δεκαετία μετά τις ξέφρενες συζητήσεις των κυβερνοπάνκς που ονειρεύονταν πλήρη ανωνυμία μέσω πλήρους κωδικοποίησης, το WikiLeaks κατάφερε για πρώτη φορά να δημιουργήσει μια αποτελεσματική υποδομή για ανώνυμη επικοινωνία. Αντί να βασιστεί αποκλειστικά στην τεχνολογία, έφτιαξε μια κοινωνική υπηρεσία πληροφοριών (φιλτράρισμα, επιμέλεια) μέσα στο σύστημα για να ενθαρρύνει ένα μόνο είδος ανώνυμου λόγου – που αποκαλύπτει απόρρητες πληροφορίες- ενώ προστατεύεται από τις συνήθεις κριτικές για την ανώνυμη επικοινωνία ( διακίνηση παιδικής πορνογραφίας και τα παρόμοια). Παρόλα αυτά, η μεταμόρφωση της υλικότητας των αρχείων και οι νέες υποδομές δημιουργούν απλώς δυνατότητες και αδυνατούν να εξηγήσουν γιατί ορισμένα δοχεία έχουν μεγάλη τάση διαρροής και άλλα όχι.


Θεσμοί σε ακυβερνησία


Είναι άραγε σύμπτωση που η μεγάλη πλειοψηφία του υλικού του WikiLeaks προήλθε, μέχρι στιγμής, μέσα από τους θεσμούς των δημοκρατικών συστημάτων; Νομίζω πως όχι. Η δυτική πολιτική γίνεται όλο και πιο ηθικοπλαστική. Ο Τόνι Μπλερ ήταν αδιαμφισβήτητος μάστορας του είδους. Μπορούσε να μιλάει με πάθος για “ανθρωπιστικούς πολέμους” που υποτίθεται ότι προωθούσαν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Το Αφγανιστάν επρόκειτο να αποκτήσει ευημερία υπό τη θέρμη της φροντίδας των συμμαχικών δυνάμεων, ύστερα από δεκαετίες εγκατάλειψης και εμφύλιου πόλεμου. Αυτή τη φορά, με την εισβολή, η χώρα επρόκειτο να αναπτυχθεί, οι υποδομές να ανοικοδομηθούν, οι γυναίκες να απελευθερωθούν, τα παιδιά να αποκτήσουν ελπίδα και τι άλλο ακόμα. Ο πόλεμος του Ιράκ- από την ώρα που αποδείχτηκε ότι τα όπλα μαζικής καταστροφής ήταν προϊόν της φαντασίας- επρόκειτο να ελευθερώσει τον ιρακινό λαό από τον δεσποτισμό, να φέρει τη δημοκρατία στη Μέση Ανατολή και να αποτελέσει την απαρχή μιας νέας εποχής ειρήνης, κυριαρχίας του νόμου και εμπορικών ευκαιριών. Σε ένα βαθμό, υπάρχει πάντα ένα χάσμα μεταξύ πολιτικής ρητορικής και πρακτικής, ιδίως σε εποχές πολέμου. Τώρα όμως υπάρχει μια ποιοτική διαφορά. Τα δυτικά πολιτικά συστήματα μοιάζουν να έχουν χάσει την ικανότητά τους να κτίζουν ιστορικές αφηγήσεις που να μπορούν να αιτιολογήσουν και να δώσουν νόημα σην ασχήμια που αποτελεί μέρος κάθε πολέμου. Από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η πολιτική δεν ακολουθεί κάποιο ιστορικό σχέδιο, δημιουργώντας έτσι ένα κενό τυλιγμένο σε μια κενή ηθικολογία.


Εάν όμως το μόνο που έχει απομείνει είναι μια επιφανειακή ηθική, τότε η συνάντηση με τις βίαιες καθημερινές επιχειρήσεις του πεδίου μάχης είναι ανεπιτυχής και διαβρωτική. Το σκεπτικό της ηθικής του πολέμου διαλύεται γρήγορα κάτω από την πραγματική εμπειρία του πολέμου και αυτό που μένει είναι ένας κυνικός μηχανισμός που οδηγεί σε παροξυσμό. Δεν μπορεί πλέον να γεννήσει μια μόνιμη και θετική ταύτιση από την πλευρά των πρωταγωνιστών του. Κατά κάποιο τρόπο, βλέπουμε μια παρόμοια έλλειψη ταύτισης μέσα στις εταιρίες, όπως έδειξαν οι διαρροές από τις ελβετικές τράπεζες. Με κυρίαρχη τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, λένε συνέχεια στους υπαλλήλους ότι δεν πρέπει να περιμένουν τίποτα από την εταιρία, ότι οι θέσεις εργασίας τους βρίσκονται διαρκώς σε κίνδυνο και ότι αν δεν ανταποκριθούν στους στόχους θα αντικατασταθούν στη στιγμή. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αφήγηση από την γενικευμένη ανασφάλεια.


Αυτό το άδειασμα των θεσμών λαμβάνει χώρα σε ένα πλαίσιο γενικής μεταμόρφωσης της εργασίας, πέρα από τις αυστηρές ιεραρχίες και την τυφλή υπακοή στην εκτέλεση των διαταγών, προς ένα πιο περίπλοκο στυλ γνωστικής εργασίας. Λένε λοιπόν στους ανθρώπους να συμμετέχουν περισσότερο στην εργασία τους, να γίνουν πιο δημιουργικοί, πιο αυτόνομοι, να αναπτύσσουν περισσότερες πρωτοβουλίες. Δεν αρκεί πλέον να ακολουθείς απλώς τις εντολές, χωρίς να επενδύεις τη δημιουργικότητα και την προσωπικότητά σου. Υπάρχει λοιπόν μια δεύτερη εσωτερική αντίφαση. Ζητούν από τους ανθρώπους να ταυτιστούν προσωπικά με οργανώσεις, οι οποίες δεν μπορούν πλέον να φέρουν σε πέρας ιστορικά σχέδια που αξίζουν μεγάλες θυσίες ή που αντιμετωπίζουν σαφώς τους υπαλλήλους τους ως αναλώσιμους βραχυπρόθεσμους πόρους. Αυτό, νομίζω, δημιουργεί μια γνωστική δυσαρμονία που αιτιολογεί, ίσως και απαιτεί από αυτόν που κάνει τη διαρροή να παραβιάσει τη διαδικασία και να βλάψει ενεργά την οργάνωση της οποίας εκείνος ή εκείνη ήταν, σε ένα βαθμό, ένα πολιτιστικά αλλοτροιωμένο μέλος (αυτή είναι η διαφορά με τον κατάσκοπο). Αυτή η δυσαρμονία δημιουργεί την κινητήρια δύναμη για να υπάρξει μετακίνηση από το εν δυνάμει στο υπαρκτό.


Υπερ-εξουσιοδοτημένοι


Υπάρχει μια μεγάλη ποσότητα υποδομής- μεταφορές, επικοινωνία, χρηματοδότηση, παραγωγή- που είναι διαθέσιμη και στην οποία, μέχρι πρόσφατα, είχαν πρόσβαση μόνο οι πολύ μεγάλες οργανώσεις. Τώρα δεν θέλει πολύ- λίγους αφοσιωμένους ανθρώπους με βαθιά γνώση- για να συνδέσουν αυτά τα κομμάτια σε μια ισχυρή πλατφόρμα από την οποία να δράσουν. Οι ειδικοί στη στρατιωτική στρατηγική μιλούν για “υπερ-εξουσιοδοτημένα άτομα”, εννοώντας κάποιον



που μπορεί αυτόνομα να δημιουργήσει ένα γεγονός καταιγιστικό, {……} μια “διατάραξη του συστήματος”. Μια διακοπή στη λειτουργία του συστήματος και μια ανατροπή των υπαρχόντων κανόνων, τουλάχιστον σε εθνικό αλλά πιθανώς και σε παγκόσμιο επίπεδο. Βασικές προϋποθέσεις για να γίνει κάποιος “υπερ-εξουσιοδοτημένος” είναι να κατανοεί την ικανότητα σύνδεσης και τη λειτουργία ενός περίπλοκου συστήματος, να έχει πρόσβαση σε καίριους δικτυακούς κόμβους, να κατέχει μια δύναμη που μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά της δομής του συστήματος και να έχει τη βούληση να τη χρησιμοποιήσει.[1]


Υπάρχουν πολλές πραγματικές αδυναμίες σ’ αυτή την αντίληψη, όπως ότι μέχρι στιγμής έχει εφαρμοστεί αποκλειστικά για την τρομοκρατία και ότι περιορίζει τη δομική δυναμική σε ατομικές πράξεις. Παρόλα αυτά, μπορεί να είναι χρήσιμη, καθώς αναδεικνύει ότι περίπλοκα, διαδικτυωμένα συστήματα που μπορούν να είναι αρκετά σταθερά, κατέχουν καίριους κόμβους (“systempunkt” κατά την παράξενη διάλεκτο των ειδικών στην στρατιωτική στρατηγική) που σε περίπτωση αποτυχίας μπορούν να έχουν καταιγιστικές συνέπειες σε ολόκληρο το σύστημα.[2] Αναδεικνύει επίσης πώς άτομα ή συνήθως μικρές ομάδες μπορούν να επηρεάσουν δυσανάλογα αυτά τα συστήματα αν καταφέρουν να παρέμβουν σε αυτούς τους καίριους κόμβους. Επομένως, άτομα, με την υποστήριξη μικρών, διαδικτυωμένων οργανώσεων, μπορούν τώρα να παρέμβουν στην κοινωνική δυναμική σε συστημικό επίπεδο, για το καλύτερο ή το χειρότερο.


Η εικόνα αυτή ταιριάζει πολύ καλά στο WikiLeaks, που είναι οργανωμένo γύρω από ένα χαρισματικό άτομο. Αυτό άλλωστε αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμη και την αδυναμία τoυ. Τη δύναμη, επειδή μπόρεσε να πυροδοτήσει γεγονότα ευρείας κλίμακας γρήγορα και φθηνά. Εάν το WikiLeaks απαιτούσε επένδυση πολλών εκατομμυρίων δολαρίων, δεν θα μπορούσε να απογειωθεί. Αυτή είναι όμως και η κύρια αδυναμία τoυ, καθώς παραμένει τόσο πολύ επικεντρωμένο γύρω από ένα μόνο πρόσωπο. Πολλά από τα προβλήματα που χαρακτηρίζουν τις μικρές ομάδες, οι οποίες είναι οργανωμένες γύρω από έναν χαρισματικό ηγέτη, επιδρούν και στο WikiLeaks, όπως ο αυταρχισμός, η έλλειψη εσωτερικής διαδικασίας, ο κίνδυνος εξάντλησης και οι εσωτερικές και εξωτερικές επιθέσεις σε σχέση με την αξιοπιστία αυτού του μοναδικού προσώπου (αν όχι κάτι χειρότερο). Μια τέτοια χαρισματική ηγεσία είναι συχνά ασταθής και κανείς μπορεί να υποψιαστεί ότι όλα τα προβλήματα- θετικά λόγω της υπερ-εξουσιοδότησης, αλλά και αρνητικά λόγω των πιέσεων που ασκούνται- πολλαπλασιάζονται σε μια κλίμακα χωρίς προηγούμενο στην περίπτωση του WikiLeaks και του ηγέτη του Τζούλιαν Ασσάνζ. Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί πώς κάτι τέτοιο μπορεί να είναι βιώσιμο.


Μια νέα δημόσια σφαίρα


Η δημόσια σφαίρα ως πεδίο πολιτικού λόγου και αντισταθμίσματος στο κράτος βρίσκεται σε παρακμή εδώ και πολύ καιρό. Μολονότι δεν είναι σαφές πότε άρχισε αυτή η παρακμή- είναι εμφανές ότι επιταχύνθηκε στη δεκαετία του 1980, ακολουθώντας τα κύματα απορρύθμισης και εδραίωσης της επιχείρησης των μίντια. Οι πολιτικές και οικονομικές πιέσεις οδήγησαν στην αύξηση της ποσότητας των “εύπεπτων ειδήσεων”, των ανθρώπινων ιστοριών και των σχολίων και στην πτώση του ρεπορτάζ και της έρευνας. Αυτή είναι γνωστή ιστορία. Την ίδια στιγμή οι κυβερνήσεις έμαθαν να παίζουν το παιχνίδι της πρόσβασης και των διαρροών. Οι δημοσιογράφοι ταΐζονται επιδέξια με πληροφόρηση εκ των έσω και γίνονται όλο και πιο εξαρτώμενοι από την πρόσβαση στα κέντρα εξουσίας. Οι εγκάθετοι δημοσιογράφοι στην αρχή του Δεύτερου Πολέμου του Κόλπου αποτέλεσαν το πιο χτυπητό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Για τα μίντια, αυτό είναι πολύ πιο γρήγορο και φτηνό από το να κάνουν τη δική τους έρευνα, ενώ η κυβέρνηση μπορεί να ελέγχει την ιστορία, όχι μόνο παρέχοντας την πληροφόρηση ( ακόμη και “ειδικούς” για συνεντεύξεις στην τηλεόραση), αλλά και απειλώντας με απαγόρευση πρόσβασης τους δημοσιογράφους και τα μίντια που δεν ακολουθούν τη γραμμή. Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η νομική προστασία της δημοσιογραφίας είναι πιο ανίσχυρη, εν μέρει επειδή οι προκλήσεις γίνονται πιο επιθετικά και εν μέρει επειδή τα εμπορικά μίντια βλέπουν το κριτικό ρεπορτάζ μέσα απ’ τα μάτια των νομικών υπηρεσιών και των λογιστηρίων τους που αποστρέφονται το ρίσκο.


Μπροστά στην προφανή κρίση των ειδησεογραφικών μέσων ενημέρωσης, υπάρχει ελπίδα ότι το Ίντερνετ- η μπλογκόσφαιρα και η δημοσιογραφία των πολιτών- μπορεί να αντικαταστήσει τις παλιές, απαρχαιωμένες δομές. Σε γενικές γραμμές αυτό δεν έχει συμβεί, πράγμα που δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς τα νέα μίντια ποτέ δεν αντικαθιστούν απλώς τα παλιά. Αυτό που βλέπουμε, όμως, είναι μια αργή, δομική μεταμόρφωση της δημόσιας σφαίρας όπου τα παλιά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης συμπληρώνονται από νέους παίκτες, που εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης, χρησιμοποιώντας παράλληλα την ικανότητά τους να αφηγούνται ιστορίες σε πλήθη κόσμου. Με δυο λόγια, η διαδικασία της ερευνητικής δημοσιογραφίας αναδιοργανώνεται και, όπως μπορούμε να ελπίζουμε, αναζωογονείται.


Στην οικολογία των ειδήσεων, τα παραδοσιακά ειδησεογραφικά μέσα ενημέρωσης παραμένουν ο πιο σημαντικός δίαυλος παροχής ειδήσεων. Ξέρουν καλύτερα πώς να πακετάρουν και να δίνουν αποτελεσματικά τις ειδήσεις. Ο νομικός κίνδυνος που συνδέεται με τη δημοσιοποίηση ευαίσθητων πληροφοριών είναι ωστόσο υπαρκτός στο WikiLeaks, σε ακραίες περιπτώσεις, ή σε μπλογκς και άλλους χειριστές χωρίς ενεργητικά, σε κανονικές συνθήκες. Την ίδια στιγμή, εμφανίζονται νέες πηγές χρηματοδότησης της ερευνητικής δημοσιογραφίας έξω από τα κυρίαρχα μίντια. Στις ΗΠΑ, η Pro-Publica ιδρύθηκε το 2007 με φιλανθρωπικά κονδύλια από το Knights Foundation ως “ανεξάρτητο, μη κερδοσκοπικό γραφείο σύνταξης ειδήσεων που παράγει ερευνητική δημοσιογραφία για το δημόσιο συμφέρον”, επειδή “πολλές νέες οργανώσεις το αντιμετωπίζουν όλο και περισσότερο ως πολυτέλεια”.[3] Το Bureau of Investigative Journalism, που ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 2010 στο Λονδίνο από την Potter Foundation με τον ίδιο σκοπό, είναι επίσης μη κερδοσκοπικό. Και οι δυο μονάδες συνεργάζονται με τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, έντυπα και τηλεοπτικά, τα οποία μεταδίδουν τις ιστορίες που εκείνοι ερευνούν. Επιπλέον, νέες συνεργατικές υποδομές, όπως το DocumentCloud, “αρχείο ντοκουμέντων από πρωτογενείς πηγές και εργαλείο για το σχολιασμό, την οργάνωση και τη δημοσιοποίησή τους”, παρέχει την υποδομή για τον αποτελεσματικό χειρισμό υλικού σε μεγάλες ποσότητες, πέρα από τα συνήθη ειδησεογραφικά και οργανωτικά όρια. Τα διάφορα στοιχεία που συνθέτουν τη διαδικασία του ερευνητικού ρεπορτάζ (προστασία της πηγής, χρονοβόρα διαδικασία συλλογής και κατανόησης των πληροφοριών, παροχή εργαλείων για χειρισμό του υλικού και μετάδοση της ιστορίας στο ευρύτερο κοινό) δεν εκτελούνται πλέον από μια οργάνωση αλλά από μια σειρά διαδικτυωμένων οργανώσεων, που η κάθε μια εκτελεί μόνο μια από αυτές τις διαδικασίες, βασίζονται σε διαφορετικά οικονομικά μοντέλα, αλλά εργάζονται μαζί για να φέρουν την ιστορία στη δημόσια σφαίρα. Σε αυτή τη νέα οικολογία, το WikiLeaks είναι ο παίκτης που αναλαμβάνει το μεγαλύτερο ρίσκο, πράγμα που αφήνει τους άλλους σχετικά ελεύθερους να δράσουν σε ένα κατά τα άλλα πολύ εξαναγκαστικό περιβάλλον.


Αυτό αλλάζει, κατά κάποιο τρόπο, το χαρακτήρα του τελικού προϊόντος, των ειδήσεων. Συνδυάζει το παραδοσιακό ρεπορτάζ- όπου η πηγή του υλικού συνήθως δεν δημοσιοποιείται-και το μπλόγκινγκ, όπου συνήθως υπάρχει σύνδεση με την πηγή, δημοσιεύεται μαζί. Από τη στιγμή που το WikiLeaks δημοσιεύει έτσι κι αλλιώς το υλικό, πολλές από τις εφημερίδες που μετατρέπουν τα αρχεία του σε ιστορίες, κάνουν κι αυτές το ίδιο (αντί να αναφέρουν απλώς μια ή δυο προτάσεις). Συνολικά, αυτό κάνει τις ιστορίες πιο διαφανείς και, ειλικρινά, πιο ενδιαφέρουσες στην ανάγνωση. Απ’ όσο μπορούμε προς το παρόν να πούμε, οι ιστορίες που είναι γραμμένες με το DocumentCloud τείνουν να είναι παρόμοιες. Κατά πόσο αυτό είναι “επιστημονική δημοσιογραφία”, όπως ελπίζει ο Τζούλιαν Ασσάνζ, δημοσιογραφία που δημοσιεύει την πηγή της πληροφορίας όπως οι επιστήμονες δημοσιεύουν ανεπεξέργαστα δεδομένα και μεθόδους έρευνας, μένει να αποδειχτεί. Αλλά ο συνδυασμός της πρόσβασης σε μια καλά επιμελημένη ιστορία όπως και σε εκτεταμένο πρωτογενές υλικό, μπορεί να είναι πολύ ισχυρός.


Συνέπειες


Είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσει κανείς ποιες θα είναι οι συνέπειες του WikiLeaks, καθώς αυτό εξαρτάται από τόσες πολλές παραμέτρους. Είναι αρκετά ασφαλές να πούμε ότι η διαρροή θα εξακολουθήσει να αποτελεί μια σημαντική μέθοδο στην πολιτική της ενημέρωσης, ανεξάρτητα από την τύχη του WikiLeaks. Αυτό που άλλαξε με το WikiLeaks είναι η κλίμακα των διαρροών- από άποψη όγκου όπως και ευαισθησίας. Αντί να κάνει πολιτική με τον συνήθη τρόπο, το WikiLeaks μπορεί να παρεμβαίνει σε αυτήν και να θέτει τη δική του ατζέντα. Τι μπορεί όμως να πετύχει; Ο πιο ταπεινός στόχος που ανέφερε ο Ασσάνζ είναι να αυξήσει τον “φόρο απορρήτου”. Όπως έγραψε πριν από μερικά χρόνια σε μια μελέτη για τις “Μη Γραμμικές Επιδράσεις των Διαρροών σε Άδικα Συστήματα Διακυβέρνησης“,

Όσο πιο μυστική ή άδικη είναι μια οργάνωση, τόσο περισσότερο οι διαρροές προκαλούν φόβο και παράνοια στην ηγεσία της και την παρέα της. Αυτό καταλήγει κανονικά στην ελαχιστοποίηση των μηχανισμών αποτελεσματικής εσωτερικής επικοινωνίας ( αύξηση στον γνωστικό “φόρο απορρήτου”) και στην επακόλουθη γνωστική παρακμή ολόκληρου του συστήματος.


Όσο περισσότερο μια οργάνωση πρέπει να προστατευθεί απέναντι στις διαρροές, τόσο η εσωτερική αντίφαση ανάμεσα στην απαίτηση να μοιραστεί την πληροφορία (για να λειτουργήσει αποτελεσματικά) και να την ελέγξει (για να την κρατήσει μυστική) θα γίνει πρωταρχική και θα επιδράσει αρνητικά στην ικανότητα της να φέρει σε πέρας την αποστολή της. Οι στόχοι του Ασσάνζ μπορεί να πραγματοποιηθούν απ’ αυτή τη στενή άποψη, αλλά είναι ασαφές αν ο “φόρος” θα είναι αρκετά υψηλός για να περιορίσει την εξουσία οργανώσεων όπως ο στρατός των ΗΠΑ ή αν θα χρειαστεί απλώς να επενδύσει περισσότερους πόρους για να κάνει το ίδιο που έκανε πριν.


Πέραν τούτου, πολλά θα εξαρτηθούν από το διάστημα που θα λειτουργήσει το WikiLeaks. Οι πιέσεις που του ασκούνται είναι τεράστιες και η θεσμική βάση του μοιάζει συγκριτικά αδύναμη, παρά ή μάλλον εξαιτίας της υπερ-εξουσιοδότησης. Ούτε είναι σαφές πόσο θα το στηρίξουν οι μιντιακές συνεργασίες του με τη νέα οικολογία της δημοσιογραφίας. Οι New York Times, για παράδειγμα, παίζουν διπλό παιχνίδι. Συνεργάζονται επιλεκτικά με το WikiLeaks, κατεβάζοντας όμως τους τόνους.[4] Η αποφυγή αναφοράς, από πλευράς τους, του όρου ʺβασανιστήριαʺ είναι τόσο επίπονη, που ακόμη και το μη πολιτικό μπλογκ BoingBoing τους ειρωνεύτηκε γράφοντας: “Οι New York Times Γεννήτορες Ευφημισμού για τα Βασανιστήρια”. Την ίδια στιγμή, οι NYT συμμετέχουν ενεργά στην παγκόσμια εκστρατεία σπίλωσης του Ασσάνζ.[5] Τα άλλα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης στις ΗΠΑ είναι πιο φανερά εχθρικά και συνεχίζουν την περιδίνησή τους. Η Fox News ισχυρίστηκε ότι το Iraq War Log περιείχε πληροφορίες για όπλα μαζικής καταστροφής κι ένας από τους σχολιαστές της ζήτησε να κηρυχθούν οι ακτιβιστές του WikiLeaks “στρατιώτες του εχθρού” και κάλεσε για “εξωδικαστική δράση”, εννοώντας στοχευμένες δολοφονίες εναντίον τους.[6] Όσο τα αμερικανικά μίντια θα παραμένουν τόσο εξαρτημένα από την πρόσβαση στην εξουσία (για να λαμβάνουν την πληροφόρηση που διαρρέεται επισήμως), η βούλησή τους να εμπλακούν πλήρως με το υλικό που δημοσιεύει το WikiLeaks θα είναι περιορισμένη. Η εμπλοκή τους, ωστόσο, θα είναι κρίσιμη καθώς η ερμηνεία και οι πολιτικές συνέπειες των διαρροών δεν θα εξαρτηθούν μόνο από τα γεγονότα.


Το άρθρο δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο περιοδικό Mute με τίτλο “Contain This! Leaks, Whistle-Blowers and the Networked News Ecology“.


Σημειώσεις

[1] “The Super Empowered Individual“, Zenpundit, 28 October 2006.

[2] John Robb, ‘The Systempunkt‘, Global Guerillas, 19 December 2004.

[3] Βλ. http://www.propublica.org/about/

[4] Βλ. Glenn Greenwald, “NYT v. the World: WikiLeaks coverage“, Salon, 25 October 2010.

[5] John F. Burns and Ravi Somaiya, ‘WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety‘, New York times 23 October 2010.

[6] Stephen C. Webster, “Fox News editorial: WikiLeaks employees should be declared ‘enemy combatants‘”, 25 October 2010.

Από τη δεκαετία του 1980 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η επανεγκατάσταση των προσφύγων, από εθελοντικό πρόγραμμα της εκκλησίας μετατράπηκε σε ένα επιχορηγούμενο από το κράτος ιδιωτικό πρόγραμμα, με έμφαση στην οικονομική αυτάρκεια. Η αυξημένη επαγγελματοποίηση ή δημοσιοποίηση είχε ως αποτέλεσμα μια μεγαλύτερη υπευθυνότητα απ’ ό, τι την προηγούμενη εποχή που τελούσε υπό την αιγίδα της εκκλησίας. Ωστόσο, ο στόχος του προγράμματος να γίνουν οι πρόσφυγες παραγωγικοί, αυτάρκεις πολίτες σε ένα διάστημα οκτώ μηνών, θέτει νέες προκλήσεις. Σε αυτό το άρθρο, υποστηρίζω ότι εστιάζοντας στην οικονομική αυτάρκεια για τους πελάτες της, όπως το κράτος πρόνοιας, η επανεγκατάσταση διακυβεύει τη δυνατότητά της να βοηθήσει τους πρόσφυγες να κατευθυνθούν σε πιο ισότιμες συμμετοχικές πρακτικές υπηκοότητας και να απομακρυνθούν από το φιλελεύθερο πρότυπο της προσωπικής ευθύνης που αγνοοεί δομικές ανισότητες.


Αυτό το πρόγραμμα βασίζεται σε μια έρευνα πλήρους απασχόλησης που έκανα από τον Σεπτέμβριο του 2007 μέχρι τον Ιούλιο του 2008 στο Φάργκο, στη Βόρεια Ντακότα. Περιλάμβανε παρατηρητήριο για τους συμμετέχοντες, εθελοντική εργασία και ημιδομημένες συνεντεύξεις στις κοινότητες προσφύγων από τη Βοσνία και το Σουδάν και με τρεις διαφορετικές ανθρωπιστικές οργανώσεις στο Φάργκο: την Cass County Social Services, κρατική ανθρωπιστική υπηρεσία (εφεξής County), τη Lutheran Social Services New American Services, υπηρεσία επανεγκατάστασης προσφύγων (εφεξής LSS) και μια μη κερδοσκοπική οργάνωση που συνταιριάζει απόστρατους σε μεγάλη ηλικία και πρόσφυγες που διδάσκονται την αγγλική γλώσσα. Το πρόγραμμα έχει επίσης ενημερωθεί από την απασχόλησή μου (2001-2002) ως κοινωνική λειτουργός σε μια υπηρεσία επανεγκατάστασης στη Βόρεια Ντακότα.


Η επανεγκατάσταση των προσφύγων περιλαμβάνει πολυμερείς σχέσεις ανάμεσα σε κράτη, θρησκευτικές οργανώσεις και τοπικές, εθνικές και διεθνείς ΜΗ.ΚΥ.Ο., καθώς και τοπικούς και περιφερειακούς παίκτες όπως οι εργοδότες. Ο πρόεδρος αποφασίζει πόσοι πρόσφυγες θα γίνουν δεκτοί στις ΗΠΑ κάθε χρόνο, και το Office of Refugee Resettlement- ORR (Γραφείο Επανεγκατάστασης Προσφύγων) υπό το Στέιτ Ντηπάρτμεντ καθορίζει πού θα εγκατασταθούν με βάση τις ευκαιρίες απασχόλησης, την κοινοτική στήριξη και τις περιπτώσεις οικογενειακής επανένωσης. Οι υπηρεσίες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα επανεγκατάστασης προσφύγων των ΗΠΑ ονομάζονται Voluntary Agencies (Εθελοντικές Υπηρεσίες). Είναι κατά κύριο λόγο θρησκευτικές ή κοινοτικές οργανώσεις που αντιλαμβάνονται τη φροντίδα της επανεγκατάστασης προσφύγων ως μέρος του πυρήνα της αποστολής τους. Σε αντάλλαγμα της χρηματοδότησης, που συμπληρώνεται από ιδιωτικές δωρεές και συνεισφορές σε είδος, οι Εθελοντικές Υπηρεσίες εντέλλονται να παρέχουν:



• αιγίδα (για παράδειγμα, μέσω θρησκευτικών οργανώσεων)
• προγραμματισμό επανεγκατάστασης πριν από την άφιξη, ιδιαίτερα στέγαση
• υποδοχή κατά την άφιξη
• υποστήριξη σε βασικές ανάγκες για τουλάχιστον 30 μέρες (στέγη, επίπλωση, τροφή, ρουχισμό)
• κοινοτικό προσανατολισμό
• παραπομπή σε άλλους παρόχους στους τομείς της υγείας, της παιδείας και/ή της απασχόλησης και
• διαχείριση της περίπτωσης και παρακολούθηση για τουλάχιστον 90-180 μέρες


Πολλές Εθελοντικές Υπηρεσίες διανέμουν επίσης “Χρηματική Βοήθεια σε Μετρητά στους Πρόσφυγες”, ένα μηνιαίο βοήθημα σε άτομα και οικογένειες μέχρι να βρουν δουλειά, την οποία υποχρεώνονται να αναφέρουν ή αλλιώς να αντιμετωπίσουν κυρώσεις, ή μέχρι να τελειώσει η περίοδος προσαρμογής των οκτώ μηνών. Όπως οι υπηρεσίες πρόνοιας, η κύρια αποστολή των Εθελοντικών Υπηρεσιών είναι να βοηθήσουν τους πρόσφυγες να γίνουν οικονομικά αυτάρκεις το συντομότερο δυνατόν.


Η LSS[1] προωθεί την επανεγκατάσταση προσφύγων στη Βόρεια Ντακότα από το 1946, αλλά μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1990 έφτασαν μεγάλοι αριθμοί προσφύγων που άρχισαν να μένουν στην περιοχή, σε αντίθεση με προηγούμενα κύματα που μετανάστευσαν σε άλλες περιοχές.[2] Καθώς η επανεγκατάσταση αυξανόταν, φτάνοντας στο τέλος της δεκαετίας του 1990 τις 650 αφίξεις προσφύγων το χρόνο (χωρίς να περιλαμβάνονται οι δευτερεύοντες μετανάστες ή οι πρόσφυγες που επανεγκαταστάθηκαν σε μια πόλη αλλά μετακινήθηκαν σε άλλη), η LSS είχε να αντιμετωπίσει θεσμικές αλλαγές, τοπικές κρατικές και μη κρατικές υπηρεσίες, ενώ το ευρύτερο κοινό ανταποκρινόταν στους νεοφερμένους πρόσφυγες με αργούς ρυθμούς και πολλές φορές εχθρικά.


Από το 1983 μέχρι το 2004, η ORR επανεγκατέστησε μια πλειοψηφία (72 τοις εκατό) προσφύγων σε περίπου 30 αστικές, μητροπολιτικές περιοχές με ευρείς γεννημένους στο εξωτερικό πληθυσμούς.[3] Ενώ ο συνολικός αριθμός προσφύγων που επανεγκαταστάθηκαν ήταν μικρότερος, οι πρόσφυγες σε μικρότερες πόλεις, όπως το Φάργκο, είχαν μεγαλύτερη επίδραση στους πιο ομοιογενείς τοπικούς πληθυσμούς (Singer and Wilson 2006). Ενενήντα τέσσερα τοις εκατό των κατοίκων του Φάργκο (πληθυσμός 90,600) δηλώνουν λευκοί και περίπου 80 τοις εκατό Σκανδιναβοί και/ή Γερμανοί. Το Φάργκο έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά εκκλησιασμού σε όλη τη χώρα.


Όταν οι πρόσφυγες έφταναν για πρώτη φορά στο Φάργκο, η LSS τους εγκαθιστούσε σε συγκροτήματα κατοικιών για χαμηλά εισοδήματα στο νότιο Φάργκο ή στη γειτονική πόλη του Δυτικού Φάργκο. Οι περισσότεροι πρόσφυγες άρχιζαν να δουλεύουν σε εργοστάσια στα βιομηχανικά πάρκα του δυτικού και βόρειου Φάργκο, χιλιόμετρα μακριά από τους τόπους κατοικίας τους. Δεν υπήρχαν λεωφορεία τις Κυριακές ή μετά τις δέκα το βράδυ και υπήρχαν μόνο τρεις σταθμοί στην πόλη, πράγμα που έκανε τις δημόσιες μεταφορές εξαιρετικά χρονοβόρες. Όσοι δούλευαννύχτα, βασίζοντανσε φίλους με αυτοκίνητα, στην πεζοπορία ή το ποδήλατο, πράγμα που μπορούσε να αποτελέσει απειλή για τη ζωή τους, κατά τους σκληρούς χειμώνες του Φάργκο. Τα τρία μεγαλύτερα εμπόδια για την επίτευξη κοινωνικής και νομικής υπηκοότητας στο Φάργκο ήταν η γλώσσα, ο καιρός και οι μεταφορές.


Σύμφωνα με πηγές στην LSS, την County, τα σχολεία και άλλες εθελοντικές οργανώσεις, η γενική στάση εκείνη την εποχή ήταν ότι η επανεγκατάσταση των προσφύγων αποτελούσε ευθύνη της LSS, αλλά ότι “οι πελάτες δεν εξυπηρετούνταν, εγκαταλείπονταν”. Στις δεκαετίες 1980 και 1990, εκτός από την επιχειρηματική κοινότητα, που αποκτούσε εκατοντάδες νέους εργάτες σε ένα κράτος που τους χρειαζόταν, τα περισσότερα μέλη της κοινότητας δεν υποστήριζαν την επανεγκατάσταση. Η LSS υποστήριξε ότι η επανεγκατάσταση ήταν επωφελής οικονομικά για την περιοχή (ως εργάτες, καταναλωτές και ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων), όπως και για λόγους πολιτισμικής ποικιλίας. Για να επιτευχθεί, όμως, χρειάζονταν τη βοήθεια της County, των σχολείων, του συστήματος της ποινικής δικαιοσύνης, καθώς και άλλων μη κερδοσκοπικών οργανώσεων- και όχι μόνο του τομέα απασχόλησης. Οι εκπρόσωποι αυτών των ιδρυμάτων μου είπαν ότι η LSS δεν είχε ενημερώσει αρκετά για την διαδικασία επανεγκατάστασης, κι έτσι ήταν δύσκολο να δημιουργηθούν συνεταιρισμοί.


Ως οργάνωση που αποτελούσε την πύλη για κοινωνική υπηκοότητα των προσφύγων, η LSS είχε πιστωθεί και ταυτόχρονα δεχτεί κριτική για το γεγονός ότι έφερνε πρόσφυγες και κατά συνέπεια φυλετική και πολιτισμική ποικιλία στο Φάργκο. Η LSS ήταν από τα λίγα ιδρύματα στο Φάργκο που καλούσε τους πολίτες να παρατηρήσουν και να προβληματιστούν για την εργασιακή ηθική τους ως λευκοί, Βορειοευρωπαίοι και Προτεστάντες, για την οποία ήταν πολύ περήφανοι. Η ιστορία που οι κάτοικοι του Φάργκο, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δούλευαν στον δημόσιο, ιδιωτικό και επιχειρηματικό τομέα, διηγούνταν στους εαυτούς για τους εαυτούς τους ήταν ότι η σκληρή δουλειά, η ταπεινότητα, ο καλός τρόπος και το κοινοτικό πνεύμα μπορούν να λύσουν τα περισσότερα προβλήματα και να παρέχουν μια καλή ζωή. Αυτές οι πολιτιστικές αφηγήσεις ήταν πιο εύκολο να γίνουν πιστευτές όταν η κοινότητα ήταν ομοιογενής και μοιραζόταν αυτά τα ιδανικά και τα μέσα για να τα ενεργοποιήσει. Πολλοί πρόσφυγες δεν το έκαναν. Αντί να τα βάλουν με τις πολιτισμικές διαφορές ή με τη φυλή ως παράγοντα που συντελεί σε παρεξηγήσεις, η LSS έγινε ο ευκολότερος, ο πλέον χειροπιαστός στόχος, ικανός να αναμορφώσει τις πρακτικές των εργαζομένων και των πελατών της.


Επηρεασμένο από τις πρακτικές πρόσληψης του ORR, το προσωπικό των υπηρεσιών επανεγκατάστασης αντανακλά συχνά την φυλετική, εθνική, πολιτισμική και/ή θρησκευτική ποικιλία ευρύτερων προσφυγικών κοινοτήτων. Το 2007-8, το προσωπικό των New American Services εκπροσωπούσε έξι διαφορετικές χώρες (Κροατία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Σομαλία, Ιράκ, Βιετνάμ και ΗΠΑ) και απασχολούσε τον ίδιο περίπου αριθμό ανδρών και γυναικών. Παρά τις μεγάλες ανάγκες που συνεπάγετο η διαχείριση περιπτώσεων για πολλούς πελάτες πρόσφυγες, η LSS δεν απαιτούσε εμπειρεία στον τομέα της κοινωνικής εργασίας, την παροχή συμβουλών ή την εκπαίδευση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Η πολιτισμική γνώση και οι γλωσσικές ικανότητες κρίνονταν πιο σημαντικές. Με άλλα λόγια, οι πρακτικές μεταξύ ομοτίμων αποτελούσαν σημαντικό μέρος στην ανάπτυξη της επανεγκατάστασης των προσφύγων ως πρακτική πρόνοιας αλλά συνέβαλαν επίσης στην εχθρότητα ανάμεσα στην LSS και τις λιγότερο ποικίλες πολιτισμικά, πιο γραφειοκρατικές υπηρεσίες.


Σε αντίθεση με την LSS, το προσωπικό της County αποτελείτο σχεδόν αποκλειστικά από λευκές γυναίκες που μιλούσαν μόνο αγγλικά και οι περισσότερες δήλωναν πιστές Χριστιανές. Πολλές μεγάλωσαν σε μικρές πόλεις ή σε αγροκτήματα και μου είπαν ότι εκτός δουλειάς είχαν μικρή επαφή με ανθρώπους από άλλες φυλές ή πολιτισμούς. Ενώ το προσωπικό της LSS είχε ελάχιστη έως καμία επαγγελματική κατάρτιση, το νέο προσωπικό της Cass County είχε περάσει από ετήσια, αυστηρή εκπαίδευση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές.


Τα ιδρύματα επανεγκατάστασης και πρόνοιας είχαν πολλά κοινά σε ό, τι αφορά τη δουλειά τους με κοινωνικά ευαίσθητες ομάδες ανθρώπων και τις υπηρεσίες που παρείχαν (διαχείρηση περιπτώσεων, υπηρεσίες απασχόλησης, χρηματική βοήθεια), αλλά η έρευνά μου δείχνει ότι λίγοι από τους εργαζόμενους, ή και τους επιστάτες, αναγνώριζαν αυτές τις ομοιότητες. Αντίθετα, οι εργαζόμενοι εστίαζαν στις διαφορές στο χρόνο που περνούσαν με τους πελάτες, την κατάρτιση των εργαζόμενων και πώς και ποιοι αποτιμούσαν την υπευθυνότητα. Για παράδειγμα, οι εργαζόμενοι στην County είχαν την τάση να βλέπουν το ίδρυμά τους ως προπύργιο υπευθυνότητας και προσωπικής ευθύνης σε αντίθεση με την LSS που πίστευαν ότι δεν διέθετε επαγγελματική κατάρτιση και υπευθυνότητα. Ένας υπάλληλος στην County είπε: “Επειδή μιλάς σε άλλη γλώσσα δεν σημαίνει ότι μπορείς να είσαι καλός στη διαχείριση περιπτώσεων”. Οι υπάλληλοι της LSS θεωρούσαν ότι ήταν συμβιβαστικοί, συναισθηματικά ευαίσθητοι και ευέλικτοι σε αντίθεση με τους εργαζόμενους στην County τους οποίους χαρακτήριζαν ως “ψυχρούς”, ανελαστικούς ακόμη και μεροληπτικούς απέναντι στους πρόσφυγες. Μια εργαζόμενη στο LSS από τη Σομαλία, η Άνα, εξήγησε:

“Δεν τους νοιάζουν οι πελάτες. Έκανα τη διερμηνέα για ανθρώπους εκεί και δεν εξηγούσαν, Τους είδα να πετούν ανθρώπους έξω απ’ το σπίτι τους και δεν σκέφτονται από πού θα βρουν τα λεφτά. Εμείς σκεφτόμαστε κάπως περισσότερο τους πελάτες μας, σκεφτόμαστε από πού θα βρουν τα λεφτά. Προσπαθούμε να βρούμε διερμηνείς και να επικοινωνούμε με τους πελάτες μας”.


Αντί να εστιάζονται στις διαφορές ανάμεσα στο κράτος πρόνοιας και τις υπηρεσίες επανεγκατάστασης των προσφύγων, οι οργανωτικοί επικεφαλής σε τοπικό επίπεδο θα μπορούσαν να κεφαλαιοποιήσουν τις μεταξύ τους δυνάμεις και διαφορές. Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να οργανώσουν πολυπολιτισμική κατάρτιση για την County από το προσωπικό της LSS ή κατάρτιση σε καλές πρακτικές κοινωνικής εργασίας από την County για την LSS. Αντί για το τρέχον σύστημα των προσφύγων που διακινεί ένα μπερδεμένο δίκτυ ασφαλείας με ανταγωνιστικές ιδέες για το πώς θα επιτευχθεί η αυτάρκεια, τα ιδρύματα πρόνοιας και επανεγκατάστασης θα μπορούσαν να παράσχουν μαζί έναν καλύτερο οδικό χάρτη για το πώς μπορούν οι πρόσφυγες να αποκτήσουν τα οφέλη της πλήρους υπηκοότητας.


Όπως συνέβη με τη μεταμόρφωση του επαγγέλματος της κοινωνικής εργασίας στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα ( Gordon 1994), η δημοσιότητα γύρω από την επανεγκατάσταση των προσφύγων οδήγησε στην αυξημένη επαγγελματοποίησή της. Ωστόσο, η μορφοποίηση της επανεγκατάστασης σύμφωνα με το κράτος πρόνοιας ενέχει τον κίνδυνο της αποπολιτικοποίησής της με τρόπους που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διατήρηση του status quo ( Abramowitz 1998: 519-520). Οι Ilcan και Basok (2004) υποστηρίζουν ότι “οι μεγαλύτερες αξιώσεις σε ό, τι αφορά τα εθελοντικά ιδρύματα, να είναι υπόλογα στο κράτος για δραστηριότητες με δημόσια χρηματοδότηση…. τα υποχρεώνουν να κινούνται ακόμη περισσότερο προς την κατεύθυνση της παροχής υπηρεσιών και να απομακρύνονται από μια υποστηρικτική εργασία προσανατολισμένη προς την κοινωνική δικαιοσύνη.” (136)


Ο Giddens (1991) υποστηρίζει ότι η θεώρηση της υπηκοότητας ως συμμετοχή “αντλεί από μια διττή αντίληψη της εξουσίας όπως και η κοινωνική εργασία: οι άνθρωποι μπορούν να είναι, την ίδια στιγμή, σχετικά αδύναμοι σε σχέση με τις ευρύτερες οικονομικές και πολιτικές δομές εξουσίας και παρόλα αυτά ικανοί να ασκούν εξουσία με την ‘παραγωγική’ έννοια της αυτό-επικαιροποίησης” ( στο Lister 1998:6).


Έχοντας μια αποστολή πιο ευέλικτη, που ενθαρρύνει τις πρακτικές μεταξύ ομοτίμων, η επανεγκατάσταση των προσφύγων στις αρχές του 21ου αιώνα έχει μια τεράστια ευκαιρία να βοηθήσει τους πελάτες της να προχωρήσουν προς μια συμμετοχική υπηκοότητα, μακριά από τις νεοφιλελεύθερες πρακτικές υπηκοότητας που κατευθύνουν τις περιθωριοποιημένες ομάδες προς την προσωπική ευθύνη και μόνο.


Σημειώσεις

[1]Το New American Services είναι ένα από τα δεκάδες προγράμματα που παρέχονται κάτω απ’ την ομπρέλα της LSS. Άλλα περιλαμβάνουν προγράμματα για οικογένειες, νέους, ανακούφιση από φυσικές καταστροφές, στέγαση κ.α. Χρησιμοποιώ την ονομασία LSS αντί New American Services γιατί, παρά τα άλλα της προγράμματα, η “LSS” είναι συνώνυμη στο Φάργκο με το πρόγραμμά της για τους πρόσφυγες και αναφέρεται έτσι.

[2] Οι μεγαλύτερες ομάδες προσφύγων που η LSS επανεγκατέστησε στη Βόρεια Ντακότα προέρχονταν από το Βιετνάμ, την Καμπότζη, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το Σουδάν, τη Σομαλία, το Ιράκ, τη Λιβηρία, το Αφγανιστάν, την Αιθιοπία, το Μπουρούντι και πιο πρόσφατα το Μπουτάν.

[3] Στις μεγαλύτερες πόλεις περιλαμβάνονταν το Λος Άντζελες, το Σαν Χοσέ, το Σακραμέντο, η Νέα Υόρκη, το Σικάγο, η Μιννεάπολη- Σαιντ Πωλ, το Σιάτλ, η Ατλάντα και η Ουάσιγκτον D.C.


Αναφορές

- Abramovitz, Mimi. (1998) Social Work and Social Reform: An Arena of Struggle, Social Work 43(6): 512-527.

-Giddens, Anthony. (1990) Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age, Stanford: Stanford University Press.

-Gordon, Linda. (1994 ) Pitied but Not Entitled: Single Mothers and the History of Welfare, 1890-1935, New York: The Free Press.

-Ilcan, Suzan and Basok, Tanya. (2004) Community Government: Voluntary Agencies, Social Justice, and the Responsibilization of Citizens. Citizenship Studies 8(2): 129–144.

-Lister, Ruth. (1998) Citizenship on the Margins: Citizenship, Social Work, and Social Action. European Journal of Social Work 1(1): 5-18.

-Singer, Audrey and Wilson, Jill H. (2006) From ‘There’ to ‘Here’: Refugee Resettlement in Metropolitan America. September 2006, Living Cities Census Series, Washington, D.C.: The Brookings Institution

ʺΗ δυστυχία που μεταλαμπαδεύεται στις γενιές με αυτόν τον τρόπο είναι ένα απορημένο, ενστικτώδες πένθοςʺ

Σημαδεμένη από το τραυματικό φορτίο του αυτόπτη μάρτυρα, η Jennifer Edkins (2003) ισχυρίζεται ότι η πρώτη γενιά των επιζώντων μεταλαμπαδεύει τις εμπειρίες του τραύματος στις επόμενες γενιές μέσα από ενστικτώδεις καταγραφές. Για τις επόμενες γενιές, λοιπόν, η μνήμη του τραύματος σημαδεύεται από τις φυσικές και ψυχολογικές αντιδράσεις που έχουν τα σώματά μας όταν βιώνουμε την ιστορία του μάρτυρα. Όταν είμαστε με έναν μάρτυρα, αναβιώνουμε μνήμες του τραυματικού παρελθόντος στο παρόν.


Μολονότι το πλαίσιο της αναφοράς της Edkins (2003) υπογραμμίζεται από τα γεγονότα του Ολοκαυτώματος και τις συνακόλουθες αναμνήσεις και θεωρητικοποιήσεις, τι σημαίνει γι’ αυτούς που πέρασαν το τραύμα της 11ης Σεπτεμβρίου να φέρουν το βάρος της μαρτυρίας;


Στη συνάντηση της Αμερικανικής Ένωσης Γεωγράφων (AAG) στο Λας Βέγκας, στη Νεβάδα, το 2009, συμμετείχα σε μια δημόσια συζήτηση που είχε τίτλο Visceral Geographies. Με επικεφαλής τις τότε πτυχιούχους Jessica Hayes-Conroy και Allison Hayes-Conroy, οι δυο συνεδρίες στόχευαν στην κατανόηση των συγκινησιακών καταγραφών των υλικών και βιολογικών διαδικασιών σε σχέση με το σώμα. Σύμφωνα με τους οργανωτές, το ένστικτο είναι η σφαίρα όπου τα σώματα καταγράφουν τις συγκινήσεις σε σχέση με το χώρο. Με βάση την έννοια του ενστικτώδους ως συγκινησιακού στοιχείου και τους συσχετισμούς της Edkins με την ενστικτώδη μνήμη, αυτή η μελέτη θα χαρτογραφήσει την παραγωγή της ενστικτώδους μνήμης αναφορικά με την 11η Σεπτεμβρίου. Πώς, για παράδειγμα, οι χώροι στο κέντρο του κάτω Μανχάταν παράγουν μνήμη συγκινησιακά; Με την οικοδόμηση μιας “επίσημης” (διάβασε: εθνικής) αφήγησης δημόσιας μνήμης, που βρίσκεται τώρα σε εξέλιξη μέσω της επιμνημόσυνης εκδήλωσης για το γεγονός στην Πόλη της Νέας Υόρκης, το κείμενο αυτό τοποθετείται την επομένη της 11ης Σεπτεμβρίου, όταν το κοινό που πενθούσε άρχισε να θυμάται.


Αυτό που η πόλη θυμάται

Έφτιαξαν τόπους στην πόλη σαν ανοιχτές πληγές για να τους θυμίζουν τις βασανιστικές σκέψεις τους και να νιώθουν άβολα. Κι ενώ αυτοί οι τόποι της μνήμης απέκτησαν εξουσία ως σηματοδότες του τοπίου από το παρελθόν, ήταν παρόλα αυτά ισχυροί ως τόποι μνήμης επειδή ήταν επίσης ίχνη του μέλλοντος.


Την επομένη της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, ένα κοινό σε νευρικό κλονισμό άρχισε να πενθεί και να θρηνεί ζωές, κτίρια και το αίσθημα ασφάλειας που χάθηκε εξαιτίας των τρομοκρατικών επιθέσεων. Σχεδόν αμέσως μετά την κατάρρευση των Δίδυμων Πύργων, άρχισαν να κυκλοφορούν εικόνες στο διαδίκτυο που επιχειρούσαν να απεικονίσουν το μαζικό κενό που υπήρχε τώρα στον ορίζοντα της πόλης που έχασε τους συμβολικούς ουρανοξύστες της. Ερευνώντας τα αρχεία της ιστοσελίδας της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, βρήκα μια εικόνα του γελοιογράφου Peter Kuper (βλέπε εικόνα 1), σε μια ηλεκτρονική συλλογή που έχει τίτλο ʺWitness and Response: September 11 Acquisitions at the Library of Congress, 2002ʺ (Μαρτυρία και Αντίδραση: Αποκτήματα της 11ης Σεπτεμβρίου, Βιβιλιοθήκη του Κογκρέσου, 2002). Ο τίτλος του έργου του Kuper, ʺ Missing ʺ (Λείπει) τράβηξε αμέσως την προσοχή μου επειδή παρέπεμπε στα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου μέσω μιας σωματικής μεταφοράς των μελών που έλειπαν. Για παράδειγμα, ο χάρτης του μετρό και η γραμμή του ορίζοντα στο κάτω Μανχάταν έχει ξανασχεδιαστεί ως χέρι χωρίς δάκτυλα που, σύμφωνα με τον τίτλο του Kuper ακόμη θυμάται (νιώθει;) τα μέρη όπου τα δάχτυλά του (κτίρια;) υπήρχαν κάποτε. Ένα ακόμη σημείο, όπως το δείχνει η ελαφρά χρωματισμένη χαρακτική των κτιρίων του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου στοιχειώνει την οπτική (ενστικτώδη;) μνήμη της εικόνας.

[Εικόνα 1 Missing. © Peter Kuper, 2001. στο Witness and Response: September 11 Acquisitions at the Library of Congress, 2002. http://www.loc.gov/exhibits/911/911-comics.html.]


Η (γεω)πολιτική της στόχευσης των Πύργων του Παγκόσμιου Εμπορίου ως καίριας τοποθεσίας για τρομοκρατία δεν μπορεί να αγνοηθεί στην απεικόνιση του Kuper για το τι ʺλείπειʺ τώρα. Η συμβολική φύση των Πύργων σε σχέση με τον ορίζοντα της Νέας Υόρκης, για παράδειγμα, είναι μια εικονική σηματοδότηση της ταυτότητας των Ηνωμένων Πολιτειών στη δι/εθνική φαντασία. Επιπρόσθετα, η εικόνα του Kuper παραπέμπει στον οικονομικό συμβολισμό που υπογραμμίζει το νόημα της συγκεκριμένης αρχιτεκτονικής τοποθεσίας. Επομένως, καθώς η εικόνα επινοεί ξανά αυτό το συγκεκριμένο σώμα-τοπίο των Ηνωμένων Πολιτειών ως φυσικά παραμορφωμένο, δεν αντιπροσωπεύει μόνο μια ρήξη από το αρτιμελές φαντασιακό corpus του έθνους-κράτους, αλλά απεικονίζει επίσης την αποκοπή του καπιταλισμού στις ΗΠΑ στις φλέβες του (βλέπε στην εικόνα 1 τις γραμμές του χάρτη του μετρό). Επιπλέον, η φαντασμιακή αναφορά των κτιρίων μέσα από την εικόνα επιτρέπει στα κτίρια/μέλη που λείπουν να ξαναρίξουν τις σκιές τους σε θεατές που τα βλέμματά τους είναι καίρια για την αναπαραγωγή του νοήματος της εικόνας μετά θάνατον. Κατά συνέπεια, η εικόνα του Kuper δεν υπαινίσσεται μόνο την ενσαρκωμένη Πόλη της Νέας Υόρκης μέσα από το σωματικό τοπίο της, αλλά ανασυνθέτει επίσης το εθνικό τοπίο ( και επομένως την αντίστοιχη κοινότητά του) ως μια πληγωμένη ύπαρξη, μια σακατεμένη προσθήκη (βλέπε: έθνος) που αντανακλά ατέλειωτα τον κατά τα άλλα άδειο καμβά της εικόνας. Θυμίζοντας την παγκόσμια συμπάθεια προς την Αμερική/ Αμερικανούς, αμέσως μετά τις επιθέσεις, η σημαδιακή παρουσία της εικόνας προδιαγράφει αυτή την παγκόσμια συναισθηματική αντίδραση, μολονότι, στο τέλος, είναι ανίκανη να συνεκτιμήσει την τελική της αποτυχία, η οποία αντίστοιχα αντανακλά την αδυναμία της εικόνας να συμπεριλάβει γεωγραφίες πέραν του δικού της εθνικού (διάβασε: εξαιρετικού) ορίζοντα.

[Εικόνα 2. 911 Memorial flag. © Frank Black, 2007. http://www.memorialflag911.com/.]


Η παραπάνω εικόνα εμφανίστηκε σε μια ιστοσελίδα που διατηρούν οι ʺFriends of the Unicornʺ (Οι Φίλοι του Μονόκερου), ένα θρησκευτικό μπλογκ και αυτοδημιούργητη εταιρία σχεδιασμού, που παραπέμπει, όπως το έργο του Kuper ( εικόνα 1), στον ορίζοντα της Νέας Υόρκης μέσα από ένα ακρωτηριασμένο χέρι, μολονότι αυτή τη φορά πρόκειται συμβολικά για ένα λευκό χέρι. Σύμφωνα με τον διευθυντή της ιστοσελίδας, “αυτή η επιμνημόσυνη σημαία δημιουργήθηκε και σχεδιάστηκε για να εκπροσωπήσει μια ημέρα της ιστορίας για όλους όσοι ένιωσαν τον πόνο που επιβλήθηκε στην καρδιά και τις ψυχές των πολιτισμένων ανθρώπων του κόσμου” [Η έμφαση δική μου]. Η εσκεμμένη έκφραση του όρου ʺπολιτισμένοιʺ σε σχέση με το πένθος της 11ης Σεπτεμβρίου λειτουργεί εδώ για να συσσωματώσει την τρέχουσα γεωοπολιτική στον φαινομενικά ανιστορικό δυϊσμό Ανατολής/Δύσης όπως αυτός προκύπτει από την καταγραφή των αποδεκτών κοινοτήτων, δηλαδή των ανθρώπων που είναι ʺαντάξιοιʺ αυτής της σημαίας και του νοήματός της. Για παράδειγμα, καθώς οι απειλές από την Ανατολή διαδίδονται μέσω του πολέμου κατά της τρομοκρατίας, όπως και μέσω αυτής της εικόνας, η μεταφορική αξία της μοιάζει να μορφοποιεί μια εθνική κοινότητα που θυμάται (ενσαρκώνει) αυτό το ιδιόμορφο (ομοιογενές) πτώμα. Κατά συνέπεια, το έργο βασίζεται σε μια ενιστικτώδη έννοια της μνήμης για να επικοινωνήσει και να συγκροτήσει το νοερό κοινό του, δηλαδή να κάνει τον ʺπολιτισμένοʺ κόσμο να θυμάται/αισθάνεται τον πόνο που ένιωσε ως αποτέλεσμα αυτής της απώλειας. Επομένως, καθώς η παραπάνω εικόνα παριστάνει ταυτόχρονα μια εθνική κοινότητα που επαγρυπνά και την επουλωτική διαδικασία της, μοτίβα που έχουν να κάνουν με το πού ανήκεις και τον εκτοπισμό επιβάλλονται σε μια υποαφήγηση της νεοαποικοκρατίας και της αφομοίωσης και αναπαρίστανται ξανά ως σώμα εθνικού κορμού.

[Εικόνα 3. A big New-York-style Fuck You… Άγνωστος. http://www.neitherland.com/hyperballad/gallery/miscl/towers.shtml.]


Μετά την επανεγκατάστασή μου στην κεντρική Νέα Υόρκη, το 2005, για να αρχίσω ένα μάστερ μουσειολογίας, ανακάλυψα μια άλλη εικόνα, παρόμοια με τις δυο προηγούμενες, καθώς εξέταζα την οπτική τέχνη που διακοσμούσε την πόρτα του γραφείου του καθηγητή μου. Ωστόσο, αυτή τη φορά, η εικόνα δεν ήταν αφιερωμένη στη μνήμη μιας απώλειας, αλλά μάλλον εξέφραζε μια επούλωση των πληγών, μια συγκάλυψη της οπτικής ταυτότητας της Νέας Υόρκης-του αναγνωρίσιμου ορίζοντά της – με ένα ʺ ανανεωμένο ʺ σχέδιο που έδειχνε περίπου το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου. Ως αποτέλεσμα της κατακερματισμένης ταυτότητας της Πόλης της Νέας Υόρκης έναντι της παραμόρφωσης του τοπίου της, ένα χέρι ξανατοποθετεί τα διαγράμματα που λείπουν με τη μορφή ʺFuck You , όπως λένε στη Νέα Υόρκη, όποιος τολμήσει να επιτεθεί σ’ αυτή τη μεγάλη χώραʺ. Η εικόνα στο σχέδιο 3, που αποφάσισα να ονομάσω “NYC Fuck You” υλοποιεί ξανά αυτό που η Diane Nelson (2001) ορίζει ως ʺκουτσουρεμένη εθνική ταυτότηταʺ, και όπως εξακολουθεί να προτείνει, ʺη προσθετική φτιάχνει κάτι που λείπει, καλύπτει και ανοίγει. Όπως ένα τραυματισμένο σώμα βασίζεται στην προσθετική, οι σχέσεις αυτές έχουν μια ιστορία και εξαρτώνται από τις τεχνολογίεςʺ. Επομένως, η παρουσία προσθετικών δαχτύλων μέσα σ’ αυτή την εικόνα που προορίζεται για κατανάλωση, επιτάσσει μια επίγνωση των πολιτσμικών, πολιτικών, οικονομικών και ενσαρκωτικών τεχνολογιών που ενσαρκώνονται στην επιθυμία της εικόνας για τη Νέα Υόρκη, μια προθήκη στο εθνικό (και διεθνές) πολιτικό σώμα των Ηνωμένων Πολιτειών, έτσι ώστε να λειτουργήσει και πάλι ʺφυσιολογικάʺ. Και όπως προειδοποιεί η Edkins, ʺείναι δύσκολο να διακρίνεις τις εκκλήσεις για αναγνώριση του τραύματος από τις εκκλήσεις για εκδίκησηʺ.


Ως αποτέλεσμα, αυτό το ανακατασκευασμένο, επινοημένο εκ νέου τοπίο θέτει τον Άραβα/Μουσουλμάνο/Νοτιοασιάτη ʺτρομοκράτηʺ όχι μόνο ως τον υποψήφιο δέκτη της συμβολικής χειρονομίας της εικόνας, αλλά το σώμα του, τα στόμια του, λειτουργούν επίσης ως υλικός δέκτης της συνακόλουθης φυσικής και σεξουαλικής βίας. Αντιστοίχως, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ανταπαντούν, όπως η φυσική δράση κι ο φραστικός συνειρμός της εικόνας αφήνουν να εννοηθεί, η αμοιβαία αντίδραση στην (προσωρινά) ακρωτηριασμένη γεωγραφία και οικονομία των ΗΠΑ (διάβασε: σακατεμένη ετερο- αρρενωπότητα) επιτρέπει την οικοδόμηση σχέσεων της τρομοκρατικής ύπαρξης (και της υποκειμενικότητάς της) έναντι των αλληγοριών φυλετικής σεξουαλικότητας και της σεξουαλικοποιημένης φυλής- όπως είδαμε στις παρουσιάσεις οριενταλισμού στις φωτογραφίες του Abu Ghraib.


(Χωρίς) συμπέρασμα

Η εμπειρία του ʺφανταστικού μέλουςʺ που έχει ένας ακρωτηριασμένος προκαλείται από την εικόνα του σώματος. Από φυσική άποψη, το σώμα δεν παραιτείται από το μέλος του, μολονότι συχνά, με τον καιρό, αλλάζει σχήμα….Οι γιατροί που νοσηλεύουν ακρωτηριασμένους έχουν ανακαλύψει ότι κάποιος έλεγχος του φανταστικού μέλους είναι πιθανός και οι άνθρωποι μπορούν να μάθουν να το επεκτείνουν στην πρόθεση για να διευκολύνουν την κίνησή τους.

[Εικόνα 4. Remembering Absence. Απόδοση του σχεδίου που πήρε το 1ο βραβείο στον διαγωνισμό για την ανέγερση εθνικού μνημείου για την 11η Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη. © Michael Arad και Peter Walker. Απόδοση: Squared Design Lab.http://www.national911memorial.org/site/PageServer?pagename=New_Memorial_About.]


Την 1η Ιουλίου 2009 συμμετείχα στη δημόσια συζήτηση A Space Within: The National September 11 Memorial and Museum, όπου πρωταγωνιστικό ρόλο είχαν σημαντικοί αρχιτέκτονες από τις τέσσερις σχεδιαστικές εταιρείες που ασχολήθηκαν με το μνημείο της 11ης Σεπτεμβρίου και την κατασκευή μουσείου στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου. Τριγυρνώντας στην έκθεση που συνόδευε τη συζήτηση, άκουσα έναν άντρα που κοίταζε το σχέδιο του μουσείου να λέει σε μια γυναίκα που βρισκόταν κοντά του ότι το σχέδιο για τις δυο επιμνημόσυνες λιμνούλες, που ήταν στα χνάρια των πρωτότυπων Εμπορικών Πύργων, του θύμιζε οχετό. Καθώς είχα αντιδράσει σχεδόν με τον ίδιο τρόπο την πρώτη φορά που είδα το σχέδιο, οι αντιδράσεις αυτού του άντρα μου έκαναν αίσθηση. Ο Michael Arad μίλησε κατά την διάρκεια της συζήτησης για το σχέδιο του για τις επιμνημόσυνες λίμνες, με τίτλο “Aντικατοπτρίζοντας την Απουσία”, που κέρδισε τον διαγωνισμό του Lower Manhattan Development Corporation για την ανέγερση μνημείου στον χώρο των δίδυμων πύργων. Περιέγραψε τον άδειο χώρο στην τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου ως πνευματικό. ʺΕίναι δύσκολο να ορίσεις (αυτό το χώρο), είναι ασαφής…Τον νιώθεις στα σωθικά σου, στην καρδιά σουʺ, συνέχισε.


Όταν ήρθε η ώρα των ερωτήσεων και απαντήσεων, ζήτησα από τον κ. Arad να περιγράψει τη σχεδιαστική διαδικασία και πώς κατέληξε στην απόφαση να φανταστεί το χώρο με τον τρόπο που το έκανε. Ήθελα, έτσι, να κάνω μία αναφορά στην αισθητική του επιλογή να χρησιμοποιήσει τον αρνητικό χώρο γύρω από την τοποθεσία σαν μία αρχιτεκτονική πληγή. Για παράδειγμα, μετά την 11η Σεπτεμβρίου, έγιναν έντονες συζητήσεις για το αν έπρεπε ή όχι να ξαναχτιστούν οι Δίδυμοι Πύργοι ή και η ίδια η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου. Κατά συνέπεια, η σημασία της απόφασης του κ. Arad να κτίσει κάτι που στην ουσία είναι τίποτα, δηλαδή ένας αποστραγγισμένος, άδειος χώρος, δεν είναι χωρίς συνέπειες. Τι είδους συγκινησιακό και συναισθηματικό έργο θυμίζει το σχέδιο; Καθώς ο κ. Arad απαντούσε στο αίτημά μου, είπε ότι ήθελε να δημιουργήσει ένα χώρο μνήμης. Συνέχισε λέγοντας ότι:

“δεν υπάρχει η πρόθεση να μοιάζει αυτός ο χώρος με πληγή. Στην πραγματικότητα, ένα από τα πράγματα που ήταν σημαντικό για μένα ήταν να φέρω [το ύψος των επιμνημόσυνων λιμνών] στο επιθυμητό επίπεδο [στο ύψος του δρόμου] – να μην αποκοπούν από τον δρόμο, να είναι ένα ζωντανό μέρος της πόλης και όχι να αναπληρώσουν την ουλή ή να την καλύψουν και να την κάνουν μια αόρατη μνήμηʺ.


Ωστόσο, του κ. Arad δεν θα του άρεσε, βέβαια, ότι εγώ, όπως κι εκείνος ο ανώνυμος άντρας, συγκρίναμε το σχέδιο του με οχετό ή ακόμη και με μια τρύπα στο έδαφος- μια αναλογία που δεν την κάνω εδώ από έλλειψη σεβασμού στο σχέδιο του κ. Arad ή τις ζωές που εκπροσωπεί αυτό το μνημείο. Αντίθετα, κάνω αυτή τη διασύνδεση σε μια προσπάθεια να κατανοήσω τις συγκινησιακές και ενστικτώδεις επιδράσεις που ένας τέτοιος χώρος παράγει και θα παράγει για εκείνους που τον κοιτούν τώρα και στο μέλλον. Επιπλέον, με δεδομένη την απάντηση του κ. Arad στην ερώτησή μου που αναφερόταν στο σημάδεμα και την προσπάθειά του να δίνει η τοποθεσία την αίσθηση μίας πληγής που τρυπά το έδαφος, τι σημαίνει να έχεις μια ουλή που δεν επουλώνεται ή μια πληγή που συνεχίζει να τρέχει ως τόπο ιδιωτικής, δημόσιας και εθνικής μνήμης και πένθους; Όπως λέει η παραπάνω αναφορά του Nelson (2001), η προσθετική μορφή που ενσωματώνει αυτό το μνημείο θα αλλάξει αναπόφευκτα μορφή και σημασία καθώς η τοποθεσία αυτή θα είναι ανοιχτή στο κοινό. Κατά συνέπεια, ο προβληματισμός μου για τους πολιτικούς, οικονομικούς και άλλους ελιγμούς που η προσθετική αυτή κάνει δυνατούς, παραμένει.


Σημειώσεις

Edkins, J. (2003). Trauma and the Memory of Politics. Cambridge και New York: Cambridge University Press. σ. 178.

Βλ. Hayes-Conroy, A. (υπό έκδοση) ʺ Feeling Slow Food: Visceral fieldwork and emphatic research relations in the alternative food movementʺ. Geoforum; Hayes-Conroy, A. και Martin, D. (2010). ʺMobilizing Bodies: Visceral identification in the Slow Food Movementʺ. Transactions of the Institute of British Geographers, Hayes-Conroy A. and Hayes-Conroy J. (2009). ʺ Visceral Difference: Feelings and social boundaries in Slow Foodʺ, στο Hayes-Conroy A. Bodily geographies of ʺ Slow Food: Food activism and visceral politics. Διδακτορική διατριβή, Μάιος 2009, Clark University Department of Geography.

Hayes-Conroy J. και Hayes-Conroy, A. (υπό έκδοση). Εισαγωγική μελέτη και πρόταση, Ειδική έκδοση στο Environment and Planning A.

Till, K. (2005). The New Berlin: Memory, Politics, Place. Minnesota University Press, Minneapolis. σ. 11, ή έμφαση στο πρωτότυπο.

Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Giorgio Curti για τη διορατικότητά του σε σχέση μ’ αυτό το σημείο στη συνάντηση AAG στο Λας Βέγκας, το 2009.

Όταν ρώτησα τον καθηγητή μου πώς απέκτησε αυτή την εικόνα, με παρέπεμψε σε μια φοιτήτρια που του την είχε στείλει ηλεκτρονικά. Εκείνη μου είπε ότι είχε, επίσης, λάβει την εικόνα ηλεκτρονικά. Την εντόπισα μετά από έρευνα στις Εικόνες του Google, σε ένα αντι-μουσουλμανικό μπλογκ. Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε: http://www.neitherland.com/hyperballad/gallery/miscl/towers.shtml.

Nelson, D. (2001). Stumped identities: Body image, bodies politic, and the mujer maya as prosthetic. Cultural Anthropology, 16 (3), 314-353, σ. 314 και 327.

Οπ.π., σ. 19.

Η Jasbir Puar κάνει επίσης αναφορά σε μια παρόμοια εικόνα που κυκλοφόρησε λίγο μετά την 11η Σεπτεμβρίου και απεικονίζει τον Οσάμα Μπιν Λάντεν να είναι αντικείμενο σοδομισμού από έναν ουρανοξύστη της Πόλης της Νέας Υόρκης που λαμβάνει οπτικά το σχήμα ενός φαλλού σε στύση (βλ. Terrorist assemblages: Homonationalism in queer times, 2007, σ. 38). Ενδιαφέρον είναι ότι και οι δυο εικόνες βρίσκονται στην ίδια ιστοσελίδα.

Nelson, 2001, 319,η έμφαση δική μου.

Michael Arad speaking at A Space Within: The National September 11 Memorial and Museum. Στρογγυλό Τραπέζι, 1 Ιουλίου 2009, The Center for Architecture, New York, NY.

Οπ.π.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο κλάδος της Αρχιτεκτονικής έχει μια ιστορία προσφοράς του σχεδιασμού ως υπηρεσίας προς την κοινότητα. Ο πολιτικός ακτιβισμός της δεκαετίας του εξήντα βρήκε γόνιμο έδαφος στην αρχιτεκτονική, οδηγώντας το Αμερικανικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτόνων (American Institute of Architects) να καθιερώσει την Ομάδα Αστικής Σχεδιαστικής Βοήθειας (Urban Design Assistance Team) και την Ομάδα Αγροτικής Σχεδιαστικής Βοήθειας (Rural Design Assistance Team), προγράμματα που έστελναν επαγγελματίες να δουλέψουν εντατικά για να αναπτύξουν σχεδιαστικές προτάσεις για προγράμματα αναζωογόνησης της κοινότητας. Ορισμένες σχολές σχεδιασμού επίσης καθιέρωσαν προγράμματα προσέγγισης του ευρύτερου κοινού (outreach), για να παρέχουν αρχιτεκτονικές υπηρεσίες σε κοινότητες και οργανισμούς που βρίσκονται σε ανάγκη. Τέτοια προγράμματα συνήθως αφορούν συνολικά σχέδια διαχείρισης, αστική ανανέωση καθώς και προσαρμογή και επανάχρηση υπαρχόντων κτιρίων.


Όμως, ο καθηγητής Anthony Shuman ισχυρίζεται ότι, από τη δεκαετία του ογδόντα, η αρχιτεκτονική είχε αρχίσει να υπαναχωρεί ως προς την αφοσίωσή της στην κοινωνική δέσμευση, καταφεύγοντας σε θεωρητικές συζητήσεις για τον μεταμοντερνισμό και την αποδόμηση, και εστιάζοντας σε εξερευνήσεις του ψηφιακά παραγόμενου σχεδιασμού. “Οι διαδοχικές σχεδιαστικές τάσεις των τελευταίων τριάντα χρόνων, άν και εμπλούτισαν τη σχεδιαστική παλέτα σε μορφολογικούς όρους, έχουν ενισχύσει ένα στενό φάσμα της αρχιτεκτονικής πρακτικής που εστιάζει στον εκλεκτό σχεδιαστή και στα επώνυμα κτίρια” εξηγεί ο Shuman.[1] Τώρα που το ρεύμα γυρίζει πάλι προς μια κοινωνικά και πολιτικά συνειδητή αρχιτεκτονική, ο Shuman ενθαρρύνει τις σχολές σχεδιασμού να προσφέρουν στους φοιτητές μία ευρύτερη κατανόηση του κλάδου και να τους εκπαιδεύσουν στις δεξιότητες που χρειάζονται για εμπλοκή με την κοινότητα. Παρόμοια, στη μελέτη Building Community που διερευνά νέες κατευθύνσεις για την αρχιτεκτονική εκπαίδευση και πρακτική, οι Mitgang και Boyer συμπεραίνουν ότι οι κοινότητες και θέλουν και χρειάζονται τις αρχιτεκτονικές υπηρεσίες, ενώ τα πανεπιστήμια και οι σπουδαστές είναι πρόθυμοι να συμμετάσχουν σε έργα προσφοράς-μάθησης, αλλά το κλίμα σε πολλά προγράμματα αρχιτεκτονικών σπουδών δεν υποστηρίζει τη μάθηση μέσω της προσφοράς προς την κοινότητα.[2]


Ο κλάδος της αρχιτεκτονικής έχει επίσης μια μακρά παράδοση κατασκευής, μια κληρονομιά που συνδυάζεται καλά με την προσφορά προς την κοινότητα. Πρόσφατα, αυτή η παράδοση εκδηλώθηκε με την πληθώρα και τη δημοτικότητα πργραμμάτων σχεδιασμού/κατασκευής, που εμπλέκουν φοιτητές στην πράξη της κατασκευής επιτρέποντάς τους να συμμετέχουν στην κατασκευή μιας δομής που έχουν σχεδιάσει. Τα πρότζεκτ σχεδιασμού/κατασκευής έχουν τυπικά ένα συστατικό με χαρακτήρα προσφοράς προς την κοινότητα, γιατί η κατασκευή προορίζεται συνήθως για χρήση της κοινότητας ή χρηματοδοτείται από μη κερδοσκοπική οργάνωση, και η κοινότητα των χρηστών συχνά αναμειγνύεται στη σχεδιαστική διαδικασία.


Η επισκόπηση της βιβλιογραφίας, αλλά και η δική μας εμπειρία, υποδεικνύει ξεκάθαρα ότι οι εργασίες προσφοράς-μάθησης είναι σποραδικές και όχι συστηματικές στα προγράμματα αρχιτεκτονικών σπουδών. Αν σκεφτούμε το εύρος των αναγκών για αρχιτεκτονικό σχεδιασμό για το καλό της κοινότητας και το όφελος που εμπειρίες προσφοράς-μάθησης μπορούν να προσφέρουν στους φοιτητές, η ανάγκη για επέκταση του συστήματος αυτού στην αρχιτεκτονική γίνεται προφανής. Για να πετύχουν αυτή την επέκταση, οι σχολές και τα γραφεία αρχιτεκτονικής πρέπει να προσπαθήσουν να δημιουργήσουν ένα κλίμα δημόσιας επιρροής και μια κουλτούρα προσφοράς προς την κοινότητα. Επιπλέον, τα προγράμματα προσφοράς-μάθησης να αξιολογούνται και να προσαρμόζονται συνεχώς ως απόκριση στις μεταβαλλόμενες ανάγκες της κοινότητας. Μόνο αν μια ηθική δημόσιας προσφοράς διαποτίσει τις σχολές μας και τα γραφεία μας, μπορούμε να διδάξουμε τους φοιτητές αρχιτεκτονικής του σήμερα να γίνουν οι επιμελητές του αύριο.


Πολιτειακό πανεπιστήμιο Βόρειας Καρολίνας: Μια μελέτη περίπτωσης


Ως κολλέγιο που υπάγεται στο νόμο παραχώρησης γης (Land-Grant Act), το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στις Η.Π.Α. (North Carolina State University) έχει αναλάβει την αποστολή να υπηρετεί τους πολίτες της Βόρειας Καρολίνας, και κάθε ακαδημαϊκή μονάδα καλείται να συμμετάσχει σε αυτές τις προσπάθειες. Ένα τρόπος με τον οποίο η Σχολή Σχεδιασμού του Πανεπιστημίου (College of Design) προσπαθεί να εκπληρώσει την αποστολή της είναι μέσω της Πρωτοβουλίας για το Σχεδιασμό Οικιακού Περιβάλλοντος (Home Environments Design Initiative/HEDI). Η πρωτοβουλία HEDI συνεταιρίζεται με κοινότητες που έχουν κρίσιμη ανάγκη για προσιτή κατοικία και μπορεί διαφορετικά να μην είχαν πρόσβαση σε σχεδιαστικές υπηρεσίες. Αυτός ο τύπος της συνεργασίας πανεπιστημίου-κοινότητας είναι ιδιαίτερα χρήσιμος στη Βόρεια Καρολίνα, όπου υπάρχει τεράστια ανάγκη για προσιτή κατοικία.


Το 2004, η πρωτοβουλία HEDI ξεκίνησε μια συνεργασία με τη φυλή Ινδιάνων Lumbee της Βόρειας Καρολίνας, προκειμένου να προωθήσει το σχεδιασμό κατοικιών καλής ποιότητας και την αύξηση της ιδιοκατοίκησης μεταξύ των μελών της φυλής. Η πρωτοβουλία HEDI δούλεψε με μέλη της φυλής Lumbee για να αναπτύξει ένα σύνολο προδιαγραφών για σχεδιασμό κατοικίας, ένα σύνολο προδιαγραφών για σχεδιασμό γειτονιάς, και αρκετά σχέδια πρότυπων κατοικιών που τα μέλη της φυλής μπορούν να χρησιμοποιούν για να χτίζουν καινούρια σπίτια για τις οικογένειές τους. Για τη σχεδιαστική ομάδα των φοιτητών, το πρότζεκτ του σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee πρόσφερε την ευκαιρία να δουλέψουν σε ένα μοναδικό πολιτισμικό πλαίσιο, ενώ ταυτόχρονα αντιμετώπιζαν την πραγματικότητα ενός σφιχτού προϋπολογισμού. Η μεγιστοποίηση της ενεργειακής αποδοτικότητας ήταν πολύ σημαντική για τους ιδιοκτήτες των σπιτιών, τους διοικητικούς υπαλλήλους και τους φοιτητές. Η ιθαγενής Αμερικάνικη κληρονομιά των Ινδιάνων Lumbee να σέβονται τη γη και τους πόρους της βρίσκεται σε μεγάλη αντίθεση με το σχεδιασμό, τα υλικά και τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται συνήθως στις προσιτές κατοικίες, κι έτσι όλοι οι εμπλεκόμενοι είχαν δεσμευτεί να εξασφαλίσουν ενεργειακά αποδοτικά σχέδια.


Αυτό που κάνει το πρότζεκτ σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee ξεχωριστό αλλά και αναπαράξιμο είναι το γεγονός ότι δίνει στους φοιτητές την ευκαιρία να σχεδιάσουν ανταποκρινόμενοι σε συγκεκριμένες πολιτισμικές ανάγκες, με ορισμένο κατασκευαστικό κόστος και προϋπολογισμό, ενώ ταυτόχρονα μπορούν να εφαρμόσουν υψηλά στάνταρ αειφορίας και ενεργειακής αποδοτικότητας. Με άλλα λόγια, το πρότζεκτ του σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee είναι μία επαγγελματική εμπειρία που συνιστά πρόκληση. Εκτός του ότι έμαθαν για την προσιτή κατοικία και τον «πράσινο» σχεδιασμό, οι συμμετέχοντες φοιτητές δεσμεύτηκαν να εμπλέκονται με την κοινότητα, ανακάλυψαν την αξία της τοπικής γνώσης και ακόνισαν τις διαπροσωπικές εκείνες δεξιότητες που χτίζουν εμπιστοσύνη στο πέρασμα του χρόνου. Έμαθαν ότι στην αρχιτεκτονική τίποτα δε γίνεται χωρίς συνεργασία και συμβιβασμό.


Κριτικές των εργασιών προσφοράς-εκμάθησης στην αρχιτεκτονική


Από το πρόγραμμα σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee δεν έλειψαν οι απογοητεύσεις και οι δυσκολίες. Μια κριτική του προγράμματος επισημαίνει τα ίδια σημεία που τυρρανούν τις περισσότερες προσπάθειες εμπλοκής φοιτητών αρχιτεκτονικής με εργασίες σε πραγματικές συνθήκες:



• Οι απαιτήσεις και η ασταθής ροή των εργασιών προσφοράς-μάθησης δεν εντάσσονται εύκολα στα ακαδημαϊκά προγράμματα σπουδών. Για παράδειγμα, οι συναντήσεις με τους πελάτες και οι προθεσμίες μπορεί να συμπέσουν με τις εξετάσεις, με τις προθεσμίες των άλλων εργασιών ή με τις διακοπές.

• Οι φοιτητές μπορεί να έχουν υψηλά επίπεδα άγχους όταν προσπαθούν να ισορροπήσουν άλλες ευθύνες με μια εργασία τέτοιου τύπου. Οι εργασίες που αφορούν μια κοινότητα συχνά απαιτούν ταξίδια που προϋποθέτουν δικαιολογημένες απουσίες από άλλες τάξεις ή αλλαγές στις οικογενειακές υποχρεώσεις και τις επαγγελματικές δεσμεύσεις.

• Οι περισσότερες εργασίες εντός της σχολής γίνονται ατομικά, αλλά οι εργασίες που αφορούν μια κοινότητα απαιτούν ομαδική δουλειά, και οι φοιτητές μπορεί να μην είναι καλά προετοιμασμένοι να δουλέψουν σε ομάδα. Οι απαιτήσεις των εργασιών αυτών μπορεί να οδηγήσουν τις προκλήσεις της ομαδικής δουλειάς στα άκρα, και να προκύψουν συγκρούσεις.

• Για τους διδάσκοντες, οι εργασίες που αφορούν προσέγγιση της ευρύτερης κοινότητας απαιτούν μεγαλύτερη δέσμευση χρόνου και συναισθηματική εμπλοκή από οποιοδήποτε άλλο μάθημα, συμπεριλαμβανομένων των εργαστηριακών μαθημάτων (στούντιο). Οι εμπλεκόμενοι φοιτητές αντιμετωπίζουν συνέχεια προκλήσεις ως σχεδιαστές, οργανωτές της κοινότητας και μέλη μιας ομάδας, και απαιτούν άμεση και συγκροτημένη υποστήριξη από έμπειρα μέλη της διδακτικής ομάδας. Λόγω αυτών των ασυνήθιστα υψηλών απαιτήσεων, ο ρυθμός κόπωσης των διδασκόντων σε τέτοια πρότζεκτ είναι πολύ υψηλός.

• Είναι δύσκολο να αξιολογήσουμε τα αποτελέσματα των εργασιών προσφοράς-μάθησης στο τέλος ενός ακαδημαϊκού εξαμήνου. Όπως συμβαίνει συνήθως στην πρακτική, ο σχεδιασμός είναι μόνο μία πτυχή της εργασίας που επιτελείται. Οι εκτιμήσεις πρέπει να περιλαμβάνουν την αξία και των άλλων δεξιοτήτων που αποκτώνται. Επίσης, αυτή η διδασκαλία είναι εξατομικευμένη ή δομημένη με βάση μικρές ομάδες και μπορεί να περιλαμβάνει μόνο μερικούς φοιτητές κάθε φορά. Επιπλέον, παρά τη στενή αλληλεπίδραση —ή ίσως εξαιτίας αυτής— είναι συχνά δύσκολο να βαθμολογήσεις τη δουλειά που παράχθηκε και τη γνώση που αποκτήθηκε.

• Οι εργασίες προχωράνε αργά, και η αλλαγή που προκαλούν είναι συχνά μικρή. Για παράδειγμα, το πρόγραμμα σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee, που παρήγαγε τρεις μεσαίες κατοικίες σε τρία χρόνια, θεωρείται μεγάλη επιτυχία. Χρειάζεται υπομονή, επιμονή, και καλή θέληση τόσο από την ακαδημία όσο και από την κοινότητα για να διατηρηθούν τα πρότζεκτ ενεργά και οι σχέσεις ισχυρές.


Η Σημασία της εκπαίδευσης επιμελητών


Δεδομένων των ενδογενών δυσκολιών και περιορισμών, γιατί πρέπει τα προγράμματα αρχιτεκτονικών σπουδών να παρέχουν αυτές τις ευκαιρίες στους φοιτητές τους;


1. Η δουλειά προσφοράς προς την κοινότητα ανταμοίβει. Για φοιτητές και καθηγητές που έχουν την έφεση — και την υπομονή — για υπηρεσία προς την κοινότητα, η αίσθηση της αποτελεσματικής θετικής αλλαγής είναι πολύ ικανοποιητική. Ένα σπίτι τη φορά, ένας φοιτητής τη φορά, τα αποτελέσματα μετράνε.[3]


2. Οι εργασίες προσφοράς-μάθησης γίνονται όλο και πιο σημαντικές στην ανώτατη εκπαίδευση. Τα πανεπιστήμια ενθαρρύνουν τους διδάσκοντες να συνδέουν την τάξη με την κοινότητα, και οι διδάσκοντες αναγνωρίζουν τον εμπλουτισμό που προσφέρουν στο πρόγραμμα σπουδών αυτές οι δραστηριότητες: η εφαρμογή των θεωρητικών εννοιών στον πραγματικό κόσμο επιτρέπει στους φοιτητές να κατανοήσουν βαθύτερα τη διασύνδεση ανάμεσα στη σύλληψη και την εφαρμογή μιας ιδέας. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός, από τη φύση του, αγωνίζεται να καλύψει τις ανάγκες του πελάτη, γεγονός που καθιστά την αρχιτεκτονική εκπαίδευση ιδανική για την εκμάθηση ενός επαγγέλματος ενώ ταυτόχρονα προσφέρεις μια υπηρεσία στην κοινότητα. Τα προγράμματα αρχιτεκτονικών σπουδών που αναλαμβάνουν ηγετικούς ρόλους στην εμπλοκή με την κοινότητα μπορούν να γίνουν σημαντικοί παίκτες στις προσπάθειες των πανεπιστημίων να επιτύχουν την επέκταση και διάχυση της αποστολής τους στην κοινωνία. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για ιδρύματα παραχώρησης γης, όπως το το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας.


3. Η δημιουργικότητα και ο ενθουσιασμός των φοιτητών είναι πολύτιμοι πόροι προς αξιοποίηση. Οι φοιτητές αρχιτεκτονικής αναζητούν ενεργά ευκαιρίες για να προσφέρουν τις αναπτυσσόμενες δεξιότητές τους για το κοινό καλό μέσω δραστηριοτήτων προσέγγισης του ευρύτερου κοινού. Οι Boyer και Mitgang βρήκαν ότι σχεδόν ένα τέταρτο των φοιτητών αρχιτεκτονικής δήλωσαν «τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στις κοινότητές τους» ως το νούμερο ένα λόγο για να επιλέξουν αυτό το επάγγελμα.[4]


4. Οι κοινότητες μαθαίνουν και αναπτύσσονται ως αποτέλεσμα της εμπλοκής τους με τους φοιτητές, τους καθηγητές και το πανεπιστήμιο γενικότερα. Πριν διαμορφωθεί έστω και μία κατασκευή, η κοινότητα των πελατών που εμπλέκεται σε ένα πρόγραμμα κοινοτικού σχεδιασμού εκτίθεται στη σχεδιαστική διαδικασία, που της διδάσκει τι κάνουν οι αρχιτέκτονες και πώς η αρχτεκτονική μπορεί να τους ωφελήσει. Οι φοιτητές γίνονται δάσκαλοι και μοιράζονται τη γνώση που έχουν πρόσφατα αποκτήσει. Όταν χτίστηκε η πρώτη κατοικία για τους Lumbee με τοιχώματα από βινύλιο, παρά τις συστάσεις μας για άλλα υλικά, η ομάδα των φοιτητών ανέλαβε μία εκστρατεία έρευνας και εκπαίδευσης που τελικά έπεισε τη φυλή να χρησιμοποιήσει σε μελλοντικές κατασκευές τοιχώματα από υλικά τύπου τσιμέντου, μια πιο φιλική προς το περιβάλλον επιλογή. Το επάγγελμά μας, που τυπικά θεωρείται ότι προσφέρει σε λίγους εκλεκτούς, κατέδειξε τη δυνατότητά του να νοιάζεται και να συνεισφέρει στην ευημερία των πολλών.


Κάναμε επίσης μεγάλες προσπάθειες να περιλάβουμε παιδιά της φυλής Lumbee στις δραστηριότητές μας. Τα εργαστήρια που οργανώσαμε με την κοινότητα περιελάμβαναν ειδικές δραστηριότητες για παιδιά, σε μια προσπάθεια να τα εμπλέξουμε στη διαδικασία και ενδεχομένως να προσελκύσουμε μια νέα γενιά στο επάγγελμα της αρχιτεκτονικής, ιδιαίτερα από μια κοινωνικοοικονομική ομάδα που θα είχε περιορισμένη συνειδητοποίηση ή ενδιαφέρον για το ντιζάιν. Επιπρόσθετα, έχουν δρομολογηθεί σχέδια για ένα Πρόγραμμα Διερεύνησης Επαγγελμάτων σχετικών με την Αρχιτεκτονική, που θα απευθύνεται σε παιδιά Lumbee μεγάλων τάξεων του δημοτικού.


5. Οι σχέσεις που σφυρηλατούνται μεταξύ πανεπιστημίων και συνεργαζόμενων οργανισμών αποφέρουν αμοιβαία οφέλη. Η εμπλοκή με την κοινότητα παρέχει πολύτιμες ευκαιρίες για έρευνα και εκπαίδευση, ενώ η διάχυση των αποτελεσμάτων και των επιτυχιών διδασκόντων και φοιτητών οδηγούν σε έναν εύρωστο δημόσιο διάλογο, σε οικονομική ανάπτυξη, σε πιο υγιείς και ευτυχισμένους πολίτες, καθώς και σε ισχυρότερη πολιτεία.


6. Οι εργασίες σχεδιασμού με την κοινότητα διδάσκουν στους φοιτητές αρχιτεκτονικής να θέτουν υψηλή αξία στο δημόσιο συμφέρον. Ξέρουμε ότι η πρακτική άσκηση συχνά επηρεάζει την κατεύθυνση που ένας φοιτητής θα πάρει στην επαγγελματική του ζωή. Αν μόνο μερικοί από τους φοιτητές που συμμετείχαν στην εργασία HEDI ακολουθήσουν μία επαγγελματική διαδρομή αφιερωμένη κατά κάποιο τρόπο στην ικανοποίηση των αναγκών φτηνής κατοικίας της πολιτείας μας, το έργο θα έχει δρέψει σημαντικά οφέλη. Αν οι υπόλοιποι διατηρήσουν μια ηθική προσφοράς για το κοινό καλό καθώς καθιερώνονται στον επαγγελματικό τους χώρο και στις κοινότητές τους, το μήνυμα θα διαδοθεί σε μεγάλη απόσταση.


Εκτείνοντας την αρχιτεκτονική κληρονομιά της κοινότητας πέρα από το πρόγραμμα σπουδών


Φανταζόμαστε τώρα πώς θα μπορούσαν να αναπτυχθούν και να επεκταθούν οι προσπάθειές μας για το κοινό συμφέρον. Μία ευκαιρία εντοπίζεται στο Πρόγραμμα Ανάπτυξης Εκπαιδευόμενων. Αυτή η απαιτούμενη τριετής πρακτική άσκηση, που αφορά τη μετάβαση από τη σχολή στο επάγγελμα, εξακολουθεί να συζητιέται πολύ και να κριτικάρεται. Σε αυτή την περίοδο, υπάρχουν πολύ λίγες ευκαιρίες για τους εκπαιδευόμενους να αποκτήσουν εμπειρία ενώ εργάζονται για το κοινό καλό.


Το 2005, ο Κοσμήτορας Marvin Malecha δημοσίευσε μια μονογραφία που προτείνει μια γέφυρα ανάμεσα στην ακαδημία και την επαγγελματική πρακτική.[5] Προτείνει για μερικά σχολεία να ενσωματωθούν περισσότερο στο επάγγελμα αναλαμβάνοντας πρόσθετους ρόλους και αναπτύσσοντας προγράμματα πρακτικής άσκησης. Αντίστοιχα, κάποια αρχιτεκτονικά γραφεία μπορούν να οργανωθούν ως «ακαδημίες πρακτικής» — οργανισμοί μάθησης που μετασχηματίζουν τόσο την κουλτούρα της πρακτικής άσκησης όσο και το επαγγελματικό περιβάλλον. Τα έργα δημόσιου συμφέροντος θα ήταν ιδανικά για τέτοιες προσπάθειες.


Το πρόγραμμα σχεδιασμού κατοικιών για τους Ινδιάνους Lumbee μας έδωσε τη δυνατότητα να δοκιμάσουμε ένα νέο μοντέλο, προσφέροντας σε πρόσφατους απόφοιτους αρχιτεκτονικής εργασιακή εμπειρία μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Διαπιστώσαμε ότι αυτοί οι εκπαιδευόμενοι συνεισέφεραν σημαντικά στην επιτυχία των πρότζεκτ μας, χάρη στον ενθουσιασμό τους για την προσφορά έργου προς την κοινότητα, την ικανότητά τους να εφαρμόζουν τις δεξιότητες που είχαν αποκτήσει, και την ικανότητά τους να δουλεύουν τριάντα ή περισσότερες ώρες την εβδομάδα. Αυτή η πρακτική άσκηση προσέφερε επίσης στήριξη στους εκπαιδευόμενούς μας κατά τη μετάβαση από τον ακαδημαϊκό στον επαγγελματικό κόσμο.


Προφανώς, υπάρχουν πολλοί τρόποι να εκπαιδεύσει κανείς πολίτες-αρχιτέκτονες στις αρχές του κοινού συμφέροντος και του περιβαλλοντικά υπεύθυνου σχεδιασμού. Η δικιά μας ήταν μια μικρή, επιτυχημένη προσπάθεια, μία επιλογή ανάμεσα σε πολλές. Όμως η μακρόπνοη συνέπεια του προγράμματός μας είναι ότι εκπαιδεύει νέους σχεδιαστές να γίνουν καλοί επιμελητές των κοινοτήτων τους και του περιβάλλοντός μας. Οι καινούριοι φοιτητές αρχιτεκτονικής λαχταράνε τέτοιες ευκαιρίες. Οι σχολές πρέπει να καλύψουν αυτή την ανάγκη διδάσκοντας σε μελλοντικούς αρχιτέκτονες πώς να υπηρετήσουν ένα ευρύτερο φάσμα πελατών ενώ παράλληλα θα χτίζουν έναν πιο οικολογικό κόσμο.


Αναφορές

[1] – Shuman, Anthony. “Introduction: The Pedagogy of Engagement,” στο From the Studio to the Streets: Service Learning in Planning and Architecture, ed. Mary C. Hardin and William Zeisel. Washington, DC: American Association for Higher Education, 2005. σ. 8.

[2] – Boyer, Ernest L. and Lee D. Mitgang. Building Community: A New Future for Architecture Education and Practice: A Special Report. Princeton, NJ: Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching, 1996.

[3] – Σε τρία χρόνια, δεκαέξι φοιτητές συμμετείχαν σε προγράμματα HEDI. Δεκατρείς δούλεψαν ως αμοιβόμενοι βοηθοί ερευνητές, και τρεις πήραν διδακτικές μονάδες ανεξάρτητης μελέτης για την προσπάθειά τους. Επίσης, η HEDI προσέλαβε δύο πρόσφατους απόφοιτους για πρακτική εξάσκηση.

[4] – Boyer and Mitgang. Building Community: A New Future for Architecture Education and Practice. σ. 9.

[5] – Malecha, Marvin. The Learning Organization and the Evolution of the Practice Academy Concepts. Raleigh, NC: NC State University College of Design, 2005.

Η είσοδος Σαν Ντιέγκο-Τιχουάνα είναι από τα πιο πολυσύχναστα συνοριακά περάσματα στον κόσμο. Χιλιάδες Μεξικανοί πηγαινοέρχονται σε καθημερινή βάση στις Ηνωμένες Πολιτείες για δουλειά, σπουδές, ψώνια ή για να επισκεφθούν τις οικογένειές τους. Χιλιάδες Αμερικανοί τουρίστες πηγαίνουν στην Τιχουάνα για να επωφεληθούν από τις φθηνές τιμές στα μοντέρνα ντόπια εμπορικά κέντρα ή για να κάνουν βόλτα στη Avenida Revolucion (Λεωφόρο της Επανάστασης), τον πασίγνωστη τουριστικό δρόμο της Τιχουάνα που προσφέρει οικογενειακή αλλά και σεξουαλική ψυχαγωγία. Η συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα, που οι ντόπιοι αποκαλούν ‘ la zona morte’ (νεκρή ζώνη), βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση με τον συνοριακό φράχτη. Εκτείνεται σε μια σχετικά μικρή περιοχή γύρω στο 1.5 τετραγωνικό μέτρο, με την αψίδα της Τιχουάνα, El Pircing (στη διασταύρωση μεταξύ της Avenida Revolucion και της Avenida Puente Mexico-τον πεζόδρομο του συνοριακού περάσματος) ως σημείο εισόδου.


Το 1989, ο Fernando Vizcarra μέτρησε τριάντα έξι σεξουαλικές επιχειρήσεις στην περιοχή. Σήμερα η ζώνη αυτή έχει κατακλυστεί από άπειρες καντίνες, καμπαρέ, μπαρ, χορευτικά κλαμπ, cervecerias και ξενοδοχεία που χρεώνουν με την ώρα, όλα συγκεντρωμένα στα στενά δρομάκια της συνοικίας με τα κόκκινα φωτάκια. Τα πιο φημισμένα, ακμάζοντα και εξεζητημένα είναι τα Las Adelitas, Chicago Club, Las Chavelas και Monaco, που απασχολούν και τους μεγαλύτερους αριθμούς σεξουαλικών εργαζομένων.[1]


Στην Τιχουάνα, υπολογίζεται ότι 15.000 γυναίκες απασχολούνται στη σεξουαλική εργασία.[2] Οι γυναίκες εργάζονται είτε στους δρόμους είτε σε ένα ή περισσότερα από τα 210 νυχτερινά κέντρα. Η ηλικία των σεξουαλικών εργαζομένων στη ζώνη ανοχής της Τιχουάνα κυμαίνεται από τα είκοσι πέντε μέχρι λίγο πάνω απ’ τα πενήντα και η διάρκεια απασχόλησής τους από μερικές εβδομάδες μέχρι πολλά χρόνια. Πολλές γυναίκες εργάζονται ως temporadas, δηλαδή μόνο τις περιόδους του χρόνου που βρίσκουν κατάλληλη ή πιο επικερδή δουλειά. Γι’ αυτή την εποχική εργασία, έρχονται από πόλεις του βόρειου Μεξικού όπως Hermosillo, Sonora, Guaymas ή Chihuahua για να βγάλουν dinero rapido, γρήγορο χρήμα, στα σύνορα. Η σεξουαλική εργαζόμενη Σάντρα λέει: ‘Υπάρχει πολλή πορνεία σ’ αυτή την πόλη. Είναι σχεδόν το μόνο που υπάρχει στην Τιχουάνα. Είναι αυτό που διαθέτει κυρίως η Τιχουάνα’. Η σεξουαλική εργασία είναι επικερδής για ανθρώπους που θέλουν να είναι κινητικοί, να κάνουν γρήγορα ένα κομπόδεμα και που επιζητούν νέες εμπειρίες. Οι περισσότερες σεξουαλικές εργαζόμενες την περιγράφουν ως ‘εύκολη’, καθώς η είσοδος στη σεξουαλική βιομηχανία γίνεται συνήθως άτυπα και δεν απαιτεί διπλώματα ή πτυχία. Η Σάντρα δηλώνει: ‘ Είναι εύκολο να βγάλεις αυτά τα λεφτά’ και η Τιχουάνα, πιο συγκεκριμένα, έχει τη φήμη ‘δρόμων στρωμένων με χρυσό’ λόγω της συνεχούς ροής Αμερικανών τουριστών και στρατιωτών που περνούν τα σύνορα για ένα ευχάριστο σαββατοκύριακο στην ‘Αμαρτωλή Πόλη’, το κρυφό πορνείο του Σαν Ντιέγκο, που απέχει μόνο είκοσι λεπτά με το τρόλεϊ. Η Λώρα κάνει μια παρόμοια περιγραφή για τις ευκαιρίες που προσφέρονται: ‘ Το καλύτερο πράγμα όταν δουλεύεις στη συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα είναι ότι υπάρχει πάντα χρήμα. Υπάρχουν πάντοτε άνθρωποι, τουρίστες, εκεί. Το κακό είναι οι ληστείες και τα ναρκωτικά, αλλά το καλό είναι ότι υπάρχουν πάντοτε λεφτά’.


Οι σεξουαλικές εργαζόμενες προτιμούν την Τιχουάνα από άλλες συνοριακές πόλεις επειδή θεωρείται ένα κοσμοπολίτικο και ανεκτικό μέρος όπου πολλά πράγματα είναι δυνατά. Η Σάντρα υπογραμμίζει: ‘ Η Τιχουάνα είναι πιο φιλελεύθερη, οι άνθρωποι, η πόλη. Είναι πολύ πιο εύκολο να δουλεύεις στην πορνεία εδώ παρά στο Mexicali, όπου οι άνθρωποι κοιτούν ο ένας τον άλλον, κι όπου κανείς πρέπει να προσέχει τον εαυτό του και να κρύβεται απ’ τους άλλους. Στο Mexicali, οι άνθρωποι δεν δέχονται την πορνεία. Εδώ, είναι διαφορετικά’. Η συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια στην Τιχουάνα είναι αρκετά μεγάλη ώστε μα παρέχει στις σεξουαλικές εργαζόμενες την ανωνυμία που επιθυμούν: ιδίως όταν δεν θεωρούν ότι είναι σεξουαλικές εργαζόμενες με πλήρη απασχόληση αλλά διατηρούν άλλες επαγγελματικές ζωές έξω απ’ τη ζώνη ανοχής.


Εδώ και πολλές δεκαετίες, η Τιχουάνα είναι ένα δημοφιλές σημείο περάσματος για τους μετανάστες που κατευθύνονται προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά από τη δεκαετία του 1980 προσελκύει μετανάστες από ολόκληρο το Μεξικό που έρχονται, με αυξανόμενους ρυθμούς, να ζήσουν και να εργαστούν σε ένα από τα πολυάριθμα εργοστάσια επεξεργασίας εξαγωγών στο βιομηχανικό πάρκο. Ο συρφετός μεταναστών με διαφορετική προέλευση, στόχους και υπόβαθρο, που χτίζουν μια νέα ζωή στην Τιχουάνα, έχει ως αποτέλεσμα λιγότερο κοινωνικό έλεγχο του ατόμου. Οι γυναίκες που απασχολούνται στη βιομηχανία του εμπορικού σεξ το βιώνουν αυτό επωφελώς.


Οι γυναίκες εργάζονται σε μια ποικιλία επιχειρήσεων, λιγότερο ή περισσότερο αποκλειστικές και ακριβές. Οι γυναίκες του χαμηλότερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου τείνουν να εργάζονται στο δρόμο, και ακολουθούν οι σεξουαλικές εργαζόμενες που απασχολούνται στα μπαρ, τα νάιτ-κλαμπ και τα ινστιτούτα μασάζ. Εκείνες με υψηλότερες κοινωνικοοικονομικές θέσεις γίνονται κολ-γκερλς που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους κατόπιν ραντεβού σε σπίτια ακριβών συνοικιών. Όλες οι γυναίκες έχουν εμπειρίες από περάσματα συνόρων. Στην Τιχουάνα, ο καθένας έχει τουλάχιστον ένα μέλος στην οικογένειά του που εργάζεται ή εργάστηκε παλιότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι διασυνοριακές οικογενειακές ιστορίες και βιογραφίες είναι συνηθισμένες. Πολλές σεξουαλικές εργαζόμενες προσπάθησαν κάποια στιγμή να κερδίσουν τη ζωή τους από την άλλη πλευρά των συνόρων. Ελάχιστες τα κατάφεραν. Η Λώρα πήγε τρεις φορές στην Ουάσιγκτον, όπου έμεινε με συγγενείς της. Ανατρέχοντας στο παρελθόν, αναλογίζεται ότι δεν της άρεσε ‘απ’ την άλλη πλευρά’. Θυμάται ότι ‘εδώ στο Λος Άντζελες και στο Σαν Ντιέγκο υπάρχουν πολλοί Μεξικάνοι και κάποιος μπορεί να τα βγάλει πέρα χωρίς να ξέρει αγγλικά, όχι όμως στο βορρά όπου υπάρχουν μόνο gabachos (υποτιμητικός όρος για τους Αμερικάνους). Δεν μπορούσα να πάω να ψωνίσω και να επικοινωνήσω με τους ανθρώπους’. Η Λώρα ένιωθε ότι τα αγγλικά της ποτέ δεν έφτασαν σε ένα καλό επίπεδο, στη διάρκεια της παραμονής της στις Ηνωμένες πολιτείες. Κι αυτός ήταν ο κύριος λόγος που δεν της άρεσε εκεί. Η επιτυχία ή η αποτυχία στη διαδικασία της μετανάστευσης συνδέεται πολύ στενά με το μεταναστευτικό καθεστώς κάποιου, αλλά κατά δεύτερο λόγο με το κοινωνικό και πολιτιστικό κεφάλαιο που κατέχει.[3]


Η σεξουαλική βιομηχανία στην Τιχουάνα χαρακτηρίζεται από διαστρωμάτωση, με την έννοια του κοινωνικού υπόβαθρου των γυναικών. Πολλές προέρχονται από τις κατώτερες εργατικές τάξεις, που τα μέλη τους ωθήθηκαν στην άτυπη εργασία ή τη μετανάστευση στην περίοδο της οικονομικής ύφεσης της δεκαετίας του 1990. Η μόρφωσή τους δεν ξεπερνά συνήθως το επίπεδο της στοιχειώδους ή της μέσης εκπαίδευσης. Άλλες σεξουαλικές εργαζόμενες προέρχονται από τις αστικές μεσαίες τάξεις των βόρειων μεξικανικών πόλεων, έχουν μαθητεύσει σε δουλειές ή έχουν πανεπιστημιακά διπλώματα. Οι γυναίκες αυτές δεν απασχολούνται στη σεξουαλική εργασία για λόγους οικονομικής επιβίωσης αλλά κυρίως για να αυξήσουν την καταναλωτική τους δύναμη ή να υλοποιήσουν εκπαιδευτικούς στόχους τους. Επιπρόσθετα, υπάρχουν Μεξικανο-αμερικάνες στη σεξουαλική βιομηχανία της Τιχουάνα. Είναι κάτοικοι των Ηνωμένων Πολιτειών, περνούν τα σύνορα τη νύχτα για να δουλέψουν στην συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια κι όταν τελειώνει η βάρδια τους επιστρέφουν με τα αυτοκίνητά τους στα σπίτια τους, σε αστικές περιοχές της Καλιφόρνιας. Η Τάνια έχει βιώσει το εμπόριο του σεξ κι απ’ τις δυο πλευρές των συνόρων, αλλά πριν αρχίσει να πουλάει σεξ, κέρδιζε τη ζωή της ‘βοηθώντας τους ανθρώπους να περνούν’- ήταν ‘κογιότ’ (τσακάλι). Η Τάνια γεννήθηκε στη μικρή συνοριακή πόλη Tecate, αλλά μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες με τους γονείς της και τα αδέλφια της όταν ήταν έξι χρονών. Συνέχισε να ζει εκεί μέχρι τα τριάντα οκτώ της. Η Τάνια άρχισε να βοηθά ανθρώπους να περνούν τα σύνορα όταν δεν είχε χρήματα. Διηγείται: ‘ Έφερνα ανθρώπους στο San Ysidro κι έπειτα μέχρι το Λος Άντζελες’. ‘Εκείνη την εποχή είχα αυτοκίνητο. Ήταν πιο εύκολα τότε. Μπορούσε κανείς απλώς να περάσει, δεν υπήρχε bordo (συνοριακός φράχτης). Διέσχιζες το τούνελ και έφτανες αμέσως στο San Ysidro. Τότε έκανες έναν πήδο κι έφτανες. Τώρα όλα είναι σφραγισμένα. Όλα είναι καλυμμένα. Οι άνθρωποι αναγκάζονται να πηγαίνουν σε πιο μακρινά μέρη’. Όπως οι περισσότεροι fronterizos, οι κάτοικοι που ζουν στα σύνορα Ηνωμένων Πολιτειών- Μεξικού, η Λώρα έχει συνείδηση των πολιτικών αλλαγών και των επιδράσεών τους στο πέρασμα των συνόρων. Τα σύνορα Ηνωμένων Πολιτειών- Μεξικού έχουν περάσει από μια διαδικασία αυξανόμενης εποπτείας και στρατικοποίησης τις τελευταίες δεκαετίες, με αποκορύφωμα τα αιτήματα για κατασκευή ενός τρίτου συνοριακού φράχτη με ιδιαίτερες επιπτώσεις για τις γυναίκες που περνούν τα σύνορα.[4] Η σεξουαλική εργαζόμενη Κάρμεν, που εργάστηκε στη συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα για είκοσι χρόνια, θυμάται: ‘ Όταν ήμουν δεκαοχτώ χρονών περνούσα τα σύνορα τη νύχτα με το μωρό μου πακέτο. Δούλευα μαζί με μια φίλη στο San Marcos (πόλη στην Καλιφόρνια) εξυπηρετώντας Μεξικάνους και Τσικάνος ή pochos σε μεγάλες ιδιωτικές επαύλεις. Αφού περνούσαμε τα σύνορα με τα πόδια, μας έπαιρναν με τ’ αυτοκίνητο και μας πήγαιναν βόρεια. Εκείνη την εποχή ήταν ακόμη εύκολο να περνάς τα σύνορα’.


Ενώ η Κάρμεν περνούσε τα σύνορα για να κερδίσει περισσότερα λεφτά στο εμπόριο του σεξ στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Τάνια στράφηκε μόνιμα στη σεξουαλική εργασία μόνο όταν δεν κατάφερνε πια να βοηθάει ανθρώπους να περνούν τα σύνορα. Θυμάται: ‘ Τα πράγματα άρχισαν να πηγαίνουν άσχημα κι όταν έπεσα στα χέρια της ομοσπονδιακής αστυνομίας δεν μ’ άρεσε’. Όταν την έπιασαν για πρώτη φορά για παράνομη διακίνηση προσώπων, έμεινε στην ομοσπονδιακή φυλακή του Σαν Ντιέγκο έξι μήνες. Στη συνέχεια, την έπιασαν, την καταδίκασαν και την φυλάκισαν πολλές φορές. Στο τέλος, καταδικάστηκε σε έξι χρόνια φυλάκισης σύμφωνα με το Νόμο Three Strikes που έγιναν πολύ δημοφιλείς στη δεκαετία του 1990 στην Καλιφόρνια και άλλες αμερικανικές πολιτείες.[5] Η Τάνια εξέτισε τρία χρόνια της ποινής της αλλά την άφησαν ελεύθερη νωρίτερα όταν συμφώνησε να στερηθεί τα μεταναστευτικά της χαρτιά. Άσκησε έφεση, ελπίζοντας να γλυτώσει την απέλαση καθώς ήταν παντρεμένη με Αμερικανό υπήκοο: ‘ Άσκησα έφεση γιατί ήξερα ότι το γεγονός ότι ήμουν παντρεμένη με Αμερικανό υπήκοο και είχα παιδιά γεννημένα στις Ηνωμένες Πολιτείες και ιδιοκτησία στην Καλιφόρνια θα μου έδινε κάποια αξία, αλλά δεν ήταν έτσι. Μου είπαν: ‘ Αυτή η γυναίκα πρέπει να φύγει’. Την απέλασαν στην Τιχουάνα, όπου υποχεώθηκε να ξεκινήσει μια νέα ζωή, χωρίς τον άντρα της και τα παιδιά της. Η προσαρμογή στη ζωή στο Μεξικό ήταν τεράστια πρόκληση. Η Τάνια τονίζει ότι μεγάλωσε στην Καλιφόρνια και είχε συνηθίσει στη ζωή στις Ηνωμένες Πολιτείες. ‘ Όλα ήταν εύκολα’, λέει. ‘ Όλα έχουν να κάνουν με την υλική ευμάρεια. Η ζωή είναι πολύ διαφορετική εδώ (στην Τιχουάνα). Μου κόστισε πολύ να προσαρμοστώ στην εδώ ζωή. Έπρεπε να μάθω να πλένω τα ρούχα μου στο χέρι. Το μόνο πράγμα που δεν μπορώ να συνηθίσω είναι ότι εδώ όταν βρέχει τα παπούτσια σου λασπώνουν’. Μετά την απέλασή της, η Τάνια μπήκε στο εμπόριο του σεξ, έχοντας ήδη την εμπειρία από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Συγκρίνοντας τις εμπειρίες της από τις δυο πλευρές των συνόρων, λέει: ‘ Η σεξουαλική εργασία στο Μεξικό είναι πιο σκληρή, πιο δύσκολη απ’ ό, τι στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Μοιάζει περισσότερο με μάχη, γιατί υπάρχει μεγάλος ανταγωνισμός. Από την άλλη πλευρά, εκεί δεν μπορούσες να κάθεσαι να περιμένεις στη γωνιά του δρόμου. Συνήθιζα να περπατώ και να κάνω ότι πηγαίνω σε κάποιο μαγαζί, για παράδειγμα. Δεν μπορούσες να κάθεσαι απλώς στη γωνία, όπως εδώ. Το να βρίσκεις πελάτες στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι πολύ διαφορετικό. Εδώ, στη zona morte μπορείς να πας και να μιλήσεις σε κάποιον, μπορείς να συνεννοηθείς με το βλέμμα’. Στο μεγαλύτερο μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών, η σεξουαλική εργασία είναι παράνομη και γίνεται κρυφά, είτε σε νοικιασμένα διαμερίσματα είτε σε ορισμένους δρόμους. Και στις δυο περιπτώσεις οι γυναίκες κινδυνεύουν με φυλάκιση ή βαριά πρόστιμα. Στο Μεξικό, η πώληση σεξ δεν ποινικοποιείται αλλά μολονότι δεν υπάρχει νομοθεσία που να ορίζει το εμπορικό σεξ ως εγκληματική δραστηριότητα, οι περισσότερες μεξικανικές πολιτείες ρυθμίζουν την πορνεία.[6] Στη Baja California τηρείται αρχείο σεξουαλικών εργαζομένων, απαιτούνται περιοδικές ιατρικές εξετάσεις και η δραστηριότητα περιορίζεται σε μια επιτρεπόμενη περιοχή της πόλης, τη ζώνη ανοχής.[7] Αυτό δεν σημαίνει ότι οι σεξουαλικές εργαζόμενες δεν γίνονται αποδέκτριες παρενόχλησης και διαφθοράς από υπαλλήλους των κυβερνητικών και υγειονομικών υπηρεσιών ή αστυνομικούς. Στην πραγματικότητα, γίνονται πολλές τέτοιες αναφορές, που είναι όμως εκτός του αντικειμένου του συγκεκριμένου άρθρου.


Τα συνοριακά καθεστώτα έχουν πάντα έμφυλες επιδράσεις. Η στρατικοποίηση των συνόρων Ηνωμένων Πολιτειών-Μεξικού είναι ριζωμένη στην υπερ-αρσενικότητα και την πατριαρχία. Οι σεξουαλικές εργαζόμενες στη συνοικία με τα κόκκινα φωτάκια της Τιχουάνα έχουν να κάνουν συνεχώς με στρατιωτικούς, λόγω της εγγύτητας της ναυτικής βάσης του Σαν Ντιέγκο. Η σεξουαλική εργασία ως δραστηριότητα που αποφέρει εισόδημα επιλέγεται συχνά από τις γυναίκες ως τελευταία λύση αφού πρώτα άλλες επιλογές θεωρήθηκαν πιο ακατάλληλες ή απρόσιτες. Οι mujeres fronterizas, οι γυναίκες που μεγάλωσαν στα σύνορα Ηνωμένων Πολιτειών- Αμερικής, έχουν συνηθίσει να εκμεταλλεύονται τους οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτιστικούς πόρους από τις δυο πλευρές των συνόρων. Συνεπώς, σε πρακτικό επίπεδο, πρέπει να εξετάσουμε το θέμα του κινήματος για το πέρασμα των συνόρων μέσα στο πλαίσιο της μετανάστευσης και της παγκοσμιοποίησης. Η μετακίνηση των γυναικών διαμέσου των συνόρων πρέπει να αντιμετωπιστεί καλύτερα από τη νομοθεσία, προκειμένου να προστατεύονται οι γυναίκες που εγκαταλείπουν τις χώρες προέλευσής τους ή κινούνται σε συνοριακές ζώνες σε μόνιμη βάση. Η μετακίνηση των γυναικών διαμέσου εθνικών συνόρων αντιμετωπίζεται πρωτίστως από τη σκοπιά της παράνομης διακίνησης, της θυματοποίησης και της συντηρητικής σεξουαλικής ηθικής. Η δράση αυτή των γυναικών πρέπει να αναδειχθεί και οι περίπλοκες υποκειμενικότητές τους να αντιμετωπιστούν με τις νομικές προσεγγίσεις και τις πολιτικές που προωθούνται σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Οι αποφάσεις των γυναικών για το πέρασμα των συνόρων πρέπει να εξεταστούν ενσυνείδητα μέσα στο πλαίσιο της ενίσχυσης των δυνατοτήτων τους και της αναζήτησης καλύτερων οικονομικών ευκαιριών.


Αναφορές

[1] See Vizcarra, Fernando (1989): “La Zona Norte De Tijuana: Seis Piezas Para un Retrato Hablado”, in La ranura del ojo, October 1989, No. 7, p. 17.

[2] Castillo Debra A., María Gudelia Rángel Gómez & Bonnie Delgado (1999): “Border Lives: Prostitute Women in Tijuana”, in Signs: Journal of Women in Culture and Society, 1999, Vol. 24. No. 2, 387-422. San Francisco: Aunt Lute.

[3] Bourdieu, Pierre (1984): Distinction: a social critique of the judgement of taste, Routledge & Kegan Paul, London

[4] Falcón, Sylvanna M. (2007): “Rape as a Weapon of War: Militarized Rape at the U.S.-Mexico Border”, in Denise A. Segura and Patricia Zavella (eds.): Women and Migration in the U.S.-Mexico Borderlands, Duke University Press, Durham and London

[5] Zimring, Franklin E., Gordon Hawkins & Sam Kamin (2001): Punishment and Democracy: Three Strikes and You’re Out in California, Oxford University Press, Oxford

[6] Del Rio, C. & J. Sepúlveda (2002): “Aids in Mexico: Lessons learned and implications for developing countries”, in AIDS, No. 16, 1445-1457

[7] Curtis, James A. & Daniel D. Arreola (1991): “Zonas de Tolerancia on the Northern Mexican Border, in Geographical Review, Vol. 81, No. 3 (Jul., 1991), 333-346

[8] Falcón, Sylvanna, ο.π.


Αυτή η πολιτική μυωπία μπορεί σύντομα να υποχρεωθεί να αλλάξει, εξαιτίας μιας σειράς αποφάσεων του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου που καθιστούν άκυρους τους νόμους που περιορίζουν την ευρωπαϊκή πρόσβαση στις αμερικανικές αγορές μέσω Ίντερνετ. Ο ανταγωνισμός υπερέχει της απομόνωσης στον τομέα των υπηρεσιών. Ακόμη πιο πιεστικές είναι οι αυξανόμενες εντάσεις μεταξύ Κούρδων αυτονομιστών και τουρκικής κυβέρνησης. Η επιτακτική ανάγκη των Ηνωμένων Πολιτειών να μεσολαβήσουν για την αποφυγή ενός ένοπλου αγώνα, προκειμένου να προωθήσουν τους ευρύτερους στόχους τους για ειρήνευση στο Ιράκ, έφερε, επίσης, την Τουρκία, απρόσμενα και άθελά της, στο προσκήνιο.


Η απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών να στηρίξουν τις τουρκικές αξιώσεις για κυριαρχία κατά των Κούρδων ανταρτών έχει λιγότερο να κάνει με τις αμερικανικές αξίες περί αυτοδιάθεσης παρά με την επιτακτική ανάγκη διατήρησης της πολιτικής ειρήνευσης στο Βόρειο Ιράκ. Σε μια εποχή σχετικής ηρεμίας, η απειλή μιας τουρκικής εισβολής στην περιοχή προείχε οποιασδήποτε άλλης ανησυχίας. Πέραν τούτου, η μακρόχρονη αντιπαράθεση τουρκικών και κουρδικών διεκδικήσεων δεν έχει τόσο να κάνει με ζητήματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο με την ιστορία και την πολιτική της Μέσης Ανατολής. Πράγματι, δείχνει απερίσπαστα πόσο διαφέρει η δίνη στην οποία βρίσκεται η τουρκική πολιτική από την ευρωπαϊκή οικονομική ολοκλήρωση.


Το λιγότερο που μπορούμε να πούμε είναι ότι η διαρκής αμφιθυμία της αμερικανικής πολιτικής και στρατηγικής έναντι της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι επικίνδυνη. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην πολιτική ενασχόληση των Ηνωμένων Πολιτειών με τη Μέση Ανατολή και την Ασία, αλλά και στην υποβόσκουσα ανησυχία ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση φιλοδοξεί και, ενδεχομένως, μπορεί πράγματι να αποτελέσει μια αντισταθμιστική οικονομική δύναμη στις μεγάλες βιομηχανικές δυνάμεις των ‘Οκτώ’. Η Ενωμένη Ευρώπη θεωρεί ότι είναι μια ολοκληρωμένη δύναμη που έχει κάθε δικαίωμα να διεκδικεί ισοτιμία ή σχεδόν ισοτιμία με τις Ηνωμένες Πολιτείας, τουλάχιστον με στατιστικούς όρους, και υπόσχεται ή απειλεί με μια θεμελιώδη αναδιάταξη, καθοριστική για τον υπόλοιπο εικοστό πρώτο αιώνα. Το πρόβλημα είναι ότι το ζήτημα της τουρκικής ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αλλάζει τον συσχετισμό ανάμεσα σ’ αυτές τις φανερά αντιμαχόμενες δυνάμεις.



Στην πραγματικότητα, τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αναπτύξουν κοινή συναίνεση για το πώς θα χειριστούν ένα παράδοξο με μεγάλες συνέπειες: στην Τουρκία υπάρχει ένα δημοκρατικά εκλεγμένο μουσουλμανικό κυβερνών κόμμα, που αμφισβητείται από μια μακρόχρονη στρατιωτική ελίτ, η οποία εμμένει στον κοσμικό χαρακτήρα του έθνους. Προς το παρόν, ο γρίφος βρίσκεται στις κάλπες και στα δικαστήρια. Μέχρι, όμως, η Τουρκία να καταφέρει να επιλύσει το θεμελιακό καθεστώς της ως έθνος-κράτος, η ιδέα της ένταξης σε έναν ευρύτερο συνασπισμό βρίσκεται εύλογα σε αναμονή- ιδίως από εκείνες τις περιφερειακές και πολυεθνικές συμμαχίες που μπορούν μόνο να απογοητευτούν ή να κατακερματιστούν από αυταρχικές εντολές από το εξωτερικό.


Τώρα που η ουσιαστική σταθεροποίηση της Δυτικής Ευρώπης επιτεύχθηκε από οικονομική και διοικητική άποψη, η Ε.Ε. αύξησε το μέγεθος και τη δύναμή της περιλαμβάνοντας στον κατάλογο των κρατών-μελών της μικρότερες δυνάμεις όπως η Κύπρος, η Δημοκρατία της Τσεχίας, η Εσθονία, η Ουγγαρία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Μάλτα, η Πολωνία, η Σλοβακία και η Σλοβενία. Πολλά από αυτά τα νέα μέλη δεν έχουν απλώς βγει από το ζυγό μιας μακρόχρονης κομμουνιστικής καταπίεσης, αλλά δείχνουν σημάδια δυναμικής ανάπτυξης ως μέρος μιας νέας και ουσιαστικά δημοκρατικής Ευρώπης. Ο αντίκτυπος που μπορεί να έχει η ένταξη στην Ε.Ε. σε υποτροπιάζουσες τάσεις προς αυταρχικά καθεστώτα πρέπει να είναι ληφθεί υπόψη στις νέες εξισώσεις της ευρωπαϊκής δύναμης. Πράγματι, το νέο σύστημα εξαρτάται σε τέτοιο βαθμό από μια ευρεία δημοκρατική συναίνεση στο εσωτερικό κάθε κράτους μέλους, που η μοίρα της ολοκλήρωσης μπορεί να τεθεί σύντομα σε δοκιμασία- ιδιαίτερα στα νέα μέλη.


Αντί να προκαταλάβω την ιστορική συζήτηση για τη σημερινή επέκταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ένα έργο που χειρίζονται με επιδεξιότητα και ευρεία γνώση πολλοί διαμορφωτές πολιτικής και διπλωμάτες, θα ήθελα να δώσω μεγαλύτερη έμφαση στα θέματα που βρίσκονται σήμερα στο τραπέζι, παρά στα επιτεύγματα που έχουν ήδη καταγραφεί από τους Ευρωπαίους, με μια ελάχιστη συμβολή Αμερικανών διαμορφωτών πολιτικής. Όπως σε όλες τις ενώσεις διαφορετικών και ξεχωριστών πολιτισμών, περιοχών, εθνικών ομάδων και θρησκευτικών σχηματισμών, τα επίμαχα ζητήματα ανακύπτουν όταν πατιέται το κουμπί και τα νέα έθνη, που δεν ταιριάζουν εύκολα στο αρχικό περίγραμμα, επιμένουν να ληφθούν υπόψη. Αυτό που έχει ανακύψει είναι μια περίεργη μάχη στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανάμεσα στους υπέρμαχους μιας οργάνωσης που δεν αποκλείει κανέναν, και μια πολύ πιο προσεκτική θέση των κυβερνήσεων παλαιότερων κρατών-μελών όπως η γερμανική, η γαλλική και η αυστριακή κυβέρνηση, που τώρα επιχειρηματολογούν άφοβα κατά της τουρκικής ένταξης στην Ε.Ε. σε αυτή τη στιγμή και κάτω από τις συγκεκριμένες πιεστικές συνθήκες στη Μέση Ανατολή. Ασφαλώς, η μετανάστευση, η πίεση των ανθρώπων που στην αρχή ήρθαν ως ‘ξένοι εργάτες’ και παραμένουν ως απείθαρχοι μόνιμοι επισκέπτες, αποτελεί έναν παράγοντα αντίδρασης στην τουρκική ένταξη. Όπως με τους Μεξικανούς ξένους, είτε ‘χωρίς χαρτιά’ είτε παράνομους, υπάρχουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των αντιτιθέμενων εργατικών τάξεων και της ισχυρής συμμαχίας των πνευματικών ελίτ, σε σχέση με την χορήγηση μόνιμου καθεστώτος στους Τούρκους.


Υπάρχει η καθυστερημένη υπενθύμιση της διακήρυξης των Financial Times ότι η διαδικασία της ευρωπαϊκής διεύρυνσης δεν είναι πλέον ‘ένα ταξίδι στο άγνωστο’ αλλά, επίσης, μια απόφαση των κρατών μελών να ορίσουν τους μελλοντικούς συνοδοιπόρους τους σ’ αυτή την οικονομική και διοικητική αναδιάταξη. Τα κράτη μέλη συνειδητοποιούν τώρα ότι ‘η πορεία προς τα εμπρός θα είναι σκληρή’. Αυτό που πρέπει να λεχθεί απερίφραστα είναι ότι η πορεία προς τα εμπρός μπορεί ακόμη και να προοιωνίζει το θάνατο της παλιάς, κατασπαραγμένης από εθνικιστικές αντιπαλότητες, Ευρώπης. Ο ηθικός στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ένας πολιτισμός διευρυμένος στο σύνολό του, αλλά σαφώς μειωμένος σε ό, τι αφορά τα αιρετικά μέρη του. Αυτό που πρέπει να προσθέσουμε, και που πολύ σπάνια λέγεται, είναι πόσο πολύτιμη έχει γίνει η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Είναι ένα εργαλείο που υποστηρίζει, εάν δεν εξασφαλίζει, την οικονομική ανάπτυξη, νομιμοποιεί ένα πολιτικό καθεστώς ως μέρος των ελεύθερων εθνών του κόσμου και, πιο περίπλοκο, επιλαμβάνεται μιας κοινωνικήςατζέντας που αναφέρεται στις ισότητες που έχουν να κάνουν με το φύλο, τη φυλή, την εθνότητα και τη θρησκεία. Παράλληλα επιβάλλει ένα περιβαλλοντικό πιστεύω, που αναλαμβάνει την ευθύνη να κάνει την Ευρώπη ένα κατοικήσιμο μέρος για να ζει και να εργάζεται κανείς. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι νιρβάνα και προσφέρει ελάχιστες εγγυήσεις, είναι όμως μια λειτουργική πραγματικότητα που πρόκειται σύντομα να γιορτάσει τον εικοστό χρόνο ύπαρξής της.


Οι αλλαγές στη γαλλική εκλογική πολιτική αποτελούν τη σαφέστερη ένδειξη σε σχέση με την ανησυχία ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση περισσότερο απειλείται παρά ευνοείται από την είσοδο της Τουρκίας. Στη Γαλλία και τη Γερμανία, ένα χρόνο νωρίτερα, οι εθνικές και κοινωνικές ανησυχίες προείχαν της οικονομικής ολοκλήρωσης. Είναι γεγονός ότι η προηγούμενη γαλλική κυβέρνηση Σιράκ ευνοούσε την είσοδο της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση- εν μέρει, ίσως, για να εξευμενίσει τη μεγάλη και ολοένα πιο μαχητική μουσουλμανική μειονότητα σ’ αυτό το έθνος, και, επίσης, υποθέτοντας αβάσιμα ότι θα λειτουργούσε ως ασπίδα κατά του εξτρεμισμού και της τρομοκρατίας στη Μέση Ανατολή. Το πόσο αδύναμη αποδείχτηκε η στρατηγική του Σιράκ φάνηκε όταν, αφού ανακοίνωσε τη γαλλική υποστήριξη στην είσοδο της Τουρκίας, ξέσπασαν ταραχές που θύμιζαν το Παρίσι του 1968, από γνωστούς- άγνωστους ‘νέους εξτρεμιστές’. Αντίθετα, το νέο καθεστώς Σαρκοζί καθιέρωσε ένα σταθερό επίπεδο ειρηνικής συμπεριφοράς και την αποκατάσταση της ισορροπίας στην εξωτερική πολιτική μεταξύ Γαλλίας και Ηνωμένων Πολιτειών, σε πλήρη αντίθεση με αυτό που ίσχυε μόλις ένα χρόνο νωρίτερα.


Υποψιάζομαι ότι το ζήτημα της Τουρκίας αποτελεί το κρίσιμο σημείο που μπορεί να προκαλέσει διακριτή αλλαγή στην κληρονομημένη κατάσταση της αμερικανικής έλλειψης ενδιαφέροντος. Πίσω από το θέμα της αποδοχής της Τουρκίας στην Ε.Ε. κρύβεται η βαθιά ανησυχία ότι μια χώρα που κυριαρχείται από μια συντριπτική μουσουλμανική πλειοψηφία, με συμπεριφορά απέναντι στις μειονότητες διαφορετική από εκείνη των άλλων υπαρχόντων μελών, με γλωσσολογική βάση διαφορετική από τις πιο συμβατικές και κυρίαρχες λατινικές και γερμανικές γλώσσες, και με πολιτική στάση πολύ πιο συνδεδεμένη με την γενικότερη πολιτική του αραβικού κόσμου από όσο η ευρωπαϊκή πολιτική για τη Μέση Ανατολή, θα αποτελούσε ή θα μπορούσε να αποτελέσει την αχίλλειο πτέρνα για την Ευρωπαϊκή Ένωση ως σύνολο. Η Τουρκία θα μπορούσε να είναι η Νότια Καρολίνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης-εκείνο το κράτος του προπολεμικού Νότου που ήταν απρόθυμο να δεχτεί ένα έθνος χωρίς σύστημα δουλείας ως οδηγό. Ασφαλώς το ζήτημα δεν έχει μόνο να κάνει με τις θρησκευτικές διαφορές, όπως και οι διαφορές της Νότιας Καρολίνας του John C. Calhoun με την Αμερικανική Ένωση δεν είχαν μόνο να κάνουν με το ζήτημα της δουλείας ή της ελευθερίας. Τα μεγαλύτερα ζητήματα είχαν να κάνουν με την ατομική ελευθερία έναντι της κυριαρχίας του κράτους. Οι μεγαλύτερες αναφλέξεις ενέχουν, συχνά, βασικές αρχές που αποπνέονται από μνήμες θρησκευτικών πολέμων και πολιτισμικού συλλογικού υποσυνείδητου, ανεξάρτητα αν θεωρούνται από τις εκσυγχρονιστικές ελίτ άσχετες ή παραπλανητικές.


Οι διαφορές ανάμεσα στους υπέρμαχους της περιφέρειας και τους εθνικιστές αναδεικνύονται θαυμάσια στην πολύ διαφορετική αντίδραση της Αυστρίας έναντι της Τουρκίας. Στο έργο τους European Union Enlargement (Η Διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης), οι Sajdik και Schwarzinger χειρίζονται το θέμα με λεπτότητα, αλλά, πάντως, το χειρίζονται. Μολονότι το εξετάζουν κυρίως από την αυστριακή πλευρά, εύκολα βλέπει κανείς ότι οι προβληματισμοί που εκφράζουν είναι κοινοί μεταξύ των υπέρμαχων της Ε.Ε. στην ήπειρο ως σύνολο. Η Αυστρία δεν έχει πολλές επιχειρήσεις στην Τουρκία, ενώ οι εξαγωγές της στην Κροατία είναι πολύ περισσότερες απ’ ό, τι στην Τουρκία. Πολλά έθνη στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν εκφράσει παρόμοιες σοβαρές αμφιβολίες και σκεπτικισμό σε σχέση με μια δημοκρατική κοσμική Τουρκία, και υπάρχει ένας ευρύτερος προβληματισμός ότι οι Τούρκοι που ζουν στην Αυστρία μπορούν εύκολα να σχηματίσουν ένα μπλοκ που θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως ‘φυσικό λόμπι’ και θα βρισκόταν σε αντίθεση με τις παραδοσιακές αυστριακές αξίες και συναισθήματα. Το καρότο σε όλα αυτά είναι τα 65 εκατομμύρια Τούρκοι που αποτελούν μια πιθανή αγορά για τα αγαθά και τις υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, γίνεται όλο και πιο φανερό ότι η αντίθεση στην περαιτέρω διεύρυνση είναι η κορυφή του πολιτικού και ιδεολογικού παγόβουνου σε σχέση με το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ακόμη και ο Sevket Pamuk, από τους μεγαλύτερους υπέρμαχους της τουρκικής ένταξης, που συνεργάζεται με βρετανικό και με τουρκικό ινστιτούτο οικονομίας και οικονομικής ιστορίας, μιλάει τώρα για διάλογο μεταξύ Τουρκίας και Ε.Ε. και μεταθέτει για το μακρινό μέλλον την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση της Τουρκίας. Το σκεπτικό του δεν θα μπορούσε να είναι πιο απλό : ‘η ανερχόμενη πολιτική και μακροοικονομική αστάθεια, η αυξανόμενη διαφθορά και η φθορά του θεσμικού περιβάλλοντος στη δεκαετία του 1990 οδήγησαν αυτό το κύμα {ανάπτυξης} σε απότομη παύση το 2001…. .”


Η ειρωνεία είναι ότι όπως φάνηκε σε όλα τα συνέδρια που έγιναν, τις δυο τελευταίες δεκαετίες, στα κράτη μέλη της Ε.Ε., οι Βρυξέλλες, το Λουξεμβούργο και το Ελσίνκι θεωρούσαν ότι η τουρκική κυβέρνηση ενδιαφερόταν πολύ για τη μελλοντική ένταξη της χώρας. Όλο και περισσότερο, όμως, η κυβέρνηση του Ταγίπ Ερντογάν ‘έπαψε να δείχνει ενδιαφέρον γι’ αυτή την εκδοχή’. Γιατί το θέμα της συμμετοχής στην επέκταση της Ε.Ε. περιλάμβανε δύσκολα ζητήματα σχετικά με τη διατήρηση και αύξηση του μουσουλμανικού συντηρητισμού, την απώλεια εθνικού ζήλου σε σχέση με την κεμαλική δέσμευση του 1923 ως προς τη δυτικοποίηση της χώρας ή τη δημοκρατική μορφή διακυβέρνησης και τη συνακόλουθη ταύτιση με τη Μέση Ανατολή ως φυσικό συνασπισμό. Επιπλέον, τα χαμηλότερα επίπεδα οικονομικής ανάπτυξης και πολιτισμικών σχηματισμών ενίσχυσαν τη σχετική καθυστέρηση σε σχέση με τα περισσότερα από τα κράτη μέλη της Ε.Ε. και συνέβαλαν, επίσης, στη μείωση του επιπέδου ενθουσιασμού για την ένταξη στις τουρκικές μάζες. Αν προσθέσουμε σ’ αυτή την κοινωνικο-οικονομική αποτελμάτωση το απλό γεωγραφικό γεγονός ότι πάνω από το 90% της τουρκικής γης θεωρείται μέρος της Ασίας, το ζήτημα της ένταξης γίνεται ένα μπερδεμένο κουβάρι που είναι πιθανότερο να ξηλωθεί παρά να ενσωματωθεί και θυμίζει περισσότερο μεσοαστικό όνειρο παρά πραγματικότητα της εργατικής μάζας.



Η εκλογή, στα τέλη Αυγούστου του 2007 ενός ευσεβούς Μουσουλμάνου, του Αμπντουλάχ Γκιουλ, στην προεδρία της Τουρκίας, δεν ανακούφισε ιδιαίτερα τα κράτη μέλη της Ε.Ε. Στην εναρκτήρια ομιλία του, έδωσε έμφαση στον κοσμικό χαρακτήρα της κρατικής εξουσίας, αλλά και στην ευρεία λαϊκή μεταστροφή από τα κοσμικά στα θρησκευτικά εκλογικά πρότυπα. Ο Γκιουλ τόνισε ότι υποστηρίζει την είσοδο της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, παραμένει όμως γεγονός ότι το κόμμα του ενστερνίζεται το πολιτικό Ισλάμ. Η κοσμική τάξη, με εμπορικά και αστικά συμφέροντα κι έναν ισχυρό στρατό θεματοφύλακα της κεμαλικής επανάστασης, συντηρεί τη διαμάχη μεταξύ των Τούρκων των ανώτερων τάξεων με τις δυτικές αξίες και της συντηρητικής, ζωτικής ενδοχώρας της Ανατολίας, στο ευρύ γεωγραφικό κέντρο της Τουρκίας. Οπωσδήποτε, μέχρι να επιλυθούν βασικά ζητήματα θρησκείας, πολιτισμού και πολιτικής, δεν μπορεί κανείς να οραματιστεί την είσοδο της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση- ακόμη και με καθεστώς παρατηρητή.


Είναι επίσης σαφές, σήμερα, ότι τα δυο πιο ισχυρά μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Γερμανία και η Γαλλία, συμφωνούν ότι λόγω νομικών εξαναγκασμών (όπως η ανάγκη των Συνταγματικών δημοψηφισμάτων) και της ανάγκης επανόρθωσης των υπαρχόντων διαιρέσεων ανάμεσα στα παλαιότερα έθνη και τους νεοφερμένους στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι προοπτικές για την τουρκική είσοδο απομακρύνονται όλο και περισσότερο. Ο Νικολά Σαρκοζί, ο νέος πρόεδρος της Γαλλίας, και η Άγκελα Μέρκελ, η νέα καγκελάριος της Γερμανίας, έχουν καταστήσει σαφές ότι οι συνεχιζόμενες εντάσεις στο εσωτερικό της Τουρκίας, κι ακόμη περισσότερο, η απροθυμία της Τουρκίας να επιλύσει ή έστω να συμβιβαστεί με την Ελλάδα στο θέμα της Κύπρου, καθώς δεν δέχεται τα αεροσκάφη και πλοία από την Κύπρο στα τουρκικά λιμάνια, αποτελούν το τελευταίο κεφάλαιο στην αδυναμία αυτού του έθνους να συμμορφωθεί με τους κανόνες διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε μια ευρεία κλίμακα κοινωνικών θεμάτων.


Είναι σαφές ότι οι νέες προσχωρήσεις του 2004 και 2007 περιόρισαν την ικανότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ενσωματώνει ακόμη και φιλικά κράτη. Οι ειδικές εκλογικές αναμετρήσεις στη Γαλλία και την Ολλανδία, το 2005, όπου κυριάρχησε το όχι στη Συνταγματική Συνθήκη, δείχνουν μια επιβράδυνση αν όχι παύση σε ό, τι αφορά την τουρκική ένταξη. Η βρετανική ψυχρότητα έχει εκδηλωθεί με την επίμονη άρνηση της χώρας αυτής να γίνει μέλος της Ευρωζώνης και τη διατήρηση της λίρας ως νόμισμα της χώρας. Το ενδεχόμενο να υποστηρίξει αλλαγές στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι, στην καλύτερη περίπτωση, περιορισμένο, χωρίς να λάβουμε υπόψη τον τουρκικό παράγοντα. Σε μια τέτοια κατάσταση, και πόσο μάλλον με ένα νέο μέλος, η βρετανική αντίθεση στην επέκταση της συμμετοχής της μοιάζει να αποτελεί αναπότρεπτο συμπέρασμα.


Η Gisela Muller- Bocquet, σε άρθρο της στην έγκριτη επιθεώρηση ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής, Intereconomics, συνοψίζει περιεκτικά την κατάσταση: η τουρκική ένταξη θέτει σε κίνδυνο όλα όσα έχουν επιτευχθεί μέχρι σήμερα για την ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και ειδικότερα τις σημερινές προσπάθειες της να εντάξει τα νέα έθνη στο γενικότερο πρότυπο της ευρύτερης Ένωσης. Χρησιμοποιώντας μια ασυνήθιστα , για διπλωματικά ευαίσθητους διαμορφωτές πολιτικής, ωμή γλώσσα, καταλήγει με ένα ρητορικό ερώτημα: ‘Δεν θα ήταν, λοιπόν, ανεύθυνο να τεθούν τα επιτεύγματα αυτά σε κίνδυνο; Φαίνεται ότι ήρθε η στιγμή να εγκαταλείψουμε τις αυταπάτες ότι η Ε.Ε. θα μπορούσε, ακόμη και μεσοπρόθεσμα, να ενσωματώσει μια τόσο τεράστια και ποικίλη χώρα όπως η Τουρκία. Είναι, συνεπώς, καιρός να αναζητήσουμε σοβαρά εναλλακτικές λύσεις για τις ευρωτουρκικές σχέσεις’. Η επιτακτική φύση και οι πολιτικές συνέπειες μιας τέτοιας ανάλυσης δεν μπορούν εύκολα να αγνοηθούν.


Πράγματι, έθνη όπως η Αυστρία, που συνδέονται στενά με τη διαδικασία του εξευρωπαϊσμού, αποπνέουν μια αίσθηση ανακούφισης που η έμφαση μπορεί τώρα να δοθεί στην Ένωση όπως έχει εξελιχθεί- πιο ισορροπημένα, αφού οι μεσαίες χώρες από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη αποτελούν αντιστάθμισμα στα ισχυρά μεγαλύτερα έθνη της Δυτικής Ευρώπης. Το έργο για τη Διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης έρχεται, λοιπόν, σε μια στιγμή που τα ζητήματα του περασμένου αιώνα στην περιοχή έχουν εκλογικευτεί εάν όχι εντελώς διευθετηθεί, και επομένως χρειάζεται μεγάλη προσοχή από όσους έχουν να κάνουν με τη διεθνή πολιτική και την παγκόσμια οικονομία.


Τώρα που το εκκρεμές της κοινής γνώμης έχει σαφώς μεταστραφεί κατά της τουρκικής ένταξης, τίθεται το ερώτημα εάν αυτό προοιωνίζει το τέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αποσυντίθεται, μήπως, στα πιο εθνικιστικά μέρη της; Όπως οι πιο συνετοί από όσους μελετούν αυτή τη νέα συγχώνευση, δεν νομίζω. Το αντίστροφο συμβαίνει, και νομίζω ότι η διάγνωσή τους είναι σωστή: η προσεκτική επέκταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την συμπερίληψη των εθνών της Ανατολικής Ευρώπης- συνήθως ενός μεγέθους και μιας εγγύτητας που βρίσκεται πιο κοντά στην Αυστρία παρά στα μεγαλύτερα ιδρυτικά μέλη- αποτελεί μια ορθολογική εξέλιξη που ισχυροποιεί την Ευρωπαϊκή Ένωση ως έναν νομισματικό συνασπισμό, μια οικονομικά ολοκληρωμένη κοινότητα παραγωγικών εθνών και μια πολιτισμική δύναμη με έναν μοναδικό συνδυασμό εκκοσμίκευσης, μοντερνισμού και σχετικής στρατιωτικής ηρεμίας στο μετα-βοσνιακό και γιουγκοσλαβικό περιβάλλον.


Αμερικανοί διαμορφωτές πολιτικής, όπως ο Χένρι Κίσσινγκερ, που είχαν την τάση να ταυτίζουν την Ευρωπαϊκή Ένωση με την ανάγκη για μεγαλύτερη ηγεμονική συμμετοχή, μοιάζουν να αγνοούν τα διδάγματα των Ηνωμένων Πολιτειών, που αναπτύχθηκαν ως μια ολοκληρωμένη σειρά κρατών, με περιορισμούς αλλά και σχέδια στην επιδίωξη εξουσίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν στα σύνορά τους τον Καναδά, τα πιο φιλικά και ανοιχτά σύνορα στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, και στην άλλη άκρη το Μεξικό, με σύνορα ίσως λιγότερο φιλικά αλλά πάντως πορώδη και με ελεύθερη διακίνηση. Στην πραγματικότητα, το γεγονός ότι είναι ένα έθνος με μια πρώην βρετανική αποικία στη μια άκρη των συνόρων και μια πρώην ισπανική αποικία με ισχυρές εθνικές παραδόσεις στην άλλη, δεν οδήγησε στον αποδεκατισμό των Ηνωμένων Πολιτειών. Δίνει όμως πολυσύνθετες προσδοκίες σχετικά με την έννοια μιας περιφερειακής ταυτότητας που μπορεί να αξιολογηθεί με βάση την ύπαρξη και ανεξαρτησία των γειτόνων της.


Ένα καλό πρόσφατο άρθρο του Michael Goodhart, με τον πολύ πρωτότυπο τίτλο ‘Europe’s Democratic Deficits through the Looking Glass: The European Union as a Challenge to Democracy’ (Τα Δημοκρατικά Ελλείμματα της Ευρώπης κάτω από το Φακό: η Ευρωπαϊκή Ένωση ως Πρόκληση στη Δημοκρατία), υιοθετεί ένα ιδανικό που είναι σήμερα της μόδας, ότι οι δεσμοί της ‘δημοκρατίας’ με το κυρίαρχο κράτος είναι κανονιστικοί όσο και εμπειρικοί. Συνεχίζει με την πεποίθηση ότι αυτό που πλήττει την Ε.Ε. είναι η προσπάθεια συγκερασμού της κοσμοπολίτικης δημοκρατίας με ένα κρατικιστικό μοντέλο. Υποστηρίζει ότι, αντίθετα, ‘η Ε.Ε. αποτελεί πρόκληση για τη δημοκρατική θεωρία γιατί παρεκκλίνει από του κανόνα βασισμένο στην εθνική κυριαρχία στον οποίο βασίζεται κάθε σύγχρονη δημοκρατική θεωρία ’. Ασφαλώς, πολλά εξαρτώνται από την ακρίβεια αυτής της τέλειας σύμπτωσης μεταξύ εθνικής κυριαρχίας και δημοκρατίας. Ακόμη όμως κι αν δεχτούμε αυτόν το συλλογισμό, είναι δύσκολο να κατανοήσουμε την απαισιοδοξία αυτής της προσέγγισης για την αναμόρφωση της σύγχρονης Ευρώπης. Με δυο λόγια, είναι δύσκολο να υπάρξει δημοκρατία χωρίς εθνική κυριαρχία, αλλά το αντίθετο είναι πολύ πιο απλό να αναγνωρισθεί : η εθνική κυριαρχία με περιορισμένη δημοκρατία είναι κοινός τόπος.


Μολονότι οι συζητήσεις για τη δημοκρατία είναι πράγματι ευεργετικές και νηφάλιες, η βάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να ιδωθεί ως οικονομικό γεγονός και όχι ως πολιτική θεωρία σε αναζήτηση κανόνων. Εύκολα ξεχνάμε ότι η ίδρυση των Ηνωμένων Πολιτειών αποτέλεσε μια διαδικασία από μόνη της και όχι μια πιστή αντιγραφή αυτού που υπήρξε πριν. Υποψιάζομαι ότι θα αποδειχτεί ότι ισχύει το ίδιο και στην περίπτωση της εξέλιξης μιας νέας Ευρώπης που δεν αποκλείει κανέναν. Ο χαρακτήρας της εθνικής κυριαρχίας είναι σημαντικός, όχι όμως περισσότερο από ό, τι ήταν ο χαρακτήρας της κρατικής κυριαρχίας στον προπολεμικό Νότο. Μπορεί μια υπερ-ηγεμονική δύναμη να πάρει μάλλον διοικητική παρά προσωπική ή προεδρική μορφή. Ή μπορεί τα οικονομικά ζητήματα να υπαγορεύσουν το είδος του πολιτικού συστήματος που θα ακολουθηθεί ή υιοθετηθεί. Σε ό, τι αφορά, όμως, τον περιορισμό για το ποια κράτη μπορούν να μπουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα υπάρξουν κριτήρια που θα είναι συμβατά με τα κριτήρια κυριαρχίας που ισχύουν στα περισσότερα δημοκρατικά έθνη-κράτη. Γι’ αυτό, ο αποκλεισμός της Τουρκίας και άλλων εθνών που απέχουν από τα κριτήρια των ευρωπαϊκών και βορειοαμερικανικών παραδόσεων και πολιτισμών, θα παίξει καίριο ρόλο από δω και στο εξής, επαναπροσδιορίζοντας το περιεχόμενο και το πλαίσιο του τι σημαίνει δημοκρατία.


Μπορεί στο άμεσο μέλλον η Τουρκία να γίνει υποψήφια για ένταξη, με σχετική ηρεμία. Αλλά σε ό, τι αφορά το προβλεπόμενο μέλλον, η Ευρωπαϊκή Ένωση, που επεκτάθηκε για να συμπεριλάβει μια ισχυρή πλειονότητα ευρωπαϊκών εθνών-κρατών, δείχνει ωριμότητα και ικανότητα ανάπτυξης και δεν χρειάζεται επεκτάσεις υψηλού κινδύνου. Στην παγκοσμιοποίηση των δυτικών οικονομιών, η ιδέα μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης, με ή χωρίς πλήρη φορολογική ολοκλήρωση, αποτελεί πρόκληση για την αμερικανική επινοητικότητα και ηγεμονία. Ακριβώς όπως οι περιφερειακές διαφορές στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών υπάρχουν χωρίς να θίγουν την οικονομική ταυτότητά τους ως σύνολο, μπορούμε να εικάσουμε ότι οι περιφερειακές, εθνικές, ακόμη και οι θρησκευτικές διαφορές θα παραμείνουν το χαρακτηριστικό γνώρισμα της Νέας Ευρώπης. Ένας διπολικός κόσμος αναδύεται ξανά, αυτή τη φορά όχι ως διαμάχη ανάμεσα στον Καπιταλισμό και τον Κομμουνισμό, αλλά ανάμεσα στους μείζονες βιομηχανικούς και τεχνολογικούς πόλους στον κόσμο. Αυτό το εκπληκτικό αποτέλεσμα του θριάμβου της εμπειρικής πραγματικότητας έναντι του ιδεολογικού ιστορικισμού είναι το κεντρικό δίδαγμα από την εξέλιξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αξίζει τον σεβασμό και μια ανανεωμένη πίστη στον ανταγωνισμό στο εσωτερικό του ελεύθερου κόσμου, αντί για φόβους για τον δημοκρατικό κόσμο και τα ολοκληρωτικά μονολιθικά φαντάσματα του περασμένου αιώνα.


Οι διεθνιστές, όπως και οι εθνικιστές, πρέπει να μάθουν να βλέπουν με ψυχρή ματιά τη σύγχρονη ιστορία. Οι σκληροπυρηνικοί και οι καλόκαρδοι πρέπει να έχουν επίγνωση ότι η νίκη ανήκει σε αυτά που λαχταρούν οι άνθρωποι και όχι σ’ αυτά που διακηρύττουν υπερφίαλοι μηχανορράφοι. Όπως επεσήμανε η Lauren McAllen, αναφορικά με τις κοινωνικές βάσεις που έχει η απόρριψη της επέκτασης από την πλευρά των κρατών μελών και των λαών, η σημερινή κατάσταση στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσφέρει ένα θαυμάσιο παράδειγμα υποστήριξης της διεύρυνσης, αλλά με όχι λιγότερο σαφείς περιορισμούς σε ό, τι αφορά την επέκτασή της. Είναι μια κατάσταση που πρέπει να παρακολουθούμε και να εκτιμούμε –όπως κι εκείνοι στις Ηνωμένες Πολιτείες που εξακολουθούν να σκέφτονται τη σημερινή Ευρώπη με ξεπερασμένους όρους του παρελθόντος.

Αναφορές

Brandeck-Bocquet, Gisela Muller – “Turkey’s Full EU Membership – Still a Realistic Perspective?” Intereconomics: Review of European Economic Policy, Volume 42, No. 3. 2007. σσ. 114-115.

Carkoglu, Ari, and Barry M. Rubin, editors. Turkey and the European Union. New York and London: Frank Cass Publishers, 2003. 212 σσ.

Goodhart, Michael “Europe’s Democratic Deficits through the Looking Glass: The European Union as a Challenge to Democracy.” Perspectives on Politics (APSA). Volume 5, Number 3, September 2007. σσ. 567-584.

Horowitz, Irving Louis, “Feuding with the Past, Fearing the Future: Globalization as Cultural Metaphor for the Struggle between Nation-State and World Economy.” Social Philosophy and Policy, Volume 23, No. 1 Winter 2006. σσ. 260-281.

Jordan, Andrew and Adriaan Schout, The Coordination of the European Union. New York and London: Oxford University Press, 2007. 336 σσ.

Kissinger, Henry, “Turkish Membership in the EU is Crucial,” (The Journal of) Turkish Weekly. June 1st, 2007.

McLaren, Lauren M., “Explaining Opposition to Turkish Membership in the EU.” European Union Politics, Volume 8, No. 2. σσ. 251-278. (2007).

Meunier, Sophie and Kathleen R. McNamara, The State of the European Union: Making History. New York and London: Oxford University Press, 2007. 362 σσ.

Miller, John W., “EU Service Firms Could Gain U.S. Access,” The Wall Street Journal. August 23, 2007. σ. 2.

Pamuk, Sevket, “Economic Change in 20th Century Turkey: The Glass More than Half Full?,” LSE Magazine. Summer, 2007. σσ.14-15.

Sajdik, Martin and Michael Schwarzinger, European Union Enlargement. New Brunswick and London: Transaction Publishers, 2007. 387 σσ.

Zurcher, E.J., and H. van der Linden. The European Union, Turkey and Islam (Report of the Netherlands Scientific Council for Government Policy). Amsterdam: Amsterdam University Press, 2004. 174 σσ.

________________________________________________________________________
Δήλωση που προετοιμάστηκε για το ειδικό φόρουμ “Προοπτικές για την διεύρυηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης”, που διοργανώθηκε από την Πρεσβεία της Αυστρίας στις ΗΠΑ και πα=ραγματοποιήθηκε στο Graduate Center του City University of New York.


Η νικηφόρα επίδραση μιας εξεζητημένης εκστρατείας που ενσωμάτωσε τη γραφιστική σε πρωτοφανές για την αμερικανική πολιτική επίπεδο, δε γοήτευσε μόνο τους νέους ψηφοφόρους αλλά και τον Τύπο και τον εξειδικευμένο Τύπο του ντιζάιν. Σε μια προσπάθεια για την προεδρία που έδωσε έμφαση στη διαφορά από την πολιτική νόρμα, η γραφιστική χρησιμοποιήθηκε με μοναδικό τρόπο. Αντιμετωπίστηκε ως σοβαρό εργαλείο της εκστρατείας και της δόθηκε μεγαλύτερη προσοχή από εκείνη ενός αποσπασματικού ντεκόρ. Αποδείξεις γι’αυτό υπάρχουν σε όλο το υλικό της εκστρατείας, από τις μικρότερες λεπτομέρειες μέχρι το πανταχού παρόν λογότυπο ‘Ο’. Το λογότυπο του Ομπάμα αποτελεί συνειδητή απομάκρυνση από τη συντηρητική αισθητική των τυπικών λογότυπων των υποψηφίων, αλλά αποφεύγει την ελαφρότητα με τη χρήση του παραδοσιακού κόκκινου, άσπρου και μπλε (αν και χρησιμοποιεί ένα πιο ζωηρό μπλε απ’ ό, τι συνηθίζεται). Το λογότυπο δείχνει έναν ήλιο που ανατέλλει και την αμερικανική σημαία ως μονοπάτι πάνω απ’ τον ορίζοντα, αντανακλώντας την κυβερνητική προσέγγιση που αναμένεται από έναν συνταγματολόγο όπως ο Ομπάμα: μια νέα αρχή που ανατέλλει εξ αντανακλάσεως στα θεμελιώδη ιδανικά της Αμερικής.


Η τυπογραφία της εκστρατείας δείχνει παρόμοια σκέψη και αυτοσυγκράτηση, με χαρακτηριστικά όπως η ελεγχόμενη αλλά κομψή, τυπικά αμερικανική, γραμματοσειρά Gotham. Η τυπογραφία, ο τρόπος με τον οποίον οι γραμματοσειρές επιλέγονται και χρησιμοποιούνται, έχει τεράστια δύναμη επιρροής σε οποιαδήποτε γραπτή επικοινωνία. Εάν δεν χρησιμοποιηθεί σωστά, για παράδειγμα, σε ένα έγγραφο που έχει παραχθεί στον υπολογιστή, μπορεί να παρεμποδίσει ένα μήνυμα. Εάν σχεδιαστεί σωστά, μπορεί να προσθέσει σημαντικό βάρος στη γραπτή λέξη, να υποστηρίξει το νόημά της μέσα από αμέτρητες μικρές λεπτομέρειες που επικοινωνούν υποσυνείδητα αλλά είναι απόλυτα αποτελεσματικές. Η Sender LLC, η εταιρία συμβούλων γραφιστικής ταυτότητας του Ομπάμα, το γνωρίζει καλά. Η καλοδιαλεγμένη γραμματοσειρά Gotham αντανακλά τις αξίες του υποψήφιου μέσα από τα φυσικά προσόντα της και την καταγωγή της, αποτέλεσμα που δεν ενισχύεται μόνο από τον εκλεπτυσμένο και εντυπωσιακά συνεπή τρόπο με τον οποίον εφαρμόστηκε σε όλο το υλικό της εκστρατείας, ακόμη και στα πλακάτ που κρατούσαν οι υποστηρικτές του στις συγκεντρώσεις του. Η καταλληλότητα της γραμματοσειράς είναι ακόμη πιο αξιοσημείωτη εάν ληφθούν υπόψη οι εκατοντάδες παρόμοιων γραμματοσειρών, που οι περισσότερες προέρχονται από την παλιά Ευρώπη της δεκαετίας του 1940. Ο Stephen Heller, ένας έγκριτος σχολιαστής της γραφιστικής, σημειώνει ότι σπάνια έχουμε δει σε εμπορικές επιχειρήσεις τη συνέπεια έκφρασης της ταυτότητας που πέτυχε η εκστρατεία του Ομπάμα, πόσο μάλλον στον πολύ λιγότερο γνώστη, από πλευράς ντιζάιν, κόσμο της πολιτικής εκστρατείας.


Η γραμματοσειρά και το λογότυπο συνδυάστηκαν με καλό αποτέλεσμα στα πολύ εξειδικευμένα αντικείμενα της εκστρατείας που επανασχεδιάζονται από πολιτεία σε πολιτεία. Όσοι πηγαίνουν στις συγκεντρώσεις του Ομπάμα έχουν αναγνωριστικές κονκάρδες, πράγμα που από μόνο του δεν είναι τόσο φοβερό. Η διαφορά είναι ότι κάθε παραλλαγή έχει ένα καλά επεξεργασμένο κομμάτι τυπογραφίας όπου τα αρχικά της πολιτείας είναι χαραγμένα σε πλήρη αρμονία με το λογότυπο του Ομπάμα. Το αποτέλεσμα έχει να κάνει με τον τοπικό χαρακτήρα: η εκστρατεία ανήκει εδώ, ο Ομπάμα ανήκει εδώ, εμείς (η εκστρατεία και εσύ) είμαστε ένα.


Υποστηρικτικά της εκστρατείας του Ομπάμα από μια άλλη, εξίσου σημαντική σκοπιά, είναι τα μελετημένα διαπιστευτήρια του βίντεο ‘Ομπάμα: Ναι, μπορούμε!’, μια προβολή με έντονη ατμόσφαιρα. Στο βίντεο, μια ανομοιογενής ομάδα από γνωστές προσωπικότητες απαγγέλουν λέξεις από μια από τις ζωηρότερες ομιλίες του Ομπάμα. Το τμήμα της ομιλίας που χρησιμοποιείται σχετίζεται με το ξεπέρασμα του βαθιά ριζωμένου κυνισμού μέσω της ελπίδας. Οι προσωπικότητες που συμμετέχουν δεν έχουν κοινά μεταξύ τους εκτός από την υποστήριξή τους στον Ομπάμα και την πίστη τους στο μήνυμά του. Σε μια χώρα παθιασμένη με τη διασημότητα και θεμελιωμένη στην ελπίδα, αυτό το μίγμα δόξας και ιδανικών των προγόνων είναι πραγματικά δραστικό.

Φωτο 1 – Φώτο καρέ από το βίντεο ‘Ναι, μπορούμε’.


Αυτό το επίπεδο ενοποίησης μεταξύ της γραφιστικής και στρατηγικής της εκστρατείας είναι νέο στις πολιτικές εκστρατείες. Συγκριτικά, οι στρατηγικές ντιζάιν των άλλων προεδρικών υποψήφιων υστερούν. Το πλεονέκτημα της τόσο μεγάλης ενοποίησης της γραφιστικής έχει να κάνει με το συναίσθημα και δίνει στην εκστρατεία του Ομπάμα μια αμεσότητα, κάτι που η ανθρωπολόγος Dori Tunstall ίσως αποκαλούσε χειροπιαστή υπόσταση, και τον φέρνει τόσο κοντά στο εκλογικό σώμα ώστε αυτό ταυτίζεται μαζί του και, άν το επιθυμεί, συμμετέχει στην εκστρατεία. Αυτό το συναισθηματικό πλεονέκτημα που αποκτάται με την αποτελεσματική χρήση του ντιζάιν είναι σημαντικό όχι απλώς επειδή προσελκύει νέους ψηφοφόρους ή επειδή δίνει στον Ομπάμα μια αίσθηση ζεστασιάς όταν πέφτει για ύπνο το βράδυ. Είναι βασικό για την ικανότητά του να συγκεντρώνει κολοσσιαία χρηματικά ποσά για την εκστρατεία του από έναν τεράστιο αριθμό δωρητών μικρής κλίμακας, και σε μία κούρσα για το χρίσμα του Δημοκρατικού Κόμματος όπου οι πολιτικές των δυο υποψηφίων δεν έμοιαζαν να έχουν διαφορές, τον διαφοροποίησε σημαντικά.


Για να καταλάβει κανείς πόσο διαφορετική είναι η χρήση του ντιζάιν στην εκστρατεία του Ομπάμα, πρέπει να ρίξει μια ματιά στην τυπική προσέγγιση, όπως χρησιμοποιήθηκε στις εκστρατείες του Τζον ΜακΚέιν και της Χίλαρι Κλίντον. Γι’ αυτούς, τους μόνους σοβαρούς διεκδικητές για το χρίσμα των κομμάτων τους, το ντιζάιν αντιμετωπίζεται με τον τυπικό τρόπο μιας πολιτικής εκστρατείας, δηλαδή ως αναγκαίο κακό. Η μετάδοση του μηνύματος της εκστρατείας θεωρείται ότι αποτελεί έργο των ειδικών στην πολιτική: του υποψήφιου, των λογογράφων και αυτών που χαράζουν την πολιτική και τη στρατηγική. Ο γραφίστας χρησιμοποιείται για να δημιουργήσει ένα ‘ύφος’ γι’ αυτό το μήνυμα, μέσα σε ορισμένα στιλιστικά όρια και εφαρμόζοντάς το σε μυριάδες αντικείμενα της εκστρατείας. Οι άνθρωποι που στελεχώνουν την εκστρατεία θεωρούν ότι το συνολικό αποτέλεσμα αυτών των σχεδιασμένων προϊόντων θα επιδρά επιφανειακά, καθώς σε αυτό το μοντέλο το ντιζάιν θεωρείται ως δραστηριότητα που απλά διευκολύνει τη μορφή, κάτι εντελώς ξεχωριστό από το περιεχόμενο, από αυτό που θεωρείται ως το πραγματικό μήνυμα.


Η χρήση του ντιζάιν στις τυπικές εκστρατείες αποσκοπεί στην ανάπτυξη μιας καθαρά πολιτικής αισθητικής. Το εκλογικό σώμα το γνωρίζει όταν το βλέπει: γελαστά πρόσωπα στις αφίσες, τηλεοπτικές διαφημίσεις που αναπαριστούν τα χειρότερα σενάρια, μονοχρωματικά φυλλάδια που μοιράζονται κατά χιλιάδες στα εκλογικά κέντρα. Η εικονογραφία μπορεί να αλλάξει, όπως και τα χρώματα και οι κομματικές προτιμήσεις, είναι όμως άμεσα αναγνωρίσιμη. Το θέμα δεν είναι τόσο τι γίνεται σε αυτές τις εκστρατείες, όσο τι δεν γίνεται: όχι δευτερεύοντα χρώματα, όχι τυπογραφική θεώρηση, όχι επεξεργασία της εικόνας, όχι σοβαρές προσπάθειες για οπτική συνοχή. Η γενική επίδραση της κυρίαρχης πολιτικής αισθητικής κάνει το βλέμμα ακόμη και του πιο σκληραγωγημένου πολιτικού συντάκτη να γυαλίζει απ’ τη βαρεμάρα- το αντίθετο αποτέλεσμα από εκείνο της εκστρατείας του Ομπάμα.


Αυτή η συνηθισμένη προσέγγιση διαθέτει, ωστόσο, ένα ισχυρό πλεονέκτημα: παρέχει στον υποψήφιο νομιμοποίηση. Κάθε εκστρατεία ενισχύει την κυρίαρχη οπτική πολιτική αισθητική με την ελπίδα ότι θα συμβάλει στην παρουσίαση του υποψήφιου ως σοβαρού προεδρικού διεκδικητή. Κρατώντας τη συνολική οπτική εμφάνιση της εκστρατείας μέσα σε ορισμένα όρια, τα σχεδιασμένα με διάφορους τρόπους αντικείμενά της λένε πρώτα στους ψηφοφόρους ότι ο υποψήφιος είναι σοβαρός διεκδικητής, κι ύστερα μεταδίδουν το μήνυμα της εκστρατείας, και αυτό όχι απαραίτητα. Παρόλο που οι λέξεις που είναι τυπωμένες στα αντικείμενα δίνουν ένα μήνυμα, συχνά το ντιζάιν ή η έλλειψη προσοχής για το ντιζάιν έρχονται σε αντίφαση με το μήνυμα αυτό με πολλούς μικρούς τρόπους. Το τελικό αποτέλεσμα είναι στην καλύτερη περίπτωση σύγχυση και στη χειρότερη αποξένωση. Με τόσο ανάμεικτα μηνύματα να μεταδίδονται από όλα τα επικοινωνιακά κανάλια κατά τη διάρκεια της εκστρατείας, δεν απορεί κανείς που οι εκλογές προκαλούν συχνά στο κοινό μια ευρύτατα διαδεδομένη απάθεια.


Τι σχέση έχουν, όμως, όλα αυτά με τη φύση του ντιζάιν ή τη φιλελεύθερη δημοκρατία; Ο τρόπος που το ντιζάιν χρησιμοποιείται στην εκστρατεία του Ομπάμα δείχνει μια ριζικά διαφορετική αντίληψη για το πώς το ντιζάιν μπορεί να υπηρετήσει μια πολιτική εκστρατεία και, αντίστοιχα, ποιος είναι ο προορισμός του. Η ενοποιημένη ως προς το ντιζάιν προσέγγιση που υιοθετείται στην εκστρατεία του Ομπάμα φανερώνει μια ιδιαίτερη κατανόηση για τη σημασία της αντίληψης και τη δύναμη της γραφιστικής να τη διαμορφώσει. Στην εκστρατεία το μήνυμα μεταδίδεται εξίσου μέσω του περιεχομένου και της μορφής, μέσω της κατανόησης ότι η μορφή μπορεί να είναι, επίσης, περιεχόμενο. Τα σχεδιασμένα προϊόντα, με κάθε τους λεπτομέρεια, δίνουν το μήνυμα της εκστρατείας, δημιουργώντας μια εντύπωση που ξεπερνά την απόσπαση ψήφων. Ο απτός χαρακτήρας αυτής της εκστρατείας ενέπνευσε πολλές χιλιάδες ψηφοφόρων να εγγραφούν αλλά, πιο σημαντικό, αύξησε τη συνειδητοποίηση για την ίδια τη δημοκρατική διαδικασία.


Στην αποτελεσματικότητα αυτής της πολιτικής εκστρατείας υπάρχει ένα δίδαγμα για την πρακτική της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι δημοκρατικές χώρες που βασίζονται στο ιδανικό της ισότητας επιδιώκουν στην πολιτική τους την ισοτιμία. Η δημοκρατία, όμως, συνοδεύεται από εξαιρετικά πολλή γραφειοκρατία και οι πολίτες βιώνουν συνήθως τα δικαιώματά τους ως αφηρημένο θεωρητικό προβληματισμό παρά ως χειροπιαστά πράγματα ή χρήσιμη γνώση. Ακόμη και ο εντοπισμός των πιο βασικών κυβερνητικών υπηρεσιών δεν αργεί να γίνει ένα διεστραμμένο παιχνίδι εξεύρεσης πληροφοριών που αποκλείει τους ανθρώπους με κακή όραση, εκείνους που δεν χειρίζονται με ευκολία την επίσημη εθνική γλώσσα και οποιονδήποτε δεν έχει ιώβεια υπομονή. Όπως δείχνει το έργο του Center for Urban Pedagogy, δεν χρειάζεται να είναι έτσι. Το Κέντρο επιλέγει γραφίστες που δουλεύουν μαζί με διαμορφωτές πολιτικής για να παρουσιάσουν το πολυσύνθετο των διαφόρων πολιτικών στο κοινό, με τρόπο που παρέχει πληροφορίες αλλά δεν είναι εκφοβιστικός. Ένα τέτοιο έργο είναι μόνο ένας από τους απεριόριστους τρόπους με τους οποίους μπορεί να χρησιμοποιηθεί η γραφιστική για να αυξήσει τις εμπειρίες των πολιτών από τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Εάν η γραφιστική μπορεί να παίξει τόσο κεντρικό ρόλο στο ενδιαφέρον των ανθρώπων για έναν πολιτικό υποψήφιο, μπορεί σχεδόν σίγουρα να χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει τη φιλελεύθερη δημοκρατική διαδικασία.




Φωτο 2 – Πλακάτ με την γραμματοσειρά Gotham σε μια συγκέντρωση στη Nashua, New Hampshire.

Φωτο 3 – Διαφοροποιημένα πλακάτ σε μια συγκέντρωση στο Sumter, South Carolina.





Φωτο 4 – Ένα φλυερ της εκστρατείας Obama που μοιράστηκε στις εκλογές του Τέξας με εξαιρετικά τυπογραφικά στοιχεία, όπως η γραμματοσειρά Gotham.


Στην ταινία του Σίντνει Πόλλακ «Πέρα από την Αφρική» υπάρχει μια από τις σημαντικότερες στιγμές κινηματογραφικού κιτς, όπου η Κάρεν Μπλίξεν, την οποία υποδύεται η Μέριλ Στριπ, μεταφέρει τα προσωπικά της είδη, διασχίζοντας την Κένυα, στη φυτεία της που παράγει καφέ. Αφού αναθέτει ανέμελα στους ‘υπηρέτες της’ να μεταφέρουν τα πράγματά της (μεγάλα ξύλινα κιβώτια που μοιάζουν σα να ζυγίζουν τουλάχιστον 150 κιλά), η Μπλίξεν ανησυχεί μήπως σπάσουν τις γαλλικές πορσελάνες που βρίσκονται στα κιβώτια και τους προειδοποιεί να προσέχουν αναφωνώντας το περίφημο ‘Οι λιμόζ μου!’. Στη συνέχεια της ταινίας, ο Ντένις Φιντς, τον οποίον υποδύεται ο Ρόμπερτ Ρέντφορντ, κριτικάρει τον υλισμό της Μπλίξεν όταν εκείνη ανακοινώνει: ‘Θέλω οι Κίκου μου να μάθουν ανάγνωση’. Η απάντηση του Ρέντφορντ: ‘Οι Κίκου μου. Οι λιμόζ μου. Η φάρμα μου. Δεν είναι κάπως υπερβολικό να κατέχει κανείς όλα αυτά;’ Στις περιγραφές της αποικιοκρατίας, η ταινία αναπόφευκτα θέτει ερωτήματα γύρω από μια αποικιοκρατική συμπεριφορά που αφορά το αόρατο, την κατοχή και τη μετατροπή άλλων σωμάτων. Με παρόμοιο τρόπο, σήμερα τέτοιου είδους αφηγήσεις για την κατοχή γίνονται συνήθεις και ορατές στις πρόσφατες παραβιάσεις των γεωγραφικών συνόρων του Ιράκ και του Αφγανιστάν, στον Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας, που απέκτησε νομιμοποίηση μέσα από τον εντοπισμό και την ανατροπή των έμφυλων συνόρων- εκείνων των μοναδικά και εμφανώς καταπιεσμένων γυναικών στο Αφγανιστάν.


Το 2001, στη διάρκεια της εισβολής του Αφγανιστάν υπό την ηγεσία των Ηνωμένων Πολιτειών, ζούσα στην Ιταλία και σοκαρίστηκα από την πλήρη υποστήριξη που παρείχαν στη στρατιωτική επιχείρηση οι Αμερικανοί που γνώριζα. Μια Αμερικανίδα προσβλήθηκε όταν της προώθησα ένα άρθρο για τη νομοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες που έκανε κομμάτια το αμερικανικό σύνταγμα. Μια άλλη μου είπε ότι δεν ήθελε να συζητήσει, ούτε καν να αναρωτηθεί, για τον πόλεμο κι έπειτα στράφηκε ξαφνικά προς το μέρος μου και ρώτησε, ‘Τι έχεις να πεις όμως για τον τρόπο που οι Ταλιμπάν μεταχειρίζονται τις γυναίκες τους; Έμεινα έκπληκτος από τον τρόπο με τον οποίον αυτό το άτομο, που δεν ήθελε ούτε καν να συζητήσει τον ‘πόλεμο’ στο Αφγανιστάν, προσπάθησε να ξεφύγει από τη συζήτηση υποστηρίζοντας ότι το θέμα δεν ήταν πολιτικό αλλά «φεμινιστικό» – οι γυναίκες των Ταλιμπάν. Και συνειδητοποίησα ότι το ιδεολογικό πρότυπο της συνομιλήτριάς μου ήταν το δυτικό αρχέτυπο, σύμφωνα με το οποίο οι γυναίκες περιφέρονται ελεύθερα στους δρόμους αποκαλύπτοντας οποιοδήποτε μέρος του σώματός τους ως ένδειξη της ελευθερίας τους, σε αντίθεση με το προβεβλημένο από τα μέσα επικοινωνίας θέαμα της αφγανικής κοινωνίας, όπου οι γυναίκες δεν έχουν φωνή, δεν έχουν αυτονομία, δεν έχουν δικαιώματα.


Ανατρέχοντας στον ‘Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας’, κανείς μπορεί εύκολα να δει πώς τα δικαιώματα των γυναικών χρησιμοποιήθηκαν ως πρόσχημα για τη νομιμοποίηση των στρατιωτικών ενεργειών. Για πολλούς συντηρητικούς και φιλελεύθερους Αμερικανούς, τα ηθικά ερωτήματα για την αμερικανική επιθετικότητα θα μπορούσαν φαινομενικά να παραμεριστούν, εάν η Δύση κατάφερνε να εκμεταλλευθεί την ‘αγριότητα’ των Ταλιμπάν μετατρέποντας αυτές τις ‘καταχρήσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων’ σε κάτι πιο ήπιο, ριζικά διαφορετικό και πιο ‘δημοκρατικό’. Το υπέρτατο πρότυπο για παρόμοιες αλλαγές στις ελευθερίες των γυναικών είναι, ασφαλώς, το Δυτικό όπου η δημοκρατία ευδοκιμεί, όπου οι γυναίκες έχουν ίσα δικαιώματα και όπου αυτά αποδεικνύονται από το γεγονός ότι οι γυναίκες μπορούν να επιλέξουν να εργαστούν, να οδηγήσουν, να μορφωθούν, ακόμη και να κυκλοφορούν με ακάλυπτο κεφάλι στην αμερικανική κοινωνία. Με τέτοιες επιλογές πώς μπορεί κανείς να πει ‘όχι’ σε αυτές τις ελευθερίες; Πώς μπορεί κανείς να αμφισβητήσει τα δυτικά ιδεώδη, με τις τόσες φανφάρες περί ευκαιριών και δημοκρατίας, όταν κανείς δεν εξετάζει τα ίδια τα ιδανικά που οι περισσότεροι Αμερικανοί θεωρούν ‘πιο ελεύθερα’ και ‘καλύτερα’; Ο ‘Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας’ εξελίχθηκε σε μια συζήτηση όπου τα γεωγραφικά σύνορα συνδέθηκαν με τα σύνορα του γυναικείου σώματος κι όπου το έθνος-κράτος έγινε αντικείμενο διείσδυσης και αποικισμού απλώς και μόνο επειδή ‘οι γυναίκες τους πρέπει να σωθούν’. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο, τα αντιληπτά σύνορα ως προς τις ‘ελευθερίες των γυναικών’ αποτελούν ελαφρώς καλυμμένα προσχήματα για εισβολή σε γεωγραφικά όρια.


Ωστόσο, πειστικές συζητήσεις για τη σκιαγράφηση των δικαιωμάτων των γυναικών απουσιάζουν από οποιαδήποτε κριτική γι’ αυτό το θέμα. Απλώς τα ‘δικαιώματα των γυναικών’ δεν είναι μεταβαλλόμενα, μετουσιωμένα ιδανικά ούτε μνημεία που περνούν από τον ένα πολιτισμό στον επόμενο. Τα δικαιώματα των γυναικών είναι η ουσία συγκεκριμένων και επίκαιρων κοινωνικών συζητήσεων, που γίνονται στο σημείο επαφής των πολιτισμών σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο, σε: τάξεις, αίθουσες συγκέντρωσης, κουζίνες, καφενεία, Ίντερνετ, εφημερίδες, τηλεόραση και κινηματογράφους. Παρόμοια δικαιώματα δεν είναι ομοιογενή, είναι πολύσημα, και σίγουρα είναι διαφορετικά από πολιτισμό σε πολιτισμό επειδή ο ίδιος ο τόπος, η ιστορία, και οι συμμετέχοντες σε αυτούς τους διαλόγους δεν είναι ποτέ οι ίδιοι. Ακόμη πιο σημαντικό, τα δικαιώματα των γυναικών είναι αναπόφευκτα συνδεδεμένα με τα δικαιώματα των συμπατριωτών τους, πολλοί από τους οποίους υφίστανται παρόμοιες ή άλλες καταπιέσεις. Η πραγματικότητα είναι ότι αυτά τα επιχειρήματα απουσιάζουν από την τωρινή σαγήνη του πολέμου και τη κυρίαρχη δυτική φεμινιστική προπαγάνδα. Έτσι, όταν κάποιος από τις Ηνωμένες Πολιτείες στρέφεται προς το μέρος μου και λέει, ‘Τι έχεις να πεις για τον τρόπο που οι Ταλιμπάν μεταχειρίζονται τις γυναίκες τους;’ οι εντελώς αποικιοκρατικές αξιώσεις μιας τέτοιας ερώτησης δεν αφήνουν περιθώρια για πολλές απαντήσεις. Πώς μπορούμε να κάνουμε πραγματική συζήτηση όταν οι ερωτήσεις διατυπώνονται από δυτικά υποκείμενα εναντίον μη δυτικών αντικειμένων και βασίζονται αποκλειστικά στα δυτικά ιδεώδη για τις πολιτισμικές, πολιτικές και οικονομικές ελευθερίες;


Ο δυτικός φεμινισμός, μεταφερόμενος σε μουσουλμανικό πλαίσιο, μπορεί να γίνει η πιο αποικιοκρατική πρακτική όταν, για παράδειγμα, συγγραφείς όπως η Barbara Ehrenreich γράφει για το ‘Μίσος των Ταλιμπάν για τις Γυναίκες’, χωρίς να λαμβάνει υπόψη την πληθώρα των πληροφοριών που δείχνουν ότι η μεταχείριση των γυναικών δεν ήταν καλύτερη κάτω από τη Βόρεια Συμμαχία ή τους μουγιαχεντίν. Η Ehrenreich βλέπει τη μπούρκα με όρους ‘μισογυνισμού’, αγνοώντας εντελώς τα συγκεκριμένα κοινωνικο-πολιτισμικά κίνητρα που οδήγησαν στην καθιέρωση αυτού του ρούχου, και αναλώνεται κυρίως στο να ‘κάνει εικασίες’ όπως λέει. Δεν κάνει καμιά προσπάθεια να καταλάβει τις ιδιαιτερότητες της κατάστασης στο Αφγανιστάν τις τελευταίες δυο δεκαετίες, καθώς το άρθρο της είναι μια ανθολογία από γενικότητες για τους Μουσουλμάνους και τον ‘Τρίτο Κόσμο’, όπως και για τους άντρες σε παγκόσμια κλίμακα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η κριτική της θα ήταν αρκετά πιο ευφυής αν η Ehrenreich περιπλανιόταν έστω στο Αφγανιστάν, ιστορικά ή πολιτισμικά, αντί να περιορίσει την επιχειρηματολογία της σε άλλα παραδείγματα του ‘Τρίτου Κόσμου’. Επιπλέον, αν είχε μελετήσει το θέμα της λίγο πιο προσεκτικά, η Ehrenreich θα είχε παρατηρήσει ότι πολλές γυναίκες από εκείνες που συμπαρατάσσονται περισσότερο με την κυρίαρχη δυτική φεμινιστική ατζέντα, όπως η RAWA (Revolutionary Association of the Women of Afghanistan –Επαναστατική Ένωση Γυναικών του Αφγανιστάν), έχουν απέναντι στους Ταλιμπάν την ίδια απέχθεια που τρέφουν και για τις ομάδες που αυτοί διαδέχτηκαν, όπως η Βόρεια Συμμαχία ή η Ισλαμική Ένωση για την Ελευθερία του Αφγανιστάν, λόγω των φρικαλεοτήτων που έκαναν στις γυναίκες μεταξύ 1992 και 1996. Επομένως, το θέμα της μπούρκα έχει λάβει τη μορφή συμβόλου για την κυρίαρχη δυτική φεμινιστική πολεμική, ενώ οι λόγοι που οδήγησαν στην καθιέρωσή της δεν εξετάζονται ποτέ. Μήπως πρέπει να αναρωτηθούμε αν έχουμε έστω την προδιάθεση να δεχτούμε ότι μια γυναίκα μπορεί να είναι ‘ελεύθερη’ εάν επιλέξει να φορέσει οποιοδήποτε είδος καλύμματος του κεφαλιού ή του σώματος, ανεξάρτητα αν πρόκειται για χιγιάμπ, μπούργκα ή τσαντόρ;


Αμέσως μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, πολλά βιβλιοπωλεία σε όλη την Ιταλία δημιούργησαν στο εσωτερικό τους ‘μικρά τμήματα τρομοκρατίας’: ένα τμήμα αφιερωμένο στο Ισλάμ, την τρομοκρατία και τα δικαιώματα των γυναικών, ξεχωριστό και τονισμένο με ειδικές επιγραφές ‘Τρομοκρατία’, ‘Γυναίκες και Ισλάμ’, λες και τα βιβλία αυτά περιέκλειαν τις ερμητικές λύσεις στα γιατί της 11ης Σεπτεμβρίου. Επιπλέον, τα εξώφυλλα αυτών των βιβλίων που περιείχαν τις λέξεις ‘Ισλάμ’ ή ‘Μουσουλμάνος’ ήταν όλα τόσο προβληματικά, καθώς έδειχναν μια ποικιλία από τρεις δημοφιλείς εικόνες: το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου να φλέγεται, τη φωτογραφία του Οσάμα Μπιν Λάντεν, σαν τον Ιησού, να χαμογελά ή να κοιτάζει ψηλά, και τέλος γυναίκες με πέπλα όλων των ειδών, σε όλα τα χρώματα και σχήματα και τίτλους όπως ‘Πουλήθηκε!’, ‘ Θα σας σώσω’ και ‘Σκλάβοι’. Υπήρχε αυτός ο έξυπνος παραλληλισμός που κατασκεύασαν τα μέσα επικοινωνίας: ότι, με κάποιο τρόπο, η ‘καθυστέρηση’ που οδηγεί έναν πολιτισμό να καλύπτει με πέπλα τις γυναίκες του, μπορεί να οδηγήσει στην τρομοκρατία. Υπάρχει μια σαφής ατζέντα στη Δύση που χρεώνει ‘καθυστέρηση’ και ‘υποτέλεια’ σε εκείνες που επιλέγουν να φορούν χιγιάμπ, ‘μοντερνισμό’ και ‘ελευθερία’ (δυτικού τύπου) σε εκείνες που επιλέγουν να μη φορούν οποιοδήποτε τέτοιο ρούχο. Ακόμη πιο ενοχλητικοί είναι, ωστόσο, οι παραλληλισμοί μεταξύ ‘δημοκρατίας’ και μη καλυμμένων σωμάτων, ενώ το καλυμμένο ‘απαγμένο’ σώμα των γυναικών τοποθετείται στη συζήτηση στο ίδιο πεδίο με τους βίαιους εξτρεμιστές τρομοκράτες. Το μήνυμα είναι παρόμοιο με εκείνο της ατζέντας των δικαιωμάτων των γυναικών: ‘Είτε είσαι μαζί μας είτε εναντίον μας’.


Εξίσου προβληματική είναι και η σκοπιά των πρόσφατων συζητήσεων που έχουν να κάνουν με το γιατί ‘αυτοί μεταχειρίζονται έτσι τις γυναίκες τους’- ή μάλλον η παράξενη απουσία ενδοσκοπικής μελέτης σχετικά με τη μεταχείριση που επιφυλάσσει ο δυτικός πολιτισμός στις δικές του γυναίκες. Τι περιμένουμε όμως από έναν πολιτισμικό ‘διάλογο’ όταν το δυτικό υποκείμενο παραμένει αυτοκρατορικά δεσμευμένο σε ορισμένες αναπαλλοτρίωτες αλήθειες που έχουν να κάνουν με τις δικές του αντιλήψεις για τις ελευθερίες των γυναικών, και πολύ λιγότερο με οποιοδήποτε είδος ελευθερίας; Για παράδειγμα, μιλώντας με τους Αμερικανούς, είναι οδυνηρά σαφές πως οι περισσότεροι νομίζουν ότι οι Αμερικανίδες έχουν περισσότερα δικαιώματα από όλες τις άλλες γυναίκες στον πλανήτη. Αυτό, μέχρι να μείνουν έγκυες οπότε κινδυνεύουν να χάσουν τη δουλειά τους και δεν έχουν απολύτως κανένα δικαίωμα να πάρουν άδεια μητρότητας ( Το Διάταγμα περί απουσιών για οικογενειακούς και ιατρικούς λόγους του 1993 προβλέπει συνολικά 12 εργάσιμες εβδομάδες άδειας άνευ αποδοχών κατά τη διάρκεια οποιασδήποτε 12μηνης περιόδου για τη γέννηση ενός παιδιού και τη φροντίδα του νεογέννητου, για εταιρίες με προσωπικό άνω των 50 ατόμων). Αυτά τα θέματα αποτελούν παραδείγματα quid pro quo, ενισχυμένα από τις δυο πλευρές με στοιχεία και μαρτυρίες. Μιλώντας για τους Ταλιμπάν, γιατί να μην εξετάσουμε τις στατιστικές των βιασμών στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίοι μόνο το 1999 ήταν 876.000 ( US Center for Disease Control and Prevention- Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νόσων των Ηνωμένων Πολιτειών). Φανταστείτε τώρα ότι αυτοί οι αριθμοί αντιστοιχούν μόνο στο 30% των βιασμών που αναφέρονται. Δεν είναι μικροί οι αριθμοί ούτε τα περιστατικά είναι αμελητέα ή ‘μικρότερες’ αδικίες από τη μπούρκα ή άλλες φρικαλεότητες που διαπράττονται εναντίον των γυναικών σε άλλα μέρη του κόσμου. Κατά κάποιο τρόπο, όμως, τόσο τα δυτικά μέσα επικοινωνίας όσο και οι φεμινίστριες προσδένονται στο ‘άρμα της μπούρκα’, επικρίνοντας τα δικαιώματα των γυναικών στο Αφγανιστάν και επιχειρώντας να μεταθέσουν δυτικές επιταγές σε μη δυτικά σώματα.


Για να υπάρξει εποικοδομητικός διάλογος σχετικά με τα δικαιώματα των γυναικών, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε ότι οι γυναίκες αντιμετωπίζουν πολύ διαφορετικά προβλήματα από τη μια κοινωνία στην άλλη και ότι συχνά αυτά τα προβλήματα δεν πλήττουν μόνο τις γυναίκες αλλά και τους άντρες εξίσου. Πράγματι, οι βασανισμοί, ακόμη κι οι βιασμοί αντρών από τους Ταλιμπάν δεν προκαλούν πολλή συζήτηση. Πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί και πώς συμβαίνει οι γυναίκες να υποφέρουν από την καταπίεση διαφορετικά από τους άντρες και ποιοι ακριβώς είναι οι κοινωνικο-πολιτικοί μηχανισμοί που μεταχειρίζονται τις γυναίκες διαφορετικά, αν όχι λιγότερο ισότιμα. Απομένει πολλή δουλειά να γίνει. Ωστόσο, δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις, δεν υπάρχουν καθαρά οικουμενικές δημοκρατικές λύσεις. Υπάρχουν όμως πιο εποικοδομητικές μέθοδοι για να εξετάσει κανείς τόσο ευρύτερα όσο και πιο συγκεκριμένα παραδείγματα της καταπίεσης των γυναικών από το να επικαλύπτει απλώς με δυτικά ιδεώδη για ελευθερία πολύ ειδικές, τοπικές αντιλήψεις περί ελευθερίας και πολιτισμού. Ωστόσο, καθώς γράφω αυτό το άρθρο, δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι η κυβέρνησή μου, οι Ηνωμένες Πολιτείες, δεν καταπιέζει τις Αφγανές γυναίκες (και άντρες) στο όνομα της ‘διαρκούς ελευθερίας’. Άραγε οι πιλότοι σε εκείνα τα C-130 βλέπουν (ή ενδιαφέρονται να δουν) αν οι γυναίκες από κάτω φορούν μπούρκα; Ή μήπως αυτό το είδος καταπίεσης δεν περιλαμβάνεται σε αυτή τη στρατηγική; Από την άλλη πλευρά, εάν οι Αμερικανοί πράγματι προωθούν εδώ τα εννοιολογικά μας όρια, θα φτάσουμε να πιστεύουμε ότι η καταστροφή που συσσωρεύει αυτός ο πόλεμος μπορεί να φέρει τη δική μας δημοκρατική χειραφέτηση των γυναικών στο Αφγανιστάν. Τελικά, η δημοκρατία μας, η ελευθερία μας, οι γυναίκες μας. Δεν είναι κάπως υπερβολικό να κατέχει κανείς όλα αυτά;

Ο Loic Wacquant μιλά για το νέο του βιβλίο, Urban Outcasts, μία ανάλυση των μεταμορφώσεων των αμερικανικών γκέτο και των ευρωπαϊκών αστικά υποβαθμισμένων περιοχών που παρουσιάζουν συγκέντρωση μεταναστών. Υποστηρίζει ότι τα banlieues της Κόκκινης Ζώνης στη Γαλλία συγκροτούν, αυτό που ονομάζει, αντι-γκέτο: χώρους εθνικά ανομοιογενείς, με πορώδη σύνορα, φθίνοντες θεσμούς, και χωρίς μια κοινή πολιτιστική ταυτότητα.


Στο Urban Outcasts (Απόβλητοι των πόλεων) κάνετε μια μεθοδική σύγκριση της εξέλιξης του μαύρου αμερικανικού γκέτο και της γαλλικής λαϊκής περιφέρειας ή banlieue,τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Γιατί επιχειρήσατε αυτή τη σύγκριση και τι αποκαλύπτει για το μεταβαλλόμενο πρόσωπο της φτώχειας στην πόλη;


Loic Wacquant: Αυτό το βιβλίο γεννήθηκε από τη σύγκλιση δύο σοκ, το πρώτο προσωπικό και το δεύτερο πολιτικό. Το προσωπικό σοκ ήταν η ανακάλυψη, από πρώτο χέρι, του μαύρου αμερικανικού γκέτο – ή αυτού που απέμεινε- όταν μετακόμισα στο Σικάγο κι έζησα για έξι χρόνια στην περιφέρεια της Νότιας Πλευράς της πόλης. Ερχόμενος από τη Γαλλία, σοκαρίστηκα από την ένταση της αστικής ερήμωσης, του φυλετικού διαχωρισμού, της κοινωνικής στέρησης και της βίας του δρόμου που συγκεντρώνονται σ’ αυτή την terra non grata , την οποία οι ‘απέξω’, συμπεριλαμβανομένων πολλών διανοουμένων, φοβούνται, αποφεύγουν και υποτιμούν.


Το πολιτικό σοκ ήταν ο διάχυτος ηθικός πανικός για τη γκετοποίηση στη Γαλλία και σ’ ένα μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης. Στη δεκαετία του 1990, τα μέσα επικοινωνίας, οι πολιτικοί, ακόμη και κάποιοι ερευνητές, είχαν φτάσει να πιστεύουν ότι οι εργατικές γειτονιές στις περιφέρειες ευρωπαϊκών πόλεων μετατρέπονταν σε γκέτο, κατά το πρότυπο των Ηνωμένων Πολιτειών. Έτσι η δημόσια συζήτηση και η κρατική πολιτική επαναπροσδιορίζονταν προς την καταπολέμηση της ανάπτυξης των λεγόμενων γκέτο, με βάση την αντίληψη ότι υπήρχε ‘αμερικανοποίηση’ της αστικής φτώχειας, δηλαδή ότι διακρινόταν από μια όλο και βαθύτερη εθνική διαίρεση, αυξανόμενο διαχωρισμό και αχαλίνωτη εγκληματικότητα.


Το άθροισμα αυτών των δυο σοκ γέννησε το ερώτημα που έδωσε ζωή σε μια δεκαετία έρευνας: υπάρχει σύγκλιση μεταξύ των αμερικανικών γκέτο και των ευρωπαϊκών αστικά υποβαθμισμένων περιοχών που παρουσιάζουν συγκέντρωση μεταναστών, και εάν όχι, τότε τι συμβαίνει; Και τι καθορίζει τη μεταμόρφωσή τους; Για να απαντήσω σ’ αυτές τις ερωτήσεις, μάζεψα στατιστικά στοιχεία και έκανα επιτόπια παρατήρηση σ’ ένα ρημαγμένο τμήμα της ‘Μαύρης Ζώνης’ του Σικάγο και σε ένα αποβιομηχανοποιημένο προάστιο της ‘Κόκκινης Ζώνης’ του Παρισιού, μεταξύ του αεροδρομίου του Ρουασί και της πρωτεύουσας. Επίσης, κατασκεύασα ξανά την ιστορική τροχιά τους, γιατί κανείς δεν μπορεί να καταλάβει τι συνέβη σ’ αυτές τις παρακμασμένες γειτονιές, στη δεκαετία του 1990, αν δεν λάβει υπόψη τον πλήρη κύκλο του εικοστού αιώνα, που σφραγίστηκε από την άνθιση και, στη συνέχεια, το τέλος της βιομηχανοποίησης τύπου Φορντ και κεΪνσιανού κράτους πρόνοιας.


Τι συνέβη λοιπόν στην αμερικανική Μαύρη Ζώνη και τη γαλλική Κόκκινη Ζώνη και κατά πόσο συγκλίνουν;


Loic Wacquant:Για την αμερικανική πλευρά έδειξα ότι, μετά τις ταραχές της δεκαετίας του 1960, το γκέτο των μαύρων εξερράγη ή, αν θέλετε, κατέρρευσε, λόγω της ταυτόχρονης σύμπτυξης της οικονομίας της αγοράς και της περιστολής του κοινωνικού κράτους. Το αποτέλεσμα ήταν μια νέα αστική μορφή που ονομάζω υπεργκέτο, η οποία χαρακτηρίζεται από διπλό αποκλεισμό με βάση τη φυλή και την τάξη και ενισχύεται από μια κρατική πολιτική που σχετίζεται με την υποχώρηση της πρόνοιας και την αστική εγκατάλειψη. Όταν λοιπόν μιλάμε για το αμερικανικό γκέτο, επιβάλλεται να το τοποθετούμε ιστορικά και να μην το συγχέουμε με το ‘κοινοτικό γκέτο’ της δεκαετίας του 1950 και τον απόγονο του τού τέλους του αιώνα. Το κοινοτικό γκέτο ήταν ένας κόσμος παράλληλος, ‘μια μαύρη πόλη μέσα στη λευκή’, όπως αναφέρουν οι αφρο-Αμερικανοί κοινωνιολόγοι St. Clair Drake και Horace Cayton,στο σπουδαίο βιβλίο τους Black Metropolis. Χρησίμευε ως δεξαμενή ανειδίκευτων εργατικών χεριών για τα εργοστάσια και ο πυκνός ιστός των οργανώσεών του αποτελούσε ένα είδος προστασίας έναντι της κυριαρχίας των λευκών. Με την από-βιομηχανοποίηση και τη μεταστροφή στον χρηματοοικονομικό καπιταλισμό, το υπεργκέτο δεν έχει οικονομική λειτουργία και στερείται κοινοτικών οργανώσεων, τις οποίες υποκατέστησαν κρατικοί θεσμοί κοινωνικού ελέγχου. Είναι ένα εργαλείο σκέτου αποκλεισμού, ένα απλό δοχείο υποδοχής για τα στιγματισμένα τμήματα του μαύρου προλεταριάτου: τους άνεργους, τους αποδέκτες της πρόνοιας, τα εγκληματικά στοιχεία και τους συμμετέχοντες στην ανθούσα παραοικονομία.


Σε ό, τι αφορά στη γαλλική πλευρά, αποδεικνύεται πως τα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας και η αντίληψη πολιτικής κάνουν λάθος: οι περιφέρειες των χαμηλότερων τάξεων έχουν υποστεί μια διαδικασία εξαθλίωσης και σταδιακής αποσύνθεσης που τις απομάκρυνε από το πρότυπο του γκέτο. Το γκέτο είναι ένας εθνικά ομοιογενής θύλακας που περιλαμβάνει όλα τα μέλη μιας κατώτερης κατηγορίας και τους θεσμούς τους, αποτρέποντας την πρόκληση εντάσεων στην πόλη. Σήμερα, τα παρακμάζοντα banlieues είναι μικτά και, τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, έχουν γίνει πιο ποικίλα από πλευράς εθνικής στρατολόγησης – περιλαμβάνουν συνήθως μια πλειοψηφία Γάλλων πολιτών και μετανάστες από δυο έως και τρεις ντουζίνες εθνικότητες. Η αυξανόμενη παρουσία αυτών των μεταναστών της μετα-αποικιακής εποχής οφείλεται στη μείωση του χωροταξικού διαχωρισμού τους : παλιότερα ήταν αποκλεισμένοι από τα δημόσια συγκροτήματα κατοικιών και επομένως πιο απομονωμένοι. Και οι κάτοικοι που ανέρχονται στην ταξική δομή μέσα απ’ το σχολείο, την αγορά εργασίας ή την επιχειρηματικότητα σπεύδουν να εγκαταλείψουν αυτές τις υποβαθμισμένες περιοχές.


Τα banlieues της Κόκκινης Ζώνης έχουν επίσης χάσει τους περισσότερους από τους τοπικούς θεσμούς που συνδέονταν με το Κομμουνιστικό Κόμμα (στο οποίο χρωστούν το υποκοριστικό τους), οργάνωναν τη ζωή γύρω από το τρίο του εργοστασίου, του συνδικάτου και της γειτονιάς κι έδιναν στον κόσμο συλλογική περηφάνια για την τάξη και την πόλη του. Η εθνική ανομοιογένεια, τα πορώδη σύνορα, η φθίνουσα θεσμική πυκνότητα και η ανικανότητα να δημιουργήσουν μια κοινή πολιτιστική ταυτότητα έκαναν αυτές τις περιοχές το αντίθετο των γκέτο: είναι αντι-γκέτο.


Αυτό δεν συνάδει με την εικόνα που περιγράφουν τα γαλλικά μέσα ενημέρωσης, οι πολιτικοί τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς και οι ακτιβιστές που κινητοποιούνται γύρω από θέματα μετανάστευσης, φυλής και υπηκοότητας, ιδιαίτερα μετά το κύμα ταραχών που σάρωσε τα banlieues των χαμηλότερων τάξεων, τον Νοέμβριο του 2005.


Loic Wacquant:Αυτή είναι μια καλή απεικόνιση, μια καίρια συμβολή της κοινωνιολογίας στην πολιτική συζήτηση: μέσα από τη διαμόρφωση ιδεών και τη συστηματική παρατήρηση, φανερώνει τα αγεφύρωτα κενά- στη συγκεκριμένη περίπτωση την πλήρη αντίφαση- ανάμεσα στη δημόσια αντίληψη και την κοινωνική πραγματικότητα. Οι μετανάστες και τα παιδιά τους στη γαλλική πόλη έχουν μάλλον αναμιχθεί παρά διαχωριστεί. Το κοινωνικό προφίλ και οι ευκαιρίες τους έχουν μάλλον πλησιάσει εκείνες των γηγενών Γάλλων αντί να είναι διαφορετικές, ακόμη κι αν πλήττονται από υψηλότερα ποσοστά ανεργίας. Διαχέονται περισσότερο στο χώρο, αντί να συγκεντρώνονται. Και επειδή τώρα είναι πιο ‘ενσωματωμένοι’ στην εθνική ζωή και ανταγωνίζονται για τα συλλογικά αγαθά, τους βλέπουν ως απειλή και η ξενοφοβία διογκώνεται ανάμεσα στα γηγενή τμήματα της εργατικής τάξης που απειλούνται από μια καθοδική κινητικότητα.


Οι αστικές περιφέρειες στη Δυτική Ευρώπη δεν πάσχουν από γκετοποίηση αλλά από τη διάλυση της παραδοσιακής εργατικής τάξης, που οφείλεται στην ομαλοποίηση της μαζικής ανεργίας και τη διάδοση των αβέβαιων θέσεων εργασίας μερικής απασχόλησης, όπως και στον διασυρμό στη δημόσια συζήτηση. Στην πραγματικότητα, η συζήτηση για τη ‘γκετοποίηση’ αποτελεί μέρος της συμβολικής δαιμονοποίησης των περιοχών των χαμηλότερων τάξεων, που γίνονται έτσι κοινωνικά ασθενέστερες και πολιτικά περιθωριοποιημένες.


Το Urban Outcasts δείχνει ότι η θέση της ‘σύγκλισης’ μεταξύ Ευρώπης και Αμερικής στο πρότυπο του μαύρου γκέτο είναι εμπειρικά λανθασμένη και πολιτικά παραπλανητική. Στη συνέχεια, αποκαλύπτει την ‘ανάδυση’ ενός νέου καθεστώτος αστικής φτώχειας κι από τις δυο πλευρές του Ατλαντικού, διαφορετικού από το καθεστώς των πενήντα χρόνων που προηγήθηκαν και το οποίο ήταν εδραιωμένο στη σταθερή βιομηχανική εργασία και το δίκτυ ασφαλείας του κεϊνσιανού κράτους. Αυτή η προωθημένη περιθωριοποίηση τροφοδοτείται από τον κατακερματισμό της μισθωτής εργασίας, τον επαναπροσδιορισμό της κρατικής πολιτικής μακριά από την κοινωνική προστασία και προς όφελος του καταναγκασμού της αγοράς και από τη γενικευμένη αναζωπύρωση της ανισότητας- είναι η περιθωριοποίηση που παράγει η νεοφιλελεύθερη επανάσταση. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι πίσω μας, αλλά μπροστά μας. Είναι αναγκασμένη να παραμείνει και να αναπτυχθεί, καθώς οι κυβερνήσεις εφαρμόζουν πολιτικές κατάργησης των κανόνων στην οικονομία και εμπορευματοποίησης των δημόσιων αγαθών. Αυτή όμως η κοινωνική πραγματικότητα, που διαμορφώνεται από τη σπανιότητα και την αβεβαιότητα της εργασίας και τον μεταβαλλόμενο ρόλο του κράτους, καθίσταται πιο ασαφής από το εθνοποιημένο ιδίωμα της μετανάστευσης, τη διάκριση, και την ‘ανομοιότητα’. Πρόκειται, ασφαλώς, για πραγματικά ζητήματα, που δεν αποτελούν όμως την κινητήρια δύναμη πίσω από την περιθωριοποίηση της αστικής περιφέρειας στην Ευρώπη. Ακόμη χειρότερα, εξυπηρετούν την απόκρυψη του νέου κοινωνικού ζητήματος- την αβέβαιη εργασία και τις συνέπειές της στη διαμόρφωση του νέου αστικού προλεταριάτου του εικοστού πρώτου αιώνα.


Στο βιβλίο, υπογραμμίζετε τη συλλογική ταπείνωση που νιώθουν οι άνθρωποι που συνωστίζονται στα υπεργκέτο και τα αποβιομηχανοποιημένα banlieue. Οι κάτοικοι της Μαύρης Ζώνης έχουν χάσει τη φυλετική περηφάνια τους και οι αντίστοιχοί τους στην Κόκκινη Ζώνη έχουν χάσει την ταξική περηφάνια τους. Υποστηρίζετε ότι ο ‘εδαφικός στιγματισμός’ είναι η νέα διάσταση της αστικής περιθωριοποίησης στην Αμερική και στην Ευρώπη, στο έμπα του νέου αιώνα.


Loic Wacquant:Πράγματι, ένα από τα διακριτά χαρακτηριστικά της προωθημένης περιθωριοποίησης είναι το διάχυτο χωροταξικό στίγμα που απαξιώνει τους ανθρώπους που βρίσκονται παγιδευμένοι σε υποβαθμισμένες γειτονιές. Σε κάθε προωθημένη κοινωνία, ένας αριθμός αστικών περιοχών ή πόλεων έχουν γίνει εθνικά σύμβολα και συνώνυμα για όλα τα κακά της πόλης: το Clichy-sous-Bois (απ’ όπου ξεκίνησαν οι ταραχές του Νοεμβρίου 2005), στη Γαλλία, το Moss Side του Μάντσεστερ, στην Αγγλία, το Berlin-Neukoln στη Γερμανία, το South-Bronx στη Νέα Υόρκη κλπ. Αυτή η αυξανόμενη δυσφήμηση των υποβαθμισμένων περιοχών της μητρόπολης αποτελεί άμεση συνέπεια της πολιτικής εξασθένησης των Αφρο-αμερικανών στην πολιτική σκηνή των Ηνωμένων Πολιτειών και της εργατικής τάξης στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.


Όταν μια περιοχή θεωρείται το ‘φρικτό μέρος’ της πόλης, όπου μόνο τα αποβράσματα της κοινωνίας μπορούν να ζήσουν, όταν το όνομά της είναι συνώνυμο με τη φαυλότητα και τη βία στη δημοσιογραφική και πολιτική συζήτηση, ο σπίλος αυτού του μέρους επικαλύπτει τα στίγματα της φτώχειας και της εθνότητας ( που σημαίνει ‘φυλή’ στις Ηνωμένες Πολιτείες και αποικιακή καταγωγή στην Ευρώπη). Εδώ άντλησα από τις θεωρίες του Ervin Gofman και του δασκάλου μου Pierre Bourdieu για να αναδείξω τον τρόπο με τον οποίο η δημόσια ανυποληψία που πλήττει αυτές τις περιοχές κάνει τους κατοίκους να υποτιμούν τον εαυτό τους και διαβρώνει τους κοινωνικούς δεσμούς τους. Ως αντίδραση στη δυσφήμηση του χώρου, οι κάτοικοι ακολουθούν στρατηγικές αμοιβαίας αποστασιοποίησης και πλάγιας σπίλωσης. Αποσύρονται στην ιδιωτική σφαίρα της οικογένειας και αποχωρούν από τη γειτονιά (όταν έχουν επιλογή). Αυτές οι πρακτικές συμβολικής αυτοπροστασίας προβάλλουν μια προφητεία αυτό-εκπλήρωσης μέσω της οποίας οι αρνητικές απεικονίσεις του μέρους καταλήγουν να παράγουν σε αυτό την ίδια την πολιτιστική ανομία και τον κοινωνικό ατομικισμό που, σύμφωνα με τις απεικονίσεις αυτές, υπήρχαν ήδη εκεί.


Ο εδαφικός στιγματισμός δεν υπονομεύει μόνο την ικανότητα για συλλογικό προσδιορισμό ταυτότητας και δράση των οικογενειών των χαμηλότερων τάξεων, αλλά πυροδοτεί την προκατάληψη και τη διάκριση στους ‘απέξω’, όπως οι εργοδότες και οι δημόσιες γραφειοκρατίες. Οι νέοι της La Courneuve, της στιγματισμένης πόλης της Κόκκινης Ζώνης, στα περίχωρα του Παρισιού, που μελέτησα, παραπονιούνται διαρκώς ότι πρέπει να κρύβουν τη διεύθυνσή τους όταν ψάχνουν για δουλειά, όταν γνωρίζουν κορίτσια ή πηγαίνουν σε πανεπιστήμιο έξω απ’ την πόλη τους, προκειμένου να αποφύγουν αρνητικές αντιδράσεις φόβου ή απόρριψης. Η αστυνομία τούς μεταχειρίζεται πιο αυστηρά, όταν οι άνδρες της ανακαλύπτουν ότι προέρχονται από αυτή τη σπιλωμένη πόλη που θεωρείται φοβερό ’γκέτο’. Ο εδαφικός στιγματισμός είναι ένα ακόμη εμπόδιο στο δρόμο της κοινωνικοοικονομικής ενσωμάτωσης και της πολιτικής συμμετοχής.


Σημειώστε ότι το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται στη Λατινική Αμερική μεταξύ των κατοίκων των κακόφημων favelas της Βραζιλίας, των poblaciones της Χιλής και των villas miserias της Αργεντινής. Υποπτεύομαι ότι οι κάτοικοι της Villa del Bajo Flores, της La Cava ή της Villa de Retiro στο Μπουένος Άιρες γνωρίζουν με το παραπάνω τι είναι η ‘διάκριση της διεύθυνσης’. Αυτό το εδαφικό στίγμα συνδέεται με τις υποβαθμισμένες περιοχές της αργεντίνικης πόλης για τον ίδιο λόγο που ισχύει για το υπεργκέτο των Ηνωμένων Πολιτειών και τα αντι-γκέτο της Ευρώπης: τη συγκέντρωση σε αυτά των άνεργων, των άστεγων και των μεταναστών χωρίς χαρτιά, όπως και των κατώτερων τμημάτων του νέου αστικού προλεταριάτου που απασχολείται στην παραοικονομία των υπηρεσιών. Και η τάση των κρατικών ελίτ είναι να χρησιμοποιούν το χώρο ως ‘προπέτασμα’ για να αποφεύγουν να αντιμετωπίζουν τα προβλήματα που έχουν τις ρίζες τους στη μετατροπή της εργασίας.


Αυτό το εδαφικό στίγμα δεν διευκολύνει τη μεταστροφή στο ποινικό κράτος και την εγκαθίδρυση της πολιτικής της ‘μηδενικής ανοχής’, που την παγκόσμια διάδοσή της αναλύσατε στο προηγούμενο βιβλίο σας Les prisons de la misère/ Carceles de la Miseria;


Loic Wacquant:Η σπίλωση του χώρου δίνει στο κράτος αυξημένη ελευθερία να εφαρμόζει επιθετική πολιτική ελέγχου της νέας περιθωριοποίησης που μπορεί να πάρει τη μορφή διασποράς ή ανάσχεσης, ή ακόμη καλύτερα ενός συνδυασμού των δυο προσεγγίσεων. Διασπορά σημαίνει διασκορπισμός των φτωχών στο χώρο και ανάκτηση των εδαφών που παραδοσιακά καταλαμβάνουν, με το πρόσχημα ότι οι γειτονιές τους είναι κακές ‘απαγορευμένες περιοχές’ που απλώς δεν μπορούν να διασωθούν. Αυτό συμβαίνει σήμερα με τη μαζική κατεδάφιση των δημόσιων οικιστικών συγκροτημάτων στην καρδιά του ιστορικού γκέτο της αμερικανικής μητρόπολης και των εξαθλιωμένων περιφερειών πολλών ευρωπαϊκών πόλεων. Χιλιάδες μονάδες τέτοιων κατοικιών καταστρέφονται μέσα στη νύχτα και οι κάτοικοί τους σκορπίζονται σε κοντινές περιοχές ή σε φτωχές συνοικίες, λίγο πιο μακριά, δημιουργώντας την εντύπωση ότι ‘το πρόβλημα λύθηκε’. Η διασπορά των φτωχών των πόλεων μπορεί να τους καθιστά λιγότερο ορατούς και λιγότερο ενοχλητικούς πολιτικά, αλλά δεν τους δίνει δουλειά ούτε τους εξασφαλίζει ένα βιώσιμο κοινωνικό στάτους.


Η δεύτερη τεχνική για την αντιμετώπιση της αύξησης της προωθημένης περιθωριοποίησης ακολουθεί την αντίθετη τακτική: αποσκοπεί στη συγκέντρωση και συγκράτηση της αναταραχής που δημιουργούν ο κατακερματισμός της εργασίας και η αποσταθεροποίηση της εθνικής (φυλετικής ή εθνικής) ιεραρχίας, απλώνοντας ένα γερό αστυνομικό δίκτυο γύρω από την υποβαθμισμένη γειτονιά και επεκτείνοντας τις φυλακές στις οποίες τα πλέον απείθαρχα στοιχεία εξορίζονται μόνιμα. Αυτή η ποινική ανάσχεση συνοδεύεται συνήθως στο μέτωπο της κοινωνικής πρόνοιας από μέτρα που έχουν στόχο να σπρώξουν τους αποδέκτες της δημόσιας βοήθειας στις κατώτερες χαραμάδες της παραοικονομίας των υπηρεσιών, υπό την ονομασία του ‘συστήματος εκπαίδευσης ανέργων’ (Περιγράφω την εφεύρεση, στις Ηνωμένες Πολιτείες, αυτής της νέας πολιτικής για τη φτώχεια που παντρεύει την περιοριστική ‘εκπαίδευση ανέργων’ με την επεκτατική ‘εκπαίδευση φυλακής’, στο επόμενο βιβλίο μου Punishing the Poor/Castigar a los pobres). Αλλά η πολιτική της mano dura ή ‘μηδενικής ανοχής’ είναι επίσης καταδικασμένη σε αποτυχία. Πετώντας τους άνεργους, τους περιθωριακά απασχολούμενους και τους μικρο-εγκληματίες πίσω απ’ τα κάγκελα, τους κάνουμε ακόμα λιγότερο απασχολούμενους, ενώ αποσταθεροποιούνται ακόμη περισσότερο οι οικογένειες και οι γειτονιές των χαμηλότερων τάξεων. Η ανάπτυξη της αστυνομίας, των δικαστηρίων και των φυλακών για την ανακοπή της περιθωριοποίησης, δεν είναι μόνο εξαιρετικά δαπανηρή και αναποτελεσματική, αλλά επιδεινώνει αυτούς ακριβώς τους ασθενείς που υποτίθεται ότι θεραπεύει. Κι έτσι μπαίνουμε ξανά στον φαύλο κύκλο που επεσήμανε πριν από πολύ καιρό ο Michel Foucault: η αποτυχία της φυλακής να λύσει το πρόβλημα της περιθωριοποίησης χρησιμεύει ως δικαιολογία για τη συνεχιζόμενη επέκτασή της.


Επιπλέον, στην Αργεντινή και τις γειτονικές χώρες που υπέστησαν, στον εικοστό αιώνα, δεκαετίες αυταρχικής διακυβέρνησης, η αστυνομία είναι από μόνη της φορέας βίας και η δικαστική μηχανή ξεχειλίζει από μεροληψία. Έτσι, το ξεδίπλωμα του ποινικού κράτους στον πάτο της ιεραρχίας των τάξεων και των περιοχών ισοδυναμεί με την εκ νέου εγκαθίδρυση μιας δικτατορίας στα περιθωριακά τμήματα της εργατικής τάξης. Παραβιάζει στην πράξη το ιδανικό της δημοκρατικής υπηκοότητας που θεωρητικά καθοδηγεί τις αρχές. Το κράτος δεν πρέπει να πολεμήσει το σύμπτωμα, την εγκληματική ανασφάλεια, αλλά την αιτία της αστικής αναταραχής: δηλαδή, την κοινωνική ανασφάλεια που το ίδιο το κράτος προκάλεσε καθώς έγινε ο επιμελής υπηρέτης του δεσποτισμού της αγοράς.

Η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά. H Roxanne Lynn Doty υπογραμμίζει, αντιθέτως, την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων


Η μετανάστευση είναι ένας ‘τόπος’ όπου σύνορα, δημοκρατία και ταυτότητα πάνε μαζί, δημιουργώντας προβλήματα. Αυτό ισχύει ιδίως όταν πρόκειται για μετανάστευση χωρίς χαρτιά. Οι αντιδράσεις μιας κοινωνίας απέναντι στους ανθρώπους που εισέρχονται στην εδαφική κυριαρχία της χωρίς νόμιμη άδεια λένε πολλά για τον τρόπο με τον οποίον η κοινωνία αυτή αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και τους ‘άλλους’ (συνειδητά ή υποσυνείδητα). Δείχνουν επίσης τους τρόπους με τους οποίους κάνει πράξη τις δημοκρατικές αξίες. Αναφέρομαι ειδικότερα στον τρόπο με τον οποίον μια κοινωνία μεταχειρίζεται τους μετανάστες που δεν έχουν χαρτιά. Οι αξίες που μια κοινωνία θεωρεί θεμελιώδεις όπως η δικαιοσύνη, η τιμιότητα και η ισότητα δοκιμάζονται μέσα από τις αντιδράσεις της απέναντι σε εκείνους που δεν έχουν χαρτιά.


Ο αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας


Αυτό το δοκίμιο επικεντρώνεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρ’ όλο που το θέμα έχει πολύ ευρύτερες διαστάσεις. Οι ξεχωριστές καταστάσεις στις χώρες που βρίσκονται από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ποικίλλουν, αλλά η σημερινή μεταναστευτική ‘κρίση’ στις Ηνωμένες Πολιτείες θέτει ερωτήματα που σχετίζονται με εκείνα που αντιμετωπίζουν οι περισσότερες ανεπτυγμένες βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες, οι οποίες έχουν βιώσει και εξακολουθούν να βιώνουν την εμπειρία της μετανάστευσης από τις λεγόμενες χώρες του ‘τρίτου κόσμου’ και βρίσκονται με ένα σημαντικό αριθμό ανθρώπων που φτάνουν χωρίς τα αναγκαία νόμιμα έγγραφα (sans papiers, indocumentados, ‘παράνομοι ξένοι’). Η δοκιμασία εκείνων που η ίδια τους η ύπαρξη θεωρείται παράνομη ρίχνει άπλετο φως στο τι μπορεί να σημαίνει η έννοια της δημοκρατίας σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης, σε όλες τις πολυσχιδείς εκδηλώσεις της, όταν τα σύνορα αποκτούν ολοένα μικρότερη και ταυτόχρονα πολύ μεγάλη σημασία.


Παρ’ όλα αυτά, η δημοκρατία είναι μια λέξη που προφέρεται σπάνια στον δημόσιο διάλογο για τη μετανάστευση χωρίς χαρτιά που μαίνεται αυτή τη στιγμή στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο δημόσιος διάλογος, που απέσπασε την προσοχή των μέσων μαζικής ενημέρωσης και εκείνων που παράγουν πολιτική, επικεντρώνεται στις διαφορές ανάμεσα σε ένα εξαιρετικά περιοριστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στην αμερικανική Βουλή των Αντιπροσώπων τον Δεκέμβριο του 2005 και ένα συμβιβαστικό νομοσχέδιο που εισήχθη στη Γερουσία την άνοιξη του 2006. Το πρώτο αποτελεί αναμφίβολα μια από τις πλέον δρακόντειες προτάσεις που υποβλήθηκαν ποτέ. Θεωρεί τη βοήθεια στους μετανάστες χωρίς χαρτιά, σε οποιαδήποτε μορφή της, εγκληματικό αδίκημα- ακόμη κι αν κάποιος τους δώσει νερό στα αποπνικτικά ερημικά περάσματα της νοτιοδυτικής Αμερικής. Πολλοί ανθρωπιστές, θρησκευτικοί και ιατρικοί λειτουργοί, θα θεωρούνταν στην περίπτωση αυτή εγκληματίες. Το νομοσχέδιο αυτό αξιώνει επίσης την άμεση κράτηση και απέλαση κάθε ατόμου χωρίς χαρτιά. Το νομοσχέδιο της Γερουσίας εισηγείται ένα πρόγραμμα ξένων εργατών και δίνει τη δυνατότητα σε ένα ποσοστό των περίπου 11-12 εκατομμυρίων μεταναστών χωρίς χαρτιά, που ζουν κι εργάζονται σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, να μπουν σε μια διαδικασία υπηκοότητας. Αυτό που διέφυγε ουσιαστικά της κριτικής προσοχής είναι το γεγονός ότι ακόμη και η σχετικά μετριοπαθής θέση της Γερουσίας προωθεί ένα σύστημα που κατηγοριοποιεί τους ανθρώπους, παρέχοντας ένα καθεστώς δεύτερης κατηγορίας, ριζικά διαφορετικό από εκείνο των πολιτών οι οποίοι δικαιούνται την πλήρη σειρά των δικαιωμάτων που εγγυάται μια δημοκρατία. Ακόμη και με το νομοσχέδιο της Γερουσίας, ένα μεγάλο τμήμα του χωρίς χαρτιά πληθυσμού θα απειλείτο με απέλαση. Μια πρόταση όπως αυτή ενός μέλους του Κογκρέσου, της Sheila Jackson Lee, αντιπροσώπου των αφρο-αμερικανών από το Χιούστον του Τέξας- σύμφωνα με την οποία η μετανάστευση είναι ο κατεξοχήν αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα της εποχής μας- ουσιαστικά αγνοήθηκε. Η πρότασή της δεν έχει πρόβλεψη για τους ξένους εργάτες αλλά εγγυάται νόμιμο καθεστώς σε όποιον ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες για πέντε χρόνια από την ημερομηνία εισόδου του και διασφαλίζει την ενίσχυση των δικαιωμάτων των μεταναστών. Μονάχα αυτή η πρόταση θέτει το ζήτημα της δημοκρατίας και των συνεπειών που η σημερινή δυσχερής θέση των μεταναστών χωρίς χαρτιά στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να έχει, σε σχέση με το πώς η ιδέα αυτή μπορεί να γίνει πράξη.


Η επανεκτίμηση των δημοκρατικών αξιών


Το υπέρτατο τεστ για τη δέσμευση μιας κοινωνίας στις δημοκρατικές αξίες σχετίζεται αναμφίβολα με τις πρακτικές αποκλεισμού. Εδώ δεν αναφέρομαι μόνο στον ‘αποκλεισμό’ με τη στενή έννοια της φυσικής εισόδου, γιατί είναι σαφές πως όταν πρόκειται για μετανάστες χωρίς χαρτιά αυτό το είδος του αποκλεισμού έχει αποτύχει. Οι πρακτικές του αποκλεισμού είναι πολύ πιο περίπλοκες από την απλή άρνηση εισόδου. Ούτε άλλωστε συναντιούνται μόνο στο πεδίο της νομιμότητας. Η κατάσταση των μεταναστών χωρίς χαρτιά αποτελεί μια περίπλοκη μίξη ενσωμάτωσης και αποκλεισμού. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους κατοικούν στις Ηνωμένες Πολιτείες πάρα πολλά χρόνια, κάποιοι από αυτούς το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους. Έχουν λοιπόν βιώσει την ενσωμάτωση σε σημαντικό βαθμό. Η υπογράμμιση του παράνομου καθεστώτος τους είναι σαν ένας σιγαστήρας που πνίγει κάθε αντίληψη για το τι μπορεί να σημαίνει η δημοκρατία σε αυτό το πλαίσιο. Σε διάφορες περιόδους της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν νόμιμο οι Αμερικανοί υπήκοοι ιαπωνικής προέλευσης να κρατούνται σε στρατόπεδα. Ήταν νόμιμο η εκπαίδευση των παιδιών να είναι όμηρος της διάκρισης που βασίζεται στο χρώμα της επιδερμίδας. Ήταν νόμιμο για τους αυτόχθονες Αμερικανούς και τις γυναίκες να στερούνται το δικαίωμα ψήφου. Εάν οι άδικοι νόμοι δεν είχαν αλλάξει, οι αξίες που ορίζουν τη δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα είχαν επιβιώσει. Στις Ηνωμένες Πολιτείες παρατηρούμε όλο και περισσότερες απελάσεις μεταναστών, όλο και περισσότερες εφόδους στους τόπους εργασίας και μεροκάματου και μια ευρεία αντι-μεταναστευτική νομοθεσία να ενεργοποιείται σε τοπικό επίπεδο, για παράδειγμα στις πόλεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το μοναδικό ‘έγκλημα’ των μεταναστών είναι ότι προσπαθούν να δουλέψουν, να κερδίσουν ένα μεροκάματο και να παράσχουν μια αξιοπρεπή διαβίωση στις οικογένειές τους.


Οι δημοκρατίες σήμερα αντιμετωπίζουν την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία. Αναμφίβολα η διαμόρφωση του κόσμου βρίσκεται σε διαδικασία αλλαγής. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα εδαφικά σύνορα, τα κράτη-έθνη ή η έννοια της υπηκοότητας τείνουν να γίνουν εντελώς άχρηστα. Σημαίνει ωστόσο ότι οι συμβατικοί τρόποι κατανόησης αυτών των πραγμάτων χρειάζονται αναθεώρηση. Οι βιομηχανοποιημένες δημοκρατίες επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν το ζήτημα της μετανάστευσης από χώρες του τρίτου κόσμου από τα τέλη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η περιοριστική νομοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες απέτυχε στο μεγαλύτερο μέρος της να μειώσει τη μετανάστευση. Έκανε μόνο πιο δύσκολα και επικίνδυνα τα μακρά ταξίδια των μεταναστών και δημιούργησε μια κατηγορία ανθρώπων στους οποίους οι δημοκρατικές αρχές δεν εφαρμόζονται. Ανέδειξε επίσης μια άσχημη πλευρά των χωρών που περηφανεύονται ότι αποτελούν πρότυπα δημοκρατίας. Σήμερα, αντιμετωπίζουμε την τεράστια πρόκληση της επανεκτίμησης του τι σημαίνει δημοκρατία και πρέπει να επανεξετάσουμε τη σημασία των εδαφικών συνόρων σε σχέση με τον ορισμό της ταυτότητας και της αξίας των ανθρώπων.


Διαβάστε ακόμα


Μία μέρα χωρίς μετανάστες (στα Αγγλικά)


Τα ψήγματα μίας νέας μεταναστευτικής πραγματικότητας (στα Αγγλικά)

Ο Pete Ashdown, ο πρώτος πολιτικός στον κόσμο ο οποίος υιοθέτησε ένα wiki στο πλαίσιο μιας προεκλογικής εκστρατείας (στο πλαίσιο των εκλογών για τηνΑμερικανική Γερουσία το 2006) για να αναπτύξει μία συνεργατική πολιτική πλατφόρμα, μιλά για την ανάγκη μίας πολιτικής ‘ανοιχτού κώδικα’.

Μία συνέντευξη στον Παύλο Χατζόπουλο για το Re-public


Παύλος Χατζόπουλος: Τι δεν πάει καλά με τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα; Μπορεί η εκτεταμένη χρήση των συνεργατικών τεχνολογιών να αντιστρέψει αυτή την κατάσταση;


Pete Ashdown: Ο Αριστοτέλης είπε ότι ‘Σε μια δημοκρατία ο φτωχός έχει περισσότερη εξουσία από τον πλούσιο, γιατί οι φτωχοί είναι περισσότεροι και η βούληση της πλειοψηφίας υπέρτατη’. Μολονότι δεν πιστεύω στην πλειοψηφία που συντρίβει τα δικαιώματα της μειοψηφίας, αυτή η δήλωση σπάνια βγήκε αληθινή.


Η πολιτική των κομμάτων επικεντρώνεται σήμερα γύρω από το χρήμα και ποιος μπορεί να μαζέψει περισσότερο. Παρόλο που οι περισσότεροι πολιτικοί απορρίπτουν αυτόν τον ισχυρισμό, είναι παραπάνω από εμφανές ότι η εξουσία πηγαίνει εκεί που βρίσκεται το χρήμα κι ότι η φωνή των πλουσίων ακούγεται περισσότερο από όλες τις άλλες.


Οι συνεργατικές τεχνολογίες έχουν τη δύναμη να αντιστρέψουν αυτή την εικόνα. Το Ίντερνετ δεν διακρίνει πλούτο, ικανότητα, φυλή, θρήσκευμα, φύλο και καταγωγή. Μια καλή ιδέα που παρουσιάζεται μέσω των συνεργατικών τεχνολογιών θα προβληθεί και θα εφαρμοστεί, ανεξάρτητα από την πηγή της. Αυτό είναι καλό για όλους, συμπεριλαμβανομένης της μειοψηφίας.


Π.Χ.:Η προεκλογική σας εκστρατεία για τη Αμερικανική Γερουσία βασίστηκε στη χρήση του wiki για την ανάπτυξη της πολιτικής σας πλατφόρμας. Ήταν ένας νέος τρόπος άσκησης πολιτικής;


P.A.: Ήταν η πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε wiki από έναν υποψήφιο για ανοιχτή συζήτηση πολιτικής. Ωστόσο, με ενδιέφερε λιγότερο να είμαι ο ‘πρώτος’ και περισσότερο να ανοίξω την εκστρατεία μου σε οποιονδήποτε επιθυμούσε να συμμετάσχει. Πολλοί εξεπλάγησαν που είχαν αυτού του είδους την πρόσβαση σε έναν υποψήφιο. Και είναι ατυχές, γιατί τι άλλο είναι οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι μας από υπηρέτες του λαού; Το να μην έχεις πρόσβαση σε αυτούς είναι σα να τους δίνεις λευκή επιταγή για να κάνουν ό, τι θέλουν. Όσο κι αν έλπιζα ότι κι άλλοι υποψήφιοι θα με ακολουθούσαν, δεν είδα κανέναν, σε εθνικό επίπεδο, να το κάνει. Υπήρξαν μερικοί εκλεγμένοι αξιωματούχοι που χρησιμοποίησαν wikis για συζητήσεις πολιτικής, αλλά όχι επίσημα. Είμαι σίγουρος ότι αυτό θα συνεχίσει να εξελίσσεται και να γίνεται αποδεκτό, γιατί η δημοκρατία απαιτεί συμβουλή και συναίνεση του λαού. Εάν έχουν αυτές τις τεχνολογίες σε κάθε ευκαιρία στη ζωή τους, η κυβέρνηση θα αναγκαστεί να τις υιοθετήσει για να μη μείνει πίσω.


Π.Χ.: Το πρόβλημα είναι η μη συμμετοχή των πολιτών ή το ιεραρχικό πλαίσιο μέσα από το οποίο διοχετεύεται συνήθως;


P.A.: Η απάθεια και ο κυνισμός των πολιτών πηγάζει από το σαρωτικό συναίσθημα πως δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτα. ‘Δεν ακούγομαι, άρα γιατί να προσπαθήσω;’ Αυτό είναι το τροπάριο των απομονωμένων πολιτών. Εάν δείξουμε ότι έχουν φωνή και τους εισάγουμε στη λήψη αποφάσεων, θα έχουμε καλύτερους ηγέτες και πιο ενεργούς πολίτες. Η σημερινή ιεραρχία τελεί εν αδίκω, αλλά είναι απόγονος κυβερνήσεων αριστοκρατιών.


Π.Χ.: Σε ποιο βαθμό η εκστρατεία σας αποκεντρώθηκε ή/και έγινε οριζόντια μέσω της έμφασης στις συνεργατικές μεθόδους;


P.A.: Η ιεραρχία της παραδοσιακής εκστρατείας εξακολουθούσε να είναι παρούσα στην κούρσα μου για την αμερικανική Γερουσία. Ωστόσο, εκτιμώ ότι η αξία των οριζόντιων συνεισφορών από ανθρώπους που δεν ήταν μέλη του προσωπικού ήταν μεγαλύτερη από αυτή που προήλθε από μέλη του προσωπικού και συμβούλους. Μάλλον λόγω της ιδέας του Αριστοτέλη, με την έννοια ότι οι πρώτοι ήταν περισσότεροι από τους δεύτερους. Τα καλύτερα στολίδια της πλατφόρμας μου προήλθαν από το wiki μου.


Π.Χ.: Μπορείτε να μας αναπτύξετε την έννοια της πολιτικής πλατφόρμας ‘ανοιχτού κώδικα’;


P.A.: Σε μια παραδοσιακή συγγραφή είτε αφορά βιβλία είτε αφορά λογισμικό, υπάρχει μια μονολιθική κλειστή δομή. Μπορείτε να ζητήσετε από τη Microsoft ή τον αγαπημένο σας συγγραφέα να κάνει μια αλλαγή σε μια επόμενη έκδοση, αλλά στην ουσία την απόφαση εξακολουθεί να έχει το άτομο ή η εταιρία που έχει τον έλεγχο. Είναι, κατά πολύ, όπως οι σύγχρονες δημοκρατικές κυβερνήσεις, με την έννοια ότι εμείς οι πολίτες μπορούμε να απευθυνόμαστε στους αντιπροσώπους μας, αλλά στο τέλος οι φωνές μας έχουν δευτερεύουσα σημασία σε σχέση με τους λομπίστες που τους βλέπουν κάθε μέρα. Σε σύγκριση με τους μεγάλους χορηγούς, μάς λαμβάνουν πολύ λιγότερο υπόψη.


Με τον ‘Ανοιχτό Κώδικα’, οποιοσδήποτε έχει καλή συνεισφορά μπορεί να αποτελέσει μέρος της διαδικασίας. Με το λογισμικό, οποιοσδήποτε έχει την ικανότητα μπορεί να γράψει προσθήκες ή να προσθέσει άρθρα. Η Wikipedia δείχνει τη συλλογή και αξιολόγηση της γνώσης μέσα από τις ίδιες τεχνικές του ‘Ανοιχτού Κώδικα’.


Οι πολιτικές του ‘Ανοιχτού Κώδικα’ επιτρέπουν σε οποιονδήποτε διαθέτει εμπειρία ή μια καλή ιδέα να συνεισφέρει. Η ρητορική και οι προκαταλήψεις θα βγάζουν μάτι σε μια wiki σελίδα και εάν δεν έχουν συνεκτική υπεράσπιση θα βουλιάξουν στον πάτο, ενώ οι καλές, πραγματοποιήσιμες ιδέες θα ανέβουν στην κορυφή. Οι λύσεις στα προβλήματα δεν είναι κομματικές, είναι απλώς λειτουργικές. Οι απομονωμένες κομματικές πολιτικές του παρελθόντος θα δώσουν τη θέση τους στην ανοιχτή συνεργασία μεταξύ ανθρώπων κάθε προέλευσης, που θα εργάζονται για τον κοινό σκοπό μιας καλύτερης ζωής για όλους.


Διαβάστε ακόμα


Wikidemocracy


Συνέντευξη του Pete Ashdown στο Wired

Ας ανακηρύξουμε τη γη και το χώρο γενικότερα ως commons, και περισσότεροι άνθρωποι θα αποκτήσουν πρόσβαση στη φύση, ενώ περισσότεροι άνθρωποι θα προστατεύσουν το περιβάλλον, σωστά; Όχι, υποστηρίζει ο Jeffery J. Smith, γιατί παρά πολλοί θέλουν ή έχουν ανάγκη να κερδίσουν εκμεταλλευόμενοι τη Γη. Αυτό που θα αποφέρει μια πιο ανοιχτή πρόσβαση και μια καλύτερη διαχείριση δεν είναι οι τίτλοι γης, αλλά η δικαιοδοσία – η αίσθηση ότι είμαστε δικαιούχοι ενός μεριδίου της Γης και της αξίας της.


Εισαγωγή


Θα ήταν αρκετό να ορίζαμε τη γη ως commons (κοινή περιουσία) ώστε ο καθένας να είχε πρόσβαση σε αυτή και να διασφαλιστεί η βιώσιμη χρήση της; Η Washington Post ανέφερε στις 25 Μαΐου, 2006 ότι σχεδόν όλα τα τροπικά δάση στον κόσμο που έχουν καθοριστεί ότι χρήζουν κάποιου είδους προστασίας τις δύο τελευταίες δεκαετίες, παραμένουν στην πράξη απροστάτευτα. Όταν τα τροπικά έθνη χάνουν τα δέντρα τους, χάνουν και την βροχόπτωση, αφού τα δέντρα είναι ένας ζωτικός κρίκος της ατμοσφαιρικής αλυσίδας, ανυψώνοντας το νερό από το έδαφος στον αέρα. Οι υλοτόμοι και οι κτηνοτρόφοι κόβουν τα δέντρα που ο νόμος υποτίθεται ότι προστατεύει. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πως οποιοσδήποτε πολιτικός καθορισμός της γης, είτε σαν commons, είτε σαν βιότοπος, είτε σαν πάρκο, μπορεί να είναι αποτελεσματικός όταν η οικονομική πραγματικότητα την αντιβαίνει. Όσο το κέρδος από την εκμετάλλευση της γης είναι “προς αρπαγή”, οι περισσότεροι θα αρπάξουν ότι μπορούν από τη Γη, όπως και θα ασκήσουν πίεση για να τους εκμισθωθούν δημόσιες γαίες χωρίς αναπόδοση και χωρίς να υποχρεωθούν να την προφυλλάσουν.


Στις ΗΠΑ, εκατομμύρια στρέμματα ανήκουν μόνο κατ’ επίφαση στο δημόσιο. Παρόλα αυτά, οι μεγάλες επιχειρήσεις χρησιμοποιούν αυτές τις εκτάσεις σαν να ήταν ιδιωτικά τους φέουδα. Από αυτές, αποσπούν πολύτιμα δέντρα, καύσιμα, και ορυκτά, πληρώντας συχνά πολύ λιγότερα από ότι θα έδιναν αν η γη ανήκε σε έναν ιδιώτη. Πρόσφατα, εταιρίες πετρελαίου κέρδισαν μία εκμίσθωση από το Αμερικανικό Υπουργείο Εσωτερικών που θα τους επιτρέπει να εξορύξουν πετρέλαιο από τον Κόλπο του Μεξικού, πληρώνοντας μηδενικά δικαιώματα. Η εφημερίδα Boston Globe ανέφερε στις 14 Σεπτεμβρίου ότι ένας Αμερικανός αξιωματούχος, υπεύθυνος για τις εξορύξεις στον Κόλπο του Μεξικού, παραδέχθηκε πως πιέστηκε για να αφαιρέσει την σχετική διάταξη με τα δικαιώματα, μία πράξη που επιτρέπει στις εταιρίες πετρελαίου να αποφύγουν την πληρωμή δισεκατομμυρίων δολαρίων σε δικαιώματα.


Και δεν είναι μόνον οι ισχυρές εταιρίες πετρελαίου που απολαμβάνουν αυτή την απλοχεριά. Οι μεταλλευτικές εταιρίες αποκτούν τα δικαιώματα εξόρυξης μεταλλευμάτων που ανακαλύπτονται σε δημόσια γη με την ίδια τιμή που ίσχυε το 1872. Μία εταιρία πλήρωσε 10,000 δολάρια για ένα μεταλλείο χρυσού που κόστιζε περισσότερο από 10 δισεκατομμύρια δολάρια. Δασικοί δρόμοι ανοίγονται για τις υλοτομίες, χωρίς αυτές να πληρώσουν τίποτα. Οι κτηνοτρόφοι αποκτούν βοσκοτόπια για το 1/6 της τιμής που πληρώνουν σε ιδιώτες.


Από την άλλη πλευρά, μερικοί άνθρωποι χαρίζουν ή μοιράζονται εκτάσεις χωρίς αυτές να είναι δημόσιες ή να έχουν χαρακτηριστεί ως commons. Ιδιωτικές ομάδες όπως η Nature Conservancy έχουν υπό την κυριότητά τους μερικά εκατομμύρια στρέμματα τα οποία το κοινό μπορεί να χρησιμοποιεί σαν πάρκα (επισκεφτείτε μία από τις ιστοσελίδες της ομάδας προτού να το κάνετε). Η Wilderness Society είναι ένα άλλο παράδειγμα. Στο λειτουργικό επίπεδο, το ποιος έχει τους τίτλους ιδιοκτησίας είναι συχνά αδιάφορο. Το πιο σημαντικό είναι ποιος είναι ο ένοικος.


Παρόλη την ύπαρξη μιας ευρέως διαδεδομένης στοργής προς τη φύση, όταν έρθουν τα δύσκολα -όταν οι πολίτες πρέπει να διαλέξουν ανάμεσα στη γη και το χρήμα- αυτοί που θα προστατεύσουν τη φύση αποτελούν τη μειοψηφία. Οι περισσότεροι -οι ιδιοκτήτες ακινήτων- αισθάνονται ότι δικαιούνται την χρηματική απόδοση για τη γη που βρίσκεται κάτω από το σπίτι τους. Όμως αυτό που καθιστά την πώληση του σπιτιού τους ως δυνητικά κερδοφόρα είναι η ανάπτυξη – η αύξηση του ΑΕΠ ή του πληθυσμού, η οποία μπορεί να επιβαρύνει το οικοσύστημα. Οι επιθυμία των ιδιοκτητών ακινήτων να εξαργυρώσουν αυτή την “μετοχή” τους, συνήθως τους καθιστά υπέρμαχους της ιδιωτικής χρήσης και όχι της κοινής διαχείρισης. Ακόμα και τα μέλη κοινοτήτων που στηρίχθηκαν στην κοινοχρησία γης, όταν ο αρχικός ιδεαλισμός τους σβήνει, αναζητούν την επιστροφή τους στο σύστημα της ατομικής ιδιοκτησίας ώστε να καρπωθούν την αξία της γης τους. Αυτή ήταν η εμπειρία του Fairhope της Αλαμπάμα, μιας αποικίας που οργανώθηκε στη βάση των ιδεών του Henry George και είχε σχεδόν έναν αιώνα ζωής. Η υψηλή αξία της γης δελέασε τα εγγόνια των ιδρυτών της αποικίας τα οποία εγκαταλείψουν τα αρχικά ιδανικά και επέστρεψαν σε μία συμβατική μορφή ατομικής ιδιοκτησίας.


Τα γεονομικά σε δράση


Το όνειρο να γίνει κανείς ευκατάστατος κερδίζοντας στην αγορά ακινήτων είναι σχεδόν καθολικό – και έγκυρο. Ευτυχώς, υπάρχει ένας τρόπος ώστε και η “τούρτα να μείνει ο ολόκληρη και ο σκύλος να είναι χορτάτος”. Ο οποιοσδήποτε μπορεί να λαμβάνει ένα μερίδιο από την αξία της γης και ταυτόχρονα όλοι μπορούμε να προστατεύουμε την υγεία της φύσης. Δεν πρόκειται για μία πολιτική αλλαγή, όπως ο καθορισμός της γης σαν κοινόχρηστης. Είναι μία οικονομική αλλαγή, ένας επανασχεδιασμός του ενοικίου (όλων δηλαδή των χρημάτων που ξοδεύουμε για την χρήση της φύσης) από τους λίγους τωρινούς ιδιοκτήτες και δανειστές σε όλα τα μέλη της κοινωνίας.


Οι λέξεις “είμαι κάτοχος” και “οφείλω” ήταν κάποτε μία λέξη -και το “ώφειλα” ήταν ο αόριστος- τότε η υποχρέωση των ιδιοκτητών να συνεισφέρουν ενοίκιο γης στην κοινότητα ήταν ο κανόνας. Αυτή η πρακτική έχει βέβαια αποσαθρωθεί, πράγμα κατανοητό. Το ενοίκιο πληρωνόταν αλλά δεν ανταποδιδόταν, γιατί το υφάρπαζαν – παλιότερα οι άρχοντες και σήμερα οι πολιτικοί. Αφού η πληρωμή ενοικίου δεν συνέφερε αυτούς που το πλήρωναν, δεν είχε νόημα να συνεχιστεί.


Η καινούργια/παλιά πολιτική που προτείνει η γεονομία θα καθιστούσε την πληρωμή ενοικίου λογική. Για να ανακτήσει το ενοίκιο, η γεονομία θα αντικαθιστούσε τους φόρους με την επιβολή τελών επί της γης. Για να μοιραστούμε το ενοίκιο, η γεονομία θα αντικαθιστούσε τις επιδοτούμενες υπηρεσίες με ένα μέρισμα για όλους τους πολίτες. Όταν οι ιδιοκτήτες πληρώνουν τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας, και τα υπόλοιπα μέλη πληρώνουν τους ιδιοκτήτες επιτυγχάνεται μία αμοιβαία αποζημίωση. Το κάθε μέλος αποζημιώνει όλους τους υπόλοιπους για την γη της οποίας είναι ο αποκλειστικός δικαιούχος, αλλά και αποζημιώνεται για όλες τις υπόλοιπες εκτάσεις στις οποίες δεν έχει κανένα δικαίωμα.


Αν οι πολίτες λαμβάνουν ένα μερίδιο του ενοικίου, θα συνεχίσουν να θέλουν να εξάγουν τους πόρους της γης, αλλά και να τους προφυλάξουν. Δεν είναι η μαξιμαλιστική χρήση της γης η οποία μεγιστοποιεί την αξία της, αλλά η βέλτιστη χρήση: ένας συνδυασμός χρήσης και μη-χρήσης. Στις αστικές περιοχές η αξία της γης αυξάνει με την ύπαρξη ενός πάρκου και μειώνεται από την απουσία του. Στην ύπαιθρο, η αξία της γης είναι μεγαλύτερη με την παρουσία υγιών δασών και καθαρών ποταμών, παρά όταν αυτά μετατρέπονται σε λασπώδη ρυάκια. Η διατήρηση υγιών οικοσυστημάτων εξασφαλίζει την υψηλή αξία γης, ευθυγραμμίζοντας έτσι τα συμφέροντα του ατόμου και της κοινωνίας, των ανθρώπων και του πλανήτη. Αν μοιραστούμε το ενοίκιο, θα δοθεί ένα επιπλέον κίνητρο στους ανθρώπους για να μετατρέψουν τη Γη σε κοινή περιουσία και τους εαυτούς τους σε γήινους διαχειριστές της, και κληροδότες και κληροδοτούμενους.


Ενώ η ύπαρξη τελών επί της γης είναι ένα σπάνιο φαινόμενο, οι φόροι για την κατοχή γης επιβάλλονται συχνά. Σήμερα, λειτουργεί στην πράξη ένα μοντέλο όπου οι πολίτες λαμβάνουν μερίδια ενοικίου – η περίπτωση του Πετρελαϊκού Ταμείου στην Αλάσκα. Αυτό το εγχείρημα έχει τους περιορισμούς του, αλλά είναι ένα πρώτο βήμα προς το να μοιραστούμε τη Γη, μοιραζόμενοι την αξία της. Αναιρεί τουλάχιστον την υπόθεση ότι η αξία της φύσης ανήκει μόνον σε λίγους ιδιοκτήτες, παρά σε όλη την ανθρωπότητα. Η αντίληψη της φύσης σαν ένα δώρο που ανήκει σε όλους εκφράζεται σε πολλές ηθικές παραδόσεις, συμπεριλαμβανομένου και του Χριστιανισμού.


Προς ευρύτερα commons


Είναι κρίσιμο για τα μέλη της κοινωνίας να αισθανθούν ότι οι λίγοι τυχεροί δεν θα συνεχίζουν να καρπώνονται τις δαπάνες της κοινωνίας για την εξασφάλιση πόρων. Υπολογίζεται ότι το κυνήγι είναι το πιο δημοφιλές “άθλημα” στις ΗΠΑ. Τώρα που το κυνήγι έχει γίνει ακριβό και κυρίως εξασκείται από κατοίκους των πόλεων στην διάρκεια του Σαββατοκύριακου, ιδιοκτήτριες εταιρίες δασικών εκτάσεων τους χρεώνουν με κυνηγητικές εισφορές – ή τους για καταπάτηση ιδιοκτησίας (αν και αφορά γη που υπήρξε κατά το παρελθόν δημόσια και δόθηκε πριν από 150 χρόνια στους σιδηρόδρομους). Όσο αυτή η ένταση μεταξύ ιδιοκτητών και χρηστών αυξάνεται, ίσως οι στερημένοι κυνηγοί που προέρχονται από τα χαμηλά στρώματα γίνουν νέοι σύμμαχοι της ιδέας των commons και του να μοιραστούμε την αξία της φύσης.


Στα Λατινικά, “common” σημαίνει κατά γράμμα “με μερίδιο” ή “να μοιραζόμαστε μαζί” σε πιο ελεύθερη μετάφραση. Αν μοιραστούμε το ενοίκιο απί της γης μπορούμε να καταστήσουμε τη γη κοινή περιουσία.


Διαβάστε ακόμα


Η εταιρία γεονομίας


Το ίδρυμα Robert Schalkenbach

Ερευνώντας τις πολιτικές διαστάσεις δύο προβεβλημένων δημόσιων χώρων της Νέας Υόρκης, του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου και του Union Square Park, η Sharon Zukin ανακαλύπτει δυο όψεις του αμερικανικού κοινωνικού συνόλου που συνυπάρχουν σε διαμάχη. Αυτοί οι χώροι δείχνουν ότι η ενσωμάτωση της δημοκρατίας είναι σήμερα πραγματικά διαιρεμένη.


Από την τρομοκρατική επίθεση στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου στις 11 Σεπτεμβρίου του 2001, ο δημόσιος χώρος στη Νέα Υόρκη είναι από πολιτική άποψη εξαιρετικά φορτισμένος. Οι δρόμοι, τα πάρκα και το μετρό έχουν πιο πολύ κόσμο από ποτέ, αλλά υπόκεινται επίσης σε μεγαλύτερο έλεγχο από τις αρχές. Η δημοτική αρχή δεν επιτρέπει πλέον πολιτικές διαδηλώσεις σε ευαίσθητες τοποθεσίες όπως η έδρα των Ηνωμένων Εθνών ή το Central Park και η αστυνομία προχώρησε σε συλλήψεις ατόμων που συμμετείχαν στις ‘αυθόρμητες’ μηνιαίες ποδηλατοδρομίες της Critical Mass, μιας ομάδας περιβαλλοντολογικής διαμαρτυρίας. Δυο δημόσιοι χώροι στο Lower Manhattan είναι κέντρα διαμάχης αλλά για διαφορετικούς λόγους: το Union Square Park, όπου οι ποδηλάτες και πολλοί άλλοι κάτοικοι της Νέας Υόρκης ανακαλύπτουν την αίσθηση της αυθεντικής κοινότητας, και η ίδια η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, όπου τα σχέδια τα κυβέρνησης για ανοικοδόμηση περιορίζουν μάλλον παρά προασπίζουν τη δημοκρατία. Αυτή τη στιγμή, αυτοί οι δυο δημόσιοι χώροι εκπροσωπούν δυο όψεις του αμερικανικού κοινωνικού συνόλου που συνυπάρχουν σε διαμάχη.


Μετά το χτύπημα των τρομοκρατών στις 11 Σεπτεμβρίου, οι κάτοικοι της Νέας Υόρκης συγκεντρώθηκαν στο Union Square Park για να πενθήσουν τα θύματα, να εκφράσουν την αλληλεγγύη τους με τους νεκρούς και τις οικογένειές τους και να νιώσουν ότι αποτελούν ακόμη μέρος μιας ζωντανής κοινότητας. Ήταν ο πιο κοντινός χώρος στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου καθώς η αστυνομία της Πόλης της Νέας Υόρκης έλεγχε την πρόσβαση στην περιοχή κάτω από την 14η Οδό. Για πολλές εβδομάδες, το Union Square Park ήταν γεμάτο όλη τη διάρκεια της μέρας και όλη τη διάρκεια της νύχτας. Οι άνθρωποι έμεναν στο πάρκο, άναβαν κεριά σε ανεπίσημα ιερά και υπέγραφαν διακηρύξεις για ειρήνη και ανεκτικότητα σε μεγάλα λευκά χαρτιά σκορπισμένα στο γρασίδι. Κάποιος κρέμασε ένα στεφάνι από λουλούδια γύρω από το άγαλμα του ιππέα Τζορτζ Ουάσιγκτον, στη νότια είσοδο του πάρκου, όπου το χέρι του Ουάσιγκτον δείχνει προς την τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, δυο μίλια πιο μακριά, υπογραμμίζοντας την απουσία των Δίδυμων Πύργων. Πολλά ακόμη λουλούδια μεταφέρθηκαν στο πάρκο και τοποθετήθηκαν στο έδαφος ή σε δοχεία με νερό κοντά στη βάση του αγάλματος. Παρ’ όλο που υπήρχαν αστυνομικοί στο πάρκο, κανείς δεν παρεμπόδισε το πλήθος. Κατά τον ίδιο τρόπο, κανείς δεν οργάνωσε, αυτές τις λίγες εβδομάδες, συγκέντρωση ή διαδήλωση. Τα κινητά τηλέφωνα και το Ίντερνετ δεν δούλευαν ή κι αν δούλευαν δεν θεωρήθηκαν κατάλληλα για να μεταδώσουν τη θλίψη που ένιωθαν οι άνθρωποι και την ανάγκη τους να βρίσκονται κοντά στους άλλους. Επιπλέον, χωρίς τηλεοπτικά ειδησεογραφικά προγράμματα- καθώς οι κεραίες όλων σχεδόν των δικτύων βρίσκονταν στην κορυφή των Δίδυμων Πύργων- κάποιοι άνθρωποι ήρθαν στο Union Square για να ανταλλάξουν νέα. Το πάρκο ενσωμάτωσε, από φυσικής όπως και πνευματικής άποψης, το δημόσιο χώρο της πόλης.


Το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου


Πόσο μεγάλη ήταν η αντίθεση με το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου, όπου η αναζήτηση των 3000 πτωμάτων και ο καθαρισμός των συντριμμιών απέτρεψαν τόσο το πένθος όσο και την επούλωσή του. Ο σωματικός μόχθος του καθαρισμού της πόλης ανέπτυξε τις δικές του τελετουργίες αλληλεγγύης. Εθελοντές δούλεψαν μέρα νύχτα χωρίς την κατάλληλη περιβαλλοντολογική προστασία. Κάποιοι έσκαψαν στα ερείπια και μετέφεραν τις στάχτες και το τσακισμένο ατσάλι. Άλλοι μαγείρεψαν φαγητό και τάϊσαν τους εργάτες. Εβδομάδες αργότερα, όταν επιτράπηκε στους επισκέπτες να πλησιάσουν το συγκεκριμένο χώρο, ξύλινα φράγματα και αστυνομικοί περιόριζαν την πρόσβασή τους. Τελικά, κατασκευάστηκε μια ψηλή πλατφόρμα, έτσι ώστε οι χιλιάδες άνθρωποι που έρχονταν να μπορούν να δουν, πέρα από την περίφραξη, τον άδειο χώρο- το Σημείο Μηδέν, όπως οι τηλεοπτικοί ρεπόρτερς το ονόμασαν αμέσως, το κενό, όπως ορισμένοι αρχιτέκτονες το αποκάλεσαν ή το ιερό σημείο, σύμφωνα με τους εκλεγμένους κρατικούς αξιωματούχους ή τις οικογένειες των θυμάτων. Σε αντίθεση με την αυθόρμητη κοινότητα που αναπτύχθηκε στο Union Square Park, αυτός ο δημόσιος χώρος δημιουργήθηκε μετά από μαζικές παρεμβάσεις, με σημαντικότερη αυτή του κράτους. Αντί να εκφράσει μια κοινή ανθρωπιά, η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου καθρέφτισε τις φιλοδοξίες του κράτους- εθνικιστική, όπως με τον προφανή πατριωτισμό των σχεδίων για ένα μουσείο ελευθερίας και ‘Πύργο Ελευθερίας’, εγωπαθή, όπως με τον έλεγχο των σχεδίων ανοικοδόμησης από τον Κυβερνήτη της Πολιτείας της Νέας Υόρκης Τζορτζ Πατάκη, που σκέπτεται να κατέβει με το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα ως υποψήφιος για την προεδρία, και πολύ προσανατολισμένη στον ιδιωτικό τομέα, με οικονομικούς παράγοντες και ανθρώπους των επιχειρήσεων, κυρίως της Lower Manhattan Development Corporation, διορισμένους από τον Κυβερνήτη Πατάκη για να αποφασίσουν για το μέλλον της πόλης.


Οι διαφορές ανάμεσα στο Union Square Park και την τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου μετά τις 11 Σεπτεμβρίου δεν ήταν τυχαίες. Παρ’ όλο που η γη ανήκει και στις δυο περιπτώσεις σε δημόσιες επιχειρήσεις, αυτό που χτίστηκε πάνω της –και η εξουσία στην κάθε τοποθεσία- τελούσαν, τουλάχιστον εν μέρει, υπό τον έλεγχο άλλων για πολλά χρόνια.


Οι Δίδυμοι Πύργοι χτίστηκαν στη δεκαετία του 1960 σε ένα μέρος όπου βρισκόταν για πάνω από έναν αιώνα μια κεντρική αγορά φρούτων και λαχανικών, κοντά στη Γουόλ Στρητ αλλά περικυκλωμένη από φτηνά μαγαζιά. Παρ’ όλο που δεν ήταν εντυπωσιακή από αρχιτεκτονική άποψη, αποτελούσε τη νεοϋορκέζικη εκδοχή της Les Halles. Ωστόσο, με τον ένα αδελφό να υπηρετεί ως κυβερνήτης της Πολιτείας της Νέας Υόρκης και τον άλλον να διευθύνει την Chase Manhattan Bank, η πάμπλουτη οικογένεια Ροκφέλλερ σχεδίασε να μετακινήσει την αγορά και να κατεδαφίσει τα μαγαζιά, για να δημιουργήσει μια μεγαλύτερη και πιο μοντέρνα χρηματοοικονομική περιοχή που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί όχι μόνο την εμπορική περιοχή στο μέσο της πόλης, στο Μανχάτταν, αλλά και άλλα οικονομικά κέντρα ανά τον κόσμο. Το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου ενσωμάτωσε την επιθυμία τους να ενισχύσουν τη θέση της Νέας Υόρκης στον παγκόσμιο ανταγωνισμό – τόσο συμβολικά, ως ένα από τα πιο ψηλά κτίρια του πλανήτη, όσο και φυσικά, ως χώρο εργασίας για παγκόσμιες συναλλαγές υπό την ηγεσία αμερικανικών εταιριών. Το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου, μια ιδέα των Νέλσον και Ντέηβιντ Ροκφέλλερ, ανήκε τυπικά και τελούσε υπό τη διεύθυνση της Λιμενικής Αρχής της Νέας Υόρκης και του Νιού Τζέρσεϋ, μια δημόσια αρχή υπόλογη στους κυβερνήτες αυτών των δυο πολιτειών, αλλά όχι στους ψηφοφόρους ή τους εκλεγμένους αντιπροσώπους τους.


Το Union Square Park


Το Union Square έχει μια διαφορετική, πιο λαϊκίστικη ιστορία. Στη δεκαετία του 1860, στις αρχές του Εμφυλίου Πολέμου, μια διαδήλωση στο Union Square συγκέντρωσε 150.000 ανθρώπους για να εκφράσουν την υποστήριξή τους στον αγώνα της Ένωσης. Τοποθέτησαν μια σημαία και κατευθύνθηκαν στο Fort Sumter, όπου είχε δοθεί η πρώτη μάχη του Εμφυλίου Πολέμου, στο άγαλμα του Τζορτζ Ουάσιγκτον. Τις επόμενες οκτώ δεκαετίες, τα γύρω τετράγωνα, που φιλοξενούσαν βιομηχανικές αποθήκες, γραφεία και εμπορικά καταστήματα με μειωμένες τιμές, ξεχείλισαν από εργάτες και μετανάστες, που λάμβαναν μέρος σε συναντήσεις στα κοντινά αρχηγεία των συνδικαλιστικών ενώσεων (αυτή θεωρείται, λανθασμένα, ότι είναι η προέλευση της ονομασίας Union Square). Οι έδρες του Σοσιαλιστικού και του Κομμουνιστικού κόμματος των Ηνωμένων Πολιτειών και της εκτεταμένης σε όλη την πόλη Δημοκρατικής λέσχης ήταν επίσης εκεί. Γι’ αυτό το λόγο, η πλατεία αποτελούσε δημοφιλές σημείο συγκέντρωσης για πολιτικές διαμαρτυρίες και συγκεντρώσεις, ειδικά κατά την παρέλαση της Πρωτομαγιάς, της οποίας ηγούνταν το Κομμουνιστικό και το Σοσιαλιστικό Κόμμα την 1η Μαΐου κάθε χρόνο- έως το 1954, που ο Ψυχρός Πόλεμος ερέθισε τη φαντασία των Αμερικανών και η ένωση των τοπικών εμπόρων έπεισε το Αστυνομικό Τμήμα της Πολιτείας της Νέας Υόρκης να καταλάβουν την πλατεία για μια ημέρα πατριωτικών δραστηριοτήτων και να την μετονομάσουν σε ‘Union Square USA’.


Οι περισσότεροι Νεοϋορκέζοι δεν ξέρουν ή δεν θυμούνται αυτή την ιστορία. Τους είναι όμως οικεία η πιο πρόσφατη ιστορία της πλατείας από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, όταν μια ιδιωτική επιχειρηματική οργάνωση που εκπροσωπούσε τους μεγάλους εργοδότες της περιοχής οργάνωσε μια εταιρία τοπικής ανάπτυξης – σήμερα Business Improvement District (BID)-για να χρηματοδοτήσει και να διοικήσει το πάρκο, που πέρασε τελικά κάτω από ιδιωτικό έλεγχο. Πριν από τριάντα χρόνια, τα τελευταία απομεινάρια βιοτεχνιών μικρής κλίμακας εγκατέλειψαν τη γειτονιά, είτε επειδή έκλεισαν είτε επειδή εκτοπίστηκαν από αποθήκες διαμορφωμένες σε κατοικίες και στούντιο με υψηλότερα νοίκια. Οι έμποροι ναρκωτικών έκαναν τη δουλειά τους μέσα στο πάρκο, προστατευμένοι από την πλούσια βλάστηση και τους φυτεμένους κατά μήκος των παρυφών του θάμνους, καθώς κι από τον ψηλό πέτρινο τοίχο. Εκείνη την εποχή, η οικονομική κρίση έφερε την πόλη κοντά στη χρεοκοπία, πολλές επιχειρήσεις της, συμπεριλαμβανομένης εκείνης του Πάρκου, ήταν ανίκανες να εκπληρώσουν τους παραδοσιακούς τους ρόλους και τη διοίκησή της ανέλαβε ένα συμβούλιο χρηματοοικονομικού ελέγχου που το αποτελούσαν ηγετικά στελέχη των υπερεθνικών επενδυτικών τραπεζών και άλλων οργανισμών που έδρευαν στη Νέα Υόρκη. Οι Business Improvement Districts εμφανίστηκαν ως ο τρόπος με τον οποίον ο ιδιωτικός τομέας σε κάθε περιοχή της πόλης μπορούσε να αποκτήσει τον έλεγχο δημόσιων χώρων εκεί που η διοίκηση της πόλης δεν μπορούσε πλέον να τον ασκήσει, πληρώνοντας για ‘βασικές υπηρεσίες’, όπως η αστυνομία και η υγιεινή, που η πόλη δεν είχε τα μέσα να αναλάβει. Υπαγόμενες στη νομοθεσία της Πολιτείας της Νέας Υόρκης, οι BIDs μαζεύουν από τους κατόχους εμπορικών ιδιοκτησιών ένα χρηματικό ποσό που καθορίζεται από τους ίδιους και που υπερβαίνει τα συνήθη δημοτικά τέλη. Χρησιμοποιούν αυτά τα χρήματα για να πληρώσουν τη δική τους ασφάλεια, οδοκαθαριστές, κηπουρούς και όσους διαφυλάσσουν τη δημόσια τάξη. Αγοράζουν εξαρτήματα για τους δρόμους, εγκαθιστούν το φωτισμό και τις εορταστικές διακοσμήσεις, οργανώνουν φεστιβάλ και προσπαθούν να ελέγχουν την αισθητική όψη των δρόμων, ιδίως τις επιγραφές. Οι ελάχιστες BIDs που διοικούν πάρκα- εκτός από το Union Square, υπάρχει στο μέσον της πόλης η Bryant Park Restoration Corporation- φυτεύουν δέντρα, διεξάγουν σκυλοδρομίες, διαγωνισμούς σκακιού και άλλα, ενώ επίσης οργανώνουν και νοικιάζουν το πάρκο για ειδικά συμβάντα όπως οι εξαμηνιαίες επιδείξεις μόδας στο Bruyant Park και τα σαφάρι φωτογραφιών που γίνονται συχνά στο Union Square. Το Union Square Partnership, όπως ονομάζεται η συγκεκριμένη BIDs, πληρώνει επίσης τον μισθό ενός ειδικού αξιωματικού από το Αστυνομικό Τμήμα του Πάρκου, ο οποίος είναι ‘εκπαιδευμένος’, σύμφωνα με την ιστοσελίδα του Partnership, για ‘την παροχή βοήθειας στους άστεγους’ και τον χειρισμό κάθε ‘παράνομης δραστηριότητας’. Η BID του Union Square ιδρύθηκε το 1984 και ήταν η πρώτη στη Νέα Υόρκη. Το 2006, υπάρχουν περισσότερες από 50 BIDs στην Πόλη της Νέας Υόρκης- όσες και οι υπαίθριες αγορές και εξίσου διεσπαρμένες στην πόλη.


Επίσημοι κατά αυθόρμητων δημόσιων χώρων


Λόγω της ιστορίας τους και της παρούσας διοίκησής τους, το Union Square Park και το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου είναι ταυτόχρονα ιδιωτικοί και δημόσιοι χώροι. Ο καθένας προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες κάθε εβδομάδα, αλλά για πολύ διαφορετικούς λόγους. Η τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου εκπροσωπεί την επίσημη εκδοχή του δημόσιου χώρου – τυπικά διαρρυθμισμένη και οπτικά συγκροτημένη, πατριωτική και υπό έλεγχο – ενώ το Union Square Park ενσωματώνει μια πιο αυθόρμητη μορφή κοινότητας, παγκόσμια και τοπική, κοινωνική και εμπορική, την οποία διεκδικούν οι κοινοί άνθρωποι και οι δημόσιες αρχές. Σχεδόν κάθε μέρα η υπαίθρια αγορά στο Union Square είναι μια πραγματική αγορά, πωλητές πουλούν μπλουζάκια και αφίσες και πολιτικοί υποψήφιοι καλούν τους περαστικούς να υπογράψουν τις διαμαρτυρίες τους. Παρ’ όλο που η πλατεία έχει γίνει για άλλη μια φορά σημείο συγκέντρωσης διαδηλωτών-πρόσφατα κατά του πολέμου του Ιράκ και υπέρ των δικαιωμάτων των μεταναστών- η αστυνομία δεν διστάζει να περιορίζει τις δραστηριότητές τους. Στην τοποθεσία του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, οι διαμάχες γίνονται εντός: σε αίθουσες συναντήσεων όπου οι οικογένειες των θυμάτων επιχειρηματολογούν για τη μορφή του μνημόσυνου της 11ης Σεπτεμβρίου, οι εκπρόσωποι του κυβερνήτη και του δήμαρχου δίνουν μάχη με τους εκπροσώπους του εργολάβου που θα κτίσει τον Πύργο Ελευθερίας, και κανείς δεν έχει ξεκάθαρη ιδέα για το μέλλον. Εάν δημόσιος χώρος είναι εκεί που διαμορφώνεται το κοινωνικό σύνολο, αυτά τα μέρη δείχνουν ότι η ενσωμάτωση της δημοκρατίας είναι αυτή τη φορά πραγματικά διαιρεμένη.


Διαβάστε ακόμα


Ο αρχιτέκτονας και ο άλλος (στα Αγγλικά)


Η πολιτική του δημοσίου χώρου στην πόλη των media (στα Αγγλικά)