Οι τρέχουσες συζητήσεις για το κράτος πρόνοιας επισκιάζουν την παλαιότερη ιστορία της πρόνοιας, η οποία εκτείνεται πέρα από το κράτος και την αγορά, εμπλέκοντας συγγένειες, φιλανθρωπικές οργανώσεις, συνδικαλιστικές ενώσεις και πιο πρόσφατα άλλες μορφές πολιτικού ακτιβισμού, ειδικότερα τα “νέα κοινωνικά κινήματα”. Αυτό το ευρύτερο πλαίσιο διαταράσσει την απλή εξίσωση μεταξύ πρόνοιας και κράτους. Τραβάει επίσης στην προσοχή στην μοίρα εκείνων που βρίσκονται μεταξύ κρατικών συνόρων, όπως οι εκατοντάδες χιλιάδες ναυτικοί που αποτελούν τα πληρώματα της παγκόσμιας εμπορικής ναυτιλίας. Γι’ αυτούς τους άνδρες και γυναίκες, η πρόνοια συνεπάγεται ένα περίπλοκο δίκτυο θεσμών. Η παρακολούθηση της ιστορίας αυτής βοηθά στον εντοπισμό των τάσεων για την παροχή πρόνοιας στην ξηρά.


Στη Βόρεια Αμερική και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, το κράτος πρόνοιας εμφανίστηκε τον εικοστό αιώνα, αντικαθιστώντας μερικώς παλαιότερες μορφές πρόνοιας από συγγενείς, φιλανθρωπικές οργανώσεις, φιλικές εταιρίες και συνδικαλιστικές ενώσεις. Στο μεταξύ, στη θάλασσα, τα συνδικάτα και οι φιλανθρωπικές οργανώσεις υπήρξαν πάντοτε οι κύριοι πάροχοι πρόνοιας.[1] Η “πρόνοια” στη ναυτιλιακή βιομηχανία τείνει να αναφέρεται σε εγκαταστάσεις στα πλοία και στα λιμάνια όπως βιβλιοθήκες, αθλητικός και μουσικός εξοπλισμός, πρόσβαση στο ίντερνετ και την τηλεφωνία. Πολλές από αυτές είναι συγκεντρωμένες σε κέντρα για τους ναυτικούς, δίπλα σε ένα παρεκκλήσι, στο λιμάνι. Οι μεταφορές μεταξύ πλοίων, τα κέντρα για τους ναυτικούς και τα λιμάνια αποτελούν επίσης σημαντικό μέρος της πρόνοιας, ιδίως λόγω της τάσης να βρίσκονται τα λιμάνια σε ερημικές περιοχές, μακριά από τις πυκνοκατοικημένες πόλεις και τα κέντρα των πόλεων.


Μέχρι το μέσο του εικοστού αιώνα, ένα μεγάλο μέρος της πρόνοιας πάνω στο πλοίο παρείχαν τα φιλανθρωπικά ιδρύματα, ενώ τα υπουργεία Ναυτιλίας φρόντιζαν για τις ποιμαντορικές εκαταστάσεις και τους χώρους αναψυχής στα λιμάνια (Kahveci 2006Q 196). Κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, οι πλοιοκτήτες άρχισαν να εγγράφουν τα πλοία τους σε ξένα μητρώα γνωστά ως “σημαίες ευκαιρίας”, με πρώτα παραδείγματα τη Λιβερία και τον Παναμά. Τα μητρώα αυτά επέτρεπαν στους κατόχους να αποφεύγουν τους όρους εργασίας των δικών τους κρατών και να εκμεταλλεύονται τα σχετικά φτηνά εργατικά χέρια στην Ασία και, αργότερα, στην ανατολική Ευρώπη (ILO 2004: 1-3). Το αποτέλεσμα ήταν να ανοίξει η αγορά εργασίας των ναυτικών σε έναν αυξανόμενο αριθμό εθνικοτήτων, πολλές από τις οποίες προέρχονταν από τον παγκόσμιο Νότο.


Η “παγκοσμιοποίηση” της ναυτιλίας οδήγησε τα κράτη, τα εθνικά συνδικάτα και τις φιλανθρωπικές οργανώσεις να μειώσουν την υποστήριξη πάνω στα πλοία και στα λιμάνια, καθώς η υπηκοότητα των ναυτικών δεν αντιστοιχεί πλέον στις εδαφικές δικαιοδοσίες των χώρων αυτών. Ολοένα περισσότερο, τα υπουργεία Ναυτιλίας- που είναι πάντα οργανωμένα σε παγκόσμιο επίπεδο- επικρατούν σε ό, τι αφορά την παροχή πρόνοιας στους ναυτικούς πάνω στα πλοία και στα λιμάνια (ibid) , αν και χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό από το ταμείο ναυτικών της οργάνωσης International Transport Workers’ Federation (μια οργάνωση ομπρέλα για τα εργατικά συνδικάτα που έχουν να κάνουν με τις εθνικές μεταφορές).


Αυτό σημαίνει ότι ο σημερινός τυπικός Φιλιππινέζος[2] ναυτικός προσδοκά συνήθως να έχει πρόσβαση σε ένα επίπεδο φιλανθρωπικής πρόνοιας, χρηματοδοτούμενης από τα συνδικάτα, στη θάλασσα και στο λιμάνι. Μπορεί επίσης να επωφεληθεί από την περιορισμένη πρόνοια που παρέχουν διάφορες κρατικές πρωτοβουλίες στις οποίες συμβάλλει η οργάνωση Overseas Filipino Workers.[3] Εάν ανήκει στη μειοψηφία των ναυτικών που εργάζονται σε πλοία που καλύπτονται από μια συμφωνία ανάμεσα στον εργοδότη και την εθνική συνδικαλιστική ένωση που είναι ενταγμένη στην ITF, τότε το μεγαλύτερο μέρος της πρόνοιας που λαμβάνει προέρχεται από τη συνδικαλιστική ένωση, που χρηματοδοτείται από τις εισφορές των εργοδοτών. Όταν η Σύμβαση Εργασίας στη Ναυτιλία[4] τεθεί σε ισχύ, όλοι οι ναυτικοί θα έχουν δικαίωμα σε τουλάχιστον τρεις μορφές κοινωνικής ασφάλισης[5] καθώς και πρόσβαση στις εγκαταστάσεις πρόνοιας στην ακτή (ITF 2010). Προς το παρόν, οι ναυτικοί διαφέρουν δραματικά ως προς την πρόνοια που λαμβάνουν, και οι λίγοι[6] που εργάζονται σε συνδικαλισμένα πλοία βιοπορεύονται καλύτερα από τους πολλούς.


Ειδικότερα εκείνοι που εργάζονται σε πλοία που καλύπτονται από μια συμφωνία ανάμεσα στον εργοδότη και την κυριότερη ναυτιλιακή συνδικαλιστική οργάνωση των Φιλιππίνων, AMOSUP (Associated Marine Officers’ and Seamen’s Union of the Philippines), έχουν πρόσβαση σε μια υποδομή πρόνοιας στην ξηρά, που ανταγωνίζεται εκείνη του Χένρι Φορντ ή άλλων γνωστών πατερναλιστών, και περιλαμβάνει νοσοκομεία, ναυτικό πανεπιστήμιο, κέντρα εκπαίδευσης, ξενώνες, παντοπωλεία και ένα χωριό που κτίστηκε για να εξυπηρετεί τα μέλη και τις οικογένειές τους. Πράγματι, ο ιδρυτής της και έκτοτε πρόεδρος, ο ογδοντάχρονος ʺ νονός της ναυσιπλοΐας των Φιλιππίνων ʺ καπετάνιος Oca, είναι μια σεβάσμια μορφή πάροχου και οι πρωτοβουλίες του για τη ζωή του ναυτικού, από την κούνια μέχρι τον τάφο, κάνουν την AMOSUP να αποτελεί μια πιο ισχυρή παρουσία στις ζωές των οικογενειών των ναυτικών από το γνωστό σε όλους ως ανίσχυρο κράτος των Φιλιππίνων.


Η οργάνωση αυτή δεν έχει φροντιστές στα πλοία ούτε αναλαμβάνει βιομηχανική δράση. Οι οφειλές της αφαιρούνται από τις αποδοχές και καταβάλλονται στην οργάνωση από τους εργοδότες. Η συμμετοχή στην συνδικαλιστική ένωση αποτελεί προϋπόθεση για την απασχόληση σε ένα πλοίο που καλύπτεται από συμφωνία διαπραγμάτευσης. Στο επίκεντρο των δραστηριοτήτων της AMOSUP είναι μάλλον η πρόνοια και η συλλογική διαπραγμάτευση παρά τα ατομικά αιτήματα των μελών. Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται για κάποια στρατευμένη, κομματική οργάνωση που καθοδηγείται από ένα ήθος εργασιακής ισότητας. Δεν πιέζει για αυξήσεις αποδοχών από φόβο μήπως αποκλείσει τους Φιλιππινέζους από την ανταγωνιστική αγορά, και επομένως συντάσσεται με τους στόχους του κράτους των Φιλιππίνων, που θέλει να διατηρήσει τα επίπεδα των εμβασμάτων.


Επιπλέον, δίνοντας προτεραιότητα στη συλλογική σύμβαση, η οργάνωση αντιμετωπίζει τους δομικούς περιορισμούς της. Από την ώρα που τα μέλη της είναι διασκορπισμένα σε μικρές, απομονωμένες μονάδες (πλοία), η συλλογική σύμβαση δίνει έμφαση στη διασφάλιση από πλευράς εργοδοτών ότι το διεθνές δίκαιο σε ό, τι αφορά τα εργασιακά δικαιώματα και την ασφάλεια τηρείται στη θάλασσα. Αυτό επιτρέπει στην οργάνωση να εστιάζει στην εποπτεία των πλοίων που δεν έχουν τέτοια κάλυψη, σε συζητήσεις πολιτικής σε εθνικό και διεθνές επίπεδο διακυβέρνησης και στην παροχή πρόνοιας στους ναυτικούς και τις οικογένειές τους στην ξηρά, μεγάλο μέρος της οποίας χρηματοδοτείται από τους πλοιοκτήτες. Μέρος αυτής της χρηματοδότησης, όπως οι δωρεές στην ανάπτυξη του Χωριού των Ναυτικών (Seamen’s Village) της οργάνωσης, είναι εθελοντική. Άλλα μέρη αποτελούν προαπαιτούμενο για την υπογραφή συλλογικής σύμβασης, ως αντιστάθμισμα για το γεγονός ότι οι ναυτικοί απασχούνται για σύντομο διάστημα, με συμβόλαια μια κι έξω και συνήθως χωρίς επιδόματα.


Από τη σκοπιά της εταιρίας, όταν υπογράφει συλλογική σύμβαση, πληρώνοντας γι’ αυτό το λόγο ένα τέλος, αποφεύγει τις καθυστερήσεις των επιθεωρήσεων της ITF και συνεισφέρει στους εταιρικούς στόχους για “εταιρική κοινωνική ευθύνη”. Η προσπάθεια του κλάδου να αποκρυπτογραφήσει τι είναι ο “συνδικαλισμός” έναντι της “εταιρικής κοινωνικής ευθύνης” και σε τι απ’ αυτά ταιριάζει η “πρόνοια” συνεχίζεται.


Εστιάζοντας στις δραστηριότητες αυτού του ενός συνδικάτου, δίνουμε έμφαση στο γεγονός ότι σε συζητήσεις για την πρόνοια και γενικότερα είναι πολύ εύκολο να προκαταλάβουμε για τη φύση ενός συνδικάτου ή οποιασδήποτε άλλης οργάνωσης ή θεσμού και επομένως στο πώς διαφέρει από άλλα σώματα. Ενώ η AMOSUP συντάσσεται με τους εργοδότες και το κράτος, η χαρισματική ηγεσία της και η συμμετοχή της κοινότητας (μέσω του Seamen’s Village και άλλων εγκαταστάσεων) απηχούν αυτά που ο “κοινοτικός συνδικαλισμός” και τα “νέα κοινωνικά κινήματα” διέκριναν από τον μεταπολεμικό συνδικαλισμό της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής ( π.χ. Wills 2001: 468, Munck 2004). Η φύση των συνδικάτων έχει να κάνει με το ειδικό πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο τους ( βλ. Mollona 2009) και στην περίπτωση της AMOSUP δεν μπορούν εύκολα να θεωρηθούν μέρος μιας “κοινωνίας των πολιτών” ξεχωριστής από ένα ισχυρό και ανεξάρτητο κράτος. Η Gottschalk το σημειώνει κομψά στη μελέτη της για τον ρόλο των συνδικάτων στην παροχή πρόνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο όρος “κράτος πρόνοιας” είναι πολύ παραπλανητικός γιατί δεν δείχνει πώς μια ευρεία κατηγορία παικτών του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, κινήτρων και πρωτοβουλιών, διαμορφώνουν την παροχή κοινωνικής πρόνοιας. Η αποκλειστική εστίαση στον δημόσιο τομέα μειώνει τον σημαντικό ρόλο που παίζουν τα συνδικάτα στην ανάπτυξη, επέκταση και περικοπή της παροχής κοινωνικής πρόνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι οργανωμένες προσφορές και ανασχέσεις εργασίας στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, στα δικαστήρια και στις βουλευτικές και κρατικές νομοθεσίες έχουν διαμορφώσει ριζικά τόσο το δίκτυο ασφαλείας του ιδιωτικού τομέα όσο και τη δημόσια παροχή κοινωνικής προστασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες (2000: 16).


Ανεξάρτητα από το αν υιοθετούμε την άποψη του Gramsci για την κοινωνία των πολιτών, ως επιβαλλόμενη από το κράτος, ή εκείνη του Polanyi για τον οποίον η “ενεργός κοινωνία” ( βλέπε “κοινωνία των πολιτών”, σε σχέση με αυτή τη συζήτηση) εμφανίζεται ως άμεση απάντηση στις αποκτηνωτικές επιδράσεις της αγοράς,[7] πρέπει να βλέπουμε το κράτος και την κοινωνία των πολιτών διαλεκτικά. Στο πλαίσιο της συζήτησης για το μέλλον της παροχής πρόνοιας έναντι του κράτους και άλλων ανεπίσημων οργανώσεων, αξίζει να σημειώσουμε ότι οι μεταξύ τους διαφορές είναι ιστορικά δομημένες και πολιτισμικά ευμετάβλητες.


Σε μια στιγμή που το μέλλον του κράτους πρόνοιας στις χρεωμένες χώρες αποτελεί ένα οδυνηρό και συναφές θέμα, αξίζει να προσέξουμε την ετοιμολογία της κατάληξης του όρου welfare (πρόνοια) που αναφέρεται σε ναύλο ή σε μια κατάσταση ρευστότητας. Η έννοια του κράτους πρόνοιας μπορεί να φέρνει στο νου των κυνικών μια αίσθηση νωθρότητας, εν μέρει επειδή το κράτος – ως οριοθετημένη επικράτεια- υποδηλώνει στάση. Αλλά το “fare” στο welfare σηματοδοτεί τη ρευστότητα και τη συνεχή εξέλιξη των ατόμων και θεσμών που παρέχουν πρόνοια διαμέσου χρόνου και τόπου. Στη θάλασσα ήταν πάντα έτσι, εκτός ίσως από τα διαβόητα πειρατικά πλοία στον Ατλαντικό, τον δέκατο όγδοο αιώνα. Λέγεται ότι αυτά τα πλοία λειτουργούσαν ως δημοκρατικές κρατικές οντότητες και ένα μέρος της λείας έμπαινε σε ένα κοινό ταμείο για εκείνους που υπέφεραν από μόνιμες βλάβες, όπως η απώλεια ματιού, χεριού ή ποδιού (Linebaugh και Rediker 2000: 164). Τα σημερινά υπουργεία Ναυτιλίας παρέχουν κατά τον ίδιο τρόπο πρόνοια σε όλους τους ναυτικούς, ανεξάρτητα από φύλο, εθνικότητα, φυλή ή θρησκεία. Τα πειρατικά πλοία των Linebaugh και Rediker, όπως τα σημερινά υπουργεία Ναυτιλίας και κράτη πρόνοιας, λειτουργούσαν σύμφωνα με την ηθική αρχή του “δικτύου κοινωνικής ασφάλειας” για όλους. Η πρόκληση όταν απομακρυνόμαστε από το κράτος πρόνοιας είναι να διατηρούμε την υποκείμενη λογική του για ισότητα.


Σημειώσεις

[1] Καθώς δεν είναι όλοι οι ναυτικοί μέλη κρατών πρόνοιας. Επιπλέον, η προκλητική και συμβατική φύση της ναυσιπλοΐας και οι πολλές δικαιοδοσίες που οι ναυτικοί πρέπει να διαπραγματευτούν κάνουν την ανάγκη των ναυτικών για προστασία και ειδική πρόνοια να είναι αναγνωρισμένη. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας του ΟΗΕ ( International Labour Organization – ILO) και η Διεθνής Οργάνωση Ναυτιλίας (International Maritime Organization –IMO) αναγνωρίζουν τους ναυτικούς ως ξεχωριστή κατηγορία εργαζομένων που χρειάζεται ειδική προστασία. Από το 1920, η ILO κάνει ειδικές συνεδριάσεις για την αντιμετώπιση των συνθηκών εργασίας στη ναυτιλία (ITF 2006).

[2] Οι Φιλιππίνες έχουν το μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς εργασίας: σύμφωνα με την κυβέρνηση των Φιλιππίνων, 330.424 Φιλιππινέζοι ναυτικοί αναπτύχθηκαν το 2009 < www.poea.gov.ph/stats/2009_OFW%20Statistics.pdf > [Τελευταία πρόβαση Ιούλιος 2010]. Η κυβέρνηση χρησιμοποιεί τα συμβόλαια αντί για τους απασχολούμενους ναυτικούς ως μέτρο, πράγμα που σημαίνει ότι οι ναυτικοί που επαναπατρίζονται νωρίτερα μετρώνται δυο φορές διογκώνοντας τεχνητά το σύνολο.

[3] Η υπερπόντια απασχόληση ρυθμίζεται από την Philippines Overseas Employement Administration. Οι Φιλιππινέζοι ναυτικοί υποχρεούνται από το νόμο να εμβάζουν τουλάχιστον το 80% του βασικού μισθού τους στις Φιλιππίνες. Βλέπε Swift (2010: 185) για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις εργοδοτικές συνεισφορές στα κρατικά πλάνα.

[4] Η ενοποίηση των υπαρχουσών ναυτικών συμβάσεων της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας σε μια Διακήρυξη για τα Δικαιώματα των Ναυτικών, που αναμένεται να επικυρωθεί στα τέλη του 2010/αρχές 2011 και να τεθεί σε ισχύ 12 μήνες αργότερα.

[5] Η ιατρική περίθαλψη και τα επιδόματα ασθένειας και τραυματισμού στην εργασία συστήνονται ως προτεραιότητες.

[6] Βλέπε Swift (2010: 135) για συνεκτίμηση και εξήγηση.

[7] Δυο προσεγγίσεις που συσσωματώθηκαν από τον Burawoy (2003) και συζητήθηκαν περαιτέρω σε σχέση με τα συνδικάτα (στο Bhilai, Ινδία) από τον Parry (2009).


Αναφορές

- Burawoy, M. (2003) ‘For a Sociological Marxism: the complementary convergence of Antonio Gramsci and Karl Polanyi’. Politics and Society 31 (2): 193-261.

- Gottschalk, M. (2000) The Shadow Welfare State: Labor, Business and the Politics of Health Care in the U.S. Ithaca NY: Cornell University Press.

- ILO (2004) The Global Seafarer: Living and Working Conditions in a Globalized Industry. Geneva: International Labour Office.

- ITF (2006) ‘Out of sight, out of mind: seafarers, fishers and human rights’. Έκθεση. London: International Transport Workers’ Federation.

- ITF (2010). ‘Seafarers get a new bill of rights’ στο Seafarers’ Bulletin 24: 31.

- Kahveci, E. (2006) The Other Car Workers: Work, Organisation and Technology in the Maritime Car Carrier Industry. London: Palgrave.

- Linebaugh, P. και Rediker, M. (2000). The Many-Headed Hydra: Sailors, Slaves, Commoners, and the Hidden History of the Revolutionary Atlantic. London: Verso.

- Mollona, M. (2009) ‘Community unionism versus business unionism: the return of the moral economy in trade union studies’. American Ethnologist 36 (4).

- Munck, R. (2004) Labour and Globalisation: Results and Prospects. Liverpool: Liverpool University Press.

- Parry, J. (2009) ‘Sociological Marxism in central India: Polanyi, Gramsci, and the case of the unions’, in Market and Society: The Great Transformation Today, C. Hann και K. Hart, (επ). Cambridge: Cambridge University Press.

- Swift, O. (2010). ‘Making a Model Union Village in the Philippines: Labour, Gender and Global Shipping’. Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Goldsmiths, University of London.

Η ιστορία διδάσκει ότι οι κρίσεις οδηγούν είτε στην καταστροφή είτε στην αναζωογόνηση. Στην καταστροφή οδηγούν όταν υπάρχει αδράνεια, εμμονή σε δογματικές αντιλήψεις και ανυπέρβλητη αντίσταση στην αναγνώριση της πραγματικότητας και στη κοινή λογική. Στην αναζωογόνηση, οδηγούν όταν υπάρχει έγκαιρη προσαρμογή, και συμπαράταξη με τις δυνάμεις της προόδου και της δημιουργίας. Όταν υπάρχει προσπάθεια συνεχής, συστηματική, αποδεσμευμένη από ψευτο-υποσχέσεις και δογματικές αντιλήψεις.


Αυτό που σήμερα ονομάζουμε κατ’ ευφημισμό «κράτος πρόνοιας» είναι στην ουσία ένα σύνολο δαπανών – που δεν υστερεί σημαντικά από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο – που αντιστοιχούν σε ένα απίστευτο αριθμό παροχών, επιδομάτων, επιδοτήσεων, ρυθμίσεων κλπ. για έναν εκτεταμένο αριθμό επιμέρους κοινωνικών ομάδων οι οποίες απέκτησαν τα δικαιώματα αυτά όχι με βάση το κριτήριο της πραγματικής ανάγκης αλλά της ψηφοθηρίας. Για το λόγο αυτό, από κάθε 1 ευρώ δαπάνης για κοινωνικές παροχές (οικογένεια, μητρότητα, φτώχεια, κλπ.) ίσως λιγότερα από 30 λεπτά πιάνουν τόπο. Αυτό ισοδυναμεί με απώλεια αρκετών δισ. ευρώ, τα οποία ενισχύουν το εισόδημα και την κατανάλωση κάποιων κοινωνικών ομάδων, αλλά αφήνουν τους πραγματικά φτωχούς απροστάτευτους.


Εδώ και περίπου 15 χρόνια το κράτος δαπανά σχεδόν το 1 / 4 του ΑΕΠ για κοινωνικές πολιτικές, ποσό που δεν υστερεί σημαντικά από άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τι γίνονται αυτά τα σχεδόν 60 δισεκατομμύρια ευρώ; Που δαπανώνται; Ποιοι ωφελούνται; Πιάνουν τόπο;


Πάνω από τα μισά χρηματοδοτούν τις συντάξεις. Αν δεν γινόταν η πρόσφατη μεταρρύθμιση του Ασφαλιστικού Συστήματος, σε λίγα χρόνια σχεδόν όλες οι κοινωνικές δαπάνες θα δίνονταν για την κάλυψη των συντάξεων, χωρίς δυνατότητα για την Παιδεία, την Υγεία, την Απασχόληση, τις Κοινωνικές Υπηρεσίες.


Τα υπόλοιπα μειώνουν τη φτώχεια μόνο κατά 3% όταν τα ίδια χρήματα στην Ευρώπη μειώνουν τη φτώχεια κατά 9%, δηλαδή τρείς φορές περισσότερο.


Αν πάρουμε για παράδειγμα μόνο το πεδίο της «οικογένειας – μητρότρητας» – που έχει άμεση σχέση με το δημογραφικό και το ασφαλιστικό – ο κατάλογος των σχετικών ρυθμίσεων είναι κυριολεκτικά αχανής, και το συνολικό κόστος απίστευτο. Το ουσιώδες είναι το κόστος αυτό δεν αντιστοιχεί σχεδόν καθόλου σε παροχή υπηρεσιών όπως οι παιδικοί σταθμοί, αλλά εκτείνεται από επιδοτήσεις και συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις μέχρι …άδειες για ταξί και περίπτερα, και μάλιστα χωρίς εισοδηματικά ή περιουσιακά κριτήρια.


Το εκπαιδευτικό μας σύστημα έχει αποτύχει να εξασφαλίσει την ισότητα των ευκαιριών στην εκπαίδευση και τη ζωή, και δεν έχει πλέον την εμπιστοσύνη της κοινωνίας. Οι μαθητικές επιδόσεις των παιδιών μας καταλαμβάνουν μία από τις 3 τελευταίες θέσεις μεταξύ των 30 χωρών του ΟΟΣΑ, την ίδια στιγμή που κάθε χρόνο δαπανώνται για την παιδεία σχεδόν 11 δισεκατομμύρια από τα οποία μάλιστα το 40%, σχεδόν 4,5 δις. αποτελούν ιδιωτική δαπάνη των νοικοκυριών, αφού πάνω από μισούς μαθητές του δημοτικού και του γυμνασίου και οι 3 στους 4 μαθητές του λυκείου καταφεύγουν στην παραπαιδεία. Οι φτωχότερες οικογένειες δαπανούν το 10% – 15% του εισοδήματός τους στην παραπαιδεία, για να δουν τελικά τα παιδιά τους να αποκλείονται ολοένα και περισσότερο από τις «καλύτερες» ανώτατες σχολές, αφού δεν μπορούν να συναγωνιστούν με ίσους όρους τα παιδιά από οικογένειες των πιο εύπορων στρωμάτων.


Στην υγεία, είναι ενδεικτικό ότι ο κάθε πολίτης της χώρας μας πληρώνει κατά μέσο όρο από την τσέπη του 1.100 € ετησίως για υπηρεσίες υγείας, όταν το αντίστοιχο ποσό για τους πολίτες των άλλων χωρών της ζώνης του ευρώ ανέρχεται στα 770 €. Και δυστυχώς, η δαπάνη αυτή δεν επιβαρύνει μόνο τους «έχοντες» καθώς οι φτωχότερες οικογένειες δεσμεύουν έναν μισθό ετησίως για υπηρεσίες υγείας ενώ οι χαμηλοσυνταξιούχοι ξοδεύουν περίπου 2,5 συντάξεις το χρόνο για τον ίδιο λόγο. Γιατί συμβαίνει αυτό; Διότι κληρονομήσαμε το πιο «ιδιωτικοποιημένο» σύστημα υγείας στην Ευρώπη. Γιατί σήμερα από τους 376 αξονικούς τομογράφους που λειτουργούν στη χώρα, οι 247 ανήκουν σε ιδιώτες.


Στο κρίσιμο πεδίο της Δια Βίου Μάθησης η Ελλάδα βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των χωρών της Ευρώπης. Την ίδια στιγμή που τα τελευταία 20 χρόνια δαπανήθηκαν τεράστια ποσά για Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση, οι δυνατότητες μετεκπαίδευσης είναι σχεδόν ανύπαρκτες και μια μεγάλη μερίδα νέων με προσόντα αναζητούν την τύχη τους στο εξωτερικό.


Η κοινωνική προστασία στην Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό εξαντλείται στη χορήγηση πενιχρών εισοδηματικών ενισχύσεων που τελικά δεν πιάνουν τόπο, ενώ η παροχή δημόσιων κοινωνικών υπηρεσιών υστερεί. Η ευθύνη για τη φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων εξακολουθεί να ανήκει κυρίως στην οικογένεια, όπου συχνά βαρύνει τις γυναίκες. Όσοι μπορούν, αναγκάζονται να στραφούν στις υπηρεσίες του ιδιωτικού τομέα (βρεφονηπιακοί σταθμοί, οίκοι ευγηρίας) και ιδίως στις κατ’οίκον υπηρεσίες όπου απασχολούνται περισσότερο ανασφάλιστες μετανάστριες. Η οικογένεια βαρύνεται τελικά με τη φροντίδα του παιδιού, του ηλικιωμένου, του ανέργου, του φοιτητή, του ασθενή, του ατόμου με αναπηρία. Και ποτέ δεν έχει μόνο έναν να φροντίσει. Το σημερινό κοινωνικό κράτος δεν εξετάζει αν η οικογένεια αντέχει να το κάνει. Μια από τις πολλές σοβαρές επιπτώσεις αυτής της τακτικής είναι και η υπογεννητικότητα που μαστίζει την κοινωνία μας.


Το ουσιώδες, όμως, είναι το εξής: Η φιλοσοφία της κοινωνικής πολιτικής στη χώρα μας δεν στοχεύει στην προστασία και την ενδυνάμωση των αδυνάμων μέσω της παροχής «ευκαιριών» και της δημιουργίας «δυνατοτήτων» (capabilities κατά Amartya Sen) ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας σε ευρείες κοινωνικές κατηγορίες. Αντίθετα, έχει τον χαρακτήρα της θέσπισης οικονομικών δικαιωμάτων και προνομίων με τη μορφή των κρατικών παροχών και εγγυήσεων. Υπό την ευρεία έννοια, μια ατέλειωτη σειρά παροχών – από τις μόνιμες αγροτικές επιδοτήσεις και την δημόσια εργοδοσία, ως τις αλλεπάλληλες νομιμοποιήσεις της αυθαίρετης δόμησης, την ανοχή της φοροδιαφυγής και εισφοροδιαφυγής των μικρομεσαίων και την πληθώρα των μικρο-προνομίων στο ασφαλιστικό ή τη φορολογία με βάση τις συντεχνιακές πρακτικές – αποτελούν στην πραγματικότητα την κοινωνική πολιτική «ala grecque».


Με λίγα λόγια, αντί να παρέχει ίσες ευκαιρίες κοινωνικής ανόδου, το ίδιο το κράτος ορίζει άμεσα ποιες ομάδες θα ανέβουν κοινωνικά και εγγυάται την διατήρηση του εισοδηματικού τους επιπέδου και του κοινωνικού τους status σε βάρος όλων των άλλων. Τα διάφορα προνόμια, συνεπώς, δεν αθροίζονται απλά σε μια δυσβάστακτη δημοσιονομική δαπάνη, αλλά αποτελούν το μέτρο του δημοκρατικού ελλείμματος του πολιτικού μας συστήματος.


Δομικό χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι στη χώρα μας δημόσια υπηρεσία δεν σημαίνει μια υπηρεσία που έχει ως στόχο την εξυπηρέτηση του πολίτη και αξιολογείται με βάση τις επιδόσεις της ως προς αυτό, αλλά κυρίως ένας χώρος άσκησης κρατικής εξουσίας που απασχολούνται κρατικοί υπάλληλοι. Στη λογική αυτή η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών συνεπάγεται την διόγκωση της κρατικής απασχόλησης. Σε μια άλλη λογική, όμως, δημόσια υπηρεσία είναι αυτή που εξυπηρετεί με την μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα τον πολίτη, στην οποία έχουν πρόσβαση όλοι οι πολίτες, χρεώνονται ανάλογα με την εισοδηματική τους κατάσταση, είναι υπό δημόσιο έλεγχο, αξιολόγηση και εποπτεία, ανεξάρτητα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς του φορέα που την παρέχει. Η λογική αυτή στην ορολογία της συντήρησης ονομάζεται …ιδιωτικοποίηση.


Οι δημόσιες υπηρεσίες κοινωνικού χαρακτήρα αντιμετωπίζουν τον πολίτη ως μια «διοικητική» απρόσωπη οντότητα, ανεξάρτητα από τις εξατομικευμένες ανάγκες του. Αλλά ο κοινωνικά αποκλεισμένος, για παράδειγμα, δεν είναι απλά ένας «πολίτης» ίδιος με τον πολίτη που ζητά ένα πιστοποιητικό. Από αυτό εκπορεύεται και το ότι ακόμα και δυνητικά ενεργητικά μέτρα στην πράξη «παθητικοποιούνται». Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης είναι μια σοβαρή παράμετρος που σίγουρα χρειάζεται χρόνο για να μεταβληθεί. Αλλά το γεγονός αυτό πολλές φορές αφενός χρησιμοποιείται σαν άλλοθι για την αδράνεια της πολιτικής διακυβέρνησης και την αποποίηση της πολιτικής ευθύνης και αφετέρου στοχοποιεί συλλογικά τους δημόσιους υπαλλήλους και αποτρέπει τις αναγκαίες συμπράξεις των δημιουργικών δυνάμεων. Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης, όμως, είναι ένα παραπροϊόν του πελατειακού διοικητικού συστήματος και όλων εκείνων των επιμέρους ρυθμίσεων, των οποίων τόσο η δημιουργία όσο και η μεταβολή είναι κατά μείζονα λόγο ευθύνη της πολιτικής διακυβέρνησης. Κατά συνέπεια, η πολιτική ευθύνη έγκειται στην συστηματική αλλαγή των πεδίων αυτών (διοικητικές ρυθμίσεις, συνεχής αξιολόγηση, κλπ.) και την εποπτεία της εφαρμογής τους, τα οποία μπορούν να έχουν ακόμα και άμεσες θετικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα του πολίτη και αποτελούν την αναγκαία προϋπόθεση για την αλλαγή της κουλτούρας των υπαλλήλων.


Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ανάπτυξη κοινωνικών υπηρεσιών δημοσίου χαρακτήρα στη χώρα μας προϋποθέτει τον σαφή επανακαθορισμό της ίδιας της έννοιας του «δημοσίου» και την διάκριση από το «κρατικό». Μόνο έτσι μπορούν να κινητοποιηθούν οι δημιουργικές δυνάμεις της κοινωνίας και οι δυνατότητες που ανοίγονται είναι πολλές.


Στην σημερινή εποχή το παραδοσιακό κράτος πρόνοιας αντιμετωπίζει μία ριζοσπαστική μεταβολή: καλείται να ασχοληθεί με άτομα, όχι με “πληθυσμούς”, ή με “στοχευμένες ομάδες”, ή με στατιστικές κατηγορίες ή ακόμα και με τάξεις με την παραδοσιακή έννοια που τους δίνει η πολιτική θεωρία των τάξεων. Αυτό συμβαίνει γιατί οι κοινωνικά αποκλεισμένοι συγκροτούν, στην πραγματικότητα, μία “μη-τάξη”: δεν έχουν “κοινά συμφέροντα” και δεν μπορούν να κινητοποιηθούν με τον παραδοσιακό τρόπο. Ταυτόχρονα, η απάθεια των μηχανισμών της κοινωνικής πρόνοιας τροφοδοτείται από την αποσύνδεση μεταξύ της οικονομίας και της κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο, το κρίσιμο ζήτημα είναι η υπέρβαση της απάθειας του κράτους πρόνοιας και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τον επαναπροσδιορισμό των κοινωνικών δικαιωμάτων μέσα από μία δημοκρατική διαδικασία καθορισμού “καταφατικών δεσμεύσεων” των δικαιούχων των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος, για παράδειγμα, για να επαναπροσιορίσουμε το δικαίωμα των ανέργων να ενταχθούν όχι απλά στην αγορά εργασίας αλλά στην κοινωνία γενικότερα. Με αυτό τον τρόπο, οι άνεργοι προσδιορίζονται όχι μόνο σαν δικαιούχοι προνοιακών παροχών αλλά σαν ενεργοί πολίτες . Ανάμεσα στο παραδοσιακό δικαίωμα και την πατερναλιστική κοινωνική αρωγή υπάρχει ένας άλλος μονοπάτι αμοιβαίας συνδρομής ανάμεσα στα άτομα και την κοινωνία.


Αν είμαστε αντίθετοι στην πλήρη υποταγή της κοινωνίας στη λογική της αγοράς υπάρχει μόνο μία διέξοδος: να δημιουργήσουμε έναν ενδιάμεσο οικονομικό χώρο μέσα από την διαμόρφωση καινοτόμων πρωτοβουλιών για τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών. Οι υφιστάμενες ελλείψεις, για παράδειγμα, στο τομέα της αντιμετώπισης της ακραίας φτώχειας είναι γνωστές. Μια κοινωνική πρωτοβουλία που βασίζεται σε έναν καινοτόμο συνδυασμό των δυνάμεων της πολιτείας, της εκκλησίας και του κοινωφελούς εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της ακραίας φτώχειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης θα μπορούσε να αποδώσει πολλά. Ένας ευέλικτος, αξιόπιστος και διαφανής μηχανισμός με άμεση πρόσβαση στην κοινωνική βάση όπως είναι η γειτονιά και η οικογένεια. Εξίσου πολλά θα μπορούσε να αποφέρει μια κοινή πρωτοβουλία της πολιτείας, της τοπικής αυτοδιοίκησης και του εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την προστασία, τη διατήρηση και την αναβάθμιση του περιβάλλοντος.


Τέτοιου τύπου πρωτοβουλίες μπορούν;

• Να κινητοποιήσουν: Να καταστούν μοχλός κινητοποίησης των δημιουργικών δυνάμεων της κοινωνίας των πολιτών.
• Να ενδυναμώσουν: Να ενισχύσει τους τοπικούς κοινωνικούς ιστούς μέσω της συνεργασίας τόσο πολιτών από κάθε κοινωνική ομάδα όσο και διαφόρων τύπων οργανισμών με βάση την συμμετοχή σε μια κοινή προσπάθεια.
• Να ενθαρρύνουν: την Περιβαλλοντική και την Κοινωνική Υπευθυνότητα, ιδιαίτερα των νέων, αλλά και,
• Να προωθήσουν: την Κοινωνική Εργασία, στην σημερινή οικονομική συγκυρία.


Ο μετασχηματισμός της κοινωνικής πολιτικής είναι μια από τις θεμελιώδεις συνιστώσες μετάβασης από την «ιδεολογία της απόγνωσης» στην «ιδεολογία της ελπίδας» και ουσιώδης όρος συγκρότησης του σύγχρονου προοδευτικού ρεύματος σκέψης και πολιτικής πρακτικής. Εκείνοι που πραγματικά αρνούνται την Ελπίδα είναι εκείνοι που δημιουργούν και συντηρούν έναν κλειστό και μέτριο κόσμο.

Η αύξηση των ποσοστών της ανεργίας και της φτώχειας στη σημερινή Ευρώπη του 21ου αιώνα υποδηλώνει την αδυναμία της υπάρχουσας οικονομίας (δημόσιος και ιδιωτικός τομέας) να προσφέρει εργασία σε όλο το εργατικό δυναμικό και υψηλό επίπεδο διαβίωσης με κάλυψη όλων των πραγματικών και πλασματικών αναγκών των ανθρώπων. Η ανεργία εξακολουθεί να προβληματίζει τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία καθώς το ποσοστό της ανεργίας το τελευταίο διάστημα ολοένα και αυξάνει λόγω των επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης και των κοινωνικών και οικονομικών ανακατατάξεων στη χώρα μας αλλά και διεθνώς. Ιδιαίτερες δυσκολίες κοινωνικής ένταξης αντιμετωπίζουν οι κοινωνικά ευπαθείς ομάδες, οι οποίες βιώνουν ή απειλούνται με κοινωνικό αποκλεισμό. Η διαπίστωση αυτή οδηγεί ολοένα και περισσότερο στην αναζήτηση νέων τρόπων καταπολέμησής αυτών των εξελίξεων. Ιδιαίτερα σε περιόδους με τάσεις συρρίκνωσης της αγοράς εργασίας εμφανίζεται ακόμα πιο μεγάλη η ανάγκη ανάπτυξης πολιτικών και παρεμβάσεων υπέρ των κοινωνικά ευπαθών ομάδων, οι οποίες πλήττονται ολοένα και περισσότερο από την ανεργία.


Την τελευταία κυρίως δεκαετία με δεδομένα τα προβλήματα που προκάλεσε η λειτουργία του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος ως προς την άνιση κατανομή του πλούτου, η αποδυνάμωση του ρόλου του κράτους ως παρεμβατικού μηχανισμού έναντι των αγορών και η αντίστοιχη υπερβολική ενδυνάμωση των επιχειρήσεων, δημιουργήθηκε η απαίτηση για βελτίωση της συνεργασίας ανάμεσα στις ∆ημόσιες Αρχές και τους κοινωνικούς και οικονομικούς εταίρους, για την επίτευξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Έτσι, τα τελευταία χρόνια εφαρμόζονται πιλοτικές δράσεις στήριξης της απασχόλησης, σε διάφορους τομείς οι οποίοι παρουσιάζουν στοιχεία καινοτομίας, και διερευνάται το κατά πόσο οι δράσεις αυτές είναι σε θέση να προωθήσουν την ανάπτυξη περισσότερων και καλύτερων θέσεων εργασίας. Ένας από αυτούς τους νέους τομείς στήριξης της απασχόλησης είναι η ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας και ειδικότερα της κοινωνικής επιχειρηματικότητας που ενδείκνυται για την εκάστοτε ομάδα-στόχο. Πρόκειται για τη δημιουργία και την υποστήριξη μίας ειδικής μορφής επιχειρήσεων – των κοινωνικών επιχειρήσεων, οι οποίες ευνοούν την απασχόληση κοινωνικά ευπαθών ομάδων (γυναίκες, νέοι, άνεργοι, άτομα με αναπηρία, κλπ.).


Οι πληθυσμιακές ομάδες που προαναφέραμε παρά τις όποιες προσπάθειες καταπολέμησης της ανεργίας, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες στην προσπάθεια εύρεσης θέσεων εργασίας και αξιοποίησης των γνώσεων και των δεξιοτήτων τους. Ωστόσο με βάση την οικονομική κρίση και τις κοινωνικές και οικονομικές ανακατατάξεις που σημειώνονται στη χώρα μας αλλά και διεθνώς οι νέοι έρχονται αντιμέτωποι με ανομικές καταστάσεις, υπάρχει κρίση αξιών με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν δυσκολίες να χειριστούν το επαγγελματικό τους μέλλον τις σχέσεις τους με τους άλλους και με τον κοινωνικό τους περίγυρο. Θα πρέπει λοιπόν να αναπτυχθούν δράσεις προς την κατεύθυνση της βελτίωσης των ατομικών και κοινωνικών δεξιοτήτων αυτών των ομάδων για την επαγγελματική και κοινωνική τους ένταξη.


Είναι σημαντικό να δημιουργηθούν συνθήκες και προϋποθέσεις πρόληψης με δεδομένη την οικονομική και κοινωνική συγκυρία με στόχο την πρόληψη του κοινωνικού αποκλεισμού και την ενσωμάτωση των ατόμων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην προσαρμογή τους εξαιτίας ψυχολογικών προβλημάτων.


Στο συγκεκριμένο ανταγωνιστικό πλαίσιο, παρουσιάζεται η έννοια της Κοινωνικής Οικονομίας, που χαρακτηρίζεται όπως θα δούμε από την δημιουργία εταιρικών σχέσεων, δραστηριοποιείται για την κάλυψη των αναγκών εκείνων που δεν ικανοποιούνται πλήρως από την ιδιωτική/δημόσια αγορά ή καλύπτει νέες ανάγκες και συμβάλλει μέσω της ενίσχυσης της απασχόλησης στην επίτευξη της κοινωνικής συνοχής. Η Κοινωνική Οικονομία είναι ένας τομέας οικονομικής δραστηριότητας. Η έννοια της κοινωνικής οικονομίας και η πρακτική με την οποία εμφανίζεται είναι στενά συνυφασμένη με συγκεκριμένες ιστορικές, θεσμικές και τοπικές συνθήκες. Η κοινωνική οικονομία, λειτουργεί μέσα από την δυνατότητα που υπάρχει για συλλογικά συστήματα, για εθελοντικές δράσεις, για κοινωνικές επιχειρήσεις και για δράσεις που δεν λειτουργούν κερδοσκοπικά, αλλά αποδίδουν διαρθρωτικές αλλαγές, αποδίδουν σε πεδίο κοινωνικό αλλά και οικονομικό. Ουσιαστικά η κοινωνική οικονομία περιλαμβάνει εθελοντικές οργανώσεις, μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, συνεταιρισμούς, σωματεία και κοινωνικές επιχειρήσεις, που λειτουργούν ανεξάρτητα από την κρατική δράση, με σκοπό όχι την επιδίωξη του κέρδους, αλλά την παροχή αγαθών-υπηρεσιών προς τα μέλη τους και την κοινωνία. Αν και η έννοια «κοινωνική οικονομία» δεν είναι ακόμα αρκετά γνωστή, χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο για να περιγράψει τις δραστηριότητες που έχουν ταυτόχρονα οικονομικούς και κοινωνικούς σκοπούς. Στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας λειτουργούν φορείς και επιχειρήσεις που έχουν ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και δεν ανήκουν αποκλειστικά στον ιδιωτικό ή στον δημόσιο τομέα. Οι φορείς και οι επιχειρήσεις αυτές έρχονται να καλύψουν κενά στον τομέα της παραγωγής προϊόντων ή της παροχής υπηρεσιών. Κυρίως, όμως, έρχονται να προσφέρουν νέες ευκαιρίες απασχόλησης. Η προσπάθεια ανάπτυξης του τομέα της κοινωνικής οικονομίας και η προσπάθεια αντιμετώπισης της ανεργίας είναι στενά συνδεδεμένες.


Όπως αναφέρθηκε, η κοινωνική οικονομία διαφέρει από τον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα εξαιτίας των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των οργανισμών και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας, μερικά από τα οποία είναι τα ακόλουθα:


1. Επιδιώκουν την κάλυψη οικονομικών και κοινωνικών σκοπών ταυτόχρονα.

2. Πρωταρχική σημασία έχει ο άνθρωπος και όχι το κεφάλαιο. Η επιδίωξη κέρδους δεν είναι πρωταρχικός σκοπός, αλλά θεωρείται μέσο για την εξυπηρέτηση του ανθρώπου. Αντίθετα, δίνεται προτεραιότητα στο άτομο και την εργασία και βασικός στόχος είναι η παροχή υπηρεσιών στα μέλη των κοινωνικών επιχειρήσεων, καθώς και στο κοινωνικό σύνολο.

3. Στην περίπτωση που είναι κερδοσκοπικού χαρακτήρα, τα κέρδη δε στοχεύουν στην αύξηση του πλούτου των μελών της επιχείρησης, αλλά στην επανεπένδυση. Με άλλα λόγια, τα κέρδη τους δεν κατανέμονται στα μέλη (τα μέλη λαμβάνουν μόνο ένα μέρος των κερδών για την εξασφάλιση του βασικού εισοδήματός τους), αλλά επανεπενδύονται στον οργανισμό ή στην κοινωνική επιχείρηση.

4. Συσχετίζεται με την ανάπτυξη νέων μορφών απασχόλησης, οι οποίες συνδέονται με την ικανοποίηση νέων αναγκών ή αναγκών που δεν καλύπτονται ούτε από το κράτος αλλά ούτε και από τον ιδιωτικό κερδοσκοπικό τομέα.

5. Γίνεται συχνή αναφορά σε τομείς, προϋποθέσεις και κριτήρια όπως, η κοινωνική αλληλεγγύη, η δημοκρατική διαδικασία λήψης αποφάσεων, η έμφαση που δίνεται στην παροχή υπηρεσιών προς τα μέλη τους ή την κοινωνία χωρίς την επιδίωξη του κέρδους, η προτεραιότητα στα άτομα και την εργασία έναντι του κεφαλαίου κατά τη διανομή του εισοδήματος.

6. Προκύπτουν συχνά μέσω σύναψης εταιρικών σχέσεων δημόσιων και ιδιωτικών φορέων αλλά και διαφόρων πρωτοβουλιών και συνεργασιών και βρίσκονται σε άμεση σχέση με τις ανάγκες της τοπικής κοινότητας.

7. ∆ίδεται ιδιαίτερη έμφαση σε μειονεκτούντα άτομα της κοινωνίας.


Η Κοινωνική Οικονομία και η σχέση της με άλλους τομείς της Οικονομίας απεικονίζεται στο παρακάτω σχεδιάγραμμα:


Στη συνέχεια παραθέτουμε τα χαρακτηριστικά και τις διαφορές μεταξύ των τριών τομέων της οικονομίας:

(Zιώμας 2010).


Μέσα από τη μελέτη του συγκεκριμένου πίνακα, γίνεται κατανοητό ότι ο Τρίτος Τομέας της οικονομίας διαφέρει σε βασικά σημεία από τους άλλους δύο τομείς. Ουσιαστικά, βασίζεται στην συλλογική δράση όλων των μερών, στην ηθική δέσμευση τους στις ίδιες αρχές και αξίες και εν συνεχεία στην χρήση του κέρδους για την επίτευξη οικονομικών αλλά και κοινωνικών στόχων. Αναφορικά με την περίπτωση της Ελλάδας, ο Τρίτος Τομέας και πιο συγκεκριμένα οι φορείς της Κοινωνικής Οικονομίας θα μπορούσαν να ενισχυθούν μέσα από κάποιους αναγκαίους εναλλακτικούς χρηματοδοτικούς θεσμούς και εργαλεία, τα οποία όμως δεν υπάρχουν ακόμα στην Ελλάδα. Αυτά τα εργαλεία είναι: η συνεταιριστική πίστη, οι τοπικοί αποταμιευτικοί και επενδυτικοί μηχανισμοί (όπως τα κοινωνικά αμοιβαία κεφάλαια), οι κοινωνικές διατακτικές πληρωμής για την κατανάλωση υπηρεσιών των φορέων της Κοινωνικής Οικονομίας, τις οποίες αγοράζουν κυρίως φορείς του ∆ημόσιου Τομέα και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, οι πρακτικές μικροπίστωσης, καθώς και οι συστηματικές συμβάσεις προμηθειών με το ∆ημόσιο, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που προβλέπουν την «κοινωνική ρήτρα εκτέλεσης» (Ζιώμας 2010).


Πρέπει να σημειώσουμε ότι στην Ελλάδα και στις περιφέρειες της, η κοινωνική επιχειρηματικότητα δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη. Ενώ και στην Ελλάδα έχει γίνει αξιόλογη προσπάθεια σε επιστημονικό (θεωρητικό) επίπεδο, η πρακτική εφαρμογή πολιτικών και πρακτικών κοινωνικής οικονομίας βρίσκονται σε πολύ αρχικό/βασικό επίπεδο. Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι η κινητοποίηση τα τελευταία χρόνια, ως προς την ανάπτυξή της, σχετίζεται περισσότερο με τη κινητοποίηση και υποστήριξη από την ΕΕ, παρά με την ύπαρξη παράδοσης στον εθελοντισμό ή και στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών γενικά, ή και ως αποτέλεσμα αυτο-οργάνωσης και κινητοποίησης των πολιτών ειδικότερα. Παρόλα αυτά, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται έντονη δραστηριοποίηση στο χώρο της κοινωνικής οικονομίας και την εμφάνιση ενός μεγάλου φάσματος πρωτοβουλιών που αποσκοπούν στην ένταξη στην αγορά εργασίας και την καταπολέμηση της ανεργίας και του αποκλεισμού, στην αγροτική, τουριστική και γενικά, στην τοπική ανάπτυξη, στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.


Τα διαφορετικά μοντέλα κοινωνικών επιχειρήσεων τα οποία μπορούμε να συναντήσουμε είναι τα ακόλουθα: ένας Συνεταιρισμός, μια Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης, ένας Κοινωνικός Συνεταιρισμός Περιορισμένης Ευθύνης (ΚΟΙΣΠΕ) ή με την μορφή μιας Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας.


Ένα τέτοιο παράδειγμα κοινωνικής επιχειρηματικότητας αποτελεί ο ΚΟΙΣΠΕ ∆ιάπλους, ο οποίους απευθύνεται σε άτομα με ψυχική ασθένεια και απαρτίζεται από τις εξής επιχειρηματικές δράσεις: θερμοκήπιο, κατάστημα πώλησης παραδοσιακών προϊόντων και κηποτεχνία. Ο Κοισπε ξεκίνησε το 2002 ύστερα από μια προσπάθεια σύστασης κοινωνικού συνεταιρισμού περιορισμένης ευθύνης. Ξεκίνησε ουσιαστικά από το Ψ.Ν.Α και από εκεί δημιουργήθηκε η πρώτη ομάδα πρωτοβουλίας, που έφτασε κάποια στιγμή το 2004, να συστήσει ουσιαστικά τον κοινωνικό συνεταιρισμό. Μία πολύ βασική λεπτομέρεια είναι, ότι ο ΚΟΙΣΠΕ – ∆ιάπλους δεν ανήκει στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (Ψ.Ν.Α.) Το ∆αφνί είναι μέλος του κοινωνικού συνεταιρισμού, τον έχει υποστηρίξει αλλά ωστόσο αποτελούν δυο διαφορετικές νομικές οντότητες. Ο κοινωνικός συνεταιρισμός είναι νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου, με δικό του Α.Φ.Μ με συγκεκριμένο νόμο, που το περιγράφει και τον τρόπο που λειτουργεί και αποτελεί πέρα από κοινωνική επιχείρηση, μια μονάδα ψυχικής υγείας. Σύμφωνα με τον νόμο 2716/99, μέσω του οποίου συστήθηκε ο Διάπλους, στόχος ήταν για να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας σε ψυχικά ασθενείς. Μέλη του συνεταιρισμού είναι ψυχικά ασθενείς, επαγγελματίες υγείας ή οποιοσδήποτε άλλος δεν έχει σχέση με την ψυχική υγεία καθώς επίσης δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς.


Η ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας σχετίζεται με την προώθηση της τοπικής ανάπτυξης. Οι κοινωνικές επιχειρήσεις έχουν μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα. Αυτό δεν αναιρεί τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα τους και την επιδίωξη της εμπορικής τους βιωσιμότητα. Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά συντελούν όπως θα αιτιολογηθεί στην συνέχεια στην αύξηση της τοπικής απασχόλησης και την ενίσχυση του τοπικού παραγωγικού συστήματος.


Ο Κάμπελ αναλύει το εργασιακό σύστημα του τρίτου τομέα σε σχέση με την τοπική ανάπτυξη. Σύμφωνα με αυτόν λοιπόν, η παραγωγή ή/και παροχή αγαθών και υπηρεσιών από τις «κοινωνικές επιχειρήσεις» που αναπτύσσονται δημιουργούν άμεση απασχόληση, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο πράττουν το δημόσιο και οι ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η Harding στην ανάλυση της για τον συγκεκριμένο τομέα στην Βρετανία, διαπίστωσε μάλιστα ότι δημιουργούνται πέντε φορές περισσότερες θέσεις απασχόλησης από αυτές που δημιουργούνται από τις εμπορικές επιχειρήσεις. Η συγκεκριμένη υπεροχή των «κοινωνικών επιχειρήσεων» στη δημιουργία άμεσης απασχόλησης θα πρέπει να συσχετιστεί με την κοινωνική διάσταση αυτών και τον καινοτόμο χαρακτήρα τους. Πέρα όμως από τις προαναφερόμενες άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στο τοπικό παραγωγικό σύστημα, η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών που παράγονται από ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες επιτρέπει ή προωθεί την πρόσβαση των ίδιων των ευπαθών κοινωνικά ομάδων στην εύρεση εργασίας. Η ανάπτυξη δραστηριοτήτων της Κοινωνικής Οικονομίας-Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας αναμένεται να συντελέσει στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, και ειδικότερα θέσεων εργασίας για άτομα ευπαθών κοινωνικών ομάδων. Πέραν αυτού, διαθέτει τη δυναμική να προωθήσει την κοινωνική αλληλεγγύη και την κοινωνική ενσωμάτωση και να ενδυναμώσει τον τοπικό παραγωγικό ιστό και την τοπική ανάπτυξη.


Εφόσον, οι υπάλληλοι των επιχειρήσεων του τρίτου τομέα προέρχονται από κοινωνικές ομάδες που πλήττονται από αποκλεισμό στην αγορά εργασίας (μακροχρόνια άνεργοι, άτομα αναπηρίες γυναίκες, νέοι, πρώην χρήστες ουσιών, μειονότητες κτλ), επέρχεται ως άμεσο αποτέλεσμα η μείωση του κοινωνικού αποκλεισμού. Επιπλέον, η εργασιακή ένταξη των ατόμων των ευπαθών ομάδων στις επιχειρήσεις του τρίτου τομέα συνοδεύεται από την επακόλουθη βελτίωση της απασχολησιμότητας και την ενίσχυση των επαγγελματικών προοπτικών τους στην αγορά εργασίας.


Συνολικά, όλοι οι παραπάνω παράγοντες αυξάνουν τις προοπτικές κοινωνικής ένταξης των αποκλεισμένων ατόμων, επηρεάζουν άμεσα τα επίπεδα ανταγωνιστικότητας μίας περιοχής και κυρίως στηρίζουν την συνοχή του κοινωνικού συνόλου, ιδιαίτερα στα πλαίσια κρίσεων της τοπικής αναπτυξιακής δυναμικής. Βέβαια, η δυναμικότητα της αναπτυξιακής διαδικασίας εξαρτάται και από άλλους σημαντικούς τοπικούς παράγοντες (τοπικό κοινωνικό κεφάλαιο, ευνοϊκές συνθήκες ανταγωνιστικότητας σε περιφερειακό επίπεδο κτλ). Η κοινωνική επιχειρηματικότητα, όμως, μπορεί να αποτελέσει το εναρκτήριο έναυσμα της αναπτυξιακής διαδικασίας.


Σχετικά με την παρούσα κατάσταση στην Ελλάδα, το σχέδιο νόμου για την κοινωνική οικονομία συζητήθηκε στη Βουλή το τρίτο δεκαήμερο του Αυγούστου (2010). Το συγκεκριμένο σχέδιο νόμου τέθηκε σε κοινοβουλευτική διαβούλευση στη ∆ιαρκή Επιτροπή Κοινωνικών Υποθέσεων, ενώ έχει ήδη παρουσιαστεί από τον υπουργό Εργασίας το προσχέδιο αυτού του εγχειρήματος, το οποίο αποτελεί καινοτόμο πεδίο προώθησης της απασχόλησης για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (νέους μακροχρόνια ανέργους, ανέργους σε προ-συνταξιοδοτικό στάδιο, ΑμEΑ κ.λπ.) προς καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Η ψήφιση του συγκεκριμένου νομοσχεδίου θα αποτελέσει την απαρχή δημιουργίας νέων ευκαιριών για όλες τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και θα βοηθήσει ουσιαστικά στον περιορισμό του κοινωνικού τους αποκλεισμού. Ας ελπίσουμε ότι ένα τέτοιο σχέδιο νόμου θα ψηφιστεί σύντομα και δεν θα μείνει απλά άλλο ένα ευχολόγιο.


Βιβλιογραφία

- Αλεξόπουλος, Ανδρέας, Κωστοπούλου, Νικολίτσα, Μαραβά Νεκταρία, Μιχαλόπουλος,Χαράλαμπος (2000) Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και η συμβολή της στην βιώσιμη ανάπτυξη και συνοχή: Το παράδειγμα της Κοινωνικής Επιχείρησης Ναυπάκτου.

- Αναπτυξιακή Σύμπραξη «Κοινωνικό Επιχειρείν», Μοντέλα Χρηματοδότησης Κοινωνικών Επιχειρήσεων στο Νομό Αρκαδίας, ΚΠ EQUAL.

- Ζιώμας, ∆. (2010) Κοινωνική Οικονομία – Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και Κοινωνικές Επιχειρήσεις: Βασικές έννοιες, ορισμοί και τα κυριότερα χαρακτηριστικά.

- Λουμάκη, Ελένη (2008) Η προώθηση της Κοινωνικής Οικονομίας μέσα από την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη και η σύνδεση της με την απασχόληση: Το παράδειγμα του κλάδου των τραπεζών. ∆ιπλωματική Εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.

- Campbell, Mike (1999) Το τρίτο σύστημα Απασχόλησης και Τοπικής Ανάπτυξης, Συνθετική Έκθεση.

- Harding, R. (2004), Social enterprise. The new economic engine?, στο Business Strategy Review, Winter.

- Lullarinen, Μ. (2003) Η κοινωνική οικονομία ως όργανο για τη δραστηριοποίηση των τοπικών αγορών απασχόλησης, Ευρωπαϊκό Φόρουμ για την Τοπική Ανάπτυξη και Απασχόληση, Ρόδος, 16-17 Μάιου, 2003.

- Moulaert, F. & Ailenei, O. (2005) Social Economy, third sector and Solidarity relations: A conceptual Synthesis from history to present, στο Urban Studies, vol. 42, νο 11: 2037- 2053.

Οι κρίσεις αντανακλούν έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια και προαναγγέλλουν έναν κόσμο που δεν υπάρχει ακόμη. Αυτή είναι η ιστορική στιγμή που ζούμε. Η στενή αλληλεξάρτηση αυτών που, λόγω ευκολίας γλώσσας ή οκνηρίας σκέψης, αποκαλούμε κοινώς “οι κρίσεις” (χρηματοοικονομική, οικονομική, κοινωνική, οικολογική, επισιτιστική, δημοκρατική…’) και η αδυναμία να τις χειριστούμε ξεχωριστά, δείχνουν ότι η αριστερά του 21ου αιώνα πρέπει να αντιπαραθέσει σε ένα μοντέλο που, σε παγκόσμιο επίπεδο βρίσκεται στα όριά του και αποτελεί παράγοντα για πολλαπλές ανασφάλειες, αυτό που ο κοινωνιολόγος Εντγκάρ Μορέν ονομάζει ‘πολιτική πολιτισμού’.


Σε αυτή την προοπτική, οι διάφορες προκλήσεις που η παλιά αντίληψη της κοινωνίας και της προόδου διαχώριζε μέχρι υπερβολής, πρέπει να αντιμετωπιστούν μετωπικά.


Ένα παράδειγμα είναι η οικολογική πρόκληση. Είναι αδύνατον να πετύχουμε αυτήν την, κατά κοινή παραδοχή, επείγουσα οικολογική επανάσταση περιορίζοντας την σε μια προσέγγιση τεχνητά κλαδική. Μια άλλη αντίληψη της ανάπτυξης και μια πραγματική αποτελεσματικότητα της προστασίας του περιβάλλοντός μας, σημαίνει ριζική αναδιαμόρφωση των οικονομιών μας, βιομηχανικές πολιτικές προσαρμοσμένες στις μελλοντικές ανάγκες, μαζική επένδυση στην έρευνα και την επιμόρφωση για την ενθάρρυνση της δημιουργίας δραστηριοτήτων και καινοτόμων τρόπων παραγωγής . Σημαίνει, ταυτόχρονα, εμπλουτισμό της αντίληψής μας για την κοινωνική δικαιοσύνη πέρα από την οπωσδήποτε απαραίτητη κατόπιν εορτής αναδιανομή. Οι πολιτικές για πραγματική ισότητα πρέπει να ενσωματώσουν την οικολογική διάσταση, παρέχοντας πρόσβαση στις δημόσιες συγκοινωνίες, ποιότητα στους κοινωνικούς οικισμούς, μείωση στους λογαριασμούς των λαϊκών νοικοκυριών μέσω της ανανεώσιμης ενέργειας, αγώνα για την υγεία στη βιομηχανική και αγροτική εργασία, επανεφεύρεση της αλληλεγγύης Βορρά-Νότου κλπ


Όταν βρισκόμενη μπροστά στην αδιαφορία των γάλλων κατασκευαστών αυτοκινήτων, αποφάσισα να απευθύνω στην Περιφέρεια της οποίας προεδρεύω μια έκκληση για προγράμματα, κατασκευής ενός οικονομικού, ηλεκτρικού αυτοκινήτου, το έκανα για μια δέσμη λόγων. Οικολογικούς: ένα όχημα απελευθερωμένο από το πετρέλαιο, που δεν ρυπαίνει. Οικονομικούς: για την ενθάρρυνση των καινοτόμων επιχειρήσεων και τη μετατροπή μιας αυτοκινητοβιομηχανίας, που κατέχει μια τεχνογνωσία και κινδύνευε να χαθεί επειδή οι εντολείς της την είχαν αφήσει και ο φαταλισμός που είχαν οι προύχοντες την καταδίκαζαν. Κοινωνικούς: για τη μετατροπή εκατοντάδων απειλούμενων θέσεων εργασίας σε θέσεις εργασίας του μέλλοντος και διάθεση σε όλους ενός αυτοκινήτου χαμηλού κόστους. Φορολογικούς: επειδή τάσσομαι υπέρ μιας οικολογικής, αποτελεσματικής και κοινωνικά δίκαιης φορολόγησης, αντιτάχθηκα στον φόρο για τον άνθρακα που αποφάσισε η κυβέρνηση Σαρκοζί. Από τη στιγμή που σήμερα δεν είναι διαθέσιμα ηλεκτρικά αυτοκίνητα χαμηλού κόστους, ούτε μαζικά μέσα μεταφοράς για το περιφερειακό -αστικό και αγροτικό περιβάλλον, ποια είναι η ελευθερία επιλογής για ένα άλλο μέσο μεταφοράς εκτός από το βενζινοκίνητο ατομικό αυτοκίνητο και πώς μπορούν οι λαϊκές οικογένειες να είναι οικολογικά υπεύθυνες;


Θέλησα η Περιφέρεια να ενισχύσει από κοινού την προσφορά και τη ζήτηση των ηλεκτρικών οχημάτων. Πριν από όλους, κινητοποιήσαμε τις επιχειρήσεις για ένα καινοτόμο πρόγραμμα. Συμμετείχαμε στο κεφάλαιο αυτής της αυτοκινητοβιομηχανίας με 5 εκατομμύρια ευρώ (μια πρεμιέρα για τη Γαλλία!) για να ενθαρρύνουμε την εμπλοκή των ιδιωτών και να υποχρεώσουμε το κράτος να κάνει το καθήκον του ενεργοποιώντας το ταμείο στρατηγικής επένδυσης που, θεωρητικά, δημιουργήθηκε για την ενθάρρυνση της αναθέρμανσης. Δεσμευτήκαμε για τη διασφάλιση της επαγγελματικής πορείας των μισθωτών (επιμόρφωση και εγγύηση πόρων) σ’ αυτή τη μεταβατική εποχή ανάμεσα στην εξαφάνιση των παλιών θέσεων εργασίας και τη δημιουργία νέων. Παράλληλα, δρούμε ανάλογα με τη ζήτηση κινητοποιώντας τις επιχειρήσεις και τις τοπικές κοινότητες για να αγοράσουν αυτά τα ηλεκτρικά οχήματα και συνδράμοντας στην αγορά τους από ιδιώτες.


Η εμπλοκή μας δεν αποτελεί με κανένα τρόπο επιστροφή στον τρόπο διαχείρισης της οικονομίας του παρελθόντος, όπου το κράτος έπαιζε απευθείας τον επιχειρηματία. Τούτο το ταπεινό παράδειγμα απεικονίζει αυτό που πιστεύω ότι πρέπει να είναι ο νέος βολονταρισμός της δημόσιας εξουσίας, σε αντίθεση με τον υπερβολικό ψευδο-βολονταρισμό της σαρκοζικής δεξιάς: να δώσουμε απάντηση στις δυσκολίες του σήμερα εδώ και τώρα, καθώς φανταζόμαστε το μέλλον, και να επιλέξουμε πολυδιάστατες πολιτικές όπου η κοινωνική δικαιοσύνη, αποτελεί προϋπόθεση της οικονομικής, οικολογικής και δημοκρατικής αποτελεσματικότητας.

Η πιο σοβαρή παγκόσμια οικονομική κρίση από το 1929, πλήττει αναπόφευκτα τη Γερμανία με ιδιαίτερη σκληρότητα, καθώς το 40% του ΑΕΠ της χώρας προέρχεται από τις εξαγωγές. Από την αρχή ήταν ξεκάθαρο ότι έπρεπε να κάνουμε ό, τι ήταν δυνατό για να αντιμετωπίσουμε την κρίση και να διασφαλίσουμε τις θέσεις εργασίας.


Το εργαλείο που έχουμε επιλέξει στη Γερμανία για αυτό το σκοπό είναι το πρόγραμμα μειωμένου ωραρίου εργασίας (Kurzarbeit). Έγκαιρα, γρήγορα και με εντατικά ενθαρρύνουμε δημιουργικές επιχειρήσεις, αλλά και μεγάλες εταιρίες, να αποφύγουν πιθανές απολύσεις υπαλλήλων τους με την επιδότηση προγραμμάτων κατάρτισης και επιμόρφωσης. Η επαγγελματική κατάρτιση των εργαζομένων υποστηρίζεται οικονομικά από το κράτος. Το σύνθημά μας είναι: ‘επιπλέον κατάρτιση, όχι απόλυση’.


Έτσι, η Γερμανία βρίσκεται σήμερα σε καλύτερη θέση από πολλές άλλες χώρες της Ευρώπης. Παρόλο που οι οικονομικές επιδόσεις της χώρας έχουν υποχωρήσει σημαντικά, η ανεργία έχει αυξηθεί ελάχιστα.


Βάση για αυτή την επιτυχία αποτελεί η συνεργασία στο πλαίσιο των επιχειρήσεων και μεταξύ συνδικάτων και εργοδοτών. Η συνεργασία των κοινωνικών εταίρων αποτελεί το πιο αξιόπιστο θεσμικό πλαίσιο για τη σύναψη κοινωνικών συμφωνιών για τη διασφάλιση της απασχόλησης, οι οποίες σε διαφορετική περίπτωση θα ήταν αδιανόητες.


Ωστόσο, δεν έχουμε ακόμη ξεπεράσει την κρίση. Πρέπει να συνεχίσουμε να αναζητούμε και να υλοποιούμε καινοτόμες λύσεις για την ενίσχυση της απασχόλησης, μια υποχρέωση που η νέα κυβέρνηση έχει δεσμευτεί να ακολουθήσει.

Η παγκόσμια κρίση απαιτεί αντίδραση σε διεθνές επίπεδο, μολονότι οι εθνικές πολιτικές οφείλουν να αντανακλούν και να ανταποκρίνονται στην ιδιαιτερότητα της εμπειρίας της κάθε χώρας. Το Διεθνές Σύμφωνο Απασχόλησης του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας (ILO Global Jobs Pact) που υιοθετήθηκε από κυβερνήσεις, εργοδότες και συνδικαλιστικές ενώσεις στη Διεθνή Διάσκεψη Εργασίας του Οργανισμού, τον Ιούνιο του 2009, απαντά σε αυτή τη διπλή πρόκληση.


Οι παρακάτω προτάσεις πολιτικών που ακολουθούν, μπορεί να είναι χρήσιμες για να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες της παγκόσμιας κρίσης:



• Πολιτικές που τοποθετούν τον χρηματοοικονομικό τομέα στην υπηρεσία της πραγματικής πολιτικής, της παραγωγικής επένδυσης, των βιώσιμων επιχειρήσεων και της αξιοπρεπούς εργασίας.
• Προτεραιότητα στην εντατικοποίηση της απασχόλησης στην οικονομική ανάπτυξη, με την προώθηση τομέων εντατικής απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των πράσινων θέσεων εργασίας και της προσαρμογής στις πολιτικές που έχουν να κάνουν με την κλιματική αλλαγή.
• Προώθηση ενός ισορροπημένου και βιώσιμου πρότυπου ανάπτυξης, που συνδυάζει τον δυναμισμό της αγοράς και των επιχειρήσεων με τις βασικές λειτουργίες του κράτους, στο πλαίσιο κοινών στόχων δημόσιας πολιτικής.
• Προσπάθεια για ένα πρότυπο οικονομικής ανάπτυξης που κατευθύνεται από τη ζήτηση με βάση το εισόδημα, διεύρυνση των ευκαιριών για παραγωγική απασχόληση και αποφυγή της προσωρινής απασχόλησης και του αποπληθωρισμού των αποδοχών.
• Διασφάλιση ενός κατώτατου ορίου κοινωνικής προστασίας σε όλα τα άτομα και τις οικογένειες, για τη διατήρηση του ελάχιστου βιοτικού επιπέδου και της ασφάλειας των συντάξεων.
• Ενίσχυση του εργατικού δυναμικού με τις απαιτούμενες δεξιότητες για το παρόν και το μέλλον.
• Προώθηση μιας δίκαιης παγκοσμιοποίησης με ηθικό προσανατολισμό, που να παρέχει ευκαιρίες σε όλους.


Η σοβαρότητα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης μπορεί να οδηγήσει σε πολλά χρόνια υψηλών ποσοστών ανεργίας. Μια ανάκαμψη χωρίς θέσεις εργασίας δεν θα είναι οικονομικά και κοινωνικά βιώσιμη.


Το Διεθνές Σύμφωνο Απασχόλησης παρέχει ένα συνολικό πλαίσιο για να υπάρξει άμεση αντίδραση στην κρίση και να αρχίσει η διαμόρφωση πιο νέας, δίκαιης και συνεκτικής παγκοσμιοποίησης που πρέπει να υποκαταστήσει την αστάθεια και την ανισότητα που οδήγησαν στην κρίση.

Η διεθνής οικονομική κρίση οδήγησε τις χώρες μας σε μια τρομερή φάση οικονομικών και κοινωνικών δυσκολιών. Αποτελεί ευθύνη των σοσιαλιστών να προτείνουν ρεαλιστικά μέτρα που θα δώσουν νέα ώθηση στην οικονομία και θα επανορθώσουν τις κοινωνικές συνέπειες της κρίσης. Τα τέσσερα παραδείγματα που ακολουθούν απεικονίζουν τις πρωτοβουλίες που υποστήριξαν οι υπουργοί του σοσιαλιστικού κόμματος στο Βέλγιο προς αυτή την κατεύθυνση.


Αναθέρμανση σε σταθερή βάση της οικονομικής δραστηριότητας


Εγκατάσταση ενός προγράμματος που ενθαρρύνει την έρευνα- ανάπτυξη και την καινοτομία στις επιχειρήσεις: δημιουργία πόλων ανταγωνιστικότητας σε ορισμένους τομείς αιχμής, που έχουν εντοπιστεί από επιστημονικές μελέτες, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα δίκτυο που περιλαμβάνει τις επιχειρήσεις, την ανώτατη εκπαίδευση, τη βασική έρευνα και την εφαρμοσμένη έρευνα. Όλα αυτά με στόχο την ενθάρρυνση της καινοτομίας στις επιχειρήσεις και τη δημιουργία spin off, την προσέλκυση επενδυτών και τη δημιουργία απασχόλησης. Η στρατηγική αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική στους νέους ‘πράσινους’ τομείς (οικονομίες ενέργειας, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ανακύκλωση και διαχείριση απορριμμάτων, τεχνικές παραγωγής ελάχιστα ή καθόλου ρυπογόνες).


Ανάδυση της υπόγειας οικονομίας

Δημιουργία συστημάτων που επιτρέπουν την ‘αθώωση’ της μαύρης εργασίας. Για παράδειγμα: επικουρικότητα της ζήτησης σε ό,τι αφορά τις βοηθητικές εργασίες (οικιακοί βοηθοί, κηπουρικές εργασίες, μαστορέματα) για να δημιουργηθεί ένας ικανοποιητικός όγκος μαζικής δημιουργίας ανειδίκευτων θέσεων εργασίας. Είναι το σύστημα των τίτλων υπηρεσίας στο Βέλγιο και των επιταγών υπηρεσίας στη Γαλλία. Πλεονέκτημα: επιτρέπει την είσπραξη εισφορών και φόρων στη δηλωμένη με αυτόν τον τρόπο εργασία.


Διατήρηση του δεσμού μεταξύ των εργαζομένων και των επιχειρήσεων τους που αντιμετωπίζουν δυσκολίες


Εγκατάσταση ενός συστήματος προσωρινής οικονομικής ανεργίας (που επιτρέπει μια αποζημίωση των εργαζομένων μεγαλύτερη από εκείνη των ισχυόντων επιδομάτων ανεργίας) σε περίοδο κρίσης, για να μπορέσουν να διαφυλαχθούν όσο περισσότερες θέσεις εργασίας γίνεται μέχρι να υπάρξει ανάκαμψη και να διατηρηθεί ο δεσμός ανάμεσα στους εργαζόμενους και τις επιχειρήσεις τους που βρίσκονται αντιμέτωπες με προσωρινές δυσκολίες. Το σύστημα αυτό πρέπει να συνοδεύεται από απαγόρευση απολύσεων σε ό, τι αφορά τις συγκεκριμένες επιχειρήσεις, κατά το διάστημα που ισχύει η οικονομική ανεργία.


Επένδυση στην κατάρτιση των εργαζομένων και εκείνων που ζητούν εργασία


Έμφαση στην κατάρτιση των εργαζομένων και εκείνων που ζητούν εργασία. Εντοπισμός των κρίσιμων λειτουργιών (που δεν καλύπτονται μετά από έξι μήνες) και παρότρυνση των ανέργων για επαγγελματική κατάρτιση σε αυτούς τους τομείς.

Η πολιτική δεν είναι παρά αξίες και επιλογές που βασίζονται σε αξίες. Η οικονομική κρίση προκαλεί απώλειες σε όλους μας, σε όλες τις χώρες μας, αυτό είναι αλήθεια, αλλά η επίδρασή της μπορεί να αποδυναμωθεί αν επιλέξουμε διαφορετικές δράσεις από εκείνες των φιλελεύθερων κυβερνήσεών μας. Η Ευρώπη χρειάζεται μια ενεργή, προσανατολισμένη στο μέλλον σοσιαλδημοκρατία, που στέκεται στο ύψος της σε ό, τι αφορά την αλληλεγγύη και την πρόνοια. Όλα καταλήγουν στις θέσεις εργασίας- ή στην απουσία θέσεων εργασίας. Οφείλουμε να νικήσουμε την ανεργία.


Επενδύοντας στις υποδομές, όπως οι σιδηρόδρομοι ή οι δημόσιες μεταφορές, μπορούμε να δημιουργήσουμε νέες, φιλικές προς το περιβάλλον, θέσεις εργασίας. Αποκαθιστώντας τον αστικό ιστό με προγράμματα στις περιφερειακές συνοικίες μας , θα μπορέσουμε να δημιουργήσουμε θέσεις εργασίας, όπως και να βελτιώσουμε το επίπεδο ζωής των νοικοκυριών. Αυτός είναι ένας τρόπος για να νικήσουμε την οικονομική κρίση.


Ένα άλλο βήμα είναι να διασφαλίσουμε τα φορολογικά έσοδα, προκειμένου να διατηρήσουμε αυτούς που το κόμμα μας αποκαλεί εργοδότες στο πλαίσιο ενός καθεστώτος πρόνοιας που συντηρούν την πλήρη απασχόληση στην αγορά εργασίας. Είναι καλύτερο για όλους οι νοσοκόμες να μπορούν να πηγαίνουν στις δουλειές τους στα νοσοκομεία, οι δάσκαλοι να διδάσκουν στα σχολεία. Είναι καλύτερο για τους ανθρώπους που υποφέρουν να μπορούν να νοσηλευτούν και για τους ανεκπαίδευτους ή τους νέους να μπορούν να εκπαιδευτούν, είναι καλύτερο για τους εργαζόμενους στην πρόνοια να εργάζονται παρά να υποχρεώνονται να ζουν από την πρόνοια και είναι καλύτερο για την κοινωνία ως σύνολο οι άνθρωποι να εξακολουθούν να ξοδεύουν χρήματα σε αγαθά και υπηρεσίες παρά να τα δεσμεύουν σε τραπεζικούς λογαριασμούς.


Ως Σοσιαλδημοκράτες γνωρίζουμε ότι είναι δυνατό να κάνουμε διαφορετικές επιλογές, να έχουμε διαφορετικές προτεραιότητες που ενδυναμώνουν την ευημερία μας και την αναπτύσσουν αντί να την οδηγούν στην καταστραφή.

Interview with Y. Stournaras – Συνέντευξη με τον Γ. Στουρνάρα from Re-public on Vimeo.


Παύλος Χατζόπουλος: Κύριε Στουρνάρα, πολλοί αναλυτές μιλούν για το τέλος του φιλελευθερισμού. Ο Joseph Stiglitz έκανε την αναλογία μεταξύ της πτώσης του τείχους του Βερολίνου και του τι σήμαινε αυτό για το τέλος του κομμουνισμού, το θάνατο του κομμουνισμού, και την παγκόσμια οικονομική κρίση σε σχέση με το θάνατο του φιλελευθερισμού. Ήθελα να σας ρωτήσω, συμφωνείτε ή διαφωνείτε μ’ αυτή την εκτίμηση;


Γιάννης Στουρνάρας: Σε γενικές γραμμές συμφωνώ, με ορισμένες εξαιρέσεις θα έλεγα. Αυτό που έγινε σηματοδοτεί το τέλος της θεωρίας ότι οι αγορές, και ειδικά οι τραπεζικές, οι χρηματοπιστωτικές, μπορούν να αυτορυθμίζονται. Αυτό νομίζω ότι έχει τελειώσει και αν σηματοδοτεί κάτι άλλο είναι ο πλήρης θρίαμβος των ιδεών του Keynes για την οικονομία. Όμως, δεν σηματοδοτεί, κατά τη γνώμη μου, με τίποτα την επιστροφή σε έναν κρατισμό παλαιού τύπου. Δηλαδή, σαφώς θέλουμε ένα κράτος καλύτερο, επόπτη, κοινωνικό, όχι όμως ένα κράτος-επιχειρηματία.


Π.Χ.: Ως τι, μπορούμε να πούμε, ότι πεθαίνει ο φιλελευθερισμός; Ως ιδεολογία, ως σύστημα αξιών στη βάση του οποίου έχει οικοδομηθεί ένα παγκόσμιο οικονομικό σύστημα;


Γιάννης Στουρνάρας: Θα σας πω μια φράση, την οποία έχω στο νέο μου βιβλίο. Αυτό που με τράβηξε ήταν μια φράση που βρήκα στο βιβλίο του Βρετανού ιστορικού Carr, ο οποίος πέθανε πριν από αρκετά χρόνια. Αυτό το βιβλίο γράφτηκε λοιπόν το 1961, είχε τίτλο What is History και είναι ένα benchmark βιβλίο για τους ιστορικούς, για τη μεθοδολογία της ιστορίας. Εκεί λοιπόν αλίευσα την εξής φοβερή φράση που απαντά στο ερώτημά σας. Λέει λοιπόν ο Carr: είναι κρίμα που δυο από τα μεγαλύτερα μυαλά της βρετανικής πολιτικής οικονομίας, ο Άνταμ Σμιθ και ο Καρλ Μαρξ, είχαν λάθος σε δυο βασικές διαπιστώσεις. Ο μεν Άνταμ Σμιθ διότι πίστευε ότι όλα τα προβλήματα της κοινωνίας θα τα λύσει το αόρατο χέρι, ο δε Καρλ Μαρξ διότι πίστευε ότι θα τα λύσει η δικτατορία του προλεταριάτου. Νομίζω ότι αυτή η φράση τα λέει όλα. Χρειαζόμαστε ρεαλισμό. Κι ο ρεαλισμός απαιτεί ότι δεν πρέπει να είμαστε ούτε με το αόρατο χέρι του Άνταμ Σμιθ ούτε με τη δικτατορία του προλεταριάτου του Καρλ Μαρξ. Αυτά τα συστήματα δοκιμάστηκαν και απέτυχαν. Αυτό που έγινε τώρα βάζει, θα έλεγα, ταφόπλακα.


Εξάλλου, το ομολόγησε κι ο Greenspan όταν εκλήθη από το Κογκρέσο να πει την άποψή του. Eίπε ο άνθρωπος ότι έκανα λάθος, έσφαλα, επί σαράντα χρόνια πίστευα στη δυνατότητα των αγορών να αυτορυθμίζονται και ειδικά των τραπεζικών και χρηματοπιστωτικών αγορών. Τι περισσότερο απ’ την ομολογία ενός απ’ τους ανθρώπους που το λειτούργημά τους ήταν να προστατεύουν ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό; Και ο Greenspan είχε βέβαια την ευθύνη ότι ήταν υπέρμαχος της χαλάρωσης της σοφής νομοθεσίας που είχε δημιουργηθεί μετά την κρίση του 1929 , το περίφημο Glass-Steagall Act, ο Greenspan ήταν εκ των πρωτεργατών της χαλάρωσης αυτής της νομοθεσίας, στη δεκαετία του ‘ 80 και ’90, η οποία μας έφερε δυστυχώς εδώ. Βέβαια, δεν είναι μόνο η χαλάρωση των εποπτικών κανόνων, έχει να κάνει και με άλλα πράγματα, έχει να κάνει με τον γιγαντισμό των τραπεζών, με την έλλειψη εταιρικής διακυβέρνησης, είχαν γίνει καζίνο. Οι τράπεζες έχουν ρόλο να παίρνουν καταθέσεις και να τις κάνουν δάνεια . Πολλές απ’ αυτές έπαιρναν καταθέσεις και τις επένδυαν σε σύνθετα προϊόντα, στην ουσία έπαιρναν στοιχήματα. Αυτό ήταν απαράδεκτο.


Π.Χ.: Μπορείτε να επεκταθείτε λίγο περισσότερο στη σημασία του Glass-Steagall Act και της αλλαγής της νομοθεσίας;


Γιάννης Στουρνάρας: Οι τράπεζες, εάν ξεφύγουν από τον βασικό τους ρόλο να μετασχηματίζουν καταθέσεις, δηλαδή τις αποταμιεύσεις του κόσμου, σε δάνεια για την ανάπτυξη των επιχειρήσεων και δραστηριοποιηθούν σε μεγάλο βαθμό σε κερδοσκοπικές δραστηριότητες, τότε δημιουργούνται προβλήματα στις αγορές. Δημιουργούνται προβλήματα διότι, όπως ξέρετε, η κερδοσκοπία δεν έχει όριο, δημιουργούνται πυραμίδες, οι πυραμίδες αυτές σκάνε, ως φούσκες. Νομίζω την εμπειρία την αφηγείται πάρα πολύ καλά ένας διάσημος οικονομολόγος, ο οποίος κι αυτός έχει πεθάνει, ο Charles Kindleberger, σε ένα περίφημο βιβλίο, το οποίο έγραψε το 1978. Ο τίτλος του λέει πολλά. Ο τίτλος του ήταν, αν θυμάμαι καλά, Manias, Panics and Crashes. Αυτές οι τρεις λέξεις εξηγούν πώς ακριβώς εδώ και διακόσια χρόνια, στην πορεία του καπιταλισμού, οι οικονομικοί κύκλοι εξηγούνται από την αγοραστική μανία για μετοχές, για ομόλογα, η οποία ίσως δημιουργείται από μια ευνοϊκή διαταραχή, τεχνολογική ή οτιδήποτε άλλο. Kατόπιν, με συμπεριφορά αγέλης, συνεχίζουμε κι αγοράζουμε μέχρι που οι αποτιμήσεις έχουν φτάσει σε παράλογα επίπεδα κι αρχίσουν μετά όλοι και πουλάνε σαν τρελοί. Αυτό δημιουργεί μετά το κρας. Τον πανικό πρώτα και την καταστροφή μετά.


Δυστυχώς, ο καπιταλισμός δεν μπόρεσε να λύσει αυτή την άναρχη, μη γραμμική επέκτασή του. Χρειάζεται εποπτεία. Αν, λοιπόν, ο Greenspan κάπου έσφαλε, ήταν ότι πίστευε ότι οι τράπεζες μπορούν μόνες τους να αυτορυθμιστούν, να τιμολογήσουν τον κίνδυνο σωστά, αυτό δεν έγινε. Δεν τιμολογήθηκε ο κίνδυνος σωστά. Κι όχι μόνο αυτό. Υπάρχει θέμα εταιρικής διακυβέρνησης και υπάρχει θέμα εποπτείας. Υπάρχει θέμα διαφάνειας, υπάρχει θέμα εντιμότητας στελεχών όταν δίνεις δάνεια σε ανθρώπους που ξέρεις ότι δεν θα τα αποπληρώσουν ποτέ, μόνο και μόνο για να φανείς ότι κάνεις αποτέλεσμα για να πάρεις μπόνους, και κατόπιν τα τιτλοποιείς και τα βγάζεις απ’ τον ισολογισμό σου και τα περνάς σε οργανισμούς του λεγόμενου σκιώδους τραπεζικού συστήματος που δεν εποπτεύονται από τις αρχές, ε τότε υπάρχει θέμα απλής εντιμότητας. Θα μου πείτε στην ανθρώπινη φύση είναι η απληστία, ναι, αλλά υπάρχουν και όρια.


Π.Χ.: Προσπαθώντας να θεωρητικοποιήσω τμήμα των εξηγήσεων που δώσατε για την κρίση, θα έλεγα ότι πολλές στηρίζονται σε ένα διαχωρισμό μεταξύ πραγματικής και εικονικής οικονομίας. Ήθελα να ρωτήσω αν θεωρείτε αυτό το διαχωρισμό δόκιμο, αν πιστεύετε ότι βάσει αυτού πρέπει να δοθούν οι απαντήσεις στην κρίση- δηλαδή έλεγχος της εικονικής οικονομίας, σύνδεση της εικονικής οικονομίας με την πραγματική οικονομία- ή αν πιστεύετε ότι οι τεχνολογίες, αλλά και η τεχνολογία διαχείρισης του οικονομικού συστήματος, και η ίδια η εξέλιξή του, έχει καταστήσει αυτό το διαχωρισμό μη χρήσιμο, μη ορατό.


Γιάννης Στουρνάρας: Υπάρχει ένα αδιαμφισβήτητο γεγονός. Ότι γεννήθηκαν πάρα πολλά σύνθετα προϊόντα. Με τη γέννηση αυτών των σύνθετων και πολύπλοκων προϊόντων, αυτό που ο Stiglitz είχε πει -και χαίρομαι που τον αναφέρατε γιατί ήταν και καθηγητής μου στην Οξφόρδη και καλός φίλος και τον θαυμάζουμε όλοι για την πρόοδο που έκανε στα οικονομικά και την πραγματική του συμβολή στην οικονομική θεωρία και οικονομική πολιτική, θυμάμαι τον είχαμε καθηγητή το 1978- από τότε τα έλεγε, περί μη συμμετρικής πληροφόρησης.. Με τη δημιουργία λοιπόν των σύνθετων προϊόντων, η έννοια τη μη συμμετρικής πληροφόρησης υλοποιήθηκε απόλυτα. Δηλαδή, όταν πουλούσαν οι τράπεζες δομημένα ομόλογα σε ελληνικά ασφαλιστικά ταμεία, και δεν εξηγούσαν με μεγάλη λεπτομέρεια ή ακόμα κι αν εξηγούσαν ήταν πολύ δύσκολο να αποτιμήσεις την απόδοση αυτού του ομολόγου, διότι η απόδοσή του συνδέεται μέσω μη γραμμικών κανόνων με παράγωγα προϊόντα, με δυο, τρεις ή τέσσερις μεταβλητές, πολλές φορές και παραπάνω, οι οποίες με τη σειρά τους εξαρτώνται από άλλες μεταβλητές, δηλαδή στην ουσία υπήρχε ένα πολύπλοκο μαθηματικό σχήμα το οποίο δεν είχε λύση. Θα σας πω ένα απλό παράδειγμα. Μου έλεγε κάποιος τραπεζίτης ξένος, που δούλευε στο μηχανογραφικό μιας πολύ μεγάλης βρετανικής τράπεζας, ότι για ένα από τα ομόλογα αυτά δούλεψε το μηχανογραφικό αυτής της τράπεζας ένα Σαββατοκύριακο και δεν μπόρεσε να το τιμολογήσει. Φαντάζεστε δηλαδή την έλλειψη διαφάνειας και συμμετρικής πληροφόρησης. Πολλοί δεν ήξεραν τι αγόραζαν.


Ο Krugman παρομοίασε αυτά τα προϊόντα με λουκάνικα, που είχαν πολύ ωραίο περίβλημα απέξω κι από μέσα δεν θέλω να περιγράψω τι είχε. Και το καταλάβαινες μόνο όταν το έτρωγες, ότι το κρέας μέσα ήταν σάπιο. Περί αυτού πρόκειται, να το πούμε απλά για να καταλάβει ο κόσμος. Η πολυπλοκότητα αυτών των προϊόντων ήταν το κάτι άλλο. Τώρα, αυτό που έγινε, το σκιώδες τραπεζικό σύστημα δημιούργησε αξίες, δέκα και είκοσι φορές παραπάνω από την πραγματική οικονομία. Υπό την έννοια αυτή, έχετε δίκιο. Αυτό που βλέπουμε τώρα είναι ότι ο τζίρος, τα κέρδη, του τραπεζικού συστήματος και του σκιώδους τραπεζικού συστήματος, το οποίο συνήθως δεν ελέγχεται από πουθενά, έχει έδρα σε off shore χώρες, δεν ελέγχεται από κεντρικές τράπεζες, είναι σχεδόν δυο και τρεις φορές παραπάνω από την πραγματική οικονομία, από το πραγματικό ΑΕΠ- δηλαδή, όλα αυτά τα παράγωγα προϊόντα δημιούργησαν αξίες που τελικά κατέρρευσαν ως χάρτινος πύργος. Απ’ τις αξίες όμως αυτές πολλοί έβγαλαν μπόνους, έβγαλαν χρήματα, τα προηγούμενα ίσως δέκα χρόνια.


Π.Χ.: Αλλά πρέπει να πούμε ότι και μερικές χώρες που είχαν πρόβλημα στην ανάπτυξη της πραγματικής οικονομίας, όπως η Ισλανδία, μπήκαν σ’ αυτό το παιχνίδι για να το χρησιμοποιήσουν και ως μοχλό ανάπτυξης της χώρας. Δηλαδή, αυτά τα προϊόντα και η ανάπτυξη του χρηματοπιστωτικού συστήματος σ’ αυτή την εικονική διάσταση είχε πραγματικά οφέλη…


Γιάννης Στουρνάρας: Και βέβαια είχε πραγματικά οφέλη, όλο αυτό το σύστημα έφερνε κέρδη, έχει μερίσματα. Η Ισλανδία είναι μικρή χώρα, τα μοιραζόντουσαν λίγοι άνθρωποι αυτά τα μερίσματα, φτάσαμε στο σημείο να θεωρείται η Ισλανδία ως υπόδειγμα. Η διεθνής επενδυτική κοινότητα έχει κάνει λάθη. Όπως τώρα είχε θεοποιήσει την Ισλανδία, παλιότερα είχε θεοποιήσει την Αργεντινή κι έλεγαν α, η Αργεντινή υπακούει στους κανόνες του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Χώρα υπόδειγμα. Ευλογήσαμε την ισοτιμία πέζο προς δολάριο ένα προς ένα κι όταν η Αργεντινή δεν μπόρεσε, επειδή δεν είχε τα φονταμένταλς ν’ ακολουθήσει αυτόν τον κανόνα και κατέρρευσε όλοι λέγαν α, έκανε λάθη. Άρα λοιπόν, το συμπέρασμά μου είναι ότι παίζουν σημαντικό ρόλο τα λεγόμενα φονταμένταλς. Οι στρεβλώσεις κι οι ανισορροπίες. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όσο καλά κι αν αναπτύσσεται μια οικονομία, όταν παράλληλα αναπτύσσονται στρεβλώσεις κι ανισορροπίες, κάποτε αυτές, αν δεν διορθωθούν με ομαλό τρόπο, με πρωτοβουλία των κυβερνήσεων, θα διορθωθούν βίαια κι εκεί η προσαρμογή, η τυφλή, η βίαια, θα πέσει στις πλάτες των αδυνάτων και των ισχυρών με τρόπο άνισο, θα έρθει η νέμεσις, κάποια στιγμή. Όπως έγινε τώρα, όπως είχε γίνει στο παρελθόν. Οι φούσκες αυτές δεν φουσκώνουν για πάντα. Κάποια στιγμή σκάνε και τα σκάγια από το σκάσιμο παίρνουν και αυτούς, κυρίως όμως αυτούς, οι οποίοι δεν φταίνε. Όπως είναι πολύς κόσμος.


Π.Χ.: Μιλήσατε για θέματα διαφάνειας, ασύμμετρης πληροφόρησης… Ποιος μπορεί να ελέγξει αυτές τις φούσκες, με ποιο τρόπο; Υπάρχουν κάποια μαθήματα απ’ αυτή την κρίση για το ρόλο διαφόρων φορέων όσον αφορά τον έλεγχο;


Γιάννης Στουρνάρας: Βεβαίως, το μεγάλο μάθημα είναι ότι το κράτος πρέπει να ασκεί εποπτεία και αυστηρή εποπτεία. Πολλές φορές υπήρχε και υποκρισία. Δηλαδή χώρες οι οποίες τώρα κόπτονται υπέρ της εποπτείας είναι οι ίδιες χώρες-δεν θέλω να πω ονόματα, είναι και φίλοι υπουργοί από το παρελθόν, ξένοι- που όταν τους έλεγες μα πρέπει να καταργήσουμε το off shore στάτους ορισμένων καταστάσεων έλεγαν όχι. Όχι, γιατί φέρνουν χρήματα στις χώρες μας. Άρα, είναι ένα θέμα αυτό. Στην ουσία, λόγω παγκοσμιοποίησης χρειαζόμαστε ένα παγκόσμιο εποπτικό σύστημα. Αυτό το ρόλο θα μπορούσε να τον παίξει το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο- παρά τα λάθη που έχει κάνει στο παρελθόν έχει τη γνώση και τις δυνατότητες να παίξει ένα τέτοιο ρόλο. Τώρα, βέβαια, υπάρχουν και τα συμφέροντα χωρών.


Η Αμερική, για παράδειγμα, απ’ ό, τι είδα στους G-20 δεν θέλει ένα ρόλο υπερρυθμιστικό για το κράτος, ενδεχομένως βέβαια με την έλευση του Ομπάμα αυτό να αλλάξει. Σαφώς λοιπόν χρειαζόμαστε αυστηρή εποπτεία , κατάργηση των σκιωδών καταστάσεων, είτε λέγονται off shores είτε funds που δεν ελέγχονται από κεντρικές τράπεζες. Δεν μπορεί να μην ελέγχονται, εφόσον παίρνουν δάνεια από τις τράπεζες, αν δεν μπορούν να τα αποπληρώσουν οι τράπεζες τελικά θα χάσει και ο κοσμάκης που έχει βάλει τις καταθέσεις του. Άρα δεν μπορείς να έχεις funds να οποία να εξαιρούνται της εποπτείας. Άρα το μεγάλο μάθημα είναι ότι χρειαζόμαστε παγκόσμια, καλύτερη εποπτεία, συντονισμό εποπτείας, όχι η μια ρυθμιστική αρχή κάνει άλφα και μια άλλη κάνει βήτα για να κερδίσει η χώρα αυτή μερίδιο από τις χρηματοοικονομικές συναλλαγές.


Παρόλο που η ίδια η κρίση αλλά και ορισμένα βήματα για την αντιμετώπισή της έδειξαν τον παγκόσμιο χαρακτήρα του οικονομικού συστήματος, βλέπουμε σε πολλές περιπτώσεις ότι υπάρχουν δισταγμοί ώστε τα μέτρα αντιμετώπισης της κρίσης να είναι παγκόσμια. Για παράδειγμα, στο επίπεδο της Ε.Ε. υπάρχει σαφώς μια συμφωνία για κοινή οικοδόμηση προληπτικών μηχανισμών….


Π.Χ.: Το σχέδιο Μπράουν…αλλά υπάρχει αρκετός δισταγμός όσον αφορά την υιοθέτηση κοινών μέτρων. Κι εκεί βλέπουμε την ανάδυση, τη σημασία του εθνικού επιπέδου. Κι ήθελα να σας ρωτήσω πώς βλέπετε αυτή τη διάσταση μεταξύ παγκόσμιου και εθνικού. Δηλαδή έχουμε μια επιστροφή του κράτους, απ’ τη μια πλευρά, ως εγγυητή της σταθερότητας και της εξόδου από την κρίση κι απ’ την άλλη έχουμε φωνές, όπως η δικιά σας, για τη δημιουργία παγκόσμιων συστημάτων ελέγχου, εποπτείας, εγγύησης, διαφάνειας…


Γιάννης Στουρνάρας: Είναι μια αέναη διαπραγμάτευση αυτό που λέτε. Γίνεται για αέναη διαπραγμάτευση συγκερασμού των εθνικών συμφερόντων με τα παγκόσμια συμφέροντα. Εφόσον όμως έχουμε επιλέξει παγκοσμιοποίηση, πρέπει να προχωρήσουμε σε παγκόσμιους θεσμούς. Πολλοί ηγέτες της ΕΕ δύσκολα το δέχονται αυτό. Όμως η λογική του συστήματος είναι αυτή. Είτε τη δεχόμαστε, οπότε προχωρούμε σε θεσμούς παγκόσμιους, είτε δεν τη δεχόμαστε, οπότε συρρικνωνόμαστε στα εθνικά κράτη. Δεν είναι εύκολο να γίνει απ’ τη μια μέρα στην άλλη, Βέβαια παίζουν ρόλο κι οι ηγέτες, αν δεν ήταν ο Σαρκοζί… ο Σαρκοζί και ο Μπράουν, ο ένας με την αγγλοσαξωνική εμπειρία να φτιάξει ένα βιώσιμο σχέδιο, ο άλλος με τον ακτιβισμό που τον διακρίνει και με τη θέληση για διάκριση, κινητοποίησαν τους Ευρωπαίους ηγέτες. Αυτό ήταν για μένα θετικό, παρόλο που στην αρχή υπήρχαν αντιρρήσεις, η κα Μέρκελ δεν ήθελε, τελικά η Γερμανία φάνηκε ότι είχαν πιο πολλά προβλήματα οι τράπεζές της απ’ ό, τι είχαν οι άλλες χώρες. Άρα υπήρχε ένα πρόβλημα διαφάνειας και στη Γερμανία. Η λογική όμως του συστήματος είναι τέτοια που αν θέλουμε να λειτουργούμε αποτελεσματικά πρέπει να εκχωρήσουμε αρμοδιότητες σε παγκόσμιους θεσμούς. Δεν γίνεται διαφορετικά.


Π.Χ.: Όσον αφορά την επιλογή αυτών των παγκόσμιων θεσμών αλλά και τον τρόπο λειτουργίας τους, θα λέγατε ότι οι υπάρχοντες είναι επαρκείς;


Γιάννης Στουρνάρας: Οι υπάρχοντες θεσμοί είναι αρκετοί αλλά απλά δεν λειτουργούν αποτελεσματικά. Πάρτε για παράδειγμα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Τι σημαίνει Διεθνές Νομισματικό Ταμείο; Οι G-7 ορίζουν την ατζέντα του διοικητικού συμβουλίου. Άρα είναι οι χώρες-μέλη που τελικά αποφασίζουν. Ο ρόλος του είχε υποβαθμιστεί τα τελευταία χρόνια σημαντικά, και από δικά του λάθη βέβαια. Τραγικά δικά του λάθη, που οδήγησαν σε υποτιμήσεις που δεν έπρεπε να γίνουν κλπ. Όμως παρόλα αυτά υπάρχει ένας μηχανισμός ισχυρός, δίνουν χρήματα γι’ αυτόν, θα μπορούσε να παίξει ρόλο. Δημιουργήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά από μια μεγάλη διαπραγμάτευση, ας τον ενεργοποιήσουμε. Τη Διεθνή Τράπεζα το ίδιο. Τον γύρο Εμπορίου το ίδιο. Θεσμοί υπάρχουν, το θέμα είναι πώς χρησιμοποιούνται. Κι εδώ θα έλεγα το μεγάλο θέμα δεν είναι οι θεσμοί, είναι η ηγεσία. Αυτό που δεν είχε ο κόσμος μέχρι σήμερα είναι ηγεσία, παγκόσμια ηγεσία. Ελπίζουμε όλοι ότι με την έλευση του Μπάρακ Ομπάμα αυτό θα λυθεί. Η αλήθεια είναι ότι κι εγώ και πολλοί οικονομολόγοι της σοσιαλδημοκρατικής σχολής, αν μου επιτρέπεται η έκφραση, έχουμε πάρα πολλές, θετικές προσδοκίες για το θα κάνει ο Ομπάμα. Ελπίζω να μη μας απογοητεύσει.


Π.Χ.: Μιλάτε και εσείς και άλλοι οικονομολόγοι της σοσιαλδημοκρατικής σχολής για μια νέα αρχιτεκτονική του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. Νομίζω όμως ότι υπάρχει μια δυσκολία περιγραφής αυτής της νέας αρχιτεκτονικής, ίσως επειδή ακόμα είμαστε στην αρχή…Πολλοί ανασύρουν φαντάσματα του παρελθόντος. Δηλαδή, μιλήσατε για τον Ομπάμα, το κάλεσμα των οικονομολόγων στον Ομπάμα είναι για ένα νέο Νιου Ντηλ. Στην Ευρώπη υπάρχει μια επιστροφή στον Κέινς. Μήπως υπάρχει ένα θεωρητικο-πολιτικό κενό σε σχέση με το προς ποια κατεύθυνση πάμε;


Γιάννης Στουρνάρας: Δεν είναι κακό να επιστρέφουμε στους founding fathers όπως ο Keynes, ή ο Roosevelt με το New Deal. Μόνο πρέπει να το προσαρμόσουμε στις συνθήκες, διότι τότε, στις συνθήκες του Bretton Woods, η κίνηση κεφαλαίων δεν επιτρεπόταν στο βαθμό που επιτρέπεται σήμερα. Για παράδειγμα, η κερδοσκοπική κίνηση κεφαλαίων είναι ένα από τα αρνητικά στοιχεία του νέου συστήματος. Η παντελώς ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων έχει αποδειχτεί ότι δεν είναι το ίδιο πράγμα με την παντελώς ελεύθερη διακίνηση αγαθών, υπηρεσιών και ανθρώπων. Ενέχει ένα στοιχείο κινδύνου. Διότι τα κεφάλαια μετακινούνται με τεράστια ταχύτητα μέσα σε δευτερόλεπτα, δεν ορίζονται από φονταμένταλς αλλά από καθαρά κερδοσκοπικά πρότυπα. Θυμίζω την κατάρρευση της βρετανικής λίρας το 92, δεν ήταν λόγω φονταμένταλς που κατέρρευσε η βρετανική λίρα, ήταν κάποιος που είχε δύναμη οικονομική, πήρε θέση και γονάτισε την τράπεζα της Αγγλίας. Τέτοια φαινόμενα πρέπει να ελεγχθούν σήμερα. Άρα λοιπόν γυρνάμε στις ιδέες των founding fathers που ήταν ιδέες δημοκρατικές και στην ουσία παρείχαν ένα συμβιβασμό μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας. Αυτό είναι το ζητούμενο και σήμερα και αυτή η αρχή παραβιάστηκε βάναυσα με την μετατροπή της καρδιάς του χρηματοπιστωτικού συστήματος σε καζίνο. Στην Αμερική, κυρίως, αλλά και στην Ευρώπη.


Απ’ ό, τι αποδεικνύεται οι τράπεζες στην Ευρώπη δεν ήταν περισσότερο αθώες. Επομένως, το ζήτημα του συμβιβασμού μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας ξαναμπαίνει σήμερα, το ερώτημα είναι με τι μέσα θα το πετύχουμε και τα μέσα πρέπει να είναι σύγχρονα, να αντιστοιχούν στο πιο παγκοσμιοποιημένο σύστημα, στο γεγονός ότι έχει μπει μέσα η Κίνα. Δεν μπορείς να θες από τη μια μεριά να σου δανείσει η Κίνα 500 δις ευρώ κι απ’ την άλλη να μην την έχεις στους G-7 ή στους G-8 και να έχεις άλλες μικρότερες χώρες που δεν παίζουν πια ρόλο, μπορεί να έπαιξαν κάποτε αλλά δεν είναι τίποτα μπροστά στην Κίνα σήμερα. Άρα δεν μπορείς για παράδειγμα να λειτουργείς με την υπάρχουσα αρχιτεκτονική. Χρειάζεσαι μια άλλη αρχιτεκτονική πιο ανοιχτή, πιο δημοκρατική, να βάλεις μέσα χώρες που παίζουν ένα ρόλο σήμερα και τις χρειάζεσαι, χώρες που έχουν μεγάλα πλεονάσματα όπως η Κίνα. Αν δεν ήταν η Κίνα σήμερα, ο παγκόσμιος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης δεν θα ήταν 2.5 , θα ήταν -2.5. Η Κίνα είναι σήμερα λοκομοτίβα. Δεν μπορείς να την αποκλείσεις από τους θεσμούς αυτούς. Πρέπει να μάθουμε να ζούμε με την πραγματικότητα. Υπάρχει, είτε το θέλουμε είτε όχι, μια μεταφορά οικονομικής δύναμης έξω απ’ την Αμερική και πιθανώς έξω απ’ την Ευρώπη σε άλλες χώρες, που πολλοί τις ονομάζουν του αυταρχικού καπιταλισμού αλλά δυστυχώς αυτή είναι η πραγματικότητα. Κι είναι καλύτερα να τις έχεις μέσα, να τις νουθετείς, πώς ο αυταρχικός καπιταλισμός να γίνει πιο δημοκρατικός καπιταλισμός και να τις έχεις μέσα στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, σε μια θετική κατεύθυνση.


Π.Χ.: Ήθελα να σας ρωτήσω αν έχετε να πείτε κάτι περισσότερο για τον εκδημοκρατισμό όσον αφορά τις σχέσεις πολιτών –κράτους, πολιτών-χρηματοποπιστωτικών ιδρυμάτων, πολιτών- διεθνών οργανισμών…


Γιάννης Στουρνάρας: Εδώ ανοίγετε δύο θέματα, το θέμα της διαφάνειας και το θέμα του κοινωνικού κράτους. Στο βιβλίο που έχω μόλις τελειώσει και εκδίδεται σε λίγες μέρες, μιλάω κυρίως για την Ελλάδα αναζητώντας το νέο αναπτυξιακό πρότυπο. Λέω ότι η Ελλάδα χρειάζεται προσαρμογή σε τέσσερις κατευθύνσεις: στη συνολική ζήτηση γιατί καταναλώνουμε πάρα πολύ και εξάγουμε πολύ λίγο, στην ενίσχυση της προσφοράς, γιατί τα προϊόντα που εξάγουμε είναι χαμηλού τεχνολογικού περιεχομένου, δεν τα θέλει η διεθνής ζήτηση, στο κράτος δικαίου και στο κοινωνικό κράτος. Άρα, κοινωνικό κράτος και κράτος δικαίου είναι αναπόσπαστοι πυλώνες ενός σύγχρονου δημοκρατικού οικονομικού συστήματος.


Δηλαδή, το πρόβλημα στην Ελλάδα δεν είναι μόνο πρόβλημα ελλειμμάτων ή παγκόσμιου συστήματος, είναι και πρόβλημα δημοκρατίας που σημαίνει διαφάνεια επί της ουσίας και κράτος δικαίου. Εδώ ο πολίτης έχει την αίσθηση ότι ο πλούσιος πάντα ξεφεύγει, το σύστημα απονομής δικαιοσύνης είναι μεροληπτικό. Εάν δεν θέλουμε να δημιουργηθούν μεγαλύτερα προβλήματα από τα σημερινά, αυτό πρέπει να το βελτιώσουμε. Επίσης, το θέμα της διαφάνειας. Ο κόσμος πιστεύει ότι π.χ. οι τράπεζες κάτι κρύβουν στα βιβλία τους, ότι οι επιτροπές δεν κάνουν τη δουλειά τους σωστά. Μήπως λοιπόν πρέπει να προχωρήσουμε σε ακόμα μεγαλύτερη ανεξαρτητοποίηση των ρυθμιστικών αρχών; Π.χ. να μην αναφέρονται σε υπουργεία αλλά μόνο στη Βουλή; Τέτοιες προτάσεις κάνω στο βιβλίο. Μήπως πρέπει σε ορισμένα υπουργεία να έχουμε θεσμό μόνιμων γενικών γραμματέων, μόνιμων υπουργών; Το βρετανικό σύστημα δημόσιας διοίκησης, που είναι το καλύτερο στον κόσμο, στηρίζεται στους permanent under secretaries. Το ευρώ, επειδή ως μέλος της Νομισματικής Επιτροπής έζησα όλη τη διαπραγμάτευση, το ευρώ στην ουσία μπόρεσε και συμβίβασε τα αντιτιθέμενα συμφέροντα Γάλλων και Γερμανών- ένας Βρετανός δημόσιος υπάλληλος, ο σερ Νάιτζελ Γουίκς, ο permanent undersecretary του Treasury. Μήπως χρειαζόμαστε κι εδώ να βάλουμε ανθρώπους με διακομματικές διαδικασίες, να τους δίνουμε συμβάσεις πέντε ή εφτά ετών και να κάνουν τη δουλειά τους, δηλαδή να φύγει απ’ την πολιτική εξουσία ένα κομμάτι καθημερινής διαχείρισης; Για ποιο λόγο οι υπουργοί να υπογράφουν συμβάσεις; Εάν αυτό υπήρχε, δεν θα είχαμε σήμερα αυτές τις αρρωστημένες καταστάσεις που ταλανίζουν το ελληνικό πολιτικό σύστημα και θα κουβεντιάζαμε για πιο ουσιαστικά πράγματα τα οποία προκαλούν θλίψη στον κόσμο.


Π.Χ.: Σε σχέση με το θέμα της δημοκρατικής συμμετοχής: ένα αντεπιχείρημα είναι ότι και ο καπιταλισμός-καζίνο στηρίζεται από μια δημοκρατικού τύπου ιδεολογία. Ο πολίτης καλείται να συμμετέχει στον καπιταλισμό-καζίνο ως μέτοχος, stakeholder. Αυτή η ιδεολογία προτάσσει μια φαντασίωση ότι όλοι ξεκινούν με ίσες ευκαιρίες αλλά είναι μια επίφαση. Στο σύστημα το οποίο περιγράψατε, η συμμετοχή του πολίτη πού έγκειται;


Γιάννης Στουρνάρας: Ακριβώς εδώ ερχόμαστε σ’ αυτό που λέγεται ίσες ευκαιρίες. Αυτό είναι πάρα πολύ βασικό και το νο1. Δηλαδή, το σύγχρονο κοινωνικό κράτος πρέπει να διασφαλίζει ίσες ευκαιρίες. Και ίσες ευκαιρίες δεν μπορείς να διασφαλίσεις παρά μόνο με πολύ καλή δημόσια παιδεία, με πολύ καλή δημόσια υγεία και με ίση πρόσβαση σε δημόσια αγαθά. Αυτό είναι το ήμισυ του παντός. Χωρίς ίση πρόσβαση σε ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες, δεν μπορείς να εξασφαλίσεις ίσες ευκαιρίες, που είναι το απαύγασμα της συμμετοχής του πολίτη σε μια σύγχρονη δημοκρατία. Είναι δύσκολο να κάνεις άμεση δημοκρατία μέσα στις επιχειρήσεις, δεν στο επιτρέπει ο νόμος περί ανωνύμων εταιριών, οι μέτοχοι πρέπει να καθορίζουν το διοικητικό συμβούλιο για παράδειγμα κι αυτό δεν έχει και πάρα πολύ μεγάλη σημασία.


Άρα, πρώτο στοιχείο του κοινωνικού κράτους είναι ίσες ευκαιρίες, που σημαίνει για μένα πολύ καλές δημόσιες υπηρεσίες, κυρίως παιδείας και υγείας. Αν η Ελλάδα σήμερα κάπου πάσχει είναι στην παιδεία. Αν με ρωτούσε κάποιος ποιο είναι το σημαντικότερο μακροπρόθεσμο οικονομικό πρόβλημα της Ελλάδας, θα έλεγα η παιδεία. Δεύτερο θέμα: δίκαιο φορολογικό σύστημα. Χωρίς δίκαιο φορολογικό σύστημα, αναδιανεμητικό και αποτελεσματικό, δεν έχεις κοινωνική δικαιοσύνη. Τρίτο θέμα: ισορροπία μεταξύ των κοινωνικών εταίρων. Αυτό επιτυγχάνεται με το να διασφαλίσεις θεσμικά το θεσμό των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Δεν μπορείς να έχεις δημοκρατία αν δεν έχεις συλλογικές διαπραγματεύσεις. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις ήταν βασικό συστατικό στοιχείο του κοινωνικού κράτους μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με λύπη μου βλέπω ακόμα και προοδευτικούς οικονομολόγους να λένε, μα γιατί να γίνονται συλλογικές διαπραγματεύσεις και να μη γίνονται κατά επιχείρηση; Μα καταλαβαίνετε τι σημαίνει κατά επιχείρηση; Δεν θα έχει ο εργαζόμενος καμιά απολύτως δύναμη. Χρειαζόμαστε την ισορροπία της συλλογικής διαπραγμάτευσης.


Άρα λοιπόν χρειαζόμαστε αυτά τα τρία πράγματα- καλές δημόσιες υπηρεσίες παιδείας, υγείας, πολιτισμού και περιβάλλοντος, χρειαζόμαστε ένα φορολογικό σύστημα δίκαιο και αποτελεσματικό και χρειαζόμαστε επιτέλους να θεσμοθετηθεί και στην Ελλάδα ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. Δεν μπορούμε κατά περίπτωση να λέμε, πάρε επίδομα θέρμανσης…Πρέπει να σχεδιάσουμε πώς μπορεί να γίνει αυτό, να φτιάξουμε ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα για όλους τους πολίτες που ζουν στην Ελλάδα. Τώρα θα μου πείτε πρέπει να εξοικονομηθούν χρήματα. Κι εκεί έρχεται η δική μου πρόταση ότι πρέπει να μειώσουμε πάραυτα τις αμυντικές δαπάνες. Ιδανικά με μια συμφωνία με την Τουρκία. Και η Τουρκία ταλανίζεται από την κρίση. Η Ελλάδα δαπανά το 5% του ΑΕΠ, ενώ η Αυστρία δαπανά το 0.7%. Βέβαια εμείς δεν έχουμε την τύχη και τη χαρά να γειτονεύουμε με τέτοιες χώρες, αλλά και στην Τουρκία υπάρχουν φαντάζομαι λογικοί άνθρωποι. Πρέπει να εξοικονομήσουμε αμυντικές δαπάνες και να επενδύσουμε στην παιδεία.


Π.Χ.: Πολλά μέτρα τα οποία περιγράψατε θα έλεγα ότι είναι δύσκολη η υλοποίησή τους για πολλούς λόγους αλλά και για έναν παραπάνω, ότι πολλοί από τους θεσμούς που πρέπει να συμμετέχουν στην οικοδόμηση αυτών των μέτρων βρίσκονται σε κρίση. Δηλαδή, μιλάτε για συλλογικές διαπραγματεύσεις, αλλά την ίδια στιγμή τα εργατικά συνδικάτα ανά τον κόσμο βρίσκονται σε κρίση. Μιλήσατε για δημόσια αγαθά. Επίσης η έννοια των δημόσιων αγαθών βρίσκεται σε κρίση…


Γιάννης Στουρνάρας: Σε κρίση τα έφερε ο νεοφιλελευθερισμός, δεν είναι σε κρίση η έννοια του δημόσιου αγαθού…


Π.Χ.:…όσον αφορά την εμπιστοσύνη των πολιτών ως προς αυτά. Όλο και λιγότεροι πολίτες επιλέγουν, αν τους δοθεί η δυνατότητα, έναν δημόσιο ασφαλιστικό φορέα από έναν ιδιωτικό ή ένα δημόσιο σχολείο από ένα ιδιωτικό.


Γιάννης Στουρνάρας: Συμφωνώ μαζί σας, αλλά αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βελτιώσουμε το δημόσιο σχολείο και να βελτιώσουμε το ΙΚΑ. Πρέπει να λύσουμε σε μακροπρόθεσμη βάση το ασφαλιστικό πρόβλημα, έτσι ώστε ο άνθρωπος να μη φοβάται ότι δεν θα πάρει σύνταξη. Εγώ προτείνω ένα πάρα πολύ απλό μέτρο. Δεν χρειάζεται να πάρεις μέτρα δραστικά εδώ και τώρα, αλλά να λύσεις το πρόβλημα σε βάθος χρόνου. Να σας πω έναν απλό κανόνα, και αυτό που έκανε η κα Πετραλιά, η συγχώνευση ταμείων, μπορεί να βοηθήσει προς την κατεύθυνση που θα πω τώρα. Ο μέσος μισθός να αυξάνεται περισσότερο από τη μέση σύνταξη όσο γερνάει ο πληθυσμός και ο πληθυσμός γερνάει με ένα ρυθμό της τάξης του 1.9% το χρόνο. Άρα με τον ίδιο ρυθμό πρέπει να αυξάνεται ο μέσος μισθός σε σχέση με τη μέση σύνταξη. Γίνεται αυτό και βέβαια γίνεται πιο εύκολα αν είμαστε σε ένα περιβάλλον υψηλής οικονομικής ανάπτυξης, αλλά υπάρχουν κανόνες απλοί, επαληθεύσιμοι, οι οποίοι δεν του λένε του άλλου παίρνεις σύνταξη 600 ευρώ, τώρα θα πάρεις 300, όχι, αλλά παίρνεις 600, θα συνεχίσει να αυξάνεται αλλά, πρόσεξε, δεν θα αυξάνεται περισσότερο απ’ ό, τι αυξάνεται ο μισθός του εργαζόμενου πάνω στον οποίον πληρώνονται οι εισφορές για να πάρεις εσύ τη σύνταξή σου.


Άρα υπάρχουν απλοί κανόνες. Κι επειδή μιλήσατε πριν για την εμπιστοσύνη, ακριβώς, πρέπει να φτιάξουμε θεσμούς που αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη. Εάν κάπου θαυμάζω το σκανδιναβικό υπόδειγμα, κυρίως είναι γι’ αυτό. Υπάρχουν θεσμοί εμπιστοσύνης, οι πολίτες εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον διότι υπάρχουν θεσμοί διαχρονικοί. Δεν δέχομαι το επιχείρημα εδώ είναι Ελλάδα και δεν γίνονται αυτά. Γίνονται. Κι όταν ξεκίνησα πρόεδρος του ΣΟΕ το 1994 όλοι μου έλεγαν, πολλοί γνωστοί οικονομολόγοι μου έλεγαν, μα τι ευρώ, δεν υπήρχε ευρώ τότε, ecu, όταν ο πληθωρισμός στην Ελλάδα δεν μπορεί να πέσει κάτω από το 10 ή 12% . Σε ενάμισι χρόνο έπεσε. Άρα είναι θέμα σωστής πολιτικής, σωστής παρέμβασης. Εγώ είμαι κεϋνσιανός οικονομολόγος και πιστεύω στη δύναμη των κεντρικών κυβερνήσεων να ανατρέπουν καταστάσεις. Γι’ αυτό είμαι αισιόδοξος και δεν βάζω τον εαυτό μου στις Κασσάνδρες. Εάν κάτι βλέπουμε στην κρίση αυτή είναι ότι όλες οι κυβερνήσεις συμφωνούν ότι πρέπει να υπάρξουν διασωστικά πακέτα κεϋνσιανού τύπου.


Π.Χ.: Για την Ελλάδα αυτό μπορεί να γίνει στη βάση της αναδιαμόρφωσης της ΓΣΕΕ ή με μια καινούργια ΓΣΕΕ; Πέραν της έλλειψης εμπιστοσύνης πολλοί από τους θεσμούς και τους παίκτες που πρέπει να συμμετέχουν στην οικοδόμηση αυτής της νέας αρχιτεκτονικής, είναι προσκολλημένοι σε μια παλαιότερη αντίληψη του τι είναι αυτό το διεθνές χρηματοοικονομικό σύστημα.


Γιάννης Στουρνάρας: Η ΓΣΕΕ θα πρέπει να μιλήσει για θέματα ουσίας, να πάρει θέση και να μη μιλάμε με τη γλώσσα του παρελθόντος, με την ξύλινη γλώσσα. Αν γίνει πιο ρεαλιστική η ΓΣΕΕ, και ίσως πιο αντιπροσωπευτική, νομίζω ότι θα τραβήξει κόσμο, γιατί ο εργαζόμενος θέλει μια κάλυψη από ένα εργατικό συνδικάτο. Δηλαδή πρέπει να εκπαιδεύσουμε τον κόσμο και η ΓΣΕΕ μπορεί να παίξει πολύ σημαντικό ρόλο, εγώ πιστεύω πολύ στο ρόλο των κοινωνικών εταίρων. Μάλιστα εγώ προτείνω στο βιβλίο μου ότι ένα σημαντικό μέτρο θεσμικής προσαρμογής είναι να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίον ασκείται η οικονομική πολιτική. Σήμερα, η οικονομική πολιτική ασκείται σε πολύ βραχυπρόθεσμο ορίζοντα. Δεν γνωρίζουμε πού θα πάμε τα επόμενα δέκα χρόνια και δυστυχώς μεγάλα ζητήματα όπως είναι το ασφαλιστικό, η παιδεία, η διαχείριση των υδάτων, η ενέργεια, χρειάζονται δεκαετή ορίζοντα τουλάχιστον. Άρα λοιπόν παίρνοντας παράδειγμα από το partnership που έχουν κάνει οι Ιρλανδοί, που καταθέτουν ένα δεκαετές πρόγραμμα προς συζήτηση στους κοινωνικούς εταίρους, κι εκεί ο άλλος δεσμεύεται. Λες, κύριοι αυτές είναι οι προτάσεις, έχετε κάποιες άλλες, θέλετε να συμμετάσχετε στην εκπόνηση αυτού του προγράμματος; Τον άλλον τον κάνεις συμμέτοχο στη διαμόρφωση της οικονομικής πολιτικής. Αν προχωρήσουμε σε μια τέτοιου είδους αναμόρφωση των θεσμών ο κόσμος θα ανταποκριθεί.

Έχω το παράδειγμα του ευρώ. Ουδείς πίστευε ότι εμείς θα κατορθώσουμε με μια συνεπή οικονομική πολιτική να μπούμε στο ευρώ, και περισσότερο οι Ευρωπαίοι εταίροι μας. Όταν πρωτοπήγα στις Βρυξέλλες ως πρόεδρος του ΣΟΕ είδα πολλούς φίλους από την Αγγλία, που δούλευαν στο Treasury, στη Bank of England κλπ, με ρώτησαν what are you doing here; Δηλαδή θέλει η Ελλάδα να μπει; Τους φάνηκε περίεργο. Και σε έξι χρόνια που έφυγα, μου έλεγαν είχες δίκιο τελικά. Όλα γίνονται. Ελπίζω ότι το βιβλίο που βγάζω τώρα με τη Μαρία την Αλμπάνη θα είναι μια συμβολή σ’ αυτού του είδους τον, ελπίζω, εποικοδομητικό διάλογο.


Π.Χ.: Μήπως ζούμε κι έναν επαναπροσδιορισμό του τι είναι δημόσιο αγαθό σήμερα; Μήπως ακόμα και το χρηματοπιστωτικό σύστημα μπορεί να θεωρηθεί δημόσιο αγαθό;


Γιάννης Στουρνάρας: Το σύστημα πληρωμών είναι δημόσιο αγαθό σήμερα, ναι. Είναι η καρδιά της οικονομίας, Έχει ένα στρατηγικό ρόλο. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να το εθνικοποιήσουμε, σημαίνει ότι πρέπει να το εποπτεύουμε σωστά. Και δεν πρέπει να το εθνικοποιήσουμε διότι μπαίνουμε στο φιλοσοφικό ερώτημα γιατί απέτυχε ο υπαρκτός σοσιαλισμός. Δεν μπορεί το κράτος εθνικοποιώντας τα πάντα να λειτουργήσει. Δεν λειτουργεί ο μηχανισμός κινήτρων. Εδώ θέλουμε μια ισορροπία μεταξύ κινήτρων από τη μια πλευρά και εποπτείας από την άλλη. Άρα σαφώς το σύστημα πληρωμών είναι δημόσιο αγαθό γι’ αυτό και υπάρχουν κεντρικές τράπεζες γι’ αυτό και πρέπει να υπάρξουν οι παγκόσμιες εποπτικές αρχές ή ο συντονισμός όλων των κεντρικών τραπεζών. Το σύστημα πληρωμών είναι λοιπόν ένα δημόσιο αγαθό, η κατάρρευση του οποίου θα οδηγήσει σε κατάρρευση τα κοινωνικά κράτη, τις οικονομίες, γι’ αυτό και παρενέβησαν τα κράτη, για να το σώσουν.


Π.Χ.: Είναι ο Keynes ο οικονομολόγος του 21ου αιώνα;


Γιάννης Στουρνάρας: Α ναι, σίγουρα. Και ξέρετε η ιστορία δεν τον δικαίωσε, με την έννοια ότι ως διαπραγματευτής της Μεγάλης Βρετανίας στο Bretton Woods απέτυχε. Πήγε με το mandate το εξής, ότι κοίταξε να δεις εμείς δώσαμε αίμα, ας δώσουν οι Αμερικάνοι λεφτά, και δεν έγινε αυτό.

Στη συζήτηση, σημείο εκκίνησης του ομώνυμου αφιερώματος, ο Paul Hartzog και ο Trebor Scholz προσπαθούν να αποτυπώσουν μία κριτική του web 2.0 οργανωμένη σε 5 άξονες: παραγωγή, εκμετάλλευση, ατομικότητα/συλλογικότητα, πολιτιστικές διαφορές, ακτιβισμός.


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτό που συμβαίνει σήμερα υπογραμμίζει το γεγονός ότι το θέμα δεν ήταν ποτέ η κυριότητα. Η κυριότητα εγγυάται την ικανότητα να λαμβάνουμε και να εφαρμόζουμε αποφάσεις για την παραγωγή και να απολαμβάνουμε τους καρπούς αυτών των αποφάσεων. Η κυριότητα μας δίνει πρόσβαση στην παραγωγή. Η πρόσβαση είναι τώρα αποκεντρωμένη και υπό διευθέτηση.


Κατά συνέπεια, θα έλεγα ότι ο κρίσιμος παράγοντας σήμερα δεν είναι τα ‘μέσα παραγωγής’ αλλά τα ‘μέσα πρόσβασης’. Ας πάρουμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: Τη Wikipedia. Για τη λειτουργία της wikipedia πρέπει να υπάρχει: 1) πρόσβαση στην παραγωγή, δηλαδή σελίδες που επιδέχονται επιμέλειας, 2) πρόσβαση στην κατανάλωση, δηλαδή πρόσβαση στην ανάγνωση των σελίδων και 3) πρόσβαση στο Ίντερνετ. Οι κυβερνήσεις καθιστούν δυνατή την πρόσβαση στους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ (ISPs) που δίνουν πρόσβαση στους τελικούς χρήστες, και οι κάτοχοι της wikipedia καθιστούν δυνατή την πρόσβαση μέσα από τους διακομιστές και ένα σύστημα ανοιχτής επιμέλειας. Υπάρχουν σε αυτή την αλυσίδα πολλά σημεία παρεμπόδισης, παρακολούθησης, εκμετάλλευσης κλπ.


Πολύ πρόσφατα είδαμε, μέσα από την εξέγερση των χρηστών στο Digg και μια παρόμοια κρίση στο LiveJournal, στοιχεία μιας πολιτιστικής μεταστροφής στις αξίες σχετικά με το τι σημαίνει συμμετοχή στον δικτυακό πολιτισμό. Όλο και πιο πολύ, ο κόσμος ζητά υπευθυνότητα από τους ανθρώπους που ασχολούνται με τους διακομιστές και τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ. Ωστόσο, όσο υπάρχουν διακομιστές, φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ και άλλοι ανασχετικοί παράγοντες, με άλλα λόγια, όσο το Ίντερνετ δεν λειτουργεί πλήρως μεταξύ ομότιμων- οι ισχυροί θα έχουν τρόπους να κλείνουν λογαριασμούς, να απαγορεύουν την πρόσβαση σε ιστοσελίδες κλπ.


Μπορούμε να δούμε την επίδραση αυτής της μεταστροφής σε αρκετές από τις τρέχουσες διαμάχες: Στη συζήτηση για την ‘ ουδετερότητα του δικτύου’ για παράδειγμα ή την πιο γενική συζήτηση για το κατά πόσο η πρόσβαση στο Ίντερνετ πρέπει να είναι ιδιωτικό ή δημόσιο αγαθό. Το γεγονός ότι κυβερνήσεις και εταιρίες επιδιώκουν να χρησιμοποιούν τους φορείς παροχής υπηρεσιών Ίντερνετ ως σημεία παρακολούθησης είναι ένα ακόμη παράδειγμα. Η ‘long tail’ οικονομία έχει να κάνει με το πώς η πρόσβαση αλλάζει τη δυναμική της παραγωγής στο μέτρο που επιδρά σε αυτό που παράγεται και σε αυτόν που το παράγει. Οι εφαρμογές μερισμού αρχείων μεταξύ ομότιμων όπως το BitTorrent επιτρέπουν την πρόσβαση σε ταινίες, μουσική και άλλα μέσα επικοινωνίας έξω από τις παραδοσιακές (και εξαιρετικά ελεγχόμενες) διόδους.


Συμπερασματικά, το σημαντικό με τα μέσα παραγωγής είναι ότι δεν παράγουν απλώς αντικείμενα, αλλά, όπως είπε ο Μαρξ, έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Αυτό που παράγεται σήμερα είναι πολιτισμός, γνώση, στυλ, ρουτίνα, κλάση κλπ. Οτιδήποτε μεταξύ παραγωγών και παραγωγής είναι εν δυνάμει προβληματικό. Αυτό που πρέπει να προστατευθεί είναι η πρόσβαση.


Trebor Scholz: Πριν έρθω στην ερώτησή σας, θα ήθελα να απαντήσω στον Paul Hartzog. Η εταιρική γλώσσα του Web 2.0 χτυπά πράγματι το καμπανάκι σε σχέση με την ανοιχτή πρόσβαση και ανανέωση και είναι καλό που ο Paul προειδοποιεί έναντι τόσης αφέλειας. Ακόμη και στον ανεπτυγμένο κόσμο υπάρχουν μεγάλοι θύλακες φτωχών εργαζόμενων, παράνομων μεταναστών και, επίσης, νέων στις αγροτικές περιοχές, οι οποίοι έχουν τη μικρότερη πρόσβαση. Τι κάνει γι’ αυτούς το web; Οποιαδήποτε κριτική στο κοινωνικό web ηχεί σαν ένα ελιτίστικο πρόβλημα το οποίο θα επιθυμούσαν να έχουν.


Από την άλλη πλευρά, είναι παράλογο να μιλάμε για τους παραγωγούς στο κοινωνικό web ως χρήστες που ανήκουν σε μια ελίτ, εάν σκεφτούμε τα 160 εκατομμύρια ανθρώπους στην κινεζική κοινωνική ιστοσελίδα QQή τα 180 εκατομμύρια χρήστες που δημιούργησαν το δικό τους ‘προφίλ’ στη MySpace. Οι περισσότεροι φοιτητές στη Βόρεια Αμερική είναι στo Facebook και στη νοτιοκορεάτικη κοινωνική ιστοσελίδα Cyworld συνεισφέρουν γύρω στα 20 εκατομμύρια. Σε διεθνή κλίμακα, κοινωνικές ιστοσελίδες όπως το Orkut κυριαρχούν στη Βραζιλία και την Ινδία. Η ηλικία, το φύλο και η γλωσσική ποικιλία online έχουν αλλάξει προς το καλύτερο και οι υψηλοί αριθμοί χρηστών μιλούν από μόνοι τους.


Στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλοί άνθρωποι βρίσκονται σε φυσική απομόνωση λόγω της αστικής εξάπλωσης, του πολιτισμού του φόβου, που καθορίζει τη γονική συμπεριφορά, της χαμένης αίσθησης του τόπου, της φύσης της αγοράς εργασίας και του διαδεδομένου ατομικισμού.


Το κοινωνικό web τους επιτρέπει να παραμένουν σ’ επαφή, να κάνουν φίλους ή να επανασυνδέονται. Οι κοινωνικές πλατφόρμες γίνονται μια μερική θεραπεία, ένα σταθερό σημείο γι’ αυτούς τους κοινωνικά ασθενείς. Δεν είναι δύσκολο να βρούμε περιπτώσεις κοινωνικής απομόνωσης, αλλά τελικά ο υπέρβαρος έφηβος ή ο αποξενωμένος ενήλικος δεν είναι προϊόντα του κοινωνικού web αλλά των γνωστών προβλημάτων της κοινωνίας γενικά.


Για να απαντήσω στην ερώτηση: αυτοί που μπορούν ν’ απλώσουν τα χέρια στα αμέτρητα ‘κοινωνικής λειτουργίας συστήματα’ κερδίζουν τα μέσα της παραγωγής που βασίζεται στο web. Το καρότο που αποτελεί κίνητρο για τη συμμετοχή του δικτυωμένου κοινού είναι η ‘δωρεάν’ υπηρεσία που έχει ωστόσο μια κρυφή τιμή χρήσης. Οι χρήστες διαβάζουν ανακοινώσεις στις κοινωνικές ιστοσελίδες. Ρυθμίζουν το σχέδιο στις σελίδες τους στη MySpace. Μπαίνουν στο στάτους τους στη Facebook (FB). Απαντούν στις λεγόμενες αφίσες FB, δημιουργούν και ανεβάζουν βίντεο, ενημερώνουν τα ‘προφίλ’ τους (διαμαρτύρονται ότι το να έχεις παντρευτεί τη δουλειά σου δεν είναι επιλογή). Οι χρήστες τακτοποιούν τις φωτογραφίες τους στο FB και τις σχολιάζουν μεταξύ τους. Χώνουν τη μύτη τους σε αυτές των άλλων ή κοιτούν τα βίντεο των άλλων. Γίνονται και ξεγίνονται φίλοι και εγκαθιστούν βίντεο. Περνούν τον καιρό τους εγκαθιστώντας κάποια από τις 400 εφαρμογές στη Facebook, στα μπλογκς της MySpace ή κουβεντιάζοντας στο Skype.


Όλες αυτές οι δραστηριότητες δημιουργούν οικονομική αξία, που βασίζεται μερικές φορές στην ακούσια συμμετοχή. Τα κωλύματα στον τρόπο συνεισφοράς είναι λίγα. Ωστόσο αποτελεί παραβίαση της κοινωνικής σύμβασης να μην ξέρουν οι χρήστες ότι χρησιμοποιούνται. Σε άλλες περιπτώσεις, οι άνθρωποι ξέρουν ότι χρησιμοποιούνται και το αποδέχονται. Είναι ένα είδος αμοιβαίας ανταλλαγής-οι εταιρίες γίνονται πλούσιες ενώ οι χρήστες απολαμβάνουν την ευχαρίστηση της δημιουργίας και της κοινωνικότητας, αποκτούν φιλίες, μοιράζονται τις εμπειρίες της ζωής τους, αρχειοθετούν τις μνήμες τους, αποκτούν δουλειές, βρίσκουν συντρόφους και συνεισφέρουν στο γενικότερο καλό.


Συνοψίζοντας, τα μέσα παραγωγής είναι διαθέσιμα στο δικτυωμένο κοινό-τα εργαλεία κι οι πλατφόρμες ανήκουν, ωστόσο, σε εταιρίες.


Θανάσης/Παύλος: Η εκμετάλλευση παραμένει ακόμη η καίρια κοινωνική σχέση που διαμορφώνει την άυλη εργασία και την παραγωγή μεταξύ ομότιμων;


Trebor Scholz: Η κατάσταση είναι περίπλοκη και παράδοξη. Άρχισα να την περιγράφω στην προηγούμενη απάντησή μου. Από τη μια πλευρά, οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται πιο εύκολα μέσα απ’ το κοινωνικό web. Από την Heinz Ketchup μέχρι τη Yaadz.com, οι εταιρίες πειραματίζονται απευθυνόμενες σε πλήθη, η εργασία προσφέρεται σε ευρείες ομάδες ανθρώπων μέσα από ανοιχτό κάλεσμα στο Ίντερνετ. Οι εργαζόμενοι/παραγωγοί πληρώνονται λίγο ή και καθόλου.


Πολλές από τις ‘δωρεάν’ υπηρεσίες στο κοινωνικό web εισβάλλουν στην προσωπική ζωή των χρηστών. Η έρευνα αγοράς οδηγεί σε καλά τοποθετημένες διαφημίσεις (ανεπιθύμητο περιεχόμενο). Οι ιστοσελίδες γνωριμιών εμπορευματοποιούν την οικειότητα και τα spam κυριαρχούν. Η Amazon.com βοηθά τους ανθρώπους να βρίσκουν βιβλία και μουσική αλλά διαβρώνει αξιόλογες διαδικασίες μέσα από τις οποίες οι άνθρωποι ανακαλύπτουν νέους συγγραφείς ή καλλιτέχνες. Περιορίζει τα τυχαία γεγονότα της καθημερινής ζωής, που αποτελούν τη βάση για πολλές ευχάριστες και σημαντικές αλλά αναποτελεσματικές δραστηριότητες. Χρησιμοποιούνται οι χρήστες; Σίγουρα ναι. Τους πειράζει; Όχι ακόμη.


Η τεχνική υποστήριξη της κοινωνικής ζωής 200 εκατομμυρίων κοστίζει. Η Google λειτουργεί χιλιάδες διακομιστές. Παρόλα αυτά, στην περίπτωση της MySpace, η News Corp εισέπραξε πάνω από 14δις δολάρια -αυτή η αξία δημιουργείται από το δικτυωμένο κοινό. Η μετατροπή σε χρήμα μιας εργασίας συγκινησιακού χαρακτήρα δεν είναι κάτι καινούργιο. Επιχειρήθηκε για πρώτη φορά online το 1987 με το Lucas Habitat, ένα online παιχνίδι τεχνολογικά ισχυρό. Αργότερα, το NewHoo (που ονομάστηκε στη συνέχεια The Open Directory Project ή DMOZ) έκανε εμπορική χρήση των εθελοντών επιμελητών του.


Paul Hartzog: Δεν νομίζω. Υπάρχει λόγος που ονομάζεται ‘ οικονομία μερισμού’. Το γεγονός ότι μερικές εταιρίες μπορούν να παίρνουν τα αποτελέσματα αυτού του μερισμού και να δημιουργούν κέρδος δεν νομίζω ότι αποτελεί συναφές σχόλιο, γιατί η δράση δεν είναι εκεί. Η οικονομία της εμπορευματοποίησης και της εξαγωγής υπεραξίας είναι ένα πολύ διαφορετικό δίκτυο από την οικονομία μερισμού μεταξύ ομότιμων. Το Copyleft και οι άδειες Creative Commons υπάρχουν ακριβώς για να αποτρέπουν την ιδιοποίηση (μέσω ιδιοκτησίας ) έργων ηθελημένα ανοιχτών στον μερισμό.


Στην πραγματικότητα, συμβαίνουν δυο πράγματα. Το πρώτο είναι ότι οι άνθρωποι δεν απαιτούν πλέον από τις εταιρίες των μαζικών μέσων επικοινωνίας να είναι αποτελεσματικές σε ό, τι αφορά στην πληρωμή της εργασίας τους. Κοιτάξτε απλώς την iStockPhoto.com. ΜΠΟΡΕΙΤΕ να πείτε ότι οι εταιρίες μπορούν τώρα να έχουν πρόσβαση σε καλές φωτογραφίες αρχείου με λιγότερα χρήματα και συνεπώς υπάρχει εκμετάλλευση. Θα μπορούσατε όμως, επίσης, να πείτε ότι τα άτομα μπορούν τώρα να πληρώνονται απευθείας, χωρίς να μεσολαβούν τα μέσα επικοινωνίας, οι διανομείς και οι οργανώσεις παροχής αδειών και, κατά συνέπεια, παρακάμπτουν ολόκληρες κατηγορίες εκμετάλλευσης που αναπτύχθηκαν στη βιομηχανική εποχή. Η μουσική βιομηχανία είναι ένα ακόμη τυπικό παράδειγμα όπου όλο το χρήμα παρέμενε προηγουμένως μέσα στο δίκτυο μιας ελίτ που έλεγχε την υποδομή και τίποτα σχεδόν δεν έφτανε στους δημιουργικούς παραγωγούς. Τώρα, το χρήμα πηγαίνει απευθείας στους δημιουργούς. Το θέμα δεν είναι τόσο ποιος εκμεταλλεύεται ποιον, όσο ότι τα άτομα μπορούν τώρα να παρακάμπτουν δομές και πρακτικές εκμετάλλευσης που υπήρχαν στο παρελθόν. Είναι μια επιλογή που υποχρεώνει τις δομές αυτές να αλλάξουν.


Αλλά ακόμη κι αυτό είναι, νομίζω, πολύ περιορισμένο. Για να μείνουμε στο παράδειγμα της μουσικής, υπάρχει η κοινή πεποίθηση μεταξύ των μεγιστάνων των μουσικών μέσων επικοινωνίας ότι χωρίς εμπορευματοποίηση και οικονομικά κίνητρα οι δημιουργοί δεν θα δημιουργούν. Χάρη σ’ αυτό που ο Lawrence Lessig αποκαλεί ‘κουλτούρα εγγραφής’ ξέρουμε ότι αυτό δεν ισχύει (στην πραγματικότητα, οι καλλιτέχνες το ήξεραν πάντα). Οι άνθρωποι δεν ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ οικονομικό κίνητρο για να μοιραστούν τις παρατηρήσεις τους για τα βιβλία στη del.icio.us, τις φωτογραφίες τους στο flickr, τη μουσική τους στη MySpace. Κι ένα μεγάλο μέρος αυτής της δημιουργικότητας αβγατίζει μέσω ιδιόκτητων μηχανισμών, όπως για παράδειγμα, η τωρινή μανία του ‘make yourself as a Simpson’s character’ (γίνε ένας απ’ τους Simpson) στο http://www.simpsonsmovie.com, που διαθέτει μάλιστα τη δική του συλλογή φωτογραφιών στη flickr.com όπου οι άνθρωποι μοιράζονται τις εικόνες που δημιουργούνται σ’ αυτή την ιδιόκτητη ιστοσελίδα. Η ομάδα Simpson είναι πασίγνωστη για τη ριζοσπαστική στάση της σε σχέση με το κοπυράιτ, και παρόλα αυτά κάποια άτομα βγάζουν μεγάλη υπεραξία εκμεταλλευόμενοι τη διασύνδεση για την κατασκευή εικόνας και μοιραζόμενοι ύστερα τις εικόνες στο flickr.com. Πρόκειται σαφώς για μια περιπλοκή της παραδοσιακής ρητορικής για την ‘εκμετάλλευση’.


Trebor Scholz: Οι άνθρωποι χρησιμοποιούνται και ταυτόχρονα αποκτούν μεγαλύτερες δυνατότητες. Είναι πολύ νωρίς για να πούμε πόσο αποτελεσματικά είναι τα νέα είδη παροχής αδειών περιεχομένου σε ό, τι αφορά στην αποτροπή της (εμπορικής) ιδιοποίησης. Άλλο είναι να σε χρησιμοποιούν κι άλλο να μην ξέρεις ότι η προσοχή που αφιερώνεις μετατρέπεται σε χρήμα.


Paul Hartzog: Ναι, συμφωνώ. Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον ως προς το κατά πόσον το αίτημα για διαφάνεια πρέπει να αφορά μια νομική λύση, δηλαδή ένα νόμο που θα απαιτεί δημόσια γνωστοποίηση, ή μια λύση της αγοράς, δηλαδή οι χρήστες να ζητούν γνωστοποίηση από τις ιστοσελίδες και διαφορετικά να πηγαίνουν αλλού. Είναι πολύ νωρίς για να προβλέψουμε τι θα γίνει.


Θανάσης/Παύλος: Τι είδους κοινωνικότητα παράγει το ‘κοινωνικό web’; Και πώς αυτή σχετίζεται με τα προβλήματα της ατομικότητας και της οικοδόμησης κοινότητας;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι αυτός είναι ένας τομέας-κλειδί, όπου μπορούμε να εντοπίσουμε τι λειτουργεί και τι όχι λαμβάνοντας υπόψη το μέλλον της κοινωνικής τεχνολογίας και της ηλεκτρονικής συμμετοχής. Μπορούμε να φανταστούμε τα δυο είδη κοινωνικότητας που παράγονται ως δυο δυνάμεις, που η μια ωθεί προς τα άτομα και η άλλη προς τις κοινότητες.


Πρώτον, έχουμε συστήματα με ατομικιστική οντολογία. Σε αυτά τα συστήματα, η υποδομή υπάρχει για να παρέχει στον ιδανικό ορθολογικό ωφελιμιστή χρήστη/καταναλωτή κάποιο εμφανές ατομικό όφελος. Όταν η ατομική ωφέλεια εκπίπτει, ο χρήστης φεύγει. Κατά τη γνώμη μου, αυτού του είδους η κοινωνικότητα δεν έχει να κάνει με την κοινότητα. Δεν έχουμε την αίσθηση της κοινότητας με άλλους επισκέπτες στην amazon.com επειδή έτυχε απλώς να αξιολογήσουν ή να σχολιάσουν το ίδιο βιβλίο με μας.


Αντίθετα, έχουμε ηλεκτρονικές κοινότητες όπου οι συμμετέχοντες βλέπουν την κοινότητα σαν κάτι πέρα από τους ίδιους. Σ’ αυτούς τους χώρους, τα άτομα είναι διατεθειμένα να αλλάξουν για το καλό της κοινότητας. Το έζησα αυτό πρόσφατα από πρώτο χέρι. Μια μακρά συζήτηση για τις κομβικές αξίες μιας κοινότητας κατέληξε στη δημιουργία νέων χώρων με βάση τα θέματα που τέθηκαν. Η όλη υπόθεση μου θύμισε την εποχή των πολιτικών δικαιωμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες.


Η διάκριση αυτή είναι χρήσιμη διότι μπορούμε αμέσως να δούμε ότι ορισμένοι από τους συμμετέχοντες online εμπίπτουν στην πρώτη κατηγορία. Αυτοί οι άνθρωποι νοιάζονται μόνο για το πρώτο είδος κοινωνικότητας: κοινωνικότητα με ατζέντα. Πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο οι κατασκευαστές ιστοσελίδων όσο και οι χρήστες εμπίπτουν σ’ αυτή την κατηγορία. Στην πραγματικότητα, δεν ΜΠΑΙΝΩ στο amazon.com για να είμαι κοινωνικός, μπαίνω για να αγοράσω βιβλία. Αντίστροφα, η δεύτερη κατηγορία αντιμετωπίζει την κοινωνικότητα ως εγγενές αγαθό, για την ίδια τη διαδικασία. Η διαφορά μεταξύ των δυο είναι η αυτό-οργάνωση. Η διάκριση αυτή μας πηγαίνει πίσω στον Αριστοτέλη και στην ιδέα ότι είμαστε πλήρεις άνθρωποι μόνο όταν εμπλεκόμαστε στη διακυβέρνηση της κοινότητάς μας. Το πρώτο καίριο σημείο είναι ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε με ποιο είδος κοινωνικότητας έχουμε να κάνουμε, ρίχνοντας απλώς μια ματιά στα κίνητρα των δημιουργών της κοινότητας. Το δεύτερο καίριο σημείο είναι ότι πολύ συχνά οι κοινότητες ξεφεύγουν από τα κίνητρα των δημιουργών και κάνουν κάτι νέο.


Αυτή η διάκριση έχει μια σημαντική συνέπεια για την πολιτική θεωρητικολογία. Στον φυσικό κόσμο, ένας πολίτης μπορεί να εμπλακεί στη διακυβέρνηση μιας μόνο γεωγραφικής οντότητας (μερικές φορές ομάδων.) Αυτό σημαίνει ότι η αρχική πολιτικο-θεωρητική συζήτηση αφορούσε την ‘καλύτερη’ ή ‘βέλτιστη’ μορφή κυβέρνησης, κι αυτό ίσχυε για χιλιάδες χρόνια. Σήμερα, όμως, online, οι άνθρωποι μπορούν και εμπλέκονται σε πολλές κοινότητες με ποικίλες μορφές διακυβέρνησης, ανά πάσα στιγμή. Αυτό που αλλάζει είναι ότι αντί να επιλέγουν ένα είδος καθεστώτος και να επιχειρηματολογούν γι’ αυτό, μπορούν να μεταφέρουν ως συμμετέχοντες τα πλεονεκτήματα, τα μειονεκτήματα και τους κανόνες της κατάλληλης δράσης από κοινότητα σε κοινότητα. Επιπλέον, οι συμμετέχοντες μπορούν να μεταφέρουν τις εμπειρίες και τις προσδοκίες τους από κοινότητα σε κοινότητα. Πολλές κοινότητες, πολλές μορφές διακυβέρνησης, πολλά είδη συμμετεχόντων. Νομίζω ότι αυτή η έννοια πολλαπλής ταυτότητας και κοινοτικής κινητικότητας δημιουργεί τελικά έναν συμμετέχοντα (πολίτη) πολύ πιο ευαίσθητο στις χαρές και τις προκλήσεις μιας ενεργής πολιτικής ζωής.


Trebor Scholz: Οι τυπολογίες της συμμετοχής στο κοινωνικό web πρέπει ν’ αρχίζουν με τον διαχωρισμό μεταξύ εκούσιας και ακούσιας συμμετοχής (π.χ. εξαγωγή δεδομένων).


Οι κυριότερες δραστηριότητες στο κοινωνικό web είναι ο σχολιασμός, η επισύναψη, η κατάταξη, η προώθηση, η ανάγνωση, η προσυπογραφή, η αποστολή, η διασύνδεση, ο συντονισμός, η εγγραφή, το μοίρασμα, η συνεργασία, η προτίμηση, το γράψιμο- το φλερτ, η δουλειά, το παιχνίδι, η κουβέντα, το κουτσομπολιό, η συζήτηση και η μάθηση.


Ένα καίριο φαινόμενο στο web είναι αυτό της αιχμάλωτης κοινότητας. Οι χρήστες συνεισφέρουν σε κοινωνικά περιβάλλοντα με ένα περιεχόμενο που δεν μπορούν να πάρουν μαζί τους σε περίπτωση που θέλουν να φύγουν (πχ αν έχεις ανεβάσει πολλά δικά σου βίντεο στο YouTube και φωτογραφίες στο Flickr). Οι φίλοι του χρήστη είναι συγκεντρωμένοι σε λίγα μόνο μέρη, πράγμα που αποτελεί μεγάλο κίνητρο για τους ανθρώπους να συναθροίζονται εκεί. Επομένως, το περιεχόμενο είναι κι αυτό συγκεντρωμένο, κι αυτό κάνει τις ιστοσελίδες πιο ελκυστικές. Η αιχμαλωσία αυτή δεν είναι τυχαία αλλά είναι μάλλον κεντρική για να ξεκινήσουν επιχειρηματικές στρατηγικές.


Θανάσης/Παύλος: Με ποιο τρόπο αυτή η κοινωνικότητα αντιμετωπίζει το θέμα της πολιτιστικής διαφοράς; Υπάρχει προκατάληψη στο θέμα του φύλου;


Trebor Scholz: Η πολιτιστική διαφορά είναι μεγάλο θέμα. 1.114 δις άνθρωποι χρησιμοποιούν σήμερα το Ίντερνετ- ο αριθμός είναι τόσο υψηλός λόγω της αύξησης του οικονομικά αναπτυσσόμενου κόσμου. Ο μισός από αυτόν τον πληθυσμό αποτελείται σήμερα από γυναίκες. Τα πράγματα αλλάζουν σε ό, τι αφορά στη δυναμική των φύλων: στην ηλικιακή ομάδα των 25-34, οι γυναίκες κυριαρχούν στο web. Ωστόσο, σε πολλά συμμετοχικά περιβάλλοντα, οι γυναίκες προτιμούν να διαβάζουν και να συμμετέχουν σιωπηλά (προώθηση, αντιγραφή, σχόλιο). Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς την πολιτιστική διαφορά σε σχέση με την επιτυχία ορισμένων κοινωνικών ιστοσελίδων.


Το MySpace και το Facebook κυριαρχούν στη Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία. Το Facebook είναι πιο δημοφιλές απ’ το MySpace εκτός Ηνωμένων Πολιτειών. Το LiveJournal κυριαρχεί στη Ρωσία. Τα 68 εκατομμύρια χρήστες του Orkut προέρχονται κυρίως από την Ινδία και τη Βραζιλία, όπως κι από την Κολομβία, την Κόστα Ρίκα, τη Δομινικανή Δημοκρατία, τον Ισημερινό, το Σαλβαδόρ, τη Γουατεμάλα, την Ονδούρα, το Κουβέιτ, τον Μαυρίκιο, τη Μογγολία, τη Νικαράγουα, το Περού, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ταϊλάνδη και την Τυνησία. Το Fotolog είναι απών στη Νότια Αμερική, μολονότι οι Μεξικανοί λατρεύουν το hi5. Γιατί ορισμένες κοινωνικές ιστοσελίδες κυριαρχούν σε χώρες που βρίσκονται πολύ μακριά από την αμερικανική τους (Ηνωμένων Πολιτειών) προέλευση; Μια πρόσφατη μελέτη των Zahir, Dobing και Hunter αναφέρει ότι παίζουν ρόλο οι χρωματικοί συνδυασμοί στις πύλες εισόδου των ιστοσελίδων. Αλλά οι άνθρωποι θέλουν επίσης να περνούν το χρόνο τους εκεί που βρίσκονται πολλοί άνθρωποι και από τη στιγμή που μια ιστοσελίδα χάνει έδαφος για μια ορισμένη ηλικιακή ομάδα σε μια γεωγραφική περιοχή είναι δύσκολο αυτό να αλλάξει.


Paul Hartzog: Ξέρουμε εδώ κι αρκετό καιρό ότι η πολιτιστική διαφορά επιδρά στη γνώση και την κοινωνικότητα με πολύ βασικό τρόπο. Το βιβλίο Women, Fire and Dangerous Things του George Lakof περιγράφει πώς οι πολιτιστικές διαφορές δεν επιδρούν μόνο στην οικοδόμηση κατηγοριών, αλλά ακόμη και σε βασικά πράγματα όπως η αντίληψη των χρωμάτων. Αυτές οι διαφορές εμφανίζονται επίσης σε μελέτες για το φύλο. Πράγματι, μια από τις προσωπικές σταυροφορίες μου είναι ενάντια στο γεγονός ότι η Δύση κατασκευάζει και εξάγει ηλεκτρονικούς υπολογιστές που τα αρχειακά και λειτουργικά συστήματά τους υπαγορεύονται από ένα δυτικό αρσενικό ιεραρχικό μοντέλο, δηλαδή ένα δέντρο φακέλων. Η παγκοσμιοποίηση και η επακόλουθη διεισδυτική κοινωνικότητα πρέπει να επιδεικνύουν ευαισθησία έναντι αυτών των απροσδιόριστων, συχνά κρυφών, μεθόδων κυριαρχίας.


Αλλά, όπως σημειώνει ο Trebor, υπάρχει ένα είδος αντίθετης δύναμης που λειτουργεί ενάντια στην παγκόσμια ομοιογένεια και εκδηλώνεται στον τρόπο που οι διάφορες ομάδες έχουν διαφορετικές μεθόδους συμμετοχής online. Ο πολιτισμός είναι μία, το φύλο μια άλλη. Υπάρχουν κι άλλες : πλούτος, δυνατότητα πρόσβασης κλπ. Σε γενικές γραμμές, είναι χρήσιμο να πούμε ότι οι γυναίκες τείνουν να συμμετέχουν με ένα τρόπο κι οι άντρες με άλλο ή ότι οι πλούσιοι συμμετέχουν μ’ ένα τρόπο και οι φτωχοί με άλλο (για παράδειγμα, το πρόσφατο κείμενο της Danah Boyd για τους ταξικούς διαχωρισμούς όπως αναπαράγονται στη MySpace και τη Facebook) αλλά αυτό δεν μας εξηγεί το γιατί.


Εάν οι τεχνολογίες μας δεν είναι χωρίς προκατάληψη έναντι της διαφοράς, αυτό συμβαίνει επειδή εμείς, ως άνθρωποι που επιλέγουμε τον τρόπο που αναπτύσσουμε την τεχνολογία, δεν είμαστε χωρίς προκατάληψη. Συχνά όμως είμαστε χωρίς προκατάληψη σε σχέση με τον εαυτό μας- τις προκαταλήψεις μας, τις κρίσεις μας, τις συνήθειές μας κλπ. Ο κόσμος του Ίντερνετ φέρνει πολλά απ’ αυτά στο προσκήνιο και ξαφνικά έχουμε κάπου έναν προγραμματιστή ηλεκτρονικού υπολογιστή που η δουλειά του θα αναπτυχθεί σε παγκόσμιο επίπεδο και πρέπει να παλέψει με τις πολιτιστικές προκαταλήψεις όπως ποτέ στο παρελθόν. Και όχι μόνο άτομα, αλλά ολόκληρες βιομηχανίες παραγωγής γνώσης υποχρεούνται να προσαρμοστούν σε αυτό το νέο περιβάλλον.


Θανάσης/Παύλος: Προειδοποιείτε και οι δυο, σε διαφορετικό βαθμό, έναντι της απατηλής λάμψης του web 2.0. Ποιο είδος ακτιβισμού πιστεύετε πως θα ήταν πιο παραγωγικό σε σχέση με το web 2.0: να ιδιοποιηθούν οι υπάρχουσες πλατφόρμες στο κοινωνικό web ή να δημιουργηθούν άλλες, εναλλακτικές;


Trebor Scholz: Εάν ο στόχος μας είναι να ζήσουμε ηθικές ζωές στο πλαίσιο του (ευμετάβλητου) κοινωνικού web, θα χρειαστούμε οποιαδήποτε πλατφόρμα- εταιρική, υβριδική ή μη-εμπορική που μπορεί να χρησιμεύσει ως τόπος σημαντικών παρεμβάσεων. Ο Henry Jenkins γράφει στο Convergence Culture ότι



‘η συζήτηση παραμένει μέσα σε πλαίσιο, σαν η μόνη εναλλακτική λύση να είναι να μη συμμετέχουμε στα μέσα επικοινωνίας και να ζούμε στα δάση, τρώγοντας βελανίδια και σαύρες και διαβάζοντας μονάχα βιβλία τυπωμένα σε ανακυκλωμένο χαρτί από μικρά εναλλακτικά πιεστήρια’ (σσ. 248-49).


Υπάρχουν μερικοί νέοι τομείς δυνατοτήτων που επιτρέπουν στο δικτυωμένο κοινό να αντεπιτεθεί. Τον Σεπτέμβριο του 2006 η κοινοτική διαπραγματευτική δύναμη έγινε φανερή όταν 741.000 χρήστες συμμετείχαν στην ομάδα κατά της εισαγωγής τροφοδοσίας RSS στο Facebook. Η εταιρία απέσυρε αυτό το στοιχείο. Στο παρελθόν, μια τέτοια κοινή δράση των καταναλωτών δεν ήταν τόσο εύκολη. Η σημερινή ροή πληροφόρησης καθιστά πιο εύκολη την οργάνωση μιας τέτοιας ‘εξέγερσης’.


Υπάρχουν επίσης πολλά μη κερδοσκοπικά εργαλεία, λύσεις μεταξύ ομότιμων και υβριδικά περιβάλλοντα, και ηθικές επιχειρήσεις όπως η Craigslist. Αναρωτιέμαι επίσης για τους τρόπους με τους οποίους άτομα βγάζουν χρήματα στο κοινωνικό web-από τη Google Adsense μέχρι την προγραμματισμένη επιστροφή χρημάτων στους χρήστες του YouTube.


Ένα πρόσθετο παράδειγμα είναι η καλλιτεχνική πρακτική του Kevin Killian, ενός ποιητή από το Σαν Φραντσίσκο, που έγραψε 1525 κριτικές στην Amazon.com, λανσάροντας ένα νέο είδος λογοτεχνίας. Σε ένα μικρό βιβλιοπωλείο στο Μπρούκλιν βρήκα ένα βιβλιαράκι με τις κριτικές που έγραψε στην Amazon.com. Τα κείμενα αυτά δεν είναι ακριβώς κριτικές, είναι αυτοβιογραφική μυθιστοριογραφία με τη μορφή κριτικής και πάνε από τη γλυκοπατάτα για μωρά μέχρι τον Δόκτορα Ζιβάγκο του Πάστερνακ.


Θανάσης/Παύλος: Πόσο απέχουμε από το να συνδέσουμε ουσιαστικά αυτό το είδος ακτιβισμών με κριτικές πρακτικές offline;


Paul Hartzog: Νομίζω ότι και τα δυο είδη έχουν κόστη και οφέλη. Με την ιδιοποίηση των υπαρχουσών πλατφορμών εξοικονομούνται αναπτυξιακά κόστη. Αυτό που ανέφερα για τις εναλλακτικές χρήσεις που έχουν εμφανιστεί στο flickr.com αποτελεί παράδειγμα. Καμιά ομάδα ανοιχτού κώδικα δεν επένδυσε χρόνο και χρήμα σε μια εναλλακτική πλατφόρμα κοινών φωτογραφιών. Δυστυχώς, δεν υπάρχει εγγύηση ότι οι πλατφόρμες online που εγκαινιάστηκαν για συγκεκριμένους λόγους, θα αγκαλιάσουν ή απλώς θα ανεχτούν εναλλακτικές χρήσεις ανεξάρτητα πόσο δημιουργικές ή δημοφιλείς είναι. Ακόμη και το gmail μπορεί να εξαφανιστεί.


Επομένως, όταν έρχονται αντιμέτωποι με τους περιορισμούς που έχουν οι υπάρχουσες δομές, οι άνθρωποι συχνά επιλέγουν ή υποχρεούνται να γυρίσουν την πλάτη και να δημιουργήσουν μόνοι τους κάτι καινούργιο. Αυτός είναι ο πρωταρχικός λόγος που ανατρέχω ακόμη στην Hannah Arendt ως πολιτικό στοχαστή. Διαβάζοντας την βλέπουμε ότι οι άνθρωποι μπορούν να υπονομεύσουν παράνομες πολιτικές και κοινωνικές πρακτικές χωρίς να επιτίθενται σ’ αυτές. Μπορούν απλώς να ασχοληθούν με κάποια άλλη πρακτική που, από την ίδια τη φύση της, αμφισβητεί τις υπάρχουσες πρακτικές και τις καθιστά υπόλογες.


Σε τελική ανάλυση, νομίζω ότι εδώ είναι που αποτυγχάνει ο μαρξισμός, εκτός ίσως από τον πόλεμο θέσεων του Gramsci. Συνδέεσαι με αυτό στο οποίο επιτίθεσαι. Δεν θέλεις να αναμετρηθείς με εκείνες τις δομές που καθόρισαν και κρατούν τις ιστοσελίδες, γιατί, πρώτα απ’ όλα επιχειρούν σε εκείνο το χώρο καλύτερα από σένα και, δεύτερον, γιατί καταλήγεις να δεχτείς τα αρνητικά χαρακτηριστικά τους προκειμένου να τα αντιμετωπίσεις. Χάνεις πολλά απ’ τον εαυτό σου σ’ αυτό το είδος της καταληκτικής αντίθεσης. Αυτό που ΜΠΟΡΕΙΣ να κάνεις είναι να μη δεχτείς να παίξεις με τους κανόνες τους, να φύγεις και να εξερευνήσεις πώς είναι να παίξεις με κάποιους άλλους κανόνες. Οι πρώτοι χάκερς το έκαναν κι έτσι καταλήξαμε στον ανοιχτό κώδικα. Οι αγορές για παιχνίδια MMORPG, τα κοινά δάνεια, ακόμη και τα συστήματα που παρακάμπτουν το χρήμα (όπως το FreeCycle) ανιχνεύουν τα νέα τοπία.


Κι ερχόμαστε στο άλλο ερώτημα που αφορά τις offline κριτικές πρακτικές. Συγγραφείς όπως οι Paul Dourish, Malcolm Mc Cullough και άλλοι επισημαίνουν ότι βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το ‘τέλος του κυβερνοχώρου’. Με άλλα λόγια, καθώς ο κόσμος της πληροφορίας επικαλύπτει τον φυσικό κόσμο με την κινητικότητά του παντού, η διάκριση online/offline γίνεται λιγότερο χρήσιμη ως μεταφορά που λειτουργεί ως πλαίσιο (π.χ. βλέπε το http://www.endofcyberspace.com του Alex Pang ). Δεν είναι ένα ‘εδώ’ κι ‘εκεί’, αλλά μάλλον μια σχέση περίπλοκων τοπίων που τέμνονται μεταξύ τους και αλληλλοεπιδρούν σε πολλά σημεία. Δεν νομίζω ότι απέχουμε απ’ αυτό τώρα, σίγουρα όμως οι νεότερες γενιές διαισθάνονται πολύ καλύτερα τι απαιτείται απ’ αυτές προκειμένου να συμμετέχουν σ’ έναν τέτοιο κόσμο. Νομίζω ότι αυτό που θα γίνεται ολοένα πιο σημαντικό, και ξέρω ότι εδώ o Trebor θα συμφωνήσει, είναι να κινητοποιήσουμε (να μεταφέρουμε και να χρησιμοποιήσουμε) τις κριτικές μας ικανότητές ανεξάρτητα από τον συγκεκριμένο κοινωνικό χώρο στον οποίον βρισκόμαστε τη συγκεκριμένη στιγμή. Η ‘παρουσία’ είναι χρήσιμη ως νέα μεταφορά. Σε ποια τοπία είμαστε παρόντες και τι θέλουμε να κάνουμε εκεί;


Με άλλα λόγια, σε ένα χώρο έχουμε μια ομάδα παικτών που λένε ‘πρέπει να το κάνεις με τον δικό μας τρόπο ή άλλον’ και το πρότυπό τους είναι ένα πρότυπο της βιομηχανικής εποχής. Τα άτομα και οι ομάδες που επιλέγουν να μην αποκοπούν από αυτές τις δομές και τις πρακτικές θα εξαφανιστούν, ακριβώς όπως οι Tower Records, EMI και άλλοι (και συμπεριλαμβάνω παραδοσιακές εταιρίες και κυβερνήσεις σε αυτή την ομάδα). Στο μεταξύ, σε αυτό τον άλλο χώρο έχουμε μια ομάδα ανθρώπων που λένε ‘Ε, κοίτα τι κάνουμε! Είναι πολύ καθαρό. Έλα μαζί μας αν ενδιαφέρεσαι να συμμετάσχεις στη δημιουργία μερικών νέων κανόνων’.


Η πρόσκληση παραμένει ανοιχτή.


Trebor Scholz: Το 1991, ο Peter Lamborn Wilson (γνωστός ως Hakim Bey) έγραψε το Temporary Autonomous Zone στο οποίο χρησιμοποίησε ιστορικά παραδείγματα για να περιγράψει τις τακτικές διαμόρφωσης προσωρινών χώρων που αποφεύγουν τις επίσημες δομές ελέγχου. Το δοκίμιο αυτό ενέπνευσε τους πρωτοπόρους του Ίντερνετ να πειραματιστούν με τις ελευθερίες που παρέχει το Ίντερνετ. Υπήρχε, για παράδειγμα, το De Diitale Stad (Η φηφιακή πόλη) που λανσαρίστηκε από το De Balie και το XS4ALL ως ένα free net σύστημα με δημόσια πρόσβαση και στόχο να φέρει την πολιτική και τους πολίτες μαζί σε μια ηλεκτρονική κοινότητα. Ο Geert Lovink αναφέρθηκε στο De Digitale Stad ως ‘ένα κοινωνικό πείραμα στην ελευθερία του Ίντερνετ’. Ήταν μια προσπάθεια να παραμείνει ανεξάρτητο σε ένα ολοένα πιο εμπορικό περιβάλλον.


Πολλά από τα αλτρουιστικά προγράμματα που είναι ακόμη ζωντανά και δυναμικά σήμερα χρηματοδοτήθηκαν, ωστόσο, με χρήματα που έβγαλαν οι εργολάβοι στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Αν πάρουμε το Archive.org, o Brewster Khale ήταν ένας από τους πρώτους επιχειρηματίες του Ίντερνετ που έβγαλε τα 15 εκατομμύρια δολάρια τα οποία του επέτρεψαν να χτίσει το Archive.org. O Mitch Kapor έβγαλε 100 εκατομμύρια δολάρια με τη Lotus 1-2-3 κι ύστερα έστησε το Open Source Foundation. Το Omidyar Network στήθηκε από τον ιδρυτή του eBay Pierre Omidyar με στόχο να ‘διευκολύνει την ατομική δυνατότητα σε παγκόσμια κλίμακα’ και να χρησιμοποιήσει ‘την επιχειρηματικότητα ως εργαλείο για το κοινωνικό καλό’. Ο Jeff Bezos ου Amazon.com χρηματοδοτεί προοδευτικές κινηματογραφικές παραγωγές και έχει ένα ανεξάρτητο πρόγραμμα ταξιδιών στο διάστημα.


Δεν είναι, όμως, αυτός ο μόνος τρόπος. Υπάρχει το Project Gutemberg του Michael Hart, που διευθύνεται πλήρως από εθελοντές, χωρίς το αρχικό σχήμα του να βγουν λεφτά, χωρίς την αντίσταση από μέσα (την περιουσία των 100) που τόσοι πολλοί στις ΗΠΑ υποστηρίζουν ότι είναι αναπόφευκτη. Το Project Gutemberg (PG) είναι ‘η παλαιότερη ψηφιακή βιβλιοθήκη χτισμένη πάνω σε εθελοντικές προσπάθειες για την ψηφιοποίηση, την αρχειοθέτηση και τη διανομή πολιτιστικών έργων’. Είναι μια από τις μεγαλύτερες συλλογές δωρεάν ηλεκτρονικών βιβλίων ή eBooks online.


Τρίτον, υπάρχουν χρήσεις των τεχνολογιών και πλατφορμών ενάντια στις προθέσεις των εφευρετών. Το Twitter χρησιμοποιείται στην Αίγυπτο ως εργαλείο υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα μπλογκς είναι σημαντικά στα αυταρχικά καθεστώτα. Ο ιδρυτής της Facebook Mark Zuckerberg έδωσε στους 741.000 ανθρώπους που συμμετέχουν στο Student Against Facebook Newsfeed ένα εργαλείο για να ενωθούν έναντι της εταιρίας.


Την 1η Μαίου 2007 δημοσιεύτηκε στην πρώτη σελίδα του Digg.com ένα άρθρο που περιείχε το κλειδί του κώδικα για την προστασία των ψηφιακών δικαιωμάτων AACS των HD, DVD Blu-ray Disc. Η Digg το απέσυρε και απαγόρευσε τις περαιτέρω συνεισφορές. Πολλοί χρήστες είδαν αυτή την απόσυρση ως συνθηκολόγηση σε εταιρικά συμφέροντα και επίθεση στην ελευθερία του λόγου. Η κοινότητα της Digg οργάνωσε μια εξέγερση. Ένας από τους χρήστες του Digg έκανε λόγο για ‘Digital Boston Tea Party’. Ο Kevin Rose του Digg απάντησε:

‘Αφού είδατε εκατοντάδες άρθρα και διαβάσατε χιλιάδες σχόλια, το κάνατε σαφές. Προτιμάτε να πολεμήσει η Digg μέχρι τελικής πτώσεως παρά να υποκλιθεί μπροστά σε μια μεγαλύτερη εταιρία. Σας ακούμε, δεν θα σβήνουμε πια άρθρα ή σχόλια που περιέχουν τον κώδικα και θα αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες όποιες κι αν είναι αυτές’.


Μολονότι πιστεύω ότι υπάρχουν καθορισμένα όρια στη διαπραγματευτική δύναμη του δικτυωμένου κοινού, αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι υπάρχει δυνατότητα ελιγμών και ότι το περιθώριο αυτών των ελιγμών έχει γίνει μεγαλύτερο. Ο καπιταλισμός δίνει πάντα χώρο σε τέτοια κριτικά κινήματα. Τώρα είναι πιο εύκολο για τους χρήστες/παραγωγούς να συμμετέχουν, να διαμαρτύρονται, να αγωνίζονται για ελεύθερη συνεργασία και την επαναδιαπραγμάτευση ορισμένων κανόνων, όπως λέει ο Paul. Αυτό, ωστόσο, δεν έχει καμιά σχέση με μια βαθιά ριζωμένη κοινωνική αλλαγή.


Όταν μιλάμε για το κοινωνικό web, πρέπει να προσέχουμε σε ποια πτυχή του αναφερόμαστε:

• Μιλάμε για τις τεχνολογικές του δυνατότητες: τα νέα επίπεδα συμμετοχής που επιτρέπει;
• Μιλάμε για το κοινωνικό web ως διαδικασία άμεσης δημιουργίας αξίας από κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών (produSers);
• Μιλάμε για τα συνδεόμενα επιχειρηματικά πρότυπα;



1.


Το κοινωνικό web διευκολύνει ένα επίπεδο κοινωνικού μοιράσματος χωρίς προηγούμενο, κυρίως μέσα από το όχημα των ιδιόκτητων πλατφορμών. Το θέμα είναι λοιπόν η σαφής διάκριση της αόρατης αρχιτεκτονικής, δηλαδή του ‘πρωτοκόλλου’ αυτής της τεχνολογίας, που πρέπει να διαχωριστεί από το θέμα της κυριότητας ως τέτοιας. Το πρωτόκολλο πρέπει να είναι αρκετά ανοιχτό ώστε να επιτρέπει να υφίσταται η διαδικασία του μοιράσματος, αλλά ταυτόχρονα ‘αρκετά κλειστό’ ώστε να δημιουργεί ανεπάρκειες που να μπορούν να εκμεταλλευθούν οι κάτοχοι πλατφορμών, κι αυτό αποτελεί ένα σαφές σημείο έντασης μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και της εταιρικής ιεραρχίας. Για τους κατόχους πλατφορμών, η ανοιχτή πρόσβαση θα είναι πάντα δίκοπο μαχαίρι. Από τη μια πλευρά, είναι ευεργετικό να ανοίγονται και να δημιουργούν ισχυρότερα και ευρύτερα κοινά αγαθά (commons), από όπου θα προκύψει περισσότερη αξία, από την άλλη πλευρά, όμως, η πλήρης ανοιχτή πρόσβαση ισοδυναμεί με πλήρη απώλεια ελέγχου και συνεπώς με δυσκολίες στην κατάκτηση αξίας για τους μετόχους τους. Αυτό σημαίνει ότι η ένταση μεταξύ της κοινότητας των χρηστών και των κατόχων πλατφορμών είναι δομικής φύσης, όπως και ο αγωνιστικός ανταγωνισμός ανάμεσα στις διαφορετικές πλατφόρμες που ανταγωνίζονται για την προσέλκυση χρηστών.


Πιστεύουμε συνεπώς ότι το κοινωνικό web υπακούει σε ένα υποκείμενο, αλλά ασταθές κοινωνικό συμβόλαιο. Αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο ουσιαστικά λέει, απ’ την πλευρά των χρηστών: εκτιμούμε τη δυνατότητα των διαδικασιών μοιράσματος και καταλαβαίνουμε ότι η λειτουργία τέτοιων πλατφορμών συνοδεύεται από κόστος και την προσδοκία κέρδους. Κατά συνέπεια, επιτρέπουμε η συνεισφορά μας να εξαργυρώνεται μέσα απ’ τη διαφήμιση, στο μέτρο που δεν παρεμβαίνει στο μοίρασμα. Εάν η παρέμβαση υπερβεί το όριο αποδοχής μας, είτε θα επαναστατήσουμε είτε θα πάμε αλλού.


Ας σημειωθεί ότι το κοινωνικό web έχει ως βασικό προσανατολισμό τη σύγκλιση των ατομικών και συλλογικών συμφερόντων, ότι οργανώνεται γύρω απ’ το μοίρασμα της ατομικής έκφρασης και ότι, συνεπώς, σε η κοινότητα των χρηστών βασίζεται σε αδύναμους δεσμούς. Αυτοί οι αδύναμοι δεσμοί είναι ακριβώς η αιτία που οι κοινότητες χρηστών δεν μπορούν εύκολα να δημιουργήσουν τις δικές τους πλατφόρμες, γι’ αυτό και έχουν ανάγκη από τρίτα μέρη.


Το κοινωνικό web και η οικονομία του μοιράσματος δεν πρέπει να συγχέονται με την οικονομία των κοινών (commons), που έχει τη δική της υποδομή. Η οικονομία των κοινών υπάρχει όταν οι κοινότητες οργανώνονται προς την κατεύθυνση της παραγωγής κοινών τεχνημάτων (artefacts), που απαιτούν συντονισμό και εμπλοκή και συνεπώς δημιουργούν ισχυρότερους δεσμούς. Εξαιτίας αυτών των ισχυρών δεσμών, παρατηρούμε ότι τα προγράμματα που προσανατολίζονται στα σφαίρα των κοινών, σε αντίθεση με τις πλατφόρμες που προσανατολίζονται στο μοίρασμα, έχουν τις δικές τους υποδομές. Αντί για μια δυαδική δομή ανάμεσα στην κοινότητα των χρηστών και την ιδιόκτητη πλατφόρμα, η οικονομία των κοινών έχει μια τριαδική δομή, συνδυάζοντας τις αυτό-οργανωμένες κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών, τους δημοκρατικά διαχειριζόμενους θεσμούς με απολαβές, που διασφαλίζουν τις απαραίτητες υποδομές, και μια οικολογία επιχειρήσεων που δημιουργούν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες γύρω απ’ τα κοινά αγαθά.


2.

Το προηγούμενο σημείο είναι πολύ σημαντικό. Μολονότι είναι συμπλεκόμενες και μπορεί να υπάρχουν υβριδικές μορφές, είναι συνήθως βασικό να γίνεται η διάκριση ανάμεσα στη λογική του μοιράσματος και τη λογική της πώλησης επιμέλειας. Το πρώτο αποτελεί προϋπόθεση του δεύτερου, αλλά το πρώτο δεν μπορεί να συρρικνωθεί στο δεύτερο. Η πλατφόρμα είναι προϋπόθεση για το μοίρασμα, και το μοίρασμα προϋπόθεση για την οικονομία της επιμέλειας που θα ωφελήσει τους κατόχους πλατφορμών. Η συντριπτική πλειοψηφία αυτών που μοιράζονται δεν έχουν μπει στο παιχνίδι για προσωπικό οικονομικό κέρδος, αλλά για ανταλλαγή δημιουργικής έκφρασης, για την οποία αποκτούν διάφορα μη οικονομικά οφέλη, όπως κέρδη που έχουν να κάνουν με τη φήμη. Η έννοια του να αφήνεις απέξω σημαίνει ότι η λογική του μοιράσματος, ή η λογική της παραγωγής των κοινών γι’ αυτό το σκοπό, δεν μπορεί να επηρεάζεται από την ανταγωνιστική λογική του οικονομικού κέρδους. Η εισαγωγή οικονομικού κέρδους καταστρέφει τη λογική του μοιράσματος. Για να λειτουργήσει αυτή, πρέπει η εθελοντική εμπλοκή να συνδυάζεται με την οικουμενική δυνατότητα πρόσβασης, και να μην υπάρχει ορατή μεροληψία μεταξύ των εθελοντών. Αυτή είναι η αιτία που τα σχήματα μοιράσματος του εισοδήματος είναι συνήθως αντιπαραγωγικά. Συνεπώς, η έλλειψη μοιράσματος του εισοδήματος δεν σημαίνει αναγκαστικά εκμετάλλευση και οι εκκλήσεις για ‘δίκαιο μοίρασμα του εισοδήματος’ είναι στην πραγματικότητα αντιπαραγωγικές, καθώς δεν επανεισάγουν απλώς καπιταλιστικές και οικονομικές λογικές σε μια κοινότητα μοιράσματος, αλλά καταστρέφουν και μετατοπίζουν τις μετα-καπιταλιστικές πρακτικές του μοιράσματος.


Υπάρχει, βέβαια, ένα πρόσθετο ζήτημα. Καθώς οι χρήστες δημιουργούν κοινωνικό πλούτο, και ο κάτοχοι πλατφορμών τον εξαργυρώνουν, τι είδος επιστροφής μπορεί να δημιουργηθεί; Οι Google και YouTube δείχνουν σε ποια έκταση μπορεί να αποσπαστεί χρηματική αξία από τέτοιες κοινωνικές διαδικασίες, αλλά οι κοινότητες χρηστών συνήθως δεν λαμβάνουν άμεση επιστροφή χρημάτων.


Ο κατάλληλος τρόπος για τη δημιουργία επιστροφής των θετικών εξωτερικεύσεων του μοιράσματος ή των κοινών, δεν είναι μέσω της διανομής του εισοδήματος αλλά δια του μοιράσματος του οφέλους. Αυτή η διαδικασία χαρακτηρίζεται από τη γενικευμένη υποστήριξη της υποδομής που επιτρέπει το μοίρασμα και την δημιουργία κοινών, με τη συντήρηση της κοινότητας των χρηστών, και με τρόπο που να μην προκύπτει μεροληψία ή να μένει κάποιος απέξω.


Στην περίπτωση παραγωγής που προσανατολίζεται στη δημιουργία κοινών ή αν υποθέσουμε ότι κάποιες κοινότητες που μοιράζονται έχουν τις δικές τους πλατφόρμες, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Η περίπτωση ου ιδρύματος Wiτkimedia, που διαχειρίζεται την υποδομή της Wikipedia, αλλά όχι τις διαδικασίες της για δημιουργία αξίας, δείχνει ότι τα κερδοσκοπικά ιδρύματα δεν στοχεύουν αναγκαστικά στη συσσώρευση κεφαλαίου ή τη μεγιστοποίηση του κέρδους. Βλέπουμε τη Wikipedia να αρνείται τη διαφήμιση (όπως, άλλωστε, ισχύει και για την προσανατολισμένη στην ισχυρή κοινότητα λογική της Craigslist, και το blog του Ιδρύματος Mozilla έχει προγραμματίσει συζητήσεις για τη δυσκολία ανάθεσης οικονομικού εισοδήματος όταν κάποιοι μπορεί να μείνουν απέξω. Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την πρωτοβουλία, δεν μπορούμε απλώς να ευχόμαστε, εάν θεωρούμε ότι η εξαργύρωση είναι εκμετάλλευση, για μια ιδιοποίηση αυτού του εισοδήματος για να επιστραφεί απλώς στις κοινότητες που μοιράζονται. Αν γινόταν αυτό, η λογική του μοιράσματος θα καταστρεφόταν και η οικονομική λογική θα γινόταν κυρίαρχη, με αποτέλεσμα κάποιοι να μείνουν απέξω.


Υπάρχει μόνο μια εξαίρεση σ’ αυτόν τον κανόνα. Ορισμένες πλατφόρμες είναι ειδικά οργανωμένες προς την ανεξάρτητη δημιουργία ανταλλακτικής αξίας και, συνεπώς, σε αυτές τις περιπτώσεις, μπορεί να προκύψει θέμα μοιράσματος εισοδήματος και οικονομικής εκμετάλλευσης.


Εάν όλα τα παραπάνω είναι σωστά και κατανοητά, τότε αυτό συνεπάγεται ότι ορισμένα αριστερίζοντα επιχειρήματα που καταγγέλλουν την εκμετάλλευση της ελεύθερης εργασίας και την αποξένωση των κοινοτήτων χρηστών, είναι παραπλανητικά και πολιτικά αντιπαραγωγικά.


Το γεγονός ότι οι κοινότητες χρηστών, σ’ ένα πλαίσιο μοιράσματος ή κοινών, μοιάζουν να μην έχουν παράπονο με τους ιδιοκτήτες εταίρους τους, δεν σημαίνει ότι είναι αποξενωμένες αλλά ότι, αντίθετα, ερμηνεύουν σωστά τα ζωτικά συμφέροντά τους σε ό, τι αφορά στη διατήρηση του μοιράσματος και των κοινών ως θεμελιακής κοινωνικής προόδου με σαφή και άμεσα προσωπικά και συλλογικά οφέλη. Στην περίπτωση του μοιράσματος, χαίρονται αυτή τη δυνατότητα και κατανοούν την αναγκαιότητα ενός βιώσιμου επιχειρηματικού πρότυπου. Στην περίπτωση των κοινών, κατανοούν την μη αμοιβαιότητα της ομότιμης παραγωγής, από την οποία συνεπάγεται αναπόφευκτα ότι η εμπορική χρήση είναι αποδεκτή, καθώς η οικουμενική διαθεσιμότητα συνεπάγεται ελεύθερη χρήση ανάλογα με τις ανάγκες. Ορισμένες από αυτές τις χρήσεις μπορεί πράγματι να είναι εμπορικές. Δεν αποτελεί σύμπτωση που ριζοσπαστικές, προσανατολισμένες στα κοινά, άδειες, όπως η GPL, επιτρέπουν την εμπορική χρήση, ενώ οι πιο δημοφιλείς από τις μετριοπαθέστερες, προσανατολισμένες στο μοίρασμα, άδειες Creative Commons είναι αυτές που απαγορεύουν την εμπορική χρήση. Η αιτία είναι ότι η GPL δημιουργεί μια πραγματική σφαίρα κοινών με λογική μη αμοιβαιότητας, και η CC είναι απλώς μια άδεια που ρυθμίζει τις εντάσεις του μοιράσματος, υπό τον έλεγχο ατομικών κατόχων.


Τα πραγματικά κοινά δεν απαιτούν μοίρασμα εισοδήματος, αλλά μοίρασμα κέρδους έτσι ώστε τα κοινά να είναι βιώσιμα, πράγμα που είναι προς το συμφέρον των συμμετεχόντων εταιριών.


Η πολιτική έμφαση στην εκμετάλλευση είναι αντιπαραγωγική γιατί απαιτεί να πειστεί η μεγάλη πλειοψηφία εκείνων που μοιράζονται αλλά και παράγουν ομότιμα ότι η χαρά που τους δίνει το μοίρασμα είναι άστοχη και προκαλεί αποξένωση : είναι στην πραγματικότητα κάλεσμα για την εισαγωγή οικονομικών και καπιταλιστικών πρακτικών (μοιράσματος εισοδήματος) στη διαδικασία του μοιράσματος και της ομότιμης παραγωγής. Κανένας βιομηχανικός εργάτης δεν χρειάζεται να πειστεί ότι είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης, η συνείδηση αυτή έρχεται φυσικά, μπορεί να το νιώσει στο πετσί του (της). Εξίσου φυσικά έρχεται και η συνείδηση ότι ο προσανατολισμός στο μοίρασμα και τα κοινά αποτελούν θετικές κοινωνικές εξελίξεις.


Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορεί να γίνει τίποτα προς την πλευρά της εξαργύρωσης, σε όφελος των θεσμικών οχημάτων που αυξάνουν την ισότητα. Οι προσανατολισμένες στο μοίρασμα και τα κοινά κοινότητες μπορούν να ωφεληθούν από μορφές εξαργύρωσης που είναι όλο και πιο ηθικές και ευθυγραμμισμένες με τις αξίες του μοιράσματος. Συνεπώς, αντί η εξαργύρωση να γίνεται καθαρά υπέρ των εταιριών, μπορεί να υπάρξει μια ώθηση για διαφορετικές μορφές κεφαλαίου. Ένα παράδειγμα είναι η δημιουργία συνεταιρισμών όπως η OS Aliance στην Αυστρία.


Το σημείο-κλειδί είναι να θυμόμαστε ότι η μη αμοιβαιότητα είναι πιθανή μόνο στη σφαίρα της μη-ανταγωνιστικής άυλης παραγωγής, αλλά ότι η σφαίρα της φυσικής παραγωγής, όπου μπορεί να προκύψει εξαργύρωση, απαιτεί να επιστρέφεται το επενδυτικό κεφάλαιο για νέους κύκλους παραγωγής. Αυτό μπορεί να συμβεί μέσα από τις εμπορικές συναλλαγές ή μέσα από ανανεωμένες οικονομικές μορφές που βασίζονται στην αμοιβαιότητα.


3.

Ποιο είναι λοιπόν το πραγματικό κοινωνικό σχήμα ανταγωνιστικών συμφερόντων, και τα σημεία έντασης στα οποία πρέπει να επικεντρώσει κανείς την ενέργειά του;


Όχι μόνο οι εργάτες της γνώσης, αλλά στην πραγματικότητα όλοι οι παραγωγοί, αναδιαμορφώνουν τουλάχιστον ένα μέρος της ζωής τους στην άμεση κοινωνική παραγωγή χρηστικής αξίας μέσω του μοιράσματος ή των κοινών. Η ομότιμη παραγωγή δεν περιορίζεται στους πολύ εκπαιδευμένους εργάτες της γνώσης αλλά η αρχή της για ισοδυναμία και η ατομική επιλογή καθηκόντων σημαίνουν ότι είναι διαθέσιμη για όλους τους παραγωγούς. Επειδή η γνώση βρίσκεται στον πυρήνα της δικτυωμένης οικονομίας της πληροφορίας, τέτοιες πρακτικές βρίσκονται στον πυρήνα της κοινωνίας μας, όπως έχει εξηγήσει πολύ πειστικά ο Yochai Benkler. Επειδή η ομότιμη παραγωγή είναι οικονομικά πιο παραγωγική, και πολιτικά πιο συμμετοχική, και πιο διανεμητική ως μορφή κυριότητας, είναι επίσης ένας μετα-καπιταλιστικός τρόπος δημιουργίας αξίας που θα βρεθεί αναπόφευκτα στην κεντρική σκηνή.


Αλλά η ομότιμη παραγωγή αναδιαμορφώνει επίσης την τάξη των κατόχων. Οι δυο στύλοι του γνωστικού καπιταλισμού, δηλαδή η απόσπαση πλεονάζοντος εισοδήματος μέσω των μονοπωλίων πνευματικής ιδιοκτησίας, και το μονοπώλιο των μέσων διανομής, υποσκάπτονται συστηματικά από τα διανεμημένα δίκτυα (distributed networks). Τα περιθωριακά κόστη αναπαραγωγής διεθνών τεχνητών προϊόντων, η δυνατότητα αντιγραφής του ενημερωτικού πυρήνα φυσικών προϊόντων υψηλής αξίας, και το κοινωνικό web ως οικουμενική πλατφόρμα διανομής για ενημερωτικά τεχνητά προϊόντα και για ανοιχτό σχεδιασμό φυσικών προϊόντων, εκτοπίζουν αυτά τα μονοπώλια.


Είναι συνεπώς λογικό πως, για ιδιοτελείς λόγους, κάποιοι από τους κατόχους μετατρέπονται σε δικτυοκρατικούς καπιταλιστές, που διευκολύνουν και ενισχύουν τις κοινότητες μοιράσματος και διατηρούν συμφωνίες μοιράσματος των κερδών με τις προσανατολισμένες στα κοινά κοινότητες παραγωγής.


Ποια είναι η σχέση μεταξύ των κοινοτήτων καταναλωτών/παραγωγών και των κατόχων δικτυοκρατικής πλατφόρμας; Μια γρήγορη απάντηση είναι ότι έχουν συμφέροντα που συγκλίνουν και αποκλίνουν.


Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών διευκολύνουν το μοίρασμα, είναι σύμμαχοι των ομότιμων παραγωγών και μετόχων. Στο βαθμό που οι κάτοχοι πλατφορμών χρειάζονται περιφράξεις και ανεπάρκειες για να εισέλθουν σε μια ανταγωνιστική αγορά, τα συμφέροντα αποκλίνουν. Απαιτείται συνεπώς μια γνωστική συμμετοχή, που δεν αντιτίθεται στην αφηρημένη ‘εκμετάλλευσης της ελεύθερης εργασίας’, αλλά που οργανώνεται σε σχέση με τις αόρατες αρχιτεκτονικές του μοιράσματος (που πρέπει να είναι πραγματικά ανοιχτές, συμμετοχικές και προσανατολισμένες στα κοινά), και ενάντια στους περιορισμούς στην ελευθερία που απαιτεί η αποκλειστική ιδιοκτησία.


Στο μακρο-επίπεδο και πάλι οι δικτυοκρατικοί καπιταλιστές μπορούν να είναι σύμμαχοι, στο μέτρο που συμμετέχουν στην ατζέντα για κοινωνικές πολιτικές που κινούνται προς την κατεύθυνση της προώθησης του μοιράσματος και της παραγωγής κοινών αγαθών (βλέπε τη στάση του Google για το ανοιχτό πρίσμα ως θετικό παράδειγμα σύγκλισης πολιτικής). Στο μέτρο, όμως, που θέλουν να περιφράξουν την ανοιχτή πρόσβαση τα συμφέροντα αποκλίνουν.


4.

Για να ανθίσουν, τα μέλη των κοινοτήτων που μοιράζονται και οι υποστηρικτές της σφαίρας των κοινών χρειάζονται τρία πράγματα:

1) Ανοιχτό και ελεύθερο ακατέργαστο υλικό έτσι ώστε να μπορεί να προκύψει παραγωγή. Οι κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών θα ευνοήσουν προσεγγίσεις όπως ελεύθερο λογισμικό, ανοιχτό περιεχόμενο, ανοιχτή πρόσβαση κλπ.

2) Το χαμηλότερο δυνατό όριο συμμετοχής, έτσι ώστε κάθε κίνητρο, κάθε συμμετοχή, να μπορεί να γίνει δυνατή και παραγωγική.

3) Να προστατεύουν τα κοινά αγαθά που προκύπτουν από ιδιωτική ιδιοποίηση, πράγμα που απαιτεί προσοχή για τις συγκεκριμένες απαιτήσεις αδειών και εγρήγορση ενάντια στις στρατηγικές ιδιοποίησης, για παράδειγμα την a priori εκχώρηση δημιουργικών δικαιωμάτων στους κατόχους πλατφορμών.


Όλα αυτά απαιτούν μια γνωστική συμμετοχή, μια έξυπνη αντιμετώπιση για τα συγκλίνοντα και αποκλίνοντα συμφέροντα, και όχι μια αυτόματη αντίθεση στους κατόχους πλατφορμών.


Οι κάτοχοι πλατφορμών του κοινωνικού web ακολουθούν μια διπλή λογική. Από τη μια πλευρά, χρειάζονται ικανά επίπεδα ανοιχτής πρόσβασης για να προκύψει μοίρασμα, ενώ επιχειρούν επίσης μερικές περιφράξεις για να διαθέσουν εμπορεύσιμες ανεπάρκειες. Αυτή η ανταγωνιστική λογική αποτελεί σημείο έντασης και οι κοινότητες συνειδητών χρηστών μπορούν να διασφαλίσουν ότι η ανοιχτή πρόσβαση είναι πρωταρχική και δεν επηρεάζεται από ιδιοκτησιακές λογικές.


Το κοινωνικό web μπορεί να είναι απλώς ένα μεταβατικό στάδιο. Είναι αποτέλεσμα της σχετικής αδυναμίας των κοινοτήτων μοιράσματος, αλλά καθώς οι ισχυρότερες, προσανατολισμένες στα κοινά, κοινότητες πολλαπλασιάζονται, μπορούν να δημιουργήσουν νέες διανεμημένες και ανοιχτές αρχιτεκτονικές που ενδέχεται τελικά να εκτοπίσουν τις ιδιόκτητες πλατφόρμες (παρόλο που αυτό δεν είναι βέβαιο). Αυτές οι δημιουργημένες από τα κοινά πλατφόρμες μπορούν/ ή θα μπορούσαν τότε να χρησιμοποιηθούν από τις κοινότητες μοιράσματος.


Η ανάγκη για κεφάλαιο που εκπροσωπούν αυτές οι πλατφόρμες δεν είναι μόνο μια αντικειμενική αναγκαιότητα, αλλά απορρέει από πολιτικές επιλογές που αφορούν τη σφαίρα των υποδομών, και από την έλλειψη εναλλακτικών λύσεων. Οι συγκεντρωτικοί διακομιστές, όπως αυτοί που χρησιμοποιεί η Google, μπορούν να αντικατασταθούν από πραγματικά διανεμημένα συστήματα μεταξύ ομότιμων, με κεφάλαιο που δημιουργείται από τους χρήστες, υποσκάπτοντας έτσι την αποκλειστική ανάγκη για ιδιόκτητες πλατφόρμες. Το κάλεσμα για ανοιχτά κοινωνικά γραφήματα, για ανοιχτές και διαλειτουργικές υποδομές, ενδέχεται να μειώσει σταδιακά τα κλειδώματα. Τότε, οι κάτοχοι πλατφορμών μπορεί να περάσουν από την εστίαση στη δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στη δημιουργία πραγματικά προστιθέμενων αξιών, όπως συμβαίνει τώρα με το Linux και κάποια άλλα λογισμικά προγράμματα ανοιχτού κώδικα. Και πάλι, η συνειδητοποίηση της ανάγκης τέτοιων διανεμημένων υποδομών είναι θέμα γνώσης.


5.

Μερικές ‘μακρο-κοινωφελείς’ παρατηρήσεις για να ολοκληρώσουμε την παρέμβασή μας.


Ο καπιταλισμός, μολονότι μοιάζει να είναι πολύ ζωντανός, είναι ταυτόχρονα ένα ψόφιο άλογο. Η μακροπρόθεσμη συνέχιση ενός συστήματος ατέλειωτης ανάπτυξης σε περιορισμένο περιβάλλον είναι φυσικά και λογικά αδύνατη. Πιστεύω επίσης ότι η έμφαση σε έναν αντικαπιταλιστικό λόγο, μετά από διακόσια χρόνια αποτυχίας, είναι κατά τα φαινόμενα αντιπαραγωγική.


Συνεπώς, θα ήταν πιο ενδιαφέρον να σκεφτούμε πώς η ομότιμη παραγωγή, που πιστεύουμε ότι θα είναι στον πυρήνα του κοινωνικού νεωτερισμού και τη δημιουργία αξίας, θα διασταυρωθεί με τον κόσμο της φυσικής παραγωγής των προϊόντων σε ανεπάρκεια. Ή, με άλλα λόγια, πώς μπορούν ή πώς θα μπορούσαν τα κοινά να σχετιστούν με την αγορά, από τη στιγμή που αυτή θα έχει διαχωριστεί από την καπιταλιστική λογική της ατέρμονης ανάπτυξης;


Αυτό που θεωρούμε πιθανό είναι ότι η παραγωγή μεταξύ ομότιμων θα γίνει η κυρίαρχη λογική δημιουργίας αξίας, κι ότι αυτή η δημιουργία αξίας στο πεδίο της άυλη παραγωγής θα λάβει τη μορφή άφθονων και αναπαραγόμενων κοινών αγαθών ανοιχτής γνώσης, δηλαδή θα υπάρξει με τη μορφή χρηστικής και όχι ανταλλάξιμης αξίας.


Καθώς αυτή η λογική της αφθονίας δεν μεταφράζεται σε επίδοση ανεπαρκών φυσικών αγαθών, θα χρειαστεί να συνδυαστεί με άλλες μορφές επίδοσης ,μεταξύ των οποίων η αγορά, σε αυτό που πιστεύουμε και ελπίζουμε ότι είναι μια πλουραλιστική οικονομία σχημάτων ενημερωμένων από ομότιμους.


Για να φτάσουμε εκεί χρειάζεται ένα ισχυρό κοινωνικό κίνημα που συνδυάζει παράνομες και ανταγωνιστικές τακτικές όταν είναι απαραίτητο- μια εποικοδομητική προσέγγιση προς τη δημιουργία νέων μορφών κοινωνικής ζωής μέσα από υποδομές που διευκολύνουν, δηλαδή τη δημιουργία του νέου κόσμου μέσα στον παλιό και την απαραίτητη εμπλοκή με υπάρχουσες θεσμικές μορφές ενόψει της προσαρμογής τους σε νέες κοινωνικές ανάγκες. Ο κύριος στόχος είναι η ανατροπή της λογικής της ψευδο-αφθονίας στον φυσικό κόσμο και η δημιουργία τεχνητών ανεπαρκειών στον άυλο κόσμο. Σε αυτή τη φάση, πιστεύουμε ότι η έμφαση πρέπει να είναι στην κοσμο-κατασκευή, και σε αυτή την προσπάθεια εκείνοι που καθιστούν δυνατό τον κοινωνικό επιμερισμό και την παραγωγή κοινών αγαθών είναι σύμμαχοι των καταναλωτών/παραγωγών. Αυτό που χρειάζεται είναι μια συνεχής πίεση για ανοιχτή πρόσβαση, βασισμένη σε μια όλο και βαθύτερη γνώση συμμετοχής. Οι ανταγωνιστικές τακτικές είναι αναγκαίες όταν η δυνατότητα ελεύθερης συνεργασίας δέχεται επίθεση, ενώ η θεσμική εμπλοκή θα καταστεί δυνατή όταν το κοινωνικό κίνημα αγγίξει μια κρίσιμη μαζικότητα που δεν έχει ακόμη.


Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι ποτέ εύκολο πράγμα ούτε μια αυτόματη διαδικασία, αλλά η συστημική κρίση του σημερινού καθεστώτος, οι τεχνολογικές δυνατότητες του κοινωνικού web, και ο νέες δυνατότητες ύπαρξης και μάθησης για τις κοινότητες καταναλωτών/παραγωγών είναι ευοίωνες. Η δημιουργία μιας νέας κοινωνικής τάξης δεν είναι εύκολο πράγμα επειδή απαιτεί συνήθως μεταβατικές φάσεις. Σχετικά μ’ αυτό πιστεύουμε το εξής: επειδή καμιά κυρίαρχη τάξη δεν είναι εντελώς αυτοκτονική, τα προχωρημένα τμήματα της ελίτ συνειδητοποιούν ήδη την αναγκαιότητα μιας μείζονος μεταρρύθμισης προς τον πράσινο καπιταλισμό. Ένας τέτοιος πράσινος καπιταλισμός -ένας ουσιαστικά αντιφατικός όρος- θα χρειαστεί περαιτέρω βήματα σε ό, τι αφορά την ανοιχτή πρόσβαση, τη συμμετοχή και τη δημιουργία κοινών αγαθών, που θα δημιουργήσουν περαιτέρω προϋποθέσεις για την προώθηση της λογικής μεταξύ ομότιμων προς τον πυρήνα της δημιουργίας αξίας και ως πρωταρχική κοινωνική λογική.


Εάν οι απόψεις μας είναι σωστές, απαιτούνται νέοι τρόποι σκέψης, που δεν θα αποτελούν απλώς μια επανάληψη των παραδοσιακών επιχειρημάτων έναντι της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, αλλά θα απαιτούν τη συνεχή ενδυνάμωση των κοινοτήτων που στηρίζουν και αναπαράγουν το μολιρασμα και τα κοινά ως βασικών παραγόντων αυτής της κοινωνικής αλλαγής.


Σημείωση



Χρησιμοποιούμε τον όρο καταναλωτές/παραγωγοί (produSers) όπως τον ορίζει ο Axel Bruns, στο επερχόμενο βιβλίο του για το prosusage: ως την λογική πίσω από την ομότιμη παραγωγή.

‘‘Δεν είμαι περήφανη που είμαι πουτάνα, είμαι όμως περήφανη που δεν ντρέπομαι’.,
Λ., ακτιβίστρια σεξουαλική εργάτρια, Λονδίνο 2008


Σεξουαλική εργασία είναι η πώληση σεξ (ή σεξουαλικών πράξεων) έναντι χρημάτων. Δεν υπάρχει τίποτα εγγενώς εκμεταλλευτικό ή εξευτελιστικό στη συναινετική σεξουαλική συμπεριφορά ανεξάρτητα από το κίνητρό της. Ωστόσο πολλοί απ’ αυτούς που οργανώνουν εκστρατείες ή νομοθετούν αγνοούν τις φωνές των σεξουαλικών εργατών και αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι οι περισσότεροι εργάζονται σε αυτή τη βιομηχανία κατόπιν επιλογής. Το στίγμα που συνδέεται με την πώληση σεξ διαμορφώνει θεμελιακά το νόημα και το περιεχόμενο των εμπορικών σεξουαλικών πρακτικών. Το λόμπι κατά της πορνείας ορίζει τη σεξουαλική εργασία ως βία κατά των γυναικών, κάνει εκστρατεία για την κατάργηση της πορνείας και την ποινικοποίηση των πελατών. Αόρατοι στην κυρίαρχη συζήτηση για την πορνεία είναι οι άντρες που πουλούν σεξ- σε άλλους άντρες και σε γυναίκες- καθώς και οι γυναίκες που είναι επίσης πελάτισσες. Στο επίκεντρο παραμένει κυρίως η πορνεία- κάνοντας αόρατους τους χιλιάδες άντρες, γυναίκες και τραβεστί που πουλούν σεξ μέσω τηλεφώνου, μέσω ίντερνετ, χορεύουν στα κλαμπ ή κάνουν ταινίες. Ακόμη πιο επικίνδυνο είναι, ίσως, ότι αυτοί που αγωνίζονται κατά των δικαιωμάτων των σεξουαλικών εργατών παρουσιάζουν το σεξ ως κάτι που το κάνουν άντρες σε γυναίκες και διατηρούν το στάτους των γυναικών ως θύματα.


Αντίθετα, η υποστήριξη για αποποινικοποίηση της σεξουαλικής εργασίας και ανάκληση όλων των νόμων που έχουν να κάνουν με την ανταλλαγή σεξ έναντι χρημάτων βασίζεται στην ιδέα ότι η συναινετική σεξουαλική συμπεριφορά μεταξύ ενηλίκων δεν απαιτεί ρυθμίσεις από το κράτος. Αποποινικοποίηση θα σήμαινε ότι οι σεξουαλικοί εργάτες θα είχαν δικαίωμα στην πλήρη προστασία του νόμου. Βασικά, όλοι θα έπρεπε να έχουν την ίδια ελευθερία να επιλέγουν πώς θα κερδίσουν τη ζωή τους και την ελευθερία να επιλέγουν τι θα κάνουν το σώμα τους. Στη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική κοινωνία, το πόσο ‘ελεύθεροι’ είμαστε να επιλέξουμε να εργαστούμε είναι ένα θέμα συζήτησης, αλλά αυτό ισχύει για όλες τις δουλειές και όχι μόνο για τη βιομηχανία του σεξ. Η μάχη για τα δικαιώματα των εργατών του σεξ πρέπει να αρχίσει με την αναγνώριση της σεξουαλικής εργασίας ως εργασίας έτσι ώστε τουλάχιστον εκείνοι που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους άλλους εργάτες και τα ίδια ανθρώπινα δικαιώματα με τους άλλους ανθρώπους.


Μεταφέροντας την ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας στις εργασιακές σχέσεις και τη μετανάστευση αποκτούμε αναλυτικά εργαλεία για να ερευνήσουμε τη φύση της εργασίας που σχετίζεται με το φύλο (όχι μόνο σε σχέση με το σεξ, αλλά και με την οικιακή εργασία και φροντίδα), το ρόλο των συνοριακών και μεταναστευτικών ελέγχων στη διατήρηση και ενίσχυση της εκμετάλλευσης καθώς και πώς χειριζόμαστε, αντιμετωπίζουμε και αντιστεκόμαστε σε αυτές τις ανισότητες. Μια εργασιακή ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας απαλάσσει τις εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες από ηθικοπλαστικά και πατερναλιστικά επιχειρήματα, σύμφωνα με τα οποία το σεξ είναι ένας καθορισμένος, προνομιούχος ή φυσικός τόπος της ανθρώπινης δραστηριότητας και τοποθετεί αυτή τη δραστηριότητα στη σφαίρα των εμπορεύσιμων εργασιακών σχέσεων.

‘Όταν οι άνθρωποι δεν δέχονται τη σεξουαλική εργασία ως εργασία μάς υποχρεώνουν να ξοδεύουμε το χρόνο μας υπερασπίζοντας την ύπαρξη της εργασίας μας αντί να αγωνιζόμαστε για τη μεταμόρφωσή της’
Άλις, IUSW, 2006.


Η εργασία είναι μια πρακτική όπου το φύλο και η σεξουαλικότητα παίζουν σημαντικούς διαρθρωτικούς ρόλους, αλλά που ταυτόχρονα δεν μπορεί να περιοριστεί στο φύλο ή τη σεξουαλικότητα. Το ίδιο επιχείρημα ισχύει για τις εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες: το φύλο και η σεξουαλικότητα παίζουν σημαντικούς διαρθρωτικούς ρόλους αλλά δεν αποτελούν την ολότητα της σχέσης. Αναλύοντας το εμπορικό σεξ και τον διαρθρωτικό ρόλο του φύλου και της σεξουαλικότητας είναι σημαντικό να υπερβούμε τις νέο- καταργητικές προσεγγίσεις της πορνείας που θεωρούν όλους τους σεξουαλικούς εργάτες ως πάντοτε-ήδη γυναίκες και να διευρύνουμε το πλαίσιο της ανάλυσης έτσι ώστε να ενσωματώσουμε τις εμπειρίες των χιλιάδων ανδρών και τραβεστί που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ στην Ευρώπη, καθώς και τον αυξανόμενο αριθμό γυναικών που αγοράζουν εμπορικές σεξουαλικές υπηρεσίες.


Δανειζόμενη πλευρές της μαρξιστικής θεωρητικολογίας για την εμπορευματική μορφή και θεωρίες των εργασιακών σχέσεων, όπως η πλειονότητα των εμπορικών ανταλλαγών στον καπιταλισμό, η πορνεία έχει να κάνει με την πώληση και αγορά ενός αγαθού. Η ιδέα ότι μια πόρνη ‘πουλάει το κορμί της’ δεν είναι ακριβής, γιατί στο τέλος της ανταλλαγής ο πελάτης δεν ‘κατέχει’ το σώμα της πόρνης. Αυτό που ο πελάτης αγοράζει είναι μια σεξουαλική υπηρεσία, δηλαδή μια πράξη ή μια προσωρινή συγκινησιακή σχέση που ο σεξουαλικός εργάτης εκτελεί.


Χρησιμοποιώντας τον μαρξιστικό ορισμό της εξουσίας της εργασίας, οι φυσικές και διανοητικές δραστηριότητες που ενέχονται στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών αποτελούν εργασιακή εξουσία. Ο ορισμός της σεξουαλικής εργασίας ως συγκινησιακής εργασίας επιτρέπει μια πιο περίπλοκη και χρήσιμη αντίληψη των σεξουαλικών διαδικασιών που ενέχονται στην παροχή σεξουαλικών υπηρεσιών. Πέραν του ότι ενέχει σεξουαλικές πράξεις, η ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας περιλαμβάνει δραστηριότητες και ικανότητες όπως η ικανοποίηση της ανάγκης των ανθρώπων να αρέσουν και να είναι σεξουαλικά επιθυμητοί, να ψυχαγωγούνται, η συντροφικότητα και επικοινωνία. Η χυδαία αναγωγή της εργασίας των σεξουαλικών εργατών σε σεξουαλικές πράξεις διείσδυσης υπεραπλουστεύει και κρύβει την πραγματική εργασία που ενέχεται στην παραγωγή σεξ ως αγαθού.


Τοποθετώντας με αυτόν τον τρόπο τη σεξουαλική εργασία στο πλαίσιο της συγκινησιακής εργασίας (που γίνεται τόσο από παράνομους όσο και από νόμιμους εργάτες) δίπλα σε άλλες μορφές συγκινησιακής εργασίας (οικιακή εργασία ή υπηρεσίες φροντίδας), η παραγωγή, κατανάλωση και ανταλλαγή σεξουαλικών υπηρεσιών μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα σε ένα πλαίσιο βιομηχανίας και αγοράς εργασίας. Η κατηγοριοποίηση του εμπορικού σεξ ως συγκινησιακή εργασία επιτρέπει μια ανάλυση της σεξουαλικής εργασίας που αναδεικνύει τις έμφυλες επιλογές στην αγορά εργασίας που έχουν οι γυναίκες γενικά και οι μετανάστριες ειδικότερα. Οι δουλειές που είναι διαθέσιμες για τις μετανάστριες που έρχονται στην Ευρώπη με την πρόθεση να εργαστούν, περιορίζονται σε τρία βασικά είδη ‘υπηρεσιών’: οικιακή εργασία, φροντίδα ανθρώπων στο σπίτι και παροχή σεξουαλικών εμπειριών σε μια ευρεία γκάμα χώρων στη βιομηχανία του σεξ. Στη βιομηχανία του σεξ, οι μετανάστριες αποτελούν σήμερα την πλειονότητα εκείνων που πουλούν σεξ στην Ευρώπη. Η πραγματικότητα των μεγάλων αυξήσεων στους αριθμούς των μεταναστών που πουλούν σεξ σε κοινωνίες του ‘παγκόσμιου Βορρά’ αποτελεί έναν από τους παράγοντες διάδοσης των εκστρατειών κατά της παράνομης διακίνησης και των πολιτικών που στοχεύουν ειδικά στους μετανάστες και τη σεξουαλική εργασία.


Είναι επίσης αναγκαίο να ερευνήσουμε το γεγονός ότι η εργασία και η ποινικοποίηση που υφίσταται στις πολιτικές για την παράνομη διακίνηση και την πορνεία διασταυρώνονται. Η ποινικοποίηση λειτουργεί με δυο τρόπους: μέσω της αστυνομίας μεταναστών που ποινικοποιεί την εκούσια μετανάστευση ανθρώπων οι οποίοι μετακινούνται χωρίς επίσημη άδεια και μέσω των πολιτικών που ποινικοποιούν τις εμπορικές σεξουαλικές πρακτικές. Η κατανόηση του παραγωγικού ρόλου της ρύθμισης και της ποινικοποίησης είναι βασική για την κατανόηση τόσο του εμπορικού σεξ όσο και των σημερινών πολιτικών και εκστρατειών για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης.

‘Η ποινικοποίηση δεν ‘καταστέλλει’ απλώς αυτό που προϋπάρχει και ονομάζεται ‘πορνεία’ ούτε είναι άσχετη με μια πρακτική που καθορίζεται ολοσχερώς από υποβόσκοντα χαρακτηριστικά ανδρικής σεξουαλικότητας και/ή καπιταλισμού. Αντίθετα, βοηθά την παραγωγή ενός ειδικού τρόπου σεξουαλικής εργασίας. Οι κριτικοί που παραβλέπουν τον παραγωγικό ρόλο κινδυνεύουν να κάνουν οπισθοδρομικές αναλύσεις. Συνάγοντας, με βάση τα σημερινά χαρακτηριστικά της, ότι η πορνεία είναι κακό πράγμα, μπορεί να συμπεράνουν ότι πρέπει να γίνουν προσπάθειες για την αποτροπή και την εξάλειψή της. Εάν όμως οι υπάρχουσες προσπάθειες για την αποτροπή ή την εξάλειψη της σεξουαλικής εργασίας είναι και οι αιτίες των καταπιεστικών χαρακτηριστικών της, τότε η κατάλληλη απάντηση μπορεί να είναι η εξάλειψη αυτών των προσπαθειών, όχι του εμπορικού σεξ’.(Noah D. Zatz, ‘Sex Work/Sex Act: Law, Labor, and Desire in Constructions of Prostitution‘, σ. 302)


Ένα παρόμοιο επιχείρημα με εκείνο της ποινικοποίησης του εμπορικού σεξ έχει να κάνει με τη μετανάστευση, με την έννοια ότι η ποινικοποίηση ανθρώπων που μετακινούνται χωρίς επίσημη άδεια μπορεί να γίνει κατανοητή όχι ως πρακτική για το σταμάτημα ή την καταστολή του περάσματος των συνόρων αλλά ως συμβολή στην παραγωγή ενός ειδικού τρόπου μετανάστευσης. Μακριά από τον διακηρυγμένο στόχο του τερματισμού της ‘παράνομης μετανάστευσης’, στην πραγματικότητα εγγυάται την ύπαρξη παράνομων μεταναστών, ανθρώπων που μέσα από την παραγωγή της παράνομης ύπαρξής τους έχουν περιορισμένες επιλογές στη διάθεσή τους και προσπαθούν να βρουν διεξόδους έναντι εκμεταλλευτικών εργασιακών πρακτικών.


Στις αρχές του 2006 πολλοί ακτιβιστές που είχαν την έδρα τους στο Λονδίνο και ασχολούνταν με τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργατών, άρχισαν να διαμορφώνουν ιδέες και να οργανώνονται γύρω από το πρόγραμμα x:talk – ένα πρόγραμμα που επιχειρεί να εξερευνήσει και να διαδώσει τις ιδέες που αναπτύχθηκαν με την κριτική της κυρίαρχης συζήτησης για την παράνομη διακίνηση προσώπων, με βάση την εμπειρία των σεξουαλικών εργατών και των αγώνων των μεταναστών και των φεμινιστριών. Σε πρακτικό επίπεδο, το πρόγραμμα παρέχει δωρεάν μαθήματα αγγλικής γλώσσας στους μετανάστες εργάτες του σεξ με ιδιαίτερη προσοχή και έμφαση στις γλωσσικές δεξιότητες που απαιτούνται για την πώληση σεξ έναντι χρημάτων.


Η γλώσσα και η επικοινωνία είναι ζωτικά στοιχεία για την άμεση αμφισβήτηση και αλλαγή των συνθηκών εργασίας και ζωής. Η επικοινωνία είναι κεντρική σε ό, τι αφορά την αλλαγή. Η γλώσσα είναι μια βασική ατομική και συλλογική εξουσία που βελτιώνει τόσο τις δυνατότητες εργασίες όσο και τις δυνατότητες αντίστασης. Κεντρική για την πολιτική του xtalk, είναι η αυτονομία όλων των ανθρώπων που μετακινούνται διασχίζοντας τα σύνορα και η αξιοπρέπεια κάθε φύλου που χρησιμοποιεί τις ικανότητές του στη βιομηχανία του σεξ. Οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα των εργατών σ’ αυτή τη βιομηχανία και η έμφυλη και αναπαραγωγική εργασία αποτελεί ιστορικά κεντρικό μέρος στις δομές που υποβιβάζουν και καταπιέζουν τις γυναίκες. Οι άνθρωποι που πήραν την κύρια πρωτοβουλία γι’ αυτή την οργάνωση κι αυτό το πρόγραμμα είναι γυναίκες. Λειτουργώντας από τη βάση προς την κορυφή, όπως σε μια οργάνωση, το xtalk στοχεύει παρόλα αυτά να δουλέψει με ολόκληρη τη βιομηχανία. Θέματα διαφοράς φύλου και δια-φυλικής διαφοράς- στη διασταύρωσή τους με φυλετικά και σεξουαλικά ζητήματα αντιμετωπίζονται έτσι ώστε να συμπεριλαμβάνουν ανθρώπους που εργάζονται στη βιομηχανία και έχουν διαφορετική προέλευση φύλου.


Η ρατσιστική και αντιφεμινιστική ρητορική περί ‘προστασίας, για την παράνομη διακίνηση, που προπαγανδίζεται από τις κυρίαρχες εκστρατείες για την καταπολέμησή της, όπου οι γυναίκες περιορίζονται στο ρόλο των παθητικών θυμάτων, υπό τον έλεγχο του οργανωμένου εγκλήματος ή σκληρών ανδρών, παράγει και δικαιώνει την απέλαση των μεταναστών σεξουαλικών εργατών και αυξάνει την ποινικοποίηση και εκμετάλλευση των εργατών στη βιομηχανία του σεξ. Δημιουργεί επίσης διαχωρισμούς ανάμεσα στις μορφές οργάνωσης και αντίστασης των μεταναστών και των σεξουαλικών εργατών.


Το πρόγραμμα x:talk αποτελεί μια απόπειρα για αλλαγή της πράξης των εκστρατειών για τα δικαιώματα των σεξουαλικών εργατών με την επανεξέταση και επαναδιαμόρφωση του πώς μπορεί και πρέπει να είναι η ‘οργάνωση της εργασίας’ και πώς μπορεί να ανταποκριθεί με πρακτικό τρόπο στις πραγματικότητες και ανάγκες των μεταναστών που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ. Το πολιτικό πρόγραμμα της οργάνωσης της εργασίας στη βιομηχανία του σεξ ενέχει την οργάνωση των ‘εργατών’ και παρέχει επίσης μια συλλογική φωνή για τους σεξουαλικούς εργάτες. Η επιτυχία τέτοιων προγραμμάτων βασίζεται στην ικανότητά τους να σχετίζονται με τα εξελισσόμενα δημογραφικά στοιχεία εντός της βιομηχανίας και με τις δυσκολίες οργάνωσης στο εσωτερικό ενός παράνομου και στιγματισμένου εργατικού δυναμικού. Για να πάρουμε αυτό το έργο σοβαρά πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι στο μεγαλύτερο μέρος της η οργάνωση της εργασίας (και, επίσης, τα ριζοσπαστικά πολιτικά προγράμματα γενικά) ενέχουν αντιπροσώπευση και ορατότητα. Ωστόσο πολλοί άνθρωποι που εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ ούτε πρέπει ούτε επιθυμούν να είναι ορατοί. Σε μια βιομηχανία που έχει αναπτυχθεί με μη ρυθμισμένο και περιθωριοποιημένο τρόπο, πολλοί άνθρωποι εργάζονται ακριβώς επειδή μπορούν να είναι αόρατοι. Το πρόγραμμα x:talk προσπαθεί να ανταποκριθεί σε αυτό έχοντας την πεποίθηση ότι μέσω της πρόσβασης στους πόρους, τη γνώση και τις ικανότητες, οι άνθρωποι μπορούν να λάβουν αποφάσεις για τη ζωή τους και να εργαστούν. Μακριά από την κυρίαρχη πρακτική της ‘διάσωσης’ ή της ‘βοήθειας’ των σεξουαλικών εργατών, το πρόγραμμα x:talk αποτελεί μια συνειδητή προσπάθεια για επαφή με τις κοινότητες των μεταναστών σεξουαλικών εργατών, προσφέρει μια πρακτική και αναγκαία υπηρεσία και, τέλος, προσπαθεί να οικοδομήσει πολιτικές συμμαχίες και να ενδυναμώσει τα δίκτυα των μεταναστών σεξουαλικών εργατών.


Μια ακτιβίστρια από τους Αβοριγίνες της Αυστραλίας, η Lila Watson το καθιστά σαφές- ‘Εάν ήρθατε εδώ για να με βοηθήσετε, χάνετε το χρόνο σας. Εάν ήρθατε όμως επειδή η χειραφέτησή σας συνδέεται με τη δική μου, τότε ας δουλέψουμε μαζί’.



*Η Ava Caradonna είναι μια συλλογική ταυτότητα που χρησιμοποιούν οι ακτιβίστριες σεξουαλικές εργάτριες και οι σύμμαχοί τους. Η Ava είναι από μόνη της μια προσπάθεια ανεύρεσης εργαλείων για την καταπολέμηση του στίγματος που συνδέεται με την πορνεία και της αναζήτησης ριζοσπαστικών και υλιστικών τρόπων αναπαράστασης της συλλογικής οργάνωσης όσων εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ. Επικοινωνία: xtalk.classes@googlemail.com


Πράξη 1η, σκηνή 1η:Η απόφαση ενός γαλλικού δικαστηρίου δίνει την αφορμή ή αλλιώς το Κίνημα του Ανοικτού και η σχέση του με τον Νεοφιλελευθερισμό:


Η απόφαση ενός γαλλικού δικαστηρίου για την αποζημίωση αγοραστών υπολογιστών Acer επειδή αυτή είχαν προεγκατεστημένο λειτουργικό MS Windows έκανε τον Παύλο να αναρωτηθεί, σε ανύποπτο χρόνο:



“έχει πάντως ενδιαφέρον από πολιτικής πλευράς ότι αυτή η νομοθεσία υποστηρίζεται και από τη νεο-φιλελεύθερη θέση. Εντάξει, λίγο κοινοτυπία είναι αυτό…αλλά υπάρχει ένα γενικότερο θέμα με τη σχέση του Ελεύθερου και Ανοικτού Λογισμικού (FLOSS) και νεο-φιλελευθερισμού που τουλάχιστον στα ελληνικά δεν έχω δει κάποιο καλό κείμενο να το αντιμετωπίζει…υπάρχει;”


και τον Θανάση να “καλέσει” μερικούς γνωστούς – αγνώστους να συνεισφέρουν στον προβληματισμό αραδιάζοντας, παράλληλα, μερικούς “χρήσιμους” συνδέσμους:


Capitorgs and Free/Libre And Open Source Software (FLOSS):Toward Critical Technological Literacy and Free/Libre And Open Source Society (FLOSS)

THE CONTESTATION OF CODE: A preliminary investigation into the discourse of the free/libre and open source movements

The Benkler/Lessig Bauwens/Kleiner debate, part four


Πράξη 1η, σκηνή 2η: Η άβολη θέση του κράτους


Ο Στάθης ξεκινά έναν εντυπωσιακό μονόλογο, κάτι που αργότερα θα συνηθίσετε και πιθανόν θα εκτιμήσετε, το ίδιο, όσο και εμείς:


Ο φιλελευθερισμός (και κατ επέκταση και ο νεοφιλελευθερισμός) είναι μια ουτοπική ιδεολογία που έχει σχετικά μια περιορισμένη (και άβολη) σχέση συμβίωσης με την πρακτική του καπιταλισμού όπως τον έχουμε βιώσει ιστορικά από τον 16ο αιώνα μέχρι σήμερα. Έτσι είναι σημαντικό για τη συνέχεια να διαχωρίσουμε τον φιλελευθερισμό ως ιδεολογικό πρόγραμμα και τον “φιλελευθερισμό” ως πολιτική πρακτική.


Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντινομίας είναι η θέση του κράτους μέσα στην φιλελεύθερη ουτοπία. Σύμφωνα με αυτή λοιπόν, το κράτος ως θεσμική μορφή άσκησης βίας, είναι από τη φύση του δαιμονικό και περιοριστικό της φυσικής ελευθερίας των ανθρώπων. Έτσι υιοθετείται μια χομπσική light ιδέα πως αφού το κράτος είναι αναγκαίο κακό, ας εφαρμόζει αυτή τη βία στο ελάχιστο δυνατό σημείο. Η λειτουργία του θα πρέπει να περιορίζεται στη θέσπιση μερικών βασικών κανόνων προκειμένου να λειτουργήσει η αγορά (η οποία και θεωρείται “φυσική” κατάσταση του ανθρώπου) και ιδανικά όποια διαδικασία μπορεί να υποκατασταθεί από την αγορά, καλό είναι αυτό να συμβαίνει, φτάνει να μην παραχωρηθεί αυτό το ελάχιστο μονοπώλιο βίας το οποίο θα προφυλάσσει τον κάθε παίκτη από τους υπόλοιπους (συνεχίζουμε στο μοτίβο χόμπς light).


Πουθενά στην ιστορία του καπιταλισμού δεν έχουμε δει αυτό το μοντέλο να εφαρμόζεται. Οι συσσωρευτές κεφαλαίου που ταυτόχρονα είναι και ιδεολογικοί υπέρμαχοι του φιλελευθερισμού, όχι μόνο αποζητούν το κράτος, αλλά προσπαθούν με κάθε τρόπο να το πάρουν με το μέρος τους. Ας μην ξεχνάμε πως πουθενά στα αστικά πολιτεύματα (λιγότερο ή περισσότερο δημοκρατικοφανή) που κυριάρχησαν στην Ευρώπη από τις αρχές του 19ου αιώνα δεν έχει υλοποιηθεί το πρόγραμμα του ελάχιστου κράτους. Κι αυτό όχι μόνο λόγω του χομπσικού φόβου της αναρχίας και της δολοφονικής μανίας των άβουλων μαζών. Αλλά κυρίως διότι οι συσσωρευτές κεφαλαίου κατανοούσαν πως το κράτος με το μονοπώλιο της βίας που κατέχει μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος τους προκειμένου να προωθήσει το “φυσικό” πρόγραμμά τους:


α) Εισάγοντας τα μέτρα που επιτρέπουν την ακόμα μεγαλύτερη συσσώρευση (όπως η εμμονή στην υπεράσπιση της προστασίας της ιδιοκτησίας) .

β) δημιουργώντας τους κανόνες εκείνους που θα ωθήσουν τα άτομα να “προοδεύσουν”. Οι αγγλικοί νόμοι του 19ου αιώνα είναι γεμάτοι παραδείγματα συνετισμού και εξαναγκασμού των αμόρφωτων και ακαμάτηδων χωρικών (Χομπς Heavy) προκειμένου να μετατραπούν και οι ίδιοι σε συσσωρευτές κεφαλαίου, ενώ εντελώς “κοντόφθαλμα” οι ίδιοι δούλευαν μόνο όσο χρειάζονταν για να ζήσουν. Σε ακόμα πιο αφηρημένο επίπεδο κανόνων, ο εκχρηματισμός της οικονομίας μέσω των φόρων, ωθεί στην εμπορευματοποίηση όλο και περισσότερων αγαθών και άρα στην εξάπλωση του κοσμο-καπιταλισμού.

γ) Μια από τις βασικές λειτουργίες του κράτους τις οποίες ο ιστορικός καπιταλισμός μας μαθαίνει, είναι η αναδιανομή. Αλλά όχι από τους λίγους στους πολλούς. Η βασική λειτουργία των φόρων, όσο αναλογικοί κι αν είναι αυτοί, είναι να πάρεις τα χρήματα από τους πολλούς και μετά να τα κάνεις δημόσιες επενδύσεις, δηλαδή δρόμους, γέφυρες, νοσοκομεία. Αλλά αυτή η λειτουργία τελικά βοηθά στην ακόμα μεγαλύτερη συσσώρευση του χρήματος καθώς την ανάληψη των έργων την κάνουν μεγάλοι συσσωρευτές κεφαλαίου.


Πράξη 1η, σκηνή 3η: Η φαντασίωση του ανταγωνισμού και η φαινομενική σύμπτωση απόψεων


Ο Στάθης συνεχίζει:



Μία κεντρική ουτοπική ιδέα που εμπεριέχεται στο φιλελεύθερο πρόγραμμα είναι η ιδέα του ελεύθερου ανταγωνισμού η οποία μάλιστα ορίζεται και ως φυσική κατάσταση. Εάν δούμε τον ορισμό του ελεύθερου ανταγωνισμού στενά, όπως ορίζεται στα εγχειρίδια πολιτικής οικονομίας, κατανοούμε πως πρόκειται για μια νοητική κατασκευή καθώς οι προϋποθέσεις που θέτει (όπως μια αγορά που είναι ένα στιγμιαία και σημειακή καθώς οι αποστάσεις νοθεύουν τον ανταγωνισμό) είναι αδύνατες να υπάρξουν στην πραγματική ζωή. Αυτό δεν το λέω για να αποκηρύξω ολοκληρωτικά τον ελεύθερο ανταγωνισμό ως ιδέα, αλλά για να δείξω την ουτοπική και αρκετά σαθρή βάση του. Ξεκινώντας από ένα τόσο αδύναμο ιδεολογικό και ανεφάρμοστο κατασκεύασμα είναι πολύ λογικό πως οι “εκπτώσεις” που θα κάνουμε προκειμένου να προσαρμοστεί αυτή η κατασκευή στην “πραγματικότητα” δεν θα βοηθήσουν πολύ στην σταθερότητα του οικοδομήματος μας.


Και πράγματι η ιδέα του ελεύθερου ανταγωνισμού στην ιστορική εμπειρία που έχουμε από τον καπιταλισμό, μας δείχνει πως όχι μόνο δεν είναι η βασική μορφή συναλλαγής στις αγορές, αλλά αντιθέτως πρόκειται για μια πολύ εύθραυστη, φιλάσθενη και σύντομη παρένθεση πριν μεταμορφωθεί σε κάποια άλλη μορφή συναλλαγής (κυρίως τον μονοπωλιακό ανταγωνισμό ή το ολιγοπώλιο). Και κάθε φορά που αναφέρουμε ένα παράδειγμα “ελεύθερου ανταγωνισμού” είμαστε αναγκασμένοι να κάνουμε διαφορετικές “εκπτώσεις” από την βασική ουτοπική ιδέα, πράγμα που δείχνει πως δεν υφίσταται ούτε ένας σταθερός τύπος ελεύθερου ανταγωνισμού light. Δηλαδή ο σχετικός ελεύθερος ανταγωνισμός στην λαϊκή αγορά (αγαπημένο παράδειγμα των οικονομολόγων) δεν είναι καθόλου ίδιος με τον σχετικό ελεύθερο ανταγωνισμό στο χρηματιστήριο συναλλάγματος ή FOREX.


Παρά λοιπόν την σχεδόν φαντασιακή βάση του ελεύθερου ανταγωνισμού στην οικονομική μας εμπειρία, το φιλελεύθερο πρόγραμμα συνεχίζει να τον θεωρεί θεμελιώδη λίθο όχι μόνο της ουτοπίας αλλά και της πρακτικά εφαρμοσμένης ιδεολογίας. Και μέσα σε αυτά τα πλαίσια, είναι λογικό η προ-εγκατάσταση των μονοπωλιακών Windows στα PC να μην κάθεται καλά με το ιδεολογικό προφίλ των think tank που ασπάζονται τον φιλελευθερισμό. Τα οποία αντιθέτως θα προτιμούσαν δεκάδες μικρές εταιρίες να μπορούν να προτείνουν το δικό τους λειτουργικό στους χρήστες.


Όπως άλλωστε έκανε η IBM πολύ παλιά με το πρώτο PC που το έδινε με 3 διαφορετικές επιλογές λειτουργικού. Oι φιλελεύθεροι βέβαια θα νιώσουν πάλι άβολα καθώς τότε στο software υπήρχε σχετικός ανταγωνισμός, όχι βέβαια ελεύθερος αλλά αυστηρά οροθετημένος από την ίδια την IBM (που είχε άλλωστε ένα 20-30% μερίδιο στη Microsoft) στο hardware πάλι όχι, διότι για να παραφράσω τον Ford μπορούσες να αγοράσεις ό,τι PC ήθελες φτάνει να ήταν IBM. Και η ειρωνεία είναι πως το τέλος του μονοπωλίου του PC από την IBM ήρθε λόγω της αποδοχής του MSDOS ως μονοπωλιακού καθολικού λειτουργικού και της Intel ως defacto μονοπωλιακής προμηθεύτριας x86 επεξεργαστών. Άλλα όπως είπαμε τα ιστορικά παραδείγματα πολύ σπάνια είναι ευγενικά με τις φιλελεύθερες ιδέες. Αντίστοιχα σε εξίσου φιλελεύθερο στυλ θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως η “σοφή” αγορά τιμωρεί τη SONY κάθε φορά που τα τελευταία χρόνια προσπαθεί να πλασάρει ένα δικό της κλειστό πρότυπο (και έχει προσπαθήσει πολλές φορές) και άρα η “σοφή” αγορά “προτιμά” τα οικουμενικά (όχι απαραίτητα ανοιχτά) πρότυπα (MiniDV αντί MicroMV, MiniDVD αντί UMD, CDRW αντί MiniDisc κλπ).


Καθώς τα κλασσικά φιλελεύθερα επιχειρήματα περί της ανωτερότητας των μεσαίων “ευπρεπών” τάξεων, έναντι των τεμπέληδων, ακαμάτηδων φτωχών που τους ταϊζουμε δεν έδειχναν να κερδίζουν πολύ έδαφος εκτός της Αγγλίας, οι φιλελεύθεροι προσπαθούν να βρουν καινούργια επιχειρήματα προκειμένου να κερδίσουν τη συμπάθεια των πολιτών. Προσπαθούν να βρουν διάφορα θεωρητικά πλεονεκτήματα του φιλελευθερισμού χωρίς φυσικά να μπαίνουν στις βρώμικες λεπτομέρειες. Όμως αυτή η μικρή σύμπλευση είναι εντελώς συμπτωματική, πρόσκαιρη και το κυριότερο, περιορίζεται μόνο σε ένα λεκτικό/ιδεολογικό επίπεδο διότι υπάρχει η πρακτική αδυναμία – απροθυμία τους να διορθώσουν την τάση των αγορών προς τη συγκέντρωση και το ολιγοπώλιο ή το de facto μονοπώλιο (Microsoft, Intel, Nescafe, κλπ). Άλλωστε ο κρατικός αντιμονοπωλιακός παρεμβατισμός είναι αρκετά δυσάρεστο χάπι για τους φιλελεύθερους καθώς υπερ-ρυθμίζει “αφύσικα” κάτι που θα έπρεπε να λειτουργεί “φυσικά”. Όπως έγινε με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις μειώσεις των τιμών περιαγωγής των εταιριών κινητής τηλεφωνίας (κινητάδων), έναν τομέα όπου υποτίθεται πως λειτουργεί ο ανταγωνισμός (ενώ φυσικά μιλάμε για ξεκάθαρα ολιγοπώλια που έχουν σχεδόν απόλυτη συνεννόηση τιμών). Η αντινομία μεταξύ της φαντασίωσης του ελεύθερου ανταγωνισμού και της “φυσικής” τάσης σχεδόν κάθε αγοράς να οδηγείται σε συγκέντρωση και ολιγοπώλιο, είναι τα σκ…τά που τα κάνεις πίσω από την κλειστή πόρτα της τουαλέτας, δεν νιώθεις περήφανος γι’ αυτά και θέλεις να τα εξαφανίσεις όσο πιο γρήγορα γίνεται τραβώντας το καζανάκι. Όταν πια η λεκάνη είναι καθαρή, μπορείς να βγεις έξω νιώθοντας ξανά πόσο ανώτερο και πνευματικό ον είσαι. Αλλά καίτοι τα σκ…τά εξαφανίζονται από μπροστά σου, δεν παύουν να υπάρχουν.


Πράξη 1η, σκηνή 4η: το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός


Ο Στάθης συνδέει την κριτική στον φιλελευθερισμό με το FLOSS:



Αν όμως θέλουμε να χαράξουμε μια στρατηγική για το FLOSS και τη θέση που κατέχει ο φιλελευθερισμός απέναντι σε αυτό, θα πρέπει να λάβουμε περισσότερο υπόψη μας όχι μόνο την ουτοπική ρητορεία, αλλά και την πολιτική πρακτική του που όπως φαντάζεστε από τα παραπάνω παραδείγματα, θεωρώ πως είναι δύο εκ διαμέτρου αντίθετες καταστάσεις ύπαρξης.


Το ιδεολογικό κομμάτι είναι σχετικά εύκολο και αρκούντως μαοϊκό. Αφήστε 1000 λουλούδια να ανθίσουν, αφήστε τον κόσμο να έχει επιλογή, διότι ο ανταγωνισμός θα βοηθήσει στην “πρόοδο” και ας νικήσει ο ικανότερος όπως δαρβινικά μεταφράζουν την πάλη των ειδών. Αυτό είναι μια ουτοπική πρόταση που συνδέεται με ανεκπλήρωτα ευχολόγια και θεωρεί πως υπάρχει μια αρχική ουδετερότητα στην πάλη, πράγμα όχι μόνο αδύνατο, αλλά ούτε καν αρεστό από τον πρακτικό/μπακαλίστικο/πολιτικό φιλελευθερισμό. Δεν νομίζω πως έχει πρακτική σημασία ούτε καν ως κομμάτι ιδεολογικής αντιπαράθεσης, καθώς οι αδυναμίες και η τεράστια ευρύτητα του φιλελευθέρου προγράμματος έχουν κάνει τους φιλελεύθερους εντυπωσιακά ελαστικούς και ανθεκτικούς σε τέτοιου είδους αντινομίες. Και η βολονταριστική λύση της βουτιάς προς το μέλλον, διότι ακόμα -500χρόνια τώρα- εφαρμόζουμε κάποιο κατώτερο είδους καπιταλισμού, είναι πάντα μια εύκολη και ανακουφιστική απάντηση στα πρακτικά αδιέξοδα.


Ένα άλλο σημείο που αξίζει να σημειώσουμε στην ιδεολογική σχέση FLOSS-φιλελευθερισμού είναι η ιδέα της φιλανθρωπίας. Οι φιλελεύθεροι ξεκινάνε πάντα ορμώμενοι από την πασίγνωστη φράση του Adam Smith πως δεν είναι η φιλευσπλαχνία του φούρναρη που μας προσφέρει το ψωμί αλλά το προσωπικό του συμφέρον. Και οι πιο διαβασμένοι θα οπλιστούν με ιδεολογικά επιχειρήματα που ή θέλουν τα οικονομικά υποκείμενα κάτι ελάχιστα περισσότερο από α-ηθικές υπολογιστικές μηχανές (πχ το παιχνίδι των φυλακισμένων στη θεωρία των παιγνίων), ή βασίζονται σε υποτιθέμενες γενετικά προκαθορισμένες ιδιότητες της ανθρώπινης φύσης (το πασίγνωστο εγωιστικό γονίδιο του Dawkins). Είναι φανερό πως για τους φιλελεύθερους ο κοινοτικός χαρακτήρας του FLOSS και η ανάγκη προσφοράς που νιώθουν πολλοί άνθρωποι, είναι terra Australis. Μάλιστα τείνουν να απορρίπτουν οποιαδήποτε τέτοια ανάγκη ως ά-λογη και δείγμα οικονομικού επαρχιωτισμού που είναι καταδικασμένο να εκλείψει δαρβινικά καθώς είναι πιο αποτυχημένο από τον άπληστο εγωιστή homo economicus που ευαγγελίζονται. Είναι εντυπωσιακά δύσπιστοι σε οτιδήποτε δεν μπορεί να εξηγηθεί με οικονομικούς όρους για να φτάσουμε στον επίσης γνωστό αφορισμό της Θάτσερ πως δεν υπάρχει κοινωνία.


Θα μπορούσαμε να βρούμε διάφορα εγωιστικά επιχειρήματα που να εξηγούν γιατί οι άνθρωποι ασχολούνται με το FLOSS (όπως ας πούμε για να βελτιώσουν τις γνώσεις τους στον προγραμματισμό, ή να κερδίσουν φήμη που θα οδηγήσει σε καλύτερες πιθανότητες εύρεσης εργασίας), αυτά από μόνα τους δεν είναι αρκετά για να εξηγήσουν την ενασχόληση τους με κάτι -που πλην εξαιρέσεων- ελάχιστα τους προσφέρει ως οικονομικό αντάλλαγμα, σήμερα ή στο μέλλον. Οπότε όλη η ιδέα του FLOSS προκαλεί σαφέστατα κύματα δυσπιστίας γιατί δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς με οικονομικούς όρους απόλυτα εγωιστικών και υπολογιστικών ανθρώπων.


Φυσικά δεν πρέπει να ξεχνάμε τα διδάγματα του Dawkins, ή της θεωρίας των παιγνίων, αλλά θα ήταν πολύ καλύτερα να χρησιμοποιήσουμε οι ίδιοι τα όπλα τους για να βγάλουμε τα δικά μας (λιγότερο ανθρωποφοβικά και χομπσικά ελπίζω) συμπεράσματα. Διότι το συμπέρασμα του Ντώκινς δεν είναι πως οι άνθρωποι είναι κάτι άβουλες μηχανές που άγονται και φέρονται από των εγωισμό των γονιδίων τους. Αυτή είναι η απλοϊκή μετάφραση που του έδωσαν αγράμματοι φιλελεύθεροι για να ταιριάζει με το ήδη προκαθορισμένο ιδεολογικό τους υπόβαθρο.


Όπως επίσης, και δυστυχώς για την κα Θάτσερ και τους συνοδοιπόρους της, οι άνθρωποι τείνουν να σχηματίζουν κοινωνίες και κοινότητες πολύ πριν την αρχή του πολιτισμού (οι κοινωνίες των πιθήκων είναι χαρακτηριστικές) και παρά τα όποια συμπεράσματα των οικονομολόγων, συνεχίζουν να νιώθουν την ανάγκη να το κάνουν. Εάν ίσχυε πως ο Απόλυτα Εγωιστής Μοναχικός Άνθρωπος είναι πιο ικανός από τους ανθρώπους που επιλέγουν τις κοινωνίες, τότε οι κοινωνίες θα είχαν διαλυθεί χιλιάδες χρόνια πριν γιατί εξελικτικά ο ΑΕΜΑ θα είχε υπερισχύσει αιώνες πριν. Ή εάν οι γονείς που δίδασκαν τον απόλυτο εγωισμό έβγαζαν ικανότερους απογόνους, τότε κανείς δεν θα δίδασκε την αγάπη προς τον πλησίον και την φιλανθρωπία διότι όλα τα κορόιδα θα είχαν πεθάνει.


Η πλάκα είναι πως η απάντηση που δίνει ο φιλελευθερισμός σε αυτή την αντίθεση, είναι τυπικά μεταφυσική. Δεν φταίει λέει η θεωρία τους που δεν εφαρμόζεται, φταίνε οι άνθρωποι που δεν είναι αρκετά “ορθολογιστές”. Φυσικά το γεγονός ότι φτιάξαμε μερικά ανθρωποφοβικά και απαισιόδοξα μοντέλα όπως το δίλημμα του φυλακισμένου στη θεωρία των παιγνίων (και η προδοσία στο αρχικό παιχνίδι είναι μαθηματικά αποδεδειγμένη από την ισορροπία του Nash) , και οι άνθρωποι δεν ταιριάζουν μέσα σε αυτά, θα έπρεπε κανονικά να μας κάνει καχύποπτους για τα μοντέλα και όχι για τους ανθρώπους. Και πράγματι εάν στο ίδιο απαισιόδοξο παιχνίδι δώσεις μια πιο ρεαλιστική διάσταση (όπως αυτή της συνέχειας), τότε αυτόματα το ίδιο παιχνίδι μετατρέπεται σε έναν ύμνο υπέρ της συνεργασίας των ανθρώπων (Ματ Ρίντλεϋ, Οι ρίζες της αρετής).


Δεν νομίζω πως αμφισβητεί κανείς εύκολα την τάση που έχουν οι άνθρωποι να είναι εγωιστές και άπληστοι. Αυτό που τίθεται σε κριτική είναι η ο ολοκληρωτισμός και η καθολικότητα αυτής της τάσης καθώς και η αντιμετώπισή τους ως “φυσική”, και “φυσιολογική” συμπεριφορά από τους φιλελεύθερους. Το FLOSS αποτελεί μια ανωμαλία στην ιδεολογία της μη κοινωνίας και της εγωιστικής μονάδας του homo economicus, και είναι λογικό να προκαλέσει τη δυσπιστία και την αμηχανία των φιλελεύθερων ως προς τους σκοπούς του.


Ας αφήσουμε όμως κατά μέρους τις ιδεολογικές διαφορές, διότι ο φιλελευθερισμός έχει και ένα πρακτικό σκέλος πολύ άμεσο, σάρκινο, καθημερινό και εξίσου μαοϊκό. Αφήστε τα λουλούδια να ανθίσουν αρκεί να είναι κόκκινα. Η καπιταλιστική πρακτική ως θεμελιώδες κομμάτι της φιλελεύθερης ιδεολογίας εκφράζει σύμφωνα με αυτή τη “φυσική” κατάσταση των ανθρώπων όπως διαμορφώθηκε, αρχικά, με τη φυσική φιλοσοφία του 18ου αιώνα. Μάλιστα η απάντηση του φιλελεύθερου δόγματος στις περισσότερες αντινομίες και προβλήματα που ο καπιταλισμός δημιουργεί είναι μεταφυσικά επιθετική. Τα δεινά που έχουμε οφείλονται στον πολύ λίγο και περιορισμένο καπιταλισμό. Καθώς η συσσώρευση κεφαλαίου είναι από τις κεντρικές ιδέες και πρακτικές του ιστορικού καπιταλισμού θα δείξουμε πως το FLOSS είναι αντίθετο με την έννοια της μεγαλύτερης συσσώρευσης και γενικότερα με την έννοια της εμπορευματοποίησης, σένα κρίσιμο πια για τον δυτικό κόσμο κομμάτι της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας (αυτό των άυλων αγαθών).


Ένα από τα πολύ βασικά οχήματα της εξάπλωσης της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας είναι ο εκχρηματισμός των ανθρώπινων δραστηριοτήτων (τη συμβολή του κράτους σε αυτόν την αναφέραμε ήδη), προκειμένου να εμπορευματοποιηθούν όλο και περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες. Το όνειρο του Τζέφερσον για μια κοινωνία πολιτών που θα είναι ελεύθεροι διότι θα είναι αυτόνομοι, αυτάρκεις και αυτεξούσιοι (the right to bear arms) ήταν ακριβώς η παλιά μη εκχρηματισμένη / εμπορευματοποιημένη ζωή. Δυστυχώς όμως το όνειρο αυτό ήταν εκτός της πραγματικότητας του αγγλοσαξονικού εμπορικού πνεύματος των πιο δραστήριων αποίκων της νεαρής δημοκρατίας. Η ιδέα πως σε αυτή την αχανή νεαρή δημοκρατία, οι άνθρωποι θα είχαν αρκετή γη προκειμένου να ζήσουν και να βγάλουν ένα μικρό πλεόνασμα που θα το αντάλλασσαν με τους συμπολίτες τους εντελώς αποκομμένοι από την εγχρήματη “σκλαβιά”, όπως είδαμε δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Κι αυτό διότι είναι θεμελιακά αντίθετη με την ιδέα της “προόδου”, όπως την αντιλαμβανόταν ο εμπορικός και φιλελεύθερος βορράς. Το όχημα για την κατάκτηση των επαρχιωτών ήταν φυσικά τι άλλο από το μισητό κράτος όπως έγινε και στον παλιό κόσμο. Οι φόροι που θα έπρεπε να πληρωθούν με χρήμα ανάγκασαν τους αγρότες να βρουν και μια εγχρήματη απασχόληση μόνο και μόνο για να πληρώσουν αυτούς τους φόρους. Η κατάργηση των κοινοτικών γαιών και η θέσπιση αυστηρών κανόνων προστασίας της ιδιοκτησίας βοήθησαν την συγκέντρωση των κτημάτων σε λίγους γαιοκτήμονες (συσσώρευση κεφαλαίου) που εμπορευματοποίησαν την αγροτική παραγωγή (και άρα πωλούσαν την παραγωγή έναντι χρημάτων). Ταυτόχρονα ανάγκασαν τους ακτήμονες πια γεωργούς να πάνε στις πόλεις και να εμπορευματοποιήσουν την εργασία τους προκειμένου να βγάλουν τα απαραίτητα χρήματα για να αγοράσουν εγχρήματα πια τα τρόφιμα που είχαν ανάγκη και που στην εποχή των γονιών τους ήταν ακόμα “ελεύθερα” αγαθά.


Όλα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά παραδείγματα της οικονομίας της στενότητας, όπου η διαδικασία είναι να εμπορευματοποιούμε όλο και περισσότερα “ελεύθερα” αγαθά. Αυτή η διαδικασία συνεχίζεται τόσο οριζόντια (οι μάζες των κ


Κινέζων εργατών που πηγαίνουν στις πόλεις να βρουν εγχρήματη απασχόληση), όσο και κάθετα, (όλο και περισσότερα “ελεύθερα” αγαθά εμπορευματοποιούνται) . Και το κάθετο κομμάτι στον δυτικό μας κόσμο έχει μεγάλη σημασία. Διότι καθώς τα ελεύθερα αγαθά τείνουν να εκλείψουν (ακόμα και το νερό έχει εν πολλοίς εμπορευματοποιηθεί), η αδυναμία του καπιταλισμού να μείνει στάσιμος (καθώς οι ομοιότητες με τις γνωστές πυραμίδες είναι απολαυστικές) μας αναγκάζει να επεκτείνουμε την έννοια της εμπορευματοποίησης σε όσο το δυνατόν περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες. Και νομίζω εδώ πως η διαστροφή της ιδέας των πνευματικών δικαιωμάτων (από παραχώρηση προς τους καλλιτέχνες/επιστήμονες για να βγάζουν το παντεσπάνι τους) και πρακτικά η εμπορευματοποίηση των ιδεών και της σκέψης κατέχει θεμελιώδη σημασία στην παραπέρα προώθηση αυτής της διαδικασίας. Μην ξεχνάμε πως πια ολόκληρες φράσεις ή σλόγκαν προστατεύονται εμπορικά από τους νέους νόμους. Η όλο και μεγαλύτερη νομολογία υπέρ της “προστασίας” των πνευματικών δικαιωμάτων καθώς και η μεγάλη ζέση με την οποία αυτά προωθούνται θυμίζουν πολύ την διαδικασία εκμοντερνισμού των αγροτών του 19ου αιώνα στις “φυσικές” αλήθειες της καπιταλιστικής κοσμο-οικονομίας (ο max weber εδώ προσφέρει υπέροχα παραδείγματα για την ανάγκη μιας νέας καπιταλιστικής ηθικής σε έναν κόσμο που κοινωνικά δεν ήταν έτοιμος ακόμα να δεχθεί τις νέες “φυσικές” καπιταλιστικές αλήθειες). Και όλη αυτή η υπερ-νομολογία χαιρέκακα θα τονίσω πως δεν ταιριάζει στη φιλελεύθερη φαντασίωση, όσο κι εάν είναι απαραίτητη για την συνέχιση της πορείας του ιστορικού παραδείγματος του καπιταλισμού. Άρα βαφτίζεται λίγο άβολα ως “απαραίτητο πλαίσιο για τη λειτουργία της αγοράς” (εδώ μπορούμε να δείξουμε πως αυτό το πλαίσιο δημιουργείται και τελικά η φιλελεύθερη ιδέα περί “φυσικής” εγχρήματης αγοράς είναι τουλάχιστον αστεία, αλλά θα ξεφύγουμε από το θέμα μας).


Καθώς λίγο πολύ γνωρίζουμε τις ιδεολογικές αδυναμίες της πνευματικής ιδιοκτησίας και τα παράδοξα που αυτή η ιδέα γεννά, δεν θα επεκταθώ περισσότερο όσο κι εάν αυτό μας στερεί μερικές στιγμές γνήσιας χαράς και γέλιου.


Πράξη 1η, σκηνή 5η: Ελάχιστος κοινός παρονομαστής


Ο Στάθης κλείνει την 1η Πράξη:



Η ιδέα του FLOSS καίτοι μας φαίνεται απολύτως φυσική και έλλογη, είναι άκρως αντίθετη με την περιχαράκωση που προτείνει η πνευματική ιδιοκτησία και η περαιτέρω εμπορευματοποιηση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Φαντάζομαι δεν είμαι ο πρώτος που κάνω τον παραλληλισμό της μετατροπής των ελεύθερων γαιών σε περίφρακτες ιδιοκτησίες με την μετατροπή των ελεύθερων ιδεών σε περίφρακτες πνευματικές ιδιοκτησίες. Αν και δεν μπορώ αυτή τη στιγμή να σκεφτώ κάποιον, το γεγονός πως σίγουρα υπάρχουν αρκετοί με κάνει υπόλογο έναντι της πνευματικής ιδιοκτησίας τους. Άρα το FLOSS είναι μια αντίθετη δύναμη στην πορεία του ιστορικού καπιταλισμού και είναι αδύνατο να υιοθετηθεί καθώς υπενθυμίζει στους ανθρώπους την επικίνδυνη ιδέα πως τελικά μπορεί να υπάρχουν (επανα-ανακαλυφθούν) πολλών ειδών “ελεύθερα” αγαθά.


Τώρα θα μπορούσε η φιλελεύθερη ιδεολογία να ασπαστεί την ιδέα του Free software (as in beer, δηλαδή δωρεάν αλλά όχι ελεύθερο); Φυσικά, καθώς ο Bill Gates εφάρμοσε πρώτος και ευρηματικά την ιδέα του μάρκετινγκ περί δείγματος δωρεάν. Διότι το software σε αντίθεση με τα υλικά αγαθά δεν έχει επιπλέον κόστος παραγωγής για κάθε αντίτυπο που δίνεις δωρεάν και αυτό κάνει την εφαρμογή του δείγματος δωρεάν προνομιακή (στα εγχειρίδια μάρκετινγκ το δείγμα δωρεάν θεωρείται κοστολογικά από τις πιο ακριβές ενέργειες). Άλλωστε το DRM (Digital Rights Management) πια μπορεί να βάλει αυτό το δωρεάν σε ένα πλαίσιο χρονικά καθορισμένο που ήταν πάντα ένα μεγάλο όνειρο των στελεχών του hollywood -αυτών των πιονέρων της εμπορευματοποίησης της πνευματικής ιδιοκτησίας- από την εποχή του VHS.


Τότε προσπαθούσαν να σκεφτούν πως μπορούν να ελέγξουν α) πόσες φορές θα δεις τη νοικιασμένη ταινία, β) πόσα άτομα θα την δουν μαζι την ίδια φορά, διότι αυτά τα δύο μεταφράζονταν σε διαφυγόντα κέρδη εισιτηρίων κινηματογράφου. Και απάντηση βρήκαν αρχικά μόνο στο πρώτο, καθώς οι πρώτες νοικιασμένες VHS κλείδωναν μόλις η ταινία έφτανε στο τέλος της, μέτρο που εγκαταλείφθηκε αργότερα. Σήμερα το DRM δίνει ακόμα μεγαλύτερο έλεγχο. Στην πραγματικότητα όλη η τάση του software να πουλάει συνδρομές, εμπορευματοποιεί όχι μόνο το ίδιο το software αλλά τελικά και τον χρόνο, κάνοντας το software ή τη μουσική ή την ταινία αγαθό με ημερομηνία λήξης (άρα και επαναγοράς, ανανέωση της συνδρομής). Ένα τέτοιο αγαθό είναι η νούμερο δύο καπιταλιστική φαντασίωση από τον 19ο αιώνα. Η νούμερο ένα ήταν η κατάκτηση της Κίνας (με το γνωστό τι θα γινόταν αν ο κάθε Κινέζος έπινε μια κόκα-κόλα). Τολμώ να πω πως ο συνδυασμός των δύο αυτών ονειρώξεων ήταν οι πόλεμοι του οπίου (πόλεμοι που έγιναν υπό την σκέπη του φιλελευθερισμού και του laisser faire).


Το free (as in beer) λοιπόν είναι μια καθ’ όλα έλλογη πρακτική μάρκετινγκ, πολύ συμβατή με τις πρακτικές πεπατημένες του φιλελευθερισμού. Αντίθετα η ανακύκλωση του κώδικα που χρησιμοποιείται ευρύτατα στο FLOSS καταστρέφει την αξία του κώδικα καθώς τον απο-εμπορευματοποιεί κάνοντας τον πρακτικά “ελεύθερο” αγαθό.


Πράξη 2η, σκηνή 1η: Μια βουτιά στον ωκεανό του ελεύθερου και ανοικτού λογισμικού


Ο Θανάσης προσπαθεί να πει κάτι, ας το ονομάσουμε, πρακτικά πολιτικό:



“Το free (as in beer) λοιπόν είναι μια καθ’ όλα έλλογη πρακτική μάρκετινγκ, πολύ συμβατή με τις πρακτικές πεπατημένες του φιλελευθερισμού. Αντίθετα η ανακύκλωση του κώδικα που χρησιμοποιείται ευρύτατα στο FLOSS καταστρέφει την αξία του κώδικα καθώς τον απο-εμπορευματοποιεί κάνοντας τον πρακτικά “ελεύθερο” αγαθό.”


Τι έγινε, λοιπόν, και δημιουργήθηκε ένα οικοσύστημα – μια αγορά (λογισμικού) που απέκτησε σε πολλά της επίπεδα (servers, browsers κτλ) κάποια χαρακτηριστικά “πραγματικού” ανταγωνισμού;


Κατά γενική ομολογία, τρία πράγματα, τα παραθέτω με συμβολικούς χαρακτηρισμούς:



τα bytes (ψηφιακό – άυλο προϊόν), το Internet (αποκεντρωμένο, ανοικτό δίκτυο δικτύων) και η copyleft άδεια παροχής λογισμικού “GPL” (εναλλακτικοί τρόποι διάθεσης των προϊόντων που κρατά ελεύθερο το λογισμικό ακόμα και αν χρησιμοποιείται εμπορικά). Τα τρία αυτά στοιχεία, συνδυαστικά, επαναπροσδιορίζουν για την αγορά λογισμικού, σε ένα βαθμό, τα όσα ξέραμε για την παραγωγή, την διάθεση και την επικοινωνία των προϊόντων της. Δημιούργησαν τις προϋποθέσεις (υποδομές, χρήστες, τεχνογνωσία) για να εμφανιστούν εταιρείες – πλατφόρμες όπως το ebay, η google, τα facebookia, η wikipedia κοκ αλλά και για να “αναγκαστεί” ο ΟΟΣΑ να μετρήσει το περιεχόμενο που δημιουργείται απο χρήστες (user generated content) καθώς και για αρκετά άλλα φαινόμενα (ηλεκτρονική κυβέρνηση, δημοκρατία και δεν συμμαζεύεται)


Ανοικτό λογισμικό (OSS, κάνω ότι θέλω με τον κώδικα μπορώ και να τον κλείσω) = Ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS, κάνω ότι θέλω με τον κώδικα φτάνει να επιστρέφω τις αλλαγές και να μην τον κλείνω) ;


Σύμφωνα με την ανάλυση των παραπάνω, όχι. Η ύπαρξη της GPL και άλλων copyleft αδειών είναι κλειδί για την απο-εμπορευματοποίηση του κώδικα. Μπορούμε να πούμε πολλά πάνω σε αυτό αλλά το γεγονός ότι υπήρχε και υπάρχει μεγάλος αριθμός ελεύθερων και ανοικτών project λειτούργησε και λειτουργεί θετικά και για τα δυο κινήματα.


Και μετά ήρθε η Google: Αναζήτηση, μεταδεδομένα και υπηρεσίες όλα σε μια ανοικτή (ως προς το opt out – output σκέλος) πλατφόρμα… Βέβαια δεν πρέπει να επικεντρωνόμαστε στην google, το περιεχόμενο που δημιουργείται απο όλους μας (κυρίως p2p εφαρμογές, communication data κοκ) είναι πολύ πιο ευρύ απο την πλατφόρμα αυτή. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν τελικά, αχρηστεύεται, η GPL και η επίδρασή της; Και ΝΑΙ και ΟΧΙ, ανάλογα με το είδος και το πλήθος των χρηστών στο οποίο απευθύνεται η εκάστοτε εφαρμογή – περιεχόμενο.


Ο ελάχιστος κοινός παρανομαστής είναι τα ανοικτά πρότυπα: ανοικτά πρότυπα χωρίς πολλά project GPL – like δεν θα δούμε ΠΟΤΕ. Πέρα απο ανοικτά, ελεύθερα και κλειστά προϊόντα λογισμικού είναι ελάχιστη απαίτηση αφενός να μιλούν μεταξύ τους μέσα απο ανοικτούς κανόνες (πχ. XML, ODF) αφετέρου να μπορεί ο χρήστης να επαναχρησιμοποιήσει τα δεδομένα που επιθυμεί.


Και το δημόσιο χρήμα – περιεχόμενο (έργα, μελέτες κοκ) ; Για μένα εδώ είναι η ουσία. Που επενδύεις το δημόσιο χρήμα και πόσο ανοίγεις το δημόσιο περιεχόμενο. Πολύ στεγνά, και το συζητάμε, σε ανοικτά δίκτυα οπτικών ινών και project GPL like, χύμα, να υπάρχουν. Και οι ομότιμες (p2p) υπηρεσίες, θέμα το οποίο πρέπει να δούμε πιο αναλυτικά, στην συνέχεια.


Πράξη 2η, σκηνή 2η: το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός (συνέχεια)


Ο Στάθης προσθέτει αρκετά ενδιαφέροντα:



Η αρχική ερώτηση εάν την κατανόησα σωστά ήταν ποια η σχέση φιλελευθερισμού και FLOSS με αφορμή την απόφαση του γαλλικού δικαστηρίου υπερ της ACER. Φυσικά δεν ζούμε σε έναν φιλελεύθερο κόσμο και υπάρχουν δυνάμεις έξω από αυτόν αρα και δυνάμεις που τον αμφισβητούν/υπερβαίνουν. Συνεχίζω να πιστεύω πως για το φιλελεύθερο πρόγραμμα η ιδέα του FLOSS είναι ασύμβατη και οι (αποτυχημένες μέχρι στιγμής) προσπάθειες για τις πατέντες στο λογισμικό στην ΕΕ αυτό ακριβώς δείχνουν. Αρα στρατηγικά πιστεύω (και αυτή είναι η κύρια θέση μου) πως θα τους βρίσκουμε αντιμέτωπους κι όχι σύμμαχους.


Τώρα στο δια ταύτα έχω μια μικρή δυσπιστία για τη συμμαχία Google-FLOSS. Το ebay, η google και οι υπόλοιποι λειτουργούν με τον τρόπο που λειτούργησε η microsoft για να υποσκάψει την παντοκρατορία της IBM. Επειδή δεν μπορούσε να χτυπήσει την IBM στο γήπεδό της, άλλαξε το γήπεδο και έκανε το hardware αδιάφορο και generic, as long as ο χ86 επεξεργαστής ήταν INTEL. Έτσι η microsoft κατάφερε να γίνει μονοπώλιο παρά τις καλές προθέσεις της IBM να την περιορίσει, γιατί η IBM πια δεν ήταν ο κατασκευαστής PC, αλλά ένας κατασκευαστής PC.


Ανάλογα η Google προσπαθεί να χτυπήσει την Microsft αλλάζοντας γήπεδο και κάνοντας το λειτουργικό αυτή τη φορά αδιάφορο. Το μόνο που χρειάζεται είναι ένας browser. Κι αυτόν χρηματοδοτεί (firefox), ως hedging (εξασφάλιση) απέναντι στην παντοκρατορία του IE. Αν και πρόσκαιρα μπορούμε να δούμε τη Google ως σύμμαχο και χρηματοδότη σε GPL projects, το όνειρο της google δεν διαφέρει από της Microsoft. Θέλει να μπορει πχ να πουλά η ίδια χρονο-υπηρεσίες οι οποίες θα έχουν ανοικτά πρότυπα μεν αλλά τόσο ο κώδικας όσο και ο έλεγχος θα είναι συγκεντρωμένος στους server της. Στην πραγματικότητα η google μεταφέρει το αγαθό προς πώληση από το software στον χρονο (συνδρομες κλπ). Ο έλεγχος της Google πανω στον κώδικα είναι ακόμα πιο απόλυτος, όπως φυσικά και πάνω στους χρήστες. Αρα ακόμα και μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου για εμένα η google είναι η επόμενη microsoft αλλά σε ένα νέο γήπεδο πολύ πιο περιοριστικό για τους πολίτες και επικίνδυνο συστημικά για τις ελευθερίες μας.


Πράξη 2η, σκηνή 3η: Δημόσιο χρήμα, δημόσιες υποδομές


απο τον Στάθη:



Τα δίκτυα οπτικών ινών ανήκουν στις υποδομές και σύμφωνα με τον φιλελευθερισμό (φαντασιακό και πρακτικό) θεωρούνται υποχρέωση του κράτους. Διότι τις περισσότερες φορές που ιδιώτες προσπάθησαν να φτιάξουν ιδιωτικές υποδομές καταστράφηκαν (τα δίκτυα καναλιών στις ΗΠΑ, οι σιδηρόδρομοι κλπ), καθώς όπως είπαμε οι επενδυτές δεν μπορούν να κοιτάξουν παρά το κοντόφθαλμο συμφέρον τους και γρήγορα απογοητεύονταν απο την αργή απόδοση των κεφαλαίων τους.


Ο προβληματισμός μου πάνω στις δημόσιες υποδομές που ανοικτά θα χρησιμοποιούν οι ιδιωτικές εταιρίες (μέθοδος που χρησιμοποιείται πολύ στις ΗΠΑ) είναι. Γιατί να προσφέρεις ένα τόσο σημαντικό κεφάλαιο απο το δημόσιο χρήμα στην εκμετάλλευση των ιδιωτών; Οι δύο λογικές απαντήσεις που μπορώ να βρω είναι


α) Διοτί οι ιδιώτες θα περιμένουν πρώτα την αγορά να δημιουργηθεί για να επενδύσουν σ’ ένα γνωστό κυνήγι κότας και αυγού, κι αυτό θα σημαίνει καθυστέρηση για την κοινωνία.

β) για να κάνει το entry cost σε έναν νέο παίκτη στην αγορά μικρότερο και έτσι να προσπαθήσεις να δημιουργήσεις ανταγωνισμό. Αλλά το entry cost για μια εταιρία τηλεπικοινωνιών είναι πραγματικά μεγάλο για να αποτρέψεις τη συγκέντρωση στην αγορά, το equilibrium τιμων και τελικά το ολιγοπώλιο όπως συμβαίνει με τις εταιρίες κινητής. Άρα εσύ ξόδεψες ένα τεράστιο ποσό σε επενδύσεις δημοσίου χρήματος για να παραχωρήσεις το δικαίωμα της εκμετάλλευσης και κερδών σε μια μικρή ομάδα ανθρώπων. Έδωσες με λίγα λόγια δύναμη από τους πολλούς στους λίγους. Με τα γνωστά προβλήματα που αυτό θα δημιουργήσει (οι λίγοι θα θέλουν μερίδιο στην εξουσία για να κάνουν κι άλλα δώρα υποδομών στους εαυτούς τους κλπ κλπ, όπως γίνεται με τις κατασκευαστικές και τους εκδότες πχ).


Ο κοινωνικός έλεγχος επίσης, όσο η συγκέντρωση θα συνεχίζεται θα είναι ακόμα μικρότερος. Κι αυτό θα σου δημιουργήσει συστημικούς κίνδυνους. Όπως έγινε με τα δίκτυα μεταφοράς ρεύματος στις ΗΠΑ ή τις γραμμές των τρένων στην Αγγλία που κανείς δεν ήθελε να συντηρήσει. Ή όπως αν θέλεις έγινε τον Αύγουστο με το liquidity crunch στις αγορες, που ο συστημικός κίνδυνος της κατάρρευσης του χρηματοοικονομικού συστήματος από την “άλογη” συμπεριφορά των τραπεζών ανάγκασε την ECB να εισάγει χρήμα στην αγορα και να αυξήσει την προσφορά χρήματος σύμφωνα με τον Triche κατά 17% φέτος. Κάτι που βιώνουμε ως κοινωνικό σύνολο ήδη ως αύξηση των τιμών και πληθωρισμό (που φυσικά κανένα επίσημο όργανο δεν θα καταγράψει).


Για να παραφράσω λίγο το ζήτημα με τα πνευματικά δικαιώματα, το άνοιγμα του LLU σε ιδιώτες είναι ένα κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ ιδιωτών και κοινωνίας προκειμένου να αναπτυχθούν οι τηλεπικοινωνίες. Καταστρέφεις την αξία από ένα μονοπωλιακό, διεφθαρμένο, αντιπαραγωγικό ΟΤΕ και την νομενκλατούρα των εργαζομένων του, ξαναμοιράζοντας την πίτα. Κάποιο κομμάτι από αυτή την αξία θα περάσει στους καταναλωτές ως φθηνότερες τιμές και κάποιο κομμάτι αξίας θα περάσει σε κάποιους λίγους ιδιώτες. Η ισορροπία όμως είναι πολύ λεπτή και σύντομα θα ξεπεράσουμε το σημείο που αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο θα λειτουργεί υπέρ της κοινωνίας. Τόσο ως αύξηση του συστημικού κινδύνου που κανείς δεν υπολογίζει αλλά όλοι πληρώνουμε στο τέλος (όπως είδαμε να συμβαίνει με τις τράπεζες πριν δυο μήνες), όσο και μέσω της δημιουργίας ολιγοπωλίου όταν η συγκέντρωση της αγοράς ολοκληρωθεί. Και τότε στους 3 νέους διεφθαρμένους, αντιπαραγωγικούς ιδιωτικούς ΟΤΕ που θα έχεις δημιουργήσει θα μπορείς πολύ δύσκολα να επέμβεις, γιατί αυτοί οι 3 θα έχουν προσπαθήσει να ελέγξουν την εξουσία για λογαριασμό τους.


Παράδειγμα, μπορεί η ΕΕΤΤ να κάνει το λιοντάρι απέναντι στον ΟΤΕ αλλά δεν έχει ανοίξει το LLU των κινητάδων στον ανταγωνισμό. Κι όταν ή εάν το κάνει σε λίγα χρόνια αυτό θα είναι σχετικά αδιάφορο καθώς η συγκέντρωση θα έχει ήδη επιτευχθεί έτσι ώστε να είναι πολύ δύσκολο να μπουν νέοι παίκτες στην αγορά και να δημιουργηθεί ανταγωνισμός.


Από την άλλη στην χρηματοδότηση GPL projects είμαι πραγματικά υπέρ, φτάνει να μπορέσουμε να περάσουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη υπεραξία και γνώση στους πολίτες/developers και στους πολίτες καταναλωτές και όχι στις εταιρίες που θα το διαχειριστούν. Με λίγα λόγια τα projects θα πρέπει να είναι ανοιχτά σε όλους όσο μικροί κι αν είναι και να μην ακολουθήσουμε τη γνωστή τεμπέλικη μέθοδο των κυβερνήσεων τα τελευταία χρόνια που δίνει τα χρήματα σε 3 μεγάλους ιδιώτες κι αυτοί αναλαμβάνουν το micrοmangment του έργου (μειώνοντας κατά πολύ την υπεραξία που θα αποκτήσουν οι developers στο ενδιάμεσο). Διότι τότε πολύ φοβάμαι πως θα έχουμε ένα ακόμα κτηματολόγιο στα σκαριά.

vΠράξη 3η : το ελεύθερο και ανοικτό λογισμικό (FLOSS) και ο φιλελευθερισμός



Γνωρίστε τον Παύλο:



Η βάση της συζήτησης ως τώρα είναι περιορισμένη. Το μοντέλο βρείτε τις ομοιότητες ή τις διαφορές μεταξύ FLOSS και φιλελευθερισμού δεν αρκεί. Είναι μια κλασσική προσέγγιση ιστορίας ιδεών και κάπως φιλελεύθερη. Το κύριο ζήτημα είναι η ιστορική συγκρότηση αυτών των κινημάτων. Το FLOSS γεννήθηκε και έχει αναπτυχθεί στο πλαίσιο της κυριαρχίας μιας φιλελεύθερης εκδοχής του καπιταλισμού. Και σήμερα έχει μια πολύπλοκη σχέση με αυτό το σύστημα, που οπωσδήποτε δεν είναι πλήρως ανταγωνιστική. Σε μερικές περιπτώσεις το FLOSS κυνηγιέται από το κυρίαρχο σύστημα, σε άλλες αντιμετωπίζεται με ανοχή, σε άλλες χρηματοδοτείται. Η σχέση FLOSS και φιλελευθερισμού δεν είναι πάντως εξωτερική. Γιατί;


Μία απάντηση μπορεί να είναι γιατί ο καλός σύγχρονος καπιταλισμός όλα τα αλέθει και όλα τα συγχωρεί. Το οτιδήποτε μπορεί να ενσωματωθεί στο σύστημα, ακόμα και οι ποικίλες αμφισβητήσεις του, πχ adbusters. Ο σημερινός φιλελεύθερος καπιταλισμός δεν έχει έξω. Ο Hardt και ο Negri το είπαν Αυτοκρατορία.


Σε αυτή την περίπτωση το δίπολο εμπορευματοποίηση/απο-εμπορευματοποίηση δεν αντικατοπτρίζει πλέον την πάλη κακού-καλού. Παράδειγμα η google που λέει και ο Θανάσης. Η google πιάνει ταυτόχρονα και τις δύο πλευρές του δίπολου. Αυτό που λέει ο Στάθης ότι “η Google μεταφέρει το αγαθό προς πώληση” είναι κατά τη γνώμη μου ακριβώς αυτό. Ο σημερινός καπιταλισμός μπορεί πολύ άνετα να απο-εμπορευματοποιήσει ένα αγαθό, μόνο εφόσον όμως εμπορευματοποιήσει κάποιο άλλο που σχετίζεται με αυτό. Αυτό τίνει να γίνει ένα γενικότερο φαινόμενο που δεν θα περιορίζεται στο πεδίο του net economy. Αν όμως αυτό είναι σωστό -που μπορεί και να μην είναι- τα πράγματα όσον αφορά το FLOSS γίνονται περίπλοκα. Γιατί, στη χειρότερη περίπτωση ακόμα και η ουτοπική -ή όχι και τόσο ουτοπική- παγκόσμια επικράτηση του FLOSS μπορεί να είναι κατά κάποιο τρόπο μια τρύπα στο νερό. Να συμβεί στο πλαίσιο μια πλήρους εμπορευματοποιημένης οικονομίας με τα όλα της, τα ολιγοπώλιά της, την εκμετάλλευση της, κτλ – μάλλον, όχι απλώς ‘να συμβεί’ αλλά να υποστηριχθεί από αυτά.


Μια άλλη απάντηση – σε αντίθεση με το πρώτο κείμενο του Στάθη – είναι ότι το φιλοσοφικό-πολιτικό υπόβαθρο του FLOSS, όπου υπάρχει, αλλά κυρίως εκεί όπου δεν υπάρχει, είναι κάθε άλλο παρά απρόσβλητο σε μία τέτοιου είδους ιδιοποίηση. Αυτό κυρίως βγάζω από την ανάλυση του Berry: Ο Stallman και το FSF είναι ομόλογα σε μεγάλο βαθμό με έναν καντιανό φιλελευθερισμό, ο Raymond, όσο και αν δεν είναι αντιστοίχως ο πάπας του opensource, είναι δαρβινιστής, κτλ.


Ακόμα και αν έχει δίκιο ο Berry δεν έγινε και τίποτα – σημασία έχει τι δημιουργείται στην πράξη από ένα κίνημα και τι δρόμους ανοίγει, πολλές φορές και χωρίς τη συγκατάβαση ή την προηγούμενη γνώση αυτών που το δημιούργησαν. Αλλά, τι νόημα έχουν όλα αυτά; Δεν έχω ιδέα. Μάλλον για να είμαι συνεπής με τα προηγούμενα θα έπρεπε να πω ότι η δυνατότητα αμφισβήτησης του FLOSS είναι να ακολουθήσει μια πολιτική κοινωνικής ανυπακοής απέναντι σε οτιδήποτε προωθεί την εμπορευματοποίηση. Μη αναγνώριση, μη συνεργασία – αλλά αυτό ίσως παραείναι αναρχικό, ακυρώνει το ερώτημα του Θανάση για το που πρέπει να επενδυθούν κρατικά φράγκα, και τελικά θα οδηγούσε το FLOSS να είναι μια διαρκής μειονότητα. Δεν το εννοώ ως ηθική στάση. Μπορεί ένας FLOSS προγραμματιστής μια χαρά να δουλεύει όπου να ναι, αλλά ο ανατρεπτικός χαρακτήρας αυτών που πιθανόν κάνει σχετίζεται μόνο με τις αυτόνομα εναλλακτικές δομές που δημιουργεί.


Τον οποίο “συμπληρώνει” ο Στάθης:


Μου άρεσε πολύ αυτό που είπες για τους προγραμματιστές. Γιατί αυτό κάνουμε όλοι λίγο πολύ. Εγώ είμαι ένας τεχνικός υπολογιστών που πουλάω επ’ αμοιβή τις υπηρεσίες μου στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία και αποδέχομαι τις συμβάσεις αυτής. Επιπρόσθετα στον ελεύθερο χρόνο μου ασχολούμαι με το πως θα καταστρέψω το καλό μαγαζί που με πληρώνει. Κι επειδή με το να συζητώ μαζί σας δεν πληρώνομαι, η δράση μας αυτή είναι απο-εμπορευματοποιημένη μέχρι ενός επιπέδου. Μέχρι δηλαδή το επίπεδο που ο Θανάσης θα γίνει Υπουργός και θα παίρνει μίζες απο την google Ελλάς ΑΕ.


Άρα ενώ ως τεχνικός υπολογιστών βρίσκομαι μέσα στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία, Ως καφενόβιος βρίσκομαι έξω. Φανταστείτε τώρα οριζόντια πόσα εκατομμύρια ανθρώπων βρίσκονται εκτός της καπιταλιστικής διαδικασίας. Ο μεγάλος αποπληθωρισμός στην εργασία τα τελευταία χρόνια συνέβη ακριβώς διότι εκατομμύρια Κινέζοι εισήλθαν στην καπιταλιστική κοσμο-οικονομία (και πάλι δεν έχουν εισέλθει ούτε οι μισοί). Άρα υπάρχουν πολλά κομμάτια ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκονται εκτός καπιταλιστικής διαδικασίας, και ακόμα περισσότερα που βρίσκονται εντός/εκτός.


Ναι ο εφαρμοσμένος φιλελευθερισμός ενσωματώνει πολλά στοιχεία από παντού (εδώ ενσωμάτωσε τον κενσιανισμό για να μη πεθάνει το 1930). Αλλά όχι δεν πιστεύω ότι δεν υπάρχει εκτός. Υπάρχει και αποτελεί ακόμα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης δραστηριότητας. Βέβαια αυτό το λέω χωρίς να έχω διαβάσει το Empire που μόλις κατέβασα (klopyrighter), όποτε διατηρώ μια επιφύλαξη.


Έχεις δίκιο πως τα πράγματα δεν είναι ξεκάθαρα, αλλά δεν χρειάζεται και να είναι. Δηλαδή μπορεί από τη μία η Google να χρηματοδοτεί το firefox γιατί ψάχνει έναν εναλλακτικό browser και γιατί, προσπαθώντας να αλλάξει το γήπεδο, δεν την πειράζει να καταστρέψει λίγη αξία (από το software). Αυτό όμως δεν κάνει την google αγαπημένη μας φίλη. Όπως ο Gates που αφηνε τα windows σχεδόν ελεύθερα δεν ήταν ακριβώς φίλος μας. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως μείωσε δραματικά το κόστος απόκτησης υπολογιστή σε εκατομμύρια ανθρώπους (think Mac της ίδιας εποχής), αλλά δημιούργησε μια έξη στα windows και το office που ακόμα πληρώνουμε (και θα πληρώνουμε). Δεν προσπαθώ να γίνω ρεβιζιονιστής και να ισχυριστώ πως η Microsoft ήταν ο κακός της παρέας (ή Sony και η Apple ήταν πιο κακοί), αλλά πως δεν μπορούμε να αγκαλιάζουμε εταιρίες με αυτοκρατορικές βλέψεις, ακόμα κι όταν σε κάποια πράγματα για κάποιο χρονικό διάστημα συμπλέουμε.


Αντίθετα η κίνηση της IBM να υποστηρίξει το FLOSS ως εναλλακτική πρόταση τη βρίσκω πιο ειλικρινή και κοντινή. Η IBM είναι μια εταιρία hardware που κάποιος (Microsoft,Intel) της έφαγε την αγορά. Τώρα και παλιότερα (beOS) προσπαθεί να δημιουργήσει εναλλακτικές λύσεις και το FLOSS για την IBM είναι μια Win-Win κατάσταση. Να μην ξεχνάμε βέβαια πως χρειάστηκε να φτάσουμε στα τέλη της δεκαετίας του 90 για να αποδεχθεί η IBM πως δεν θα ελέγχει το software. Το όνειρο των πατέρων της αμερικάνικης επανάστασης για Power to the People θα γίνει ακόμα πιο μακρινό σε ένα μέλλον όπου ο γούγλης θα ελέγχει όχι μόνο την πληροφορία αλλά και τις εφαρμογές, έχοντας εμπορευματοποιήσει τον χρόνο και έχοντας μεταφέρει όλο τον κώδικα στους server του. Διότι καθώς μια κερδοσκοπική επιχείρηση πρέπει να βγάζει κέρδη, η καπιταλιστική διαδικασία την αναγκάζει να θέλει να βγάζει παραπάνω κέρδη κάθε χρόνο. Και αυτό αναγκαστικά θα την ωθήσει να εμπορευματοποιήσει όλο και μεγαλύτερο μέρος της διαδικασίας ή /και να δημιουργήσει συνθήκες στην αγορά που θα τη βολεύουν (μονοπώλιο).


Ένα πολύ χαρακτηριστικό κομμάτι της δημιουργίας ψεύτικης στενότητας πόρων (scarcity), είναι οι τηλεφωνάδες. Σε χρεώνουν περισσότερο, όσο περισσότερο μιλάς, τη στιγμή που η υποδομή είναι λίγο πολύ σταθερή και αποσβεσμένη. Αυτη η ιδέα της χρονοχρέωσης νομίζω είναι και βάση του μοντέλου που έχουν αρχίσει να ακολουθούν όλοι οι softwareαδες εδω και μερικά χρόνια.


Τα κρατικά χρήματα από την άλλη δεν χρειάζεται να επενδύονται σε μεγαλους FLOSS εργολαβους, αν και το FLOSS απο τη φύση του θα βοηθήσει αρκετά να μην υπάρχουν μεγάλοι FLOSS εργολάβοι διότι το κεφάλαιο που μπορεί να συσσωρευθεί πάνω στο αντικείμενο (καθώς ο κώδικας δεν ανήκει στον εργολάβο) έχει να κάνει κυρίως με τους υπαλλήλους/προγραμματιστές που εάν δεν δεθούν με σχέσεις δουλοπαροικίας δεν βλέπω να μένουν εκτός της υπεραξίας. Επίσης τα χρήματα μπορούν να δίνονται σε μορφές που δεν βοηθούν τη συγκέντρωση-συσσώρευση (ας πούμε ως επίδομα παντεσπανιού για να τρώει καλά ο developer). Το FLOSS είναι τόσο αποκεντρωμένο που δεν χρειάζεσαι καν την τεράστια διοικητική δομή που δημιουργεί μαύρες τρύπες κόστους (η γραφειοκρατία δεν είναι προνόμιο μόνο του δημοσίου). Όποτε το δημόσιο ως ο μεγαλύτερος συσσωρευτής κεφαλαίου μπορεί να αποφασίσει το ίδιο τη μορφή που θα δώσει και την εξουσία που θα δώσει στα projects, πόσο αναρχικά ή περιθωριακές θα είναι οι σχέσεις τους. Μπορεί να ψηφίζουν μεταξύ τους οι developers ενός project για το ποιος θα πάρει πόσα χρήματα, υπάρχουν πολλά παιχνίδια που μπορείς να κάνεις για να φτιάξεις ενα δίκαιο γήπεδο αλλά ταυτόχρονα να αποτρέψεις την υπερβολική συσσώρευση/συγκέντρωση.


Σου υπόσχομαι να διαβάσω την ανάλυση του berry και να επανέλθω. Αν και ο φιλελευθερισμός ως κίνημα είναι ευρύτατος και δεν αφορά μόνο την οικονομία. Σε πολλά σημεία μας είμαστε όλοι φιλελεύθεροι γιατί όλοι είμαστε παιδιά της νεωτερικότητας (διαφωτισμού). Και φαντάζομαι πως είμαστε όλοι δαρβινιστές πάνω στην ιδέα της εξέλιξης των ειδών όχι επειδή (όπως λέει ο ντώκινς) είναι μια τέλεια θεωρία, αλλά επειδή δεν έχουμε κάποια καλύτερη μέχρι στιγμής. Τώρα το να μεταφέρουμε τον δαρβινισμό από μια θεωρία εξέλιξης των ειδών, σε αναπόδραστη κοινωνική αλήθεια και μέτρο των πάντων είναι τουλάχιστον προβληματικό και αυτό πρέπει να πολεμήσουμε. Γιατί ο ντώκινς ποτέ δεν είπε πως τα γονίδια είναι οι οδηγοί της συμπεριφοράς μας, όπως η αναπαραγωγή δεν είναι ο οδηγός της σεξουαλικής συμπεριφοράς μας.


Ο Στάθης διάβασε τον Berry (ο Παύλος τον είχε φέρει στην κουβέντα) και συνεχίζει:


Τελειώνοντας το διάβασμα του berry νομίζω θα μείνω στην παραπάνω θέση. Ο stallman χρησιμοποιεί ακριβώς την φιλελεύθερη παράδοση για να υποστηρίξει τις θέσεις του και μάλιστα στην κάπως πιο αναρχική (ή εάν θέλουμε καλύτερα αρχο-φοβική) εκδοχή των πατέρων της αμερικάνικης ανεξαρτησίας. Διαφωνώ μαζί του σε κάποιες ερμηνείες (κύριως ηθικές), αλλά στη γενική βάση νομίζω πως όλοι ως παιδιά της νεωτερικότητας θα συμφωνούμε. Ιδιαίτερα στο γεγονός πως όλα αυτά που συζητάμε δεν αφορούν σε καμία περίπτωση έναν απλό κώδικα, αλλά μια ολόκληρη κοινωνική συμπεριφορά. Είναι οι διαστροφές του εφαρμοσμένου φιλελευθερισμού που πρέπει να πολεμήσουμε, και κυρίως την παραφουσκωμένη ιδέα της ιδιοκτησίας. (που από ένα σημείο και περα δημιουργεί άχρηστη κοινωνικά συσσώρευση , διότι στο κάτω κάτω δεν θα τα πάρουμε και μαζί μας λολ.)


Τώρα για τον Raymond απο αυτά που διάβασα είναι αυτό που αποκαλώ πως οι φιλελεύθεροι δεν πιάνονται από πουθενά γιατί είναι ρευστοί κι αόριστοι. Ακολουθεί πολλές “εμμονές” του νεο-φιλελευθερισμού που είναι εντελώς ντετερμινιστικές και θεολογικές στη φύση τους. Ας πούμε αυτή η απέχθεια προς τον αλτρουισμό ή τελοσπάντων προς το μη οικονομικά μετρήσιμο συμφέρον, έχει καταντήσει βαρετή, ειδικά όταν γύρω μας βλέπουμε συνεχώς αντίθετα παραδείγματα. Οι άνθρωποι δεν συνεργάζονται κατά λάθος, ούτε πάντα από το βέλτιστο συμφέρον τους. Το κατασκεύασμα του είναι γεμάτο τρύπες. Προσπαθεί πάρα πολύ να θέσει το ζήτημα του FLOSS απολιτικά και ανιστόρητα λες και η σημερινή καπιταλιστική αγορά είναι μια αναπόδραστη κοσμική αλήθεια και όχι μία ακόμα ιστορική κατάσταση. Λες και η ιδιοκτησία είχε πάντα τη σημερινή μορφή. Αυτά είναι μπούρδες της τάξης το τέλος της ιστορίας. Πραγματικά όταν έρθουμε στα πράγματα θα τους φυλακίσουμε όλους αυτούς και για βασανιστήριο θα τους βάλουμε να διαβάζουν από το πρωί μέχρι το βράδυ χέγκελ, μήπως και καταλάβουν κάποια στιγμή πως όλοι είμαστε παιδιά της εποχής μας.


Για να ξεφύγω λίγο από το παραλήρημα μου και να επιστρέψω στη γη, τίποτα δεν είναι απρόσβλητο. Μήπως ο “ανθρωπισμός” είναι απρόσβλητος από τον ιμπεριαλισμό και τις βόμβες? Μήπως η “δημοκρατία” είναι απρόσβλητη από τις μονοκομματικές ελίτ? Αλλά είμαστε εμείς που θα δώσουμε περιεχόμενο στο FLOSS. Αν αφήνουμε τον Raymond να θέτει το περιεχόμενο του τι είναι FLOSS, τότε το FLOSS θα γίνει αυτό που περιγράφεις στο μια τρύπα στο νερό. Όπως αφήσαμε στον Cheney και τον Couchner να ορίσουν το τι είναι ανθρωπισμός. Εμείς φτιάχνουμε το γήπεδο που παίζουμε. Ούτε η αγορά είναι μια αναπόδραστη ανιστόρητη κατάσταση, ούτε τα γονίδιά μας κάποιοι μικροσκοπικοί αόρατοι δικτάτορες που μας κατευθύνουν τυφλά. Νομίζω αυτό το μάθημα του μάρκετινγκ μάνατζμεντ (πως να αλλάξεις γήπεδο) είναι από τα μεγαλύτερα μαθήματα που πρέπει να πάρουμε.


Σημείωση: Ο raymond εκφράζει όλη τη δυσπιστία των φιλελεύθερων απέναντι στο FLOSS και απλά ψάχνει έναν τρόπο να το χωρέσει στην ήδη διαμορφωμένη ιδεολογία του. Πρακτικά όμως (όπως το έχουμε δει ιστορικά να επαναλαμβάνεται) ενώ θα εκθειάζεις του μικρούς ιδιώτες παραγωγούς, η μη παρέμβαση στο αόρατο χέρι θα σημαίνει πως θα αφήσεις τον ροκεφέλερ να τους φάει όλους. Αυτή είναι η αντιδιαστολή μεταξύ ιδεολογικού και πρακτικού φιλελευθερισμού. Κι αυτός είναι ο δρόμος για την κόλαση μεταξύ των όμορφων φιλελεύθερων ιδεών και του κόσμου που ζούμε.


Πράξη 4η, σκηνή 1η: αριστερά αδιέξοδα (p2p πολιτικές, υπηρεσίες, υποδομές, δημόσιες επενδύσεις)


Ο Θανάσης πετά ιδέες για έναν χώρο που νόμιζε πως ήξερε κάπως καλύτερα:


Λιγότερη ανάπτυξη (και σίγουρα περισσότερο ποιοτική), επαναπροσδιορισμός δημοσίων και κοινών αγαθών (άλλο το ένα άλλο το άλλο), διαφάνεια (κοινωνικός έλεγχος, μέσα απο το διαδίκτυο, εφαρμογές p2p) και δικαιώματα (ανθρώπινα και άλλα)


Οι αυτόνομες εναλλακτικές δομές με έχουν βάλει σε σκέψεις. Τι χαρακτηριστικά έχουν; Πόσο περιθωριακές είναι; Ποιά επιρροή μπορούν να έχουν σε αυτό που λέμε “νεοφιλελευθερισμό”; Μιλάμε για καταλήψεις χώρων, για single taxers, για “blixers“, για κάτι άλλο ή για όλα μαζί; Ακούγοντας και τον Lessig να χαροπαλεύει με την διαφθορά σκέφθηκα πόσο μακριά είμαστε από το να αποδομήσουμε τον φιλελευθερισμό, να οριοθετήσουμε και να δομήσουμε το μέτα – φιλελεύθερο κίνημα. Γι’ αυτό και θα πρότεινα τα παραπάνω ως βασικές αρχές μιας σχετικής συζήτησης (γι’ αυτό και με ξενέρωσε λίγο ο Lessig)


Η κριτική στις δημόσιες υποδομές αλλά και στο άνοιγμά τους έχει ενδιαφέρον. Εδώ προσπάθησα με λίγα λόγια να πω ότι οι δημόσιες υποδομές δεν ήταν ποτέ ανοικτές και ότι ποτέ δεν είχαμε να κάνουμε μια υποδομή με τα χαρακτηριστικά του διαδικτύου. Συμφωνώ ότι το θέμα δεν είναι το άνοιγμα του LLU, το θέμα είναι να έχεις την δημόσια – ανοικτή οπτική ίνα κοντά στο σπίτι και να αποφασίζει ο χρήστης πως θα συνδεθεί. Δηλαδή, ρίχνεις οπτική ίνα ως δημόσια υποδομή, κοστολογείς στο κόστος συντήρησης (συντήρηση, όχι κέρδος) και ζητάς απο τους χρήστες να αποφασίσουν πως θα συνδεθούν: αν είμαι πολυκατοικία και θέλω να έχουμε οπτική ίνα βρίσκω μια λύση με τον Χ πάροχο ή τον Ψ εργολάβο, αν είμαι εταιρεία αλλιώς, αν είμαι μόνος μου πχ. με ασύρματο κοκ Το θέμα δεν είναι να μπορεί να συνδεθεί ο Χ πάροχος, το θέμα είναι να μπορώ να επιλέξω εγώ πως θα συνδεθώ ή πως θα εξυπηρετηθώ. Αυτό σημαίνει διαφάνεια, όταν μπαίνει σαν προϋπόθεση στον σχεδιασμό μια υπηρεσίας απο την αρχή μέχρι το τέλος. Δεν μου αρέσει ο όρος p2p, τον χρησιμοποιώ για να συνεννοηθούμε κάπως.


Όταν θα γίνω Υπουργός θα σχεδιάσω το FLOSS Social Venture Capital με τον Στάθη :-)))


Δεν κάνω πλάκα, η πρόταση υπάρχει, (όχι για να γίνω Υπουργός) αλλά δεν υπάρχει ανάλογο “έδαφος”. Μόνο θάλασσα και βροχή.


“Οπότε το δημόσιο ως ο μεγαλύτερος συσσωρευτής κεφαλαίου να μη μπορεί να αποφασίσει το ίδιο τη μορφή που θα δώσει και την εξουσία που θα δώσει στα projects, πόσο αναρχικά ή περιθωριακές θα είναι οι σχέσεις τους. Μπορεί να ψηφίζουν μεταξύ τους οι developers ενος project για το ποιος θα πάρει πόσα χρήματα, υπάρχουν πολλά παιχνίδια που μπορείς να κάνεις για να φτιάξεις ένα δίκαιο γήπεδο άλλα ταυτόχρονα να αποτρέψεις την υπερβολική συσσώρευση/συγκέντρωση.”


ΑΚΡΙΒΩΣ ! Σκεφτόμουν και απλή χρηματοδότηση με απλούς κανόνες: για να ξεκινήσεις, για να συνεργαστείς, για να βγάλεις το project σου στον αέρα κτλ. Ελπίζω μόνο να μην χρειαστεί να γίνει κάποιος απο εμάς Υπουργός για να πραγματοποιηθεί κάτι τέτοιο… Προτείνω να συμφωνήσουμε – διαφωνήσουμε σε μερικά σημεία:


Ο Στάθης λέει “ότι είμαστε όλοι φιλελεύθεροι γιατί όλοι είμαστε παιδιά της νεωτερικότητας (διαφωτισμού), ότι υπάρχουν πολλά κομμάτια ανθρώπινης δραστηριότητας που βρίσκονται εκτός καπιταλιστικής διαδικασίας, και ακόμα περισσότερα που βρίσκονται εντός/εκτός”. Και ότι η καπιταλιστική διαδικασία καθορίζεται και απο την καθημερινή μας δράση (δική μου ελεύθερη απόδοση). Ξεκινάμε απο εδώ;


Η κεντροαριστερά (σε ευρωπαϊκό πλαίσιο) προσπαθεί να διαμορφώσει μια επιχειρηματολογία του στυλ: η, εναλλακτική πρόταση στον καπιταλισμό, είναι άνθρωποι με γνώση, έφεση στην καινοτομία και ευελιξία με κάποια κοινωνική προστασία. Αποτυγχάνει όμως να την εμβαθύνει για αυτό και δεν καταλαβαίνουμε την διαφορετική της, απο την κεντροδεξιά, πρόταση. Είμαι απο αυτούς που πιστεύουν ότι υπάρχουν διαφορές και μάλιστα σημαντικές (πολλά απο αυτά που γράψαμε προηγουμένως δείχνουν κάποιες απο τις διαφορές).


Ένα απο τα πολλά προβλήματα της κεντροαριστεράς είναι ότι, σημαντικό μέρος της, δεν καταλαβαίνει την ίδια της την πρόταση. Θεωρεί, μάλλον, ότι η νέα αυτή πρόταση μπορεί να “περάσει” όπως οι προηγούμενες με λίγο λαϊκισμό, λίγο lobbying και, πρόσφατα, λίγο συμμετοχή. Αδιέξοδο. Αν χρησιμοποιούμε την GPL και τις p2p δομές ως βασικά νέα παραδείγματα είναι ακριβώς γιατί η “συμμετοχή” έχει γίνει πλέον μια διεργασία που απαιτεί συνολική αλλαγή του τρόπου που λειτουργεί ένα σύστημα για να την υποδεχτεί. Μάλλον, είναι αμφίβολο αν η κεντροαριστερά μπορεί να υποδεχτεί τέτοιου είδους δομική αλλαγή και το ερώτημα είναι που είναι η δική της προστιθέμενη αξία στην “κοινωνική καινοτομία” η οποία συμβαίνει γύρω μας…


Το ερώτημα γίνεται περισσότερο πολύπλοκο για όλους μας λόγο του ρόλου του Κράτους. Τί θέλουμε να κάνει; Τι μπορεί απο την ίδια του την σύσταση να κάνει; O Στάθης το έθιξε, αυτή είναι η “τραγωδία” μας ως πολίτες. Πληρώνουμε φόρους, απαιτούμε “διάφορα” απο το Κράτος και τελικά το μεγεθύνουμε συνεχώς. Το πρόβλημα είναι ότι το Κράτος έχει δείξει πολύ περιορισμένη ικανότητα να εξυπηρετήσει το “κοινό καλό”. Άλλο όμως Κράτος, άλλο ρύθμιση της αγοράς. Μήπως θέλουμε ρύθμιση της αγοράς όχι, όμως, αποκλειστικά απο το Κράτος; Και πως μπορούν εκλεγμένοι πολιτικοί – δημόσιοι υπάλληλοι να απεμπολήσουν μέρος της “ελευθερίας” για συναλλαγή με την αγορά;


Συνεργασία, συμμετοχή και έλεγχος παντού απο τους πολίτες, είναι η μοναδική στάση – απάντηση που καταλαβαίνω αφού υπάρχει το μέσο που διευκολύνει (διαδίκτυο) και ενισχύει την αίσθηση ότι πρέπει να προκύψουν νέες δομές πέρα του Κράτους και της Αγοράς και δεν αναφέρομαι, μόνο, σε ΜΚΟ. Αν η αριστερά δεν θέλει να “αυτο ακυρωθεί” και οι πολίτες δεν ενδιαφέρονται για τα “κοινά” τότε μάλλον πρέπει να αντιστρέψουμε και τα δυο


Καλά, το κλείνω γιατί είμαι αλλού, το άτομο, πρέπει να δω αυτή η αντιβίωση τι στο διάολο περιέχει …


Πράξη 4η, σκηνή 2η: τα αριστερά αδιέξοδα γίνονται ακόμα πιο έντονα


Ο Στάθης εντείνει τα αδιέξοδα:



Εγώ πάλι αυτή τη βδομάδα είχα μερικές πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις με έναν υπο-φορητό γεμάτο πορτοκαλάδα, μια μετακόμιση ολόκληρου γραφείου σε άλλο όροφο και δύο διακοπές ίντερνετ λόγω εξυγίανσης καλωδίων.


Η κεντροαριστερά έτσι όπως την αναφέρεις (και όπως αυτοαναφέρεται) δεν μας λέει τίποτα για την κουτάλα. Διότι πέρα από τις περίπλοκες αναλύσεις, η οικονομία είναι μια κοινωνική επιστήμη που ασχολείται με την κατανομή των αγαθών ανάμεσα στους πολίτες. Και οι “…άνθρωποι με γνώση, έφεση στην καινοτομία και ευελιξία με κάποια κοινωνική προστασία.” είναι μία αμήχανη πρόταση που δεν μας εξηγεί τίποτα για την κατανομή. Δεν φταίει ο Θανάσης σε αυτό, φταίει όλη η κεντροαριστερή πρόταση. Σε αυτό το σημείο οι νεοφιλελεύθεροι είναι σαφέστατα πιο καθαροί. Μπορεί να λένε ψέματα και να δείχνουν το ποτήρι μισογεμάτο, αλλά το πρόγραμμά τους είναι πολύ πιο καθαρό όσον αφορά την κατανομή των αγαθών. Ή όπως είπε πριν 3-4 χρόνια και ο Γουόρεν Μπάφετ ειρωνικά “δεν ξέρω εάν υπάρχει πια πάλη των τάξεων, αλλά γνωρίζω με σαφήνεια πως εάν υπάρχει, η τάξη μου είναι αυτή που κερδίζει” Διότι ξέρετε και οι δεξιοί φιλελεύθεροι τα ίδια πράγματα λένε . Γνώση, καινοτομία, ευελιξία κάποια κοινωνική προστασία (μη βγει και στον δρόμο ο κόσμος).


Αυτή την μη-πρόταση της κεντροαριστεράς οι πολίτες την καταλαβαίνουν. Και νιώθω πως όχι μόνο επειδή διοχετεύεται με λάθος τρόπους όπως αναφέρει ο Θανάσης, αλλά και γιατί στη βάση της δεν έχει περιεχόμενο. Ας γίνω λίγο κουραστικός κι εας ρωτήσω:


Έφεση στην καινοτομία : Αυτή η καινοτομία από που θα έρθει? Και ποιος θα επωφεληθεί από αυτή? Και μην ακούσω όλοι ε γιατί θα τραβήξω το πιστόλι μου. Διότι πχ το να πληρώσουμε ως κράτος τη βασική ερεύνα για το γονιδίωμα για να γίνουν πλούσιοι μετά 15000 βιολόγοι/γενετιστές που θα πουλάνε τις πατέντες τους για να ζούνε περισσότερο και καλύτερα οι ίδιοι και άλλοι συσσωρευτές κεφαλαίου δεν ακούγεται ιδιαίτερα διαφορετικό από τη δεξιά φιλελεύθερη πρόταση για τον τρίτο κόσμο μέσα στον πρώτο. Μπορούμε να απαγορεύσουμε τις πατέντες ή να τις περιορίσουμε στα 2-3 έτη? Και τότε δεν θα αναγκάσουμε τους επιστήμονες να στραφούν προς συγκεκριμένα πεδία έρευνας που θα είναι προσοδοφόρα μέσα σε 2-3 έτη?


Ευελιξία: Αυτό εγώ το λέω φάουλ. Όταν χρησιμοποιείς ως κεντρο-αριστερά μια λέξη που της έχει δοθεί πολύ συγκεκριμένη ουσία από την εξουσία (και τη δική σου εξουσία) τα τελευταία 15 χρόνια και δεν είσαι διατεθειμένος να γράψεις κάτι ανάλογο του κεφαλαίου για να ανασκευάσεις, τότε είσαι ειλικρινά άξιος της μοίρας σου. Βγείτε στον δρόμο και ρωτήστε τι σημαίνει ευελιξία για τους ανθρώπους. Σημαίνει λιγότερες ώρες δουλειάς με ακόμα λιγότερα χρήματα, σημαίνει ανασφάλιστη εργασία, σημαίνει ανασφάλεια, σημαίνει εισοδήματα που δεν φτάνουν για να ζήσεις αν δεν χρησιμοποιείς κάποιο άλλο συσσωρευμένο κεφάλαιο, σημαίνει 12ωρα απλήρωτα, σημαίνει Κυριακές απλήρωτες, σημαίνει χαμηλότερη ποιότητα ζωής. Προτείνω λοιπόν να μην ξαναχρησιμοποιήσουμε τη λέξη μέχρι να γράψουμε ένα τετράτομο έργο που θα ονομάσουμε ευελιξία και θα της δώσουμε μια νέα ερμηνεία


Και να καταλήξω τρίζοντας τα δοντάκια μου στη μητέρα όλων των ζητημάτων.


Συμμετοχή: Για να ξεκαθαρίσω τη θέση μου πάνω στο θέμα της εξουσίας, εξουσία είναι βία. Και για να θυμηθούμε τον χάτινγκτον, η δυτική ανωτερότητα βασίστηκε στην δυνατότητα άσκησης οργανωμένης βίας. Τελεία και παύλα. Μπορούμε να παίξουμε όποιο παιχνίδι θέλετε, όπου εγω θα έχω την βία και εσείς οποιαδήποτε εξουσία θέλετε. Και βάζω στοίχημα πως θα σας κερδίζω. Χωρίς να σηκώσω ούτε ένα γκλόμπ. Όποτε όταν μιλάμε για συμμετέχοντες πολίτες μιλάμε για άτομα χωρίς δικαίωμα βίας μεμωνομένα και με κάποιο μικρό δικαίωμα βίας οργανωμένα. Το να μιλάμε για πρωτόλεια p2p δίκτυα που θα καταφέρουν να υπερισχύσουν, είναι σαν να μιλάμε για τη μάχη μεταξύ poum και των μούρων του Φράνκο. Ναι ίσως εάν είχαν 10 χρόνια μπροστά τους να κατάφερναν να οργανωθούν και να φτιάξουν κάτι για το οποίο θα είμασταν πραγματικά περήφανοι ως είδος, αλλά το ζήτημα είναι πως δεν θα κατάφερναν να επιβιώσουν τόσο πολύ.


Όταν το κράτος ελέγχεται όλο και περισσότερο από τους συσσωρευτές κεφαλαίου, τοπικούς ή υπερεθνικούς, το να ισχυρίζεσαι πως θα αντιταχθείς σε αυτό με κάτι που ακόμα δεν δουλεύει και δεν ξέρεις πότε και αν και με ποιον τρόπο θα δουλέψει είναι τουλάχιστον προβληματικό για ένα κόμμα εξουσίας. Διότι στο ενδιάμεσο των προσπαθειών σου εσύ πρέπει



α) να κυβερνήσεις με το υπάρχον καθεστώς (που ξέρουμε πόσο μικρό είναι το κράτος απέναντι στους συσσωρευτές κεφαλαίου). Άρα ποια θα είναι η πολιτική σου μέχρι να φτάσουμε στον “σοσιαλισμό”?

β) να φροντίσεις έτσι ώστε οι “αντίπαλοί” σου (που είναι πιο δυνατοί από εσένα) να μην αλλάξουν τους κανόνες ώστε να πεθάνει το σχέδιο σου στη θερμοκοιτίδα. Ας θυμηθούμε πως όταν οι φτωχοί αγράμματοι αγρότες βρήκαν πως (λόγω της θέσης της βρετανικής κλωστο-υφαντουργίας στον κόσμο) μπορούσαν να εργάζονται 2 μέρες την εβδομάδα και τις υπόλοιπες να κάθονται, οι προοδευτικοί άνθρωποι της εποχής τους φρόντισαν να αυξήσουν τις τιμές του ψωμιού για να τους αναγκάσουν να εργάζονται κάθε μέρα και να καρπωθούν τη διαφορά οι μεγάλοι γεωκτήμονες. Για να το θέσω ως πιο μοντέρνο παράδειγμα, για όσους πιστεύουν πως οι αγρότες της Αγγλίας του 1830 δεν αφορούν το σήμερα: όταν θέλεις να “βοηθήσεις” τους ανθρώπους να δουλέψουν περισσότερο, ακριβαίνεις τις υπηρεσίες που τους είναι απαραίτητες. Μειώνεις την εξασφάλιση της σύνταξης και αυξάνεις το κόστος των υπηρεσιών υγείας ιδιωτικοποιώντας το. Με αυτόν τον τρόπο έχεις δύο παρόμοια κέρδη με το 1830. Βάζεις τον κόσμο να δουλεύει περισσότερο για να ζήσει και ταυτόχρονα το παραπάνω κόστος το αναδιανέμεις ως κέρδος στους συσσωρευτές κεφαλαίου με τους οποίους είσαι συνδεδεμένος.


Η πιο δοκιμασμένη και πετυχημένη μέθοδος άσκησης βίας από τους πολίτες, είναι όταν κάποιοι που τους υπερασπίζονται πάρουν το κράτος στα χέρια τους. Αν και τα προβλήματα αυτής της προσέγγισης είναι γνωστά και καταγεγραμμένα, μέχρι στιγμής δεν ξέρουμε άλλο τρόπο. Γιαυτό και δεν έχω πεισθεί ακόμα για το μικρό κράτος. Διότι όταν το κράτος γίνει μικρό, κάποιος άλλος πρέπει να πάρει τη θέση του. Κι αυτός ο άλλος είναι συνήθως αυτός που έχει τη δυνατότητα άσκησης οργανωμένης βίας. Εάν αυτό θα έχει την αδρή μορφή μιας blackwater hellas, ή θα έχει την πιο εκλεπτυσμένη μορφή του Υγεία ΑΕ, δεν έχει μεγάλη σημασία. Όταν λοιπόν ζητάμε από το κράτος να καταστραφεί πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας κάποιον να το διαδεχθεί. Σε αυτό το σημείο οι δεξιοί φιλελεύθεροι είναι πολύ ασαφείς γιατί ξέρουν ποιον έχουν στο μυαλό τους να το διαδεχθεί αλλά συνήθως διστάζουν να το πουν. Μια περισσότερο ανεύθυνη μορφή εξουσίας που θα ελέγχεται πιο άμεσα και πιο νόμιμα από τους συσσωρευτές κεφαλαίου. Κι αυτή δεν είναι άλλη από την επιχείρηση (Corporation). Ή αν το θέλετε με τους όρους του 19ου αιώνα, δημοκρατία βάση εισοδήματος (ή μετοχών).


Εμείς λοιπόν ως αριστεροί φιλελεύθεροι (συνεχίζω καταχρηστικά τον διαχωρισμό των χεγκελικών σε αριστερούς/δεξιούς), όταν μιλάμε για μικρό κράτος, ποιον έχουμε στο μυαλό μας να πάρει τη θέση του? Εάν πούμε οι πολίτες, δεν μας πιστεύει κανείς και καλά κάνουν. Εάν πούμε οι πολίτες με γνώση, τότε θα μας υποπτευτούν όλοι και καλά θα κάνουν εξίσου. Διότι οι πολίτες με γνώση είναι κι αυτοί μια ελίτ. Με λίγα λόγια κάτι κρύβουμε. Είναι σαν το τέχνασμα του υπουργού τεχνοκράτη (που διαψεύστε με αλλά πρώτο στην Ελλάδα το εισήγαγε το ίδιο το ΠΑΣΟΚ). Λες και οι τεχνοκράτες δεν έχουν αντιλήψεις ή νευρώσεις, ή φαντασιώσεις. Λες και η επιστημονική διακυβέρνηση είναι, μία, αδιαίρετη, ορθή και αλάνθαστη. Οπότε λοιπόν όταν λες στον κόσμο πως ο υπουργός οικονομίας θα πρέπει να είναι τεχνοκράτης από το lse, τότε απλά βρίσκεις ένα καλό σπιν για να πεις πως ο Υπ. Οικονομίας θα είναι ένας νεο-φιλελεύθερος ελαφρά αγράμματος μπακάλης που θα σας αλλάξει τα ράμματα με βίβλο τη θεολογία της αγοράς (και συγνώμη από του λίγους φωτισμένους απόφοιτους του lse)..


Η ρύθμιση της αγοράς είναι για να το θέσω πιο μοντέρνα μία μορφή μετα-βίας και ισχύει, ό,τι ισχύει με τη βία του κράτους. Επιμένω πως δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να μας ορίσει μία φυσική αγορά ή ένα μοντέλο τέλειας ρεαλιστικής αγοράς για να μπορέσουμε να ρυθμιστούμε προς αυτόν τον παράδεισο. Άρα κάθε ρύθμιση της αγοράς είναι η θέσπιση των σχετικά αυθαίρετων κανόνων που θα παίζεται το παιχνίδι από τους παίκτες. Το ποιον θα ωφελήσουν οι κανόνες το ορίζει η βία ή εάν το θέλετε με το γνωστό αστείο του χρυσού κανόνα: He who has the gold, makes the rules..


Καταλαβαίνω πως ακούγομαι λίγο παραδοσιακός αλλά η ενασχόληση μου με τον κόσμο των αγορών μου έμαθε πως η πιο απατηλή και ακριβή φράση στην ιστορία της κερδοσκοπίας είναι : Its different this time. Και μπορεί οι σημερινές καταστάσεις να διαφέρουν σε κάποια πράγματα, δεν πιστεύω όμως πως αντιμετωπίζουμε μια απόλυτα πρωτότυπη κατάσταση. Μάλλον το αντίθετο. Αντιμετωπίζουμε μια κοινότοπη κατάσταση με κάποιες πρωτότυπες διαφορές. Μπορούμε να αλλάξουμε πολλά πράγματα με τα νέα δεδομένα, φτάνει να μην ξεχνάμε τα βασικά. Ή για να το θέσω πιο ποιητικά, νικημένο μου αστέρι δεν αλλάζουν οι καιροί, με φωτιά και με μαχαίρι πάντα ο κόσμος προχωρεί.


Για να μη γίνομαι χαοτικός ως συνήθως, ας ορίσουμε πρώτα στο μοντέλο μας ποιος θα έχει τη βία και με ποιον τρόπο θα τη διατηρεί/ανανεώνει και μετά θα μπορέσουμε να βρούμε επιμέρους λεπτομέρειες για το πως θα λειτουργεί αυτό το μοντέλο, αν θα έχει πατέντες ή θα είναι ανοιχτό ή θα λειτουργεί p2p. Ποιους θα ωφελεί και ποιούς θα δυσαρεστήσει. Οι δεξιοί φιλελεύθεροι έχουν μια απάντηση γιαυτό πίσω από τα ευχολόγιά τους. Οι αριστεροί όχι.


Ο Παύλος συνεισφέρει, προσπαθώντας (ανεπιτυχώς) να κλείσει τη συζήτηση:



Με την χορηγία της otenet που έριξε το δίκτυο του γραφείου (αλλά και όλης της χώρας) και μου έδωσε χρόνο να σκοτώσω…


Ένας καλός άνθρωπος που τον έλεγαν Ντελέζ έγραψε ένα κείμενο με τίτλο Postscript on the societies of control πριν από καμιά 20 χρόνια. Και ένας άλλος καλός άνθρωπο –εγώ- θα προσπαθήσω με βάση αυτό το κείμενο να πω κάτι για όλα όσα έχουμε γράψει ως τώρα. Βία-εξουσία -βία στη βία της εξουσίας- καταστολή της βίας στη βία της εξουσίας, κοκ.


Η εξουσία είναι κάτι πολύ ευρύτερο και οικονομικότερο από τη βία. Έχει να κάνει περισσότερο με το ερώτημα του γιατί ζούμε σαν κοινωνία και σαν άτομα όπως ζούμε και όχι κάπως αλλιώς. Η απάντηση δεν είναι πάντα και για όλες τις εποχές: γιατί αν δεν το κάνουμε θα μας μπουζουριάσουνε. Πχ., Αν ήσουν δουλοπάροικος στο χωράφι κάποιου φεουδάρχη το 1002 στη Γαλλία μάλλον αυτό ίσχυε – αν προσπαθούσες να την κοπανήσεις και σε έπιαναν θα σου έκαναν κάτι παραπάνω από ένα απλό μπουζούριασμα. Αν ήσουν όμως κλωστοϋφαντουργός σε ένα εργοστάσιο του Μάντσεστερ το 1823 δεν θα συνέβαινε το ίδιο. Το να έφευγες από το εργοστάσιο στη μέση της δουλειάς δεν θα είχε το ίδιο αποτέλεσμα. Αλλά, πιθανόν, αν το έκανες να ανακάλυπτες ότι δεν έχεις στον ήλιο μοίρα. Γιατί δεν θα μπορούσες να γίνεις πάλι κτηνοτρόφος που ήσουν πριν αφού οι κοινές εκτάσεις που χρησιμοποιούσαν τα ζώα σου δεν υπήρχαν πια, γιατί δεν υπήρχε ταμείο ανεργίας, αλλά και γιατί ίσως πίστευες ότι κάτι θα κερδίσεις σαν εργάτης –και όντως κάτι κέρδιζες- φράγκα για να τα πιεις το βράδυ στη παμπ, σκεφτόσουν ότι θα προαχθείς και να γίνεις επιστάτης, κτλ. Συνήθως, λοιπόν, έμενες στο εργοστάσιο, αλλά έπρεπε να πειθαρχείς στους κανόνες του – αυστηρό ωράριο, υπακοή στον επιστάτη, κτλ. Η εξουσία είχε γίνει οικονομικότερη, δεν μπουζούριαζε τόσο πολύ αλλά κατά κάποιο τρόπο έπειθε (κυρίως γιατί απέκλειε τις εναλλακτικές επιλογές).


Ερχόμαστε τώρα στα χρόνια τα δικά μας και στον τιμημένο προγραμματιστή της Google. Στην περίπτωση του, η εξουσία έχει γίνει ακόμα οικονομικότερη: κυρίως τον έχει πείσει ότι γαμάει και δέρνει και κατά κάποιο τρόπο το κάνει κιόλας. Ούτε μπουζούριασμα ούτε τίποτα. Ο προγραμματιστής είναι περήφανος που μπορεί να πηγαίνει πάνω-κάτω όποτε γουστάρει στο γραφείο του στη Google, την ίδια στιγμή όμως «είναι επιτρεπτό» να τον ειδοποιήσει στις 11 το βράδυ ο project manager και να του ζητήσει να τεστάρει ένα application ως το άλλο πρωί, ή ακόμα και αν ο project manager δεν τον ειδοποιήσει, μπορεί ο προγραμματιστής να είναι τόσο πωρωμένος που να κάτσει να το κάνει από μόνος του. Του δίνεται η δυνατότητα να δουλεύει σε δικά του project δυο φορές την εβδομάδα, αλλά η Google φαντάζομαι ότι παρακολουθεί ποια είναι αυτά και αν δει ότι βγάζουν κάποια άκρη κάνει μια συμφωνία που δεν μπορεί να αρνηθεί ο προγραμματιστής μας και αγοράζει αυτά τα project. Μπορεί αν δεν προλαβαίνει να τους βλέπει διαφορετικά να φέρνει την οικογένειά του να παίζει στα παράπλευρα Googloχώραφα και να βγαίνει από το γραφείο του και να παίζει μαζί τους, τελικά όμως καταλήγει το σύνολο της κοινωνικής του ζωής να καθορίζεται και άρα να ελέγχεται από την εταιρία στην οποία είναι υπάλληλος.


Ο Ντελέζ όλη αυτή την ιστορία την λέει μετάβαση της μορφής εξουσίας από την Κυριαρχία, στην Πειθαρχία, και τελικά στον Έλεγχο. Εγώ το είπα έτσι γιατί έχω απωθημένο να αφηγούμαι ιστορίες αλλά οι γονείς μου μού το έκοψαν να σπουδάσω σινεμά και κρίνοντας εκ των υστέρων μάλλον καλά έκαναν.


Και τι με όλα αυτά; Βλ. το τέλος, «αντίσταση»


Κράτος, κρατικό χρήμα, FLOSS projects με τον Θανάση υπουργό και το Στάθη σύμβουλό του: Με μια λέξη τζίφος. Πρώτον γιατί θα τσακωνόσασταν. Δεύτερον γιατί το κράτος αντανακλά ως ένα σημείο το τι συμβαίνει στην κοινωνία και τους συσχετισμούς δυνάμεων που επικρατούν εκεί οπότε δεν μπορεί να αλλάξει κάτι ριζικά αν δεν υπάρχουν κοινωνικές δυνάμεις που το στηρίζουν. Άρα εύκολα το ξεπετάω αυτό και πάω στην επόμενη ενότητα που είναι:


Πράξη 4η, σκηνή 3η: Σοσιαλ-οτιδήποτε



Παύλου συνέχεια:



Συμφωνώ περίπου με το Στάθη, αλλά μάλλον για τους λάθος λόγους. Ναι, η σοσιαλ-οτιδήποτε τα έχει κάνει σκατά. Το πρόβλημα με την σοσιαλ-οτιδήποτε παγκοσμίως δεν είναι ότι δεν αντιλαμβάνεται ότι η πλειοψηφία των μη-προνομιούχων, αδυνάμων, αποκλεισμένων, εργατικών τάξεων όπως θέλετε πες τε το, ζει σήμερα μακριά ή και αισθάνεται ότι απειλείται από μοδάτους όρους τύπου καινοτομία, ευελιξία, αλλά αντίθετα ότι δεν τους προωθεί αρκετά ή ίσως καλύτερα ότι τους προωθεί μόνο σε ένα συντηρητικό πλαίσιο. Δηλαδή επειδή με την ευελιξία της εργασίας υπονοείται σήμερα η ευελιξία του εργοδότη να απολύει, να μην πληρώνει ασφαλιστικές εισφορές, να κάνει ότι είδους συμβόλαια θέλει, δεν σημαίνει ότι η σοσιαλ-οτιδήποτε θα πρέπει να στηρίζει τη μονιμότητα. Η ευελιξία μπορεί να έχει και άλλο περιεχόμενο, πχ η ευελιξία αυτού που παράγει να διαλέγει που και τι θα παράγει (σε ένα συλλογικό πλαίσιο) και με την εξασφάλιση ότι και να τα σκατώσει το κράτος θα του δίνει ένα βασικό μισθό. Λέμε τώρα…αλλά το ότι κάτι τέτοιο φαίνεται ακόμα απίθανο να συμβεί είναι αποτέλεσμα του πόσο διστακτικά είναι τα σοσιαλ-οτιδήποτε κόμματα να απορρίψουν το νέο-φιλελεύθερο μοντέλο.


Στο κάτω-κάτω η σοσιαλ-οτιδήποτε έχει παραδοσιακά στόχο να αλλάξει μερικούς από τους βασικούς όρους που παίζεται το παιχνίδι του καπιταλισμού χωρίς βέβαια να τον καταργήσει. Αυτό ήταν ο κευνσιανισμός – αυτό αντιστοίχως μπορεί να γίνει το p2p κοινωνικό μοντέλο. Τα γεγονός ότι είναι σήμερα περιθωριακό δεν λέει τίποτα. Ένας από τους λόγος είναι ότι και κανένας πολιτικός οργανισμός δεν το έχει αξιοποιήσει πολιτικά. Και για να το συνδέσω με τα προηγούμενα, η σοσιαλ-οτιδήποτε δεν έχει καταλάβει σε ποια μορφή εξουσίας βρισκόμαστε. Ταλαντεύεται μεταξύ του να συνεχίζει να υποστηρίζει τα μέτρα που είχε υιοθετήσει στο πλαίσιο της κοινωνίας του ελέγχου: εργασία για όλους, κοινωνική ασφάλιση, κτλ, και να υποδέχεται χαρμόσυνα τη νέα εποχή της κοινωνίας του ελέγχου, ευελιξία, δια βίου εκπαίδευση, συνεχής αξιολόγηση, χωρίς όμως να έχει μια κριτική στάση απέναντί της.


Ξεκινήσαμε από τη σχέση φιλελευθερισμού και FLOSS και για μείνουμε πιστοί στο σημείο εκκίνησης αν το ερώτημα γίνει «είναι το FLOSS κίνημα αντίστασης στο υπάρχων σύστημα εξουσίας;», εγώ θα απαντούσα εξαρτάται. Αν το δούμε σε ένα εφήμερο πλαίσιο τότε θα έλεγα σίγουρα ναι – δηλαδή το FLOSS καθιέρωσε έναν άλλο τρόπο παραγωγής αγαθών αντέχοντας στην επίθεση των εταιριών που παρήγαγαν παρόμοια αγαθά με αντίθετο τρόπο. Αλλά, λιγότερο εφήμερα, το FLOSS μπορεί σχετικά εύκολα να εγγραφεί, σε κάποια του μορφή έστω, στο υπάρχων σύστημα. Νομίζω ότι αυτό το είπα και την προηγούμενη φορά…


Και πως κάτι μπορεί μην εγγραφεί στον υπάρχων σύστημα; Δεν ξέρω. Μια ιδέα που έχουν ρίξει κάποιοι Ιταλοί αυτονομιστές είναι αυτή της εξόδου – όχι με την έννοια της παραίτησης ή του να την κάνεις για ένα έρημο νησί, αλλά κατά κάποιο τρόπο με την άρνηση συμμετοχής. Πάλι αυτό πάει για το ίδιο το δίκτυο όχι για την προσωπική στάση απαραίτητα. Για το FLOSS αυτό θα σήμαινε το τέλος του interoperability. Δεν θέλουμε split discs, δεν θέλουμε να παίζουμε και με Microsoft applications, δεν θέλουμε πιθανόν να παίζουμε και στο Facebook ούτε και στο Google. Αρνούμαστε δηλαδή να συμπράξουμε με οτιδήποτε μπορεί να έχει στόχο να μας ελέγξει. Το δίκτυο στο οποίο παίζουμε είναι μόνο το δικό μας, συνδεόμαστε μόνο με πλατφόρμες που έχουν τις ίδιες αρχές.


Πράξη 5η : επίλογος: βία, τεχνολογία και … δημοσίευση



Απο τον Στάθη:



Δεν νομίζω πως διαφωνεί κανείς στην οικονομία της βίας και τον μετασχηματισμό της σε πιο ήπιες μορφές. Όσο λιγότερη βία αναγκάζεται να χρησιμοποιεί η εξουσία, όσο πιο οικειοθελής είναι η “εκούσια δουλεία” τόσο πιο οικονομική είναι η διακυβέρνηση. Η απειλή χρήσης βίας, σε σχέση με τη βία είναι το πρώτο βήμα στην μικρότερη σπατάλη δυνάμεων για την διατήρηση της εξουσίας. Αλλά δεν πιστεύω πως αυτή η “προοδευτική” πορεία είναι μονόδρομος. Πιστεύω μάλιστα πως πολλές φορές επιστρέφουμε σε μορφές πιο απροκάλυπτης βίας και μια στο τόσο επιστρέφουμε και στην καθαρή βία. Φυσικά οι ερυθρές ταξιαρχίες είχαν λάθος να προσπαθούν να επιβάλουν με τη βία μια κατάσταση που κανείς δεν ήθελε, αυτό όμως δεν αποκλύει τη βία για πάντα. Άλλωστε όσο πιο οικονομικό είναι ένα καθεστώς στη βία του, τόσο πιο εύκολα ανατρέπεται από μικρές ομάδες ή μικρά γεγονότα.


Κατά πόσο δηλαδή πηγαίνουμε από ένα μοντέλο με υψηλές περιεκτικότητες σε βία σε ένα χαμηλότερο. Νιώθω πως στην καθοδική κοντράτιεφ που διανύουμε ας πούμε χοντρικά με τον θατσερισμό και το νεοσυντηρητικό ρεύμα στις ΗΠΑ (τέλη 70), αυτή η διαδικασία της ελάχιστης δυνατής βίας απέναντι στους πολίτες γύρισε. Άλλωστε η βία δεν χρειάζεται να εξασκηθεί με μπουζούριασμα, αλλά με απλή διοικητική απόφαση ή και μόνο ολιγωρία ως προς την εφαρμογή των κανόνων. Δηλαδή δεν νιώθω πως οι συμφοιτητές μου που δουλεύουν 10-12 ώρες την ημέρα για 1200ευρώ το μηνα το κάνουν επειδή νιώθουν πως έχουν επιλογή. Και το θεσμοθετημένο 12ωρο των στελεχών είναι μια πράξη που εδραιώθηκε με βία σε σχέση με τη γενιά των γονιών μας. Δεν είναι πια θέμα επιλογής. Όπως και η βραδινή βάρδια που πληρώνεται ως κανονική. Όπως και το προσδόκιμο ζωής ανάλογα με το εισόδημα και τα φάρμακα και τους γιατρούς που μπορείς να αγοράσεις. Όλα αυτά είναι πολύ βίαια πράγματα χωρίς απαραίτητα να έχουν αίμα, ή βούρδουλα.


Πήδηξα πολύ γρήγορα αυτές τις διαδικασίες για να φτάσω στο ζουμί πως πρέπει να έχουμε (απειλή) βία(ς) στα χέρια μας για να εδραιώσουμε οτιδήποτε σε σχέση με τις ομάδες που προωθούν άλλα πράγματα και ήταν λάθος μου. Φυσικά δεν πρόκειται να βγουν ελεύθεροι σκοπευτές για να σταματήσουν τις κινητοποιήσεις για το ασφαλιστικό, όμως σε τελική ανάλυση η κυβέρνηση μπορεί να περάσει ό,τι εκείνη επιθυμεί και η ΓΣΕΕ το ξέρει. Το πρόβλημα με τις κινήσεις πολιτών είναι πως έχουν πολύ μικρή δυνατότητα επιβολής οργανωμένης βίας (ακόμα κι εάν αυτή η βία είναι συμβολική ή φτωχή σε “αίμα”). Χαρακτηριστικό παράδειγμα η συγκέντρωση στο σύνταγμα για τη φωτιά στην Πάρνηθα (και η ιστορία στο γουάκο του τέξας).


Και σταματώ εδώ διότι θα νομίσετε πως τρέφομαι με αίμα καθημερινά και διατηρώ συλλογή με κονσερβοκούτια στο ντουλάπι μου. Θα κλίνω το γόνυ για το γρήγορο ξεπέταγμα με τον υπουργό Θανάση και τον Στάθη πίσω από την κουρτίνα (φοράω και 46 νούμερο παπούτσι και θα φαίνομαι). Φυσικά οι κοινωνίες έχουν τις κυβερνήσεις που τους αξίζουν και προσωπικά βαριέμαι να αποδείξω οτιδήποτε σε οποιονδήποτε δεν είναι διατεθειμένος να συζητήσει ειλικρινά, άρα δεν κάνω για avant garde (θέλω να πεθάνω ένα ευτυχισμένο τίποτα). Αλλά όλη η δομή των κομμάτων και της εξουσίας τουλάχιστον στη Δύση βασίζεται στο λενινιστικό μοντέλο της μικρής avant garde που θα φέρει τη φώτιση στον λαό. Το ΠΑΣΟΚ, η ΝΔ, το μπααθ, ακόμα και η Αλ Κάιντα ακολουθούν το ίδιο νεωτερικό ιδεολογικό υπόβαθρο. Με τα χιλιάδες προβλήματα που όλοι ξέρουμε.


Από την άλλη δυστυχώς το μοντέλο του μέσου όρου και της ισορρόπησης προσωπικών συμφερόντων των πολιτών, όχι μόνο δεν είναι ειλικρινές στις προθέσεις του, αλλά καταλήγει πολύ γρήγορα στην εφαρμογή του ελάχιστου κοινού παρονομαστή και την υπηρέτηση των συμφερόντων μιας μικρής ομάδας. Γι αυτό και βρισκόμαστε όλοι σε μια αμηχανία. Δηλαδή ωραία το κράτος το μισούμε. Κάτω ο βασιλιάς. απορύθμιση παντού. Αλλά ξεχνάμε για ποιο λόγο δημιουργήθηκε η ανάγκη του βασιλιά στην Ευρώπη. Για να περιορίσει την αυθαιρεσία των βαρώνων. Θα μου πεις να θέσουμε κανόνες, αλλά όπως είδαμε πολύ πρόσφατα με την αν.αρ.πρ (προσωπικών δεδομένων) οι κανόνες χωρίς (απειλή) βίας είναι για κλάματα. (άλλα παραδείγματα Vodaphone, καρτέλ γάλακτος που πήραν και δημόσιες αποφάσεις αύξησης της ισχύς του καρτέλ -περιορισμός μετακίνησης των παραγωγών από εταιρία σε εταιρία).


Ναι η σοσιαλ-οτιδηποτε έχει χάσει την μπάλα εδώ και πολλά χρόνια. Πολύ πιο πριν την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Και συνεχίζει να παίζει αμυντικό μονότερμα. Ο θατσερισμός και η δεξιά αντεπίθεση είναι ένα φαντασιακό ιδεολογικό κατασκεύασμα αλλά είναι ριζοσπαστικό. Υπήρχε ένα πρόβλημα το 70 και αυτοι πρότειναν μια λύση. Με λίγα λόγια το κατεξοχήν πεδίο της αριστεράς, η ουτοπία και οι ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις σταμάτησε να είναι όπλο της και έγινε όπλο της δεξιάς. Ο κέινς και ο Γκαλμπράιθ είναι η τελευταία φορά που ακούσαμε κάτι “αριστερό” στην οικονομία και το εφαρμόσαμε. Όσο και να τους κατηγορούν, είναι τόσες πολλές οι φαντασιακές μπούρδες που έχουμε εφαρμόσει από τους “δεξιούς” οικονομολόγους που μπροστά τους οι μεγαλύτερες πατάτες του Τσάβεζ φαντάζουν αθώα λάθη (για να μείνουμε στον μικρό ναπολέοντα και να μην πιάσουμε πιο σοβαρούς τύπους σαν τον Κίρχνερ της αργεντινής).


Οπότε ναι συμφωνώ μαζί σου Παύλο, ας προτείνουμε κάτι ριζοσπαστικό αλλά όταν στην τηλεοπτική μας δημοκρατία των τριών φράσεων, το κάνουμε με τη φρασεολογία της δεξιάς (ευελιξία), τότε η πρόταση μας είναι καταδικασμένη (ειδικά όταν δεν έχουμε ξεκάθαρη φαντασίωση για την ουτοπία μας). Η ιδέα των Ιταλών αυτονομιστών (οι Ιταλοί έχουν παράδοση στην αυτονομία), έχει όλα τα προβλήματα του wacko του Texas. Ακόμα κι εάν εσύ ζεις χαρούμενος στη σαπουνόφουσκα σου, κάποιος με ένα μακρύ παλούκι θα έρθει να στη σπάσει. Για παράδειγμα θα θέσει απαγορευτικά κόστη στο εναλλακτικό δίκτυό σου (για να μη νομίζετε πως όταν λέω βία εννοώ πάντα αίμα).


Το κομμάτι με τον βασικό μισθό (να το επεκτείνω και στη βασική στεγή) είναι αδύνατο να γίνει καθώς δεν βολεύει τον σημερινό τρόπο παραγωγής. Αν σου δώσω σπίτι (είναι πάμφθηνο να φτιάξουμε σπίτια για όλους), βασικό μισθό και περίθαλψη τότε εσύ γιατί να δουλέψεις; Θα φτιάξουμε πολλούς ενδιαφέροντες καλλιτέχνες και ακόμα περισσότερους ευτυχείς ανθρώπους, αλλά θα καταστρέψουμε αυτό το παραπάνω κάθε χρόνο που πρέπει να παράγουμε και που κάνει τον καπιταλισμό να δουλεύει (ποιος είπε πως ο πληθωρισμός είναι κακό πράγμα;). Η ανασφάλεια σε κάνει πιο παραγωγικό (όχι ποιοτικά αλλά ποσοτικά). Το να δημιουργείς έναν τρίτο κόσμο μέσα στον πρώτο σου προσφέρει εκτός απο φθηνή εργασία και ένα στόχο για τη μεσαία τάξη να μην ξεπέσει που είχε χαθεί στα πρώτα πλούσια χρόνια μετά τον πόλεμο. Στο Παρίσι του 1860 είχες να αγωνιστείς για να μην καταλήξεις φτωχός. Στο Παρίσι του 1960 αυτή η διάκριση είχε χαθεί. Τώρα ξαναδημιουργείται…

————————————————————


Τα τελευταία τριάντα χρόνια, η Βρετανία πέρασε από μια σοσιαλδημοκρατική σε μια φιλελεύθερη κοινωνία της αγοράς, και τα συνδικάτα είδαν τη δύναμή τους να χάνεται. Ο αριθμός των μελών τους μειώθηκε, η πολιτική τους θέση υποβαθμίστηκε και η κεντρική δραστηριότητά τους – η συλλογική διαπραγμάτευση προς όφελος των μελών τους – παίζει πολύ μικρότερο ρόλο στις ρυθμίσεις της απασχόλησης απ’ ό, τι στο παρελθόν. Επίσης, η επίδρασή τους στην ευρύτερη κοινωνία αποδυναμώθηκε. Όταν τα συνδικάτα είχαν εξέχοντα ρόλο στη σοσιαλδημοκρατική κοινωνία (ο αριθμός των μελών τους ήταν στο υψηλότερο σημείο του στη δεκαετία του 1970), οι εισοδηματικές ανισότητες ήταν λιγότερο έντονες απ’ ό, τι στη συνέχεια. Σημαίνει αυτό ότι τα βρετανικά συνδικάτα μπορούν να λειτουργούν αποτελεσματικά μόνο στις σοσιαλδημοκρατικές κοινωνίες, κι ότι τώρα είναι καταδικασμένα σε έναν πολύ μικρότερο ρόλο απ’ αυτόν που είχαν στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους;


Οι βασικές λειτουργίες των συνδικάτων δεν έχουν χάσει τη σημασία τους: οι συνθήκες εργασίας των μισθωτών είναι συνήθως καλύτερες όταν οι τελευταίοι είναι οργανωμένοι συλλογικά παρά όταν δεν είναι. Τα συνδικάτα μπορούν, επίσης, να παίξουν σημαντικό ρόλο στην ευρύτερη κοινωνία μέσω της συμμετοχής τους σε συγκεκριμένες εκστρατείες και ενεργώντας ως αντίβαρο στην εξουσία του κράτους. Επιπλέον, σήμερα, ένα μεγάλο μέρος των ρυθμίσεων της απασχόλησης πραγματοποιείται μέσω της νομοθεσίας παρά μέσω της αγοράς. Τα συνδικάτα είναι, κατά συνέπεια, λιγότερο εκτεθειμένα απ’ όσο μπορεί να υποδηλώνει μια πόλωση μεταξύ σοσιαλδημοκρατίας/φιλελεύθερης αγοράς. Μπορούν τα συνδικάτα να ανακτήσουν λίγη από τη σημασία και το στάτους τους, κάτω από τις πολύ διαφορετικές πολιτικές συνθήκες σε σχέση με εκείνες που απολάμβαναν στην ακμή τους; Αναπόφευκτα, αυτό εξαρτάται από τις ικανότητες προσαρμογής τους και την υποστήριξη που λαμβάνουν από το κράτος. Δεν είναι περίεργο που οι απόψεις διίστανται ανάμεσα σε εκείνους που είναι απαισιόδοξοι για το μέλλον των συνδικάτων, επειδή οι μεγάλες οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές λειτουργούν εναντίον τους, και εκείνους που πιστεύουν ότι η τύχη τους είναι κυκλική και η δυνατότητα αναβίωσής τους πολύ πραγματική.


Ίσως μια ιστορική σκιαγράφηση της θέσης των συνδικάτων στη δεκαετία του 1970 να είναι βοηθητική, καθώς δείχνει τις δυνάμεις και τις αδυναμίες τους στο πλαίσιο ενός σοσιαλδημοκρατικού κράτους. Η θέση τους στη βρετανική πολιτική και κοινωνία έμοιαζε εξασφαλισμένη. Οι απόπειρες των κυβερνήσεων των Εργατικών το 1969 και των Συντηρητικών το 1971 να μεταρρυθμίσουν τις εργασιακές σχέσεις δίνοντας τους ισχυρότερο νομικό πλαίσιο συνάντησαν αποτελεσματική αντίσταση. Μπορούσαν να λειτουργούν με σημαντική ασυλία από την αστική νομοθεσία. Καθώς οι οικονομικές συνθήκες χειροτέρευαν και το επίπεδο ζωής έπεφτε, ο αριθμός των μελών των συνδικάτων αυξανόταν. Οι οικονομικές πολιτικές των κυβερνήσεων Wilson και Callaghan τοποθέτησαν τους μισθούς στο επίκεντρο της ατζέντας τους κι αυτό οδήγησε τα συνδικάτα σε σχεδόν συνεχή διαβούλευση. Το Κοινωνικό Συμβόλαιο επέκτεινε τη σχέση συμπεριλαμβάνοντας κοινωνικά οφέλη, τιμές και φορολογία και μολονότι δέχτηκε μεγάλη κριτική, προκάλεσε τη ζήλεια σημαντικών προσωπικοτήτων της αντιπολίτευσης των Συντηρητικών επειδή εξέφραζε την έννοια ενός συνεταιρισμού μεταξύ κυβέρνησης και λαού. Το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1970, οι πολιτικοί και των δυο μεγάλων κομμάτων δεν είχαν τη δυνατότητα να ασκούν δημόσια κριτική στα συνδικάτα από φόβο μήπως αποξενώσουν τους ψηφοφόρους. Κατά καιρούς, τα συνδικάτα μπορούσαν επίσης να διοργανώνουν μαζικές διαδηλώσεις, περιφρουρώντας αποτελεσματικά τις απεργίες τους και ήταν οι θεσμοί που κινητοποιούσαν αποφασιστικά τα οικονομικά συμφέροντα του λαού.


Αυτό το πορτρέτο ενός συνδικαλιστικού κινήματος ριζωμένου βαθιά στην πολιτεία και την κοινωνία και κεντρικού σύμμαχου του σοσιαλδημοκρατικού κράτους είχε ορισμένα πιο περίπλοκα χαρακτηριστικά ενώ η εισοδηματική πολιτική έδειχνε, επίσης, ότι τα συνδικάτα δεν ήταν παρά ατελή εργαλεία για κοινωνική δικαιοσύνη. Έτσι, τα επιχειρήματα ότι η πολιτική των μισθών έπρεπε να βοηθάει τους χαμηλά αμειβόμενους προσέκρουαν στα αιτήματα για υπεράσπιση των διαφοροποιήσεων. Η ανησυχία που γεννήθηκε στη δεκαετία του 1960, ότι τα συνδικάτα δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν στην ατζέντα του Εργατικού Κόμματος για μεγαλύτερη ισότητα, ως κράτησε ως τη δεκαετία του 1970. Τα συνδικάτα δυσκολεύονταν επίσης να διατυπώσουν τι ζητούσαν πέραν των συμφερόντων που είχαν να κάνουν με τις αμοιβές των συγκεκριμένων μελών τους. Η κυβέρνηση των Εργατικών δεν κατάφερε να αποσπάσει από αυτά ένα πακέτο μέτρων που θα έκανε τους μισθολογικούς περιορισμούς πιο εύπεπτους. Η τάση ορισμένων συνδικαλιστών να επιχειρηματολογούν υπέρ των ‘ελεύθερων συλλογικών διαπραγματεύσεων’ τη στιγμή που ήταν υπέρμαχοι μιας σοσιαλιστικής οικονομίας, μείωσε επίσης την αξιοπιστία τους. Οι ηγέτες των συνδικάτων δεν ήταν ενωμένοι σε ό, τι αφορά τη συμμετοχή των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων. Είναι δύσκολο να μη συμπεράνει κανείς ότι οι συνδικαλιστές ήθελαν να φέρονται σαν ‘παίκτες της αγοράς’ παρόλο που βρίσκονταν σε ένα σοσιαλδημοκρατικό σύστημα. Το παραπάνω επιβεβαιώνει την πρόβλεψη του J.A. Schumpeter στο Capitalism, Socialism and Democracy ότι ο ισχυρότερος θεσμικός φραγμός στην ανάπτυξη του σοσιαλισμού στη μεταπολεμική Βρετανία θα προερχόταν από τα συνδικάτα, εξαιτίας της άρνησής τους να εντάξουν τις προσδοκίες τους σε ένα κολεκτιβιστικό σύστημα. Το σημαντικότερο σοσιαλδημοκρατικό κόμμα της Βρετανίας συνδεόταν, συνεπώς, μέσω της ιστορίας και της παράδοσης, με συνδικάτα που δεν αποδέχονταν την κεντρική πίστη του κόμματος στο κράτος.


Πολιτικά, δεν μοιάζει πιθανό το Εργατικό Κόμμα να θελήσει, με δική του πρωτοβουλία, να αποκαταστήσει τα συνδικάτα ως βραχίονα του ‘Κινήματος’ – αυτή η φάση έχει πραγματικά μείνει ιστορική. Όπως έδειξε ο Keith Ewing, τα συνδικάτα ενθαρρύνονται να έχουν ένα ρόλο στη φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, ιδίως μέσω της βελτίωσης της ποιότητας της εργασίας σε συνεργασία με τους εργοδότες, αλλά αυτό δεν συνεπάγεται αναβίωση της λειτουργίας τους μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Μια τέτοια συλλογική εκπροσώπηση φροντίζει για μια πιο πλουραλιστική κατανομή εξουσίας στην εργασία, κι έναν αποτελεσματικό τρόπο συνέχισης της δίκαιης μεταχείρισης.


Όπως σημείωσαν ο William Brown και άλλοι, μια σημαντική εξέλιξη ήταν η νομοθεσία που θεσπίστηκε στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, η οποία επικεντρωνόταν στα ατομικά δικαιώματα στην εργασία – αποζημίωση για απόλυση και καταχρηστική απόλυση, ίση αμοιβή στις γυναίκες και αντιμετώπιση των φυλετικών διακρίσεων – τα οποία καθορίζονταν από νομικές διαδικασίες μέσω δικαστηρίων επίλυσης εργατικών διαφορών. Οι μεταρρυθμίσεις αυτές απευθύνονταν σε όλους τους εργαζόμενους, και όχι μόνο στα μέλη των συνδικάτων. Παρόλο που τα συνδικάτα μπορούσαν να υποστηρίξουν τα μέλη τους ενώπιον των δικαστηρίων, οι εργαζόμενοι μπορούσαν να ζητήσουν εκπροσώπηση από αλλού. Αυτός ήταν ένας διαφορετικός τρόπος ρύθμισης της απασχόλησης από τη συλλογική διαπραγμάτευση. Βασιζόταν περισσότερο στην ανάπτυξη της νομολογίας παρά στα ‘έθιμα και την πρακτική’ που χαρακτήριζαν τις περισσότερες από τις διαπραγματεύσεις στις οποίες είχαν συνηθίσει τα συνδικάτα.


Η εξέλιξη αυτή επρόκειτο να παράσχει τη βασική αγωγή των εργασιακών σχέσεων στη μετα-σοσιαλδημοκρατική περίοδο, δηλαδή την ατομική δίκη βασισμένη σε ‘δικαιώματα’ κατοχυρωμένα από το νόμο. Όπως σχολίασε ο John Monks το 2002, όταν ήταν γενικός γραμματέας του TUC, επρόκειτο για μια ‘ριζική αλλαγή τοπίου’ σε σχέση με τον τρόπο που γίνονταν τα πράγματα στη δεκαετία του 1970, ο οποίος τον 21ο αιώνα είχε μια ‘αλλόκοτη ιστορική αίσθηση’. Η ‘εξατομίκευση’ της απασχόλησης γύρω από τα νομικά δικαιώματα έχει εδραιωθεί γερά στην ανάλυση των σύγχρονων εργασιακών σχέσεων. Η ρύθμιση της απασχόλησης στη σύγχρονη Βρετανία δεν γίνεται μόνο μέσω της αγοράς – υπάρχει ένα ευρύ σώμα νόμων (μεγάλο μέρος του οποίου προέρχεται από τις ντιρεκτίβες της Ε.Ε.) που αφορά την εργασία και τα συνδικάτα. Σημαίνει αυτό αναπόφευκτα μια μετατόπιση των συνδικάτων και της κολεκτιβιστικής επιχειρηματολογίας τους; Οπωσδήποτε, στη δεκαετία του 1960, η νομοθεσία που ανέπτυσσε τα ατομικά δικαιώματα, ήταν ελκυστική για ορισμένους Συντηρητικούς με την έννοια ότι παρέκαμπτε εντελώς τα συνδικάτα. Ωστόσο, αυτή η τάση αντί να στερεί τον ρόλο των συνδικάτων, μάλλον τους προσδίδει ένα ρόλο διαφορετικό. Τα ατομικά δικαιώματα τείνουν να εφαρμόζονται πιο αποτελεσματικά με τη συλλογική οργάνωση παρά χωρίς αυτήν. Επιπλέον, ακόμη και στην ‘παραδοσιακή’ τους περίοδο, πριν από το 1979, βρίσκονταν υπό την εξάρτηση του κράτους ως υποστηρικτή της συλλογικής διαπραγμάτευσης. Κατά συνέπεια, μια πιο σαφής κρατική υποστήριξη, μέσω της νομοθεσίας, για συνδικαλιστική αναγνώριση και δικαιώματα των μισθωτών στην εργασία μπορεί να αποτελεί πλεονέκτημα για τα συνδικάτα και όχι το αντίθετο. Και τα συνδικάτα έχουν σίγουρα δείξει μια ικανότητα προσαρμογής. Το ερώτημα όμως σχετικά με την κεντρικότητα των συνδικάτων σε ένα τέτοιο πλαίσιο ρύθμισης της απασχόλησης παραμένει. Η προθυμία των ατόμων να διεκδικούν τα δικαιώματά τους που απορρέουν από τη νομοθεσία για ίσες αμοιβές μέσω δικηγόρων παρά μέσω συνδικάτων προβληματίζει ορισμένους συνδικαλιστές, ιδίως από τη στιγμή που αντιμετωπίζουν αγωγές για συμφωνίες που έκαναν και εμπεριέχουν διακρίσεις κατά των γυναικών. Όπως ένας οργανωτής σχολίασε, ‘Είναι ένα εν δυνάμει πρόβλημα για ολόκληρη τη διαδικασία της συλλογικής διαπραγμάτευσης’.


Αυτή η θέση περιπλέκεται περισσότερο, όμως, από μια μάλλον κοινωνική παρά πολιτική διάσταση. Ό, τι και να κάνουν οι κυβερνήσεις για να βοηθήσουν τα συνδικάτα, η στρατολόγηση των μελών είναι δική τους δουλειά. Ωστόσο, η έρευνα του Gregor Gall δείχνει ότι τα αποτελέσματα της επίμονης προσπάθειας των συνδικάτων για στρατολόγηση είναι απογοητευτικά, αφού το 1980 64% των ιδρυμάτων είχαν συνδικαλιστική αντιπροσώπευση ενώ το 2004 το ποσοστό είχε μειωθεί στο 30%. Οι άνθρωποι δεν στρέφονται πάντα στα συνδικάτα για τη διευθέτηση των αδικιών, ακόμη κι όταν επιθυμούν να δράσουν μαζί με άλλους. Μερικοί υποστηρίζουν ότι αυτό μπορεί να αλλάξει εάν υπάρξει ύφεση στην οικονομία και πίεση στο βιοτικό επίπεδο – μια κυκλική επίδραση, με άλλα λόγια, που δρα προς όφελος των συνδικάτων, καθώς η οικονομία μοιάζει να κατευθύνεται σε ακόμη πιο ταραγμένα ύδατα. Άλλοι, και ειδικά οι Michael Piore και Sean Strafford που δουλεύουν πάνω στις Ηνωμένες Πολιτείες, λένε ότι μια πιο ριζική διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη, όπου η ανάδειξη των εργασιακών δικαιωμάτων καθρεφτίζει ένα διαφορετικό είδος συμφερόντων των εργαζομένων από αυτά που υποστήριζαν παραδοσιακά τα συνδικάτα. Αντί για την οργάνωση συμφερόντων που είναι βαθιά ριζωμένα στην επιχείρηση και βασίζονται στην τάξη και την απασχόληση, τα νέα συμφέροντα που έχουν εμφανιστεί έχουν να κάνουν, για παράδειγμα, με το φύλο, την αναπηρία και τη φυλή. Τα συγκεντρωτικά και γραφειοκρατικά συνδικάτα δεν έχουν αποδείξει ότι αποτελούν τα καταλληλότερα οχήματα για την κινητοποίηση αυτών των συμφερόντων.


Τα τελευταία τριάντα χρόνια, τα βρετανικά συνδικάτα υποχρεώθηκαν να προσαρμοστούν σε ένα πολιτικό, οικονομικό και νομικό περιβάλλον ριζικά διαφορετικό από εκείνο που τα υποστήριξε ιστορικά. Σε μια φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, υπάρχει ακόμη σημαντικός ρόλος για τη νομοθεσία και το κράτος σε ό,τι αφορά τη ρύθμιση της απασχόλησης, και στο πλαίσιο αυτό τα συνδικάτα έχουν μια θέση. Η ανάπτυξή της θα εξαρτηθεί τουλάχιστον εν μέρει από το κατά πόσον η μειωμένη πρόσβαση τους στην κοινωνία είναι μη αναστρέψιμη ή μπορεί να αποκατασταθεί με τη βοήθεια αντίξοων οικονομικών συνθηκών.

H Irina Velicu υποστηρίζει ότι η εμπειρία του να είναι κάποιος «άστεγος με περισσότερα από ένα σπίτια», όπως συμβαίνει στην περίπτωση των υπερεθνικών μεταναστών, είναι αμφίσημη: είναι αμφίβολο τι θα έπρεπε να προκαλεί, χαρά ή συμπόνια. Είναι αυτό το παράδοξο που κάνει την έννοια των υπερεθνικών δικαιωμάτων των μεταναστών ακόμα πιο επείγουσα.

Let Me Think

You ask me about that country whose details
now escape me,
I don’t remember its geography, nothing of its
history.
And should I visit it in memory,
It would be as I would a past lover,
After years, for a night, no longer restless with
passion, with no fear of regret.
I have reached that age when one visits the
heart merely as a courtesy.

(Faiz Ahmed Faiz, Η Σιλουέτα του Επαναστάτη)


Διαβάζοντας για τη μετανάστευση, απογοητεύτηκα από το πλήθος των αριθμών και των γραφημάτων που χρησιμοποιούνται για να καταγράψουν τις «μη καταγεγραμμένες» περιπτώσεις παράνομης μετανάστευσης ή για να ανακαλύψουν εμπειρικά τις εν λόγω «παρανομίες». Όντας και εγώ μετανάστης, δυσκολεύομαι να ταυτιστώ με αυτές τις περιγραφές των ροών ανθρώπων που καταγράφονται ως «αριθμοί» και στατιστικά δεδομένα. Όταν η πολιτική επιστήμη πραγματεύεται θέματα σχετικά με τη μετανάστευση, ίσως πρέπει να γίνεται πιο «ανθρώπινη»- δηλαδή, να ενσωματώνει τα προσωπικά στοιχεία και την καθημερινότητα (σε αντιπαράθεση με τον κρατικό μηχανισμό, την αστυνομία και τους άλλους επίσημους θεσμούς). Μπορούμε να μιλήσουμε για υπερεθνικά δικαιώματα όσον αφορά στους μετανάστες;


Η έννοια του «υπερεθνικού» συναντάται συχνότερα σε αναφορές για «πολυεθνικές εταιρίες» και την ελεύθερη κίνηση του κεφαλαίου. Αντιθέτως, η ελεύθερη κίνηση ανθρώπων και εργασίας παρεμποδίζεται, ακόμη, από τους περιορισμούς, τους οποίους θέτουν τα κράτη. Οι περιπτωσιολογικές μελέτες των προσωρινών οικονομικών μεταναστών που θα χρησιμοποιήσω στο παρόν κείμενο καταδεικνύουν ότι η «διττή ελευθερία» (επίσης και ως ανελευθερία), την οποία παράγει ο καπιταλισμός, μας ωθεί στη σκέψη μιας «παγκόσμιας λεηλασίας» παρά ενός «παγκόσμιου χωριού» Ίσως ο βαθμός που οι μετανάστες αποκαλούν τους εαυτούς τους «ευτυχισμένους κοσμοπολίτες» με ιδιαίτερες δεξιότητες που μπορούν να μετασχηματίζονται και να γίνονται χρήσιμες για την(-ις) πατρίδα(-ες) που ανήκουν, να εξαρτάται από το αν δύναται να απολαμβάνουν νομική αναγνώριση και θέση: «Ταξιδεύοντας σε κατηγορίες, θεωρίες και συζητήσεις, πολλοί από αυτούς που «μετά την Πτώση» θεώρησαν τους ίδιους τους εαυτούς τους αγνώστους, όπως τους χαρακτηρίζει η Kristeva, βρέθηκαν να ζουν μεταμοντέρνες ζωές ανάμεσα σε ηπείρους, κουλτούρες και ακαδημαϊκές πραγματικότητες.(…) Η κατάσταση στην οποία είναι είμαστε αδέσμευτοι, ελεύθεροι από ορατά σύνορα και γεωγραφικές διαιρέσεις παρουσιάζει πολύ μεγάλα πλεονεκτήματα. Παρόλα αυτά, αμέσως, ακολουθεί το ερώτημα: Είναι δυνατόν ο εν λόγω παρεκβατικός χώρος να είναι ανεκτός στην πράξη, μπορούν να τον κατοικήσουν πραγματικά σώματα και διάνοιες;» (Η Kristeva quoted στο Over the wall/after the fall, Indiana University Press, 2004)


Ο σκεπτικισμός, ο οποίος υπάρχει για τους νέους παρεκβατικούς χώρους και τις πρακτικές της υπερεθνικής μετανάστευσης ίσως, να μην είναι παραγωγικός. Έχω υπόψη μου μια πολύ σημαντική μεταφορική δήλωση ενός Ρουμάνου παράνομου μετανάστη στην Ισπανία: «Η παρανομία μου δεν σημαίνει τίποτα, αν τα χέρια μου είναι γεμάτα κάλους.» Με άλλα λόγια, η πολιτική επιστήμη και, ιδίως, η θεωρία των Διεθνών Σχέσεων όντως πρέπει να διαχωρίσει τις έννοιες «παρανομία» και «μετανάστευση». Παρατηρώντας, βλέπουμε ότι η «ελευθερία» στις συζητήσεις για το σύγχρονο-έθνος κράτος συνδέεται, κυρίως, από την «περιφρούρηση», όπως ακριβώς η «μετανάστευση» αντιμετωπίζεται ως ένα θέμα που αφορά στο «εσωτερικό» ενός κράτους. Το νέο φαινόμενο της οικονομικής μετανάστευσης δεν είναι απαραίτητα τόσο νέο και μια συζήτηση γύρω από την «καινοφάνειά» του θα οδηγούσε εκ νέου στην πολυσήμαντη συζήτηση για την «καινοφάνεια» αυτού καθ’ εαυτού του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης.


Το παρόν κείμενο υποστηρίζει ότι η εμπειρία του να είναι κάποιος «άστεγος με περισσότερα από ένα σπίτια», όπως συμβαίνει στην περίπτωση των υπερεθνικών μεταναστών, είναι αμφίσημη: είναι αμφίβολο τι πρέπει να προκαλέσει, χαρά ή συμπόνια. Οι, μετα-φορντικές πρακτικές συσσώρευσης του καπιταλισμού αφενός μας ενδυναμώνουν, αφετέρου μας αποδυναμώνουν, χωρίς τόπο αναφοράς, αλλά τοπικά δεμένους, υπερεθνικούς, παρ’ όλα αυτά, όμως, ακόμα ριζωμένους σε συγκεκριμένα (εθνικά, αλλά και) παγκόσμια εταιρικά συμφέροντα. Είναι αυτό το παράδοξο που κάνει την έννοια των υπερεθνικών δικαιωμάτων των μεταναστών ακόμα πιο επείγουσα.


Η αμφισημία του φαινομένου της διεθνούς μεταναστευτικής εργασίας


Θα προσπαθήσω να παρουσιάσω μερικά από αυτές τις αμφισημίες σε σχέση με το ζήτημα της προσωρινής μετανάστευσης εργαζομένων και των εμβασμάτων που αυτοί αποστέλλουν. Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι η νεοφιλελεύθερη πορεία προς τις ευέλικτες μορφές εργασίας έχει μετατρέψει τους Ανατολικοευρωπαίους σε «νέους υπηρέτες» της παγκοσμιοποίησης. Η ΕΕ αντιμετωπίζει τη διαφορετική εξέλιξη της μετανάστευσης για εργασία, όπως υποκινείται από τη σύγχρονη οικονομική παγκοσμιοποίηση και τις προκλήσεις, οι οποίες συνδέονται με τις μεταβολές που έχουν επέλθει στα σύνορα, τα κράτη και γενικότερα στη διαδικασία δημιουργίας και εφαρμογής της πολιτικής. Η προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού και η αποστολή εμβασμάτων ενδεχομένως, να είναι μόνο μία «ευφάνταστη λύση» για τις απαραίτητες προσαρμογές των λιγότερο αναπτυγμένων κρατών, τα οποία επιζητούν χρηματοδότηση από το εξωτερικό.


Όσο αντιφατικό και αν ακούγεται, το εισόδημα από τα εμβάσματα θεωρείται ευεργετικό για παράδειγμα στη Ρουμανία για τη μεταρρύθμιση της οικονομία και τη διενέργεια εισαγωγών. Οι άνθρωποι παρακινούνται να εγκαταλείψουν τη Ρουμανία για να εργαστούν στο εξωτερικό. Αντιμετωπίζονται σαν «ήρωες» (ή «θύματα»), οι οποίοι στηρίζουν την οικονομική ανάπτυξη της χώρας. «Capsunarii» είναι το (συχνό) υποτιμητικό προσωνύμιο των Ρουμάνων μεταναστών που βοηθούν στη συγκομιδή φράουλας στην Ισπανία. Το εν λόγω προσωνύμιο έχει γίνει συνώνυμο όλων των Ρουμάνων που αφήνουν τη χώρα τους για να «βελτιώσουν» την τύχη τους. Οι μειωτικές αναφορές (και αποτελεί ειρωνεία) συνεχίζουν την παράδοση του «μαύρου χιούμορ», το οποίο ιστορικά θεωρείται μέθοδος αντιμετώπισης των δύσκολων εποχών: κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, οι αστεϊσμοί στο πρόσωπο του Τσαουσέσκου (Ceausescu) αποτελούσαν μια καθημερινή μορφή αντίστασης (Το Κόμμα προσποιείτο ότι μας πλήρωνε και εμείς προσποιούμασταν ότι δουλεύαμε).


Στις μέρες μας, αστειευόμαστε για τους «capsunarii» λέγοντας ότι είναι μία νέα μορφή δουλείας στην οποία έχουμε εξοικειωθεί μέσω της εργασίας και των εθίμων της κοινότητας. Πάντως, τα παιδιά που αυτοκτονούν γιατί η μητέρα τους έφυγε από το σπίτι για να εργαστεί στο εξωτερικό, τα διαζύγια, οι ασθένειες, η κατάθλιψη και ο φαύλος κύκλος της φτώχιας είναι οι «αόρατες» συνέπειες του «ελεύθερου εμπορίου» της ανθρώπινης («αν-ελεύθερης») εργασίας. «Πρόκειται να πας να εργαστείς στο εξωτερικό;»- είναι η πιο συνηθισμένη ερώτηση, την οποία όλοι απευθύνουν σαν να έχει γίνει μέρος του «ποιοι πραγματικά είμαστε»- μια γενιά προσωρινών μεταναστών και «εισοδημάτων που προέρχονται από εμβάσματα», η οποία θυσιάζει το σπίτι και την οικογένεια για σχετικά καλύτερους μισθούς.

Μία θέση εργασίας στην Ισπανία δεν θεωρείται χαμηλού κύρους, χωρίς να έχει σημασία τι είδους εργασία είναι, γιατί ο μετανάστης δεν βλέπει τον εαυτό του ως μέρος της κοινωνίας που τον υποδέχεται. Αλλά θεωρεί τον εαυτό του ως μέλος της κοινότητας στην πατρίδα του. Σε προσωπικό επίπεδο, η μετανάστευση σημαίνει για τους περισσότερους ανθρώπους ιδιαίτερα δύσκολες εμπειρίες, αμετάκλητες αποφάσεις, σημαντικά ψυχικά τραύματα, όπως απομάκρυνση από τα αγαπημένα πρόσωπα, άγνωστες κουλτούρες, κλίμα και θρησκεία σε συνδυασμό με τις συνήθεις συνθήκες που βιώνουν οι μετανάστες στις χώρες που τους υποδέχονται, δηλαδή, ρατσισμό, εθνικό και άλλες μορφές διαχωρισμού και ξενοφοβική συμπεριφορά.


Αν και η Δύση θεωρεί το εργατικό δυναμικό της Ρουμανίας ως εν δυνάμει απειλή για τις αγορές εργασίας της, συχνά οι Ρουμάνοι είναι «καλοδεχούμενοι» για να εργαστούν στη Δύση και χαίρουν εκτίμησης. Αυτή η αντιφατική συμπεριφορά πυροδοτεί τη συζήτηση στη Ρουμανία για τη μετανάστευση του εργατικού δυναμικού με κυρίαρχα αμφότερα τα συναισθήματα της «ελευθερίας» και της χαράς για τη δυνατότητα εύρεσης εργασίας στο εξωτερικό και της «αν-ελευθερίας» και της απογοήτευσης ότι πρέπει να ξενιτευτούν για να αποκτήσουν καλύτερο μισθό. Πάντως, οι «capsunarii» είναι κάτι σαν «ήρωες πολέμου» με εξαίρεση το γεγονός ότι δεν γίνεται καμιά αναφορά σε «πόλεμο». Ο «πόλεμος» της οικονομικής ανταγωνιστικότητας, ο οποίος απειλεί, σχεδόν, να «εξαφανίσει» το εργατικό δυναμικό από κρίσιμης σημασίας βιομηχανίες, όπως οι κατασκευές και η γεωργία, υποβαθμίζεται ως η δομική συνθήκη του διεθνούς καπιταλιστικού εμπορίου ανθρώπινης εργασίας. Ας λάβουμε υπόψη μας τα ακόλουθα αποσπάσματα από συνεντεύξεις:

Ξεκίνησα να έρθω εδώ γιατί ο άνδρας μου είναι άνεργος, και οι δύο είμαστε άνεργοι (…)
Ουσιαστικά βρίσκομαι εδώ εξαιτίας της φτώχειας. (μη καταγεγραμμένη γυναίκα από την Πολωνία, η οποία εργάζεται ως οικιακή βοηθός στην Ιταλία).

Ήρθα εδώ για να βοηθήσω τα παιδιά μου. Δεν έχω άλλο εισόδημα…και αναγκάστηκα να αναζητήσω εργασία σε κάποιο άλλο μέρος του κόσμου. (μη καταγεγραμμένη γυναίκα από την Πολωνία, η οποία εργάζεται ως οικιακή βοηθός στην Ιταλία).

Αν ήξερα από πριν ότι θα ζούσα σαν ζώο, δεν θα ερχόμουν. Έχω κοιμηθεί κάτω από γέφυρες. (…) κανείς δεν με βοήθησε. (άνδρας από την Αλβανία, ο οποίος εργάζεται ως οικοδόμος στην Ιταλία).

Ο εργοδότης μπορεί να κάνει ό,τι θέλει με σένα. (άνδρας από την Αλβανία, ο οποίος εργάζεται ως οικοδόμος στην Ιταλία).


Δεν προσπαθώ να γενικεύσω ή να υποστηρίξω ότι η προσωρινή οικονομική μετανάστευση είναι ομοιογενής, καθώς υπάρχει διαφοροποίηση των ατομικών υποθέσεων. Πάντως, παρατηρούνται συγκεκριμένες επαναλαμβανόμενες μορφές σχέσεων εξουσίας ανάμεσα στα κράτη, αλλά και στο εσωτερικό των κρατών, γύρω από τα όρια του γένους, της εθνότητας ή της εθνικότητας και του φύλου. Για παράδειγμα, υπάρχει το σχετικά νέο φαινόμενο των γυναικών μέσης ηλικίας από την Ανατολική Ευρώπη, οι οποίες μεταναστεύουν προσωρινά για να εργαστούν στο εξωτερικό με σκοπό να στηρίξουν την οικογένειά τους. Η θηλυκοποίηση της μετανάστευσης είναι στην πραγματικότητα «ένα από τα πιο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά των σύγχρονων κινήσεων εξαιτίας της αυξημένης ζήτησης γυναικών για να εργαστούν στη Δύση ως οικιακοί βοηθοί.» (σ. 7)


Ο προσωρινός μετανάστης δεν μπορεί να αλλάξει τις συνθήκες εργασίας και διαβίωσής του, αν π.χ. η εργασία του είναι ανυπόφορη και δεν μπορεί να ζητήσει υποστήριξη από κανένα σωματείο ή ομοσπονδία. Συχνά η βασική βιβλιογραφία παραβλέπει τις καθημερινές (συναισθηματικές) εκφάνσεις της νέας μορφής μετανάστευσης του εργατικού δυναμικού: ο χαμηλός μισθός και (συχνά) η μη τακτική καταβολή του, οι απλήρωτες, μη καταγεγραμμένες υπερωρίες, η (συνήθης) έλλειψη ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και ασφάλισης, οι επικίνδυνες συνθήκες εργασίας, η φυσική, σεξουαλική και λεκτική βία και η πατερναλιστική επιτήρηση των μεταναστών, η γενικότερη έλλειψη ασφάλειας στην εργασία, για να μην αναφέρω τη νοσταλγία για την πατρίδα, η οποία συνοδεύει τη χρόνια απομάκρυνση από την οικογένεια, καθώς συχνά ο μετανάστης δεν διαθέτει αρκετά χρήματα για να επισκεφτεί τους δικούς του στην πατρίδα. Αλλά η ευκαιρία για εργασία στο εξωτερικό, ακόμα και αν ακούγεται ως ανάληψη κάποιας μορφής δύναμης και ελευθερίας, είναι πολλές φορές το αποτέλεσμα δομικών συνθηκών περισσότερης ανελευθερίας: έλλειψη θέσεων εργασίας μετά την εφαρμογή των νεοφιλελεύθερων προγραμμάτων προσαρμογής στα υπό ανάπτυξη κράτη, την προώθηση από τις κυβερνήσεις των συμβάσεων μετανάστευσης και γενικότερα της φτώχιας.


Επιπρόσθετα, είναι δυνατόν το κράτος, το οποίο στηρίζει το εισόδημά του στα «εμβάσματα» των μεταναστών να επιτύχει «ανάπτυξη» με το να εξάγει τον ειδικευμένο πληθυσμό του, όπως οποιοδήποτε άλλο εμπορεύσιμο αγαθό; Σε πολλές περιπτώσεις, τα εμβάσματα, συνήθως, χρησιμοποιούνται για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών επιβίωσης του μετανάστη και της οικογένειάς του/ της πίσω στην πατρίδα. Σπάνια χρησιμοποιούνται για μεγαλύτερες επενδύσεις, οι οποίες θα απέβαιναν ευεργετικές για την υποδομή και αναδόμηση της χώρας. Μολονότι υπάρχει η γενική παραδοχή ότι η εν λόγω κατάσταση έχει ευεργετικότερες συνέπειες, η αντίληψη που κυριαρχεί στους κύκλους των μεταναστών εξακολουθεί να παραμένει ότι «η εργασία στο εξωτερικό» αποτελεί αναγκαιότητα εξαιτίας της έλλειψης ευκαιριών στη χώρα καταγωγής τους. Και ορισμένα άλλα ερωτήματα παραμένουν, ακόμα, αναπάντητα: Ποιες είναι οι κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες της μετανάστευσης του εργατικού δυναμικού; Ποιες είναι οι επιπτώσεις του λεγόμενου «brain-drain» (διαρροή ανθρωπίνου κεφαλαίου υψηλής κατάρτισης).


Αντί συμπερασμάτων


Μέσω της ευρύτερης κατανόησης της μετανάστευσης και των κινημάτων μπορούμε να ακολουθήσουμε εναλλακτικές τροχιές της ανθρώπινης ύπαρξης, οι οποίες τέμνουν αμφότερα τα γεωπολιτικά και διεθνή όρια. Συνήθως, το νόημα του «υπερεθνικού» ήδη προϋποθέτει μια απόδραση ή μεταβίβαση συνόρων. Πάντως, μεταβαλλόμενα-σύνορα υπερεθνικής φύσης υπάρχουν στις συνεχείς προσπάθειες ελέγχου των ροών αφενός των ανθρώπων, αφετέρου των πληροφοριών. Είναι στο «αλλοδαπό» μάτι ενός μετανάστη ότι τα «μυθεύματα» της σταθερότητας και της τάξης (τα οποία, συνήθως, συνοδεύουν την οικοδόμηση των εθνών και το «παγκόσμιο οικοδόμημα», δηλαδή, τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση) γίνονται πιο σχετικά, τυχαία, τεχνητά και ειρωνικά. Πράγματι, η ασφυκτιούσα μητρική γλώσσα, η προφορά, η συνήθεια και τα συναισθήματα που, ενδεχομένως, παράγει μία “ετερόδοξη εξορία» (dissident exile), για την οποία η Kristeva διαμαρτύρεται μία διαφωνία σε μια υβριδική συμφωνία, μια σχέση ζωής «μίσους και πάθους» στην οποία η μετανάστευση δεν είναι παρελθόν, αλλά ένα βασανιστικό Παρόν διασπασμένο ανάμεσα σε σπίτια αστέγων. Αλλά η ρήξη σηματοδοτεί περισσότερα από τα όρια του «συμβιβασμού» (εξουσίας) και της αντίστασης. Η ρήξη αποκαλύπτει τα «μυστικά» της ζωής, πέρα από την κατάσταση της λογικής πολλά πράγματα μπορούν να συμβούν. Πέρα από κάθε λογική, υπάρχει ζωή. Όλα τα σύνορα (και οι λογικές) πάντα θα υπερκεράζονται με επιδεξιότητα, γιατί η ζωή πρέπει να βιώνεται, όπως ακριβώς οι άνθρωποι πρέπει να «τρέφονται». Συνεπώς, η ιδέα για «τακτικές» αντίστασης ως «όπλα των αδυνάμων» είναι τόσο παλιά όσο κάθε σύστημα δουλείας. Αλλά οι ήρωες του είναι ανώνυμοι, γιατί η ιστορία «εξοστρακίζει» τα συναισθήματα στην προσπάθειά της να εκφέρει αντικειμενικές, πάγιες δηλώσεις.


Η Μετανάστευση προϋποθέτει κινήσεις, στο εσωτερικό και το εξωτερικό, κατά μήκος και διαμέσου, να γίνεις «άγνωστος σε μια άγνωστη χώρα», ακύρωση και λησμονιά του συγκροτημένου και δικτυωμένου εαυτού μας. Η υβριδικότητα είναι, πράγματι, μία «αντι-ηγεμονική κίνηση», αλλά η δυναμική της μένει να παρατηρηθεί στην ποικιλομορφία των καταστάσεων και, ίσως, δεν είναι ένα θέμα για το οποίο μπορούμε να μιλήσουμε θεωρητικά, αλλά, αντιθέτως, να αφηγηθούμε ή αναδείξουμε την ποίησή του με τον ελεύθερο στοχασμό και την ανεμπόδιστη φαντασία του κινηματογράφου.


Διαβάστε ακόμα


Διεθνής συνθήκη για την προστασία των δικαιωμάτων των μεταναστών


Μετανάστευση, κράτηση, απόδραση: Ένας διάλογος

Η εφαρμογή της μεταρρύθμισης στην αγορά εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των ευέλικτων διευθετήσεων οργάνωσης του χρόνου εργασίας, δεν σχεδιάστηκε καλά ή/ και εφαρμόστηκε ελλιπώς, με αποτέλεσμα την αδύναμη προσαρμογή του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου, υποστηρίζει ο Νίκος Κουτσιαράς.


Η μεταρρύθμιση της πολιτικής και των θεσμών της αγοράς εργασίας έχει αναμφίβολα αποκτήσει εξέχοντα ρόλο στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών οικονομικών στρατηγικών που στοχεύουν στην αύξηση της απασχόλησης και την αναζωογόνηση της ανάπτυξης, καθώς και στη διευκόλυνση της προσαρμογής του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου στις βαθιές αλλαγές που σημειώνονται στην οικονομία, την κοινωνία και την πολιτική. Ωστόσο, δεν έχει ακόμη επιτευχθεί αύξηση των ευρωπαϊκών μακροχρόνιων ρυθμών μεγέθυνσης, ενώ η πρόσφατη οικονομική ανάκαμψη αποδίδεται σχεδόν αποκλειστικά σε κυκλικούς παράγοντες. Την ίδια στιγμή, οι επιδόσεις της αγοράς εργασίας δεν έχουν βελτιωθεί ικανοποιητικά και τα ποσοστά ανεργίας έχουν παραμείνει υψηλά, ιδιαίτερα στις μεγάλες οικονομίες της ηπείρου. Κάποιος μπορεί, λοιπόν, να υποθέσει ότι η εφαρμογή της μεταρρύθμισης στην αγορά εργασίας δεν σχεδιάστηκε καλά ή/ και εφαρμόστηκε ελλιπώς, με αποτέλεσμα την αδύναμη προσαρμογή του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου.


Η οικονομική έρευνα δεν έχει οδηγηθεί σε εμπειρικά τεκμηριωμένες σχέσεις αιτιότητας μεταξύ προτύπων θεσμικής οργάνωσης και επιδόσεων των αγορών εργασίας. Έχει, όμως, δείξει με πειστικό τρόπο ότι οι αυστηρά ρυθμισμένες αγορές εργασίας δεν επιτρέπουν την αντιστοίχηση μεταξύ προσφοράς και ζήτησης (εργασίας), αναχαιτίζουν την προσαρμογή στις μεταβολές τεχνολογίας και εμπορίου, καθυστερώντας έτσι την οικονομική αναδιάρθρωση, ενώ, επίσης, παρατείνουν και διογκώνουν τις συνέπειες των κυκλικών οικονομικών διακυμάνσεων. Η οικονομική έρευνα, μολονότι δεν προτείνει την ευρεία απορρύθμιση της αγοράς εργασίας, έχει δείξει ότι η μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας πρέπει να είναι περιεκτική και να συντονίζεται με τις μεταρρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών, τις κοινωνικές πολιτικές και τη μακροοικονομική πολιτική. Άλλωστε, οι αποσπασματικές προσεγγίσεις δεν επιτρέπουν τον επωφελή χειρισμό των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στις πολιτικές και τους θεσμούς της αγοράς εργασίας, ενώ η έλλειψη συντονισμού των πολιτικών μπορεί να υπονομεύσει την ποιότητα των μεταρρυθμίσεων, μειώνοντας έτσι τα δυνητικά κέρδη και μεταθέτοντας στο μέλλον την πραγμάτωσή τους και περιστέλλοντας, επίσης, την αποζημίωση των χαμένων. Ωστόσο, εξαιτίας της άνισης κατανομής του οφέλους και του κόστους των μεταρρυθμίσεων μεταξύ των διαφορετικών ομάδων του εργατικού δυναμικού και του ασύμμετρου επιμερισμού τους στο χρόνο – το κόστος προκύπτει βραχυπρόθεσμα, ενώ τα οφέλη επιτυγχάνονται μεσο- μακροπρόθεσμα – η πολιτική οικονομία της μεταρρύθμισης της αγοράς εργασίας μεταβάλλεται σε παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, που οι κυβερνήσεις μπορούν δύσκολα να διαχειριστούν, πόσο μάλλον να καθορίσουν την έκβασή του.


Η αναζήτηση μίας εναλλακτικής οργάνωσης του χρόνου εργασίας


Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, πάντως, δεν έχουν μείνει αδρανείς, αν και οι μεταρρυθμιστικές δράσεις τους σπάνια έχουν εμπνευστεί από τα ευρήματα της οικονομικής έρευνας. Ακόμη περισσότερο, παρά τις εθνικές αποκλίσεις σε σχέση με τους θεσμούς και τις επιδόσεις των αγορών εργασίας, οι (αποκαλυμμένες) προτιμήσεις της εθνικής πολιτικής δείχνουν σημαντικό βαθμό σύγκλισης που, κατά μεγάλο μέρος, ανάγεται στην παρατηρούμενη συγκέντρωση των μεταρρυθμιστικών πρωτοβουλιών κυρίως σε δυο τομείς, δηλαδή την οργάνωση του χρόνου εργασίας και την απελευθέρωση των ευέλικτων – δηλαδή εκτός πλήρους απασχόλησης – συμβάσεων εργασίας. Σε σχέση με το πρώτο, οι κυβερνητικές πρωτοβουλίες ή/και συλλογικές συμφωνίες στοχεύουν στην καθιέρωση ευέλικτων διευθετήσεων για την οργάνωση του χρόνου εργασίας, προκειμένου να υπάρχει καλύτερη ανταπόκριση στις ανάγκες των επιχειρήσεων και τις προτιμήσεις των απασχολούμενων. Οι ανάγκες των επιχειρήσεων συνδέονται κυρίως με την προσαρμογή των ωρών στο φόρτο εργασίας, ενώ οι προτιμήσεις των απασχολούμενων σχετίζονται με τις επιλογές για ελεύθερο χρόνο και την καλούμενη ισορροπία απασχόλησης-ζωής.


Οι ευέλικτες διευθετήσεις για την οργάνωση του χρόνου εργασίας εκτείνονται από συστήματα που προσφέρουν τη δυνατότητα διαφοροποίησης του χρόνου έναρξης και λήξης της εργασίας σε καθημερινή βάση μέχρι σχήματα που περικλείουν ένα ευρύ φάσμα επιλογών για τη συσσώρευση και αποζημίωση ωρών για μακρύτερες χρονικές περιόδους. Ενώ συνήθως προορίζονται να αντικαταστήσουν άλλες μορφές οργάνωσης (του χρόνου εργασίας) που ξεπερνούν τις κανονικές ώρες εργασίας (π.χ. υπερωρίες, νυχτερινή εργασία, βάρδιες), στην πράξη λειτουργούν συχνά συμπληρωματικά ως προς αυτές τις μορφές, καθώς κάθε μοντέλο οργάνωσης του χρόνου εργασίας είναι προσαρμοσμένο στις ανάγκες συγκεκριμένων κλάδων ή/και συγκεκριμένων επιχειρήσεων. Πράγματι, υπάρχουν αρκετά εμπειρικά στοιχεία που δείχνουν ότι οι βιομηχανικοί κλάδοι και οι μικρές επιχειρήσεις μπορούν, σε γενικές γραμμές, να εξυπηρετούνται καλύτερα από τις παραδοσιακές μεθόδους οργάνωσης του χρόνου εργασίας και τις απλές μορφές ευελιξίας, ενώ οι υπηρεσίες και, ειδικότερα, οι κλάδοι εντάσεως γνώσης, καθώς και οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις είναι πιθανότερο να ωφελούνται από διευθετήσεις υψηλής ευελιξίας. Από την άλλη πλευρά, κάποιος μπορεί βάσιμα να υποστηρίξει ότι οι διευθετήσεις ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας προτιμώνται περισσότερο από τους καλύτερα ειδικευμένους απασχολούμενους που τείνουν, σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό, τι οι λιγότερο ειδικευμένοι, να ευνοούν την υποκατάσταση εισοδήματος με ελεύθερο χρόνο. Επομένως, οι λιγότερο ειδικευμένοι είναι πιθανότερο να επιλέγουν παραδοσιακά μοντέλα οργάνωσης χρόνου εργασίας που συνεπάγονται αυξημένη αποζημίωση για τις επιπρόσθετες ώρες εργασίας.


Η οικονομική αιτιολόγηση των διευθετήσεων ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας είναι πλούσια. Έτσι, η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας θεωρείται ότι έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των αμειβόμενων υπερωριών και, κατά συνέπεια, την εξοικονόμηση κόστους, τη μείωση των αδικαιολόγητων απουσιών, την καλύτερη προσαρμογή των ωρών στο φόρτο εργασίας, τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας ως προς τη χρήση μηχανημάτων και εξοπλισμού, την αύξηση της ικανοποίησης από την εργασία και την αύξηση της επένδυσης σε ανθρώπινο κεφάλαιο. Όλα αυτά αποτελούν πηγές αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας και βελτίωσης της αποτελεσματικότητας της παραγωγικής διαδικασίας εντός των επιχειρήσεων. Κι όπως είναι γνωστό, ένα μεγάλο μέρος της συνολικής αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας και σημαντικό τμήμα της αύξησης της συνολικής παραγωγικότητας αποδίδονται σε ενδοεπιχειρησιακούς παράγοντες. Ακόμη, υποστηρίζεται συχνά ότι πέραν των αυξήσεων της παραγωγικότητας και του προϊόντος, τα μακροοικονομικά αποτελέσματα της ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας περικλείουν, επίσης, οφέλη για την απασχόληση, που με τη σειρά τους οφείλονται στην αυξημένη προσφορά εργασίας και την αυξανόμενη ζήτηση εργασίας. Η πρώτη σχετίζεται με τη βελτίωση των προσδοκιών σε ό, τι αφορά στην ισορροπία απασχόλησης-ζωής και, επομένως, με την αυξημένη ελκυστικότητα της εργασίας. Η δεύτερη συνδέεται, προφανώς, με το υψηλότερο προϊόν, καθώς και με τη μικρότερη αύξηση των μισθών λόγω της αυξημένης προσφοράς εργασίας.


Ωστόσο, τα θετικά αποτελέσματα για την απασχόληση, εξαιτίας της εφαρμογής ευέλικτων διευθετήσεων για την οργάνωση του χρόνου εργασίας, δεν πρέπει να υπερβάλλονται. Η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας μπορεί να ισοδυναμεί με μια παραγωγική τεχνική εξοικονόμησης εργασίας και τα θετικά αποτελέσματά της για την απασχόληση να περιορίζονται, σε μεγάλο βαθμό, στους καλύτερα ειδικευμένους. Πράγματι, η αυξημένη αποτελεσματικότητα στη χρήση του κεφαλαιουχικού εξοπλισμού, ως συνέπεια των βελτιώσεων στην οργάνωση του χρόνου εργασίας, μπορεί να ενθαρρύνει την υποκατάσταση λιγότερο ειδικευμένων εργαζομένων με κεφάλαιο. Και μια αύξηση της αναλογίας μεταξύ καλύτερα ειδικευμένου και λιγότερο ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, ενδεχομένως στο σύνολο των κλάδων, μπορεί να επιτρέψει την ευρύτερη χρήση των ευέλικτων μορφών οργάνωσης του χρόνου εργασίας και επομένως να μειώσει ακόμη περισσότερο τις ευκαιρίες απασχόλησης των λιγότερο ειδικευμένων. Όπως και νάχει, όμως, οι μειωμένες ευκαιρίες απασχόλησης και τα υψηλά επίπεδα ανεργίας των λιγότερο ειδικευμένων επιφανειακά μόνο μπορεί να συνδεθούν με την ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας. Μπορεί, όμως, να αποδοθούν στους γενικότερους κανόνες και θεσμούς της αγοράς εργασίας, που καθιστούν ασύμφορη την απασχόληση εργαζόμενων με χαμηλή παραγωγικότητα.


Στις οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδίως στις μεγάλες οικονομίες της ηπείρου, η υποκατάσταση λιγότερο ειδικευμένων εργαζόμενων με κεφάλαιο και, γι’ αυτό το σκοπό, η διάδοση ποικίλων παραγωγικών τεχνικών που εξοικονομούν εργασία οφείλονται στους αυστηρούς κανόνες προστασίας της απασχόλησης που προφυλάσσουν τους ήδη απασχολούμενους από ανταγωνιστικές πιέσεις και συνεπώς περιορίζουν την αποτελεσματική προσφορά εργασίας και αποτρέπουν την προσαρμογή των μισθών. Προκαλούνται, επίσης, από το γεγονός ότι το επίπεδο των κατώτατων μισθών είναι δυσανάλογα υψηλότερο των επιπέδων παραγωγικότητας των εργαζόμενων που αμείβονται με τον κατώτατο μισθό.


H διστακτική μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας


Έτσι, λοιπόν, εισαγόμαστε στην πολιτική οικονομία της ευρωπαϊκής πολιτικής αγοράς εργασίας. Η αποτυχία μεταρρύθμισης των κεντρικών ρυθμίσεων της αγοράς εργασίας και ανάλογης τροποποίησης των συστημάτων στήριξης του εισοδήματος – π.χ. μειώνοντας το επίπεδο των κατώτατων μισθών και αναπληρώνοντας το συνακόλουθο ‘έλλειμμα αξιοπρεπούς διαβίωσης’ με εργασιακά επιδόματα ή/και επιστροφές φόρου – και η προσφυγή σε περιφερειακές μεταρρυθμίσεις αντανακλούν την επιρροή πανίσχυρων οικονομικών συμφερόντων που κατορθώνουν κι αιχμαλωτίζουν τα διαδικασία λήψεως αποφάσεων. Οι ‘εντός των τειχών’, εκπροσωπούμενοι επαξίως από τα εργατικά συνδικάτα, δύσκολα ανέχονται την αποδυνάμωση της νομοθεσίας προστασίας της απασχόλησης, που θα είχε ως αποτέλεσμα τον περιορισμό της διαπραγματευτικής ισχύος τους σε ό, τι αφορά τον καθορισμό των μισθών. Σε αντάλλαγμα, αποδέχονται, μάλλον απρόθυμα, τις ευέλικτες διευθετήσεις οργάνωσης του χρόνου εργασίας, που συνοδεύονται από απώλειες εισοδήματος λόγω μείωσης των αμειβόμενων υπερωριών. Και οι εργοδότες προτιμούν συχνά την αυξημένη ευελιξία των εσωτερικών αγορών εργασίας (τους), η οποία συνεπάγεται αύξηση της παραγωγικότητας του εργατικού δυναμικού τους, αντί της δυνατότητας προσαρμογής του μεγέθους του εργατικού δυναμικού (τους) αλλά σε βάρος της ενδοεπιχειρησιακής επένδυσης σε ανθρώπινο κεφάλαιο και της παραγωγικότητας της εργασίας. Προφανώς, τα αυξημένα κέρδη των εργοδοτών και οι υψηλότερες αμοιβές των ‘εντός των τειχών’ δεν ωφελούν τους άνεργους, οι ευκαιρίες απασχόλησης των οποίων έχουν τελευταία συνδεθεί με τις λεγόμενες ευέλικτες συμβάσεις εργασίας. Μέσω των τελευταίων, οι εργοδότες αποκτούν ένα εργαλείο χαμηλού κόστους, προκειμένου να προσαρμόζουν το μέγεθος του εργατικού δυναμικού τους, συμπληρώνοντας με αυτό τον τρόπο την ευελιξία της εσωτερικής αγοράς εργασίας (τους). Σε αντάλλαγμα, οι ‘εντός των τειχών’ εξασφαλίζουν μειώσεις στις κανονικές ώρες εργασίας ή άλλες παραχωρήσεις που, συνήθως, αφορούν σε αυξημένα δικαιώματα των εργατικών συνδικάτων σε σχέση με τον προσδιορισμό των μορφών ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, όμως, δημιουργούνται αγορές εργασίας δυο ταχυτήτων και η ανεργία παραμένει, επίσης, υψηλή.


Το μάθημα πολιτικής είναι, επομένως, απλό: η αποτελεσματικότητα και η δικαιοσύνη στις ευρωπαϊκές αγορές εργασίας δεν θα βελτιωθούν, εκτός εάν υπάρξει ριζοσπαστική μεταρρύθμιση των κεντρικών θεσμών και της πολιτικής αγοράς εργασίας. Αυτό ισοδυναμεί με την εύρεση νέων πολιτικών ισορροπιών που, δεδομένης της συνάρθρωσης οικονομικών συμφερόντων και υφιστάμενων θεσμών, προϋποθέτει ισχυρή ηγεσία από πλευράς των κυβερνήσεων. Δυστυχώς, όμως, η ηγεσία αποτελεί πολύ συχνά σπάνιο πολιτικό πόρο.




Το κείμενο μεταφράστηκε από τα Αγγλικά


Διαβάστε ακόμα


Η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας: Για τους εργοδότες ή τους εργαζόμενους; (στα αγγλικά)


Γιατί η Βρετανία χρειάζεται μία νέα προσέγγιση για την ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας (στα αγγλικά)

Η αναδιάταξη του χρόνου είναι κάτι παραπάνω από μια απλή συζήτηση για την αναμόρφωση του κόσμου της εργασίας ή των οικογενειακών σχέσεων, υποστηρίζει η Rosiska Darcy de Oliveira. Η οργάνωση του χρόνου είναι η εξωτερίκευση μιας συζήτησης προσωπικής και ταυτόχρονα δημόσιας για την ευτυχία, την ευζωία και την ηθική υπευθυνότητα.


Όταν ήμουν μικρή να κερδίζεις τη ζωή σου σήμαινε να εξασφαλίζεις την επιβίωσή σου μέσω μιας αμειβόμενης εργασίας. Σήμερα, η έκφραση ‘κερδίζω τη ζωή μου’ έχει για μένα άλλη σημασία. Την παίρνω κατά γράμμα: είναι να ξαναβρείς, να επανακτήσεις τις πολλαπλές διαστάσεις της απόλαυσης του κόσμου, αντιστεκόμενος στην αδυσώπητη εισβολή της παραγωγικότητας που απαλλοτριώνει την ιδιωτική ζωή και καταβροχθίζει τις στιγμές αγάπης και ψυχαγωγίας. Να κερδίζεις τη ζωή σου σημαίνει, πρώτα από όλα, να ανακτήσεις την πρώτη ύλη σου: το χρόνο.


Άλλοτε, κερδίζαμε τη ζωή μας στη δουλειά. Σήμερα, η δουλειά κερδίζει τη ζωή μας. Για να διορθώσουμε αυτή την παράλογη ανισορροπία προτείνω μια αναδιάταξη του χρόνου.


Η έκφραση re-engineering αναδύθηκε στην αγγλική γλώσσα στη δεκαετία του 1990. Μέσα στην έκρηξη της παγκοσμιοποίησης και για να αντιμετωπίσουν την παγκόσμια ανταγωνιστικότητα, οι επιχειρήσεις κατήργησαν τότε τις παλιές μεθόδους παραγωγής και διαχείρισης. Άλλαξαν τις διαδικασίες, επιστράτευσαν ταλέντα, κατέστησαν την τόλμη και την καινοτομία υπέρτατη αξία. Ένα μεγάλο μέρος των υπαλλήλων έχασαν τις θέσεις τους. Η επίδραση στην κοινωνία ήταν οδυνηρή, αλλά τα κέρδη αυξήθηκαν.


Χρόνος και καθημερινή ζωή


Η αναδιάταξη του χρόνου είναι μια έκκληση στην αναμόρφωση των επιχειρήσεων, της δημόσιας διοίκησης και της κοινωνίας. Ο στόχος είναι να αποφευχθούν οι δυσχέρειες και οι απώλειες που, σε κοινωνικό επίπεδο, οδηγούν τις εταιρίες στην πτώχευση. Έχοντας κατά νου, αυτή τη φορά, υπαρξιακά οφέλη για τους ανθρώπους και την καθιέρωση μιας νέας σχέσης ανάμεσα στα άτομα, την επιχείρηση και τη δημόσια διοίκηση. Η αναδιάταξη του χρόνου είναι ένα κίνημα για την αλλαγή της καθημερινής ζωής των ανδρών και των γυναικών προς μια καλύτερη ποιότητα ζωής και την αύξηση του ακαθάριστου προϊόντος της ευτυχίας τους. Είναι ένα σχέδιο που συνεπάγεται πρακτικά μέτρα: αλλαγή ωραρίων στη δημόσια διοίκηση, ευελιξία στο χρόνο εργασίας στις επιχειρήσεις, πολλαπλούς χώρους εργασίας που θα επιτρέψουν μια μεγαλύτερη επένδυση στο σπίτι, ριζική μεταμόρφωση στους ρόλους των φύλων.


Δεν πρόκειται μόνο για πρακτικά μέτρα για τη συμφιλίωση ιδιωτικής και επαγγελματικής ζωής. Η αναδιάταξη του χρόνου είναι μια άσκηση που απώτατος στόχος της είναι η επαναφορά της δημόσιας συζήτησης για το νόημα της ζωής, με υπενθύμιση της σημασίας των ανιδιοτελών πράξεων, των συναισθηματικών δεσμών και της αλληλεγγύης. Η αναδιάταξη του χρόνου αποτελεί προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα στην παραγωγή του εαυτού μας και για μια κοινωνία αναζωογονημένη. Είναι μια νέα τέχνη ζωής.


Ένας επανασχεδιασμός αυτής της διάρθρωσης θα είναι αναπόφευκτος όταν οι γυναίκες καταφέρουν να εγγράψουν στην ημερήσια διάταξη της δημοκρατικής δημόσιας συζήτησης μια απλή ιδέα: η οργάνωση της κοινωνίας και η ισορροπία των κοινωνικών χρόνων πρέπει να αναδομηθούν για να ανταποκριθούν στη νέα πραγματικότητα των οικογενειών. Η παρουσία πλάι- πλάι γυναικών και ανδρών στο δημόσιο χώρο μπορεί να φαίνεται συνηθισμένη. Αλλά η ταχύτητα αυτού του μετασχηματισμού δεν αλλάζει σε τίποτα το μέγεθος και την εμβέλειά του. Αυτό που για πολλούς αιώνες ήταν αδιανόητο επιτεύχθηκε μέσα σε ελάχιστο διάστημα.


Το κίνημα για την επανάκτηση της εξουσίας στην καθημερινή ζωή αναπτύσσεται κυρίως στις γυναίκες γιατί η δυσφορία σε ό, τι αφορά στη διαμόρφωση της μέρας τις αγγίζει περισσότερο. Έχει όμως την ικανότητα να επεκτείνεται στους άνδρες γιατί κι αυτοί διακατέχονται από μια δυσφορία που δεν καταφέρνουν να αναγνωρίσουν.


Οι εργοδότες θα βρεθούν αναγκαστικά αντιμέτωποι με μια διάσταση της πραγματικότητας που αποφεύγουν να δουν. Ο κόσμος της εργασίας και η ιδιωτική ζωή είναι αλληλοεξαρτώνται. Και τα δυο απαιτούν χρόνο. Η δημόσια διοίκηση και οι επιχειρήσεις θα αντιμετωπίζουν στο εξής την πρόκληση να καινοτομούν σε ό, τι αφορά στην οργάνωση της παραγωγής και της διανομής υπηρεσιών που λαμβάνουν υπόψη τις διαφοροποιημένες ανάγκες του πληθυσμού.


Η εξαιρετική τεχνολογική ανάπτυξη ανοίγει το δρόμο στην αξιολόγηση της παραγωγικότητας- που σήμερα εξαρτάται πολύ περισσότερο από τη γνώση παρά από τη φυσική ενέργεια και δεν έχει πολύ να κάνει με τον αριθμό των ωρών εργασίας. Η τεχνολογία επιτρέπει επίσης τη μείωση των ωρών της αναγκαίας παρουσίας στα γραφεία και τη δημόσια διοίκηση. Ο εικονικός κόσμος επιτρέπει τη μετατόπιση του τόπου εργασίας. Μπορούμε όλο και περισσότερο, όπως διακηρύσσει η ΙΒΜ, να εργαζόμαστε anytime, anyplace, any pace.


Ο 21ος αιώνας ανοίγεται με τα πολλαπλά εργαλεία των νέων τεχνολογιών που ανατρέπουν ριζικά τις έννοιες του χρόνου και του τόπου. Οι μεγάλες πόλεις, που πλήττονται από τερατώδη μποτιλιαρίσματα θα είχαν μόνο όφελος από τις εναλλαγές και την πολλαπλότητα των χώρων, τις ροές ανθρώπων που διαχέονται σε διαφορετικά ωράρια.


Η αναδιάταξη του χρόνου συνεπάγεται ατομικές, οικογενειακές και κοινωνικές μετατροπές. Αποτελεί σήμερα μια μειοψηφική άποψη αλλά, όπως παλιά, η δυσφορία – αυτή τη φορά, ανδρών και γυναικών- είναι τεράστια έναντι μιας καθημερινής ζωής που γίνεται αφόρητη.


Η χρήση του χρόνου είναι ένα καλό πείραμα για την ιδεολογία του ‘έτσι ήταν πάντα’. Και αν δεν ήταν έτσι, όπως λένε εκείνοι που δεν φοβούνται να χαρακτηριστούν ουτοπιστές ή που δίνουν στη λέξη ουτοπία την έννοια που της έδινε ο Ernest Bloch: το σημείο απ’ όπου κρίνουμε αυτό που κάνουμε υπό το φως αυτού που θα έπρεπε να κάνουμε.


Να δουλεύουμε λιγότερο και καλύτερα


Για πρώτη φορά στη νεότερη ιστορία, η μισθωτή εργασία μπορεί να πάψει να καταλαμβάνει το καλύτερο μέρος του χρόνου μας και της ζωής μας. Η απελευθέρωση της εργασίας διαφαίνεται ήδη στον ορίζοντα στις πιο ανεπτυγμένες οικονομίες, όπου άλλες αξίες, μη οικονομικές, κερδίζουν ασυνήθιστο χώρο.


Ο André Gorz ήταν από τους πρώτους που έπιασαν το μέγεθος αυτής της επανάστασης, ήδη από τη δεκαετία του 80. Μας προειδοποίησε ότι υποτιμούσαμε την οικονομία εργασίας που παρήγαγε η τεχνολογική επανάσταση κι ότι η οικονομία μείωνε κατά 2% την ποσότητα εργασίας που χρειαζόταν για την επίτευξη του ίδιου στόχου. Με τις προβλεπόμενες έως τον 21ο αιώνα επιταχύνσεις, έλεγε ο Gorz, και κυρίως χάρη στις τελειοποιήσεις στον τομέα της ρομποτικής, οι ανάγκες σε εργασία θα μειωθούν κατά το ένα τρίτο, σε διάσημα 15 ετών. Προέβλεπε ότι ο αριθμός των ανέργων σε μια χώρα σαν τη Γαλλία θα αυξανόταν κατά 35% στις αρχές του νέου αιώνα.


Η ιδανική λύση, για τον Gorz, είναι αυτή που θα επέτρεπε στον καθένα και την καθεμία να δουλεύουν λιγότερο και καλύτερα, εισπράττοντας με τη μορφή πραγματικού κέρδους το μερτικό τους από τον αυξανόμενο πλούτο. Κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατό στο μέτρο που θα εφαρμοζόταν μια κοινωνική πολιτική που η αγοραστική δύναμη δεν θα εξαρτιόταν από την ποσότητα της παρεχόμενης εργασίας, αλλά από την ποσότητα του κοινωνικά παραγόμενου πλούτου.


Ήδη τότε, ο Gorz είχε συνείδηση πως μια τέτοια μετατροπή στη ζωή κάθε ανθρώπου που έχει συνηθίσει ότι η εργασία είναι η κύρια πηγή ταυτότητας και κοινωνική ένταξης, δεν είναι εύκολη υπόθεση. Η υιοθέτηση μη οικονομικών αξιών και μη ενορχηστρωμένων δραστηριοτήτων είναι απαραίτητη για να αποκτήσει η ζωή ένα άλλο νόημα, πέρα από το εισόδημα και τη μισθωτή εργασία.


Αυτό που δεν έχει τιμή


Οι επιλογές που κάνουμε στη διάρκεια της ζωής μας εξαρτώνται βασικά από αυτό στο οποίο αποδίδουμε αξία. Αντικαθιστούμε ένα πράγμα με ένα άλλο, αγωνιζόμαστε περισσότερο για το ένα παρά για το άλλο, ανάλογα με την αξία που αποδίδουμε στο καθένα. Οι αξίες έχουν εγγενή ύπαρξη, ‘αξίζουν’ γι’ αυτό που είναι.


Στην οικονομία, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Δεν ρωτάμε ποια είναι η αξία που έχει ένα πράγμα, αλλά πόσο τιμάται. Η ύπαρξη της αξίας είναι σχετική και ικανή να μετατραπεί σε αντάλλαγμα-που είναι, γενικά, το χρήμα. Όταν η αξία, με την οικονομική έννοια του όρου, καταπατεί το πεδίο των αξιών που προέρχονται από μέσα μας και που το νόημά τους δεν εξαρτάται από την ανταλλακτική αξία τους, αυτό σημαίνει πως μια αλλαγή στην κοινωνία βρίσκεται σε εξέλιξη. Μια αλλαγή προς το χειρότερο.


Μια από τις πληγές της κοινωνίας της αγοράς είναι ότι μολύνει με τη λογική της όλα όσα την περιβάλλουν, με τη μανία της να μετατρέπει σε αριθμούς, να μετρά, να υπολογίζει αυτό που υπάρχει, για να αποφασίσει τότε μόνο αυτό που έχει, ή δεν έχει, αξία. Είναι ένα είδος μόλυνσης που επιδρά στη γλώσσα και εισάγει στο λεξιλόγιο ορισμένες έννοιες όπως ‘ανθρώπινο κεφάλαιο’, ‘ανθρώπινος πόρος’, υπονοώντας έτσι πως και ο κάθε άνθρωπος υπόκειται σε νομισματική αποτίμηση.


Εμείς μένει να αποδείξουμε αν θα μπορέσουμε να ξεφύγουμε από αυτή την κοινωνία της αγοράς που δηλητηριάζει τις κοινωνικές σχέσεις, για να οικοδομήσουμε ένα νόημα που προορίζεται για την ίδια τη ζωή, για την απόλαυση στιγμών που δεν θα είναι προς πώληση ή προς αγορά.


Διαβάστε ακόμα


Για μία δίκαιη κατανομή του χρόνου – νοικοκυριά στην Βραζιλία (στα αγγλικά)


Institut Chronopost (στα γαλλικά)