«Σ’ αυτές τις εκλογές,» δήλωσε ο Νικολά Σαρκοζύ μερικούς μήνες πριν, «θα μάθουμε, αν η κληρονομιά του Μάη του ΄68 θα συνεχίζει να διαιωνίζεται ή αν θα την ξεφορτωθούμε μια για πάντα.» Αν και το άκουσμα πολιτικών αρχών και των ανταγωνιστικών αποσταγμάτων τους, ενδεχομένως, να σπανίζει ολοένα και περισσότερο στον κόσμο μας, όπου η εχθρότητα πολιτογραφείται (και αποκτά φυλετική ταυτότητα) υπό τις επιταγές της «εθνικής ασφάλειας» ή μεταφέρεται σε χώρες αποτυχημένες και απειλητικές, ήταν ενθαρρυντικό ότι είδαμε τη Γαλλία, για άλλη μια φορά, να εμπλέκεται με ζήλο στο θέατρο, αν όχι στην ίδια την πραγματικότητα του πολιτικής πάλης. Αντί απλά να ακολουθήσει το τεχνοκρατικό μονοπάτι, επιστρατεύοντας τα επιτόκια ή τις συντάξεις για να υποκινήσει σε δράση τους λεγόμενους αμφιταλαντευόμενους ψηφοφόρους, ο Σαρκοζύ- αντλώντας την έμπνευση, όπως ο ίδιος είπε, από ένα «ηγεμονικό σχέδιο αλα Γκράμσι»- θεώρησε ότι έπρεπε να προκαλέσει το φάντασμα του ’68 δραματοποιώντας το διακύβευμα του δεύτερου γύρου των εκλογών όπου βρέθηκε απέναντι στη Σεγκολέν Ρουαγιάλ – έως αν η κουραστικά επισημαινόμενη στασιμότητα ή η κρίση της Γαλλικής κοινωνίας να εξαρτάται από τις δυνάμει ανεξάντλητες συνέπειες εκείνης της μοιραίας ημερομηνίας.


Ο «Σαρκό» παρουσίασε την προεδρία του ακόμα και ως ευκαιρία, σαράντα χρόνια μετά, να απολυμάνει (karcheriser) αναδρομικά τους τολμηρούς δρόμους του «Quartier Latin» και όλες τις ποικίλες δυσάρεστες συνέπειες που υποτίθεται προκλήθηκαν. Εξ’ ου και το έξυπνο σλόγκαν: «Θέλω να γυρίσω σελίδα στο Μάη του ‘68». Οι βιογράφοι του πολιτικού βίου του Σαρκοζύ μας λένε ακόμα ότι η μητέρα του ήταν αυτή που τον εμπόδισε στην ηλικία των 13 να συμμετάσχει στην πορεία των οπαδών του De Gaulle κατά της συμμαχίας των φοιτητών και των εργατών. Είναι δελεαστικό, απλά και μόνο, να θεωρήσουμε αυτή την πρωτοβουλία ως μια υποχρεωτική παρέμβαση συντηρητικών πεποιθήσεων στη Γαλλική πολιτική σκηνή, μία απόπειρα επαναφοράς του Παρισιού στο παλαιότερο κύρος του ως «πρωτεύουσα της Ευρωπαϊκής αντίδρασης» σύμφωνα με την ακριβή διατύπωση του Perry Anderson, μετά την εξέγερση των banlieues, τις διαμαρτυρίες για τα Συμβόλαια Πρώτης Ευκαιρίας (CPE) και των κινητοποιήσεων εναντίον του Συντάγματος. Θεωρώ, εντούτοις, ότι η επιθυμία του Σαρκοζύ να γυρίσει σελίδα στο ’68 – να επαναπροσδιορίσει τη Γαλλική πολιτική σκέψη και να σβήσει ακόμα και τη μνήμη των εν λόγω γεγονότων λίγο πριν την (αναπόφευκτα φθίνουσα) τεσσαρακοστή επέτειό τους- αποτελεί σαφή ένδειξη μιας μορφής δριμείας υποκειμενικότητας και όχι αποκλειστικά και μόνο αντιδραστικών, συντηρητικών πεποιθήσεων.


Παρά την παρουσία στο άμεσο περιβάλλον του Σαρκοζύ του ανυπόφορου André Glucksmann – την επιτομής της αντιδραστικής, συντηρητικής υποκειμενικότητας σύμφωνα με το πρόσφατο βιβλίο του Alain Badiou «Logiques des mondes”- μαζί με τον Johnny Hallyday και, αλίμονο, τη Charlotte Rampling, η μορφή του αντιδραστικού ζητήματος είναι ακόμη πολύ αχνή για την χαρακτηρίσουμε κατάλληλα ως μοναδικότητα Σαρκοζύ (la singularité Sarkozy). Χαρακτηρίζοντας τον François Furet ως την εμβληματική μορφή αυτού του είδους υποκειμένου, ο Badiou παρουσιάζει την αντίδραση σαν τη σκοτεινή άρνηση της χρησιμότητας της ρήξης που πραγματοποιείται στο πλαίσιο ενός πολιτικού γεγονότος (π.χ. της Γαλλικής Επανάστασης ή της όντως «παγκόσμιας επανάστασης» του 1968, για να δανειστούμε την ορολογία του Wallerstein). Αλλά μια τέτοια άρνηση εμπεριέχει, ούτε λίγο ούτε πολύ, ορισμένες από τις καινοτομίες που επέφερε το γεγονός, δηλαδή, η ριζοσπαστική υποκειμενικότητα και η συλλογική δράση όντας απλώς υστερικές και καταστροφικές ωθούν στην καλύτερη περίπτωση σε μεταβολές στις οποίες η σταδιακή και λογική ροή της ιστορικής αλλαγής, ούτως ή άλλως θα οδηγούσε. Το ίδιο το γεγονός και η απόλυτη πίστη στις συνέπειές του είναι εντελώς μάταια, δεν είναι τίποτα άλλο από τροχοπέδη στις ίδιες τις αρχές που επιδιώκουν να εφαρμόσουν (η Αμερικάνικη πραγματιστική εχθρότητα στον John Brown και στο κίνημα για την κατάργηση της δουλείας αποτελεί το κατάλληλο παράδειγμα της αντιδραστικής συντηρητικής υποκειμενικότητας).


Αλλά το σκοτεινό υποκείμενο είναι φτιαγμένο από διαφορετικό υλικό. Σκοπός του δεν είναι να εξουδετερώσει την καινοτομία ενσωματώνοντας ορισμένες από τις συνέπειές της και σοφά να απαγκιστρωθεί από την άχρηστη υπερβολή της. Αντιθέτως, ο πολιτικός σκοταδισμός αποσκοπεί στη ριζική ανατροπή του νέου παρόντος, το οποίο δημιουργήθηκε με το μόχθο ενός πιστού υποκειμένου. Σύμφωνα με τον Badiou, το σκοτεινό υποκείμενο «προσφεύγει συστηματικά στην επίκληση ενός ανυπέρβλητου Σώματος, πλήρους και αγνού, ανιστόρητου ή υπεράνω γεγονότων (Πολιτεία, Θεός, Φυλή…) απ’ όπου προκύπτει ότι κάθε ίχνος θα αποκηρύσσεται (εδώ, το έργο του αντιδραστικού υποκειμένου είναι χρήσιμο στο σκοτεινό υποκείμενο) και συνεπώς, το πραγματικό σώμα, το διαιρεμένο σώμα θα υποτάσσεται». Σε αυτήν την περίπτωση, το στοίχημα του Σαρκοζύ είναι ότι η ίδια η απόπειρα να απαλλαγεί από το διασπασμένο σώμα του ’68, ενδεχομένως, να συμβάλλει στην έμπνευση ενός ηθικά επανεξοπλισμένου Γαλλικού έθνους. Το τελευταίο απειλητικό του σύνθημα, «Μαζί, όλα είναι δυνατά (Ensemble, tout est possible)» (όπου οι όλοι (tous) που θα έρθουν μαζί (ensemble) θα επιτύχουν την ενότητα μέσω του αποκλεισμού των «πλεοναζόντων» μεταναστών, των εξεγερμένων του ’68 (soixante-huitards), των ‘αποβρασμάτων’ των περιχώρων του Παρισιού, κ.ο.κ.), απέχει, λοιπόν, απείρως από το σύνθημα των διαδηλώσεων του 1995 στη Γαλλία: “Όλοι μαζί” (Tous ensemble). Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ότι ενώ ο Σαρκοζύ λειτουργεί ακόμα στη σφαίρα επιρροής της αντιδραστικής, συντηρητικής πολιτικής (καπιταλιστικός κοινοβουλευτισμός), οι προθέσεις του, ακολουθώντας τη χρήσιμη τυποποίηση του Badiou στο «Logiques des mondes», είναι σκοτεινές:



Είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε την απόσταση ανάμεσα στον αντιδραστικό φορμαλισμό και τον ασαφή φορμαλισμό. Όσο βίαιη και αν είναι, η αντίδραση συντηρεί τη μορφή του πιστού υποκειμένου καθώς αρθρώνεται ασυναίσθητα. Δεν προτίθεται να καταργήσει το παρόν, μόνο να καταδείξει ότι η πιστή ρήξη (είτε αποκαλείται «βία» είτε «τρομοκρατία») δεν χρησιμεύει στη δημιουργία ενός μετριοπαθούς, συντετριμμένου δηλαδή, παρόντος (ενός παρόντος που αποκαλείται «μοντέρνο»). … Τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά για το σκοτεινό υποκείμενο. Και αυτό γιατί το παρόν είναι απευθείας η ασυνείδητη, θανάσιμη διατάραξή του, ενόσω εξαρθρώνει με την εμφάνισή του τα συμβατικά δεδομένα της αφοσίωσης. Το τερατώδες πλήρες Σώμα στο οποίο προσδίδει μυθιστορηματική μορφή είναι το αχρονικό συμπλήρωμα του ακυρωμένου παρόντος. [Υποδαυλίζει] παντού και σε όλες τις εποχές το μίσος κάθε ζωηρής σκέψης, κάθε ειλικρινούς γλώσσας και κάθε επισφαλούς εξέλιξης.


Ο αρνητισμός και η εχθρότητα του Σαρκοζύ, βεβαίως, δεν μας παραπέμπουν στην πολιτική καινοτομία αυτή καθ’ εαυτή – που σε κάθε περίπτωση διεκδικείται, κυρίως, από την Αριστερά και σχεδόν εξαλείφεται κατά τη διάρκεια των ετών της νεο-φιλελεύθερης Παλινόρθωσης. Ούτε μπορούμε να πούμε ότι έρχεται σε αντίθεση με ένα ζωντανό πολιτικό υποκείμενο, αλλά σε μια χαρακτηριστική ένδειξη σκοταδιστικού νου, αποσκοπεί σε ένα εκλεκτικό σύνολο ολέθριων κατηγορημάτων και φαινομένων. Είναι, όντως, ένα «διαιρεμένο σώμα» με τη διαίρεση να είναι το φάντασμα που φάνηκε να στοιχειώνει όλη την πολιτική συζήτηση για τις προεδρικές εκλογές του 2007. Στους λόγους του Σαρκοζύ, λοιπόν, το 1968 αποτελεί το παροιμιώδες σημείο αναφοράς, στη γλώσσα του Lacan, για την «εξάρτηση από το κοινωνικό κράτος, απάτη, κλοπή, ισοπέδωση», «ηθικό και πνευματικό σχετικισμό». Είναι το βαθύτερο αίτιο μιας «ηθικής κρίσης στη Γαλλία που όμοιά της δεν έχει υπάρξει από την εποχή της Ιωάννας της Λωραίνης». Για να καταχωνιαστεί το σύνολο των πολιτικών αρχών και των υποκειμένων τι άλλο θα μπορούσε να είναι καλύτερο από το να παρουσιαστεί το ίδιο το 1968 σαν η απόλυτη απουσία αρχών; Σύμφωνα με τα λόγια του Σαρκοζύ: «Οι κληρονόμοι του Μάη του ’68 έχουν επιβάλλει την ιδέα ότι όλα έχουν την ίδια αξία, ότι δεν υπάρχει καμιά διαφορά ανάμεσα στο καλό και το κακό, καμιά διαφορά ανάμεσα στην αλήθεια και το ψεύδος, ανάμεσα στο όμορφο και το άσχημο, καθώς και ότι το θύμα υπολογίζεται λιγότερο από ότι ο παραβάτης του νόμου». Οι αξίες, η ιεραρχία, η ηθική – όλες αργοπεθαίνουν, όλες θα ανυψωθούν ξανά σε όλο το εύρος της Δημοκρατίας μόλις επιτέλους απομακρυνθούμε από την πληγή του 1968. Για να επιτύχει την κινητοποίηση του εκλογικού σώματος υπέρ της αντεπαναστατικής επανάστασής του είναι πρόθυμος ακόμα και να περιγράψει το ’68 ως ένα είδος της ηθικής καταστροφής που κατέστησε δυνατή την «υπερβολή του χρηματοοικονομικού κεφαλαίου», τις «χρυσές χειραψίες» και τα «διεφθαρμένα αφεντικά» (αλίμονο, αυτή η επίθεση στο ’68 έχει έρθει στο προσκήνιο από λιγότερο απεχθείς πηγές: από τον κατά τα άλλα περίφημο Adam Curtis για παράδειγμα, στην αβάσιμη επίθεσή του στην αντι-ψυχιατρική του Laing στο πρόσφατο ντοκιμαντέρ Η Παγίδα (The Trap) ή από τον Régis Debray, ο οποίος στο τεύχος του «New Left Review» για τη δέκατη επέτειο του 1968 το χαρακτήρισε ως τον υπό εξαφάνιση μεσολαβητή κάθε είδους για τον Αμερικανικό ηδονιστικό καπιταλισμό).


Αυτό το ευλογημένο πάθος για τάξη φαίνεται, όντως, να επιβεβαιώνει ένα από τα προαισθήματα του Badiou, τη γνώση ότι ένα γεγονός και το πιστό υποκείμενο που το υποκινεί δεν προκαλούν απλώς τη δημιουργία μιας ανεξάρτητης πορείας, αλλά ανασχηματίζουν όλον τον «υποκειμενικό χώρο», υποχρεώνοντας αμφότερους τους αντιδραστικούς και τους σκοταδιστές να επανασχεδιάσουν τις θέσεις τους ανάλογα.


Αλλά ποια ήταν η απάντηση της Ρουαγιάλ, του στρατοπέδου της και των υποτιθέμενων υπευθύνων αυτού του ηθικού κακού που επικρατεί δεκαετίες τώρα, των εξεγερμένων του ’68 (soixante-huitards); Από τη μια πλευρά, η Ρουαγιάλ απάντησε εγείροντας αξιώσεις για την εν λόγω κληρονομιά, έχοντας νωρίτερα φλερτάρει ακόμα και με τη σκέψη του Jacques Rancière. Ξέφυγε από τη δύσκολη θέση της καταγγελίας των απόψεων του Σαρκοζύ με μία επίδειξη πίστης, διακηρύττοντας ότι «ο Μάης του ’68 είναι τα 11 εκατομμύρια εργατών που εξασφάλισαν τις συμφωνίες της Grenelle, το δικαίωμα των γυναικών να έχουν πρόσβαση στην αντισύλληψη, ένας άνεμος ελευθερίας κατά μιας εντελώς κλειστής κοινωνίας». Αφήνοντας κατά μέρος το γεγονός ότι στις διαπραγματεύσεις για τις συμφωνίες της Grenelle συμμετείχε, μεταξύ άλλων, και ο Σιράκ και ότι έτυχαν περιφρόνησης από την πλειονότητα των απλών πολιτών και ολόκληρης της Μαοϊκής και Τροτσκικής αριστεράς, θα πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας άλλη μια δήλωση της Ρουαγιάλ: στην πραγματικότητα κατηγόρησε τον Σαρκοζύ ότι επιχείρησε να προκαλέσει ένα «άλλο 1968». Με αυτήν τη δεύτερη έννοια, σύμφωνα με την συντηρητικών πεποιθήσεων ορολογία του Badiou, το 1968 συμβολίζει την αναταραχή, την κοινωνική κρίση και μια σύγκρουση που πρέπει πάση θυσία να αποτραπεί από τις δυνάμεις του ρεφορμισμού. Δεν αποτελεί πλέον το σύμβολο για μια στιγμή πολιτικής επινόησης, για την πιθανότητα μιας ριζικής αναδόμησης της κοινωνίας. Η κατεύθυνση των απαντήσεων της «Αριστεράς» είναι, επίσης, χαρακτηριστική. Ο εκνευριστικός Cohn-Bendit, όπως αναμενόταν, παρουσιάζει με νέα μορφή τον μακρόχρονο αντικομουνισμό του για να χαρακτηρίσει την απορριπτική τάση του Σαρκοζύ ως «μπολσεβίκικη» και σε άψογα Ευρω-φιλελεύθερα πρότυπα, επαινεί το ’68 για την «απελευθέρωση της αυτονομίας των ατόμων». Πολλοί άλλοι τονίζουν με έμφαση στις «αξίες» της ελευθερίας και της αυτονομίας, αλλά με το πρόσχημα μιας ευεργετικής ένεσης χαράς, ευχαρίστησης και κινητικότητας στα πολιτικά πράγματα και όχι με όρους μιας ριζικής αλλαγής της υπάρχουσας κατάστασης.


Ελπίζω ότι τόσο ο αδιάφορος και συμβιβασμένος ελευθεριακός φιλελευθερισμός – , όσο και κάθε φετιχιστικός εορτασμός της «κληρονομιάς» των γεγονότων (événements) του Μάη του 1968 και της πολιτικής εποχής του δεν θα παραταθεί πέρα από το μη-γεγονός που αποτελεί η τεσσαρακοστή επέτειός του. Αλλά κάθε ελπίδα εκκαθάρισης του αντιδραστικού εγχειρήματος του Σαρκοζύ στη Γαλλία θα πρέπει να «επαναλάβει» υποχρεωτικά κατά μίαν έννοια το ’68, όχι υποκρινόμενη νέο πολιτικό περιεχόμενο στα κιτς σύμβολα του επαναστατικού παρελθόντος, αλλά με την επανάληψη του πνεύματος της πολιτικής και οργανωτικής καινοτομίας, η οποία εμπεριέχεται, αν και σε κατάσταση ύπνωσης, στα καλύτερα προϊόντα αυτής της εμπειρίας ρήξης και αμφισβήτησης.

H Irina Velicu υποστηρίζει ότι η εμπειρία του να είναι κάποιος «άστεγος με περισσότερα από ένα σπίτια», όπως συμβαίνει στην περίπτωση των υπερεθνικών μεταναστών, είναι αμφίσημη: είναι αμφίβολο τι θα έπρεπε να προκαλεί, χαρά ή συμπόνια. Είναι αυτό το παράδοξο που κάνει την έννοια των υπερεθνικών δικαιωμάτων των μεταναστών ακόμα πιο επείγουσα.

Let Me Think

You ask me about that country whose details
now escape me,
I don’t remember its geography, nothing of its
history.
And should I visit it in memory,
It would be as I would a past lover,
After years, for a night, no longer restless with
passion, with no fear of regret.
I have reached that age when one visits the
heart merely as a courtesy.

(Faiz Ahmed Faiz, Η Σιλουέτα του Επαναστάτη)


Διαβάζοντας για τη μετανάστευση, απογοητεύτηκα από το πλήθος των αριθμών και των γραφημάτων που χρησιμοποιούνται για να καταγράψουν τις «μη καταγεγραμμένες» περιπτώσεις παράνομης μετανάστευσης ή για να ανακαλύψουν εμπειρικά τις εν λόγω «παρανομίες». Όντας και εγώ μετανάστης, δυσκολεύομαι να ταυτιστώ με αυτές τις περιγραφές των ροών ανθρώπων που καταγράφονται ως «αριθμοί» και στατιστικά δεδομένα. Όταν η πολιτική επιστήμη πραγματεύεται θέματα σχετικά με τη μετανάστευση, ίσως πρέπει να γίνεται πιο «ανθρώπινη»- δηλαδή, να ενσωματώνει τα προσωπικά στοιχεία και την καθημερινότητα (σε αντιπαράθεση με τον κρατικό μηχανισμό, την αστυνομία και τους άλλους επίσημους θεσμούς). Μπορούμε να μιλήσουμε για υπερεθνικά δικαιώματα όσον αφορά στους μετανάστες;


Η έννοια του «υπερεθνικού» συναντάται συχνότερα σε αναφορές για «πολυεθνικές εταιρίες» και την ελεύθερη κίνηση του κεφαλαίου. Αντιθέτως, η ελεύθερη κίνηση ανθρώπων και εργασίας παρεμποδίζεται, ακόμη, από τους περιορισμούς, τους οποίους θέτουν τα κράτη. Οι περιπτωσιολογικές μελέτες των προσωρινών οικονομικών μεταναστών που θα χρησιμοποιήσω στο παρόν κείμενο καταδεικνύουν ότι η «διττή ελευθερία» (επίσης και ως ανελευθερία), την οποία παράγει ο καπιταλισμός, μας ωθεί στη σκέψη μιας «παγκόσμιας λεηλασίας» παρά ενός «παγκόσμιου χωριού» Ίσως ο βαθμός που οι μετανάστες αποκαλούν τους εαυτούς τους «ευτυχισμένους κοσμοπολίτες» με ιδιαίτερες δεξιότητες που μπορούν να μετασχηματίζονται και να γίνονται χρήσιμες για την(-ις) πατρίδα(-ες) που ανήκουν, να εξαρτάται από το αν δύναται να απολαμβάνουν νομική αναγνώριση και θέση: «Ταξιδεύοντας σε κατηγορίες, θεωρίες και συζητήσεις, πολλοί από αυτούς που «μετά την Πτώση» θεώρησαν τους ίδιους τους εαυτούς τους αγνώστους, όπως τους χαρακτηρίζει η Kristeva, βρέθηκαν να ζουν μεταμοντέρνες ζωές ανάμεσα σε ηπείρους, κουλτούρες και ακαδημαϊκές πραγματικότητες.(…) Η κατάσταση στην οποία είναι είμαστε αδέσμευτοι, ελεύθεροι από ορατά σύνορα και γεωγραφικές διαιρέσεις παρουσιάζει πολύ μεγάλα πλεονεκτήματα. Παρόλα αυτά, αμέσως, ακολουθεί το ερώτημα: Είναι δυνατόν ο εν λόγω παρεκβατικός χώρος να είναι ανεκτός στην πράξη, μπορούν να τον κατοικήσουν πραγματικά σώματα και διάνοιες;» (Η Kristeva quoted στο Over the wall/after the fall, Indiana University Press, 2004)


Ο σκεπτικισμός, ο οποίος υπάρχει για τους νέους παρεκβατικούς χώρους και τις πρακτικές της υπερεθνικής μετανάστευσης ίσως, να μην είναι παραγωγικός. Έχω υπόψη μου μια πολύ σημαντική μεταφορική δήλωση ενός Ρουμάνου παράνομου μετανάστη στην Ισπανία: «Η παρανομία μου δεν σημαίνει τίποτα, αν τα χέρια μου είναι γεμάτα κάλους.» Με άλλα λόγια, η πολιτική επιστήμη και, ιδίως, η θεωρία των Διεθνών Σχέσεων όντως πρέπει να διαχωρίσει τις έννοιες «παρανομία» και «μετανάστευση». Παρατηρώντας, βλέπουμε ότι η «ελευθερία» στις συζητήσεις για το σύγχρονο-έθνος κράτος συνδέεται, κυρίως, από την «περιφρούρηση», όπως ακριβώς η «μετανάστευση» αντιμετωπίζεται ως ένα θέμα που αφορά στο «εσωτερικό» ενός κράτους. Το νέο φαινόμενο της οικονομικής μετανάστευσης δεν είναι απαραίτητα τόσο νέο και μια συζήτηση γύρω από την «καινοφάνειά» του θα οδηγούσε εκ νέου στην πολυσήμαντη συζήτηση για την «καινοφάνεια» αυτού καθ’ εαυτού του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης.


Το παρόν κείμενο υποστηρίζει ότι η εμπειρία του να είναι κάποιος «άστεγος με περισσότερα από ένα σπίτια», όπως συμβαίνει στην περίπτωση των υπερεθνικών μεταναστών, είναι αμφίσημη: είναι αμφίβολο τι πρέπει να προκαλέσει, χαρά ή συμπόνια. Οι, μετα-φορντικές πρακτικές συσσώρευσης του καπιταλισμού αφενός μας ενδυναμώνουν, αφετέρου μας αποδυναμώνουν, χωρίς τόπο αναφοράς, αλλά τοπικά δεμένους, υπερεθνικούς, παρ’ όλα αυτά, όμως, ακόμα ριζωμένους σε συγκεκριμένα (εθνικά, αλλά και) παγκόσμια εταιρικά συμφέροντα. Είναι αυτό το παράδοξο που κάνει την έννοια των υπερεθνικών δικαιωμάτων των μεταναστών ακόμα πιο επείγουσα.


Η αμφισημία του φαινομένου της διεθνούς μεταναστευτικής εργασίας


Θα προσπαθήσω να παρουσιάσω μερικά από αυτές τις αμφισημίες σε σχέση με το ζήτημα της προσωρινής μετανάστευσης εργαζομένων και των εμβασμάτων που αυτοί αποστέλλουν. Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι η νεοφιλελεύθερη πορεία προς τις ευέλικτες μορφές εργασίας έχει μετατρέψει τους Ανατολικοευρωπαίους σε «νέους υπηρέτες» της παγκοσμιοποίησης. Η ΕΕ αντιμετωπίζει τη διαφορετική εξέλιξη της μετανάστευσης για εργασία, όπως υποκινείται από τη σύγχρονη οικονομική παγκοσμιοποίηση και τις προκλήσεις, οι οποίες συνδέονται με τις μεταβολές που έχουν επέλθει στα σύνορα, τα κράτη και γενικότερα στη διαδικασία δημιουργίας και εφαρμογής της πολιτικής. Η προσωρινή μετανάστευση εργατικού δυναμικού και η αποστολή εμβασμάτων ενδεχομένως, να είναι μόνο μία «ευφάνταστη λύση» για τις απαραίτητες προσαρμογές των λιγότερο αναπτυγμένων κρατών, τα οποία επιζητούν χρηματοδότηση από το εξωτερικό.


Όσο αντιφατικό και αν ακούγεται, το εισόδημα από τα εμβάσματα θεωρείται ευεργετικό για παράδειγμα στη Ρουμανία για τη μεταρρύθμιση της οικονομία και τη διενέργεια εισαγωγών. Οι άνθρωποι παρακινούνται να εγκαταλείψουν τη Ρουμανία για να εργαστούν στο εξωτερικό. Αντιμετωπίζονται σαν «ήρωες» (ή «θύματα»), οι οποίοι στηρίζουν την οικονομική ανάπτυξη της χώρας. «Capsunarii» είναι το (συχνό) υποτιμητικό προσωνύμιο των Ρουμάνων μεταναστών που βοηθούν στη συγκομιδή φράουλας στην Ισπανία. Το εν λόγω προσωνύμιο έχει γίνει συνώνυμο όλων των Ρουμάνων που αφήνουν τη χώρα τους για να «βελτιώσουν» την τύχη τους. Οι μειωτικές αναφορές (και αποτελεί ειρωνεία) συνεχίζουν την παράδοση του «μαύρου χιούμορ», το οποίο ιστορικά θεωρείται μέθοδος αντιμετώπισης των δύσκολων εποχών: κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, οι αστεϊσμοί στο πρόσωπο του Τσαουσέσκου (Ceausescu) αποτελούσαν μια καθημερινή μορφή αντίστασης (Το Κόμμα προσποιείτο ότι μας πλήρωνε και εμείς προσποιούμασταν ότι δουλεύαμε).


Στις μέρες μας, αστειευόμαστε για τους «capsunarii» λέγοντας ότι είναι μία νέα μορφή δουλείας στην οποία έχουμε εξοικειωθεί μέσω της εργασίας και των εθίμων της κοινότητας. Πάντως, τα παιδιά που αυτοκτονούν γιατί η μητέρα τους έφυγε από το σπίτι για να εργαστεί στο εξωτερικό, τα διαζύγια, οι ασθένειες, η κατάθλιψη και ο φαύλος κύκλος της φτώχιας είναι οι «αόρατες» συνέπειες του «ελεύθερου εμπορίου» της ανθρώπινης («αν-ελεύθερης») εργασίας. «Πρόκειται να πας να εργαστείς στο εξωτερικό;»- είναι η πιο συνηθισμένη ερώτηση, την οποία όλοι απευθύνουν σαν να έχει γίνει μέρος του «ποιοι πραγματικά είμαστε»- μια γενιά προσωρινών μεταναστών και «εισοδημάτων που προέρχονται από εμβάσματα», η οποία θυσιάζει το σπίτι και την οικογένεια για σχετικά καλύτερους μισθούς.

Μία θέση εργασίας στην Ισπανία δεν θεωρείται χαμηλού κύρους, χωρίς να έχει σημασία τι είδους εργασία είναι, γιατί ο μετανάστης δεν βλέπει τον εαυτό του ως μέρος της κοινωνίας που τον υποδέχεται. Αλλά θεωρεί τον εαυτό του ως μέλος της κοινότητας στην πατρίδα του. Σε προσωπικό επίπεδο, η μετανάστευση σημαίνει για τους περισσότερους ανθρώπους ιδιαίτερα δύσκολες εμπειρίες, αμετάκλητες αποφάσεις, σημαντικά ψυχικά τραύματα, όπως απομάκρυνση από τα αγαπημένα πρόσωπα, άγνωστες κουλτούρες, κλίμα και θρησκεία σε συνδυασμό με τις συνήθεις συνθήκες που βιώνουν οι μετανάστες στις χώρες που τους υποδέχονται, δηλαδή, ρατσισμό, εθνικό και άλλες μορφές διαχωρισμού και ξενοφοβική συμπεριφορά.


Αν και η Δύση θεωρεί το εργατικό δυναμικό της Ρουμανίας ως εν δυνάμει απειλή για τις αγορές εργασίας της, συχνά οι Ρουμάνοι είναι «καλοδεχούμενοι» για να εργαστούν στη Δύση και χαίρουν εκτίμησης. Αυτή η αντιφατική συμπεριφορά πυροδοτεί τη συζήτηση στη Ρουμανία για τη μετανάστευση του εργατικού δυναμικού με κυρίαρχα αμφότερα τα συναισθήματα της «ελευθερίας» και της χαράς για τη δυνατότητα εύρεσης εργασίας στο εξωτερικό και της «αν-ελευθερίας» και της απογοήτευσης ότι πρέπει να ξενιτευτούν για να αποκτήσουν καλύτερο μισθό. Πάντως, οι «capsunarii» είναι κάτι σαν «ήρωες πολέμου» με εξαίρεση το γεγονός ότι δεν γίνεται καμιά αναφορά σε «πόλεμο». Ο «πόλεμος» της οικονομικής ανταγωνιστικότητας, ο οποίος απειλεί, σχεδόν, να «εξαφανίσει» το εργατικό δυναμικό από κρίσιμης σημασίας βιομηχανίες, όπως οι κατασκευές και η γεωργία, υποβαθμίζεται ως η δομική συνθήκη του διεθνούς καπιταλιστικού εμπορίου ανθρώπινης εργασίας. Ας λάβουμε υπόψη μας τα ακόλουθα αποσπάσματα από συνεντεύξεις:

Ξεκίνησα να έρθω εδώ γιατί ο άνδρας μου είναι άνεργος, και οι δύο είμαστε άνεργοι (…)
Ουσιαστικά βρίσκομαι εδώ εξαιτίας της φτώχειας. (μη καταγεγραμμένη γυναίκα από την Πολωνία, η οποία εργάζεται ως οικιακή βοηθός στην Ιταλία).

Ήρθα εδώ για να βοηθήσω τα παιδιά μου. Δεν έχω άλλο εισόδημα…και αναγκάστηκα να αναζητήσω εργασία σε κάποιο άλλο μέρος του κόσμου. (μη καταγεγραμμένη γυναίκα από την Πολωνία, η οποία εργάζεται ως οικιακή βοηθός στην Ιταλία).

Αν ήξερα από πριν ότι θα ζούσα σαν ζώο, δεν θα ερχόμουν. Έχω κοιμηθεί κάτω από γέφυρες. (…) κανείς δεν με βοήθησε. (άνδρας από την Αλβανία, ο οποίος εργάζεται ως οικοδόμος στην Ιταλία).

Ο εργοδότης μπορεί να κάνει ό,τι θέλει με σένα. (άνδρας από την Αλβανία, ο οποίος εργάζεται ως οικοδόμος στην Ιταλία).


Δεν προσπαθώ να γενικεύσω ή να υποστηρίξω ότι η προσωρινή οικονομική μετανάστευση είναι ομοιογενής, καθώς υπάρχει διαφοροποίηση των ατομικών υποθέσεων. Πάντως, παρατηρούνται συγκεκριμένες επαναλαμβανόμενες μορφές σχέσεων εξουσίας ανάμεσα στα κράτη, αλλά και στο εσωτερικό των κρατών, γύρω από τα όρια του γένους, της εθνότητας ή της εθνικότητας και του φύλου. Για παράδειγμα, υπάρχει το σχετικά νέο φαινόμενο των γυναικών μέσης ηλικίας από την Ανατολική Ευρώπη, οι οποίες μεταναστεύουν προσωρινά για να εργαστούν στο εξωτερικό με σκοπό να στηρίξουν την οικογένειά τους. Η θηλυκοποίηση της μετανάστευσης είναι στην πραγματικότητα «ένα από τα πιο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά των σύγχρονων κινήσεων εξαιτίας της αυξημένης ζήτησης γυναικών για να εργαστούν στη Δύση ως οικιακοί βοηθοί.» (σ. 7)


Ο προσωρινός μετανάστης δεν μπορεί να αλλάξει τις συνθήκες εργασίας και διαβίωσής του, αν π.χ. η εργασία του είναι ανυπόφορη και δεν μπορεί να ζητήσει υποστήριξη από κανένα σωματείο ή ομοσπονδία. Συχνά η βασική βιβλιογραφία παραβλέπει τις καθημερινές (συναισθηματικές) εκφάνσεις της νέας μορφής μετανάστευσης του εργατικού δυναμικού: ο χαμηλός μισθός και (συχνά) η μη τακτική καταβολή του, οι απλήρωτες, μη καταγεγραμμένες υπερωρίες, η (συνήθης) έλλειψη ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και ασφάλισης, οι επικίνδυνες συνθήκες εργασίας, η φυσική, σεξουαλική και λεκτική βία και η πατερναλιστική επιτήρηση των μεταναστών, η γενικότερη έλλειψη ασφάλειας στην εργασία, για να μην αναφέρω τη νοσταλγία για την πατρίδα, η οποία συνοδεύει τη χρόνια απομάκρυνση από την οικογένεια, καθώς συχνά ο μετανάστης δεν διαθέτει αρκετά χρήματα για να επισκεφτεί τους δικούς του στην πατρίδα. Αλλά η ευκαιρία για εργασία στο εξωτερικό, ακόμα και αν ακούγεται ως ανάληψη κάποιας μορφής δύναμης και ελευθερίας, είναι πολλές φορές το αποτέλεσμα δομικών συνθηκών περισσότερης ανελευθερίας: έλλειψη θέσεων εργασίας μετά την εφαρμογή των νεοφιλελεύθερων προγραμμάτων προσαρμογής στα υπό ανάπτυξη κράτη, την προώθηση από τις κυβερνήσεις των συμβάσεων μετανάστευσης και γενικότερα της φτώχιας.


Επιπρόσθετα, είναι δυνατόν το κράτος, το οποίο στηρίζει το εισόδημά του στα «εμβάσματα» των μεταναστών να επιτύχει «ανάπτυξη» με το να εξάγει τον ειδικευμένο πληθυσμό του, όπως οποιοδήποτε άλλο εμπορεύσιμο αγαθό; Σε πολλές περιπτώσεις, τα εμβάσματα, συνήθως, χρησιμοποιούνται για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών επιβίωσης του μετανάστη και της οικογένειάς του/ της πίσω στην πατρίδα. Σπάνια χρησιμοποιούνται για μεγαλύτερες επενδύσεις, οι οποίες θα απέβαιναν ευεργετικές για την υποδομή και αναδόμηση της χώρας. Μολονότι υπάρχει η γενική παραδοχή ότι η εν λόγω κατάσταση έχει ευεργετικότερες συνέπειες, η αντίληψη που κυριαρχεί στους κύκλους των μεταναστών εξακολουθεί να παραμένει ότι «η εργασία στο εξωτερικό» αποτελεί αναγκαιότητα εξαιτίας της έλλειψης ευκαιριών στη χώρα καταγωγής τους. Και ορισμένα άλλα ερωτήματα παραμένουν, ακόμα, αναπάντητα: Ποιες είναι οι κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες της μετανάστευσης του εργατικού δυναμικού; Ποιες είναι οι επιπτώσεις του λεγόμενου «brain-drain» (διαρροή ανθρωπίνου κεφαλαίου υψηλής κατάρτισης).


Αντί συμπερασμάτων


Μέσω της ευρύτερης κατανόησης της μετανάστευσης και των κινημάτων μπορούμε να ακολουθήσουμε εναλλακτικές τροχιές της ανθρώπινης ύπαρξης, οι οποίες τέμνουν αμφότερα τα γεωπολιτικά και διεθνή όρια. Συνήθως, το νόημα του «υπερεθνικού» ήδη προϋποθέτει μια απόδραση ή μεταβίβαση συνόρων. Πάντως, μεταβαλλόμενα-σύνορα υπερεθνικής φύσης υπάρχουν στις συνεχείς προσπάθειες ελέγχου των ροών αφενός των ανθρώπων, αφετέρου των πληροφοριών. Είναι στο «αλλοδαπό» μάτι ενός μετανάστη ότι τα «μυθεύματα» της σταθερότητας και της τάξης (τα οποία, συνήθως, συνοδεύουν την οικοδόμηση των εθνών και το «παγκόσμιο οικοδόμημα», δηλαδή, τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση) γίνονται πιο σχετικά, τυχαία, τεχνητά και ειρωνικά. Πράγματι, η ασφυκτιούσα μητρική γλώσσα, η προφορά, η συνήθεια και τα συναισθήματα που, ενδεχομένως, παράγει μία “ετερόδοξη εξορία» (dissident exile), για την οποία η Kristeva διαμαρτύρεται μία διαφωνία σε μια υβριδική συμφωνία, μια σχέση ζωής «μίσους και πάθους» στην οποία η μετανάστευση δεν είναι παρελθόν, αλλά ένα βασανιστικό Παρόν διασπασμένο ανάμεσα σε σπίτια αστέγων. Αλλά η ρήξη σηματοδοτεί περισσότερα από τα όρια του «συμβιβασμού» (εξουσίας) και της αντίστασης. Η ρήξη αποκαλύπτει τα «μυστικά» της ζωής, πέρα από την κατάσταση της λογικής πολλά πράγματα μπορούν να συμβούν. Πέρα από κάθε λογική, υπάρχει ζωή. Όλα τα σύνορα (και οι λογικές) πάντα θα υπερκεράζονται με επιδεξιότητα, γιατί η ζωή πρέπει να βιώνεται, όπως ακριβώς οι άνθρωποι πρέπει να «τρέφονται». Συνεπώς, η ιδέα για «τακτικές» αντίστασης ως «όπλα των αδυνάμων» είναι τόσο παλιά όσο κάθε σύστημα δουλείας. Αλλά οι ήρωες του είναι ανώνυμοι, γιατί η ιστορία «εξοστρακίζει» τα συναισθήματα στην προσπάθειά της να εκφέρει αντικειμενικές, πάγιες δηλώσεις.


Η Μετανάστευση προϋποθέτει κινήσεις, στο εσωτερικό και το εξωτερικό, κατά μήκος και διαμέσου, να γίνεις «άγνωστος σε μια άγνωστη χώρα», ακύρωση και λησμονιά του συγκροτημένου και δικτυωμένου εαυτού μας. Η υβριδικότητα είναι, πράγματι, μία «αντι-ηγεμονική κίνηση», αλλά η δυναμική της μένει να παρατηρηθεί στην ποικιλομορφία των καταστάσεων και, ίσως, δεν είναι ένα θέμα για το οποίο μπορούμε να μιλήσουμε θεωρητικά, αλλά, αντιθέτως, να αφηγηθούμε ή αναδείξουμε την ποίησή του με τον ελεύθερο στοχασμό και την ανεμπόδιστη φαντασία του κινηματογράφου.


Διαβάστε ακόμα


Διεθνής συνθήκη για την προστασία των δικαιωμάτων των μεταναστών


Μετανάστευση, κράτηση, απόδραση: Ένας διάλογος

Η εφαρμογή της μεταρρύθμισης στην αγορά εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των ευέλικτων διευθετήσεων οργάνωσης του χρόνου εργασίας, δεν σχεδιάστηκε καλά ή/ και εφαρμόστηκε ελλιπώς, με αποτέλεσμα την αδύναμη προσαρμογή του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου, υποστηρίζει ο Νίκος Κουτσιαράς.


Η μεταρρύθμιση της πολιτικής και των θεσμών της αγοράς εργασίας έχει αναμφίβολα αποκτήσει εξέχοντα ρόλο στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών οικονομικών στρατηγικών που στοχεύουν στην αύξηση της απασχόλησης και την αναζωογόνηση της ανάπτυξης, καθώς και στη διευκόλυνση της προσαρμογής του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου στις βαθιές αλλαγές που σημειώνονται στην οικονομία, την κοινωνία και την πολιτική. Ωστόσο, δεν έχει ακόμη επιτευχθεί αύξηση των ευρωπαϊκών μακροχρόνιων ρυθμών μεγέθυνσης, ενώ η πρόσφατη οικονομική ανάκαμψη αποδίδεται σχεδόν αποκλειστικά σε κυκλικούς παράγοντες. Την ίδια στιγμή, οι επιδόσεις της αγοράς εργασίας δεν έχουν βελτιωθεί ικανοποιητικά και τα ποσοστά ανεργίας έχουν παραμείνει υψηλά, ιδιαίτερα στις μεγάλες οικονομίες της ηπείρου. Κάποιος μπορεί, λοιπόν, να υποθέσει ότι η εφαρμογή της μεταρρύθμισης στην αγορά εργασίας δεν σχεδιάστηκε καλά ή/ και εφαρμόστηκε ελλιπώς, με αποτέλεσμα την αδύναμη προσαρμογή του ευρωπαϊκού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου.


Η οικονομική έρευνα δεν έχει οδηγηθεί σε εμπειρικά τεκμηριωμένες σχέσεις αιτιότητας μεταξύ προτύπων θεσμικής οργάνωσης και επιδόσεων των αγορών εργασίας. Έχει, όμως, δείξει με πειστικό τρόπο ότι οι αυστηρά ρυθμισμένες αγορές εργασίας δεν επιτρέπουν την αντιστοίχηση μεταξύ προσφοράς και ζήτησης (εργασίας), αναχαιτίζουν την προσαρμογή στις μεταβολές τεχνολογίας και εμπορίου, καθυστερώντας έτσι την οικονομική αναδιάρθρωση, ενώ, επίσης, παρατείνουν και διογκώνουν τις συνέπειες των κυκλικών οικονομικών διακυμάνσεων. Η οικονομική έρευνα, μολονότι δεν προτείνει την ευρεία απορρύθμιση της αγοράς εργασίας, έχει δείξει ότι η μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας πρέπει να είναι περιεκτική και να συντονίζεται με τις μεταρρυθμίσεις στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών, τις κοινωνικές πολιτικές και τη μακροοικονομική πολιτική. Άλλωστε, οι αποσπασματικές προσεγγίσεις δεν επιτρέπουν τον επωφελή χειρισμό των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στις πολιτικές και τους θεσμούς της αγοράς εργασίας, ενώ η έλλειψη συντονισμού των πολιτικών μπορεί να υπονομεύσει την ποιότητα των μεταρρυθμίσεων, μειώνοντας έτσι τα δυνητικά κέρδη και μεταθέτοντας στο μέλλον την πραγμάτωσή τους και περιστέλλοντας, επίσης, την αποζημίωση των χαμένων. Ωστόσο, εξαιτίας της άνισης κατανομής του οφέλους και του κόστους των μεταρρυθμίσεων μεταξύ των διαφορετικών ομάδων του εργατικού δυναμικού και του ασύμμετρου επιμερισμού τους στο χρόνο – το κόστος προκύπτει βραχυπρόθεσμα, ενώ τα οφέλη επιτυγχάνονται μεσο- μακροπρόθεσμα – η πολιτική οικονομία της μεταρρύθμισης της αγοράς εργασίας μεταβάλλεται σε παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, που οι κυβερνήσεις μπορούν δύσκολα να διαχειριστούν, πόσο μάλλον να καθορίσουν την έκβασή του.


Η αναζήτηση μίας εναλλακτικής οργάνωσης του χρόνου εργασίας


Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, πάντως, δεν έχουν μείνει αδρανείς, αν και οι μεταρρυθμιστικές δράσεις τους σπάνια έχουν εμπνευστεί από τα ευρήματα της οικονομικής έρευνας. Ακόμη περισσότερο, παρά τις εθνικές αποκλίσεις σε σχέση με τους θεσμούς και τις επιδόσεις των αγορών εργασίας, οι (αποκαλυμμένες) προτιμήσεις της εθνικής πολιτικής δείχνουν σημαντικό βαθμό σύγκλισης που, κατά μεγάλο μέρος, ανάγεται στην παρατηρούμενη συγκέντρωση των μεταρρυθμιστικών πρωτοβουλιών κυρίως σε δυο τομείς, δηλαδή την οργάνωση του χρόνου εργασίας και την απελευθέρωση των ευέλικτων – δηλαδή εκτός πλήρους απασχόλησης – συμβάσεων εργασίας. Σε σχέση με το πρώτο, οι κυβερνητικές πρωτοβουλίες ή/και συλλογικές συμφωνίες στοχεύουν στην καθιέρωση ευέλικτων διευθετήσεων για την οργάνωση του χρόνου εργασίας, προκειμένου να υπάρχει καλύτερη ανταπόκριση στις ανάγκες των επιχειρήσεων και τις προτιμήσεις των απασχολούμενων. Οι ανάγκες των επιχειρήσεων συνδέονται κυρίως με την προσαρμογή των ωρών στο φόρτο εργασίας, ενώ οι προτιμήσεις των απασχολούμενων σχετίζονται με τις επιλογές για ελεύθερο χρόνο και την καλούμενη ισορροπία απασχόλησης-ζωής.


Οι ευέλικτες διευθετήσεις για την οργάνωση του χρόνου εργασίας εκτείνονται από συστήματα που προσφέρουν τη δυνατότητα διαφοροποίησης του χρόνου έναρξης και λήξης της εργασίας σε καθημερινή βάση μέχρι σχήματα που περικλείουν ένα ευρύ φάσμα επιλογών για τη συσσώρευση και αποζημίωση ωρών για μακρύτερες χρονικές περιόδους. Ενώ συνήθως προορίζονται να αντικαταστήσουν άλλες μορφές οργάνωσης (του χρόνου εργασίας) που ξεπερνούν τις κανονικές ώρες εργασίας (π.χ. υπερωρίες, νυχτερινή εργασία, βάρδιες), στην πράξη λειτουργούν συχνά συμπληρωματικά ως προς αυτές τις μορφές, καθώς κάθε μοντέλο οργάνωσης του χρόνου εργασίας είναι προσαρμοσμένο στις ανάγκες συγκεκριμένων κλάδων ή/και συγκεκριμένων επιχειρήσεων. Πράγματι, υπάρχουν αρκετά εμπειρικά στοιχεία που δείχνουν ότι οι βιομηχανικοί κλάδοι και οι μικρές επιχειρήσεις μπορούν, σε γενικές γραμμές, να εξυπηρετούνται καλύτερα από τις παραδοσιακές μεθόδους οργάνωσης του χρόνου εργασίας και τις απλές μορφές ευελιξίας, ενώ οι υπηρεσίες και, ειδικότερα, οι κλάδοι εντάσεως γνώσης, καθώς και οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις είναι πιθανότερο να ωφελούνται από διευθετήσεις υψηλής ευελιξίας. Από την άλλη πλευρά, κάποιος μπορεί βάσιμα να υποστηρίξει ότι οι διευθετήσεις ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας προτιμώνται περισσότερο από τους καλύτερα ειδικευμένους απασχολούμενους που τείνουν, σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό, τι οι λιγότερο ειδικευμένοι, να ευνοούν την υποκατάσταση εισοδήματος με ελεύθερο χρόνο. Επομένως, οι λιγότερο ειδικευμένοι είναι πιθανότερο να επιλέγουν παραδοσιακά μοντέλα οργάνωσης χρόνου εργασίας που συνεπάγονται αυξημένη αποζημίωση για τις επιπρόσθετες ώρες εργασίας.


Η οικονομική αιτιολόγηση των διευθετήσεων ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας είναι πλούσια. Έτσι, η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας θεωρείται ότι έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των αμειβόμενων υπερωριών και, κατά συνέπεια, την εξοικονόμηση κόστους, τη μείωση των αδικαιολόγητων απουσιών, την καλύτερη προσαρμογή των ωρών στο φόρτο εργασίας, τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας ως προς τη χρήση μηχανημάτων και εξοπλισμού, την αύξηση της ικανοποίησης από την εργασία και την αύξηση της επένδυσης σε ανθρώπινο κεφάλαιο. Όλα αυτά αποτελούν πηγές αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας και βελτίωσης της αποτελεσματικότητας της παραγωγικής διαδικασίας εντός των επιχειρήσεων. Κι όπως είναι γνωστό, ένα μεγάλο μέρος της συνολικής αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας και σημαντικό τμήμα της αύξησης της συνολικής παραγωγικότητας αποδίδονται σε ενδοεπιχειρησιακούς παράγοντες. Ακόμη, υποστηρίζεται συχνά ότι πέραν των αυξήσεων της παραγωγικότητας και του προϊόντος, τα μακροοικονομικά αποτελέσματα της ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας περικλείουν, επίσης, οφέλη για την απασχόληση, που με τη σειρά τους οφείλονται στην αυξημένη προσφορά εργασίας και την αυξανόμενη ζήτηση εργασίας. Η πρώτη σχετίζεται με τη βελτίωση των προσδοκιών σε ό, τι αφορά στην ισορροπία απασχόλησης-ζωής και, επομένως, με την αυξημένη ελκυστικότητα της εργασίας. Η δεύτερη συνδέεται, προφανώς, με το υψηλότερο προϊόν, καθώς και με τη μικρότερη αύξηση των μισθών λόγω της αυξημένης προσφοράς εργασίας.


Ωστόσο, τα θετικά αποτελέσματα για την απασχόληση, εξαιτίας της εφαρμογής ευέλικτων διευθετήσεων για την οργάνωση του χρόνου εργασίας, δεν πρέπει να υπερβάλλονται. Η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας μπορεί να ισοδυναμεί με μια παραγωγική τεχνική εξοικονόμησης εργασίας και τα θετικά αποτελέσματά της για την απασχόληση να περιορίζονται, σε μεγάλο βαθμό, στους καλύτερα ειδικευμένους. Πράγματι, η αυξημένη αποτελεσματικότητα στη χρήση του κεφαλαιουχικού εξοπλισμού, ως συνέπεια των βελτιώσεων στην οργάνωση του χρόνου εργασίας, μπορεί να ενθαρρύνει την υποκατάσταση λιγότερο ειδικευμένων εργαζομένων με κεφάλαιο. Και μια αύξηση της αναλογίας μεταξύ καλύτερα ειδικευμένου και λιγότερο ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, ενδεχομένως στο σύνολο των κλάδων, μπορεί να επιτρέψει την ευρύτερη χρήση των ευέλικτων μορφών οργάνωσης του χρόνου εργασίας και επομένως να μειώσει ακόμη περισσότερο τις ευκαιρίες απασχόλησης των λιγότερο ειδικευμένων. Όπως και νάχει, όμως, οι μειωμένες ευκαιρίες απασχόλησης και τα υψηλά επίπεδα ανεργίας των λιγότερο ειδικευμένων επιφανειακά μόνο μπορεί να συνδεθούν με την ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας. Μπορεί, όμως, να αποδοθούν στους γενικότερους κανόνες και θεσμούς της αγοράς εργασίας, που καθιστούν ασύμφορη την απασχόληση εργαζόμενων με χαμηλή παραγωγικότητα.


Στις οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδίως στις μεγάλες οικονομίες της ηπείρου, η υποκατάσταση λιγότερο ειδικευμένων εργαζόμενων με κεφάλαιο και, γι’ αυτό το σκοπό, η διάδοση ποικίλων παραγωγικών τεχνικών που εξοικονομούν εργασία οφείλονται στους αυστηρούς κανόνες προστασίας της απασχόλησης που προφυλάσσουν τους ήδη απασχολούμενους από ανταγωνιστικές πιέσεις και συνεπώς περιορίζουν την αποτελεσματική προσφορά εργασίας και αποτρέπουν την προσαρμογή των μισθών. Προκαλούνται, επίσης, από το γεγονός ότι το επίπεδο των κατώτατων μισθών είναι δυσανάλογα υψηλότερο των επιπέδων παραγωγικότητας των εργαζόμενων που αμείβονται με τον κατώτατο μισθό.


H διστακτική μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας


Έτσι, λοιπόν, εισαγόμαστε στην πολιτική οικονομία της ευρωπαϊκής πολιτικής αγοράς εργασίας. Η αποτυχία μεταρρύθμισης των κεντρικών ρυθμίσεων της αγοράς εργασίας και ανάλογης τροποποίησης των συστημάτων στήριξης του εισοδήματος – π.χ. μειώνοντας το επίπεδο των κατώτατων μισθών και αναπληρώνοντας το συνακόλουθο ‘έλλειμμα αξιοπρεπούς διαβίωσης’ με εργασιακά επιδόματα ή/και επιστροφές φόρου – και η προσφυγή σε περιφερειακές μεταρρυθμίσεις αντανακλούν την επιρροή πανίσχυρων οικονομικών συμφερόντων που κατορθώνουν κι αιχμαλωτίζουν τα διαδικασία λήψεως αποφάσεων. Οι ‘εντός των τειχών’, εκπροσωπούμενοι επαξίως από τα εργατικά συνδικάτα, δύσκολα ανέχονται την αποδυνάμωση της νομοθεσίας προστασίας της απασχόλησης, που θα είχε ως αποτέλεσμα τον περιορισμό της διαπραγματευτικής ισχύος τους σε ό, τι αφορά τον καθορισμό των μισθών. Σε αντάλλαγμα, αποδέχονται, μάλλον απρόθυμα, τις ευέλικτες διευθετήσεις οργάνωσης του χρόνου εργασίας, που συνοδεύονται από απώλειες εισοδήματος λόγω μείωσης των αμειβόμενων υπερωριών. Και οι εργοδότες προτιμούν συχνά την αυξημένη ευελιξία των εσωτερικών αγορών εργασίας (τους), η οποία συνεπάγεται αύξηση της παραγωγικότητας του εργατικού δυναμικού τους, αντί της δυνατότητας προσαρμογής του μεγέθους του εργατικού δυναμικού (τους) αλλά σε βάρος της ενδοεπιχειρησιακής επένδυσης σε ανθρώπινο κεφάλαιο και της παραγωγικότητας της εργασίας. Προφανώς, τα αυξημένα κέρδη των εργοδοτών και οι υψηλότερες αμοιβές των ‘εντός των τειχών’ δεν ωφελούν τους άνεργους, οι ευκαιρίες απασχόλησης των οποίων έχουν τελευταία συνδεθεί με τις λεγόμενες ευέλικτες συμβάσεις εργασίας. Μέσω των τελευταίων, οι εργοδότες αποκτούν ένα εργαλείο χαμηλού κόστους, προκειμένου να προσαρμόζουν το μέγεθος του εργατικού δυναμικού τους, συμπληρώνοντας με αυτό τον τρόπο την ευελιξία της εσωτερικής αγοράς εργασίας (τους). Σε αντάλλαγμα, οι ‘εντός των τειχών’ εξασφαλίζουν μειώσεις στις κανονικές ώρες εργασίας ή άλλες παραχωρήσεις που, συνήθως, αφορούν σε αυξημένα δικαιώματα των εργατικών συνδικάτων σε σχέση με τον προσδιορισμό των μορφών ευέλικτης οργάνωσης του χρόνου εργασίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, όμως, δημιουργούνται αγορές εργασίας δυο ταχυτήτων και η ανεργία παραμένει, επίσης, υψηλή.


Το μάθημα πολιτικής είναι, επομένως, απλό: η αποτελεσματικότητα και η δικαιοσύνη στις ευρωπαϊκές αγορές εργασίας δεν θα βελτιωθούν, εκτός εάν υπάρξει ριζοσπαστική μεταρρύθμιση των κεντρικών θεσμών και της πολιτικής αγοράς εργασίας. Αυτό ισοδυναμεί με την εύρεση νέων πολιτικών ισορροπιών που, δεδομένης της συνάρθρωσης οικονομικών συμφερόντων και υφιστάμενων θεσμών, προϋποθέτει ισχυρή ηγεσία από πλευράς των κυβερνήσεων. Δυστυχώς, όμως, η ηγεσία αποτελεί πολύ συχνά σπάνιο πολιτικό πόρο.




Το κείμενο μεταφράστηκε από τα Αγγλικά


Διαβάστε ακόμα


Η ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας: Για τους εργοδότες ή τους εργαζόμενους; (στα αγγλικά)


Γιατί η Βρετανία χρειάζεται μία νέα προσέγγιση για την ευέλικτη οργάνωση του χρόνου εργασίας (στα αγγλικά)

Τα κοινωνικά κινήματα μπορούν να γίνουν πολιτικά αποτελεσματικά μόνο στο μέτρο που προτείνουν και εργάζονται για την προώθηση εφικτών εναλλακτικών λύσεων έναντι της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Ο Samir Amin περιγράφει τη δημοκρατία ως τη χωρίς τέλος διαδικασία ενός αγώνα όπου τα κοινωνικά κινήματα ενσωματώνουν συνεχώς τα αιτήματα και τις επιθυμίες του κόσμου.


Μια συνέντευξη στον Fabio Petito για το Re-Public

Η συνέντευξη διεξήχθη με τη σημαντική βοήθεια του Fondazione Mediterraneo, Νάπολι, Ιταλία


Από τη γέννηση στην ωριμότητα


Fabio Petito: Θα θέλατε να σχολιάσετε με συντομία τη γέννηση και ιστορία των νέων κοινωνικών κινημάτων;


Samir Amin: Συμμετείχα στην οικοδόμηση των νέων κινημάτων από την πολύ αρχή. Κοινωνικά κινήματα υπήρχαν, ασφαλώς, πάντα στην ιστορία. Τα νέα κοινωνικά κινήματα αναδύθηκαν στη δεκαετία του ’90 ως μια αμυντική αντίδραση στην επίθεση του νεοφιλελευθερισμού ενάντια στα δικαιώματα των λαών, ειδικότερα στην επίθεση κατά του κράτους πρόνοιας στη Δύση, την κρατική προστασία στο Νότο κλπ Είναι φυσιολογικό που τα κινήματα εμφανίστηκαν αρχικά με αμυντική γραμμή. Έπειτα συνειδητοποίησαν σταδιακά πως από τη στιγμή που η πρόκληση ήταν παγκόσμια, έπρεπε να οργανωθούν επίσης σε παγκόσμια κλίμακα. Το 1997 ιδρύσαμε το Παγκόσμιο Εναλλακτικό Φόρουμ, το οποίο αποτελούσαν οργανώσεις από την Ασία, την Αφρική, τη Λατινική Αμερική και την Ευρώπη. Το 1999 οργανώσαμε το πρώτο αντι -Νταβός στο Νταβός, που αποτέλεσε ένα μικρό επικοινωνιακό γεγονός. Λίγοι μόνο άνθρωποι ήταν παρόντες, αλλά εκπροσωπούσαν γύρω στα 50 μεγάλα συνδικάτα, αγρότες, γυναικείες και περιβαλλοντολογικές οργανώσεις. Η ιδέα της οργάνωσης του πρώτου Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ (ΠΚΦ) στο Πόρτο Αλέγκρε γεννήθηκε σ’ αυτή τη συνάντηση.


Από τότε, τα κινήματα σημείωσαν προόδους. Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός οργανώσεων που έχουν ως στόχο την προώθηση θετικών εναλλακτικών προτάσεων. Αποκαλώ αυτή τη διαδικασία –και δεν είμαι ο μόνος- οικοδομώντας τη σύγκλιση μέσα στη διαφορετικότητα. Αυτό δεν σημαίνει ένα μοναδικό σύστημα κομμάτων ή ένα μοναδικό ιδεολογικό σύστημα. Είναι μια πολύπλοκη, ετερογενής διαδικασία που μπορεί να διευκολύνει την προώθηση εφικτών εναλλακτικών λύσεων έναντι της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης.


F.P.: Μπορούν τα κοινωνικά κινήματα να γίνουν παίκτες που θα επιφέρουν πραγματική αλλαγή στις παγκόσμιες πολιτικές;


S.A.: Νομίζω ότι έχουν γίνει ήδη, παρ’όλο που είναι ακόμη πολύ αδύναμα, στο πρώτο στάδιο της ανάπτυξής τους. Τα κοινωνικά κινήματα θα γίνουν σημαντικά μόνο όταν διατυπώσουν κι εργαστούν για την αναζήτηση πραγματικών εναλλακτικών λύσεων έναντι της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης . Αναφέρομαι σε εναλλακτικές στον πληθυντικό. Οι πρακτικές συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές από τη μια χώρα στην άλλη ή από τη μια περιοχή στην άλλη και κατά συνέπεια οι κοινωνικοί αγώνες πρέπει να δείχνουν ευαισθησία και να ανταποκρίνονται σε αυτές τις διαφορές.


Έθνος, Κράτος και Κόμμα


F.P.: Πιστεύετε πως το επίπεδο του έθνους-κράτους αποτελεί ακόμη την πρωταρχική αρένα για τις παγκόσμιες πολιτικές;


S.A.: Ναι. Στην Ευρώπη, για παράδειγμα, η πολιτική βρίσκεται ακόμη στα χέρια των εθνικών κυβερνήσεων. Η αλλαγή των κυβερνήσεων προκύπτει στην καλύτερη περίπτωση μέσα από εκλογές και στις υπόλοιπες περιπτώσεις μέσα από άλλους δόλιους τρόπους. Δεν είναι παραγωγικό να υποθέσουμε ότι μπορούμε να υπερπηδήσουμε το εθνικό επίπεδο. Οι στρατηγικές που έχουν αναπτυχθεί στο εθνικό επίπεδο πρέπει επίσης να λάβουν υπόψη την αλληλεξάρτηση ανάμεσα στους διάφορους, ποικίλους εθνικούς χώρους. Πρέπει επίσης να έχουν περιφερειακή και διεθνή διάσταση.


F.P.: Συνάγετε ότι οι παραδοσιακές πολιτικές των κομμάτων εξακολουθούν να αποτελούν το κυρίαρχο παιχνίδι στην πόλη;


S.A.: Δεν μπορούμε να αποφύγουμε τις πολιτικές και, επομένως, τα πολιτικά κόμματα. Αυτό δεν σημαίνει πως τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα ανταποκρίνονται αποτελεσματικά στις προκλήσεις των σύγχρονων κοινωνικών μετασχηματισμών.


Για παράδειγμα, τα αντι-καπιταλιστικά κόμματα έκαναν την εμφάνισή τους στο τέλος του δέκατου ένατου αιώνα ως μια ειδική μορφή πολιτικής οργάνωσης της εργατικής τάξης: το κόμμα υποτίθεται ότι εκπροσωπούσε την ταξική πρωτοπορία, ανεξάρτητα αν ήταν σοσιαλδημοκρατικό, σοσιαλιστικό ή κομμουνιστικό κόμμα. Τα κόμματα αυτά ήταν επίσης οργανωμένα γύρω από μια σειρά προτύπων δράσης: απεργία, διαμαρτυρία, εκλογή, ακόμη κι επανάσταση ή απελευθερωτικός πόλεμος.


Οι κοινωνικές συνθήκες δεν είναι πλέον οι ίδιες. Ο καπιταλισμός έχει αλλάξει, επομένως και η οργάνωση της εργασίας έχει αλλάξει. Οφείλουμε να εφεύρουμε διαφορετικές μορφές οργάνωσης για τα κοινωνικά και τα πολιτικά κινήματα. Δεν κάνω διάκριση μεταξύ κοινωνικών και πολιτικών κινημάτων: κατηγοριοποιώ κάτω απ’ τον όρο κοινωνικά κινήματα όλα όσα απορρίπτουν την παρούσα οργάνωση της κοινωνίας και αγωνίζονται για αλλαγή.


Η Ανομοιογένεια του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ


F.P.: Οι διαφορές μεταξύ των κοινωνικών κινημάτων είναι, όμως, τεράστιες. Τι κοινό έχουν πέραν του ότι αναγνωρίζουν τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση ως εχθρό τους;


S.A.: Στο τωρινό στάδιο έχετε δίκιο. Τα κινήματα που συμμετέχουν στο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ παρουσιάζουν μια μεγάλη ποικιλία. Υπάρχουν επίσης ασυμμετρίες στο θέμα της σπουδαιότητας: μαζικά λαϊκά κινήματα συναθροίζονται με think-tanks και μικρές ή μεγαλύτερες ομάδες που σχηματίζονται γύρω από ειδικά ζητήματα. Τα περισσότερα από τα γυναικεία κινήματα, για παράδειγμα, δεν θεωρούν χρήσιμο να συνδέουν τους αγώνες των γυναικών με ένα παγκόσμιο όραμα για το μετασχηματισμό της κοινωνίας.


Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορεί να υπάρξει σημαντικό κοινό έδαφος για τα περισσότερα από αυτά, ασφαλώς όχι όλα. Αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε με την Έκκληση του Μπάμακο. Στο Μπάμακο, την πρώτη μέρα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, ένας μεγάλος αριθμός οργανώσεων συναντήθηκαν για να συζητήσουν εάν θα ήταν δυνατόν να χτιστεί μια κοινή πλατφόρμα για περαιτέρω δράση. Από αυτή τη συζήτηση προέκυψε η Έκκληση του Μπάμακο, που ανέλυσε δέκα περιοχές με πρώτες σκέψεις και πρώτες προτάσεις. Η Έκκληση παρουσιάστηκε επίσης στο Καράκας και υιοθετήθηκε από τη μεγάλη πλειοψηφία των συμμετεχόντων.


F.P.: Ποια είναι τα πλεονεκτήματα της σημερινής πολυκεντρικής δομής του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ;


S.A.: Θα επιθυμούσα η δομή να ήταν ακόμη πιο πολυκεντρική με πέντε, έξι, δέκα μεγάλα περιφερειακά ή ακόμη κι εθνικά φόρα. Μ’ αυτή την έννοια, θα μπορούσαμε να κινητοποιήσουμε περισσότερες δυνάμεις. Δεύτερον, θα υπήρχε περισσότερο κοινό έδαφος για συζήτηση. Τρίτον, θα διευκόλυνε το συντονισμό μεταξύ των κινημάτων.


F.P.: Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ δεν κυριαρχείται, ωστόσο, από τα δυτικά κοινωνικά κινήματα;


S.A.: Δεν είναι έτσι. Αν επιχειρήσετε να δείτε πίσω απ’ τα φαινόμενα, ασφαλώς όχι. Είναι αλήθεια πως οι δυτικές, και κυρίως οι ευρωπαϊκές, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις βρίσκονται παντού κι αυτό οφείλεται στο ότι διαθέτουν πόρους.


Ωστόσο, αν κοιτάξετε τη συμμετοχή στις συζητήσεις στο εσωτερικό του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, θα διαπιστώσετε τη σημασία των μη δυτικών μαζικών λαϊκών κινημάτων. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα. Σε ό,τι αφορά στους αγώνες των αγροτών, η Via Campensina που κατάφερε να συγκεντρώσει τις πιο δραστήριες αγροτικές οργανώσεις, κυρίως στη Λατινική Αμερική, είναι εξαιρετικά ισχυρή, πολύ περισσότερο από τις δυτικές Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις. Η Via Campensina οικοδόμησε πρόσφατα δεσμούς με αγροτικές οργανώσεις σε χώρες πολύ διαφορετικές όπως στη Δυτική Αφρική, τη Νότια Αφρική, την Ινδία, ακόμη και την Κίνα.


Δημοκρατία: Κρίση και αποφάσεις


F.P.: Είναι τα κοινωνικά κινήματα θεμελιώδη για την επίτευξη της παγκόσμιας δημοκρατίας;


S.A.: Τα κοινωνικά κινήματα αποτελούν σημαντικό εργαλείο για την πρόοδο της δημοκρατίας. Προτιμώ να χρησιμοποιώ τη λέξη εκδημοκρατισμός, που παραπέμπει σε μια διαδικασία χωρίς τέλος. Δεν μπορούμε να συρρικνώσουμε τη δημοκρατία σε πρότυπο . Η δημοκρατία αποτελεί προϊόν ενός συνεχούς αγώνα, στον οποίον μετέχουν ιδίως τα θύματα του συστήματος. Πρέπει να συνδέσουμε τη δημοκρατία με την έννοια της κοινωνικής προόδου. Η δημοκρατία χωρίς κοινωνική πρόοδο δεν γίνεται τελικά αποδεκτή απ’ το λαό, χάνει τη νομιμότητά της. Γι’ αυτό η σύνδεση της δημοκρατίας με νεοφιλελευθερισμούς όλων των ειδών έχει οδηγήσει σε αδιέξοδο, έχει απειλήσει την ίδια τη δημοκρατία.


Στο παρελθόν, η κοινωνική πρόοδος είχε επιτευχθεί χωρίς δημοκρατία, ενώ στις πρώην κομμουνιστικές χώρες ή τα εθνικο-λαϊκά κράτη, όπως η Αργεντινή του Περόν ή η Αίγυπτος του Νάσερ. Αυτές ήταν περιπτώσεις που η κοινωνική πρόοδος είχε εκπορευτεί από τα πάνω και έμοιαζε για ένα διάστημα να λειτουργεί. Τώρα, όμως, η σελίδα άλλαξε.


F.P.: Ναι, διαπιστώνουμε μια διαδεδομένη ανησυχία ότι η δημοκρατία βρίσκεται σε κρίση σε παγκόσμια κλίμακα.


S.A.: Στις δημοκρατικές χώρες, ο νεοφιλελευθερισμός έχει απο-νομιμοποιήσει τη δημοκρατία όσο περισσότερο γίνεται. Το 1973, η Τριμερής Επιτροπή –σημειώστε ότι εκπρόσωπος των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν ο Σάμουελ Χάντιγκτον- ανέφερε ότι το φιλελεύθερο σύστημα υποφέρει από υπερβολική δημοκρατία. Συμφωνώ με το ακριβώς αντίθετο: το σύστημα, όσο δημοκρατικό κι αν είναι, υποφέρει πάντοτε από την όχι αρκετή δημοκρατία, εφόσον συνδέουμε τη δημοκρατία με την πολιτικοποίηση των λαών και με πρωτοβουλίες και δράσεις που έρχονται από τα κάτω.


Να πού μπορούν τα κοινωνικά κινήματα να παίξουν ρόλο. Μπορείτε να την ονομάσετε συμμετοχική δημοκρατία, αν θέλετε. Το θέμα είναι να υπερβούμε την έννοια και την πρακτική της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, να αναλογιστούμε τη δημοκρατία ως μια διαδικασία χωρίς τέλος όπου τα κινήματα ενσωματώνουν συνεχώς τα αιτήματα και τις επιθυμίες των λαών.


F.P.: Πώς αποτιμάτε τις πρόσφατες διαμαρτυρίες των φοιτητών στη Γαλλία κατά της προσωρινότητας της εργασίας;


S.A.: Η προσωρινότητα υπήρχε πάντα στο καπιταλιστικό σύστημα. Τριάντα χρόνια πριν η προσωρινότητα αντιστοιχούσε σε περίπου 15% των εργαζόμενων, σ’ αυτή την κατάσταση βρίσκονταν οι σχετικά νέες γυναίκες, η εργασία των μεταναστών και ήταν κυρίως χαρακτηριστική στις αγροτικές περιοχές. Αντίθετα, η προσωρινότητα αφορά σήμερα περίπου 50% των εργαζόμενων. Αυτή είναι μια τεράστια, αρνητική αλλαγή, που σηματοδοτεί κοινωνική οπισθοδρόμηση. Έχει σημασία επίσης να σημειώσουμε πως προσωρινότητα αυξήθηκε χωρίς πολύ θόρυβο.


Οι διαμαρτυρίες στη Γαλλία ήταν οι πρώτες μαζικές αντιδράσεις ενάντια στην προσωρινότητα στον κόσμο. Για πρώτη φορά, όλα τα συνδικάτα στη Γαλλία συμμετείχαν στις διαμαρτυρίες ενάντια στη Σύμβαση Πρώτης Απασχόλησης (ΣΠΑ). Είναι ένα σημάδι ότι το κίνημα κατά της προσωρινότητας μπορεί να εξαπλωθεί σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στη Βρετανία, τη Γερμανία, την Ισπανία κ.α.


Οι Προκλήσεις της Ευρωπαϊκής Αριστεράς


F.P.: Ποιες είναι οι προκλήσεις που οφείλει να αντιμετωπίσει η ευρωπαϊκή αριστερά προκειμένου να οικοδομήσει ένα μαζικό κίνημα από τα κάτω;


S.A.: Στο διάστημα των τελευταίων 20-30 χρόνων η πλειοψηφία του αριστερού εκλογικού σώματος στην Ευρώπη, σοσιαλδημοκράτες, κομμουνιστές ή πρώην κομμουνιστές, έχουν σταδιακά αποδεχτεί τον ατλαντισμό και τον νεοφιλελευθερισμό. Αυτή η εξέλιξη άνοιξε το δρόμο στους δημαγωγούς της άκρας δεξιάς και αναζωπύρωσε ξανά τον σοβινιστικό εθνικισμό.


Σταδιακά, η αριστερά το αναγνωρίζει αυτό. Τα κινήματα κατά της προσωρινότητας στη Γαλλία δείχνουν ότι κάτι αλλάζει και τμήματα της αριστεράς κινούνται κατά της νεοφιλελεύθερης ατζέντας.


F.P.: Είναι η κεντροαριστερή επιλογή που προτείνεται σήμερα στην Ευρώπη σημάδι πολιτικής οπισθοδρόμησης;


S.A.: Όχι, δεν θέλω να καταδικάσω την κεντροαριστερά συλλήβδην. Αντίθετα, νομίζω πως μια συμμαχία ανάμεσα στην αριστερά και την κεντροαριστερά είναι ζωτικής σημασίας. Χωρίς αυτήν, δεν υπήρξε ποτέ νίκη της αριστεράς. Ακόμη κι ο Μάο είπε πως μια προοδευτική χώρα θα έπρεπε να κυβερνάται από την κεντροαριστερά. Δεν μπορεί κανείς να κυβερνήσει χωρίς την πλειοψηφία και η πλειοψηφία βρίσκεται στην κεντροαριστερά.


Το άρθρο είναι μία προ-δημοσίευση από το προσεχές βιβλίο του Κώστα Δουζίνα Human Rights and Empire (Reaktion Press)


Διαβάστε ακόμα


Fondazione Mediterraneo


Πόρτο Αλέγκρε: Η Μπάντουνγκ του σήμερα? (στα Αγγλικά)


Τα διλήμματα του ανοιχτού χώρου: Το μέλλον του ΠΚΦ (στα Αγγλικά)