Να μεταμορφώσουμε τη φύση μας; Δεν είναι, καταρχήν, μια επικίνδυνη ιδέα; Εάν η φύση σημαίνει κάτι ουσιαστικό, κάτι σταθερό, τότε η μεταμόρφωσή της, εάν δεν είναι αδύνατη, μοιάζει με ύβρη όπως αυτή που εκφράστηκε φιλολογικά και καλλιτεχνικά, από τον Frankenstein της Mary Shelly μέχρι την ταινία Gattaca του Andrew Niccol, το 1971, όπου το όνειρο μιας γενετικά τελειοποιημένης ανθρωπότητας μετατρέπεται σε εφιάλτη. Η πραγματικότητα μας διδάσκει το ίδιο μάθημα: οι οικολογικές καταστροφές που αντιμετωπίζει σήμερα η ανθρωπότητα, δεν είναι αποτέλεσμα του γεγονότος ότι προκαλούμε τη φύση, ότι διακόπτουμε και μεταμορφώνουμε την εγγενή αρμονία της;


Όλα εξαρτώνται από την έννοια της φύσης. Η αντίληψη για τη ‘φύση των πραγμάτων’ έχει να κάνει με τους αιώνιους, σύννομους μηχανισμούς τους και είναι μια ανακάλυψη βαθύτατης σημασίας. Ο γνωστικός επιστήμονας Steven Pinker, ο οποίος δεν φημίζεται για τη μετριοφροσύνη του, υπόσχεται ότι μια σωστή αντίληψη της ανθρώπινης φύσης ‘μπορεί να είναι η αντίληψη για τη γλώσσα, τη σκέψη, την κοινωνική ζωή, και την ηθική και…μπορεί να διασαφηνίσει αντιπαραθέσεις που έχουν σχέση με την πολιτική, τη βία, τα φύλα, την ανατροφή των παιδιών και την τέχνη’.[1] Ανακαλύπτοντας τι ουσιαστικά είναι τα ανθρώπινα πλάσματα, μπορούμε σε τελική ανάλυση να αφήσουμε τις ποικίλες συζητήσεις για τους σχετικούς ρόλους της φύσης και του πολιτισμού στην ανάπτυξη της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Επιπλέον, η γνώση της ανθρώπινης φύσης μας επιτρέπει να εστιάσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια σε κοινωνικά προβλήματα όπως το έγκλημα και η φτώχεια, διαχωρίζοντας τα πράγματα που μπορούμε να αλλάξουμε από εκείνα που παραμένουν ως έχουν, η πράγμα πιο ανησυχητικό, καταργώντας τα για πάντα. Οι επαναστάσεις στην τεχνική και επιστημονική γνώση έχουν παίξει ανεκτίμητο ρόλο σε ό, τι αφορά στην προώθηση της κατανόησής μας για την ανθρώπινη φύση. Μέσω του fMRI, για παράδειγμα, μπορούμε τώρα να εντοπίσουμε τα τμήματα του εγκεφάλου μας που ευθύνονται για διαφορετικά συναισθήματα και γνωστικές διαδικασίες, και η πρόοδός μας στον τομέα της γενετικής υπόσχεται την απάλειψη ανεπιθύμητων μεταλλαγών που προκαλούν ασθένειες και αναπηρίες. Η άλλη όψη παρόμοιων ελπίδων είναι οι ηθικοί φόβοι που προκαλούν- αυξανόμενες ευκαιρίες για έλεγχο, εμφάνιση νέων μορφών ανισότητας στα γενετικά χαρακτηριστικά και ίσως, ακόμη πιο εφιαλτικό, την εξαφάνιση ολόκληρης της ανθρωπότητας, εφόσον, λόγω της τεχνολογικής τροποποίησης, δεν είναι πλέον διακριτή και η ιερή φλόγα της έχει σβήσει.


Οι ελπίδες και οι φόβοι για την ανθρώπινη πρόοδο γεννούν νέες μορφές ηθικής, και ιδίως βιοηθικής, σκέψης που επιδιώκει να κατευθύνει την ηθική πυξίδα μας καθώς κινούμαστε σε ανεξερεύνητο έδαφος. Όμως, παρά την ταχεία επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο (και τα συναφή ηθικά και φιλοσοφικά διλήμματα) που χαρακτηρίζει σήμερα την εποχή μας, το θέμα της φύσης και της εν δυνάμει τεχνοεπιστημονικής μεταμόρφωσής της έχει ήδη μελετηθεί εκτενώς στο έργο ενός κριτικού του πολιτισμού των αρχών του 20ου αιώνα, του Βάλτερ Μπέντζαμιν. Πολλά από τα κείμενα του Μπέντζαμιν- από τα νεανικά του χρόνια μέχρι τον πρόωρο θάνατο του καθώς δραπέτευε από τους Ναζί το 1940- ασχολούνται με το θέμα μιας νέας, κατασκευασμένης ανθρωπότητας. Δεν είναι όμως οι κατηγορηματικές σκέψεις του για μια τεχνολογικά εξελιγμένη ανθρωπότητα που είναι οι πιο αποκαλυπτικές, αλλά η έμμεση προσέγγισή του σε αυτά τα θέματα, όπως διατυπώνεται στο δοκίμιό του 1936, ‘ Το Έργο Τέχνης την Εποχή της Τεχνολογικής Αναπαραγωγικότητας’, που μας πηγαίνει ακόμη πιο πέρα στην απάντηση των ερωτημάτων που τίθενται σήμερα από τον μετανθρωπισμό. Σκιαγραφώντας τις συνέπειες που έχουν για την τέχνη αναπαραγωγικές τεχνολογίες όπως η φωτογραφία και ο κινηματογράφος, ο Μπένγιαμιν εξετάζει ταυτόχρονα θέματα όπως η αυθεντικότητα και η πρωτοτυπία, δίνοντας στην ανάλυσή του ένα πρίσμα πολύ ευρύτερο της τέχνης. Και η δύναμη της ανάλυσης του Μπένγιαμιν μας επιτρέπει να διαπεράσουμε τις δυσοίωνες προοπτικές που γεννούν οι συζητήσεις για την ηθική σήμερα.


Ο Μπένγιαμιν μας δείχνει ότι δεν υπάρχει λόγος να φοβόμαστε το μέλλον που εκπροσωπεί ο μετανθρωπισμός γιατί, κατά κάποιο τρόπο, ήμασταν πάντα διανθρώπινοι.


Το έργο τέχνης, σημειώνει ο Μπένγιαμιν, μπορούσε πάντοτε, τουλάχιστον καταρχήν, να αναπαραχθεί. Τίποτα δεν εμποδίζει έναν επιδέξιο καλλιτέχνη να μιμηθεί το έργο ενός άλλου τόσο καλά ώστε οποιαδήποτε επιφανειακή διαφορά να είναι ανεπαίσθητη. Οπωσδήποτε, όμως, δεν πάμε στα μουσεία για να δούμε αντίγραφα, και εάν αποκαλυπτόταν ότι η Μόνα Λίζα που κρέμεται στο Λούβρο είναι απομίμηση, θα ξεσηκωνόταν μια θύελλα αντιδράσεων. Υπάρχει μια ονομασία για αυτά τα πράγματα – πλαστό. Πώς γίνεται, όμως, αυτή η διάκριση; Τι κάνει την πρωτότυπη Μόνα Λίζα ανεκτίμητα πιο πολύτιμη από ένα τέλειο αντίγραφό της; Η αξία της πρωτότυπης Μόνα Λίζα έγκειται, σύμφωνα με τον Μπένγιαμιν, στη μοναδικότητα και την πρωτοτυπία της, στην αυθεντικότητά της, που ο Μπένγιαμιν αποκαλεί αύρα. Τι είναι, λοιπόν, η αύρα; Ένας παράξενος ιστός χώρου και χρόνου: η μοναδική οπτασία μιας απόστασης, όσο κοντινή κι αν είναι αυτή.[2] Η αύρα ενός έργου τέχνης είναι, επομένως, η ιδιομορφία του, η βαθιά ριζωμένη μοναδικότητα και αναντικατάστατη ύπαρξή του. Ο Μπένγιαμιν γράφει: ‘Ακόμη και στο πιο τέλειο αντίγραφο, ένα πράγμα λείπει: το εδώ και τώρα του έργου τέχνης- η μοναδικότητα της ύπαρξής του σε ένα συγκεκριμένο μέρος.[3] Η αύρα, με τη σειρά της, παρέχει μια εξήγηση για την παράξενη ευλάβεια που έχουν οι άνθρωποι για τα μεγάλα έργα τέχνης- την ανάγκη να βρίσκονται κοντά τους, να τα βλέπουν με σάρκα και οστά.


Αλλά η αύρα ενός έργου τέχνης είναι, όπως λέει ο Μπένγιαμιν, ακριβώς αυτό που ‘κατευθύνει’, στην εποχή της τεχνολογικής αναπαραγωγικότητας. Μολονότι τα έργα τέχνης μπορούσαν πάντα να αναπαραχθούν καταρχήν, μόνο πρόσφατα η τεχνολογική αναπαραγωγικότητα άρχισε να διαδίδεται και είναι ακριβώς η διάδοση των αναπαραγωγικών τεχνολογιών που διαλύει την αύρα. Ας πάρουμε το παράδειγμα μιας φωτογραφίας: τι νόημα έχει να ζητήσουμε το ‘πρωτότυπο’; Ή ας συγκρίνουμε την εμπειρία μας όταν πάμε στο θέατρο ή παρακολουθούμε μια ταινία: όταν βλέπω ένα έργο, ανεξάρτητα από το πόσες πρόβες έχουν προηγηθεί και από τη συνέχεια που υπάρχει ανάμεσα σε μια παράσταση και την επόμενη, βλέπω κάθε φορά που κάθομαι μπροστά στη σκηνή μια μοναδική παραγωγή, κάτι που δεν μπορεί ποτέ να αναπαραχθεί. Μια ταινία, όμως, δεν έχει την ιδιότητα της μοναδικότητας. Ανεξάρτητα από το αν τη βλέπω στη Νέα Υόρκη ή στο Βερολίνο, σήμερα ή σε δέκα χρόνια, είναι η ίδια ταινία. Επομένως, η ‘μοναδικότητα’ αυτών των μορφών τέχνης δεν υπάρχει. Δεν μπορούν να κατέχουν το ‘εδώ και τώρα’ και, κατά συνέπεια, δεν έχουν αύρα.


Ωστόσο, ο Μπένγιαμιν δεν είναι αισθηματίας και η διάλυση της αύρας της τεχνολογικής αναπαραγωγής δεν αποτελεί γι’ αυτόν αιτία νοσταλγίας. Η ικανότητα αναπαραγωγής ‘ απελευθερώνει το έργο τέχνης από την παρασιτική υποτέλεια στο τυπικό’.[4] Διότι, σε τελική ανάλυση, ‘η μοναδική ύπαρξη του ‘αυθεντικού’ έργου τέχνης έχει πάντα τη βάση της στο τυπικό’’.[5] Η καταστροφή της αύρας ενός έργου τέχνης προκαλεί μια μεγάλη αποκάλυψη: η αυθεντικότητα- συστατικό χαρακτηριστικό της αύρας- είναι πάντοτε, ήδη, αποτέλεσμα αναπαραγωγής! Η προοδευτική εισαγωγή της φωτογραφίας (χωρίς να αναφερθούμε στην παρουσία της τηλεόρασης και των ψηφιακών μέσων σήμερα) μας υποχρεώνει να αναγνωρίσουμε ότι τα βασικά συστατικά της αύρας αποτελούν προϊόντα της παράδοσης, δηλαδή προϊόντα της μετάδοσης (αναπαραγωγής) πολιτισμικών αξιών. Επομένως, ο Μπένγιαμιν υποστηρίζει ότι ‘ Η μοναδικότητα του έργου τέχνης είναι παρόμοια με την ένταξή του στο πλαίσιο μιας παράδοσης’.[6] Αυτό που ο Μπένγιαμιν δείχνει, με μια πρώτη αποδομητική χειρονομία, είναι ότι η ‘παρουσία’ που χαρακτήριζε την αύρα του έργου τέχνης είναι αποτέλεσμα της τεχνολογίας της αναπαραγωγής που ονομάζεται πολιτισμός. Έτσι, το έργο τέχνης, από τη στιγμή που γίνεται τιμώμενο φετιχιστικό αντικείμενο, τοποθετείται σε ένα ειδικό πολιτισμικό και θρησκευτικό πλαίσιο, που βρισκόταν ήδη εκεί και το περίμενε και αναπαρήγαγε τον εαυτό του όπως αναπαράγει την αύρα του έργου τέχνης. Συνεπώς, η τεχνολογία εμφανίζεται κάτω από ένα νέο φως. Δεν είναι απλώς μια περίπλοκη φυσική δημιουργία, αυτό που αποκαλούμε κοινώς ‘μηχανές’. Η τεχνολογία είναι ένας τρόπος να σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας και τον κόσμο. Στην πραγματικότητα, είναι ο πρωταρχικός τρόπος ανθρώπινης σχέσης. Από τη χρήση των πρωτόγονων εργαλείων στο κυνήγι και τη συγκομιδή, μέχρι την καταγραφή πληροφοριών σε βιβλία, τα ανθρώπινα όντα έχουν συμμετάσχει σε πρακτικές αυτοτροποποίησης. Η ίδια η γλώσσα, που αποτελείται από μια σειρά αυθαίρετων σημάτων, τα οποία αποκτούν νόημα μέσω της διαφοροποίησής τους, είναι ένα από τα πιο σημαντικά τεχνολογικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας. Και μολονότι η δυαδική γλώσσα των υπολογιστών – σειρές από 1 και 0- διαφέρει από την ανθρώπινη γλώσσα σε επίπεδο και εφαρμογή, οπωσδήποτε δεν διαφέρει σε είδος.


Ο Μπένγιαμιν είχε πλήρη συνείδηση ότι οι συνέπειες της αντίληψής του εκτείνονται ‘πολύ πέραν της σφαίρας της τέχνης’.[7] Πράγματι, με τις προόδους στην ικανότητά μας να κατανοούμε και να χειριζόμαστε τον γενετικό μας κώδικα, θα έπρεπε κι εμείς να συνειδητοποιούμε ότι η ‘αληθινή φύση’ μας, η ‘αυθεντική ανθρώπινη ύπαρξή’ μας υπόκειται σε τεχνολογική παρέμβαση. Για να πάρουμε ένα κάπως διαφορετικό βιολογικό παράδειγμα, εάν μπορούμε να αλλάξουμε με φάρμακα αυτούς που έχουν την τάση να διακατέχονται από άγχος, αυτό θα αποτελούσε επέκταση ή μεταμόρφωση της φύσης μας; Το ερώτημα δεν έχει απάντηση επειδή, ακριβώς όπως ο Μπένγιαμιν αποδομεί την έννοια της αύρας, οι πρόσφατες και οι σημερινές επιστημονικές και τεχνολογικές πρόοδοι καθιστούν προβληματική την κατηγορία της ανθρώπινης φύσης. Σ’ αυτούς που πιστεύουν ότι οι πρόοδοι αυτοί συνεπάγονται ‘απώλεια ελευθερίας, αξιοπρέπειας και αυτονομίας’, οφείλουμε να απαντήσουμε ότι οι έννοιες αυτές είναι ήδη προϊόντα ενός είδους τεχνολογίας- της τεχνικοπολιτισμικής μετάδοσης και αναπαραγωγής των αξιών. Αναμφίβολα, μια εξήγηση για τον φόβο που νιώθουν οι άνθρωποι απέναντι σε μια τεχνολογικά τροποποιημένη ανθρωπότητα έχει να κάνει με την εξάλειψη της διαφοράς που οι τροποποιήσεις αυτές μπορούν να επιφέρουν. Σύμφωνα με τα κλισέ, οι διαφορές είναι αυτές που μας κάνουν όμορφους. Η πρόοδος της τεχνολογίας των υπολογιστών εκπροσωπεί, επομένως, την μαθηματικοποίηση και επιστημονικοποίηση του κόσμου, και τα μαθηματικά και η επιστήμη πρέπει να εκληφθούν ‘με την υποτιμητική έννοια ότι λειτουργούν ως αποδοτικοί μηχανισμοί ρολογιού’.[8]


Σύμφωνα με μια πρόσφατη εμπειρία μου, δεν λείπουν οι κριτικοί που είναι έτοιμοι να κατακρίνουν την τεχνολογία για ‘ισοπεδωτικό’ αποτέλεσμα. Σε ένα συνέδριο για την τεχνολογία και την έννοια των ‘ commons’, κάποιος από το κοινό παραπονέθηκε ότι ο δυαδικός κώδικας κάνει τα θέματα απλές αντιθέσεις, και εξέφρασε τη θλίψη του για την έλλειψη πολυπλοκότητας που αυτή η μείωση συνεπάγεται. Διαμαρτυρόμαστε όμως για τη σχετικά ‘περιορισμένη’ γενετική αλληλουχία που αποτελεί τη βάση της ίδιας μας της ύπαρξης; Εκφράζουμε αντιρρήσεις για το ρωμαϊκό αλφάβητο των είκοσι έξι γραμμάτων που γεννά έναν απεριόριστο αριθμό λέξεων, προτάσεων και σκέψεων; Το λάθος εδώ έγκειται στην σχεδόν θρησκευτική πεποίθηση ότι τα ανθρώπινα όντα βρίσκονται υπεράνω και πέρα από τις απτές πρακτικές τους. Είμαστε αυτό που ο Φρόιντ αποκάλεσε, στο έργο του Ο Πολιτισμός Πηγή Δυστυχίας προσθετικοί θεοί, που διαρκώς μεταμορφώνουμε τον εαυτό μας, που διαρκώς διευρύνουμε τις δυνατότητές μας.


Αναφερόμενος σε ένα ιδιαίτερα ποιητικό κείμενο που ο Γάλλος ουτοπιστής Σαρλ Φουριέ συνέθεσε στις τελευταίες μέρες της ζωής του, ο Μπένγιαμιν επισημαίνει,

Σύμφωνα με τον Φουριέ, η συνεργατική εργασία μπορεί να αυξήσει την αποτελεσματικότητα σε σημείο που τέσσερα φεγγάρια θα φωτίζουν τον ουρανό τη νύχτα, τα πολικά παγόβουνα θα υποχωρήσουν, το θαλασσινό νερό δεν θα είναι πια αλμυρό και τα θηράματα θα εκτελούν τις εντολές του ανθρώπου. Όλα αυτά απεικονίζουν ένα είδος εργασίας που, αντί να εκμεταλλεύεται τη φύση, θα τη βοηθά να φέρνει στον κόσμο τα πλάσματα που τώρα κείτονται κοιμισμένα στη μήτρα της’.[9]


Επικαλούμενος τον Φουριέ, ο οποίος είχε κατηγορηθεί στην εποχή του ως άνευ ελπίδας φαντασιόπληκτος διανοητής, ο Μπέντζαμιν μας ενθαρρύνει να λάβουμε σοβαρά υπόψη το όραμά του- με τη συνεργασία ανοίγουν για την ανθρωπότητα αμέτρητες δυνατότητες.


Αυτό πρέπει να είναι ο όνειρό μας και για το μέλλον- μια ανθρωπότητα ενωμένη για τη βελτίωσή της, μια ανθρωπότητα που την ενώνει η υπόσχεση ενός τεχνολογικά απελευθερωμένου αύριο. Αυτό το όνειρο, όμως, μπορεί να γίνει πραγματικότητα μόνο εάν τα ιδανικά του μετανθρωπισμού επεκταθούν με τρόπο που να συμπεριλάβουν την ανθρωπότητα στο σύνολό της. Ο Μπένγιαμιν είχε πλήρως συνειδητοποιήσει ότι ο πραγματικός κίνδυνος στο μετανθρωπιστικό όραμα δεν είναι η συνθηκολόγηση της ανθρωπιάς μας αλλά η απάνθρωπη κατάχρηση των δυνάμεών μας. Η άνιση κατανομή των ερήμων της προόδου μας απειλεί όλους και ο οποιοσδήποτε τεχνολογικός ή επιστημονικός διαφωτισμός επιτύχουμε, θα αφήσει ‘την πλήρως διαφωτισμένη γη….να ακτινοβολεί θριαμβευτική πανωλεθρία’.[10] Ακόμη και τώρα βλέπουμε την απώλεια της ανθρωπιάς μας με τη χρήση τεχνολογικής γνώσης για τη δημιουργία βομβών ακριβείας και παρακολουθούμε με φρίκη την καλύτερη ιατρική επιστήμη να αναπτύσσεται με τη μορφή νέων βιολογικών όπλων. Δεχόμαστε απανωτά χτυπήματα στην αξιοπρέπειά μας με τα δισεκατομμύρια που δαπανώνται, συντετριμμένοι από τις μάστιγες του υποσιτισμού και των θεραπεύσιμων ασθενειών. Όπως προειδοποιεί ο Μπένγιαμιν, η κοινωνία, ‘αντί να αναπτύσσει σταθμούς ηλεκτρικής ενέργειας στη γη, αναπτύσσει ανθρώπινη ισχύ με τη μορφή στρατών. Αντί να προωθεί την εναέρια κυκλοφορία, προωθεί την κυκλοφορία οβίδων. Και με τον πόλεμο με τα αέρια βρήκε ένα νέο μέσο για την κατάργηση της αύρας’.[11] Εάν η ανθρωπότητα υπήρξε πάντα τεχνολογική, τότε η τεχνολογία δεν μας έχει απελευθερώσει ακόμη. Για την απελευθέρωση θα χρειαστεί κάτι παραπάνω από τεχνολογία, θα χρειαστεί μια πραγματικά δημοκρατική κατανομή του τεχνολογικού πλούτου μας.


Σημειώσεις

[1] Steven Pinker, The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature. (New York: Penguin Books, 2003), 3.

[2] Walter Benjamin, Selected Writings Volume 3: 1935-1938. (Cambridge: Belknap, 2006), 104-5.

[3] ο.π., 103.

[4] ο.π., 106.

[5] ο.π., 105.

[6] ο.π.

[7] ο.π., 107.

[8]Stephen Jay Gould, Full House: The Spread of Excellence from Plato to Darwin. (New York: Three Rivers Press, 1996), 129.

[9] Walter Benjamin, Selected Writings Volume 4: 1938-1940, (Cambridge: Belknap, 2006), 394.

[10] Theodor Adorno and Max Horkheimer, Dialectic of Enlightenment. (Stanford: Stanford University Press, 2002), 1.

[11] Selected Writings Volume 3, 122.

Είναι μια ιδέα που μου τριβελίζει το μυαλό εδώ και δεκαπέντε χρόνια, αλλά η οποία πρέπει να υπάρχει από καταβολής κόσμου. Πρόσφατα, την ξαναβρήκα στον Πλάτωνα,[1] στον Πασκάλ,[2] στον Σπινόζα[3] ή στον Σαρτρ[4] και, τέλος, στον Michel Serres.[5] Στα κείμενα ενός σύγχρονου συγγραφέα όπως ο Dan Simmons, γίνεται μια θεϊκή τεχνητή νοημοσύνη (Hyperion). Σύμφωνα με τον Jean-Michel Truong, γίνεται ‘Το Δημιούργημα’ (Le Successeur de Pierre [Ο διάδοχος του Πιερ], Totalement inhumaine [Εντελώς απάνθρωπη])…


Η ιδέα ότι τα ‘πνεύματα των προγόνων’, ακόμη κι ‘η ψυχή’, είναι αθάνατα πρέπει να είναι τόσο αρχαία όσο η θρησκευτική ή μεταφυσική σκέψη. Η ιδέα, όμως, πως μια συνείδηση που συλλαμβάνεται ως απλό επιφαινόμενο, το οποίο προκύπτει από τη δραστηριότητα της ύλης, μπορεί να αγγίξει την αιωνιότητα μου μοιάζει πιο καινούργια.


Αυτή την ιδέα, λοιπόν, δεν την βλέπω μόνο να επιβεβαιώνεται με μεγαλύτερη δύναμη, αρχικά τουλάχιστον, στους κόλπους της δυτικής σκέψης, αλλά τη βλέπω επίσης να ενσαρκώνεται, να παίρνει σάρκα και οστά στην τεχνική.


Η διαιώνιση της Συνείδησης μπορεί να γίνει αποδεκτή από τους περισσότερους ως ουσιαστική προοπτική.


Δεν έχω το περιθώριο εδώ να αναπτύξω όλα τα επιχειρήματα που με κάνουν να σκεφτώ ότι η διαιώνιση της ανθρώπινης συνείδησης αποτελεί, ενδεχομένως, ένα σταυροδρόμι στο οποίο συναντιούνται όλοι οι λόγοι ύπαρξης. Δεν μπορώ παρά να καταλήξω σε μια συσσώρευση: να κάνουμε παιδιά, να εγγράψουμε το όνομά μας στην ιστορία, να γράψουμε βιβλία, να ζήσουμε μερικά χρόνια περισσότερο, να ανακαλύψουμε έναν κατοικήσιμο εξω-ηλιακό πλανήτη, να συγχωνεύσουμε την ψυχή μας στο Νιρβάνα, να εξασφαλίσουμε τη σωτηρία της ψυχής μας, να κερδίσουμε κοινωνική καταξίωση, να πετύχουμε, να είμαστε αρχηγοί, να είμαστε οι καλύτεροι, να δώσουμε τη ζωή μας για τον αγώνα….Όλα τα κίνητρα που κάνουν μια ζωή, ή έναν θάνατο, μου φαίνεται ότι εκπορεύονται από την ίδια, πολύ ανθρώπινη υποχρέωση, απέναντι στην αγωνία που γεννά η οξεία συνείδηση της θνητής μας μοίρας: την ανάγκη να υπερβούμε τον εαυτό μας, την ανάγκη μετουσίωσης.


Να πω ότι, κατά τη γνώμη μου, αυτή η ενδόμυχη υποχρέωση απλώνει τις ρίζες της στη βαθύτερη ‘φύση’ μας;


Εντυπωσιάστηκα όταν έμαθα (εάν κατάλαβα καλά) ότι η βασική διαδικασία της διαμόρφωσης της μνήμης (του λόγου, της συνείδησης) είναι ανάλογη με εκείνη που ορίζει το ζωντανό: εκ νέου, απαράλλακτη, αναπαραγωγή ενός μορίου και μετάλλαξη, με άλλα λόγια αναπαραγωγή και εξέλιξη.


Αυτό που παράγει τη συνείδησή μας είναι λοιπόν της ίδιας τάξης με εκείνο που μας κάνει να ζούμε. Η συνείδηση δεν είναι παρά το πιο επεξεργασμένο προϊόν της αλχημείας του ζωντανού. Ποιος είναι τότε ο λόγος ύπαρξης του ζωντανού, ποια είναι η φύση του; Σπινόζα: να επιμένουμε.


Υποθέτω (και ασφαλώς δεν είμαι ο μόνος) ότι η συνείδηση είναι ο καλύτερος δρόμος που έχει βρει, μέχρι στιγμής, η εξέλιξη για να εγγυηθεί με τον καλύτερο τρόπο το μέλλον του ζωντανού.


Με την ευκαιρία αυτή σημειώνω ότι καθώς είναι αρκετά καλά κατανεμημένη στα ανθρώπινα όντα, θα μπορούσε να χρησιμεύσει επίσης ως στυλοβάτης για τις γέφυρες που συνδέουν τους πολιτισμούς (ευρωπαϊκός, ινδικός, κινεζικός…) Η εμπειρία του καρτεσιανού cogito μου φαίνεται ως παράγων οικουμενοποίησης. Η αίσθηση ότι εάν δεν είχαμε συνείδηση για να αντιλαμβανόμαστε και να κατανοούμε την ανθρώπινη ιστορία, η τελευταία δεν θα είχε πλέον λόγο ύπαρξης, θα μπορούσε να είναι ένας ακόμη παράγων.


Η Συνείδηση μπορεί λοιπόν να θεωρηθεί ως κινητήρια δύναμη για την αναγκαία μετουσίωση και, ταυτόχρονα, το καλύτερο μέσο για την υλοποίησή της.


Η ανθρωπότητα συνειδητοποιεί αυτή τη στιγμή ότι κατέχει από δω και πέρα τα μέσα για να κάνει δυνατή τη διαιώνιση της Συνείδησης.


Και, πράγματι, να που τα ανθρώπινα όντα, οπλισμένα με τη συνείδησή τους, με την επιστήμη τους, αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι, θεωρητικά, είναι σε θέση να παρατείνουν για πολύ μεγάλο διάστημα την ύπαρξη του είδους τους, ή τουλάχιστον της συνείδησής τους.


Στο μέτρο που θα μπορέσουν να διατηρήσουν τις οικολογικές, οικονομικές, κοινωνιολογικές και πολιτικές ισορροπίες που τους είναι απαραίτητες (δεν είναι δεδομένο), θα μπορέσουν, καταρχήν, να συνεχίσουν την αιώνια αναζήτηση της γνώσης και του ολοένα μεγαλύτερου ελέγχου του σύμπαντος που τα περιβάλλει και των ιδίων.


Οι τεχνολογικές πρόοδοι, μέσα από μια διανθρωπιστική προοπτική, αναγγέλλουν στη συνέχεια μια άλλη εξέλιξη, σαν κι αυτή, ασφαλώς, που ο Michel Serres ονόμασε ‘Hominescence’. Μέσα από την ίδια του τη δράση, το ανθρώπινο ον του αύριο (ή μάλλον του μεθαύριο) δεν θα ανήκει πλέον στην ίδια οικογένεια, ίσως ούτε στο ίδιο είδος, σε σημείο που θα διστάζουμε πλέον να το αποκαλούμε ανθρώπινο ον.


Καθώς εξελίσσεται σε ένα περιβάλλον όλο και πιο ‘αφύσικο’, κατοικημένο από μηχανές και εφοδιασμένο με βιονικές προεκτάσεις, με νευρολογικά εμυφτεύματα, γενετικά τροποποιημένο, φροντισμένο από τη νανοτεχνολογία, συνδεδεμένο μόνιμα με ολόκληρο τον κόσμο και το προσδόκιμο ζωής του, οι αισθητήριες και διανοητικές ικανότητές του έχουν δεκαπλασιαστεί, δεν θα μοιάζει περισσότερο με μας απ’ ό, τι ο homo sapiens στον Νεάντερνταλ.


Η εξέλιξη, όμως, δεν σταματά εδώ.


Εάν αποδεχτώ την πρωταρχική ανάγκη της Μετουσίωσης, μπορώ τότε να θεωρήσω ότι το ανθρώπινο ον μπορεί κάποτε να επιλέξει να δώσει απόλυτη προτεραιότητα στη Συνείδηση. Επειδή η επιβίωσή της θα είναι πιο σημαντική από την ανθρώπινη μορφή της ύπαρξης!


Πράγματι, δεν είναι απίθανο να έρθει μια μέρα (μακρινή, πολύ μακρινή) που το στήριγμα που διακινεί τη συνείδηση θα αποδειχτεί ακατάλληλο. Ποιο σώμα θα μπορεί να ξεφύγει από το ηλιακό σύστημα για να διασχίσει μεσοαστρικές, μεσογαλαξιακές αποστάσεις; Ποιο υλικό στήριγμα θα μπορέσει να αντιμετωπίσει τα μακρά διαστήματα, τις συνθήκες ταξιδιών στα όρια της ταχύτητας του φωτός, τα εχθρικά εξωπλανητικά περιβάλλοντα;


Θυμίζω αυτές τις δυο υποθέσεις: Στον Dan Simmons (Hyperion), όπως και σε άλλα έργα του S.F., οι μηχανές αποφασίζουν να θυσιάσουν την ανθρωπότητα στη διαιώνιση της συνείδησης. Στον Jean-Michel Τruong (Le Successeur de Pierre), οι ίδιοι οι άνθρωποι θυσιάζονται αδυσώπητα στον ορυκτό Μολώχ της τεχνητής νοημοσύνης.[6]


Παρατηρώ, ωστόσο, πως και στις δυο περιπτώσεις, οι συγκεκριμένοι συγγραφείς επιλέγουν να καταλήξουν με μια νότα ελπίδας, δίνοντας μια ευκαιρία στην ανθρωπότητα.


Διότι πώς να ικανοποιηθούμε από αυτές τις προοπτικές; Δεν θα εξεγερθεί κάτι μέσα μας γι’ αυτή την προγραμματισμένη εξαφάνιση της ανθρωπότητας; Όμως, πώς μπορεί ένα ανθρωπιστικό ιδανικό να συμβιβαστεί με την αιώνια αναζήτηση της αθανασίας;


Αυτό προσπαθώ να σκεφτώ εδώ και αρκετό καιρό.


Σκέφτομαι πως εάν παραδεχτώ ότι για να επιτρέψω τη διαιώνιση της Συνείδησης, θα πρέπει να αντιμετωπίσω μακροπρόθεσμα μια ριζική μεταμόρφωση του ‘στηρίγματός’ της, ή ανθρώπινου ‘φορέα’, τότε τα ανθρώπινα όντα, με την ‘αλαζονεία του Προμηθέα’, θα επιθυμούν πάντα να διατηρήσουν κάτι ουσιαστικό, κάτι που μέσα απ’ τις χιλιετίες και τις μεταλλάξεις θα πρέπει να μας κάνει να μπορούμε να μιλάμε τουλάχιστον για ανθρώπινη Συνείδηση ή για ανθρώπινο μέσο Συνείδησης.


Θέτω, λοιπόν, σχετικά με τον Διανθρωπισμό και γενικά στον Ανθρωπισμό το ερώτημα: τι νομίζουμε ότι είναι ουσιαστικό; Τι επιθυμούμε οπωσδήποτε να κληροδοτήσουμε στις γενιές που έρχονται, στους ‘Διαδόχους’; Τι είναι αυτό που θα σφραγίσει τη Συνείδηση με ένα ανεξίτηλο ανθρώπινο σημάδι;


Είναι άραγε η θνητή μας μοίρα; Είναι η ατομικότητά μας, η προσκόλληση στην ατομική αναζήτηση της ευτυχίας; Είναι η αλαζονεία που μας ωθεί να προκαλούμε τους θεούς και το χρόνο; Δεν ξέρω.


Αντίθετα, αυτό που ξέρω, αυτό που νιώθω βαθιά μέσα μου, να λάμπει όσο το cogito, είναι ότι για να έχει νόημα δεν θα αρκεί να υπάρχει Συνείδηση, αλλά ανθρώπινη Συνείδηση, στην αιωνιότητα.


Σημειώσεις

[1] Πλάτων, το φτερωτό άρμα στη Φαίδρα.

[2] Blaise Pascal, Σκέψεις (Αθήνα: Καστανιώτης, 2008), παρ. 230.

[3] Baruch Spizona, Η Ηθική (Αθήνα: Δωδώνη, 2007): ‘να επιμένουμε μέσα στο Είναι μας’.

[4] Jean-Paul Sartre, Οι Λέξεις (Αθήνα: Άγρα, 2003).

[5] Michel Serres, Hominescence (Paris: Pommier, 2001), σσ. 176-177: ‘Έχει ανάγκη ο κόσμος να ξέρει να διαιωνίζεται;’

[6] Ο J-M Truong διατυπώνει επίσης την ακόλουθη ενθαρρυντική υπόθεση: στο πλαίσιο ενός υλικού σύμπαντος όπου η εντροπία θα καταδίκαζε την ύλη να διαλύεται στο κενό επ’ άπειρον, ένα ορυκτό υλικό στήριγμα δεν θα αρκούσε για να εξασφαλιστεί η διαιώνιση της Συνείδησης. Η τελευταία θα έπρεπε να αλλάξει πάλι όχημα και να υιοθετήσει ως μέσο μεταφοράς την ακτινοβολία.

Ο χρόνος είναι πολύ παράξενη υπόθεση- περίπου τόσο φευγαλέος και δύσκολος να τον σταματήσεις όπως μια συνείδηση σε εγρήγορση. Μοιάζει να ρέει- σαν χείμαρρος που κυλάει ασταμάτητα- αλλά τι είναι αυτό που δημιουργεί τη ροή; Έχουμε την αίσθηση πως το παρόν είναι η μόνη στιγμή του χρόνου που υπάρχει πραγματικά. Το παρελθόν είναι μια σκιώδης μνήμη. Το μέλλον μια αφηρημένη αβεβαιότητα. Οι φυσικοί δεν το βλέπουν έτσι. Το παρόν δεν έχει προνομιακό καθεστώς στις εξισώσεις τους. Ορισμένοι σημερινοί φυσικοί έχουν φτάσει στο σημείο να περιγράφουν το παρόν σαν μια ψευδαίσθηση, προϊόν του νου του παρατηρητή…


Για τους ποιητές, ο χρόνος δεν είναι παρά ψευδαίσθηση. Ακούν το κάρο του με τους τροχούς να πλησιάζει γρήγορα, προσδοκούν να αφήσουν πατημασιές στις άμμους του, εύχονται να υπήρχε περισσότερος ώστε να σταθούν και να κοιτάξουν, τον καλούν να στήσει το καραβάνι του, μόνο για μια μέρα. Οι παροιμίες δηλώνουν ότι η αναβολή είναι ο κλέφτης του, ή, υπολογίζουν, με αμφίβολη ακρίβεια, την αναλογία των σημαδιών που άφησε. Οι αρχαιολόγοι ξεθάβουν ροζ-κόκκινες πόλεις που έχουν τα μισά του χρόνια. Οι ιδιοκτήτες των παμπ τον αναγγέλλουν, παρακαλώ κύριε. Τον χάνουμε, τον ξοδεύουμε, τον μακραίνουμε, τον σπαταλούμε, τον σκοτώνουμε.


Πολύ πριν υπάρξουν ρολόγια ή ημερολόγια, εμείς –στην πραγματικότητα, όλα τα ζώα και τα φυτά- υπολογίζαμε τις ζωές μας σύμφωνα με τους κύκλους της αστρονομίας. Με την κλίση εκείνων των μεγάλων ρολογιών στον ουρανό: την περιστροφή της γης στον άξονά της, την περιστροφή της γης γύρω από τον ήλιο και την περιστροφή της σελήνης γύρω από τη γη.


Με την ευκαιρία, είναι εκπληκτικό πόσοι άνθρωποι πιστεύουν ότι η γη βρίσκεται κοντύτερα στον ήλιο το καλοκαίρι απ’ ό, τι το χειμώνα. Εάν ίσχυε αυτό, οι Αυστραλοί θα είχαν χειμώνα την ίδια εποχή με μας. Ένα λαμπρό παράδειγμα του Σωβινισμού του Βόρειου Ημισφαίριου αποτελεί μια ιστορία επιστημονικής φαντασίας σύμφωνα με την οποία μια ομάδα ταξιδιωτών του διαστήματος, σε κάποιο μακρινό αστρικό σύστημα, ένιωσε νοσταλγία για τον δικό της πλανήτη: ‘Όσο σκέφτομαι ότι στη Γη είναι άνοιξη!’


Το τρίτο μεγάλο ρολόι στον ουρανό μας, η σελήνη σε τροχιά, ασκεί την επίδρασή του στα ζωντανά πλάσματα κυρίως μέσω της παλίρροιας. Πολλά πλάσματα της θάλασσας κανονίζουν τις ζωές τους σύμφωνα με το σεληνιακό ημερολόγιο. Το σκουλήκι Παλόλο του Ειρηνικού, Palolo viridis ή Eunicis viridis ζει στις σχισμές των κοραλλιογενών υφάλων. Νωρίς το πρωί, δυο συγκεκριμένες μέρες, στη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου της Σελήνης τον Οκτώβριο, τα πίσω μέρη όλων των σκουληκιών αποσπώνται ταυτόχρονα και ανέρχονται στην επιφάνεια για να επιδοθούν σε μια φρενίτιδα αναπαραγωγής. Πρόκειται για αξιοσημείωτα πίσω μέρη. Διαθέτουν ακόμη και ένα ζεύγος ματιών το καθένα.


Το ίδιο συμβαίνει, 28 μέρες αργότερα, στο τελευταίο τέταρτο της Σελήνης του Νοεμβρίου. Η χρονική στιγμή είναι τόσο προβλέψιμη που οι νησιώτες ξέρουν ακριβώς πότε να βγουν με τα κανό τους για να μαζέψουν τα πίσω μέρη των σκουληκιών Παλόλο που σφαδάζουν και τα οποία αποτελούν εκλεκτή λιχουδιά.


Σημειώστε ότι τα σκουλήκια Παλόλο ολοκληρώνουν τη συγχρονία τους , χωρίς να αντιδρούν ταυτόχρονα σε κάποιο ειδικό σήμα από τον ουρανό. Κάθε σκουλήκι, ανεξάρτητα, ολοκληρώνει κύκλους που καταχωρούνται σε πολλούς σεληνιακούς κύκλους. Όλα συγκεντρώνουν τον ίδιο αριθμό, με τα ίδια δεδομένα, σαν καλοί επιστήμονες, φτάνουν στο ίδιο συμπέρασμα και το πίσω μέρος τους αποσπάται ταυτόχρονα.


Παρόμοια είναι η ιστορία των φυτών που συγχρονίζουν τις εποχές ανθοφορίας τους ολοκληρώνοντας διαδοχικά αλλαγές υπολογισμένες με τη διάρκεια της ημέρας. Πολλά πουλιά κανονίζουν το χρόνο αναπαραγωγής τους με τον ίδιο τρόπο. Αυτό αποδεικνύεται εύκολα με πειράματα που χρησιμοποιούν τεχνητά φώτα, τα οποία ανάβουν και σβήνουν με χρονοδιακόπτες για να μιμηθούν τεχνητά τη διάρκεια της ημέρας, σε διαφορετικές εποχές του χρόνου.


Τα περισσότερα ζώα και πουλιά-ενδεχομένως όλα τα ζωντανά κύτταρα- έχουν εσωτερικά ρολόγια θαμμένα βαθιά στη βιοχημεία τους. Αυτά τα βιολογικά ρολόγια εκδηλώνονται σε όλα τα είδη φυσιολογικών ρυθμών, όπως και ρυθμών που έχουν να κάνουν με τη συμπεριφορά. Μπορούμε να τα μετρήσουμε με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Συνδέονται με τα εξωτερικά αστρονομικά ρολόγια και είναι κανονικά συγχρονισμένα μαζί τους. Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι παρ’ όλο που τα βιολογικά ρολόγια είναι ξέχωρα από τον έξω κόσμο, δουλεύουν ανεξάρτητα απ’ αυτόν. Είναι πράγματι εσωτερικά ρολόγια. Το τζετ λαγκ είναι η δυσφορία που νιώθουμε όταν τα εσωτερικά ρολόγια μας προγραμματίζονται ξανά από το εξωτερικό Zeitgeber, ύστερα από μια πολύ μεγάλη αλλαγή γεωγραφικού μήκους.


Ασφαλώς, το γεωγραφικό μήκος συνδέεται στενά με το χρόνο. Η νικηφόρα λύση του John Harrison στη μεγάλη άμιλλα για το γεωγραφικό μήκος τον δέκατο όγδοο αιώνα δεν ήταν παρά ένα ρολόι, που παρέμενε ακριβές ακόμη και στη θάλασσα. Τα αποδημητικά πουλιά, επίσης, χρησιμοποιούν τα δικά τους εσωτερικά ρολόγια για παρόμοιους ναυτιλιακούς σκοπούς.


Να ένα ωραίο παράδειγμα εσωτερικού ρολογιού. Όπως γνωρίζετε, οι εργάτριες μέλισσες έχουν έναν κώδικα με τον οποίον λένε στα μέλη της κυψέλης τους πού βρήκαν τροφή. Ο κώδικας είναι ένας χορός με οκτώ φιγούρες, τον οποίον εκτελούν στην κάθετη κηρύθρα μέσα στην κυψέλη. Υπάρχει μια ευθύγραμμη κίνηση στη μέση της όγδοης φιγούρας που η κατεύθυνσή της δείχνει την κατεύθυνση που βρίσκεται η τροφή. Από την ώρα που ο χορός εκτελείται στην κάθετη κηρύθρα, ενώ το μέρος της τροφής βρίσκεται σε οριζόντια επιφάνεια, πρέπει να υπάρχει ένας τρόπος επικοινωνίας. Σύμφωνα με αυτόν, η προς τα πάνω κατεύθυνση στην κηρύθρα της κάθετης επιφάνειας αντιστοιχεί στην κατεύθυνση του ήλιου στην οριζόντια επιφάνεια. Ένας χορός με μια ευθύγραμμη κίνηση πάνω από την κηρύθρα λέει στις άλλες μέλισσες να εγκαταλείψουν την κυψέλη και να πετάξουν προς την κατεύθυνση του ήλιου. Ένας χορός με μια ευθύγραμμη κίνηση 30 μοιρών στα δεξιά κάθετα της κηρύθρας λέει στις άλλες μέλισσες: Εγκαταλείψτε την κυψέλη και πετάξτε σε μια γωνία 3οο στα δεξιά του ήλιου.


Πράγματι, είναι αξιοσημείωτο, και όταν ο Karl von Frisch το ανακάλυψε πρώτος, πολλοί άνθρωποι δυσκολεύτηκαν να το πιστέψουν. Είναι όμως αλήθεια. Και υπάρχει και καλύτερο. Η χρήση του ήλιου ως σημείου αναφοράς παρουσιάζει ένα πρόβλημα. Κινείται. Ή μάλλον καθώς η Γη γυρίζει, ο ήλιος μοιάζει να κινείται (από αριστερά προς τα δεξιά στο Βόρειο Ημισφαίριο) καθώς η μέρα προχωρά. Πώς το αντιμετωπίζουν οι μέλισσες;


Ο von Frisch έκανε το πείραμα να παγιδέψει τις μέλισσες σε μια κυψέλη που παρατηρούσε για πολλές ώρες. Συνέχισαν να χορεύουν. Παρατήρησε όμως κάτι που είναι πράγματι πολύ καλό για να είναι αληθινό. Καθώς οι ώρες προχωρούσαν, οι μέλισσες, χορεύοντας, έστρεφαν αργά την κατεύθυνση της ευθύγραμμης κίνησης του χορού τους, έτσι ώστε να εξακολουθεί να λέει την αλήθεια για την κατεύθυνση της τροφής, αντισταθμίζοντας τη μεταβαλλόμενη θέση του ήλιου. Και το έκαναν, παρ’ όλο που χόρευαν μέσα στην κυψέλη και επομένως δεν μπορούσαν να δουν τον ήλιο. Χρησιμοποιούσαν τα εσωτερικά ρολόγια τους για να αντισταθμίσουν αυτό που ‘ήξεραν’ ότι ήταν η μεταβαλλόμενη θέση του ήλιου.


Αυτό σημαίνει, αν το σκεφτείτε, ότι η ευθύγραμμη κίνηση του χορού περιστρέφεται στον ίδιο ρυθμό με τον δείκτη των ωρών ενός κανονικού ρολογιού. Αντίθετα, όμως, με τη φορά των δεικτών του ρολογιού (στο Βόρειο Ημισφαίριο), σαν μια σκιά σε ηλιακό ρολόι. Εσείς αν ήσασταν ο von Frisch δεν θα πεθαίνατε ευτυχής που κάνατε μια τέτοια ανακάλυψη;


Ακόμη και μετά την εφεύρεση των ρολογιών, τα ηλιακά ρολόγια εξακολούθησαν να είναι απαραίτητα για τη ρύθμιση των ρολογιών και τον συγχρονισμό τους με το μεγάλο ρολόι στον ουρανό. Οι πασίγνωστοι στίχοι του Hilaire Belloc είναι, συνεπώς, πολύ άδικοι:



‘Είμαι ένα ηλιακό ρολόι και τα κάνω θάλασσα
Αυτά που πολύ καλύτερα κάνει ένα ρολόι.’


Είναι λιγότερο γνωστό ότι ο Belloc έγραψε μια ολόκληρη σειρά στίχων, άλλοτε χιουμοριστικών και άλλοτε σοβαρών, για τα ηλιακά ρολόγια:



Πόσο αργά σέρνεται η Σκιά: αλλά όταν περνάει
Πόσο γρήγορα πέφτει η Σκιά. Πόσο γρήγορα! Πόσο γρήγορα!

Σύρσου, σκιά, σύρσου:
Δεν μπορώ να σε σταματήσω, οπότε μπορείς να συνεχίσεις.

Κλεφτά οι σιωπηλές ώρες προχωρούν, και μένουν ακίνητες
Η καθεμιά μπορεί να σε πληγώσει, και η τελευταία θα σκοτώσει.

Εκτός από τις σπάνιες περιπτώσεις που ο Ήλιος
Λάμπει, βρίσκομαι εδώ μόνο για πλάκα.

Είμαι ένα ηλιακό ρολόι, που γυρίζει ανάποδα.
Κόστισα στην ανόητη κυρά μου πενήντα λίρες.


Αυτός ο τελευταίος στίχος μπορεί να σας έρθει στο νου όταν δείτε σε κάποια έκθεση ένα εξαίσιο ηλιακό ρολόι τσέπης. Έχει ενσωματωμένη μια πυξίδα, χωρίς την οποία θα ήταν άχρηστο.


Όταν αναφέρθηκα στα μεγάλα ρολόγια στον ουρανό, δεν αναφερόμουν σε διάστημα πέραν του ενός έτους, αλλά υπάρχουν εν δυνάμει αστρονομικά ρολόγια πολύ πιο μακράς περιόδου. Ο Ήλιος μας χρειάζεται περίπου 200 εκατομμύρια χρόνια για να ολοκληρώσει την περιστροφή του γύρω από το κέντρο του γαλαξία. Απ’ όσο γνωρίζω, καμιά βιολογική διαδικασία δεν έχει προσαρμοστεί σ’ αυτό το κοσμικό ρολόι.

Ο μακρύτερος χρονομέτρης που θεωρείται σοβαρά ότι επηρεάζει τη ζωή είναι μια περιοδικότητα περίπου 26 εκατομμυρίων χρόνων σε ό, τι αφορά τις μαζικές εξαφανίσεις. Τα σχετικά στοιχεία εμπλέκουν περίπλοκες στατιστικές αναλύσεις για τους ρυθμούς εξαφανίσεων σε καταγραφές απολιθωμάτων. Είναι αμφιλεγόμενο και δεν έχει αποδειχτεί οριστικά με κανένα τρόπο. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι μαζικές εξαφανίσεις συμβαίνουν και τουλάχιστον μια από αυτές είναι πολύ πιθανό να προκλήθηκε από την επίδραση ενός κομήτη, πριν από 65 εκατομμύρια χρόνια, τότε που εξαφανίστηκαν οι δεινόσαυροι. Ακόμη πιο αμφιλεγόμενη είναι η ιδέα ότι η πιθανότητα παρόμοιων συμβάντων φτάνει στην κορύφωσή της κάθε 26 εκατομμύρια χρόνια.


Ανεξάρτητα από το ότι είναι δύσκολο να αποδειχτεί ότι υπάρχει ένα αργό ρολόι που γυρίζει με αυτή τη συχνότητα, υπάρχει το ξεχωριστό πρόβλημα της εξήγησής του. Η πιο συναρπαστική υπόθεση είναι, ίσως, ότι ο Ήλιος μας έχει ένα άστρο-αδελφή που ονομάζεται Νέμεσις. Οι δυο τους βρίσκονται σε αμοιβαία τροχιά. Μια φορά κάθε 26 εκατομμύρια χρόνια, η Νέμεσις έρχεται αρκετά κοντά ώστε να διαταράξει το Νέφος του Οορτ των κομητών. Έτσι αυξάνεται η πιθανότητα ένας κομήτης να χτυπήσει τη Γη. Η θεωρία για τη Νέμεσι προωθείται ιδιαίτερα από αυτούς που την προτείνουν, αλλά είναι αποδεκτή μόνο από μια μειοψηφία ειδικών.


Ένας άλλος είπε ότι ένα αστρονομικό ρολόι μακρύτερο από ένα έτος είναι ο 11χρονος κύκλος της θέσης του ήλιου, που μπορεί να μετρά ορισμένους κύκλους, σε πληθυσμούς αρκτικών θηλαστικών, όπως παρατήρησε ο Charles Elton, αυτός ο μεγάλος Οξφορδιανός οικολόγος, σε καταγραφές από ενέδρες για γούνες της Hudson’s Bay Company. Αυτή η θεωρία είναι, επίσης, πολύ αμφιλεγόμενη.


Η αγαπημένη μου μεταφορά γύρω από τον χρόνο δεν είναι δικής μου επινόησης, σπεύδω να προσθέσω, αν και τη χρησιμοποίησα σε ένα από τα βιβλία μου. Έχει ως εξής:



Τέντωσε τα μπράτσα σου για να απεικονίσεις ολόκληρη την ιστορία της εξέλιξης από την απαρχή της ζωής, στην άκρη του αριστερού σου δάχτυλου, μέχρι τη σημερινή μέρα, στην άκρη του δεξιού σου δάχτυλου. Σε όλο το διάστημα από τη μεσαία γραμμή μέχρι αρκετά πέρα από το δεξί σου ώμο, η ζωή δεν είναι παρά βακτήρια. Η ζωή των ζώων αρχίζει να ανθίζει κάπου κοντά στον δεξί σου αγκώνα. Οι δεινόσαυροι δημιουργούνται στο μέσο της δεξιάς σου παλάμης και εξαφανίζονται κοντά στην άρθρωση του τελευταίου σου δάχτυλου. Ολόκληρη η ιστορία του Homo sapiens και του προκάτοχού μας Homo erectus περιλαμβάνεται στο πάχος της άκρης του ενός νυχιού. Όσο για την καταγραμμένη ιστορία-όσο για τη Βαβυλώνα, όσο για τον Ασσύριο που εμφανίστηκε σαν το λύκο στο μαντρί, όσο για τους Εβραίους πατριάρχες, τις λεγεώνες της Ρώμης, τους Χριστιανούς Πατέρες, τις δυναστείες των Φαραώ, τους αμετάβλητους Νόμους των Μήδων και των Περσών, όσο για την Τροία και τους Έλληνες, όσο για τον Ναπολέοντα και τον Χίτλερ, τους Μπήτλς και τα Spice Girls, εκείνοι και όλοι όσοι τους γνώριζαν, εξαφανίζονται μαζί με τη σκόνη ενός ελαφρού χτυπήματος μιας λίμας νυχιών.


Εάν ήμουν ιστορικός, θα έλεγα ιστορίες για το πώς διαφορετικοί λαοί αντιλαμβάνονται το χρόνο. Πώς μερικοί πολιτισμοί τον θεωρούν κυκλικό, άλλοι γραμμικό και πώς αυτό επηρεάζει ολόκληρη τη στάση τους απέναντι στη ζωή. Ή πώς το ισλαμικό ημερολόγιο βασίζεται στον σεληνιακό κύκλο, ενώ το δικό μας είναι ετήσιο. Πώς ήταν φτιαγμένα τα ρολόγια πριν ο Γαλιλαίος χρησιμοποιήσει την καρδιά του σαν ρολόι για να επεξεργαστεί το Νόμο για τις ταλαντώσεις του Εκκρεμούς και οι μηχανικοί τελειοποιήσουν τους μηχανισμούς διαφυγής του εκκρεμούς. Θα πρόσθετα ότι οι Κινέζοι είχαν ένα ρολόι με μηχανισμό διαφυγής, ωθούμενο από το νερό, ήδη από τον δέκατο αιώνα A(nno) D(omini) (του Σωτήριου Έτους).


Θα επεσήμανα πώς η διάμετρος των αιγυπτιακών υδάτινων ρολογιών έπρεπε να είναι διαφορετική σε διαφορετικές εποχές του χρόνου, γιατί η αιγυπτιακή ώρα οριζόταν ως το ένα δωδέκατο του χρόνου μεταξύ αυγής και σούρουπου- κι έτσι μια καλοκαιρινή ώρα ήταν μακρύτερη από μια χειμωνιάτικη. Ο Richard Gregory, από τον οποίον έμαθα αυτό το αξιοσημείωτο γεγονός, παρατηρεί, με μετριοπάθεια, ότι ‘Αυτό πρέπει να έδινε στους Αιγύπτιους μια πολύ διαφορετική αίσθηση του χρόνου από τη δικιά μας…’


Εάν ήμουν φυσικός ή κοσμολόγος, η εισαγωγή μου στο Χρόνο θα ήταν ίσως η πιο αξιοσημείωτη. Θα προσπαθούσα –και πιθανώς θα αποτύγχανα- να εξηγήσω ότι το Big Bang δεν ήταν μόνο η αρχή του σύμπαντος, αλλά και η αρχή του ίδιου του χρόνου. Στην εύλογη ερώτηση, τι γινόταν πριν από το Big Bang, η απάντηση- ή τουλάχιστον αυτή με την οποία οι φυσικοί προσπαθούν μάταια να μας πείσουν- είναι πως πρόκειται απλώς για μια παράλογη ερώτηση. Η λέξη ‘πριν’ σε σχέση με το Big Bang είναι σαν να μπορείς να πας πιο Βόρεια από το Βόρειο Πόλο.


Εάν ήμουν φυσικός, θα προσπαθούσα να εξηγήσω ότι σε ένα όχημα που ταξιδεύει σε ένα υπολογίσιμο κλάσμα της ταχύτητας του φωτός, ο ίδιος ο χρόνος επιβραδύνεται – όπως γίνεται αντιληπτός έξω από το όχημα, αλλά όχι μέσα σ’ αυτό. Εάν ταξιδέψετε στο διάστημα με τέτοιες εκπληκτικές ταχύτητες, μπορεί να γυρίσετε στη γη πεντακόσια χρόνια μετά, σχεδόν χωρίς να έχετε γεράσει καθόλου. Δεν πρόκειται για κάποια θεραπευτική επίδραση που έχει το ταξίδι σε υψηλές ταχύτητες στον ανθρώπινο οργανισμό. Είναι μια επίδραση στον ίδιο το χρόνο. Αντίθετα με την κοσμολογία του Νεύτωνα, ο χρόνος δεν είναι απόλυτος.


Ορισμένοι φυσικοί είναι μάλιστα έτοιμοι να παρατηρήσουν τον πραγματικό χρόνο ταξιδίου πηγαίνοντας πίσω στο χρόνο- το όνειρο, υποθέτω, κάθε ιστορικού. Για τους μη φυσικούς είναι σχεδόν κωμικό ότι ένα από τα κυριότερα επιχειρήματα εναντίον είναι το στοιχείο του παράδοξου. Φανταστείτε ότι σκοτώσατε την προγιαγιά σας! Οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας έχουν απαντήσει σ’ αυτό δίνοντας στους ταξιδιώτες του χρόνου έναν αυστηρό κώδικα συμπεριφοράς. Κάθε ταξιδιώτης στο χρόνο πρέπει να ορκιστεί πως δεν θα κάνει ανοησίες με την ιστορία. Κατά κάποιο τρόπο αισθανόμαστε ότι η ίδια η φύση πρέπει να εγείρει πιο ισχυρά φράγματα από τους ευμετάβλητους νόμους και συμβάσεις των ανθρώπων.


Εάν ήμουν φυσικός, θα εξέταζα επίσης τη συμμετρία ή την ασυμμετρία του χρόνου. Πόσο βαθιά είναι η διάκριση ανάμεσα σε μια διαδικασία που τρέχει μπροστά στο χρόνο και μια που τρέχει προς τα πίσω; Πόσο ουσιώδης είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια ταινία που τρέχει προς τα πίσω ή προς τα μπρος; Οι νόμοι της θερμοδυναμικής μοιάζουν να δίνουν μια ασυμμετρία. Είναι γνωστό πως δεν μπορείτε να επαναφέρετε ένα χτυπημένο αυγό στην αρχική του κατάσταση-κι ένα σπασμένο ποτήρι δεν κολλάει ξανά μόνο του.


Μπορεί η βιολογική εξέλιξη να αντιστρέψει το θερμοδυναμικό τόξο; Όχι, γιατί ο νόμος της αυξανόμενης εντροπίας ισχύει μόνο για τα κλειστά συστήματα και η ζωή είναι ένα ανοιχτό σύστημα, που οδηγείται αντίθετα στο ρεύμα από ενέργεια που έρχεται απ’ έξω. Αλλά και οι εξελικτικιστές έχουν τη δική τους εκδοχή πάνω στο ερώτημα εάν ο χρόνος έχει κατευθυντήριο τόξο. Είναι η εξέλιξη προοδευτική;


Ε, λοιπόν, μπορεί να μην είμαι φυσικός αλλά είμαι εξελικτικός βιολόγος και καλύτερα να μη με κάνετε να αρχίσω να μιλάω γι’ αυτό το συναρπαστικό ερώτημα.


Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία του Richard Dawkins στα εγκαίνια της έκθεσης “Γύρω από τον χρόνο” στο μουσείο Ashmolean, Οξφόρδη


Διαβάστε ακόμα


Ιστοσελίδα του Richard Dawkins


Ο κόσμος του Richard Dawkins