constitution-making … [is] the foremost and the noblest of all revolutionary deeds.
Hannah Arendt, On Revolution

Το «Κουτί της Πανδώρας» του Κώστα Βαξεβάνη στη ΝΕΤ στις 6 Ιουνίου 2011 έκλεισε το πρόγραμμα για τις διαδηλώσεις των «αγανακτισμένων» με τον Νίκο Ξυλούρη να ερμηνεύει την «Μπαλάντα του κυρ-Μέντιου» του Κώστα Βάρναλη. Αρχικά, φάνηκε αυτό ως μια επιλογή υπέρ της ηρωικής αντίστασης των διαδηλωτών στην Πλατεία Συντάγματος. Υπάρχει όμως και μία αιρετική ανάγνωση της διαδήλωσης, η οποία αναδύεται μέσα από το ποίημα.


Γράφει ο Βάρναλης: «Mεροδούλι, ξενοδούλι!/ Δέρναν ούλοι: αφέντες, δούλοι·/ ούλοι: δούλοι, αφεντικό/ και μ’ αφήναν νηστικό». Ο ομώνυμος αφηγητής εξηγεί τη γέννηση της ταξικής του συνείδησης εξαιτίας της εκμετάλλευσης του αφέντη του. Κατά τους διαδηλωτές, οι αφέντες είναι οι πολιτικοί, οι οποίοι εκμεταλλεύονται τον κοσμάκη που τώρα καλείται να κάνει θυσίες προκειμένου να διορθώσει οικονομικές ατασθαλίες για τις οποίες ουδεμία ευθύνη φέρει. Συναφεντάδες είναι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης τα οποία – κατά την ίδια λογική – έχουν ενεργήσει ως συμπαραστάτες της πολιτικής ολιγαρχίας.


Η αναδίπλωση αυτής της ταξικής συνείδησης φέρει δύο μορφές. Πρώτον, είναι η συνειδητοποίηση της δραματικής στιγμής στην οποία έχει βρεθεί η Ελλάδα. Η κατάσταση, κατά τους «αγανακτισμένους», έχει φτάσει στο απροχώρητο. Εξού και η απαξίωση της επιρροής οποιαδήποτε πολιτικού κόμματος. Εξού και η συρροή στο Σύνταγμα ανθρώπων που πάντα ήταν απολίτικοι ή που δεν είχαν συμμετάσχει στα πολιτικά για χρόνια. Εξού και η επιμονή κάποιων από τους διαδηλωτές, οι οποίοι επέμεναν στο πρόγραμμα ότι η διαμαρτυρία τους είναι κοινωνική – κι όχι πολιτική. Το όλο κοινωνικό φάσμα βρίσκεται σε πρωτοφανή κίνδυνο, κι επομένως επιβάλλεται η αγανάκτηση.


Δεύτερον, η ταξική συνείδηση εκφράζεται με το αίτημα για άμεση δημοκρατία. Αυτό το αίτημα ξενικά από την παρατήρηση ότι οι – ξεδιάντροποι – βουλευτές έχουν έμπρακτα υπονομεύσει την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Μία υπονόμευση που συνίσταται πρωταρχικά στο ότι εκλέγονται στην έδρα τους και κατόπιν δεν δίνουν σημασία στους πολίτες ψηφοφόρους. Τουναντίον, η άμεση δημοκρατία, όπως εξασκείται μπροστά από τη διεφθαρμένη Βουλή από τους «αγανακτισμένους», δίνει σ’ όλους τη δυνατότητα να εκφράσουν την άποψή τους. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η Πλατεία Συντάγματος μετατρέπεται σε νέα Αγορά της αρχαίας αθηναϊκής δημοκρατίας.


Αυτή η έκφραση της ταξικής συνείδησης ταίριαζε με μερικά με τα συναισθήματά μου, όταν έφτασα στην Αθήνα πριν από δέκα μέρες – μετά από απουσία τριών ετών – και διψασμένος για «επανάσταση» κατέβηκα στο Σύνταγμα και συναναστράφηκα με τους διαδηλωτές. Προερχόμενος από μια άκρως καπιταλιστική χώρα όπου η διαμαρτυρία είναι σχεδόν ανύπαρκτη – την Αυστραλία – ήθελα να πιστέψω ότι θα ζούσα κι εγώ με τους αγανακτισμένους ένα νέο Μάη του ’68 με «αιτήσεις για το αδύνατον».


Κι αν αυτές οι σκέψεις όμως μου περνούσαν από το μυαλό, η συνέχεια του τραγουδιού του Βάρναλη μου υπενθύμισε ότι η γέννηση της ταξικής συνείδησης μπορεί να έχει και ασυνείδητες επιπτώσεις: «Aνωχώρι, Kατωχώρι,/ ανηφόρι, κατηφόρι/ και με κάμα και βροχή,/ ώσπου μού βγαινε η ψυχή./ / Eίκοσι χρονώ γομάρι/ σήκωσα όλο το νταμάρι/ κ’ έχτισα, στην εμπασιά/ του χωριού, την εκκλησιά». Ο ένας αφέντης αντικαθίσαται εύκολα από έναν άλλο, αόρατο κι άφωνο αλλά εξίσου αμείλικτο – ένα αφέντη για το οποίον γίνεσαι δούλος χωρίς καν να το αντιλαμβάνεσαι. Αυτοί οι τελευταίοι στίχοι με ανάγκασαν να αναθεωρήσω την αρχική αντίληψή μου και να δω την αγανάκτηση των συγκεντρωμένων ως μία κατ’ εξοχήν θρησκευτική έκφραση.


Εφόσον συμφωνήσουμε να αντιληφθούμε τη θρησκευτικότητα ως μία λογική μορφή κι όχι απλά και μόνο ως την γραμμή μίας επίσημης εκκλησιαστικής εξουσίας, τότε είναι εύκολο να διακρίνουμε τη θρησκευτική διάσταση των δύο μορφών της επιφαινόμενης γέννησης της ταξικής συνείδησης των «αγανακτισμένων». Πρώτον, η ρητορική διάσταση της αίσθησης της κρίσης είναι η ρητορική της αποκάλυψης, την οποία βρίσκουμε όχι μόνο στο τελευταίο βιβλίο της Καινής Διαθήκης, αλλά και σε πλήθος ιστορικών πεπραγμένων. Δεν χρειάζεται να αναφερθώ επισταμένως στη ρητορική κατά την οποία η «άρρωστη» Ελλάδα χρειαζόταν την άμεση «χειρουργική» επέμβαση κάποιων συνταγματαρχών προκειμένου να «επιβιώσει» από την «αρρώστια» του κουμμουνισμού – μία «ιατρική επέμβαση» που είχε για φάρμακο τον ορθόδοξο εθνικισμό. Και πλήθος άλλων παραδειγμάτων από την ρητορική των χριστιανοφρονούντων βρίσκονται στην ιστορία.


Κι όπως εξάλλου επιχειρηματολογεί η Ναϊόμι Κλάην στο πρόσφατο βιβλίο της «The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism», η ρητορικής της αποκαλυπτικής κρίσης χαρακτηρίζει την νεοφιλελεύθερη εκμετάλλευση πολιτικών και οικονομικών προβλημάτων. Με άλλα λόγια, η ρητορική που αναφέρεται στο «τέλος του κόσμου μας» προέρχεται μεν από θρησκευτικά κείμενα, αλλά και ταυτόχρονα χρησιμοποιείται από φιλεκκλησιαστικές και νεοφιλελεύθερες δυνάμεις. Η όποια κρίση είναι εξίσου σημαντική με την έκφρασή της, καθώς κα με το πώς αυτή η έκφραση εξυπηρετεί – εκούσια ή ακούσια – συγκεκριμένα συμφέροντα.


Δεύτερον, η ιδέα της άμεσης δημοκρατίας που αναδύεται στο Σύνταγμα έχει μία μεγάλη διαφορά από την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία. Ενώ οι αγανακτισμένοι δίνουν σε όλους φωνή προκειμένου να αναδείξουν τον εξευτελισμό των κρατικών θεσμών, η άμεση δημοκρατία των Αθηναίων ήταν τουναντίον μία μορφή προστασίας και αναθεώρησης των θεσμών. Για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης στην όγδοη παράγραφο της «Αθηναίων πολιτείας» μας λέει για τον περίφημο νόμο του Σόλωνα που εξοστράκιζε όποιον δεν συμμετείχε σε πολιτικές διαμάχες. Με άλλα λόγια, η άμεση δημοκρατία είναι το αντίθετο από την απαξίωση των θεσμών.


Η άρνηση των θεσμών που προβάλουν οι «αγανακτισμένοι» σε συνδυασμό με την δήθεν ελευθερία να εκφράσουν όλοι τις απόψεις τους οδηγεί στη δεύτερη εισβολή της θρησκευτικότητας. Όταν ο Λούντβικ Βιτκενστάην γράφει ότι «ο άνθρωπος οφείλει να σιωπά όταν φτάνει στα όρια της γνώσης του», αυτό είναι ταυτόχρονα ένα κάλεσμα στον πολίτη να εκφράσει απόψεις με επιχειρήματα που η λογική μπορεί να κρίνει ως ορθα ή ως λανθασμένα. Τουναντίον, όταν όλες οι απόψεις είναι ισόβαρες και μάλιστα εκφρασμένες εκτός θεσμικού πλαισίου, τότε η λογική πάει περίπατο. Είναι μόνο μία επίφαση ελευθερίας να μπορεί κανείς να πει ό,τι θέλει όταν τα λεγόμενα αυτά πλέον δεν χρειάζεται να έχουν καν ένα δημόσιο αντίκρισμα – όταν τα λεγόμενα είναι καθαρά ιδιωτικές απόψεις. Η σιωπή, σε αντίθεση με τον Βιτκενστάην, τώρα δεν αναγράφεται στον άνθρωπο, αλλά σε αυτόν που είναι αμίλητος γιατί είναι η προϋπόθεση της ομιλίας. Δηλαδή στον «θεό». Ο άκρατος λόγος είναι λόγος θεοκρατικός. Που επίσης σημαίνει: η χωρίς όρια ελευθερία του λόγου δένει με αόρατα δεσμά στους ομιλητές.


Η κατάληξη της μπαλάντας – το ρεφρέν που τραγουδά ο Ξυλούρης – παίρνει από αυτή την οπτική γωνία μία ιδιαίτερη διάσταση: «Xάιντε θύμα, χάιντε ψώνιο,/ χάιντε Σύμβολον αιώνιο!/ Aν ξυπνήσεις, μονομιάς/ θά ρτει ανάποδα ο ντουνιάς». Αντί για τη ρητορική της αποκάλυψης την οποία επικαλούνται οι «αγανακτισμένοι» και η οποία οδηγεί στην θρησκευτικότητα, ο Βάρναλης επικαλείται τη ρητορική της αφύπνισης. Κοιμούμενος είναι όποιος είναι δέσμιος μίας αόρατης κι ως εκ τούτου ισχυροποιημένης λογικής εξουσίας. Η αφύπνιση – το κατ’ εξοχήν ρητορικό σχήμα της επανάστασης – φέρνει τα πάνω κάτω.


Μπορεί να λάβει χώρα μία τέτοια αφύπνιση στην πλατεία; Είναι δυνατόν να διαδραματιστεί στο Σύνταγμα μία πραγματική επανάσταση; Αυτό θα είναι αδύνατον όσο εξακολουθεί η ναρκισσιστική άρνηση των θεσμών, καθώς τότε «μόνο ένας άλλος θεός θα μπορέσει να μας σώσει» – και σίγουρα αργά ή γρήγορα ένας τέτοιος θεός θα μας κάνει την χάρη να μας εξουσιάσει. Είναι όμως δυνατή μία τέτοια επαναστατική αφύπνιση, αλλά μόνο αν τα οποιαδήποτε κουζινικά κύμβαλα γυρίσουν «ανάποδα», προς τις ιδιωτικές φωνές της δήθεν άμεσης δημοκρατίας. Δηλαδή, μόνο αν οι επαναστατούντες αποτινάξουν τον ιδιωτικισμό προκειμένου να υπερασπιστούν τον δημόσιο λόγο. Διότι η επανάσταση προϋποθέτει την επιθυμία όχι της κατάργησης, αλλά της αναδιάρθρωσης των θεσμών.

Η οργάνωση πολιτικών δράσεων μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων και κοινωνικής δικτύωσης γίνονται όλο και συχνότερες και η μαζικότητα τους αυξάνεται. Το φαινόμενο είναι δύσκολο να κατανοηθεί και να ερμηνευθεί, μέσα σε κάποιο γενικότερο πλαίσιο. Επιπλέον παρουσιάζει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, όπως η απουσία συγκεκριμένων θέσεων, που το εμποδίζουν να λειτουργήσει ως παράγοντας πίεσης και επηρεασμού. Σε αυτό το άρθρο επιχειρείται η κατανόηση των χαρακτηριστικών του φαινομένου, με βάση τον τρόπο λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων. Προτείνεται, επίσης, ένας μηχανισμός ανάπτυξης συγκεκριμένων θέσεων.


Εισαγωγή


Η πρώτες μεγάλες διαδηλώσεις, που οργανώθηκαν στην Ελλάδα μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων (blogs, forum συζητήσεων, κοινωνικής δικτύωσης κλπ) ήταν το 2008, ως αντίδραση στην δολοφονία του μαθητή Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου. Από τότε το φαινόμενο εντείνεται, τόσο ως προς τη συχνότητά του, όσο και ως προς τη μαζικότητά του. Το τελευταίο δείγμα, που τείνει να πάρει πανευρωπαϊκό χαρακτήρα, είναι το κίνημα των «Αγανακτισμένων».


Όλες οι πολιτικές δράσεις που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων έχουν κοινά χαρακτηριστικά, όπως:



• Κινούνται στα όρια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, χωρίς να την αρνούνται. Δεν αποδέχονται, όμως, τον ιδεολογικό/καθοδηγητικό ρόλο των πολιτικών κομμάτων, τα οποία βρίσκονται, συχνά, στο επίκεντρο της κριτικής τους.
• Εκφράζουν αρνητικές στάσεις και συναισθήματα μάλλον, παρά υποστηρίζουν συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις και δράσεις. Δεν καταθέτουν συγκεκριμένες προτάσεις πέρα από την έκφραση μιας γενικής δυσαρέσκειας.
• Χαρακτηρίζονται από απουσία συντονιστικών δομών.


Το γεγονός ότι κινούνται στα όρια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, καθώς και οι μορφές αυτό-οργάνωσης που υιοθετούν, κάνουν πολλούς να μιλούν για βήματα προς ανάπτυξη άμεσης δημοκρατίας.


Είναι διάχυτη η εντύπωση ότι τα χαρακτηριστικά, που αναφέρθηκαν παραπάνω, είναι δύσκολο να ερμηνευτούν, γεγονός που οδηγεί στο να αντιμετωπίζονται οι δράσεις, που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων, με συμπάθεια μεν, αλλά χωρίς αξία, όπως επίσης και με δυσπιστία για την έκβαση τους. Ένα πλαίσιο ερμηνείας μπορεί να συμβάλει ώστε οι δράσεις να αποκτήσουν κύρος, και να γίνουν πιο αποτελεσματικές. Στο παρόν άρθρο επιχειρείται η ανάπτυξη ενός τέτοιου πλαισίου, βασισμένου στα γενικότερα χαρακτηριστικά των διαδικτυακών κοινοτήτων. Προτείνονται, επίσης, μορφές οργάνωσης, που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη συγκεκριμένων θέσεων και προτάσεων.


Χαρακτηριστικά διαδικτυακών ομάδων


Οι διαδικτυακές κοινότητες άρχισαν να αναπτύσσονται με την εμφάνιση του διαδικτύου, τη δεκαετία του ’80. Οι μορφή τους και οι δυνατότητες τους επηρεάζονται ισχυρά από την διαθέσιμη, κάθε φορά, τεχνολογία. Αρχικά τα κύρια ενδιαφέροντα εστιάζονταν σε θέματα υπολογιστών και τηλεπικοινωνιών, αφού οι σχετικοί με το αντικείμενο ήταν, ουσιαστικά, και οι μόνοι που είχαν τις γνώσεις και τις δεξιότητες, για να συμμετάσχουν. Με την εξάπλωση του διαδικτύου και την εξέλιξη της τεχνολογίας, η θεματολογία των διαδικτυακών κοινοτήτων επεκτάθηκε σε όλα τα πεδία ενδιαφέροντος και η συμμετοχή σε αυτές αυξήθηκε θεαματικά.


Υπάρχει όμως ένα χαρακτηριστικό που μένει αναλλοίωτο, οι διαδικτυακές κοινότητες είναι θεματικές. Εφ’ όσον υπάρχει κάποιο κοινό ενδιαφέρον, μπορεί να δημιουργηθεί μια κοινότητα που το καλύπτει, ανεξάρτητα από τη γενικότερη κοσμοθεωρία και την ιδεολογία των συμμετεχόντων. Όποιος μοιράζεται το ενδιαφέρον, μπορεί να συμμετάσχει, ανεξάρτητα από τα γενικότερα πιστεύω του.
Οι συζητήσεις στρέφονται γύρω από το κοινό ενδιαφέρον και συνήθως είναι συγκεκριμένες, με καλά ορισμένο σκοπό. Οι τοποθετήσεις επί γενικότερων θεμάτων αποφεύγονται. Τα ίδια τα μέλη φροντίζουν ώστε οι συζητήσεις να μην ξεφεύγουν, γιατί, συνήθως, κάτι τέτοιο οδηγεί σε μεγάλες διαφωνίες και χαοτικές καταστάσεις.


Στις συζητήσεις, που διεξάγονται, είναι πολύ εύκολο να εκφραστεί μια άποψη, ή να σχολιαστεί η άποψη άλλου μέλους. Το γεγονός αυτό, σε σχέση με τις διαφορετικές κοσμοθεωρίες των συμμετεχόντων, έχει ως αποτέλεσμα το εύρος των απόψεων, που εκφράζονται, να είναι πολύ μεγάλο, ακόμη κι όταν το υπό συζήτηση θέμα είναι περιορισμένο.


Το συνολικό αποτέλεσμα των προαναφερθέντων είναι ότι, οι συζητήσεις στις διαδικτυακές ομάδες συμβάλλουν στην ανάπτυξη προσωπικής άποψης, αλλά συχνά δεν επιτυγχάνεται συμφωνία σε κοινή θέση. Πολλές φορές η επίτευξη κοινής θέσης δεν ανήκει καν στα ζητούμενα.


Οι διαδικτυακές κοινότητες δεν έχουν, συνήθως, ιεραρχική δομή. Σε κάποιες περιπτώσεις υπάρχουν οι συντονιστές (moderators), καθήκον των οποίων είναι να διαφυλάττουν κάποιους κανόνες στη συζήτηση, όπως καλή συμπεριφορά και αποφυγή υβριστικών φράσεων. Δεν έχουν όμως δικαίωμα παρέμβασης πέρα από καλά καθορισμένα και αποδεκτά από τους συμμετέχοντες πλαίσια. Κάθε απόκλιση από τα καθήκοντα τους γίνεται στόχος κριτικής, οπότε έχουν συνεχή κοινωνικό έλεγχο.


Χαρακτηριστικά κοινοβουλευτικού διαλόγου


Σε αυτό το σημείο μπορούμε να αντιπαραβάλουμε τις πρακτικές των διαδικτυακών ομάδων με τα χαρακτηριστικά του διαλόγου στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Η πρώτη παρατήρηση, που μπορούμε να κάνουμε, είναι ότι η κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι ένα σύστημα ιεραρχικό, σε αντίθεση με τη δομή των διαδικτυακών κοινοτήτων. Η «βάση», συνήθως, καλείται να εγκρίνει προτάσεις και προγράμματα διατυπωμένα από τα πολιτικά κόμματα. Οι «προτάσεις» περιγράφουν ένα γενικό πλαίσιο, στο οποίο υπάρχουν ασάφειες, τόσο στις λεπτομέρειες υλοποίησης, όσο και στα πρόσωπα που αναλαμβάνουν την προώθησή τους.


Για να πάρει κάποιος μέρος στην επεξεργασία και την διατύπωση των «προτάσεων» πρέπει συνήθως να είναι μέλος του πολιτικού κόμματος. Όχι μόνο να αποδέχεται ένα κοινό ιδεολογικό υπόβαθρο, αλλά και να είναι τυπικά ενταγμένος.


Η συχνότητα, με την οποία ζητείται η έγκριση διατυπωμένων θέσεων, που γίνεται με κάποιου είδους ψηφοφορία, μπορεί να χαρακτηριστεί μάλλον μικρή , σε σχέση με την ταχύτητα μεταβολής των οικονομικο-πολιτικών δεδομένων.


Ο βαθμός ασάφειας και δυνατότητας επηρεασμού των «προτάσεων» είναι διαφορετικός στα διαφορετικά ήδη πολιτικής δράσης. Π.χ. στη συνδικαλιστική δράση, οι συμμετέχοντες έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα επηρεασμού, μέσω της συμμετοχής τους σε γενικές συνελεύσεις. Αντίθετα κατά τις εκλογές για κεντρική κυβέρνηση, η δυνατότητα επηρεασμού και σχολιασμού είναι περιορισμένη και οι ασάφειες μεγαλύτερες.


Σύγκριση


Με βάση τα παραπάνω, μπορούμε να συγκρίνουμε τα χαρακτηριστικά του διαλόγου στις διαδικτυακές ομάδες και στην κοινοβουλευτική δημοκρατία, που δίνονται στον παρακάτω πίνακα:


Πίνακας. Σύγκριση χαρακτηριστικών διαλόγου




Οι διαφορές στα χαρακτηριστικά του διαλόγου, που δίνονται συνοπτικά παραπάνω, μπορούν να δικαιολογηθούν από του διαφορετικούς σκοπούς που εξυπηρετεί, σε κάθε περίπτωση. Στις διαδικτυακές κοινότητες προσανατολίζεται στην προσωπική ανάπτυξη, ενώ στην κοινοβουλευτική δημοκρατία στην ανάπτυξη κατευθύνσεων διοίκησης.


Στις κινητοποιήσεις που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων, τα δύο είδη διαλόγου συναντιούνται. Οι συμμετέχοντες είναι, φυσικά, κοινωνοί και των δύο ειδών, ως πολίτες τόσο της χώρας στην οποία διαμένουν, όσο και του διαδικτύου. Στη συγκεκριμένη περίπτωση φαίνεται να δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα στον διάλογο του τύπου των διαδικτυακών κοινοτήτων, που επιτρέπει άμεση έκφραση. Οι κυβερνώντες, όμως, φαίνεται να αντιλαμβάνονται τον διάλογο στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, αφού είναι ο τρόπος που κυρίως χρησιμοποιούν.


Πιστεύω ότι η αδυναμία κατανόησης των χαρακτηριστικών και δυναμικής των διαδηλώσεων οφείλεται, κυρίως, σε αυτό το γεγονός. Οι συμμετέχοντες συμπεριφέρονται ως ενεργοί πολίτες, πράγμα ζητούμενο σε όλες τις μορφές δημοκρατίας, αλλά βασιζόμενοι σε δομές και πρακτικές που δεν είναι ενταγμένες στη λειτουργία της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Οι κυβερνώντες και λειτουργούντες στα πλαίσια της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δυσκολεύονται να κατανοήσουν αυτή την πρακτική, που είναι διαφορετική από αυτή με την οποία έρχονται σε καθημερινή επαφή.


Διατύπωση θέσεων


Ένα από τα χαρακτηριστικά των διαδηλώσεων είναι η απουσία θέσεων. Πέρα από την έκφραση της γενικής δυσαρέσκειας, δεν διατυπώνονται αιτήματα και προτάσεις για συγκεκριμένα θέματα.
Το γεγονός μπορεί να δικαιολογηθεί από τον τρόπο λειτουργίας και οργάνωσης των διαδικτυακών κοινοτήτων. Η έκφραση δυσαρέσκειας απέναντι σε ένα γεγονός είναι εύκολη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλοι είναι δυσαρεστημένοι για τον ίδιο λόγο. Πολλές φορές οι λόγοι, για τους οποίους κάποιος είναι δυσαρεστημένος, δεν είναι σαφείς.


Αντίθετα, λόγω της θεματικής φύσης των διαδικτυακών κοινοτήτων η διατύπωση συγκεκριμένων θέσεων είναι δύσκολη. Η συζήτηση, για να έχει πιθανότητες θετικής κατάληξης, πρέπει να κινηθεί γύρω από κάποιο καλά καθορισμένο ζήτημα. Τα αποτελέσματα, για να είναι αποδεκτά, πρέπει να είναι συγκεκριμένα, πέρα από τη μορφή ενός γενικού πλαισίου, πράγμα που απαιτεί πολλές τεχνικές γνώσεις και χρόνο.
Η μη ιεραρχική δομή των κοινοτήτων δεν επιτρέπει τη λειτουργία «ομάδων μελέτης», οι οποίες, αντιπροσωπεύοντας τους συμμετέχοντες, θα αναπτύξουν και θα διατυπώσουν θέσεις, που στη συνέχεια θα εγκριθούν μέσω κάποιας ψηφοφορίας. Κάτι τέτοιο πλησιάζει στη λογική των πολιτικών κομμάτων, ενώ αντιβαίνει στις βασικές αρχές οργάνωσης και λειτουργίας των διαδικτυακών κοινοτήτων, από τις οποίες ξεκινούν οι δράσεις.

Οι παραπάνω παρατηρήσεις δεν σημαίνουν ότι τέτοιου είδους δράσεις είναι καταδικασμένες στην έκφραση αρνητικών μόνο στάσεων. Δείχνουν όμως την ανάγκη δημιουργίας διαδικτυακών κοινοτήτων, με σκοπό την ανάπτυξη εναλλακτικών προτάσεων σε συγκεκριμένα θέματα.

Υπάρχουν διαδικτυακές κοινότητες, που έχουν εξαιρετική παραγωγή σχεδόν σε όλα τα γνωστικά αντικείμενα. Οι παλαιότερες, περισσότερο ευσταθείς και καλύτερα οργανωμένες, είναι κάποιες που ασχολούνται με την παραγωγή ελεύθερου λογισμικού ανοικτού κώδικα (open source). Αν και καθαρά τεχνικής φύσης, οι κοινότητες αυτές διαθέτουν έναν καλά καθορισμένο και αποδοτικό τρόπο λειτουργίας, που οδηγεί τόσο στην παραγωγή καινοτόμων προϊόντων, όσο και στη συνέχεια της ίδιας της κοινότητας.

Η ανάλυση της λειτουργίας τέτοιων ομάδων ξεπερνά τις προθέσεις και τις δυνατότητες αυτού του άρθρου. Η δομή τους όμως θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως σημείο εκκίνησης για κοινότητες με σκοπό την ανάπτυξη εναλλακτικών προτάσεων επί συγκεκριμένων θεμάτων. Στις κοινότητες αυτές θα μπορούν να συμμετέχουν οι πάντες, ανάλογα με τις γνώσεις και τις ικανότητες τους, σε εθελοντική βάση. Οι προτάσεις και οι θέσεις που θα αναπτύσσουν πρέπει να είναι κωδικοποιημένες, αιτιολογημένες και εκφρασμένες με τρόπο ώστε να γίνονται όσο το δυνατόν ευκολότερα κατανοητές από το ευρύ κοινό.
Οι διοργανωτές πολιτικών δράσεων, π.χ. διαδηλώσεων, θα μπορούν να επιλέγουν από τις εναλλακτικές προτάσεις και να τις χρησιμοποιούν ως θέσεις και προτάσεις προς την εξουσία.


Μια τέτοια προσέγγιση απαιτεί ενεργούς πολίτες, που μπορούν να σκέπτονται αυτόνομα και να είναι διατεθειμένοι να προσφέρουν εθελοντικά μέρος του χρόνου, των γνώσεων και των δεξιοτήτων τους στο κοινό καλό. Απαιτεί επίσης υψηλό μορφωτικό επίπεδο, αφού το κάθε θέμα προϋποθέτει πλήθος ειδικών γνώσεων. Πιστεύω ότι, αν/όταν ένα τέτοιο κίνημα ξεκινήσει να εκδηλώνεται, τα οφέλη θα είναι τεράστια και η εξέλιξη του ραγδαία.


Συμπεράσματα


Στο άρθρο αυτό συγκρίναμε τη λειτουργία του διαλόγου στις διαδικτυακές κοινότητες και την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Υποστηρίξαμε ότι η αδυναμία κατανόησης των χαρακτηριστικών των πολιτικών δράσεων, που οργανώνονται μέσω διαδικτυακών κοινοτήτων, οφείλεται στα διαφορετικά χαρακτηριστικά, έννοιες και πρακτικές του διαλόγου στη κάθε περίπτωση.
Μελετήσαμε κάποια χαρακτηριστικά των διαδικτυακών κοινοτήτων και δείξαμε πώς αυτά μεταφέρονται στο κίνημα των «Αγανακτισμένων». Τέλος προτείναμε ένα μηχανισμό ανάπτυξης θέσεων και προτάσεων, που θα μπορούσε να παράσχει το θεωρητικό υπόβαθρο σε μελλοντικές κινητοποιήσεις.


Ο Αλέξανδρος Μελίδης είναι Πολιτικός Επιστήμονας

O Πρόδρομος Τσιαβός έχει εκτεταμένη εμπειρία ως σύμβουλος σε θέματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας, Τηλεπικοινωνιών, Πληροφοριακών Συστημάτων και Καινοτομίας τόσο στον ακαδημαϊκό όσο και στον ιδιωτικό χώρο.

Διάβασα πρόσφατα στη New York Times ότι το F.B.I. επιδιώκει όλες οι εταιρίες διακίνησης περιεχομένου στο διαδίκτυο να επιτρέψουν την κατά περίπτωση παρακολούθηση (wiretaps). Για την ακρίβεια ο διευθυντής τού F.B.I. Robert S. Mueller III ταξίδευσε τον Νοέμβριο τού 2010 στην Silicon Valley για να συναντήσει πολλούς υψηλόβαθμους εμπειρογνώμονες τεχνολόγους σχετικούς με το wiretapping.[1] Είναι φανερό ότι οι συζητήσεις αυτές μεταξύ F.B.I. και senior managers οργανισμών όπως η Google και το Facebook, παρόλο πού ανακοινώθηκαν ανοικτά, αναδύουν σαφείς ενδείξεις συσκότισης των πραγματικών λόγων πού επιτελούνται. Η διαδικασία δηλαδή μπορεί επιφανειακά να έχει την διαφάνεια της δημοσιότητας αλλά δεν πείθει σχετικά με τα πραγματικά κίνητρα. Και αυτό διότι οι συζητήσεις τους δεν λαμβάνουν καθόλου υπόψη την δημόσια κουβέντα για το wiretapping ούτε πηγάζουν ή εδράζονται σε κάποιες δικαιολογημένες ανησυχίες της πλειοψηφίας των εμπλεκομένων (stakeholders). Είναι ευκόλως εννοούμενο και από τον αρθρογράφο της New York Times ότι ο κος Mueller επιθυμεί να επεκτείνει τις αρμοδιότητες του F.B.I. ειδικότερα δε να διευρύνει την νομοθεσία του 1994. Η νομοθεσία αυτή απαιτεί από τούς παρόχους τηλεφωνικών και ευρυζωνικών υπηρεσιών (όπως οι Verizon και Comcast) να διασφαλίζουν άμεσα την συμμόρφωση στις κατά περίπτωση δικαστικές αποφάσεις παρέμβασης/ παρακολούθησης (wiretapping). Διαφαίνεται ότι το F.B.I. επιδιώκει μία επέκταση πού να αφορά τα κοινωνικά δίκτυα, τις υπηρεσίες, και το περιεχόμενο πού διακινείται. Οι αρχές πού ασχολούνται με την δημόσια ασφάλεια ζητούν έναν νόμο πού να καλύπτει τις εταιρίες τού διαδικτύου. Φαίνεται ότι η σκέψη τους είναι να ενεργοποιήσουν ειδικά μέτρα ενίσχυσης της ενημέρωσης των αρχών ασφαλείας, ειδικά τώρα πού αυξάνονται εκθετικά αυτής της μορφής οι ανθρώπινες επικοινωνίες. Από την άλλη μεριά εγείρονται ζητήματα προσωπικών δεδομένων αλλά και ευρύτερων ανησυχιών, όπως αυτές πού έθεσαν από το υπουργείο εμπορίου και εσωτερικών των Η.Π.Α. σχετικά με την παρεμπόδιση της καινοτομίας και της δημιουργίας. Είναι επίσης σημαντικό να αναφερθούμε και στην δυνατότητα εκμετάλλευσης των νέων μέσων και αυτής της πρακτικής ασύλου πού ενσωματώνουν καταπιεστικά καθεστώτα (π.χ. ότι συμβαίνει τώρα στις Αραβικές χώρες Αίγυπτο, Λιβύη κλπ ) για την καταγραφή και αναγνώριση πολιτικών αντιπάλων.


Τα πράγματα ως συνήθως δεν είναι απλά, υπάρχει μία πολύ λεπτή γραμμή μεταξύ της έγκαιρης ενημέρωσης των αρχών προστασίας και των πολιτών από την μία και της έγκυρης συνεπούς και μη υποβολιμαίας διαχείρισης της διαδικασίας από την άλλη. Η προστασία τού δημοσίου συμφέροντος είναι τελικά μία καθαρά πολιτική πράξη με πολλές παραμέτρους.[2] Εκτός όμως από παραμέτρους έχει και πολλούς αγνώστους και διατηρεί έτσι την έννοια της συνάρτησης, δηλαδή για συγκεκριμένες τιμές των αγνώστων έχουμε μοναδιαία (εντελώς διαφορετική) κατάσταση πραγματικότητας. Με άλλα λόγια δεν μας επιτρέπεται να πούμε ότι το ίδιο αποτέλεσμα θα είχαμε εάν η πολιτική μας απόφαση (το μοντέλο πολιτικής πού επιλέγουμε) θα χρησιμοποιούσε δέκα κιλά περιοριστικών μέτρων αντί είκοσι. Η διαφορά των δέκα κιλών από τα είκοσι μπορεί να είναι η διαφορά μεταξύ δημοκρατίας και αυταρχισμού.


Στην περίπτωση της διαφάνειας στην πολιτική πρέπει να επισημάνουμε ότι κυκλοφορούν πολλοί απλοϊκοί αφορισμοί, πολλές προκατειλημμένες απόψεις με έκδηλη την κίνητρο- ποίηση ορμέμφυτων με αποτέλεσμα να εμφανίζονται ατέρμονες φιλοσοφικής μορφής και χαρακτήρα πλατφόρμες. Στην τεχνοκρατική πλευρά της Ευρώπης, για παράδειγμα, από τον Μάρτιο τού 2010 μέσα από την “Europe 2020 Strategy – A strategy for smart, sustainable and inclusive growth – COM(2010) 2020″ τίθεται ένα όραμα για την επίτευξη υψηλών επιπέδων απασχόλησης, χαμηλών εκπομπών ρύπων, υψηλής ανταγωνιστικότητας, παραγωγικότητας και …κοινωνικής συνοχής. [3] Βέβαια η Ευρωπαϊκή προσέγγιση είναι καινοτόμα αφού τα προωθεί όλα μαζί ώστε να συνεπικουρούνται και να αλληλοϋποστηρίζονται, είναι όμως … εύκολο; Δεν νομίζω….αλλά ελπίζω. Αυτός ο πόλεμος μεταξύ ανάπτυξης και απασχόλησης επηρεάζει την κοινωνική συνοχή, διασαλεύει την ασφάλεια των πολιτών, των επιχειρήσεων, τού επιχειρείν αλλά και την γενικότερη δημόσια ζωή επιφέροντας κατακερματισμούς και ομαδοποιήσεις στην κοινωνία. Οι τελευταίες μπορεί να αναβιώνουν διαχωρισμούς από το παρελθών, δηλαδή ταξικούς φυλετικούς εθνικούς οικονομικούς και λοιπούς προαιώνιους (π.χ. Θρησκευτικούς). Αυτό είναι άλλωστε περισσότερο φανερό αφότου αυτός ο πόλεμος οδήγησε σε ξέφρενη πορεία τα οικονομικά μεγέθη και στην ‘αποκανονοποίηση’ της αγοράς στην Αμερική. Το τελευταίο πρακτικά ήταν η βαθύτερη αιτία της Παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και υπήρξε η αφορμή για την δική μας εγχώρια Ελληνική κρίση. Στην πλατφόρμα Europe 2020 ένα από τα επτά μεγάλα σχέδια/ πρωτοβουλίες αφορούν την Ψηφιακή Ημερήσια Διάταξη για την Ευρώπη (Digital Agenda for Europe) πού επιδιώκει να ορίσει τι χρειάζεται η Ευρώπη από την Τεχνολογία των Τηλεπικοινωνιών και της Πληροφορίας και πoιo ρόλο πρέπει να παίξει αυτός ο τομέας. Ειδικά για την διαφάνεια υπάρχει ένα σύνολο δράσεων για το άνοιγμα της πρόσβασης στο περιεχόμενο, για την ασφάλεια και την εμπιστοσύνη στην τεχνολογία και το περιεχόμενο κ.λ.π. Η τεχνοκρατική προσέγγιση διασφαλίζει την ουσιαστική ενασχόληση με το επιδιωκόμενο και την αντικειμενική επιλογή βέλτιστων λύσεων και πρακτικών, επιστημονικά άρτιων και τεχνολογικά επιτεύξιμων. Διασφαλίζει όμως στην πράξη και την προστασία της ιδιωτικής ζωής, την προστασία των δεδομένων και την ασφάλεια στη καθημερινή ζωή; Αυτό μένει να αποδειχθεί. Πως έννοιες τόσο απέναντι, όπως η ελεύθερη πρόσβαση στο περιεχόμενο και η ιδιωτικότητα μπορούν να συνυπάρξουν; Πρακτικά δηλαδή μπορούμε να ρωτήσουμε με τι τρόπο θα λειτουργεί το F.B.I ή τα αντίστοιχα Ευρωπαϊκά δίκτυα ώστε να είναι και αποδοτικά αλλά και δημοκρατικά;


Η πολιτική έχει στα χέρια της την δυνατότητα και την διακριτική ευχέρεια του χρονοπρογραμματισμού των δράσεων διαφάνειας και την μετάπτωση από την σύγχρονη διάχυση της διαφάνειας στην ασύγχρονη. Με άλλα λόγια μπορούν να λειτουργήσουν μηχανισμοί που να διασφαλίζουν την καταγραφή των επιλογών και των πράξεων υλοποίησης πολιτικών και την διάχυση της πληροφορίας σε ‘near real time’. Οι λειτουργίες ‘hard real time’ αποδεικνύονται πολλές φορές ασύμφορες και ατελέσφορες. Η ασύγχρονη διάχυση της πληροφορίας δεν είναι απαραίτητο ότι θα εμποδίζει τις Δημοκρατικές λειτουργίες, όμως η διαστρέβλωση η απόκρυψη και η παραπλάνηση είναι αντιδημοκρατικές πρακτικές. Πόσο επικίνδυνο είναι να συζητάμε για ασύγχρονη διάχυση της διαφάνειας; Πολύ! και ακόμα περισσότερο εάν είμαστε μέσα σε ένα περιβάλλον εχθρικό (adversarial),[4] δηλαδή με παγιωμένους στόχους επιδιώξεις και μακροχρόνιες πολιτικές. Όταν όμως ανατίθεται η διαχείριση σε Δημοκρατικά εκλεγμένο επιτελείο, τότε η επικινδυνότητα εξαρτάται από το επιτελείο το οποίο προφανώς πρέπει να υποθέσουμε ότι εξ ορισμού δεν εμπεριέχει χαρακτηριστικά ‘εχθρότητας’ (adversity). Για παράδειγμα πόσο επικίνδυνο είναι να μιλάμε για συνεκμετάλλευση κοιτασμάτων φυσικών πόρων σε αμφισβητούμενες από τούς εμπλεκόμενους ζώνες και μάλιστα να λειτουργούμε με σύγχρονη διάχυση της διαφάνειας ανακοινώνοντας λεπτομέρειες σε ‘hard real time’? Είναι ρητορικό το ερώτημα αφού ακόμα και γονιδιακά ερμηνεύεται πως αυτό πού στην γλώσσα της οικονομίας λέγεται «αισιοδοξία» ή «κλίμα» πηγάζει από την ανθρώπινη συμπεριφορά και τον τρόπο πού ‘εμβαπτιζώμενη’ σε συγκεκριμένο «κλίμα» αποδίδει ή δεν αποδίδει (η συμπεριφορά) αποτελέσματα.[5] Άραγε η δημιουργία «κλίματος» στην εξωτερική πολιτική δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στις επιλογές διάχυσης της πληροφορίας;


Σκεφθείτε την άσκηση διοίκησης σε διαφορετικούς χώρους και τομείς, μικρές επιχειρήσεις, πολυεθνικές, δημόσιοι οργανισμοί, διεθνείς οργανισμοί αλλά ακόμα και οικιακή οικονομία. Το κυρίαρχο στοιχείο που υφέρπει παντού είναι η απρόβλεπτη συμπεριφορά του ανθρώπινου παράγοντα. Είναι γεγονός ότι ο ανθρώπινος παράγοντας διέπεται από φυσιολογικά ή τεχνητά, βιολογικά, οικονομικά, γνωστικά, ψυχολογικά και άλλα ετερογενώς περιγραφόμενα δεδομένα. Έτσι όταν ένας προϊστάμενος, διευθυντής, υπουργός, πρόεδρος ή άλλος αποφασίσει να εφαρμόσει μια πολιτική της αρμοδιότητάς του, υποθέτει ότι ισχύουν δεδομένες αρχικές συνθήκες. Όμως μετά από την διάχυση της πληροφορίας ισχύουν οι ίδιες άραγε αρχικές συνθήκες στις οποίες υπολόγιζε;


Το παράδειγμα της Ιαπωνίας με την ραδιενέργεια στην Fukushima είναι χαρακτηριστικό. Πόσο αποδοτική είναι η άμεση πληροφόρηση ότι η ανιχνευθείσα ποσότητα ραδιενέργειας στο νερό που βγαίνει από τον «πάσχοντα» αντιδραστήρα είναι δέκα εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από το συνηθισμένο (στοιχείο που μετά διαψεύσθηκε); Δεν δημιούργησε «κλίμα»; Στην Ελλάδα (και αλλού) αυτό δεν θα αρκούσε για να αδειάσουν τα SuperMarket και να δημιουργηθούν ποικίλες κρίσεις; Πόσο χρήσιμο είναι αυτό που λέγεται «εν θερμώ» σε μείζονα κλίμακα, με κίνδυνο εκμετάλλευσης από μεθοδευμένες μειοψηφίες, βλέπε οικονομικούς- πολιτικούς αντιπάλους, διεθνείς κερδοσκόπους κ.α.; Έναντι της αλήθειας, πού ανιχνεύεται πλήρως και με ψυχραιμία και εξ’ αιτίας της ενεργοποιούνται ψύχραιμες αντιδράσεις και ενεργοποιούνται αντίστοιχες πολιτικές διαδικασίες, δεν μπορεί να θεωρείται Δημοκρατικότερη ή αποδοτικότερη η σύγχρονη διάχυση (άλογη άμεση Διαφάνεια) πού μπορεί να καθιστά επιλεχθείσες πολιτικές διαδικασίες ανέφικτες (ή στην καλύτερη περίπτωση πού θα μειώνει τις εναλλακτικές επιλογές) και ατελέσφορες.


Με άλλα λόγια η πληροφορία και η στιγμή δημοσίευσης δεν είναι όλη η αλήθεια, αφού η κίνηση αυτή δημιουργεί παρενέργειες που επιδρούν στην αλήθεια. Έτσι μπορεί να υποθέσει κανείς ότι υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου η ασύγχρονη διαφάνεια είναι όχι απλά αποτελεσματικότερη ή ο πλέον συντεταγμένος τρόπος διάχυσης της αλήθειας, είναι στην ουσία ο μόνος τρόπος διάχυσης που προετοιμάζει και διασφαλίζει την Δημοκρατική πλήρη και αδιάβλητη πληροφόρηση σε μείζονα κλίμακα. Μπορούμε να καταθέσουμε λοιπόν ότι η ασύγχρονη Διαφάνεια δεν πάσχει από Δημοκρατικότητα όταν καιροσκοπώντας πολεμείται η κερδοσκοπία.


Όταν καταλάβουμε ότι η εχθρότητα δεν είναι παρά μια ανθρώπινη κατάσταση, τότε θα αξιολογήσουμε πόσο ασύμφορη και ατελέσφορη πρακτική μπορεί να αποβεί η «αθώα» σύγχρονη διάχυση ή άμεση Διαφάνεια. «Αθώος» στην πολιτική συχνά σημαίνει ο έχων κρυφή ατζέντα και άρα μπορούμε να συμπεράνουμε ότι εντέλει η σύγχρονη διάχυση μπορεί να υπονοεί και αντιδημοκρατικές πρακτικές!


Για να κλείσουμε με την χρήση επιστημονικών εργαλείων η έννοια της διαφάνειας είναι εκ των πραγμάτων ένα ερώτημα πού τίθεται στα μοντέλα πολιτικής πού χρησιμοποιούνται κατά την υποστήριξη αποφάσεων.[6] Βέβαια ο μέσος πολίτης δεν γνωρίζει άλλες μεθόδους για να κρίνει τις πολιτικές εκτός από σχολιασμούς τού συρμού (συντηρητική, προοδευτική, αντιδραστική κλπ). Τι σημαίνει όμως συντηρητική φωνή στο θέμα της διαφάνειας όταν διακυβεύονται αξίες διαχρονικά ζωτικές (προσωπική ασφάλεια, περιουσία, εδαφική ακεραιότητα); Τι συμβαίνει όταν οι ‘προοδευτικές’ φωνές περί διαφάνειας εκφέρονται από μία θέση και φύση συντηρητική (στατική) πού πλέον είναι συνυφασμένη με την μέση καθημερινότητα όλων μας (ιδίως εάν τη συγκρίνουμε με την καθημερινότητα προηγούμενων γενεών);


Με γνώμονα την φθηνή συνδικαλιστική εκφορά εύκολων συνταγών Δημοκρατικότητας και ‘καλής δημόσιας συμπεριφοράς’, εκφορά πού πολλοί αναδεικνύουν ως το γενεσιουργό στοιχείο της κακοδαιμονίας στην Ελληνική κοινωνία – οικονομία, μπορούμε να κατανοήσουμε την αξία και την ανάγκη επανακαθορισμού των πολιτικών ίσως και των ιδεολογιών μέσα σε μία νέα Διάφανη πραγματικότητα.


Όλα αυτά υπογραμμίζουν την δυσκολία τού εγχειρήματος ‘διαχείριση της διαφάνειας’. Δύσκολα θα βρεις νομοταγή πολίτη, πολιτικό και κρατικό λειτουργό πού θα έχει εμπεριστατωμένη άποψη εναντίον της διαφάνειας, αλλά και δύσκολα θα βρεις αντίστοιχα κάποιον πού θα επιχειρηματολογήσει χωρίς στείρα προπαγάνδα υπέρ της Διαφάνειας ως εργαλείο. Τα φληναφήματα περί χάσματος μεταξύ των στόχων και των αποτελεσμάτων των πολιτικών διαφάνειας εύκολα αποκρούονται με παραδείγματα όμως η διαφάνεια ως εργαλείο πολιτικής είναι ένα υπαρκτό γεγονός πού πρέπει η Ελληνική κοινωνία να συμφιλιωθεί μαζί του. Έτσι μόνο θα μπορεί ο πολίτης να γνωρίζει και να κρίνει τις επίσημες απαντήσεις της κεντρικής διοίκησης σε Δημοκρατικά ερωτήματα (π.χ. Γιατί καθυστερεί η υλοποίηση τού ΕΣΠΑ: λόγω επιλογής οικονομικής πολιτικής, λόγω επιβαλλόμενης οικονομικής πολιτικής, λόγω τεχνικών προβλημάτων, ή άλλο;). Απουσία απάντησης σημαίνει απουσία πολιτικής. Περιληπτικά μία πολιτική διαφάνειας μπορεί να διεκδικεί να επιτυγχάνει:



• μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στην υλοποίηση της υπηρετούμενης πολιτικής,
• καλύτερη αποτίμηση, καταγραφή και συνέπεια στα οφέλη για την κοινωνία τούς πολίτες και τις επιχειρήσεις,
• αυξημένη συμμετοχή με μεγαλύτερη αλληλεπίδραση πολιτών και κεντρικής διοίκησης,
• μεγαλύτερη διακριτότητα και αιτιολόγηση της πληροφορίας για την επίπτωση των κοινωνικής και οικονομικής φύσης αποφάσεων,
• αυξημένη ετοιμότητα και ευελιξία αντίδρασης σε κοινωνικές απαιτήσεις,
• αυξημένη εμπιστοσύνη των εμπλεκομένων και τού ευρύτερου Κοινού στους όρους διακυβέρνησης, όσον αφορά την Κεντρική Διοίκηση,
• ενδυνάμωση των ανταγωνιστικών θέσεων της Βιομηχανίας και των Μικρών και Μεσαίων Επιχειρήσεων όσον αφορά την Οικονομία.


Έτσι πρέπει να γίνει αντιληπτό το πλαίσιο και να μην συγχέουμε την αλήθεια με την άμεση είδηση. Αλλιώς η αλήθεια είναι καταδικασμένη να απολογείται με ηθικούς όρους, με αποτέλεσμα να διακινδυνεύει να ακυρωθεί από τον λαϊκισμό.


Η Ελληνική κεντρική διοίκηση πρέπει να έχει δημόσιους στόχους. Σε εμένα, ειλικρινά, δεν ήταν πάντοτε ξεκάθαροι. Ίσως αυτό να συνέβαινε επειδή χρησιμοποιούταν η Διαφάνεια ως εργαλείο. Ίσως πάλι απλά να υπήρχε πολιτική μη Διαφάνειας. Το κακό σενάριο είναι το ομιχλώδες αυτό τοπίο να προέκυπτε τυχαία ή και χαοτικά. Είναι επιτακτική πλέον ανάγκη στην νέα ψηφιακά ενισχυμένη κοινωνία να περάσουμε από την έννοια της άκριτα συγχρονισμένης Διαφάνειας στην έννοια της ασύγχρονης ώστε να ανεξαρτητοποιηθεί από την διάχυση της πληροφορίας, με προκαθορισμένα όμως και μετρήσιμα επιχειρήματα πού θα είναι και αυτά με την σειρά τους Διάφανα. Μόνο έτσι η έννοια αυτή θα περάσει από τον μύθο στην πραγματικότητα και θα αποτελέσει εργαλείο πολιτικής και στην Ελλάδα.


Αναφορές

[1] Savage Charlie (2010), “F.B.I. wants Web firms to allow wiretaps”, The New York Times, December 2010.

[2] Βλ. ÖztÜrk M., Tsoukiàs A. “Bipolar Preference Modelling and Aggregation in Decision Support'”, International Journal of Intelligent Systems, vol. 23, 970-984, 2008; Tsoukiàs A. “From Decision Theory to Decision Aiding Methodology”, European Journal of Operational Research, vol. 187, 138 – 161, 2008; ÖztÜrk M., Tsoukiàs A. “Modeling uncertain positive and negative reasons in decision aiding”, Decision Support Systems, vol. 43, 1512-1526, 2007; Tsoukiàs A., “Aiding to decide: concepts and issues”, στο R. Bisdorff, L. Dias, V. Mousseau, M. Pirlot (eds.), Evaluation and Decision Models: real case studies, Springer-Verlag, Berlin: υπό έκδοση; και Maudet N., Ouerdane W. and Tsoukiàs A., “Argumentation Theory and Decision Aiding”, στο J. Figueira, S. Greco, και M. Ehrgott (eds.), New Trends in Multiple Criteria Decision Analysis, Springer Verlag, Berlin, 177-208, 2010.

[3] Digital Agenda for Europe, “Every European Digital” Neelie Kroes, http://ec.europa.eu/digital-agenda, Brussels 19.5.2010

[4] Βλ. Rios Insua, D., Rios, J., Banks, D. 2009. Adversarial Risk Analysis, Journal American Statistical Association, 104, 841-854 και Rios Insua, D., Ruggeri, F., Wiper, M. 2011. Bayesian Analysis of Stocahstic Processes, Wiley.

[5] Βλ. Stefano Moretti, Vito Fragnelli, Fioravante Patrone, Stefano Bonassi. 2010. “Using coalitional games on biological networks to measure centrality and power of genes”, Bioinformatics, 26 (21): 2721-2730; F. Benamara, S. Kaci, and G. Pigozzi. Individual opinions-based judgement aggregation procedures. στο Proceedings of MDAI 2010 – The 7th International Conference on Modeling Decisions for Artificial Intelligence, LNAI series, 27 – 29 October 2010, Perpignan, France; και G. Boella, C. da Costa Pereira, G. Pigozzi, A. Tettamanzi, και L. van der Torre. “The role of goals in belief selection”. Logic Journal of the IGPL, υπό έκδοση.

[6] Βλ. Boella et al. “The role of goals in belief selection” και Rios et al. Bayesian Analysis of Stocahstic Processes.

Από τις 29 πιο εκβιομηχανισμένες οικονομίες στον κόσμο, η χώρα με τη δεύτερη θέση στις ταχύτερες και βαθύτερες περικοπές είναι το Ηνωμένο Βασίλειο των David Cameron και George Osborne. Η μοναδική χώρα όπου η μείωση του ελλείματος είναι ταχύτερη είναι η Ελλάδα. Οπότε την εβδομάδα όπου Σοσιαλιστές και Δημοκρατικοί Ευρωβουλευτές συγκεντρώνονται στην Αθήνα, ποια είναι τα πολιτικά μαθήματα από το αδελφό κόμμα του Εργατικού Κόμματος, δηλαδή το ΠΑΣΟΚ, για το πώς θα έπρεπε να αντιδράσει στην κρίση η Αριστερά στη Βρεταννία και σε όλη την Ευρώπη;


Πρώτον, βγάλτε από το μυαλό σας τον Ευρω-σκεπτικιστικό χλευασμό των Συντηρητικών για την Ευρωζώνη. Το ΠΑΣΟΚ κέρδισε τις εκλογές στην Ελλάδα ύστερα από τις αποτυχίες της προηγούμενης συντηρητικής κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας. Παρά τις σοβαρές επιπτώσεις των περικοπών και των αναταραχών στους δρόμους, διατηρούν τη δημόσια εμπιστοσύνη για το χειρισμό της κρίσης, καταγράφοντας συνεχώς τα αποτελέσματα των σφυγμομετρήσεων της κοινής γνώμης. Πάνω απ’ όλα, οι προτάσεις για οικονομική μεταρρύθμιση που ήταν τόσο αναγκαίες για την Ελλάδα ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της διακύρηξης του ΠΑΣΟΚ και δεν επιβλήθηκαν ακούσια από εξωτερικούς παράγοντες.


Όμως το ξεκάθαρο μήνυμα για εμάς από τους συναδέλφους μας του ΠΑΣΟΚ, είναι ότι οι Σοσιαλιστές στην Ευρώπη θα έπρεπε να κάνουν τη διάκριση μεταξύ μεταρρύθμισης και λιτότητας. «Πολύ μακριά, πολύ γρήγορα» δεν θα έπρεπε να είναι απλώς η επωδός για τους δυο Ed του Εργατικού Κόμματος, αλλά για τους Σοσιαλιστές σε όλη την Ευρώπη. Μέσα σε πέντε χρόνια οι περικοπές που σχεδιάζονται για την Ευρώπη σαν σύνολο θα κάνουν τις δημόσιες επενδύσεις να πέσουν στο 1.5% του ΑΕΠ αντί για το 2.5% του 2010. Η ανεργία που ήδη είναι στα 23 εκατομμύρια συνεχίζει να ανεβαίνει.


Έτσι στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της προηγούμενης εβδομάδας, ήταν ζωτικής σημασίας τα επιχείρηματα της αριστεράς και των συνδικάτων να αποτρέψουν με επιτυχία τη συμφωνία για ένα Ευρωσύμφωνο που είχε απειλήσει ότι θα είναι τελείως αντιπληθωριστικό και θα κλείδωνε μόνιμα τη μονεταριστική δημοσινομική πολιτική σε Ευρωπαϊκό επίπεδο. Η μειοψηφία των κεντροαριστερών κυβερνήσεων, της Ελλάδας συμπεριλαμβανομένης, κατάφεραν να πάρουν σημαντικές συστάσεις για τη δημιουργία θέσεων και το σεβασμό για συλλογικές διαπραγματεύσεις μέσα στη συμφωνία. Η Γερμανία απέτυχε με την επιμονή της ότι κάθε χώρα θα έπρεπε να εισάγει συνταγματικές απαιτήσεις για να σεβαστούν το Σύμφωνο. Όμως οι Συντηρητικοί κατόρθωσαν να απορριφθεί οποιαδήποτε αναφορά σε κοινωνικά δικαιώματα.


Μιλώντας στη Σοσιαλιστική Ομάδα των Ευρωβουλευτών, ο Έλληνας Πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου είπε ότι η Ελλάδα έχει μειώσει το έλλειμα κατά 6%, έχει μεταρρυθμίσει τις συντάξεις για να είναι βιώσιμες, άνοιξε πάνω από εκατό επαγγέλματα, εισήγαγε την ιδιωτικοποίηση από τους δρόμους και τα αεροδρόμια μέχρι τα τυχερά παιχνίδια, τώρα δημοσιεύει όλες τις δαπάνες της κυβέρνησης στο Διαδίκτυο κι ότι η χώρα στην ουσία βρίσκεται σε καλό δρόμο για να έχει πλεόνασμα μέχρι το 2012. «Δεν είμαστε μια φτωχή χώρα, είμαστε μια χώρα με φτωχή διακυβέρνηση», μας είπε. Ο Παπανδρέου όμως καταρρίπτει το Συντηρητικό μύθο ότι οι αγορές θα επιλύσουν τα πάντα όταν οι τράπεζες και οι οργανισμοί αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας αρνούνται να παραδεχτούν όσα έχουν κατορθώσει οι επίπονες μεταρρυθμίσεις. Επίσης επιτίθεται στους Συντηρητικούς ισχυρισμούς ότι η κρίση είναι μια κρίση υψηλής σπατάλης για την κοινωνική πρόνοια και μια κρίση ασωτίας γενικώς, όταν το πραγματικό φταίξιμο θα έπρεπε να αποδοθεί στην έλλειψη διαφάνειας στις χρηματοπιστωτικές αγορές και τις διεφθαρμένες πρακτικές στο χρηματοπιστωτικό τομέα.
Αναγνωρίζει αυτό το πρόβλημα όχι σαν πρόβλημα διαφθοράς, αλλά της ίδιας της δημοκρατίς που απειλείται από μια «υπερ-τάξη» στην οποία ο πλούτος, η εξουσία και η επιρροή έχουν υπερ-συγκεντρωθεί στα χέρια λίγων. «Η Ευρώπη χρειάζεται μια δημοκρατική επανάσταση για να δυναμώσουν οι θεσμοί μας σαν παρόμοια μ’ εκείνη όσων διαμαρτύρονται στην πλατεία Ταχρίρ», μας είπε.


Σπάνια ακούμε να μιλάει έτσι ένα κόμμα που είναι στην κυβέρνηση κι όχι στην αντιπολίτευση, και φέρει πραγματικό κύρος όταν εκφέρεται από ένα προηγούμενο οικονομικής ευθύνης. Αλλά οι ιδιωτικές συζητήσεις με συναδέλφους του ΠΑΣΟΚ υποννοούν ότι υπάρχουν τρία βασικά μαθήματα από την Ελληνική κρίση για το Εργατικό και αδελφά μας κόμματα κατά μήκος της Ευρώπης.


Πρώτον, είναι ουσιαστικό για την Αριστερά να προσφέρει ένα όραμα. Τα κόμματα της δεξιάς χειρίζονται τις περικοπές σα λογιστική άσκηση και δίνουν ελάχιστες ελπίδες σ’ αυτούς που υποφέρουν ότι μπορούν παρόλα αυτά να οδηγηθούν σ’ ένα καλύτερο μέλλον. Δεύτερον, η Ευρωπαϊκή Αριστερά πρέπει να υποστηρίξει καινούριους τρόπους για να συγκεντρωθούν χρήματα, ακόμη και υποστηρίζοντας πλήρως ένα διεθνικό φόρο οικονομικών συναλλαγών – τη σοσιαλιστική εκστρατεία για ένα φόρο τύπου «Ρομπέν των Δασών»- και για την δημιουργία ενός Ευρω-ομολόγου. Χρειαζόμαστε τα χρήματα αλλά επίσης χρειαζόμαστε να δείξουμε τον πολιτικό ρεαλισμό που επιδεικνύει η αύξηση των εσόδων. Τρίτον, αν και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεν πέτυχε την υποστήριξη της, οι Σοσιαλιστές δεν μπορούν να κάθονται με σταυρωμένα χέρια καθώς η πρόνοια διαλύεται και πρέπει να μην δεχτούν τις προσπάθειες των Συντηρητικών σε όλη την ΕΕ να εξαλείψουν το κοινωνικό μοντέλο της Ευρώπης.


Δεσμεύοντας την Ελλάδα σε ένα εναλλακτικό οικονομικό μοντέλο μιας περιβαλλοντικά βιώσιμης και υψηλής προστιθέμενης αξίας παραγωγής, ο Παπανδρέου το θέτει συνοπτικά: «Η ανταγωνιστικότητα θα έπρεπε να βασίζεται στην ποιότητα κι όχι στην ανισότητα». Την ίδια ακριβώς ημέρα που συναντήσαμε το ΠΑΣΟΚ, οι αγορές ξαναμείωσαν την αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας της Ελλάδας. Έδειξε πως η οικονομική αλληλεγγύη που δόθηκε στην Ελλάδα από την ΕΕ χρειάζεται να ταιριάξει με την πολιτική αλληλεγγύη μεταξύ των Σοσιαλιστών που συμβολίζεται μ’ αυτή την κοινή μας συνάντηση αυτή την εβδομάδα.
Η Ελλάδα μπορεί να αγωνίζεται να καθησυχάσει τις αγορές αλλά η εμπειρία της θα έπρεπε να εμπνεύσει όλους εκείνους που εισηγούνται πως οι ίδιες οι αγορές είναι που χρειάζονται μεταρρύθμιση.

Το ηλεκτρονικό περιοδικό Re-public απευθύνει κάλεσμα για άρθρα για το επερχόμενο τεύχος του με τίτλο “Η δραχμή: Συλλογική ταυτότητα και συμβολική αξία”. Το νομισματικό καθεστώς συνιστά σημείο έντασης στην Ελλάδα, ειδικά αφότου η χώρα έφτασε σε οικονομικό αδιέξοδο το 2009. Το Ευρώ, που υιοθετήθηκε πριν από δέκα χρόνια εν μέσω πανηγυρισμών, αντιμετωπίζεται ταυτόχρονα σαν κατάρα, αφού είναι συνδεδεμένο με το τεράστιο χρέος και την εξάρτηση της χώρας από την Ευρωπαϊκή ‘Ενωση. Παρά τις επιπτώσεις του χρέους στο βιοτικό επίπεδο, το Ευρώ παραμένει αξιόπιστο σε ένα περιβάλλον οικονομικής αβεβαιότητας ενώ φέρει και την υπόσχεση της συμμετοχής στο μακρινό πλέον όνειρο της Ευρωπαϊκής ευημερίας. Ταυτόχρονα η πιθανή επιστροφή στη Δραχμή σε συνδυασμό με χρεοκοπία του κράτους, είτε ως στρατηγική επιλογή ή είτε ως αναγκαιότητα, αποτελεί ένα σενάριο που παραμένει στη δημόσια συζήτηση.


Σε αυτό το πλαίσιο θα θέλαμε να ξεκινήσουμε μια συζήτηση για τη Δραχμή, όχι σαν πιθανή έξοδο από την τρέχουσα κρίση, αλλά περισσότερο, σαν ένα σύμβολο οικονομικής αξίας, εθνικής ταυτότητας και πολιτικής ισχύος της χώρας. Το κεντρικό ερώτημα που θέλουμε να απευθύνουμε σε αυτό το τεύχος είναι πώς η ταυτότητα, η κοινότητα και η αξία εκφράζονται κι εκπροσωπούνται στο Ελληνικό νόμισμα, και πώς αυτές οι κοινωνικές συνιστώσες εξαντλούνται στη δημιουργία ενός δικτύου οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Η εξέλιξη της Δραχμής αποτυπώνει την ιστορία της γέννησης και της ανάπτυξης του Ελληνικού κράτους, όπως αυτές εκφράζονται μέσα από τις απεικονίσεις της ελληνικότητας στο νόμισμα. Αναλύοντας τις εικονογραφίες της Δραχμής σήμερα μπορούμε να κάνουμε ένα σχόλιο για την εθνική ταυτότητα και την συλλογική μας αντίληψη σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία. Ο στόχος μας είναι να ανιχνεύσουμε τη διαδικασία της κατασκευής της εθνικής ταυτότητας στην ιστορική ανάπτυξη της Δραχμής, εξερευνώντας συγχρόνως πώς η οικονομική αξία και η πολιτική εξουσία συνδέονται και διαμεσολαβούνται στο νόμισμα. Δεν είναι στις προθέσεις μας να προτείνουμε ένα εναλλακτικό νόμισμα στο Ευρώ, αλλά στοχεύουμε σε μια θεωρητική ανάλυση της παραγωγής εθνικών και οικονομικών αυτό-απεικονίσεων στα πλαίσια της Ελληνικής πραγματικότητας της βίαιης οικονομικής αναδιάρθρωσης και του κοινωνικού ανταγωνισμού, εν αναμονή των επερχόμενων προκλήσεων και αναλογιζόμενοι τις μελλοντικές εκφάνσεις της αυτό-αντίληψης και της αυτό-απεικόνισης της κοινωνίας.



Τα κείμενα που θα υποβληθούν θα μπορούσαν να αναφερθούν στα ακόλουθα ερωτήματα:

• Η ιστορία της Δραχμής και πώς αυτή η ιστορία σχετίζεται με την παρούσα κρίση
• Η κατασκευή της Ελληνικότητας και οι απεικονίσεις της, και πως αυτές οι απεικονίσεις επικοινωνούνται μέσω του νομίσματος
• Μια σύγκριση της αυτό-αντίληψης και των αυτό-απεικονίσεων της Ελληνικότητας πριν και μετά το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης το 2008
• Η σχέση μεταξύ της οικονομικής αξίας και των πιθανών απεικονίσεών της και πως η αξία υποστηρίζεται από τέτοιες απεικονίσεις
• Η σχέση μεταξύ οικονομικής και πολιτικής κοινότητας. Πως συνδέει ο διάλογος για την ταυτότητα το πολιτικό με το οικονομικό;


Τα άρθρα θα πρέπει να έχουν έκταση 1,500 – 1,800 λέξεων.


Παρακαλούμε να υποβληθούν σε ηλεκτρονική μορφή στο



e-mail: languagegames@gmail.com ή στο editors@republic.gr


Προθεσμία υποβολής κειμένων: 31 Σεπτεμβρίου 2011


Αυτό το τεύχος του Re-public συνδέεται με το ερευνητικό πρόγραμμα “Δραχμή, Εικονογραφία και Συμβολική Αξία”, που εγκαινιάστηκε στο Μουσείο της Ακρόπολης στην Αθήνα στις 31 Οκτωβρίου του 2010. Μελλοντικές εκδηλώσεις περιλαμβάνουν, μια έκθεση και ένα συνέδριο τον Οκτώβριο του 2011, μια έκδοση και μια σειρά παραστάσεων. Το ερευνητικό πρόγραμμα είναι μια διεπιστημονική πρωτοβουλία, που περιλαμβάνει τόσο θεωρητικούς όσο και εικαστικούς, για την ανάλυση της Ελληνικής οικονομικής πραγματικότητας.

Για περισσότερες πληροφορίες, δείτε τον παρακάτω σύνδεσμο: http://www.tumblr.com/tumblelog/drachmaproject

Πριν από λίγο καιρό και καθώς η κρίση αυξάνεται χωρίς να φαίνεται κανένα οράτο τέλος σ’αυτή, η κυβέρνηση δείχνει να θέλει να πετύχει νομοθετικά κέρδη σε κάποιο άλλο τομέα. Η μεταναστευτική μεταρρύθμιση παρουσιάζεται σαν καλός τομέας για τέτοιου είδους προσπάθειες. Τα δύο μεγάλα κόμματα στην Ελλάδα, που εκφράζουν την πλειοψηφία του εκλογικού δυναμικού, πέρα από την μέχρι τώρα κοινή, μάλλον, φιλελεύθερη πολιτισμική τους ατζέντα, τώρα δείχνουν πάλι να συμφωνούν σε νέες εντεινόμενες πολιτικές πολώσεις ως προς τους μετανάστες στην χώρα μας. Ενόψει της νέας εποχής που χαρακτηρίζεται από επείγουσα ανάγκη για κάθε είδους μέτρα λιτότητας (περικοπή επιδομάτων, μισθών, δημόσιων υπηρεσιών και εκτεταμένης περιστασιακής εργασίας) οι μετανάστες περισσότερο από ποτέ είναι και πάλι οι αποδιοπομπαίοι τράγοι.


Συγκεκριμένα, η κυβέρνηση δέχθηκε εκτιμήσεις για το πόσοι είναι οι μη καταγεγραμμένοι μετανάστες που εισέρχονται ανά μήνα στην ελληνική επικράτεια και αποφάσισε, σε συνεργασία με την αντιπολίτευση, για το νέο σχέδιο νόμου όσον αφορά το μεταναστευτικό ζήτημα και τα “μη προστατευόμενα” σύνορά μας. Οι παράτυποι μετανάστες αντιμετωπίζονται με την λογική οτι πρώτον εισβάλλουν στην χώρα παρά την επιθυμία της, δεύτερον οτι αφαιρούν τις δουλειές από το εντόπιο δυναμικό και κατεβάζουν τα ημερομίσθιά τους, και τρίτον ότι εισάγουν γλωσσικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά που θέτουν σε κίνδυνο τον πολιτισμό μας. Άρα, ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπίσουμε την παράτυπη μετανάστευση είναι, καθώς φαίνεται από τα μέτρα που πρόκειται να παρθούν, να στρατικοποιήσουμε τα σύνορα και εν προκειμένω να ανυψώσουμε ένα φράχτη. Κάθε πτυχή της παραπάνω λογικής είναι ξεκάθαρα λανθασμένη – δεν χρειάζεται εδώ να εξηγήσουμε το γιατί αφού έχει γραφτεί πολλές φορές στις μελετές ειδικών ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια.


Για το τελευταίο σημείο όμως και συγκεκριμένα τον φράκτη πρέπει να πούμε κάτι. Ότι δηλαδή, τα τελευταία είκοσι χρόνια ελληνικής μεταναστευτικής πολιτικής, όπου ειδικά η παράτυπη μετανάστευση έχει αντιμετωπιστεί ως κατεξοχήν ζήτημα της αστυνομίας, υπάρχουν πολύ λίγα θετικά αποτελέσματα να επιδείξουμε. Άλλωστε, όσον αφορά την ανύψωση του φράχτη, μπορούμε να πάρουμε μαθήματα από αντίστοιχες εμπειρίες άλλων κρατών – όπως η περίπτωση των νοτίων συνόρων των ΗΠΑ- όπου δημοσιευμένες μελέτες κοινωνιολόγων αποδεικνύουν πως αν σε κάτι χρησίμευσε η στρατικοποίηση των συνόρων ήταν στο να καταστήσει το ανθρώπινο λαθρεμπόριο πολύ πιο επαγγελματική και εξελιγμένη επιχείρηση. Δεδόμενου, πως η ανάγκη για μετανάστευση, και από τις δύο πλευρές – τόσο των μεταναστών όσο και της εγχώριας οικονομίας-, παραμένει και εντείνεται, εξυπακούεται πως η πραγματικότητα αυτή θα υπερισχύσει πάνω από κάθε προσπάθεια καταστολής της. Αν χτιστεί φράχτης, θα χτιστεί σήραγγα κάτω απ’ αυτόν ή θα βρεθούν νέες διαδρομές προσπέλασης.


Οι πρακτικές στρατικοποίησης των συνόρων δεν αποτελούν τη λύση του προβλήματος. Αντίθετα τέτοιες πρακτικές επιτείνουν το πρόβλημα στην Ελλάδα, το ότι δηλαδή οι μετάναστες παραμένουν περισφιγμένοι, ιδίως μέσα στις πόλεις, χωρίς νόμιμο καθεστώς με ένα έντονο αίσθημα δυσφορίας που κάνει την θέση τους ακόμα πιο ευάλωτη και εκμεταλλεύσιμη. Από την άλλη, το αίσθημα δυσφορίας παρατηρείται και στον ντόπιο πληθυσμό ο οποίος αναζητεί και αυτός διεξόδους που εκδηλώνονται άσχημα με συμπεριφορές αδιαφορίας στην καλύτερη περίπτωση και έντονης εχθρότητας στην χειρότερη. Αυτή η καταστροφική κατάσταση θα μπορούσε να αποφευχθεί εάν η πολιτική αναζητούσε τρόπους για να ρυθμίσει και να νομιμοποιήσει τόσο την εισροή των μεταναστών όσο και την παραμονή τους αντί να προσπαθεί να την εξαλείψει. Στον καθημερινό λόγο, έτσι όπως αυτός αποτυπώνεται στα ΜΜΕ, αντικατοπτρίζεται επίσης η αναποφασιστικότητα και η αμηχανία της μεταναστευτικής πολιτικής. Ο κόσμος φαίνεται να αναγνωρίζει πως ένας φράχτης ενέχει μια κάποια βαρβαρότητα, από την άλλη το κλίμα της εχθρότητας είναι αποφασιστικό. Το μόνο στοιχείο ανθρωπιάς που μας έχει απομείνει είναι να βάλουμε στο φράχτη κισσό!

Η ιστορία διδάσκει ότι οι κρίσεις οδηγούν είτε στην καταστροφή είτε στην αναζωογόνηση. Στην καταστροφή οδηγούν όταν υπάρχει αδράνεια, εμμονή σε δογματικές αντιλήψεις και ανυπέρβλητη αντίσταση στην αναγνώριση της πραγματικότητας και στη κοινή λογική. Στην αναζωογόνηση, οδηγούν όταν υπάρχει έγκαιρη προσαρμογή, και συμπαράταξη με τις δυνάμεις της προόδου και της δημιουργίας. Όταν υπάρχει προσπάθεια συνεχής, συστηματική, αποδεσμευμένη από ψευτο-υποσχέσεις και δογματικές αντιλήψεις.


Αυτό που σήμερα ονομάζουμε κατ’ ευφημισμό «κράτος πρόνοιας» είναι στην ουσία ένα σύνολο δαπανών – που δεν υστερεί σημαντικά από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο – που αντιστοιχούν σε ένα απίστευτο αριθμό παροχών, επιδομάτων, επιδοτήσεων, ρυθμίσεων κλπ. για έναν εκτεταμένο αριθμό επιμέρους κοινωνικών ομάδων οι οποίες απέκτησαν τα δικαιώματα αυτά όχι με βάση το κριτήριο της πραγματικής ανάγκης αλλά της ψηφοθηρίας. Για το λόγο αυτό, από κάθε 1 ευρώ δαπάνης για κοινωνικές παροχές (οικογένεια, μητρότητα, φτώχεια, κλπ.) ίσως λιγότερα από 30 λεπτά πιάνουν τόπο. Αυτό ισοδυναμεί με απώλεια αρκετών δισ. ευρώ, τα οποία ενισχύουν το εισόδημα και την κατανάλωση κάποιων κοινωνικών ομάδων, αλλά αφήνουν τους πραγματικά φτωχούς απροστάτευτους.


Εδώ και περίπου 15 χρόνια το κράτος δαπανά σχεδόν το 1 / 4 του ΑΕΠ για κοινωνικές πολιτικές, ποσό που δεν υστερεί σημαντικά από άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τι γίνονται αυτά τα σχεδόν 60 δισεκατομμύρια ευρώ; Που δαπανώνται; Ποιοι ωφελούνται; Πιάνουν τόπο;


Πάνω από τα μισά χρηματοδοτούν τις συντάξεις. Αν δεν γινόταν η πρόσφατη μεταρρύθμιση του Ασφαλιστικού Συστήματος, σε λίγα χρόνια σχεδόν όλες οι κοινωνικές δαπάνες θα δίνονταν για την κάλυψη των συντάξεων, χωρίς δυνατότητα για την Παιδεία, την Υγεία, την Απασχόληση, τις Κοινωνικές Υπηρεσίες.


Τα υπόλοιπα μειώνουν τη φτώχεια μόνο κατά 3% όταν τα ίδια χρήματα στην Ευρώπη μειώνουν τη φτώχεια κατά 9%, δηλαδή τρείς φορές περισσότερο.


Αν πάρουμε για παράδειγμα μόνο το πεδίο της «οικογένειας – μητρότρητας» – που έχει άμεση σχέση με το δημογραφικό και το ασφαλιστικό – ο κατάλογος των σχετικών ρυθμίσεων είναι κυριολεκτικά αχανής, και το συνολικό κόστος απίστευτο. Το ουσιώδες είναι το κόστος αυτό δεν αντιστοιχεί σχεδόν καθόλου σε παροχή υπηρεσιών όπως οι παιδικοί σταθμοί, αλλά εκτείνεται από επιδοτήσεις και συνταξιοδοτικές ρυθμίσεις μέχρι …άδειες για ταξί και περίπτερα, και μάλιστα χωρίς εισοδηματικά ή περιουσιακά κριτήρια.


Το εκπαιδευτικό μας σύστημα έχει αποτύχει να εξασφαλίσει την ισότητα των ευκαιριών στην εκπαίδευση και τη ζωή, και δεν έχει πλέον την εμπιστοσύνη της κοινωνίας. Οι μαθητικές επιδόσεις των παιδιών μας καταλαμβάνουν μία από τις 3 τελευταίες θέσεις μεταξύ των 30 χωρών του ΟΟΣΑ, την ίδια στιγμή που κάθε χρόνο δαπανώνται για την παιδεία σχεδόν 11 δισεκατομμύρια από τα οποία μάλιστα το 40%, σχεδόν 4,5 δις. αποτελούν ιδιωτική δαπάνη των νοικοκυριών, αφού πάνω από μισούς μαθητές του δημοτικού και του γυμνασίου και οι 3 στους 4 μαθητές του λυκείου καταφεύγουν στην παραπαιδεία. Οι φτωχότερες οικογένειες δαπανούν το 10% – 15% του εισοδήματός τους στην παραπαιδεία, για να δουν τελικά τα παιδιά τους να αποκλείονται ολοένα και περισσότερο από τις «καλύτερες» ανώτατες σχολές, αφού δεν μπορούν να συναγωνιστούν με ίσους όρους τα παιδιά από οικογένειες των πιο εύπορων στρωμάτων.


Στην υγεία, είναι ενδεικτικό ότι ο κάθε πολίτης της χώρας μας πληρώνει κατά μέσο όρο από την τσέπη του 1.100 € ετησίως για υπηρεσίες υγείας, όταν το αντίστοιχο ποσό για τους πολίτες των άλλων χωρών της ζώνης του ευρώ ανέρχεται στα 770 €. Και δυστυχώς, η δαπάνη αυτή δεν επιβαρύνει μόνο τους «έχοντες» καθώς οι φτωχότερες οικογένειες δεσμεύουν έναν μισθό ετησίως για υπηρεσίες υγείας ενώ οι χαμηλοσυνταξιούχοι ξοδεύουν περίπου 2,5 συντάξεις το χρόνο για τον ίδιο λόγο. Γιατί συμβαίνει αυτό; Διότι κληρονομήσαμε το πιο «ιδιωτικοποιημένο» σύστημα υγείας στην Ευρώπη. Γιατί σήμερα από τους 376 αξονικούς τομογράφους που λειτουργούν στη χώρα, οι 247 ανήκουν σε ιδιώτες.


Στο κρίσιμο πεδίο της Δια Βίου Μάθησης η Ελλάδα βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις μεταξύ των χωρών της Ευρώπης. Την ίδια στιγμή που τα τελευταία 20 χρόνια δαπανήθηκαν τεράστια ποσά για Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση, οι δυνατότητες μετεκπαίδευσης είναι σχεδόν ανύπαρκτες και μια μεγάλη μερίδα νέων με προσόντα αναζητούν την τύχη τους στο εξωτερικό.


Η κοινωνική προστασία στην Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό εξαντλείται στη χορήγηση πενιχρών εισοδηματικών ενισχύσεων που τελικά δεν πιάνουν τόπο, ενώ η παροχή δημόσιων κοινωνικών υπηρεσιών υστερεί. Η ευθύνη για τη φροντίδα των παιδιών και των ηλικιωμένων εξακολουθεί να ανήκει κυρίως στην οικογένεια, όπου συχνά βαρύνει τις γυναίκες. Όσοι μπορούν, αναγκάζονται να στραφούν στις υπηρεσίες του ιδιωτικού τομέα (βρεφονηπιακοί σταθμοί, οίκοι ευγηρίας) και ιδίως στις κατ’οίκον υπηρεσίες όπου απασχολούνται περισσότερο ανασφάλιστες μετανάστριες. Η οικογένεια βαρύνεται τελικά με τη φροντίδα του παιδιού, του ηλικιωμένου, του ανέργου, του φοιτητή, του ασθενή, του ατόμου με αναπηρία. Και ποτέ δεν έχει μόνο έναν να φροντίσει. Το σημερινό κοινωνικό κράτος δεν εξετάζει αν η οικογένεια αντέχει να το κάνει. Μια από τις πολλές σοβαρές επιπτώσεις αυτής της τακτικής είναι και η υπογεννητικότητα που μαστίζει την κοινωνία μας.


Το ουσιώδες, όμως, είναι το εξής: Η φιλοσοφία της κοινωνικής πολιτικής στη χώρα μας δεν στοχεύει στην προστασία και την ενδυνάμωση των αδυνάμων μέσω της παροχής «ευκαιριών» και της δημιουργίας «δυνατοτήτων» (capabilities κατά Amartya Sen) ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας σε ευρείες κοινωνικές κατηγορίες. Αντίθετα, έχει τον χαρακτήρα της θέσπισης οικονομικών δικαιωμάτων και προνομίων με τη μορφή των κρατικών παροχών και εγγυήσεων. Υπό την ευρεία έννοια, μια ατέλειωτη σειρά παροχών – από τις μόνιμες αγροτικές επιδοτήσεις και την δημόσια εργοδοσία, ως τις αλλεπάλληλες νομιμοποιήσεις της αυθαίρετης δόμησης, την ανοχή της φοροδιαφυγής και εισφοροδιαφυγής των μικρομεσαίων και την πληθώρα των μικρο-προνομίων στο ασφαλιστικό ή τη φορολογία με βάση τις συντεχνιακές πρακτικές – αποτελούν στην πραγματικότητα την κοινωνική πολιτική «ala grecque».


Με λίγα λόγια, αντί να παρέχει ίσες ευκαιρίες κοινωνικής ανόδου, το ίδιο το κράτος ορίζει άμεσα ποιες ομάδες θα ανέβουν κοινωνικά και εγγυάται την διατήρηση του εισοδηματικού τους επιπέδου και του κοινωνικού τους status σε βάρος όλων των άλλων. Τα διάφορα προνόμια, συνεπώς, δεν αθροίζονται απλά σε μια δυσβάστακτη δημοσιονομική δαπάνη, αλλά αποτελούν το μέτρο του δημοκρατικού ελλείμματος του πολιτικού μας συστήματος.


Δομικό χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι στη χώρα μας δημόσια υπηρεσία δεν σημαίνει μια υπηρεσία που έχει ως στόχο την εξυπηρέτηση του πολίτη και αξιολογείται με βάση τις επιδόσεις της ως προς αυτό, αλλά κυρίως ένας χώρος άσκησης κρατικής εξουσίας που απασχολούνται κρατικοί υπάλληλοι. Στη λογική αυτή η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών συνεπάγεται την διόγκωση της κρατικής απασχόλησης. Σε μια άλλη λογική, όμως, δημόσια υπηρεσία είναι αυτή που εξυπηρετεί με την μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα τον πολίτη, στην οποία έχουν πρόσβαση όλοι οι πολίτες, χρεώνονται ανάλογα με την εισοδηματική τους κατάσταση, είναι υπό δημόσιο έλεγχο, αξιολόγηση και εποπτεία, ανεξάρτητα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς του φορέα που την παρέχει. Η λογική αυτή στην ορολογία της συντήρησης ονομάζεται …ιδιωτικοποίηση.


Οι δημόσιες υπηρεσίες κοινωνικού χαρακτήρα αντιμετωπίζουν τον πολίτη ως μια «διοικητική» απρόσωπη οντότητα, ανεξάρτητα από τις εξατομικευμένες ανάγκες του. Αλλά ο κοινωνικά αποκλεισμένος, για παράδειγμα, δεν είναι απλά ένας «πολίτης» ίδιος με τον πολίτη που ζητά ένα πιστοποιητικό. Από αυτό εκπορεύεται και το ότι ακόμα και δυνητικά ενεργητικά μέτρα στην πράξη «παθητικοποιούνται». Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης είναι μια σοβαρή παράμετρος που σίγουρα χρειάζεται χρόνο για να μεταβληθεί. Αλλά το γεγονός αυτό πολλές φορές αφενός χρησιμοποιείται σαν άλλοθι για την αδράνεια της πολιτικής διακυβέρνησης και την αποποίηση της πολιτικής ευθύνης και αφετέρου στοχοποιεί συλλογικά τους δημόσιους υπαλλήλους και αποτρέπει τις αναγκαίες συμπράξεις των δημιουργικών δυνάμεων. Η κουλτούρα της δημόσιας διοίκησης, όμως, είναι ένα παραπροϊόν του πελατειακού διοικητικού συστήματος και όλων εκείνων των επιμέρους ρυθμίσεων, των οποίων τόσο η δημιουργία όσο και η μεταβολή είναι κατά μείζονα λόγο ευθύνη της πολιτικής διακυβέρνησης. Κατά συνέπεια, η πολιτική ευθύνη έγκειται στην συστηματική αλλαγή των πεδίων αυτών (διοικητικές ρυθμίσεις, συνεχής αξιολόγηση, κλπ.) και την εποπτεία της εφαρμογής τους, τα οποία μπορούν να έχουν ακόμα και άμεσες θετικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα του πολίτη και αποτελούν την αναγκαία προϋπόθεση για την αλλαγή της κουλτούρας των υπαλλήλων.


Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ανάπτυξη κοινωνικών υπηρεσιών δημοσίου χαρακτήρα στη χώρα μας προϋποθέτει τον σαφή επανακαθορισμό της ίδιας της έννοιας του «δημοσίου» και την διάκριση από το «κρατικό». Μόνο έτσι μπορούν να κινητοποιηθούν οι δημιουργικές δυνάμεις της κοινωνίας και οι δυνατότητες που ανοίγονται είναι πολλές.


Στην σημερινή εποχή το παραδοσιακό κράτος πρόνοιας αντιμετωπίζει μία ριζοσπαστική μεταβολή: καλείται να ασχοληθεί με άτομα, όχι με “πληθυσμούς”, ή με “στοχευμένες ομάδες”, ή με στατιστικές κατηγορίες ή ακόμα και με τάξεις με την παραδοσιακή έννοια που τους δίνει η πολιτική θεωρία των τάξεων. Αυτό συμβαίνει γιατί οι κοινωνικά αποκλεισμένοι συγκροτούν, στην πραγματικότητα, μία “μη-τάξη”: δεν έχουν “κοινά συμφέροντα” και δεν μπορούν να κινητοποιηθούν με τον παραδοσιακό τρόπο. Ταυτόχρονα, η απάθεια των μηχανισμών της κοινωνικής πρόνοιας τροφοδοτείται από την αποσύνδεση μεταξύ της οικονομίας και της κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο, το κρίσιμο ζήτημα είναι η υπέρβαση της απάθειας του κράτους πρόνοιας και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τον επαναπροσδιορισμό των κοινωνικών δικαιωμάτων μέσα από μία δημοκρατική διαδικασία καθορισμού “καταφατικών δεσμεύσεων” των δικαιούχων των υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος, για παράδειγμα, για να επαναπροσιορίσουμε το δικαίωμα των ανέργων να ενταχθούν όχι απλά στην αγορά εργασίας αλλά στην κοινωνία γενικότερα. Με αυτό τον τρόπο, οι άνεργοι προσδιορίζονται όχι μόνο σαν δικαιούχοι προνοιακών παροχών αλλά σαν ενεργοί πολίτες . Ανάμεσα στο παραδοσιακό δικαίωμα και την πατερναλιστική κοινωνική αρωγή υπάρχει ένας άλλος μονοπάτι αμοιβαίας συνδρομής ανάμεσα στα άτομα και την κοινωνία.


Αν είμαστε αντίθετοι στην πλήρη υποταγή της κοινωνίας στη λογική της αγοράς υπάρχει μόνο μία διέξοδος: να δημιουργήσουμε έναν ενδιάμεσο οικονομικό χώρο μέσα από την διαμόρφωση καινοτόμων πρωτοβουλιών για τους παρόχους κοινωνικών υπηρεσιών. Οι υφιστάμενες ελλείψεις, για παράδειγμα, στο τομέα της αντιμετώπισης της ακραίας φτώχειας είναι γνωστές. Μια κοινωνική πρωτοβουλία που βασίζεται σε έναν καινοτόμο συνδυασμό των δυνάμεων της πολιτείας, της εκκλησίας και του κοινωφελούς εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της ακραίας φτώχειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης θα μπορούσε να αποδώσει πολλά. Ένας ευέλικτος, αξιόπιστος και διαφανής μηχανισμός με άμεση πρόσβαση στην κοινωνική βάση όπως είναι η γειτονιά και η οικογένεια. Εξίσου πολλά θα μπορούσε να αποφέρει μια κοινή πρωτοβουλία της πολιτείας, της τοπικής αυτοδιοίκησης και του εθελοντικού τομέα που ενεργοποιείται με στόχο την προστασία, τη διατήρηση και την αναβάθμιση του περιβάλλοντος.


Τέτοιου τύπου πρωτοβουλίες μπορούν;

• Να κινητοποιήσουν: Να καταστούν μοχλός κινητοποίησης των δημιουργικών δυνάμεων της κοινωνίας των πολιτών.
• Να ενδυναμώσουν: Να ενισχύσει τους τοπικούς κοινωνικούς ιστούς μέσω της συνεργασίας τόσο πολιτών από κάθε κοινωνική ομάδα όσο και διαφόρων τύπων οργανισμών με βάση την συμμετοχή σε μια κοινή προσπάθεια.
• Να ενθαρρύνουν: την Περιβαλλοντική και την Κοινωνική Υπευθυνότητα, ιδιαίτερα των νέων, αλλά και,
• Να προωθήσουν: την Κοινωνική Εργασία, στην σημερινή οικονομική συγκυρία.


Ο μετασχηματισμός της κοινωνικής πολιτικής είναι μια από τις θεμελιώδεις συνιστώσες μετάβασης από την «ιδεολογία της απόγνωσης» στην «ιδεολογία της ελπίδας» και ουσιώδης όρος συγκρότησης του σύγχρονου προοδευτικού ρεύματος σκέψης και πολιτικής πρακτικής. Εκείνοι που πραγματικά αρνούνται την Ελπίδα είναι εκείνοι που δημιουργούν και συντηρούν έναν κλειστό και μέτριο κόσμο.

Η αύξηση των ποσοστών της ανεργίας και της φτώχειας στη σημερινή Ευρώπη του 21ου αιώνα υποδηλώνει την αδυναμία της υπάρχουσας οικονομίας (δημόσιος και ιδιωτικός τομέας) να προσφέρει εργασία σε όλο το εργατικό δυναμικό και υψηλό επίπεδο διαβίωσης με κάλυψη όλων των πραγματικών και πλασματικών αναγκών των ανθρώπων. Η ανεργία εξακολουθεί να προβληματίζει τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία καθώς το ποσοστό της ανεργίας το τελευταίο διάστημα ολοένα και αυξάνει λόγω των επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης και των κοινωνικών και οικονομικών ανακατατάξεων στη χώρα μας αλλά και διεθνώς. Ιδιαίτερες δυσκολίες κοινωνικής ένταξης αντιμετωπίζουν οι κοινωνικά ευπαθείς ομάδες, οι οποίες βιώνουν ή απειλούνται με κοινωνικό αποκλεισμό. Η διαπίστωση αυτή οδηγεί ολοένα και περισσότερο στην αναζήτηση νέων τρόπων καταπολέμησής αυτών των εξελίξεων. Ιδιαίτερα σε περιόδους με τάσεις συρρίκνωσης της αγοράς εργασίας εμφανίζεται ακόμα πιο μεγάλη η ανάγκη ανάπτυξης πολιτικών και παρεμβάσεων υπέρ των κοινωνικά ευπαθών ομάδων, οι οποίες πλήττονται ολοένα και περισσότερο από την ανεργία.


Την τελευταία κυρίως δεκαετία με δεδομένα τα προβλήματα που προκάλεσε η λειτουργία του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος ως προς την άνιση κατανομή του πλούτου, η αποδυνάμωση του ρόλου του κράτους ως παρεμβατικού μηχανισμού έναντι των αγορών και η αντίστοιχη υπερβολική ενδυνάμωση των επιχειρήσεων, δημιουργήθηκε η απαίτηση για βελτίωση της συνεργασίας ανάμεσα στις ∆ημόσιες Αρχές και τους κοινωνικούς και οικονομικούς εταίρους, για την επίτευξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Έτσι, τα τελευταία χρόνια εφαρμόζονται πιλοτικές δράσεις στήριξης της απασχόλησης, σε διάφορους τομείς οι οποίοι παρουσιάζουν στοιχεία καινοτομίας, και διερευνάται το κατά πόσο οι δράσεις αυτές είναι σε θέση να προωθήσουν την ανάπτυξη περισσότερων και καλύτερων θέσεων εργασίας. Ένας από αυτούς τους νέους τομείς στήριξης της απασχόλησης είναι η ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας και ειδικότερα της κοινωνικής επιχειρηματικότητας που ενδείκνυται για την εκάστοτε ομάδα-στόχο. Πρόκειται για τη δημιουργία και την υποστήριξη μίας ειδικής μορφής επιχειρήσεων – των κοινωνικών επιχειρήσεων, οι οποίες ευνοούν την απασχόληση κοινωνικά ευπαθών ομάδων (γυναίκες, νέοι, άνεργοι, άτομα με αναπηρία, κλπ.).


Οι πληθυσμιακές ομάδες που προαναφέραμε παρά τις όποιες προσπάθειες καταπολέμησης της ανεργίας, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες στην προσπάθεια εύρεσης θέσεων εργασίας και αξιοποίησης των γνώσεων και των δεξιοτήτων τους. Ωστόσο με βάση την οικονομική κρίση και τις κοινωνικές και οικονομικές ανακατατάξεις που σημειώνονται στη χώρα μας αλλά και διεθνώς οι νέοι έρχονται αντιμέτωποι με ανομικές καταστάσεις, υπάρχει κρίση αξιών με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν δυσκολίες να χειριστούν το επαγγελματικό τους μέλλον τις σχέσεις τους με τους άλλους και με τον κοινωνικό τους περίγυρο. Θα πρέπει λοιπόν να αναπτυχθούν δράσεις προς την κατεύθυνση της βελτίωσης των ατομικών και κοινωνικών δεξιοτήτων αυτών των ομάδων για την επαγγελματική και κοινωνική τους ένταξη.


Είναι σημαντικό να δημιουργηθούν συνθήκες και προϋποθέσεις πρόληψης με δεδομένη την οικονομική και κοινωνική συγκυρία με στόχο την πρόληψη του κοινωνικού αποκλεισμού και την ενσωμάτωση των ατόμων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην προσαρμογή τους εξαιτίας ψυχολογικών προβλημάτων.


Στο συγκεκριμένο ανταγωνιστικό πλαίσιο, παρουσιάζεται η έννοια της Κοινωνικής Οικονομίας, που χαρακτηρίζεται όπως θα δούμε από την δημιουργία εταιρικών σχέσεων, δραστηριοποιείται για την κάλυψη των αναγκών εκείνων που δεν ικανοποιούνται πλήρως από την ιδιωτική/δημόσια αγορά ή καλύπτει νέες ανάγκες και συμβάλλει μέσω της ενίσχυσης της απασχόλησης στην επίτευξη της κοινωνικής συνοχής. Η Κοινωνική Οικονομία είναι ένας τομέας οικονομικής δραστηριότητας. Η έννοια της κοινωνικής οικονομίας και η πρακτική με την οποία εμφανίζεται είναι στενά συνυφασμένη με συγκεκριμένες ιστορικές, θεσμικές και τοπικές συνθήκες. Η κοινωνική οικονομία, λειτουργεί μέσα από την δυνατότητα που υπάρχει για συλλογικά συστήματα, για εθελοντικές δράσεις, για κοινωνικές επιχειρήσεις και για δράσεις που δεν λειτουργούν κερδοσκοπικά, αλλά αποδίδουν διαρθρωτικές αλλαγές, αποδίδουν σε πεδίο κοινωνικό αλλά και οικονομικό. Ουσιαστικά η κοινωνική οικονομία περιλαμβάνει εθελοντικές οργανώσεις, μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, συνεταιρισμούς, σωματεία και κοινωνικές επιχειρήσεις, που λειτουργούν ανεξάρτητα από την κρατική δράση, με σκοπό όχι την επιδίωξη του κέρδους, αλλά την παροχή αγαθών-υπηρεσιών προς τα μέλη τους και την κοινωνία. Αν και η έννοια «κοινωνική οικονομία» δεν είναι ακόμα αρκετά γνωστή, χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο για να περιγράψει τις δραστηριότητες που έχουν ταυτόχρονα οικονομικούς και κοινωνικούς σκοπούς. Στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας λειτουργούν φορείς και επιχειρήσεις που έχουν ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και δεν ανήκουν αποκλειστικά στον ιδιωτικό ή στον δημόσιο τομέα. Οι φορείς και οι επιχειρήσεις αυτές έρχονται να καλύψουν κενά στον τομέα της παραγωγής προϊόντων ή της παροχής υπηρεσιών. Κυρίως, όμως, έρχονται να προσφέρουν νέες ευκαιρίες απασχόλησης. Η προσπάθεια ανάπτυξης του τομέα της κοινωνικής οικονομίας και η προσπάθεια αντιμετώπισης της ανεργίας είναι στενά συνδεδεμένες.


Όπως αναφέρθηκε, η κοινωνική οικονομία διαφέρει από τον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα εξαιτίας των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των οργανισμών και των επιχειρήσεων της κοινωνικής οικονομίας, μερικά από τα οποία είναι τα ακόλουθα:


1. Επιδιώκουν την κάλυψη οικονομικών και κοινωνικών σκοπών ταυτόχρονα.

2. Πρωταρχική σημασία έχει ο άνθρωπος και όχι το κεφάλαιο. Η επιδίωξη κέρδους δεν είναι πρωταρχικός σκοπός, αλλά θεωρείται μέσο για την εξυπηρέτηση του ανθρώπου. Αντίθετα, δίνεται προτεραιότητα στο άτομο και την εργασία και βασικός στόχος είναι η παροχή υπηρεσιών στα μέλη των κοινωνικών επιχειρήσεων, καθώς και στο κοινωνικό σύνολο.

3. Στην περίπτωση που είναι κερδοσκοπικού χαρακτήρα, τα κέρδη δε στοχεύουν στην αύξηση του πλούτου των μελών της επιχείρησης, αλλά στην επανεπένδυση. Με άλλα λόγια, τα κέρδη τους δεν κατανέμονται στα μέλη (τα μέλη λαμβάνουν μόνο ένα μέρος των κερδών για την εξασφάλιση του βασικού εισοδήματός τους), αλλά επανεπενδύονται στον οργανισμό ή στην κοινωνική επιχείρηση.

4. Συσχετίζεται με την ανάπτυξη νέων μορφών απασχόλησης, οι οποίες συνδέονται με την ικανοποίηση νέων αναγκών ή αναγκών που δεν καλύπτονται ούτε από το κράτος αλλά ούτε και από τον ιδιωτικό κερδοσκοπικό τομέα.

5. Γίνεται συχνή αναφορά σε τομείς, προϋποθέσεις και κριτήρια όπως, η κοινωνική αλληλεγγύη, η δημοκρατική διαδικασία λήψης αποφάσεων, η έμφαση που δίνεται στην παροχή υπηρεσιών προς τα μέλη τους ή την κοινωνία χωρίς την επιδίωξη του κέρδους, η προτεραιότητα στα άτομα και την εργασία έναντι του κεφαλαίου κατά τη διανομή του εισοδήματος.

6. Προκύπτουν συχνά μέσω σύναψης εταιρικών σχέσεων δημόσιων και ιδιωτικών φορέων αλλά και διαφόρων πρωτοβουλιών και συνεργασιών και βρίσκονται σε άμεση σχέση με τις ανάγκες της τοπικής κοινότητας.

7. ∆ίδεται ιδιαίτερη έμφαση σε μειονεκτούντα άτομα της κοινωνίας.


Η Κοινωνική Οικονομία και η σχέση της με άλλους τομείς της Οικονομίας απεικονίζεται στο παρακάτω σχεδιάγραμμα:


Στη συνέχεια παραθέτουμε τα χαρακτηριστικά και τις διαφορές μεταξύ των τριών τομέων της οικονομίας:

(Zιώμας 2010).


Μέσα από τη μελέτη του συγκεκριμένου πίνακα, γίνεται κατανοητό ότι ο Τρίτος Τομέας της οικονομίας διαφέρει σε βασικά σημεία από τους άλλους δύο τομείς. Ουσιαστικά, βασίζεται στην συλλογική δράση όλων των μερών, στην ηθική δέσμευση τους στις ίδιες αρχές και αξίες και εν συνεχεία στην χρήση του κέρδους για την επίτευξη οικονομικών αλλά και κοινωνικών στόχων. Αναφορικά με την περίπτωση της Ελλάδας, ο Τρίτος Τομέας και πιο συγκεκριμένα οι φορείς της Κοινωνικής Οικονομίας θα μπορούσαν να ενισχυθούν μέσα από κάποιους αναγκαίους εναλλακτικούς χρηματοδοτικούς θεσμούς και εργαλεία, τα οποία όμως δεν υπάρχουν ακόμα στην Ελλάδα. Αυτά τα εργαλεία είναι: η συνεταιριστική πίστη, οι τοπικοί αποταμιευτικοί και επενδυτικοί μηχανισμοί (όπως τα κοινωνικά αμοιβαία κεφάλαια), οι κοινωνικές διατακτικές πληρωμής για την κατανάλωση υπηρεσιών των φορέων της Κοινωνικής Οικονομίας, τις οποίες αγοράζουν κυρίως φορείς του ∆ημόσιου Τομέα και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, οι πρακτικές μικροπίστωσης, καθώς και οι συστηματικές συμβάσεις προμηθειών με το ∆ημόσιο, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που προβλέπουν την «κοινωνική ρήτρα εκτέλεσης» (Ζιώμας 2010).


Πρέπει να σημειώσουμε ότι στην Ελλάδα και στις περιφέρειες της, η κοινωνική επιχειρηματικότητα δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη. Ενώ και στην Ελλάδα έχει γίνει αξιόλογη προσπάθεια σε επιστημονικό (θεωρητικό) επίπεδο, η πρακτική εφαρμογή πολιτικών και πρακτικών κοινωνικής οικονομίας βρίσκονται σε πολύ αρχικό/βασικό επίπεδο. Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι η κινητοποίηση τα τελευταία χρόνια, ως προς την ανάπτυξή της, σχετίζεται περισσότερο με τη κινητοποίηση και υποστήριξη από την ΕΕ, παρά με την ύπαρξη παράδοσης στον εθελοντισμό ή και στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών γενικά, ή και ως αποτέλεσμα αυτο-οργάνωσης και κινητοποίησης των πολιτών ειδικότερα. Παρόλα αυτά, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται έντονη δραστηριοποίηση στο χώρο της κοινωνικής οικονομίας και την εμφάνιση ενός μεγάλου φάσματος πρωτοβουλιών που αποσκοπούν στην ένταξη στην αγορά εργασίας και την καταπολέμηση της ανεργίας και του αποκλεισμού, στην αγροτική, τουριστική και γενικά, στην τοπική ανάπτυξη, στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.


Τα διαφορετικά μοντέλα κοινωνικών επιχειρήσεων τα οποία μπορούμε να συναντήσουμε είναι τα ακόλουθα: ένας Συνεταιρισμός, μια Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης, ένας Κοινωνικός Συνεταιρισμός Περιορισμένης Ευθύνης (ΚΟΙΣΠΕ) ή με την μορφή μιας Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας.


Ένα τέτοιο παράδειγμα κοινωνικής επιχειρηματικότητας αποτελεί ο ΚΟΙΣΠΕ ∆ιάπλους, ο οποίους απευθύνεται σε άτομα με ψυχική ασθένεια και απαρτίζεται από τις εξής επιχειρηματικές δράσεις: θερμοκήπιο, κατάστημα πώλησης παραδοσιακών προϊόντων και κηποτεχνία. Ο Κοισπε ξεκίνησε το 2002 ύστερα από μια προσπάθεια σύστασης κοινωνικού συνεταιρισμού περιορισμένης ευθύνης. Ξεκίνησε ουσιαστικά από το Ψ.Ν.Α και από εκεί δημιουργήθηκε η πρώτη ομάδα πρωτοβουλίας, που έφτασε κάποια στιγμή το 2004, να συστήσει ουσιαστικά τον κοινωνικό συνεταιρισμό. Μία πολύ βασική λεπτομέρεια είναι, ότι ο ΚΟΙΣΠΕ – ∆ιάπλους δεν ανήκει στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (Ψ.Ν.Α.) Το ∆αφνί είναι μέλος του κοινωνικού συνεταιρισμού, τον έχει υποστηρίξει αλλά ωστόσο αποτελούν δυο διαφορετικές νομικές οντότητες. Ο κοινωνικός συνεταιρισμός είναι νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου, με δικό του Α.Φ.Μ με συγκεκριμένο νόμο, που το περιγράφει και τον τρόπο που λειτουργεί και αποτελεί πέρα από κοινωνική επιχείρηση, μια μονάδα ψυχικής υγείας. Σύμφωνα με τον νόμο 2716/99, μέσω του οποίου συστήθηκε ο Διάπλους, στόχος ήταν για να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας σε ψυχικά ασθενείς. Μέλη του συνεταιρισμού είναι ψυχικά ασθενείς, επαγγελματίες υγείας ή οποιοσδήποτε άλλος δεν έχει σχέση με την ψυχική υγεία καθώς επίσης δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς.


Η ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας σχετίζεται με την προώθηση της τοπικής ανάπτυξης. Οι κοινωνικές επιχειρήσεις έχουν μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα. Αυτό δεν αναιρεί τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα τους και την επιδίωξη της εμπορικής τους βιωσιμότητα. Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά συντελούν όπως θα αιτιολογηθεί στην συνέχεια στην αύξηση της τοπικής απασχόλησης και την ενίσχυση του τοπικού παραγωγικού συστήματος.


Ο Κάμπελ αναλύει το εργασιακό σύστημα του τρίτου τομέα σε σχέση με την τοπική ανάπτυξη. Σύμφωνα με αυτόν λοιπόν, η παραγωγή ή/και παροχή αγαθών και υπηρεσιών από τις «κοινωνικές επιχειρήσεις» που αναπτύσσονται δημιουργούν άμεση απασχόληση, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο πράττουν το δημόσιο και οι ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η Harding στην ανάλυση της για τον συγκεκριμένο τομέα στην Βρετανία, διαπίστωσε μάλιστα ότι δημιουργούνται πέντε φορές περισσότερες θέσεις απασχόλησης από αυτές που δημιουργούνται από τις εμπορικές επιχειρήσεις. Η συγκεκριμένη υπεροχή των «κοινωνικών επιχειρήσεων» στη δημιουργία άμεσης απασχόλησης θα πρέπει να συσχετιστεί με την κοινωνική διάσταση αυτών και τον καινοτόμο χαρακτήρα τους. Πέρα όμως από τις προαναφερόμενες άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στο τοπικό παραγωγικό σύστημα, η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών που παράγονται από ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες επιτρέπει ή προωθεί την πρόσβαση των ίδιων των ευπαθών κοινωνικά ομάδων στην εύρεση εργασίας. Η ανάπτυξη δραστηριοτήτων της Κοινωνικής Οικονομίας-Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας αναμένεται να συντελέσει στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, και ειδικότερα θέσεων εργασίας για άτομα ευπαθών κοινωνικών ομάδων. Πέραν αυτού, διαθέτει τη δυναμική να προωθήσει την κοινωνική αλληλεγγύη και την κοινωνική ενσωμάτωση και να ενδυναμώσει τον τοπικό παραγωγικό ιστό και την τοπική ανάπτυξη.


Εφόσον, οι υπάλληλοι των επιχειρήσεων του τρίτου τομέα προέρχονται από κοινωνικές ομάδες που πλήττονται από αποκλεισμό στην αγορά εργασίας (μακροχρόνια άνεργοι, άτομα αναπηρίες γυναίκες, νέοι, πρώην χρήστες ουσιών, μειονότητες κτλ), επέρχεται ως άμεσο αποτέλεσμα η μείωση του κοινωνικού αποκλεισμού. Επιπλέον, η εργασιακή ένταξη των ατόμων των ευπαθών ομάδων στις επιχειρήσεις του τρίτου τομέα συνοδεύεται από την επακόλουθη βελτίωση της απασχολησιμότητας και την ενίσχυση των επαγγελματικών προοπτικών τους στην αγορά εργασίας.


Συνολικά, όλοι οι παραπάνω παράγοντες αυξάνουν τις προοπτικές κοινωνικής ένταξης των αποκλεισμένων ατόμων, επηρεάζουν άμεσα τα επίπεδα ανταγωνιστικότητας μίας περιοχής και κυρίως στηρίζουν την συνοχή του κοινωνικού συνόλου, ιδιαίτερα στα πλαίσια κρίσεων της τοπικής αναπτυξιακής δυναμικής. Βέβαια, η δυναμικότητα της αναπτυξιακής διαδικασίας εξαρτάται και από άλλους σημαντικούς τοπικούς παράγοντες (τοπικό κοινωνικό κεφάλαιο, ευνοϊκές συνθήκες ανταγωνιστικότητας σε περιφερειακό επίπεδο κτλ). Η κοινωνική επιχειρηματικότητα, όμως, μπορεί να αποτελέσει το εναρκτήριο έναυσμα της αναπτυξιακής διαδικασίας.


Σχετικά με την παρούσα κατάσταση στην Ελλάδα, το σχέδιο νόμου για την κοινωνική οικονομία συζητήθηκε στη Βουλή το τρίτο δεκαήμερο του Αυγούστου (2010). Το συγκεκριμένο σχέδιο νόμου τέθηκε σε κοινοβουλευτική διαβούλευση στη ∆ιαρκή Επιτροπή Κοινωνικών Υποθέσεων, ενώ έχει ήδη παρουσιαστεί από τον υπουργό Εργασίας το προσχέδιο αυτού του εγχειρήματος, το οποίο αποτελεί καινοτόμο πεδίο προώθησης της απασχόλησης για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (νέους μακροχρόνια ανέργους, ανέργους σε προ-συνταξιοδοτικό στάδιο, ΑμEΑ κ.λπ.) προς καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Η ψήφιση του συγκεκριμένου νομοσχεδίου θα αποτελέσει την απαρχή δημιουργίας νέων ευκαιριών για όλες τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και θα βοηθήσει ουσιαστικά στον περιορισμό του κοινωνικού τους αποκλεισμού. Ας ελπίσουμε ότι ένα τέτοιο σχέδιο νόμου θα ψηφιστεί σύντομα και δεν θα μείνει απλά άλλο ένα ευχολόγιο.


Βιβλιογραφία

- Αλεξόπουλος, Ανδρέας, Κωστοπούλου, Νικολίτσα, Μαραβά Νεκταρία, Μιχαλόπουλος,Χαράλαμπος (2000) Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και η συμβολή της στην βιώσιμη ανάπτυξη και συνοχή: Το παράδειγμα της Κοινωνικής Επιχείρησης Ναυπάκτου.

- Αναπτυξιακή Σύμπραξη «Κοινωνικό Επιχειρείν», Μοντέλα Χρηματοδότησης Κοινωνικών Επιχειρήσεων στο Νομό Αρκαδίας, ΚΠ EQUAL.

- Ζιώμας, ∆. (2010) Κοινωνική Οικονομία – Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και Κοινωνικές Επιχειρήσεις: Βασικές έννοιες, ορισμοί και τα κυριότερα χαρακτηριστικά.

- Λουμάκη, Ελένη (2008) Η προώθηση της Κοινωνικής Οικονομίας μέσα από την Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη και η σύνδεση της με την απασχόληση: Το παράδειγμα του κλάδου των τραπεζών. ∆ιπλωματική Εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.

- Campbell, Mike (1999) Το τρίτο σύστημα Απασχόλησης και Τοπικής Ανάπτυξης, Συνθετική Έκθεση.

- Harding, R. (2004), Social enterprise. The new economic engine?, στο Business Strategy Review, Winter.

- Lullarinen, Μ. (2003) Η κοινωνική οικονομία ως όργανο για τη δραστηριοποίηση των τοπικών αγορών απασχόλησης, Ευρωπαϊκό Φόρουμ για την Τοπική Ανάπτυξη και Απασχόληση, Ρόδος, 16-17 Μάιου, 2003.

- Moulaert, F. & Ailenei, O. (2005) Social Economy, third sector and Solidarity relations: A conceptual Synthesis from history to present, στο Urban Studies, vol. 42, νο 11: 2037- 2053.

Ο Γιάνης Βαρουφάκης ισχυρίζεται ότι το πακέτο στήριξης των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ αποτελεί τιμωρία για την Ελλάδα. Με τα υπέρμετρα επιτόκια που χρεώνει και με δεδομένη την αταλάντευτη αντίστασή του σε οποιαδήποτε επαναδιαπραγμάτευση του υπάρχοντος ελληνικού χρέους, ωθεί την Ελλάδα σε περαιτέρω πτώχευση. Ακριβώς όπως ένας άσπλαχνος γιατρός δίνει αρκετά φάρμακα ώστε να κρατήσει λίγο ακόμη τον ασθενή στη ζωή έτσι ώστε να εξακολουθεί να υποφέρει ακόμη από βασανιστικό πόνο, αλλά όχι αρκετά για να τον αποτρέψει να απαλλαγεί από τη θανάσιμη αγωνία, έτσι και το πακέτο ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ παρατείνει την αγωνία του ελληνικού κράτους χωρίς να αποτρέπει την αναπόφευκτη χρεοκοπία.


1. Προσωπική αρετή, ελληνικές παραβιάσεις και η κληρονομιά των Βερσαλλιών


Οι Γερμανοί θεωρούν τους Έλληνες ανυπόφορα σπάταλους. Σκληρά εργαζόμενος, καλά εκπαιδευμένος, καινοτόμος, τεχνολογικά προχωρημένος, και με μια ιστορία ουσιαστικού σφιξίματος της ζώνης όταν η χώρα του αντιμετώπισε σοβαρή πτώση της ανταγωνιστικότητας των προϊόντων της,[2] ο γερμανικός λαός είναι τώρα έξαλλος που η ασωτία ενός μικρού έθνους μπορεί να ταρακουνήσει βίαια τα θεμέλια στα οποία επένδυσε τη συλλογική μεταπολεμική ενέργεια του: τη σταθερότητα του νομίσματός του.


Η οργή του είναι ιδιαίτερα κατανοητή αν τοποθετηθεί στο ιστορικό πλαίσιο. Όταν το γερμανικό έθνος συνθηκολόγησε μετά τον Μεγάλο Πόλεμο, οι σύμμαχοι αξίωσαν το νόμιμο αλλά και παράλογο δικαίωμά τους από το συλλογικό του σώμα. Κανένας οίκτος, καμιά τύψη, καμιά μεγαλοψυχία για τους νικημένους. Η Συνθήκη των Βερσαλλιών επέβαλε βαριές αποζημιώσεις στο ήδη ηττημένο και αποδεκατισμένο έθνος και άφησε το λαό του να τα βγάλει πέρα μόνος του, αφού ο πλούτος του έθνους λεηλατήθηκε από τους νικητές.


Ενώ ο υπόλοιπος ανεπτυγμένος κόσμος συμμετείχε ξανά στη Χρυσή Βάση, το μοναδικό νόμισμα εκείνης της εποχής, η Γερμανία υποχρεώθηκε να παραμείνει εκτός (καθώς δεν της είχε απομείνει χρυσός μετά την ατιμωτική ήττα) και να τυπώσει το δικό της χρήμα. Καθώς βρέθηκε αποστερημένη από επενδύσεις και υποχρεωμένη να πληρώνει αποζημιώσεις μεταξύ 2% και 3% ετησίως στους νικητές, το νόμισμά της άρχισε αναπόφευκτα να υποτιμάται. Το αποτέλεσμα ήταν ένας υπερ-πληθωρισμός που σάρωσε τις κερδισμένες με μόχθο καταθέσεις της γερμανικής μεσαίας τάξης και έστρωσε το δρόμο για την ανάληψη της εξουσίας από τους Ναζί, αφού πλέον οι κραδασμοί της κρίσης του 1929 είχαν αγγίξει την ήδη ρημαγμένη χώρα. Τα υπόλοιπα, όπως λένε, ανήκουν στην ιστορία.


Από τότε η Γερμανία αποφάσισε, περίπου ομόφωνα, να μην ξαναβρεθεί ποτέ σε ένδεια λόγω κατάρρευσης του νομίσματος. Μολονότι συνεισφέρει ευχαρίστως και με το παραπάνω στον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης και χρεώνεται μεγάλους λογαριασμούς όταν κάποιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα το απαιτεί, το μόνο πράγμα που δεν μπορεί να καταλάβει είναι οποιαδήποτε παραβίαση της αυστηρής νομισματικής πολιτικής που κράτησε ισχυρό το DeutschMark, το οποίο μεταφέρθηκε στο νέο πανευρωπαϊκό νόμισμα, το ευρώ.


Τον περασμένο Σεπτέμβριο, όταν η νεοεκλεγμένη κυβέρνηση της Αθήνας ανακοίνωσε ότι το έλλειμμα της Ελλάδας ήταν διπλό από εκείνο που η προηγούμενη κυβέρνηση ανέφερε, οι Γερμανοί δεν πίστευαν στα μάτια τους. Αδυνατούσαν να πιστέψουν ότι ακόμη κι ένα νοτιοευρωπαϊκό κράτος μπορούσε να εμπλακεί σε τέτοιο παιχνίδι εξαπάτησης. Λίγους μήνες αργότερα, όταν οι χρηματαγορές συσπειρώθηκαν κατά των ελληνικών ομολόγων, πολλοί Γερμανοί θεώρησαν ότι οι Έλληνες πήραν αυτό που τους άξιζε.


Θεωρήθηκε ως δίκαιη ανταπόδοση, ειδικά στη νοοτροπία ενός έθνους που τον περασμένο αιώνα αποδέχτηκε τη συλλογική τιμωρία του και κατάφερε να βγει από το τέλμα μέσα από σκληρή δουλειά και εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις. Η Ελλάδα έπρεπε κι αυτή να πληρώσει για τις αμαρτίες της. Για τους Γερμανούς, το θέμα δεν ήταν το κόστος της διάσωσης του ελληνικού κράτους από τα νύχια των χρηματαγορών. Το θέμα ήταν ότι η Ελλάδα έπρεπε να υποστεί την τιμωρία που της άξιζε επειδή έθεσε σε κίνδυνο μια λέσχη που παραμέρισε με αβρότητα τους κανόνες για να τη δεχτεί ως μέλος της. Κι επειδή η εν λόγω λέσχη είναι αυτή που εκδίδει το νόμισμα στο οποίο ο γερμανικός λαός εμπορεύεται, αποταμιεύει και για το οποίο είναι συλλογικά περήφανος, η τιμωρία απέκτησε τη σημασία ενός καίριου δεσμευτικού τελετουργικού.


2. Η πραγματική κληρονομιά των Βερσαλλιών


Το πρόβλημα με την ηθική προσβολή είναι ότι σπανίως αποτελεί μια λογική βάση οικονομικής πολιτικής. Η προσωπική αρετή είναι σημαντική αλλά είναι αβέβαιος οδηγός για τον χειρισμό μιας κρίσης και κακός ιστορικός σε ό, τι αφορά τις αιτίες της. Ένα καλό παράδειγμα είναι η προαναφερόμενη Συνθήκη των Βερσαλλιών του 1919 που καταδίκασε τη Γερμανία σε μακροχρόνιες αποζημιώσεις. Τότε, οι νικητές ένιωθαν δικαιωμένοι ηθικά που επέβαλαν βαριές ποινές στη χώρα που είχε αρχίσει τον πιο φονικό πόλεμο μέχρι τότε.


Ήταν όμως φρόνιμο; Όχι, δεν ήταν. Ο Τζον Μέϊναρντ Κέϊνς, που επρόκειτο αργότερα να φωτίσει σημαντικά την ικανότητα του καπιταλισμού να σκοντάφτει, να πέφτει και ύστερα να αδυνατεί να σταθεί ξανά στα πόδια του χωρίς βοήθεια, βρισκόταν στις Βερσαλλίες καά την επεξεργασία της Συνθήκης. Μόλις επέστρεψε στο Κέμπριτζ, έβαλε σε τάξη τις σκέψεις του και κατέληξε σε ένα ζοφερό συμπέρασμα.


Με δυο λόγια, ο Κέϊνς είπε ότι οι νικητές επέβαλαν στους νικημένους μια Συνθήκη που δεν ήταν μόνο ανελέητη αλλά και αυτοκαταστροφική για τους νικητές. Με αυτή την έννοια, η τιμωρία είχε ένα τίμημα που οι νηκητές δεν υπολόγισαν καλά, ένα τίμημα εξίσου εξωφρενικό για τους τιμωρημένους όσο και για τους τιμωρούς. Και ο Κέϊνς είχε δίκιο!


Οι αποζημιώσεις αποδείχτηκαν ανεπαρκείς για τη βελτίωση των οικονομιών της Γαλλίας και της Βρετανίας, κατάφεραν όμως να αποστραγγίσουν τη γερμανική οικονομία από ζωή και, επομένως, να δημιουργήσουν τις συνθήκες του υπερπληθωρισμού που προετοίμασε την κοινωνία για τη μετεωρική άνοδο του Χίτλερ.


Μετά το 1929 και την κοσμοϊστορική κρίση της Γουόλ Στριτ που μεταδόθηκε σαν ιός με τη μορφή της Μεγάλης Ύφεσης παντού, οι χώρες που είχαν απολαύσει χαμηλό πληθωρισμό χάρη στη Χρυσή Βάση της δεκαετίας του 1920 συνειδητοποίησαν ξαφνικά ότι, σε εποχές αποπληθωρισμού, το κοινό νόμισμα είναι σαν μια μπάλα αλυσσοδεμένη στο πόδι ενός ανθρώπου που πνίγεται. Ανίκανες να συντονίσουν τις οικονομικές πολιτικές, άρχισαν να πηδούν από το πλοίο η μια μετά την άλλη εγκαταλείποντας το ενιαίο νόμισμα (τη Χρυσή Βάση) κι αρχίζοντας έναν αποπληθωριστικό πόλεμο όλων εναντίον όλων.



Οι άμεσες αιτίες του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού πανικού- γιατί περί αυτού πρόκειται- είναι εμφανείς. Οφείλονται στην καταστροφική πτώση της αξίας του χρήματος, όχι μόνο στα εμπορεύσιμα είδη, αλλά σε όλα τα περιουσιακά στοιχεία…Οι δανειολήπτες όλων των ειδών ανακαλύπτουν ότι τα χρεώγραφά τους δεν ισοδυναμούν πλέον με τα χρέη τους….Λίγες κυβερνήσεις έχουν ακόμη αρκετά έσοδα για να καλύψουν τις σταθερές χρεώσεις για τις οποίες είναι υπόλογες. Επιπλέον, μια κατάρρευση αυτού του είδους αυτοτροφοδοτείται.[3]


Το αποτέλεσμα της ανικανότητας διαχείρισης μιας απλής αλήθειας, δηλαδή να υποχρεωθούν οι ελλειμματικές χώρες να αποπληθωρίσουν, ήταν μια μάστιγα στο σπίτι των (μέχρι τότε) πλεονασματικών χωρών, μαζική φτώχεια για όλους κι ένας πραγματικός πόλεμος που η ανθρωπότητα προσπαθεί από τότε να ξεπεράσει. Όπως λέει ο Κέϊνς:

…η ανειλικρινής αποδοχή….αδύνατων όρων που δεν θα μπορούσε να φέρει σε πέρας (έκανε) τη Γερμανία σχεδόν εξίσου ένοχη που αποδέχτηκε κάτι που δεν μπορούσε να εκπληρώσει με τους Συμμάχους που επέβαλαν κάτι που δεν είχαν δικαίωμα να αξιώσουν.[4]


Εάν οι Βερσαλλίες μας διδάσκουν κάτι, είναι ότι οι ισχυροί δεν επιβάλλουν πάντα στους νικημένους μια Συνθήκη που ανταποκρίνεται στα ίδια τους τα συμφέροντα. Μερικές φορές παρασύρονται από τη βιασύνη τους να τιμωρήσουν, σφίγγουν τους μυς τους περισσότερο απ’ ό, τι θα έπρεπε και καταλήγουν να τιμωρήσουν τον εαυτό τους. Αυτός είναι ο φόβος μου σχετικά με το πρόσφατο οικονομικό πακέτο που επέβαλαν η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο σε μια άλλη ηττημένη χώρα: την Ελλάδα.


3. Οι νέες Βερσαλλίες


Στην εισαγωγή του βιβλίου του για τις συνέπειες της Συνθήκης των Βερσαλλιών, ο Κέϊνς έγραψε τα ακόλουθα:

Ωθούμενος από τρελές ψευδαισθήσεις και παράτολμη αυτοεκτίμηση, ο ελληνικός λαός ανέτρεψε τα θεμέλια πάνω στα οποία όλοι ζούσαμε και χτίζαμε. Αλλά οι εκπρόσωποι της Ευρωπαϊκής Ένωσης πήραν το ρίσκο να ολοκληρώσουν την καταστροφή που η Ελλάδα άρχισε, με ένα πακέτο οικονομικής στήριξης που εάν εφαρμοστεί θα υποσκάψει ακόμη ποερισσότερο, αντί να αποκαταστήσει, την ευαίσθητη, περίπλοκη οργάνωση, που ήδη ταρακουνήθηκε και διαλύθηκε με την κρίση του 2008, μέσω της οποίας και μόνο οι ευρωπαϊκοί λαοί μπορούν να απασχολούνται και να ζουν.[5]


Δεν είναι, βέβαια, αυτά ακριβώς τα λόγια του Κέϊνς. Αλλά δεν απέχουν πολύ! Το μόνο που έκανα ήταν να αντικαταστήσω μερικές από τις λέξεις του με εκείνες που είναι τονισμένες πιο πάνω. Πράγματι, ο Κέϊνς θα μπορούσε να γράφει για την ελληνική δημοσιονομική καταστροφή και το πακέτο του ΔΝΤ-ΕΕ-ΕΚΤ που επιβλήθηκε αποτελεσματικά στο χρεοκοπημένο ελληνικό κράτος.


Το επιχείρημά μου εδώ είναι απλό: Το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ είναι το πιο παράξενο είδος τιμωρίας. Στην πραγματικότητα, είναι μια παράλογη ποινή επειδή:


α) αποτελεί μια άσπλαχνη και ασυνήθιστη τιμωρία
β) πρόκειται να ζημιώσει τους τιμωρούς πολύ περισσότερο από μια πιο δίκαιη τιμωρία στην Ελλάδα.[6] Κατά μεγάλη ειρωνεία, από αυτή την άποψη, δεν διαφέρει πολύ την πρωτότυπη Συνθήκη των Βερσαλλιών.


Γιατί ισχυρίζομαι ότι το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ αποτελεί τιμωρία, όταν αυτό που λένε ότι κάνει είναι ότι σώζει την Ελλάδα από τη χρεοκοπία; Επειδή, νομίζω, δεν κάνει τίποτα τέτοιο. Με τα υπέμετρα επιτόκια που χρεώνει και με δεδομένη την αταλάντευτη αντίστασή του σε οποιαδήποτε επαναδιαπραγμάτευση του υπάρχοντος ελληνικού χρέους, ωθεί την Ελάδα σε περαιτέρω πτώχευση. Ακριβώς όπως ένας άσπλαχνος γιατρός δίνει αρκετά φάρμακα ώστε να κρατήσει λίγο ακόμη τον ασθενή στη ζωή έτσι ώστε να εξακολουθεί να υποφέρει ακόμη από βασανιστικό πόνο, αλλά όχι αρκετά για να τον αποτρέψει να απαλλαγεί από τη θανάσιμη αγωνία, έτσι και το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ παρατείνει την αγωνία του ελληνικού κράτους χωρίς να αποτρέπει την αναπόφευκτη χρεοκοπία. Κι όταν έρθει η χρεοκοπία, θα έρθει σε μια εποχή μικρότερου εθνικού εισοδήματος και υψηλότερου συνολικά επιπέδου χρέους. Δεν είναι λοιπόν παράλογο να περιγράψουμε αυτό το πακέτο ως μια άσπλαχνη και ασυνήθιστη τιμωρία.


Πέραν αυτού, γιατί ισχυρίζομαι ότι το πακέτο των ΕΕ-ΕΚΤ-ΔΝΤ είναι αυτοκαταστροφικό για πλεονασματικές χώρες όπως η Γερμανία που παρέχουν τα πρόσθετα δάνεια; Η απάντηση είναι απλή: Μετά την Κρίση του 2008, η Γερμανία σάλπαρε σε μη χαρτογραφημένα τρικυμιώδη ύδατα. Για πρώτη φορά σε τριάντα χρόνια, το πλεόνασμά της δεν απορροφήθηκε από το εμπορικό έλλειμμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Μέχρι το 2008, το γερμανικό θαύμα ήταν οικοδομημένο όχι μόνο πάνω στην τυπική γερμανική σκληρή εργασία και δημοσιονομική υπευθυνότητα αλλά επίσης στη μεγάλη δημοσιονομική ʺ ανευθυνότητα ʺ των Ηνωμένων Πολιτειών που είχαν αρκετά μεγάλα ελλείμματα ώστε να απορροφούν τη βιομηχανική παραγωγή των μεγάλων εθνών της Ευρώπης και της Ασίας. Τώρα, χρειαζόμαστε νέες πηγές δημοσιονομικής ʺ ανευθυνότητας ʺ, έτσι ώστε η Siemens, η BMW και οι υπόλοιποι λαμπεροί βιομηχανικοί γίγαντες της Γερμανίας να μπορούν να βρουν αγοραστές.


Σε αυτό το πλαίσιο, το να μετατρέπεις χώρες όπως η Ελλάδα σε μια χτυπημένη απ’ τον ήλιο άγονη γη και να υποχρεώνεις την υπόλοιπη Ευρωζώνη σε ένα ακόμη πιο γρήγορο, καθοδικό σε ό, τι αφορά τον αποπληθωρισμό των χρεών φαύλο κύκλο, είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να υπονομεύσεις την οικονομία της ίδιας της Γερμανίας. Ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι η Ελλάδα θα έχει τις ερήμους που της αξίζουν, αξίζουν οι σκληρά εργαζόμενοι Γερμανοί μια πολιτική ελίτ που τους οδηγεί ολοταχώς στην οικονομική καταστροφή;


Δεν πιστεύω ότι το αξίζουν. Αλλά έχει συμβεί στο παρελθόν και μπορεί να ξανασυμβεί. Για να αναφερθώ, για μια τελευταία φορά, στο βιβλίο που έγραψε ο Κέϊνς το 1920 για τη Συνθήκη των Βερσαλλιών:

Ίσως να είναι ιστορικά αληθινό ότι καμιά τάξη της κοινωνίας δεν χάνεται παρά από το ίδιο της το χέρι.[7]


Σημειώσεις

[1] – Μεταφρασμένο σε ʺ Το παραλήρημα παραφροσύνης των Γερμανώνʺ. Βλέπε E.F.Heckscher, Mercantilism, Αναθεωρημένη 2η έκδοση, Λονδίνο: London: Allen & Unwin, 1962, τ. 1. σ. 56

[2] – Μετά την επανένωση, στο μέσο της δεκαετίας του 1990 και ύστερα πάλι από το 2002

[3] – John Maynard Keynes (1922). ʺ The World’s Economic Outlookʺ. The Atlantic Monthly.

[4] – Dr Melchior: A Defeated Enemyʺ στο Two Memoirs (1949), επανεκδόθηκε στο Collected Writings, Vol. X: Essays in Biography, σ. 428

[5] – Αντικατέστησα το γερμανικός με ʺελληνικόςʺ, το γαλλικός και βρετανικός με ʺ ευρωπαϊκόςʺ, το γερμανικός με Ελλάδα, το Ειρήνη με ʺ πακέτο οικονομικής στήριξηςʺ, το πόλεμος με ʺ την κρίση του 2008ʺ. Βλέπε ʺ Introduction to John Maynard Keynes”. The Economic Consequences of the Peace, Harcourt Brace New York, 1920.

[6] – Αφήνοντας την Ελλάδα σε αθέτηση και επιτρέποντας στην ΕΚΤ να χρηματοδοτήσει τις τράπεζες (ελληνικές, γαλλικές και γερμανικές).

[7] – Κεφάλαιο 6, σ. 238, The Economic Consequences of the Peace, Harcourt Brace New York, 1920

Η Ελλάδα και η Καλιφόρνια είναι αφάνταστα διαφορετικές. Η Καλιφόρνια έχει τρεις φορές περισσότερο πληθυσμό και ένα ΑΕΠ πάνω από πέντε φορές μεγαλύτερο. Αυτά τα δυο μέρη απέχουν πολύ μεταξύ τους στον πλανήτη και έχουν πολύ διαφορετικές διασυνδέσεις με την παγκόσμια οικονομία. Παρόλα αυτά, οι συνθήκες τους έχουν εντυπωσιακά ίδια χαρακτηριστικά. Και τα δυο μέρη διέρχονται βαθιές δημοσιονομικές κρίσεις που απειλούν να καταστρέψουν τα δίκτυα κοινωνικής ασφάλειας και συνοχής, και τα δυο ανήκουν σε ευρύτερες πολιτικές οντότητες όπου οι συνθήκες απέχουν από το να είναι ήρεμες ( πόσο μάλλον υγιείς). Ακόμη περισσότερο, και τα δυο αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα που εκφράστηκε πολύ καλά στους στίχους του ʺ Καλωσορίσατε στο Ξενοδοχείο Καλιφόρνια ʺ, μια επιτυχία του 1976 του συγκροτήματος The Eagles που εδρεύει στην Καλιφόρνια : ʺΜπορείτε να κάνετε τσεκ-άουτ ό, τι ώρα θέλετε, αλλά δεν μπορείτε ποτέ να φύγετεʺ.


Η καθόλου προφανής σύγκριση των συνθηκών στην Ελλάδα και την Καλιφόρνια θα μας επιτρέψει να δούμε αν η λύση για την Καλιφόρνια είναι να εξυγιάνει τη διακυβέρνηση του κράτους της. Η μόνη μεσοπρόθεσμη λύση για την Ελλάδα είναι να εργαστεί προς την κατεύθυνση της δημιουργίας Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης. Διαφορετικά, η έξοδος της Ελλάδας από την ευρωζώνη θα είναι ουσιαστικά αναγκαία. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει τεράστια προβλήματα, από κοινού με διάφορα άλλα γειτονικά κράτη στην ευρωζώνη. Το δημοσιονομικό έλλειμμα της Ελλάδας ως μέρος του ΑΕΠ, το εμπορικό ισοζύγιο της και τα λοιπά, θυμίζουν πολύ εκείνα της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ιταλίας ειδικότερα, μεταξύ των εθνών της ευρωπαϊκής περιοχής. Αυτό οδήγησε ορισμένους να κατασκευάσουν την καυστική και σκανδαλώδη ονομασία, ʺPIGSʺ.


Ωστόσο, τα ʺδομικά ελλείμματαʺ στο εμπόριο και τις κρατικές δαπάνες αυτών των νοτιοευρωπαϊκών εθνών δεν αποτελούν έκπληξη, λαμβάνοντας υπόψη το συνολικό πρότυπο παραγωγής και εμπορίου ολόκληρης της ευρωζώνης. Η παραγωγή υψηλής παραγωγικότητας και η εξαγωγική ικανότητα αποτελεί μονοπώλιο της Γερμανίας και της Γαλλίας και η παραγωγή με χαμηλότερες αποδοχές και εξαγωγική ικανότητα άλλων τμημάτων της περιφέρειας της Ευρώπης.


Εάν καταρτίσουμε το ισοζύγιο της Ευρώπης, αυτά τα εθνικά “προβλήματα” εξαφανίζονται μέσα στη συνολική εικόνα της ισχύος της Ευρώπης. Εδώ όμως υπάρχει ένα catch -22. δηλαδή ένα δίλημμα χωρίς δυνατότητα διαφυγής λόγω των αμοιβαία συγκρουόμενων καταστάσεων. Εάν η Ευρώπη παραμείνει δυνατή, τότε οι αγορές θα αποτιμήσουν την Ευρώπη ως σύνολο, με τα ξεχωριστά έθνη-κράτη ως μέρος της οντότητάς της. Αλλά εάν η Ευρώπη διασπαστεί, τότε κάθε χώρα θα βρεθεί μόνη της και τα πιο ανίσχυρα έθνη θα πρέπει πράγματι να προσαρμοστούν περισσότερο- και θα υπάρχουν περισσότερα ρίσκα σε ό, τι αφορά την ικανότητα εξόφλησης των χρεών τους- τα επόμενα χρόνια.


Τίθεται λοιπόν το ερώτημα: τι είναι η Ευρώπη; Είναι μήπως το ευρώ; Είναι η Γερμανία τόσο επιφυλακτική επειδή δεν θέλει να επιβραβεύσει μια αποτυχία ενός κράτους-μέλους που οφείλεται σε έλλειψη πειθαρχίας, επειδή δεν θέλει να δημιουργήσει προηγούμενο- ή και για τα δυο; Εάν όμως επιβληθεί στην Ελλάδα μια συμφωνία που δεν μπορεί να εφαρμοστεί και θα αποτύχει, για ποιο λόγο οι αγορές θα πιστέψουν ότι το μέλλον θα είναι καλύτερο για την Πορτογαλία ή την Ισπανία; Τα πρόσφατα στοιχεία από τη Γαλλία δείχνουν ότι τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις ανησυχούν μήπως η κατάρρευση του ευρωπαϊκού χάρτινου πύργου θα πλήξει το έθνος τους.


Η εξίσωση του “να σώσουμε την Ευρώπη” με το “να σώσουμε το ευρώ επιβάλλοντας δημοσιονομική πειθαρχία στα κράτη-μέλη” αποτελεί βασικό σφάλμα. Θα καταλάβουμε γιατί αν δούμε το παράδειγμα της Καλιφόρνιας. Η Καλιφόρνια έχει ένα έλλειμμα 20 δις δολαρίων ή και παραπάνω τα τελευταία τρία χρόνια, σε έναν βασικό προϋπολογισμό περίπου 100 δις δολαρίων. Η Καλιφόρνια έχει επί πλέον συσσωρεύσει έναν μεγάλο όγκο μη καταγεγραμμένου χρέους-ειδικά μέσω κρατικών ομολόγων- σε τόσο υψηλό επίπεδο που το κράτος πρέπει να δεσμεύει περίπου 6% των δαπανών του στην εξυπηρέτηση του χρέους και μπορεί να δανειστεί λίγο παραπάνω. Μέρος του χρέους συσσωρεύτηκε το 2003-04, όταν η Καλιφόρνια δανείστηκε 15 δις δολάρια για να καλύψει μέχρι το τέλος του έτους, όπως την υποχρεώνει ο νόμος, ένα κενό στον προϋπολογισμό. Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πολιτείες εντέλλονται να ισοσκελίζουν τους προϋπολογισμούς τους, αυτή ήταν συμπεριφορά μιας δυσλειτουργικής κυβέρνησης. Κατά συνέπεια, το περιοδικό The Economist ανέφερε στο τεύχος της 10ης Ιουνίου 2009 ότι η Καλιφόρνια ήταν μια χρεοκοπημένη πολιτεία. Το κακό δημοσιονομικό ιστορικό της Καλιφόρνιας δεν επέδρασε στο αμερικανικό δολάριο, και δεν υπάρχει καλιφορνέζικο δολάριο. Λόγω της ύπαρξης ενός ενοποιημένου ομοσπονδιακού προϋπολογισμού και της δυνατότητας της ομοσπονδιακής κυβέρνησης να τυπώνει χρήμα αν είναι απαραίτητο, τα ελλείμματα κάθε πολιτείας δεν πυροδοτούν ποτέ αντιδράσεις των χρηματαγορών. Στην πραγματικότητα, οι δαπάνες στο επίπεδο της πολιτείας αποτελούν μόνο ένα ποσοστό των δημοσίων δαπανών στην Καλιφόρνια. Πιο σημαντικές είναι οι ομοσπονδιακές δαπάνες. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση λαμβάνει 55% του δημοσίου εισοδήματος που εισπράττεται εντός των συνόρων των Ηνωμένων Πολιτειών. Διοχετεύει το 20% στις κυβερνήσεις των πολιτειών και στις τοπικές κυβερνήσεις και δαπανά το υπόλοιπο απευθείας. Τα χρήματα αυτά διοχετεύονται άμεσα ή έμμεσα σε ιδιώτες και εταιρίες σε κάθε πολιτεία, με βάση τις συμβάσεις που έχει κάνει η ομοσπονδιακή κυβέρνηση για την υγεία, τη συνταξιοδότηση και άλλα προγράμματα. Πολιτείες με υψηλότερο εισόδημα (όπως η Καλιφόρνια) λαμβάνουν λιγότερα ομοσπονδιακά έσοδα από αυτά που καταβάλλουν οι κάτοικοι και οι επιχειρηματίες τους, ενώ πολιτείες με χαμηλότερο εισόδημα λαμβάνουν περισσότερα. Οι επιστροφές που λαμβάνει η Καλιφόρνια ανέρχονται στο 78% των καταβολών της. Αυτός ο ʺ φόροςʺ που επιβάλλεται στην Καλιφόρνια εξασφαλίζει μια πιο ισότιμη ευημερία στις Ηνωμένες Πολιτείες ως σύνολο. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση κατανέμει απευθείας λιγότερο από τις μισές δημόσιες δαπάνες των Ηνωμένων Πολιτειών, διατηρώντας έτσι το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας της χώρας, τα δημόσια προγράμματα υγείας και ασφάλισης και λοιπά.


Αυτό λοιπόν που προστατεύει την Καλιφόρνια είναι το γεγονός ότι είναι μελος της ζώνης του δολαρίου των 50 πολιτειών, η οποία έχει εντός των συνόρων της μια κεντρική τράπεζα που δημουργεί όση ρευστότητα χρειάζεται για να διατηρείται η ανάπτυξη και να αποφεύγεται ο υπερβολικός πληθωρισμός. Το χρέος της Καλιφόρνιας είναι καταγεγραμμένο περίπου σε καθεστώς “σκουπιδιού” και η ικανότητά της να το εξυπηρετήσει είναι όλο και πιο επισφαλής, δεν έχει όμως ένα νόμισμα που οι κερδοσκόποι μπορούν να κάψουν. Το ίδιο ισχύει, φυσικά, για τη Νέα Υόρκη, τη Νεβάδα και άλλες ελλειμματικές πολιτείες.


Οι περιπτώσεις της Ελλάδας και της Καλιφόρνιας βρίσκονται λοιπόν σε πλήρη αντίθεση. Η Ελλάδα δείχνει τη βούληση να υποστεί όλες τις θυσίες που απαιτούνται για να θέσει το έλλειμμα του προϋπολογισμού της υπό έλεγχο, συμπεριλαμβανομένης της βούλησης να ανοίξει κάποιες συμβάσεις που αφορούν θέματα αποδοχών και αρχαιότητας. Η Ελλάδα δεν κατάφερε να αποτρέψει τις επιπτώσεις σε ό, τι αφορά το χρέος της, ωστόσο δεν έχει τη δυνατότητα να τυπώσει ευρώ, δεν έχει άλλο νόμισμα και δεν είναι σε θέση να βρει οδό διαφυγής κερδίζοντας αυξητικά ευρώ μέσω του εμπορίου. Η Καλιφόρνια, αντίθετα, κατάφερε να πουλήσει τα χρεώγραφά της με σχετική άνεση. Ο δημόσιος τομέας στην Καλιφόρνια έκανε πολλές θυσίες τα τελευταία χρόνια, αποδείχτηκε όμως ότι δεν ήταν αρκετές για να επιλύσουν το θέμα του ελλείμματος. Αυτό θα απαιτούσε αύξηση της φορολογίας και το σύνταγμα της πολιτείας της Καλιφόρνιας απαιτεί μια ψηφοφορία 2/3 στο νομοθετικό σώμα. Οι Δημοκρατικοί έχουν ευρεία πλειοψηφία -64%- αλλά δεν έχουν αρκετές ψήφους για να περάσουν παρόμοιες αυξήσεις κόντρα στην αντιπολίτευση των Ρεπουμπλικάνων. Ως ισχυρή πλειοψηφία, οι Δημοκρατικοί δεν θέλουν να περικόψουν τις δαπάνες για το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας και την παιδεία περισσότερο απ’ όσο τις έχουν ήδη περικόψει, αλλά οι Ρεπουμπλικάνοι δεν θα συμφωνήσουν σε έναν συμβιβασμό. Για να αλλάξει η αναλογία των 2/3 θα έπρεπε να αλλάξει το σύνταγμα της πολιτείας, κι αυτό θα απαιτούσε την ψήφο της πλειοψηφίας στις γενικές εκλογές. Έτσι, η Καλιφόρνια είναι παγιδευμένη σε ένα δίλημμα που δημιούργησαν οι κανόνες που επέβαλε στον εαυτό της και που οι οργισμένοι ψηφοφόροι δεν επιθυμούν να αλλάξουν. Τόσο η Ελλάδα όσο και η Καλιφόρνια έχουν κάνει τσεκ ιν σε διαφορετικές παγίδες διακυβέρνησης και όπως στο Hotel California τους είναι αδύνατο να φύγουν από κει: η Ελλάδα, εξαιτίας των πολιτικών δυνάμεων και των οικονομικών δομών στην υπόλοιπη ευρωζώνη και η Καλιφόρνια εξαιτίας των οργισμένων ψηφοφόρων της.


Προς τα πού οδεύουν, λοιπόν, αυτά τα δυο μέρη που πλήττονται από την κρίση; Ο Κυβερνήτης της Καλιφόρνιας, Σβαρτσενέγκερ, υποστηρίζει ότι πρέπει να διοχετευθεί περισσότερο ομοσπονδιακό χρήμα στην Καλιφόρνια, ενώ στο μεταξύ οι κάτοικοι της πολιτείας του έχουν βοηθηθεί από υψηλότερα επίπεδα ομοσπονδιακών δαπανών. Οι Καλιφορνέζοι πρέπει να ψηφίσουν για την αναθεώρηση του συντάγματός τους, αλλά μπορεί να μην το κάνουν, ελπίζοντας ότι οι ομοσπονδιακές δαπάνες και η μακροοικονομία θα τους βγάλουν από την κρίση. Αυτή είναι η τραγωδία της Καλιφόρνιας: διατηρώντας ανέφικτες ελπίδες ότι η τύχη θα τους χαμογελάσει στο τέλος, οι Καλιφορνέζοι αποφεύγουν τις σκληρές επιλογές τώρα, κάνοντας έτσι τις σκληρές επιλογές που τους περιμένουν αύριο ακόμη πιο δύσκολες. Η Ελλάδα δεν έχει άλλη επιλογή από το να πάρει δραστικά μέτρα σε ό, τι αφορά τις δαπάνες και τους φόρους. Το γεγονός ότι αυτό ήταν αναπόφευκτο, δεν το κάνει λιγότερο τραγικό. Η τραγωδία τελικά είναι ότι με αυτά τα μέτρα η Ελλάδα θα συνεχίσει να είναι μέλος της ευρωζώνης έναντι ενός εξωφρενικού τιμήματος σε ύφεση, αυξημένη ανισότητα και περιορισμένες δημόσιες υπηρεσίες. Και εάν η Ελλάδα αποδείξει ότι είναι ικανή να παραμείνει στην ευρωζώνη, οι κερδοσκόποι δεν θα σταματήσουν να επιτίθενται στονεπόμενο εθνικό κρίκο της αλυσίδας. Εάν η Ελλάδα δεν τα καταφέρει, είναι απίθανο όχι μόνο η Ισπανία και η Πορτογαλία, αλλά ακόμη και η Γαλλία να μπορέσουν να αντισταθούν στις κεντρόφυγες δυνάμεις που δημουργήθηκαν από την ανάγκη επαναβεβαίωσης του δημοσιονομικού ισολογισμού μέσα σε μακροοικονομική επιβράδυνση και πολιτική ένταση.


Το παράδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών δείχνει μια διαφορετική οδό. Σε μια λειτουργική ένωση, αφιερωμένη σε ένα ελάχιστο επίπεδο ευημερίας σε ολόκληρη ην περιοχή της ένωσης, υπομονάδες με χαμηλότερο εισόδημα, μέσα σε ένα ευρύτερο σύνολο, δέχονται μεταγγίσεις καθαρών εσόδων από υπομονάδες με υψηλότερο εισόδημα. Αυτό δεν μπορεί να γίνει προβληματικό ή αντικείμενο πολιτικής διαμάχης. Για άλλη μια φορά, η περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών είναι διαφωτιστική: πολλοί μη Καλιφορνέζοι στις Ηνωμένες Πολιτείες ζηλεύουν και παράλληλα είναι δύσπιστοι με τους Καλιφορνέζους και πολλοί Καλιφορνέζοι θεωρούν όσους μένουν σε άλλα μέρη των Ηνωμένων Πολιτειών ως ανίδεους. Η ομοσπονδιακή ένωση δεν κάνει τις ενδοεθνκές αντιπαλότητες να εξαφανίζονται, αλλά αμβύνει τις γωνίες τους, καθώς η μακροοικονομική, δημοσιονομική και νομισματική πολιτική συνδέει, στο τέλος, όλους τους Αμερικανούς μαζί.


Τα διδάγματα εδώ είναι σαφή. Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, έθνη όπως η Ελλάδα δεν θα υποχρεώνονταν να ισοσκελίσουν όλες τις δημόσιες δαπάνες εντός των συνόρων: το ζήτημα της αντιμετώπισης των δημοσίων δαπανών θα ετίθετο στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η Ελλάδα θα έπρεπε απλώς να ισοσκελίσει το όποιο μέρος των συνολικών δημοσίων δαπανών βρισκόταν υπό άμεσο έλεγχο σε κρατικό επίπεδο. Το χρηματοοικονομικό σύστημα θα έπρεπε να ώστε οι κερδοσκόποι να κρατηθούν σε απόσταση. Οι υπερτράπεζες και τα ταμεία δεν θα είχαν τη δυνατότητα να παίζουν βραχυπρόθεσμα παιχνίδια, ενώ θα μπορούσαν να επιτευχθούν σύνθετες μακροπρόθεσμες συμφωνίες.


Προς το παρόν, βέβαια, αυτό είναι άπιαστο όνειρο: οι διασυνοριακές δαπάνες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας είναι πολύ λιγότερες από τις μισές δημόσιες δαπάνες στην Ευρώπη, και ακόμη κι αυτό προκαλεί συχνά πικρόχολες διαμαρτυρίες. Αλλά εάν αυτό είναι προς το παρόν άπιαστο όνειρο για την Ελλάδα και την Ευρώπη, υπάρχει στην πραγματικότητα εναλλακτική λύση έτσι ώστε αυτό που ονομάζεται “Ευρώπη” να επιβιώσει ως συνεκτική περιφερειακή οντότητα;


Εάν οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα είναι “όχι”, τότε υπάρχει ατζέντα. Η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να κινητοποιηθεί σε τρία επίπεδα: πρέπει να εργαστεί με άλλα απειλούμενα έθνη για να έχουν κοινούς στόχους και ιδέες, πρέπει να εργαστεί εντός του πλαισίου του ευρώ για λογαριασμό των απειλούμενων εθνών και πρέπει να κιητοποιήσει τον πληθυσμό προκειμένου να αγωνιστεί για ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής και τη διατήρηση ενός πραγματικού κοινωνικού διχτύου ασφαλείας. Επιπλέον, η Ελλάδα πρέπει να συνεργαστεί με άλλα έθνη που στοχοποιούνται από τουςκερδοσκόπους, έτσι ώστε να φτάσουν σε συμφωνία για μια κοινή πρόταση. Εάν η Πορτογαλία ή η Ισπανία τάσσονταν στο πλευρό της Γερμανίας εναντίον της Ελλάδας, αυτό θα ήταν αυτοκτονικό για το όραμα της “μιας Ευρώπης”. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι μια δυνατή, καθαρή, τίμια συζήτηση για το κατά πόσο ʺμια Ευρώπηʺ μπορεί να κατασκευαστεί στον μετα-νεοφιλελεύθερο κόσμο. Είναι σαφές ότι η επιχειρηματολογία δεν τελειώνει με την “Ευρώπη” ή τη “Βραζιλία” ή τις Ηνωμένες Πολιτείες ως προνομιούχες οντότητες που η τύχη τους και οι μακροοικονομικοί κατευθυντήριοι μηχανισμοί είναι απρόσβλητοι από τις τρέχουσες παγκόσμιες τάσεις της κατάτμησης και της ύφεσης. Αντίθετα. Οι κερδοσκόποι πρέπει να παταχθούν παγκόσμια κι νας παγκόσμιος δημοσιονομικός μηχανισμός πρέπει κάποτε να βρεθεί. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι μια δυνατή, καθαρή, τίμια συζήτηση για το κατά πόσο “μια Ευρώπη” μπορεί να κατασκευαστεί στον μετα-νεοφιλελεύθερο κόσμο. Είναι διακαής η ελπίδα η συζήτηση αυτή να καταλήξει με την αναγνώριση του όφελους μιας πραγματικής ένωσης εντός της Ευρώπης. Δεν έχει έρθει το τέλος των πραγμάτων, απέχουμε από την άλλη όχθη αυτού του ποταμού. Ωστόσο, ο,τιδήποτε λιγότερο προκαλεί την καταστροφή -για τη δημοκρατία, για την ηγεσία και για το μέλλον του κόσμου. Κανείς δεν μπορεί να το υποστεί αυτό τώρα.

Η χρηματοοικονομική κρίση που απειλεί τώρα να καταπιεί την ευρωζώνη και για την οποία οι σημερινές και προηγούμενες ελληνικές κυβερνήσεις επικρίνονται, οφείλεται κυρίως σε σφάλματα πολιτικής των ηγετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στον λανθασμένο θεσμικό σχεδιασμό της ευρωζώνης. Σ’ αυτά, οι ελληνικές κυβερνήσεις έπαιξαν πολύ μικρό ρόλο. Στην πραγματικότητα, αν η Ελλάδα δεν αποτελούσε μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τότε τα σφάλματα θα ανέκυπταν αλλού. Ακόμη κι αν η Ευρωπαϊκή Ένωση περιοριζόταν στα βόρεια σύνορά της, δηλαδή τη Σκανδιναβία, τη Γερμανία, την Αυστρία, το Μπενελούξ και τη Γαλλία, τότε η κρίση θα ξεσπούσε στην Ολλανδία, όπου το δημόσιο χρέος σε σχέση με το εθνικό εισόδημα δεν βρίσκεται πολύ χαμηλότερα από εκείνο της Ελλάδας ( 99% του ΑΕΠ το 2009, σε σύγκριση με 108% της Ελλάδας). Κι αυτό επειδή η κρίσιμη παράμετρος δεν είναι το απόλυτο επίπεδο του δημόσιου χρέους, ή έστω το επίπεδο του χρέους σε σχέση με το εθνκό εισόδημα, όπως ορίζεται στη Συνθήκη του Μάαστριχτ, αλλά το επίπεδο του χρέους που οι κεντρικές τράπεζες αρνούνται να αναχρηματοδοτήσουν.


Η αρχή ότι οι κεντρικές τράπεζες δεν πρέπει να αναχρηματοδοτούν δημόσιο δανεισμό ανάγεται στα δόγματα του Hjalmar Schacht, προέδρου της Reichbank του Χίτλερ ( ο Schacht γλύτωσε την καταδίκη στη Νυρεμβέργη επειδή ο Χίτλερ τον απομάκρυνε από τη Reichsbank, μετά τη διαμαρτυρία του ότι το υπουργείο Οικονομικών ξεπέρασε τη συμφωνημένη ποσόστωση δανεισμού). Η αρχή αυτή οδήγησε στο παράδοξο των κεντρικών τραπεζών στην Ευρωπαϊκή Ένωση όπου οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να αγοράζουν εταιρικά και άλλα ομόλογα, ακόμη και τις παράπλευρες δανειακές υποχρεώσεις που έγιναν διαβόητες στην οικονομική κρίση των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά όχι ομόλογα που εκδίδονται από κυβερνήσεις.


Αυτή η επιχειρησιακή πλευρά των κεντρικών τραπεζών γέννησε φόβους αθέτησης των δανειακών υποχρεώσεων από πλευράς των κυβερνήσεων. Στην πραγματικότητα, λαμβάνοντας υπόψη ότι ο δανεισμός τους γίνεται με το εσωτερικό τους νόμισμα, ο κίνδυνος αθέτησης απομακρύνεται εύκολα εάν επιτραπεί στις κυβερνήσεις να αναχρηματοδοτούν τα χρέη τους, με τον ίδιο τρόπο που οι εταιρίες αναχρηματοδοτούν τα δικά τους. Πολλές κεντρικές τράπεζες, όπως η Bank of England, μπορούσαν αρχικά να διαχειριστούν τα χρέη της κυβέρνησής τους, για παράδειγμα αγοράζοντας και πουλώντας κρατικά ομόλογα, προκειμένου να διατηρούν μια σταθερή αγορά σε αυτά τα ομόλογα. Η λειτουργία αυτή καταργήθηκε όταν η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σχεδιάστηκε στο Μάαστριχτ από κεντρικούς τραπεζίτες που πίστευαν ότι οι εμπορικές τράπεζες και οι διατραπεζικές αγορές τους, οι κεφαλαιαγορές και οι οίκοι αξιολόγησης μπορούν να εκτιμούν τα οικονομικά ρίσκα καλύτερα από τις κεντρικές τράπεζες.


Αυτή η συγκινητική πίστη στη σύνεση και την προβλεπτικότητα των εμπορικών τραπεζιτών και των οίκων αξιολόγησης επέζησε παρά τις αυξανόμενες ενδείξεις ότι οι εμπορικοί τραπεζίτες και οι οίκοι αξιολόγησης δεν είναι στην πραγματικότητα καλοί κριτές της οικονομικής αξιοπιστίας. Ο λόγος είναι πολύ απλός. Η οικονομική επιτυχία των εμπορικών τραπεζιτών και των οίκων αξιολόγησης δεν εξαρτάται από τη σύνεσή τους αλλά από την κρίση τους για τη συναίνεση των χρηματοοικονομικών αγορών σε οποιαδήποτε στιγμή, όσο άσκοπη κι αν είναι αυτή η συναίνεση. Όπως έγραψε ο Κέϊνς, αλίμονο, ‘συνετός ʺτραπεζίτης δεν είναι κάποιος που προβλέπει τον κίνδυνο και τον αποφεύγει, αλλά κάποιος που, όταν καταστρέφεται, καταστρέφεται με τον συνηθισμένο, ορθόδοξο τρόπο μαζί με τους εταίρους του, έτσι ώστε κανείς να μην μπορεί να τον κατηγορήσει’ ( J.M.Keynes, Essays in Persuasion 1931, σ. 176). Μετά την οικονομική κρίση του 1929, ο Κέϊνς συμπέρανε με λόγια ιδιαίτερα ταιριαστά στη σημερινή κατάσταση: ʺ Τα σημερινά σημάδια δείχνουν ότι οι τραπεζίτες του κόσμου τείνουν προς την αυτοκτονία. Σε κάθε στάδιο υπήρξαν απρόθυμοι να υιοθετήσουν μια δραστική θεραπεία. Και επέτρεψαν να φτάσουν τα πράγματα σε ένα σημείο όπου είναι δύσκολο να βρεθεί διέξοδος’ ( ίδιο, σ. 178)


Η αρχή του Schacht ήταν επίσης μια παρόμοια άσκοπη συναίνεση. Διορθώθηκε λίγο στις αρχές Μαΐου όταν οι κυβερνήσεις της ευρωζώνης συμφώνησαν τελικά να δημιουργήσουν ένα χρηματοδοτικό πακέτο 720 δις ευρώ για τις αγορές κρατικών ομολόγων της ευρωζώνης. Αυτό μπορεί να είναι μόνο ένα πρώτο βήμα προς ένα επίσημο σύστημα που θα ρυθμίζει τις αγορές για κρατικά χρεώγραφα.


Η αθέτηση πληρωμής δεν είναι επομένως πρόβλημα. Ένα πολύ σοβαρότερο ενδεχόμενο είναι αυτό του αποπληθωρισμού του χρέους. Ο αποπληθωρισμός του χρέους έχει ήδη αρχίσει. Οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά σε όλη την Ευρώπη, και ειδικότερα στη Βρετανία και τη νότια Ευρώπη, συνθλίβονται από το υπερβολικό χρέος. Η αντίδρασή τους είναι να χρησιμοποιούν εισόδημα για να αποπληρώνουν το υπερβάλλον χρέος. Αυτό οδηγεί το χρήμα, με τη σημερινή μορφή της τραπεζικής πίστωσης, να βρίσκεται εκτός κανονικής κυκλοφορίας όπου θα ξοδευόταν σε αγαθά και υπηρεσίες, και να χρησιμοποιείται για την αποπληρωμή του χρέους. Στους ισολογισμούς των τραπεζών, οι χρεώσεις και οι πιστώσεις ακυρώνονται από αυτή τη διαδικασία και οι τραπεζικοί ισολογισμοί μειώνονται. Το αποτέλεσμα είναι η μείωση της τραπεζικής πίστωσης και οι μειωμένες δαπάνες στην πραγματική οικονομία. Καθώς οι καλύτεροι (σε μετρητά) δανειολήπτες αποπληρώνουν πρώτοι, ο τραπεζικός δανεισμός επικεντρώνεται όλο και περισσότερο στους χειρότερους δανειολήπτες, εκείνους που δεν μπορούν να αποπληρώσουν τα χρέη τους.


Σε αυτές τις συνθήκες, το καλύτερο που μπορούν να κάνουν οι κυβερνήσεις είναι να παρέχουν καλά περιουσιακά στοιχεία στις τράπεζες, με άλλα λόγια να δανείζονται περισσότερα από τις τράπεζες και όχι λιγότερα. Εάν οι κυβερνήσεις συμμετέχουν στον αποπληθωρισμό περικόπτοντας τις δαπάνες τους, τότε η πολιτική αυτή γίνεται ηττοπαθής. Το ΑΕΠ μπορεί τότε να πέσει πιο γρήγορα από τη μείωση του χρέους, κι έτσι η αναλογία του δημόσιου χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ να εξακολουθήσει να αυξάνεται. Υπό το παρόν πρόγραμμα του ΔΝΤ, η αναλογία χρέος/ΑΕΠ της Ελλάδας αναμένεται να αυξηθεί στο 145% μέχρι το τέλος του 2011 (χαμηλότερα πάντως από εκείνη της Ιαπωνίας, που βρίσκεται σήμερα στο 192%). Ωστόσο, ως αποτέλεσμα της δημοσιονομικής λιτότητας, της πολιτικής αναταραχής και των μειωμένων επενδύσεων, το ακαθάριστο εθνικό προϊόν της Ελλάδας αναμένεται να πέσει κατά 12% μέχρι το τέλος του 2011. Αυτό θα ανεβάσει την αναλογία του δημοσίου χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ στο 155%. Με απλά λόγια, δεν είναι δυνατόν να μειωθεί η αναλογία χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ με περικοπές δαπανών. Ο μόνος τρόπος που μπορεί η αναλογία αυτή να μειωθεί είναι με την οικονομική ανάπτυξη: την αύξηση της αξίας (σχετικά με το χρέος) της οικονομικής δραστηριότητας.


Δυο αρχές πρέπει να καθοδηγούν αυτόν τον δημοσιονομικό ελιγμό. Η μία είναι ότι η συνολική δημόσια δαπάνη στην πραγματική οικονομία (που είναι ξεχωριστή από τις πληρωμές του χρέους) δεν πρέπει να περικοπεί. Μια τέτοια μείωση οδηγεί σε συρρίκνωση της φορολογικής βάσης και αυξάνει την αναλογία του χρέους σε σχέση με το ΑΕΠ. Η δεύτερη αρχή είναι ότι το δημοσιονομικό ισοζύγιο πρέπει, όπου είναι δυνατόν, να αποκατασταθεί με την αύξηση των φόρων στους πιο εύπορους. Όχι επειδή οι πλούσιοι αξίζουν αυτή τη μεταχείριση (αν και η δικαιοσύνη στην κατανομή του εισοδήματος πρέπει να βρίσκεται πάντα στην πολιτική ατζέντα) αλλά επειδή η μείωση των εισοδημάτων τους εξαιτίας των φόρων έχει ελάχιστο αντίκτυπο στη συνολική δαπάνη στην πραγματική οικονομία.


Ένας άλλος κρίσιμος θεσμικός παράγοντας στην κρίση είναι η ενσωμάτωση των τραπεζικών και χρηματοπιστωτικών αγορών που βρίσκεται σε εξέλιξη στην ευρωζώνη από τότε που οι έλεγχοι του κεφαλαίου καταργήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Μολονότι τα αιτήματα για μεγαλύτερη οικονομική αποτελεσματικότητα που έγιναν για την τραπεζική και χρηματοπιστωτική ενσωμάτωση εμπεριείχαν μεγάλη δόση υπερβολής, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ενσωμάτωση οδήγησε στην αυξημένη αλληλεγγύη με την Ελλάδα των κυβερνήσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η χρηματοοικονομική ενσωμάτωση σημαίνει ότι τράπεζες σε άλλες χώρες κατέχουν το ελληνικό δημόσιο χρέος και είναι προετοιμασμένες να ασκήσουν πίεση για να διασφαλίσουν ότι τα περιουσιακά στοιχεία τους θα αναχρηματοδοτηθούν.


Στα χρόνια πριν από την χρηματοοικονομική ενσωμάτωση τα πλεονάσματα που οι γερμανικές επιχειρήσεις αποκτούσαν μέσω του εξωτερικού εμπορίου συσσωρεύονταν σε γερμανικές τράπεζες. Το σύστημα ελέγχου του ξένου κεφαλαίου σήμαινε ότι οι γερμανικές τράπεζες αποκτούσαν ξένα περιουσιακά στοιχεία μέσω αγορών που ελέγχονταν από τη γερμανική κυβέρνηση. Τα εμπορικά ελλείμματα χωρών όπως η Ελλάδα αποστράγγιζαν τα αποθέματα σε ξένο νόμισμα του ελληνικού τραπεζικού συστήματος. Κι αυτό όμως μπορούσε να το διαχειριστεί η κυβέρνηση της χώρας που είχε το έλλειμμα. Ωστόσο, οι έλεγχοι ξένου κεφαλαίου πρόβαλαν στοιχεία κρατικής εγγύησης για τα ξένα περιουσιακά στοιχεία των τραπεζών.


Με την χρηματοοικονομική ενσωμάτωση, οι κρατικές εγγυήσεις έπαψαν να υπάρχουν. Διαδικασίες ανταγωνισμού στις τραπεζικές αγορές υποχρεώνουν τις γερμανικές, γαλλικές και ολλανδικές τράπεζες να αποκτούν ως περιουσιακά στοιχεία τα ασθενή χρέη της νότιας Ευρώπης. Κατά συνέπεια, οι καταθέσεις στις εμπορικές τράπεζες των γερμανικών, γαλλικών και ολλανδικών επιχειρήσεων και νοικοκυριών στηρίζονται σε κάποιο βαθμό στα περιουσιακά στοιχεία που οι τράπεζές τους κατέχουν στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία. Για χάρη των τραπεζών τους και των καταθέσεων των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών, οι κυβερνήσεις της Βόρειας Ευρώπης πρέπει να αναχρηματοδοτήσουν τα χρέη της νότιας Ευρώπης.


Αυτό δεν σημαίνει ότι η διαφθορά και η φοροδιαφυγή που θεωρείται διαδεδομένη στην Ελλάδα δεν έπαιξε ρόλο στην επιδείνωση του δημοσιονομικού ελλείμματος της χώρας. Η διαφθορά είναι σοβαρό πρόβλημα αλλά πρέπει να καταπολεμηθεί με τη διαφάνεια και τη δημοκρατική υπευθυνότητα. Τίποτα δεν θα ήταν χειρότερο για την ελληνική δημοκρατία ή για τους περιορισμένους, δυστυχώς, δημοκρατικούς θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το να γίνει εισπράκτορας χρέους για τις ξένες τράπεζες και τις πολυμερείς υπηρεσίες όπως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και άλλες. Όλα τα κράτη οφείλουν να ανταποκριθούν στις οικονομικές υποχρεώσεις τους μολονότι αυτό δεν σημαίνει, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, ότι πρέπει να αποπληρώσουν τα χρέη τους αμέσως. Πέρα από ένα σημείο, όμως, η αντίληψη ότι το πρώτο καθήκον ενός κράτους είναι να πληρώνει μαζικά κρατικά χρεώγραφα σε ξένα συμφέροντα μπορεί μόνο να εξαντλήσει τους συμβιβασμούς στους οποίους στηρίζεται η δημοκρατία. Κάπως έτσι οι δημοκρατίες πολλών αναπτυσσόμενων κρατών υπονομεύθηκαν από τη διεθνή χρεωστική κρίση της δεκαετίας του 1980. Εάν επιβληθούν παρόμοιες πιέσεις, η προοπτική για τη δημοκρατία στην Ευρώπη θα είναι ζοφερή.


Πάνω από όλα είναι σημαντικό το γεγονός ότι η ευρωζώνη δεν πρέπει να ακολουθήσει την πορεία της ζώνης του φράγκου. Σχεδιασμένη από τον Γάλλο Jacques Rueff, που η αντίθεσή του στον Κέινς τον έκανε να μη βλέπει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι πιστωτικές αγορές, η Ζώνη του Φράγκου αποτελεί παράδειγμα για ολόκληρο τον κόσμο για το πώς μπορεί να επιτευχθεί ο χαμηλός πληθωρισμός με τίμημα την οικονομική οπισθοδρόμηση και τη διεφθαρμένη δημοκρατία, που διακόπτεται μόνο από coups d’etat και εμπορεύσιμες φούσκες. Χρειαζόμαστε καλύτερες λύσεις απ’ αυτήν.

Ο Joseph Halevi υποστηρίζει ότι η κρίση δεν ξεκίνησε λόγω του υπερβολικού ελληνικού ελλείμματος. Θα μπορούσε να γίνει μια διαχείρησή της σε ευρωπαϊκό επίπεδο επινοώντας κοινές πολιτικές για τη βελτίωση της ευρωπαϊκής, και ειδικότερα της ελληνικής ανάπτυξης, καθώς αυτή είναι η μόνη θεραπεία που δεν σκοτώνει τον ασθενή. Οι δραστικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, αποσυντονίζουν ολόκληρο το σύστημα των υπηρεσιών και υποδομών στο οποίο στηρίζεται μια σύγχρονη κοινωνία, μειώνοντας το ποσοστό του χρέους οριακά ή και καθόλου.


Μέρος Πρώτο: Ο γερμανικός χώρος συσσώρευσης


Η σημερινή κατάσταση πραγμάτων στην ευρωζώνη και στην Ε.Ε. αντανακλά τη διαίρεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε τρεις ομάδες.


Γύρω από τη Γερμανία υπάρχει μια ομάδα νεομερκαντιλιστικών χωρών, η οποία αποτελείται από την Ολλανδία, το Βέλγιο, την Αυστρία και τη Σκανδιναβία. Ο νεομερκαντιλισμός τους μπορεί να θεωρηθεί ισχυρός εξαιτίας των σταθερών πλεονασμάτων τους στις εξαγωγές- που πραγματοποιούνται κατά κύριο λόγο στο εσωτερικό της Ευρώπης, λαμβάνοντας υπόψη ότι η τάση των αυξανόμενων ελλειμμάτων με την Ασία δεν αντισταθμίζεται από το κυμαινόμενο πλεόνασμα με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα εξωτερικά καθαρά ισοζύγια της ομάδας δεν εξαρτώνται ιδιαίτερα από την ονομαστική υποτίμηση του νομίσματος. Η σαφής αυτή θέση βασίζεται στο συνδυασμένο αποτέλεσμα της διατήρησης μιας ισχυρής βιομηχανίας κεφαλαιουχικών αγαθών που συνδέεται μέσω Γερμανίας με τις παγκόσμιες ολιγοπωλιακές εταιρίες και της επίδειξης, από μακροοικονομικής άποψης, ενός πολύ χαμηλού ρυθμού ανάπτυξης. Η Γερμανία δεν είναι η ατμομηχανή της Ευρώπης. Από τη δεκαετία του 1970, η Δυτική Ευρώπη είχε συστηματικά έναν πολύ υψηλότερο ρυθμό ανάπτυξης τονώνοντας έτσι τις εξαγωγές από τη Γερμανία και τους οικονομικούς δορυφόρους της. Κατά συνέπεια, η νεομερκαντιλιστική ομάδα αποτελεί μια κλασική περίπτωση μονοπωλιακού κεφαλαίου, που μεταβλήθηκε σε μια μακρονοικονομική θεσμοποιημένη ρύθμιση μέσα από την ίδια τη διαδικασία της construction europeenne , την οποία ήθελε η Γαλλία.


Στο παρελθόν, η Γερμανία στόχευε στη σταθερή ισοτιμία συναλλάγματος για να αποφεύγει τις ανταγωνιστικές υποτιμήσεις. Στο πλαίσιο ενός ενιαίου νομίσματος, ένας τέτοιος στόχος μεταβάλλεται σε ανταγωνιστικό αποπληθωρισμό των αποδοχών. Η εσωτερική αποτελμάτωση διασφαλίζει ότι οι γερμανικές αποδοχές αυξάνουν λιγότερο από την παραγωγικότητα. Το σύστημα των συμβατικών υποχρεώσεων της χώρας, που βασίζεται σε μια νεομερκαντιλιστική συμφωνία με τις συνδικαλιστικές ενώσεις, επιτρέπει το χάσμα μεταξύ παραγωγικότητας και αποδοχών να είναι πιο ευνοϊκό για το κεφάλαιο απ’ ό, τι στην υπόλοιπη Ευρώπη. Κατά συνέπεια, η χαμηλή ανάπτυξη στη Γερμανία ενισχύει την ανταγωνιστικότητα των εξαγωγών της μέσω του αποπληθωρισμού των αποδοχών. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ότι ενώ η Ευρώπη δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα χωρίς τις γερμανικές μηχανολογικές και τεχνολογικές εισροές, η Γερμανία δεν είναι ένας εισαγωγέας που επεκτείνεται γρήγορα και επομένως δεν συνεισφέρει στην ευρωπαϊκή καθαρή ζήτηση. Συσσωρεύει λοιπόν πολύ μεγάλα εξωτερικά πλεονάσματα που χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση του FDI (Foreign Direct Investments- άμεσες ξένες επενδύσεις) και τις κοινοπραξίες στην Κίνα και αλλού, καθώς και στην αγορά σκάρτων αμερικανικών οικονομικών χαρτιών όπως συνέβη με την εξαγορά της Landesbanke.


Η δεύτερη ομάδα χωρών είναι η εσωτερική ευρωπαϊκή περιφέρεια, με επικεφαλής την Ιταλία. Εταιρίες στην Πορτογαλία, την Ισπανία και την Ελλάδα θα ήθελαν να κάνουν καθαρές εξαγωγές αλλά δεν μπορούν, επειδή παρά την ανάπτυξη των εξαγωγών τους έχουν αδύναμο εσωτερικό τομέα κεφαλαιουχικών αγαθών έτσι ώστε κάθε συνεχιζόμενη επέκταση σε εθνικό εισόδημα να έχει αυξανόμενο εισαγωγικό πριεχόμενο. Η εξάρτηση από τις εισαγωγές στους τομείς της τεχνολογίας και, επίσης, σε διαρκή αγαθά είναι τέτοια που οι παλιότερες, πριν από το ευρώ, υποτιμήσεις δεν βοήθησαν στη βελτίωση της εξωτερικής θέσης αυτών των χωρών. Η Ισπανία και η Ελλάδα, όχι όμως η Πορτογαλία, γνώρισαν υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης από το μέσο όρο στην Ε.Ε. Η ανάπτυξη της Ισπανίας οφειλόταν στην εισαγωγή της χώρας στις διεθνείς κτηματαγορές μέσω Λονδίνου. Στην περίπωση της Ελλάδας, το δημοσιονομικό έλλειμμα επέτρεψε τη διατήρηση μιας ανάπτυξης προσανατολισμένης στις εισαγωγές. Και στις δυο περιπτώσεις η αύξηση της εσωτερικής ζήτησης οδήγησε σε υψηλότερη δραστηριότητα που είχε ως συνέπεια περισσότερες εισαγωγές κατά κεφαλή. Σημειώνεται ότι χωρίς τον παγκόσμιο χρηματοικοικονομικό τομέα της, η Βρετανία θα αποτελούσε μέρος των μονίμως ελλειμματικών χωρών της εσώτερης περιφέρειας. Η Ιταλία, από την άλλη πλευρά, είναι συχνά ένας καθαρός εξαγωγέας. Αλλά τα καλύτερα επιτεύγματά της σε καθαρές εξαγωγές προέκυψαν όταν η λίρα υποτιμήθηκε σε σχέση με το γερμανικό μάρκο. Με το ευρώ, η καθαρή εξωτερική θέση της επιδεινώθηκε πολύ κι έγινε αρνητική το 2005. Η Ιταλία συμβολίζει την αδύναμη μορφή του νεομερκαντιλισμού που εξαρτάται από την υποτίμηση του πραγματικού νομίσματος. Η Ιταλία επομένως ανήκει στην εσώτερη περιφέρεια, καθώς η διεθνής θέση της συνδέθηκε με ένα ολοένα πιο ανίσχυρο νόμισμα. Το ευρώ περιόρισε τον ευρωπαϊκό χώρο του ιταλικού καπιταλισμού.


Η τρίτη ομάδα αποτελείται αποκλειστικά από τη Γαλλία, που είναι μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση. Έχει μια έντονα νεομερκαντιλιστική στάση αλλά σπάνια την επιτυγχάνει. Είναι η μεγαλύτερη αγορά σε καθαρές εξαγωγές για τη Γερμανία και, ολοένα περισσότερο, για την Ιταλία. Από τη δεκαετία του 1980, η Γαλλία έφτασε σε καθαρή εξωτερική θέση μόνο μετά την κατάρρευση του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Συστήματος το 1992-93, για να τη χάσει τέσσερα χρόνια μετά τη δημιουργία του ευρώ. Αντίθετα με την Ιταλία, η Γαλλία, λόγω του βάρους του χρηματοοικονομικού τομέα της, επιχείρησε να αποφύγει την οδό της ανταγωνιστικής υποτίμησης. Το σχέδιο για ένα κοινό ευρωνόμισμα προήλθε βασικά από τους Μιτεράν-Ντελόρ ως μέσο παράκαμψης του αποτυχημένου νεομερκαντιλισμού και άσκησης ελέγχου στις νομισματικές πολιτικές της Γερμανίας. Η ιδιόμορφη θέση της Γαλλίας σχετίζεται με την παρούσα κρίση.


Μέρος Δεύτερο: Η Euroland σε αδιέξοδο


Ας λάβουμε τώρα υπόψη το γεγονός ότι από τη δεκαετία του 1970 η Γερμανία ακολουθεί την εσκεμμένη και επιτυχή πολιτική να διατηρεί τον δικό της ρυθμό ανάπτυξης πολύ χαμηλότερα από εκείνον της υπόλοιπης Ευρώπης με τον πολύ συγκεκριμένο στόχο να συσσωρεύει οικονομικά πλεονάσματα. Αλλά και η Γαλλία δεν τάσσεται υπέρ της συνεχούς ανάπτυξης επειδή οι διαδοχικές κυβερνήσεις της, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του Μιτεράν, φοβούνται τα αιτήματα που έχουν να κάνουν με τις αποδοχές.Τέλος η Ιταλία μπορεί να αναπτυχθεί αν οι ευνοϊκές συνθήκες για τις συναλλαγματικές ισοτιμίες υπερισχύσουν, καθώς οι δαπάνες του δημόσιου τομέα έπαψαν να στηρίζουν την ανάπτυξη της χώρας ήδη από το τέλος της δεκαετίας του 1970. Υπό αυτές τις συνθήκες δεν αποτελεί έκπληξη ότι στη Δυτική Ευρώπη οι ρυθμοί ανάπτυξης παρουσίασαν μείωση την κάθε μία από τις 4 τελευταίες δεκαετίες. Η Ευρώπη πέφτει όλο και περισσότερο στην αρπάγη των γερμανικών πλεονασμάτων και το μόνο φωτεινό σημείο είναι οι καθαρές εξαγωγές στις Ηνωμένες Πολιτείες που μετά βίας όμως αποτελούν αντιστάθμισμα στα αυξανόμενα ελλείμματα με την Ασία. Η δημουργία του ευρώ αποσαφήνισε εντελώς την κατάσταση και επέτρεψε στη Γερμανία να φτάσει σε πλεονάσματα χωρίς προηγούμενο, στο πλαίσιο μιας όλο και βαθύτερης ευρωπαϊκής αποτελμάτωσης. Όταν η διέξοδος των Ηνωμένων Πολιτειών έπαψε να υπάρχει, την επομένη της κρίσης των ενυπόθηκων δανείων υψηλού ρίσκου που μετακυλήθηκε στα παράγωγα που είχε η Landesbanke, η Γερμανία σκλήρυνε τη νεομερκαντιλιστική στάση της και αποφάσισε μονομερώς να επανακαθορίσει τους κανόνες του παιχνιδιού.


Η ελληνική κρίση είναι ακριβώς η οδός που επέλεξε το Βερολίνο για να τροποποιήσει τον κώδικα συμπεριφοράς εις βάρος της Γαλλίας. Δεν υπάρχει πρόβλημα υπερβολικού ελληνικού ελλείμματος. Θα μπορούσαν να το χειριστούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο επινοώντας κοινές πολιτικές για τη βελτίωση της ευρωπαϊκής, και ειδικότερα της ελληνικής ανάπτυξης, καθώς αυτή είναι η μόνη θεραπεία που δεν σκοτώνει τον ασθενή. Οι δραστικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, αποσυντονίζουν ολόκληρο το σύστημα των υπηρεσιών και υποδομών στο οποίο στηρίζεται μια σύγχρονη κοινωνία, μειώνοντας το ποσοστό του χρέους οριακά ή και καθόλου. Αλλά από τη νεομερκαντιλιστική σκοπιά του Βερολίνου, μια συνεταιριστική επιλογή δεν αντιμετωπίζεται καθόλου για τους ακόλουθους λόγους.
Η Γερμανία βλέπει την ευρωζώνη ως σταθερό σύστημα ισοτιμίας συναλλάγματος που ο μόνος στόχος του είναι να αποτρέπει ανταγωνιστικές υποτιμήσεις (στο παρελθόν οι πιο ζημιογόνες και αποτελεσματικές υποτιμήσεις ήρθαν από την Ιταλία). Για τη Γερμανία η ρήτρα της μη μεταφοράς που έχει εγγραφεί στις συνθήκες του Μάαστριχτ, του Δουβλίνου και του Άμστερνταμ πρέπει να διατηρηθεί, καθώς ο βασικός ρόλος της Δυτικής Ευρώπης είναι να παρέχει καθαρή ζήτηση για τις εξαγωγές της Γερμανίας. Όπως έγραψε ο Wolfgang Munchau στους Financial Times της 21ης Μαρτίου, ο υπουργός Οικονομικών Rainer Brüderle είπε ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να κάνει τίποτα για τη ζήτηση επειδή η κατανάλωση αποτελεί απόφαση των ιδιωτών. Ένας ανώτερος αξιωματούχος της Bundesbank συνέκρινε μάλιστα την ευρωζώνη με ποδοσφαιρική ένωση όπου η Γερμανία κατέχει περήφανα το υπ’ αριθμόν ένα κενό στην ομάδα. Η σύγκριση είναι προφανώς λανθασμένη: για να ανταγωνιστούν τη Γερμανία, οι χώρες της ευρωζώνης πρέπει να μειώσουν τους δικούς τους ρυθμούς ανάπτυξης πολύ κάτω από εκείνους της Γερμανίας, πράγμα που σημαίνει ότι η ανάπτυξή τους θα είναι μηδενική ή ακόμη και αρνητική. Αυτή η ʺ gestaltʺ είναι που ώθησε τον Σαρκοζί να αντιπαρατεθεί με τη Μέρκελ, μολονότι άργησε πολύ να το κάνει, και μόνο αφού η γερμανική κυβέρνηση έχασε την πλειοψηφία στο Bundesrat ύστερα από τις εκλογές στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, στις 17 Μαΐου.


Η σκλήρυνση της γερμανικής στάσης απέναντι στην Ελλάδα και τις Ιβηρικές χώρες οφείλεται επίσης στην εστίαση του Βερολίνου στη δική του εξώτερη περιφέρεια στην Ανατολική Ευρώπη, που συμπεριλαμβάνει τις Βαλτικές χώρες, οι οποίες βρίσκονται σε πλήρη ύφεση, όπως και η Σλοβακία και η Ουγγαρία. Είναι κοινό μυστικό ότι, μολονότι αρνείται να το επιβεβαιώσει, η Κεντρική Ευρωπαϊκή Τράπεζα αγοράζει τα ομόλογά τους ως ενέχυρα δανείων, δίνοντας άφεση αμαρτιών στις αυστριακές και σουηδικές τράπεζες για τη ριψοκίνδυνη δανειακή συμπεριφορά τους. Αυτό γίνεται με την πλήρη υποστήριξη του Βερολίνου. Η αντίθεση της Γερμανίας στη βοήθεια προς την Ελλάδα αποτελεί μέρος της πολιτικής της να κατευθύνει το χρήμα σε περιοχές που είναι δορυφορικές ζώνες της και σε περιοχές αναδιαρθρωτικών στρατηγικών των γερμανικών εταιριών, όπως είναι η περίπτωση της Ανατολικής Ευρώπης.


Μετά τις εκλογές στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, η Γαλλία υποχρέωσε το Βερολίνο να δεχτεί το πακέτο χρηματοδότησης των 750 δις ευρώ. Ορισμένες εξέχουσες προσωπικότητες, όπως ο Ρομάνο Πρόντι στους Financial Times της 21ης Μαΐου, προανήγγειλαν ότι η απόφαση αυτή αποτελεί ένα βήμα προς τον ευρωπαϊκό δημοσιονομικό φεντεραλισμό. Δεν πρόκειται για κάτι τέτοιο. Στην καλύτερη περίπτωση, είναι μια χρηματοδότηση έκτακτης ανάγκης, πολύ αδιαφανής μάλιστα, καθώς είναι διαρθωμένη σε ένα ειδικό επενδυτικό όχημα, το περιεχόμενο του οποίου είναι άγνωστο. Η τοξική φύση αυτού του εργαλείου δείχνει τη σοβαρότητα της κατάστασης και αναδεικνύει την ακαταλληλότητά του. Αυτό εξηγεί γιατί αυτή η φαντασματική χρηματοδότηση δεν εξευμενίζει τις αγορές.


Οι προσδοκίες γίνονται χειρότερες με την κούρσα προς τα κάτω που δημιούργησε η ελληνική κρίση, την οποία προκάλεσε η Γερμανία. Κάθε χώρα παίρνει μέτρα λιτότητας που θα καταστήσουν την ανάκαμψη ένα εντελώς τυχαίο γεγονός. Επιπλέον η διαμάχη ανάμεσα στη Γερμανία και τη Γαλλία περιορίζεται σε δυο ανταγωνιστικούς, αν και παρόμοιους, κανόνες για τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το γερμανικό σχέδιο, που βασίζεται στον δικό του τρομακτικά ισοσκελισμένο νόμο για τον προϋπολογισμό και την εντελώς νέα γαλλική πρόταση για μια πορεία προς έναν ισοσκελισμένο προϋπολογισμό. Και οι δυο θα βουλιάξουν χτυπώντας στα βράχια των ενδοευρωζωνικών ασυμμετριών και της επιδεινούμενης κοινωνικής κρίσης που οδηγεί σε μεγάλες απώλειες φορολογικών εσόδων.

Η παγκόσμια λιτότητα οδηγεί στην παγκόσμια κρίση. Ως εκ τούτου, η πολιτική λιτότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα μεγαλώσει την Ευρωπαϊκή κρίση. Αντίθετα, και ειδικότερα δεδομένης της αξιολόγησης ορισμένων Ευρωπαϊκών μελών κρατών για την ικανότητά τους να αποπληρώσουν το κυρίαρχο χρέος τους, μια παγκόσμια επεκτατική πολιτική θα μπορούσε να αποδυναμώσει το Ευρώ στις διεθνείς αγορές και να βάλει σε κίνδυνο την Ευρωπαϊκή συνοχή, τουλάχιστον ως προς την σφαίρα της παραγωγής κι ακόμη χειρότερα από πολιτικής πλευράς.


Όσο κι αν πιστεύεται πως οι ρίζες της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης βρίσκονται σε παγκόσμιες ανισορροπίες, αυτές της Ευρωζώνης ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκονται στις μη-συντονισμένες οικονομικές πολιτικές. Κρίνεται τότε απαραίτητο να εκτιμηθούν οι αιτίες των χρηματοπιστωτικών κρίσεων που βιώνουν κάποια μέλη κράτη, σε παγκόσμια[1] και τομεακά επίπεδα, και να αναλυθούν οι πιθανοί τρόποι εξόδου από την κρίση για κάποια από αυτά τα κράτη μέλη δεδομένων των περιφερειακών και διεθνών διασυνδέσεών τους, και στη σφαίρα της πραγματικής και στη σφαίρα της χρηματοοικονομίας. Απ’ αυτή την άποψη θα υποστηριχθεί ότι η λιτότητα σε όλη την Ευρώπη θα ήταν επιζήμια για την ανάπτυξη και συνεπώς για την χρηματοπιστωτική κρίση και τελικά για το σύστημα του Ευρώ.


Εν τούτοις, η πρόσφατη αύξηση στο παγκόσμιο εμπόριο θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί σαν ένα επιχείρημα που υποστηρίζει πακέτα λιτότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και ειδικά στην Ελλάδα. Η αξία των παγκόσμιων εμπορικών συναλλαγών ήταν περίπου 25% υψηλότερη στους τρεις πρώτους μήνες του 2010 από την ίδια περίοδο του 2009,[2] σύμφωνα με τον Οργανισμό Παγκοσμίου Εμπορίου:[3] 

Τιμές ανάπτυξης Παγκόσμιων Εμπορικών συναλλαγών, Ιαν. – Μάρτιος 2010


Ακόμη κι αν οι παγκόσμιες εμπορικές συναλλαγές μειώθηκαν σε μια βάση μέτρησης από τρίμηνο σε τρίμηνο, συνεχίζουν να αυξάνονται σε ετήσια βάση. Παρόλα αυτά, οι εξαγωγές εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης αυξήθηκαν περισσότερο από τις εξαγωγές μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ οι τιμές αύξησης σε εισαγωγές εντός κι εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ίσες. Εν τούτοις, η αύξηση σε παγκόσμια αγαθά δεν είχε την ίδια επίδραση στις τρέχουσες συναλλαγές των χωρών μελών:

Τρέχουσες συναλλαγές (σε εκατομμύρια Ευρώ)

Πηγή: Βάση Δεδομένων Eurostat


Ωστόσο, μια αύξηση στο παγκόσμιο εμπόριο δεν θα μπορούσε να εκπροσωπεί μια ευκαιρία δεδομένου ότι το μερίδιο από τις εξαγωγές της Ελλάδας εκτός ΕΕ-27 εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης[5] διατηρήθηκαν στο 0,5% ενώ το μερίδιο εξαγωγών της Γερμανίας αυξήθηκε από 25% σε 27%. Επιπλέον, διαφορές στις αλλαγές των ελλειμάτων και πλεονασμάτων των τρεχουσών συναλλαγών που απεικονίζονται στον παραπάνω πίνακα μπορούν να εξηγηθούν από το επίπεδο του μεριδίου των εξαγωγών των διαφορετικών χωρών μέσα στο ΕΕ-27 κι εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης:

Εμπόριο εκτός ΕΕ- 27, Μερίδιο εξαγωγών ανά κράτος – μέλος

Πηγή: Βάση δεδομένων Eurostat


Επιπλέον, οι εξαγωγές της Ελλάδας εκτός ΕΕ- 27 είναι λιγότερο του 1% του Ελληνικού ΑΕΠ ενώ το Γερμανικό ανάλογο για το ίδιο μέγεθος είναι υψηλότερο από 10%.[6] Η Ελλάδα λοιπόν δεν μπορεί να υπολογίζει σε μια παγκόσμια ανάκαμψη σαν κίνητρο για την οικονομία της.


Από αυτή την άποψη, μπορεί να πει κανείς ότι οι καθαροί εξαγωγείς εκτός ΕΕ- 27 εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία ανάπτυξης στο παγκόσμιο εμπόριο για να βελτιώσουν τις τρέχουσες συναλλαγές τους.[7] Από την άλλη πλευρά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η αύξηση στο παγκόσμιο εμπόριο ήταν επιζήμια για τους καθαρούς εισαγωγείς μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.[8] Αν κοιτάξει κανείς την εξέλιξη των πλεονασμάτων κι ελλειμάτων τρεχουσών συναλλαγών σε ποσοστό ΑΕΠ, μπορεί να προσέξει την αντίθετη εξέλιξη των λογαριασμών:

Ελλείματα/πλεονάσματα τρεχουσών συναλλαγών σε % του ΑΕΠ

Πηγή: Βάση Δεδομένων Eurostat


Μοιάζει τότε προβληματικό να υπολογίζει κανείς στη διεθνή ανάκαμψη ως παράγοντα τόνωσης της Ελληνικής οικονομίας. Ένας από τους κύριους λόγους είναι η χρέωση στο εξωτερικό των καθαρών εισαγωγέων που έρχεται σαν αποτέλεσμα, μαζί με την πολύ αργή αντίδραση των Ευρωπαίων αρχηγών, προς τις επιθέσεις κερδοσκοπίας που ασκήθηκε ενάντια σ’ αυτές τις χώρες στις χρηματοοικονομικές αγορά. Στην πραγματικότητα, τα μακροπρόθεσμα επιτόκια σ’ αυτές τις χώρες είναι τώρα όλα πιο ψηλά απ’ ότι στη Γερμανία.[9] 


Επιπλέον, όπως απεικονίζεται στο παραπάνω γράφημα, θα ήταν πολύ άδικο για την Ελληνική οικονομία να την μεταχειρίζονται σαν δωρεάν επιβάτη που μόνο κερδίζει από την Ευρωπαϊκή ένωση χωρίς να κάνει καθόλου προσπάθειες να αυξηθεί η παραγωγικότητά της:

Πραγματικό ΑΕΠ ανά υπάλληλο, 1999=100

Πηγή: Βάση δεδομένων AMECO


Η Γερμανία είχε περίπου 4 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από το μέσο όρο, αλλά αυτή η επίδοση σμικρύνθηκε από αυτήν της Ελλάδας όπου η πραγματική απόδοση ανά εργαζόμενο στην οικονομία ανήλθε κοντά στο 30% σαν σύνολο. Η εικόνα – που συχνά επαναλάμβανεται στα ΜΜΕ στα πλαίσια της Ελληνικής κρίσης – της καινοτόμου Γερμανίας να προσπερνάει, οδηγώντας τις εξαγωγικές επιτυχίες της με ταχύτερη ανάπτυξη της παραγωγικότητας είναι λοιπόν ξεκάθαρα μόνο μέρος της ιστορίας στην καλύτερη περίπτωση (κι απλά λανθασμένη όσον αφορά στην Ελληνογερμανική σύγκριση). Παρομοίως, το να μεταχειρίζονται τις χώρες του νότου (Πορτογαλία, Ιταλία, Ελλάδα, Ισπανία) σαν «γουρούνια» (PIGS από τα αρχικά των χωρών Portugal, Italy, Greece, Spain) είναι παραπλανητικό, καθώς οι μέσοι όροι των ετήσιων ωρών εργασίας είναι οι μεγαλύτεροι στην Ευρώπη.


Ωστόσο, το γράφημα που ακολουθεί απεικονίζει μια μεγαλύτερη αύξηση σε ονομαστικούς μισθούς στην Ελλάδα σε σχέση με τη Γερμανία που αντισταθμίζει τη μεγαλύτερη ανάπτυξη της παραγωγικότητας στην Ελλάδα συγκριτικά με τη Γερμανία:

Ονομαστική αποζημίωση ανά εργαζόμενο, 1999=100

Πηγή: Βάση δεδομένων AMECO υπολογισμός ETUI (Ινστιτούτο Εμπορίου Ευρωπαϊκής Ένωσης)


Το γράφημα δείχνει ξεκάθαρα αυτοσυγκράτηση του ονομαστικού μισθού στη Γερμανία. Ενώ η ανάπτυξη της παραγωγικότητας ήταν πάνω από τον μέσο όρο κατά περίπου 4 ποσοστιαίες μονάδες, η ανάπτυξη του ονομαστικού μισθού στη Γερμανία ήταν κάτω από το μέσο όρο κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες (ως το 2008). Οι Ιβηρικές χώρες είχαν 12-14 ποσοστιαίες μονάδες ταχύτερη ανάπτυξη ονομαστικού μισθού, παρά την κάτω του μέσου όρου παραγωγικότητα. Στην περίπτωση της Ελλάδας ήταν σχεδόν 40 ποσοστιαίες μονάδες περισότερη που αντιστάθμισε το χάσμα της θετικής παραγωγικότητας, που ήταν γύρω στο 10%.


Για να το θέσουμε αλλιώς, η Ευρωπαϊκή Ένωση σαν σύνολο δεν μπορεί απλά να κατηγορεί την Ελλάδα για την κακή διαχείριση των τελευταίων 5 ή 10 χρόνων. Η χειροτέρευση των τρεχουσών συναλλαγών της Ελλάδας επέτρεψε σε κάποιες Ευρωπαϊκές χώρες να επωφεληθούν, και γιατί ήταν σχετικά πιο ανταγωνιστικές κι επειδή οι εργαζόμενοι είχαν χρήματα για να αγοράζουν αγαθά και υπηρεσίες που έρχονταν από το εξωτερικό: «Ειδικότερα, η απώλεια της ανταγωνιστικότητας στην Ελλάδα (και σε μια σειρά από άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένων της Ισπανίας και της Ιρλανδίας) είναι το είδωλο μιας αύξησης σε σχετική ανταγωνιστικότητα άλλων χωρών, κυρίως της Γερμανίας, της Αυστρίας και της Ολλανδίας. Επιπλέον οι τελευταίες χώρες δεν θα μπορούσαν να είχαν αυξήσει τις καθαρές εξαγωγές τους χωρίς την επέκταση της ταχύτερης ζήτησης στην πρώτη ομάδα, που, συχνά ξεχνάμε, ήταν επίσης υπεύθυνες για αρκετή από την Ευρωπαϊκή ανάπτυξη στην οικονομία και στις θέσεις εργασίας στα πρόσφατα έτη, ενώ η ανάπτυξη της ζήτησης και της απόδοσης στις χώρες με πλεόνασμα ήταν υποτονική. Το πρόβλημα είναι συμμετρικό και τέτοια θα πρέπει να είναι και η λύση του“.[10] Οπότε, μοιάζει τώρα άτοπο να επιμένουμε να θεραπεύσει η Ελλάδα μόνη της τα προβλήματά της μόνο με το να κάνει περικοπές στις δαπάνες, χωρίς κανένα κίνητρο από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ακολουθώντας τις αρχές: «εμείς βάζουμε τάξη στο δικό μας σπιτικό κι αν οι άλλοι δεν το κάνουν, τότε καλά να πάθουν».[11] Επιπλέον, καθώς ο ιδιωτικός τομέας ξεπληρώνει τα χρέη του και προσπαθεί να ξαναχτίσει τους ισολογισμούς του, η κατανάλωση και οι επενδύσεις έχουν ήδη και σίγουρα θα συνεχίσουν να καταρρέουν, παίρνοντας στον κατήφορό μαζί τους και την παραγωγή.


Πρόσφατα, οι Ευρωπαίοι αρχηγοί συμφώνησαν να κατασκευάσουν ένα όχημα ειδικού σκοπού για να διαχειριστούν την χρηματοπιστωτική κρίση στην Ευρώπη. Εν τούτοις, πρώτα από όλα, μοιάζει προβληματικό να θεωρείται ότι μια τέτοια οικονομική κατασκευή μπορεί να αναπληρώσει το ρόλο μιας οικονομικής κυβέρνησης. Επιπλέον, κάνοντας αυτό, οι Ευρωπαίοι αρχηγοί δεν δρουν με γνώμονα μόνο το συμφέρον της Ελλάδας αλλά μάλλον για να προλάβουν τις δικές τους πιθανές μελλοντικές οικονομικές απώλειες αν δεν πάρουν αυτά τα μέτρα. Στην περίπτωση χρεωκοπίας, απώλειες θα είχαν όλοι εκείνοι που έχουν οικονομίες κι επενδύσεις σε Ελληνικά ομόλογα, οι μισοί σχεδόν εκ των οποίων είναι Γάλλοι, Γερμανοί και Ιταλοί. Από αυτή την άποψη, από τη μια οι Ευρωπαίοι ηγέτες δρουν για να αποφευχθεί μια μελλοντική κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος, αποφεύγοντας έτσι και την κατάρρευση του συστήματος του Ευρώ, αλλά από την άλλη πλευρά, δεν γίνεται τίποτα για να δοθεί μια νέα ώθηση στην Ελληνική οικονομία: «Κυριολεκτικά εγγυάται πως η Ελλάδα, η Ισπανία, και άλλες χώρες με μεγάλα ιδιωτικά και δημόσια χρέη θα καταδικαστούν σε χρόνια οικονομική ύφεση και υψηλά επίπεδα ανεργίας».[12]


Επιπροσθέτως, μοιάζει δύσκολο να ισχυριστεί κανείς ότι μια μείωση στις δημόσιες δαπάνες είναι ευνοϊκή για κέρδη στην παραγωγικότητα. Στην πραγματικότητα, μια μείωση στους μισθούς δημοσίων υπαλλήλων, ενώ μπορεί να ελαττώσει το χρέος, δεν μπορεί να επιφέρει βελτίωση στην ανταγωνιστική θέση της Ελλάδας. Οι Έλληνες δημόσιοι υπάλληλοι δεν παράγουν αγαθά και υπηρεσίες για εξαγωγές. Οπότε μια μείωση των μισθών τους θα ευνοήσει την ύφεση. Η αύξηση των μισθών στην Ελλάδα θα έπρεπε να ήταν πιο αργή και να συνδέεται με την αύξηση της παραγωγικότητας. Οι χώρες με πλεόνασμα θα έπρεπε επίσης να μπουν στο παιχνίδι και να προφτάσουν την καθυστέρηση στην αύξηση των πραγματικών μισθών. Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί η Γερμανική μισθοδοτική πολιτική για τους μισθούς, που έχει χαρακτηριστεί ως μερκαντιλιστική, να είναι πηγή ανάκαμψης. Επομένως, αν τα εθνικά χρέη είναι προβληματικά, σίγουρα, η πτώση των δημοσίων δαπανών, απέχοντας πολύ από το να λύσει το πρόβλημα, θα το επιδεινώσει μέσω μιας μείωσης της ανάπτυξης, δηλαδή την δημιουργία ύφεσης.


Τέλος, με την ευκαιρία της αναδιάρθρωσης των χρεών να έχει χαθεί,[13] το κόστος μιας αθέτησης οποιασδήποτε χώρας μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα είναι υψηλότερο από όσο θα μπορούσε να είναι. Σίγουρα θα είχε στοιχίσει λιγότερο στους καθαρούς εξαγωγείς. Εξάλλου, ο βαθμός αναβολής κι ο χρόνος που χρειάστηκε για να προταθούν λύσεις για τη χρηματοπιστωτική κρίση σίγουρα έδωσε ένα κίνητρο στους κερδοσκόπους να επιτεθούν στο Ευρώ. Από αυτή την άποψη η μερική νομισματοποίηση του Ελληνικού χρέους από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα είναι βέβαια μια καλή αρχή. Τέτοια μέτρα θα έπρεπε να επεκταθούν στο πλαίσιο του άρθρου 122 της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ, ώστε να αποφευχθεί η αθέτηση οποιουδήποτε κράτους – μέλους. Ωστόσο, μεσοπρόθεσμα, η Γερμανία, η Αυστρία και άλλες χώρες με πλεόνασμα θα έπρεπε να δεσμευτούν να διατηρήσουν δημοσιονομικά κίνητρα και να μπουν σε μια φάση αυξήσεων των μισθών με ταχύτερο από την αύξηση της παραγωγικότητας. Από την άλλη πλευρά, οι χρεωμένες χώρες θα πρέπει να έχουν την ικανότητα να σταθεροποιήσουν τα δημόσια οικονομικά τους τείνοντας προς δημοσιονομικά πλεονάσματα μεσοπρόθεσμα. Σε κάθε περίπτωση, οι στρατηγικές εξόδου πρέπει να αποσυγχρονιστούν και να διαφοροποιηθούν μεταξύ των χωρών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα έπρεπε να αναθεωρήσει τους διάφορους μηχανισμούς συντονισμού πολιτικής με σκοπό να τους ενδυναμώσει και να στρέψει την προσοχή εκ νέου προς την κατεύθυνση που αποκαλύφθηκε αναγκαία από την κρίση, συγκεκριμένα: μια συμμετρική εστίαση στις χώρες με πλεόνασμα και έλλειμα, την παρακολούθηση των ιδιωτικών δυναμικών χρεών-αποταμιεύσεων, αντί να παρακολουθείται μόνο ο δημόσιος τομέας, κι έτσι να γίνει εστίαση στις θέσεις τρεχουσών συναλλαγών. Θα πρέπει, επίσης, να ενσωματώσουν τις ρυθμίσεις μισθών και τιμών και επομένως να ενδυναμώσει το ρόλο των κοινωνικών εταίρων. Τέλος, αυτά τα μεσοπρόθεσμα μέτρα θα έπρεπε να εφαρμοστούν με ένα καθαρό όραμα για το μέλλον των προτύπων παραγωγής της ΕΕ. Βεβαίως, η Ελλάδα θα μπορούσε να παίξει έναν σημαντικό ρόλο στην Ευρώπη στη διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας.


Σημειώσεις

[1] -Θα χειριστούμε μόνο τις μακροοικονομικές ρίζες της κρίσης σ’ αυτό το κείμενο. Η διαφοροποίηση τους σε τομεακό επίπεδο αναμένεται να γίνει.

[2] – Σε σημερινά δολάρια ΗΠΑ

[3] – Δελτία τύπου Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, στατιστική παγκόσμιου εμπορίου, 2 Ιουνίου 2010, διαθέσιμη στην ιστοσελίδα http://www.wto.org/english/news_e/pres10_e/pr604_e.htm#_ftn1

[4] – “Intra EU” («Εντός ΕΕ») είναι το εμπόριο μέσα στην ΕΕ. “Extra EU” («εκτός ΕΕ») σ’ αυτόν τον πίνακα είναι εμπόριο μεταξύ των οικονομιών της ΕΕ και άλλων εκτός της ΕΕ.

[5] – Τα 27 κράτη μέλη.

[6] – Βλ. Βάσεις δεδομένων των Eurostat και AMECO

[7] – Στα τελευταία δέκα χρόνια οι θετικές τρέχουσες συναλλαγές για το εμπόριο εκτός ΕΕ 27 της Γερμανίας αυξήθηκε κατά 258% ενώ το αντίστοιχο αρνητικό της Ελλάδας επιδεινώθηκε κατά 94% (Βάση Δεδομένων Eurostat).

[8] – Στα τελευταία δέκα χρόνια οι θετικές τρέχουες συναλλαγές για το εμπόριο μέσα στην ΕΕ 27 της Γερμανίας αυξήθηκε κατά 177% ενώ οι αρνητικές της Ελλάδας επιδεινώθηκαν κατά 41%. Στην ουσία το μερίδιο εξαγωγών της Ελλάδας μέσα στην ΕΕ 27 ήταν κάτω από 1,5% στα τελευταία δέκα χρόνια ενώ το ίδιο μερίδιο για τη Γερμανία ήταν πάνω από 19% στα τελευταία δέκα χρόνια (Βάση Δεδομένων Eurostat).

[9] – Βλ. Πίνακες της ΕΚΤ, διαθέσιμους στην ιστοσελίδα http://www.ecb.int/stats/money/long/html/index.en.html.

[10] – P. Arestis & G. A. Horn (2010), “Open letter to Europen policymakers: The Greek crisis is a European crisis and needs European solutions beyond emergency packages”, («Ανοιχτή επιστολή στους πολιτικούς: Η Ελληνική κρίση είναι μια Ευρωπαϊκή κρίση και χρειάζεται λύσεις πέρα από τα επείγοντα πακέτα») διαθέσιμο στην ιστοσελίδα http://www.boeckler.de/pdf/memorandum_arestis_horn.pdf.

[11] – Στο T. Padoa-Schioppa (2010), “The debt crisis in the Euro Area : Interest and Passion”, (Η χρηματοπιστωτική κρίση στην περιοχή του Ευρώ) Policy Brief, Notre Europe.

[12] – SD. Rodrik (2010), « Who lost Europe ? », (Ποιος έχασε την Ευρώπη;) Social Europe Journal, τεύχος Ιουνίου.

[13] – Βλ. M. Aglietta (2010), “La longue crise de l’Europe”, (Η μακρά κρίση της Ευρώπης) Le Monde, 17 Μαίου.

Οι εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα καταδεικνύουν μια τάση διαφοροποίησης μετά από μια περίοδο μονοπωλιακής σταθερότητας και σταδιακής επέκτασης του ηλεκτρισμού σε ολόκληρη την επικράτεια που κράτησε μισό, περίπου, αιώνα. Το αίτημα για «καθαρή» ηλεκτρική ενέργεια, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες που προσφέρει η ομότιμη ενέργεια, παρουσιάζουν πολύ ελκυστικές προοπτικές, ωστόσο δεν απουσιάζουν και οι πολύπλευρες προκλήσεις, υποστηρίζει ο Ανδριανός Τέσας.


Ο ανταγωνισμός στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως έντονος. Η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας αποτελείται από ένα σχετικά μικρό αριθμό μεγάλων εταιρειών. Είναι ενδεικτικό ότι το 43,4% της αγοράς κυριαρχείται από τέσσερις εταιρείες (Datamonitor a, 2009). Η απελευθέρωση της αγοράς ενέργειας της τελευταίας δεκαετίας που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην κοινοτική νομοθεσία, έχει οδηγήσει στην εμφάνιση μικρών παικτών, οι οποίοι μπορούν να επιλέξουν είτε να λειτουργήσουν ως «μεταπωλητές» ηλεκτρισμού προς τους τελικούς καταναλωτές, είτε να συστήσουν ίδιες μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτή είναι η εικόνα της «παραδοσιακής» και κυρίαρχης σήμερα αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη, που απαιτεί παραγωγή σε μεγάλη κλίμακα με βάση κυρίως τις «ρυπογόνες» πηγές και κεντρική διανομή ηλεκτρισμού (βλ Σχήμα Ι).

Σχήμα Ι


Ο σχετικά πρόσφατος προβληματισμός για την κλιματική αλλαγή σε συνδυασμό με την πορεία των τιμών του πετρελαίου έχουν αναδείξει μια συζήτηση για την ομότιμή (peer to peer) παραγωγή και διανομή ηλεκτρικής ενέργειας. Η ομότιμη ηλεκτρική ενέργεια αναφέρεται σε μια λογική που βρίσκεται πολύ κοντά σε εκείνη της κοινής χρήσης αρχείων στο διαδίκτυο. Οι τελικοί καταναλωτές γίνονται ταυτόχρονα και μικροπαραγωγοί ηλεκτρισμού, με τη χρήση ανεμογεννητριών, ηλιακών κυψελών, γεωθερμικής ενέργειας ή και άλλων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ). Με τον τρόπο αυτό, μπορούν να λαμβάνουν ηλεκτρική ενέργεια από το καθιερωμένο εθνικό δίκτυο εφόσον χρειαστεί αλλά και να έχουν τη δυνατότητα να πωλούν προς αυτό τις πλεονάζουσες ποσότητες (βλ. Σχήμα ΙΙ). Η ομότιμη παραγωγή και διανομή ενέργειας, εκτός από τα πλεονεκτήματα της αύξησης της ενεργειακής αποδοτικότητας διαμέσου της συμπαραγωγής και της βελτιστοποίησης των ενεργειακών πηγών σε τοπικό επίπεδο, θα μπορούσε να συμβάλλει στην αύξηση της συμμετοχής και την ενεργοποίηση των παθητικών χρηστών ενέργειας, με κίνητρο τη μεταπώληση ηλεκτρισμού αντί της σπατάλης.

Σχήμα ΙΙ


Οι προτάσεις για την υλοποίηση ομότιμης ενέργειας δίνουν, όπως είναι φυσικό άλλωστε, ιδιαίτερο βάρος στην τεχνολογία πληροφορικής και περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων:



– Την λογική της καθολικής κάλυψης που προτείνεται από τα πορίσματα του έργου CRISP (Distributed Intelligence in Critical Infrastructures for Sustainable Power) με την αυτόματη ρύθμιση της προσφοράς και της ζήτησης

– Στον αντίποδα βρίσκεται η περίπτωση ενός αποκεντρωμένου πλέγματος με επικοινωνία μεταξύ των διαφόρων παραγωγών για τη ρύθμιση της προσφοράς – ζήτησης μέσω του διαδικτύου.

– Μια αρκετά δημοφιλής περίπτωση είναι εκείνη των μικρό-δικτύων (micro -grids) χαμηλής τάσης που περιλαμβάνουν σε τοπικό ή ατομικό επίπεδο την παραγωγή ηλεκτρισμού, θερμότητας και την δυνατότητα αποθήκευσης σε συσσωρευτές ενώ υπάρχει μια μόνο διασύνδεση με το κεντρικό δίκτυο.


Στην Ελλάδα κυριαρχούν οι θερμοηλεκτρικοί σταθμοί παραγωγής με βάση το λιγνίτη και ακολουθούν οι υδροηλεκτρικοί σταθμοί. Το ηλεκτρικό σύστημα διακρίνεται στο Εθνικό Διασυνδεδεμένο Σύστημα (Ε.Δ.Σ.) και στο Νησιωτικό Σύστημα. Η ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας (Βλ. Σχήμα IIΙ) είναι πλέον τυπικά απελευθερωμένη και επιτρέπεται η παραγωγή και η πώληση ηλεκτρικής ενέργειας και από τρίτους, εκτός της ΔΕΗ Α.Ε., η οποία ωστόσο κατέχει μερίδιο άνω του 95% της παραγωγής. Η νομοθεσία προβλέπει την υποχρέωση όλων των παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου των ΑΠΕ, να συνδέονται στο κεντρικό δίκτυο και να πωλούν εκεί το ρεύμα που παράγουν, και όχι απευθείας σε ιδιώτες. Με τον τρόπο αυτό, αποκλείεται η περίπτωση διμερών συμβάσεων/συνεννοήσεων μεταξύ παραγωγών ή μεταξύ παραγωγών – προμηθευτών, χωρίς τη μεσολάβηση του κεντρικού Συστήματος Συναλλαγών.

Σχήμα ΙΙΙ


Επιτρέπονται μικρές μονάδες παραγωγής (μέχρι 50.000 MWh/έτος) οι οποίες μπορούν να πωλούν μέχρι το 20% της παραγωγής τους στο κεντρικό δίκτυο σε καθορισμένη τιμή. Από την άλλη πλευρά, επιβάλλεται ένα μικρό τέλος (για τη στήριξη των ΑΠΕ) σε ολόκληρη την ποσότητα ρεύματος που παράγουν οι μονάδες αυτές.


Αξίζει να αναφερθεί ότι με το Ν. 3468/2006 δημιουργήθηκαν κίνητρα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από τους ιδιώτες σε μικρούς σταθμούς φωτοβολταϊκών, καθώς δεν απαιτείται λήψη άδειας παραγωγής, εγκατάστασης, λειτουργίας για τις περιπτώσεις με ισχύ μέχρι 150KWh. Το παραγόμενο αυτό ρεύμα στη συνέχεια πωλείται στην ΔΕΣΜΗΕ Α.Ε. (ή στη ΔΕΗ Α.Ε. στα μη διασυνδεδεμένα νησιά) μέσω του δικτύου της ΔΕΗ, ενώ ενθαρρύνεται και η συμμετοχή αυτοπαραγωγών.


Έχει ασκηθεί κριτική στην Ελλάδα για την έλλειψη ρυθμίσεων ως προς την εξισορρόπηση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας σε πραγματικό χρόνο. Η συζήτηση αυτή την περίοδο στην Αθήνα, στο Παγκόσμιο Φόρουμ Ενεργειακής Ρύθμισης περιστρέφεται, μεταξύ άλλων, γύρω από την εγκατάσταση των λεγόμενων «έξυπνων μετρητών» (smart meters) ως ένα πρώτο βήμα για την δημιουργία των λεγόμενων «έξυπνων δικτύων» (smart grids) με αποτέλεσμα την δυνατότητα ανταπόκρισης σε πραγματικό χρόνο των παρόχων ηλεκτρικής ενέργειας στη ζήτηση της αγοράς.


Οι εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα καταδεικνύουν μια τάση διαφοροποίησης μετά από μια περίοδο μονοπωλιακής σταθερότητας και σταδιακής επέκτασης του ηλεκτρισμού σε ολόκληρη την επικράτεια που κράτησε μισό, περίπου, αιώνα. Το αίτημα για «καθαρή» ηλεκτρική ενέργεια, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες που προσφέρει η ομότιμη ενέργεια, παρουσιάζουν πολύ ελκυστικές προοπτικές, ωστόσο δεν απουσιάζουν και οι πολύπλευρες προκλήσεις.


Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την πολύ πιθανή περίπτωση της υιοθέτησης των έξυπνων μετρητών. Σε αρκετές χώρες του κόσμου έχει δρομολογηθεί η σχεδόν καθολική εγκατάσταση αυτών των μετρητών, όπως στην Ιταλία από την κυρίαρχη εταιρεία παραγωγής και παροχής ηλεκτρικού ρεύματος, την Enel SpA. Οι έξυπνοι μετρητές δίνουν τη δυνατότητα διαφοροποιημένης χρέωσης – υψηλότερη χρέωση στις ώρες αιχμής και χαμηλότερη τις υπόλοιπες- ενώ η παράνομη χρήση ηλεκτρισμού (λ.χ. από αυθαίρετα κτίσματα) εντοπίζεται με ευκολία. Ωστόσο δεν λείπουν οι φωνές εκείνων που διαβλέπουν ένα καθαρό όφελος μόνο για τις εταιρείες που πωλούν ηλεκτρικό ρεύμα στους καταναλωτές και όχι για τους τελευταίους.


Στη Ν. Ζηλανδία, λ.χ. το Κοινοβούλιο εξέδωσε πρόσφατα μια μελέτη με την οποία ασκήθηκε κριτική στην έλλειψη πραγματικής «εξυπνάδας» από τους έξυπνους μετρητές, τουλάχιστον σύμφωνα με τα συμφέροντα των καταναλωτών. Πιο συγκεκριμένα, οι εν λόγω έξυπνοι μετρητές αδυνατούσαν να αντεπεξέλθουν στην λειτουργία των «έξυπνων» οικιακών συσκευών και των οικιακών δικτύων, βοηθώντας στη μείωση – ως οφείλουν -της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας. Επιπλέον, προτάθηκε η δυνατότητα οι έξυπνοι μετρητές να δίνουν τη δυνατότητα αλλαγής παρόχου για διασφάλιση του δίκαιου ανταγωνισμού (όπως στην περίπτωση της φορητότητας των αριθμών κινητών τηλεφώνων) και η νομοθετική εξασφάλιση της δίκαιης χρέωσης των καταναλωτών με γνώμονα το κόστος στην διαφοροποιημένη χρέωση και όχι μόνο το κέρδος των παρόχων.


Η προώθηση των έξυπνων δικτύων, με τους έξυπνους μετρητές ως πρώτο βήμα, παρουσιάζει μια σειρά από τεχνολογικές προκλήσεις, όπως λ.χ. η χρήση ενσύρματων ή ασύρματων μέσων επικοινωνίας των μετρητών, η δυνατότητα τους να επικουρούν την παραγωγή ηλεκτρισμού από τους καταναλωτές μέσω της σύνδεσης με μικρό-δίκτυα και η ασφάλεια των δεδομένων που μεταδίδουν αμφίδρομα οι έξυπνοι μετρητές.


Η προτυποποίηση τόσο των συσκευών, όσο και των μεθόδων επικοινωνίας καταναλωτών, παραγωγών και καταναλωτών-παραγωγών με το με το κεντρικό δίκτυο διανομής, λαμβάνει με τον τρόπο αυτό ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της σημασίας που δίνεται στην ανάπτυξη των έξυπνων δικτύων αποτελεί ο 13ος Τίτλος (sec. 1301) του αμερικάνικου νομοθετήματος για την Ενεργειακή Ανεξαρτησία και Ασφάλεια (Energy Independence and Security Act – 2007) όπου γίνεται ιδιαίτερη μνεία για την διασφάλιση της διαλειτουργικότητας των έξυπνων δικτύων. Αξίζει να σημειωθεί ότι το νομοθέτημα αυτό τελικά δεν μείωσε τις φορολογικές ελαφρύνσεις των πετρελαϊκών εταιριών.


Από την άλλη πλευρά υπάρχουν μια σειρά από παράγοντες που όπως είναι φυσικό, επηρεάζουν την δυνατότητα της ομότιμης ενέργειας να αναπτυχθεί περαιτέρω. Εκτός από την αναμενόμενη αντίδραση των παραδοσιακών παραγωγών ηλεκτρισμού, για τους οποίους η ομότιμη παραγωγή αποτελεί απειλή (Datamonitor, 2009), η οικονομική πλευρά σαφώς παρουσιάζεται πολύ σημαντική παράμετρος, σε μια περίοδο κατά την οποία σημειώνονται αρνητικοί ρυθμοί ανάπτυξης σε πολλές χώρες, ενώ διατυπώνονται προβληματισμοί ως προς την χρηματοοικονομική πολιτική. Η ομότιμη ενέργεια αυτή την εποχή δεν είναι άμεσα φθηνότερη από την συμβατική, γεγονός που αποθαρρύνει τόσο καταναλωτές όσο και διαμορφωτές πολιτικής από την υιοθέτησή της. Επιπλέον, η βιωσιμότητα της χρησιμοποιούμενης τεχνολογίας στην ομότιμη ενέργεια σαφώς επηρεάζει την παρούσα απόφαση για επένδυση. Η βιωσιμότητα της ομότιμης ενέργειας σε συνδυασμό με τη μείωση του πραγματικού χρηματικού κόστους υιοθέτησης της αποτελούν κλειδιά για την οικονομικά ασφαλή μετάβαση σε μια κοινωνία καταναλωτών-παραγωγών.


Για τους διαμορφωτές πολιτικής, μεγάλη σημασία αποκτούν πέρα από την οικονομική παράμετρο και οι υπόλοιπες εξωτερικές επιδράσεις της ομότιμης ενέργειας. Ένα παράδειγμα αποτελεί η απασχόληση και η κατάρτιση όπου αφενός δημιουργούνται δυνατότητες αυξημένης απασχόλησης στην περίπτωση που προωθηθεί η παραγωγή των σχετικών τεχνολογιών εγχώρια, αφετέρου δημιουργούνται οι προκλήσεις της κατάρτισης ανθρωπίνου δυναμικού στις νέες αυτές τεχνολογίες. Ένα άλλο παράδειγμα αποτελεί η επίδραση στα δημόσια έσοδα μακροπρόθεσμα, με την μείωση των εσόδων από τον φόρο προστιθέμενης αξίας στο ρεύμα που καταναλώνεται σε περίπτωση μεγαλύτερης διείσδυσης της ομότιμης ενέργειας.


Στην Ελλάδα, όπου το καθεστώς μετάβασης της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας σε πραγματικό ανταγωνισμό βρίσκεται ακόμα σε αρχικό στάδιο, η πολιτική βούληση, αντλώντας και τα παραδείγματα στη διεθνή σκηνή, έχει τη δυνατότητα διαμόρφωσης των συνθηκών εκείνων για την καλύτερη αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών στην περίπτωση της ηλεκτρικής ενέργειας προς όφελος των δρώντων / παικτών και με τελικό αποδέκτη την μείωση της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος.


Σε κάθε περίπτωση οι αποφάσεις αυτές, είτε με την εισαγωγή των έξυπνων μετρητών ως πρώτου βήματος για την υιοθέτηση των έξυπνων δικτύων, είτε με την κεντρική προώθηση αυτόνομων δικτύων ομότιμης ενέργειας (λ.χ. σε νησιά), είτε και τα δύο καθώς και η τυχόν προώθηση άλλων μορφών παραγωγής και διανομής της ηλεκτρικής ενέργειας, θα ήταν σκόπιμο να ληφθούν με επιστημονικά κριτήρια τεκμηριωμένα σε όσο το δυνατόν πιο ακριβείς μελέτες και λαμβάνοντας υπόψη τα συμφέροντα όλων των ενδιαφερόμενων μερών. Άλλωστε, οι νέες τάσεις στην ηλεκτρική ενέργεια ευνοούν την αμφίδρομη επικοινωνία, ενώ οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν την δημόσια διαβούλευση χωρίς μεγάλο οικονομικό κόστος. Οι όποιες ρυθμίσεις δεν πρέπει να θέσουν σε κίνδυνο ούτε την επάρκεια ηλεκτρικού ρεύματος, ούτε όμως και την τσέπη των περισσότερων καταναλωτών-πολιτών αυτής της χώρας για να τελεσφορήσουν.

Βιβλιογραφία

- Datamonitor a (2009) Electricity in Europe – Industry Profile, October 2009, Ref. Code 0201-0663.

- Datamonitor b (2009) The UK’s latest proposal for a FIT system is ambitious, but misguided, 28 of April 2009, Expert View.

- J. Ikäheimo, K. Purchala, E. Fuchs, R. Drozdowski (2008) Management tools for Distributed Energy Resources integration into energy markets, 3rd International Conference on Integration of Renewable and Distributed Energy Resources, December 10-12th, 2008.

- S.Kärkkäinen (2004) Local Trading Strategies, First International Conference on the Integration of Renewable Energy Sources and Distributed Energy Resources, December 1 – 3 /2004, Brussels.

- P. Koponen, (2004) Integration of metering with DER management? Metering Europe, 29.09.2004”.

- Office of the National Coordinator for Smart Grid Interoperability (2009) NIST Framework and Roadmap for Smart Grid Interoperability Standards, Release 1.0 (Draft), National Institute of Standards and Technology, U.S. Department of Commerce, Washington.

- Parliamentary Commissioner for the Environment (2009) Smart electricity meters: How households and the environment can benefit, Wellington, New Zealand.

Σχετικές ιστοσελίδες

- http://www.eu-deep.com/

- http://www.house.gov/

- http://www.rae.gr/

- http://www.worldforumiv.info/

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η ιστορία σχετικά με την επιλογή του εναλλασσόμενου ρεύματος, έναντι του συνεχούς, καθώς αυτή σχετίζεται άμεσα με το σημερινό μοντέλο κεντρικοποιημένης παραγωγής, έναντι του μοντέλου της διεσπαρμένης παραγωγής. Η επικράτηση του εναλλασσόμενου ρεύματος έναντι του συνεχούς ακολούθησε μετά από σφοδρή αντιδικία και ανταγωνισμού μεταξύ δύο σημαντικών παραγόντων της οικονομικής και τεχνολογικής ζωής στις ΗΠΑ, του Thomas Alva Edison και του βιομήχανου George Westinghouse από το Pittsburgh.


1. Το μέλλον βρίσκεται… στο 1900 !


Κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του ηλεκτρισμού, υπήρξε μια αρχική διαμάχη για το Εναλλασσόμενο Ρεύμα (ΕΡ) και το Συνεχές Ρεύμα (ΣΡ), περί το 1900. Οι δύο αυτές βασικές τεχνολογίες οδηγούσαν και σε δύο διαφορετικές υλοποιήσεις από πλευράς μοντέλου παραγωγής και κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας:



• Το συγκεντρωτικό μοντέλο, στο οποίο έχουμε λίγα σημεία που παράγουν μεγάλα ποσά ηλεκτρικής ενέργειας, τα οποία μεταφέρονται μέσω δικτύων υψηλής τάσης μεταφοράς και διανομής στα σημεία κατανάλωσης – καταναλωτές – οι οποίοι είναι νοικοκυριά, επιχειρήσεις, βιομηχανίες, μέσα μεταφοράς κοκ. Το μοντέλο αυτό ισχύει σήμερα.
• Το κατανεμημένο, στο οποίο έχουμε πολλά σημεία παραγωγής, διασπαρμένα και κοντά στα σημεία κατανάλωσης. Στο μοντέλο αυτό, η ενέργεια παράγεται εκεί που καταναλώνεται. Το μοντέλο αυτό λέγεται και ως διεσπαρμένη παραγωγή ή ομότιμη παραγωγή.


Τα χρόνια που πέρασαν μέχρι σήμερα, κυριάρχησε το κεντρικοποιημένο μοντέλο, το οποίο βασίζεται στο εναλλασσόμενο ρεύμα και τις μηχανές του, και αναπτύχθηκαν αρκετές τεχνολογίες για την παραγωγή, τη μεταφορά και τη διανομή της ηλεκτρικής ενέργειας. Ομοίως, αναπτύχθηκαν σε μεγάλο βαθμό συσκευές για οικιακή και βιομηχανική χρήση, οι οποίες λειτουργούν με εναλλασσόμενο ρεύμα. Όλη η βιομηχανία των ηλεκτρικών συστημάτων, εδώ και 100 χρόνια, βασίστηκε στο μοντέλο αυτό.


Κυρίαρχα καύσιμα για τις μονάδες παραγωγής, όπως και στην υπόλοιπη βιομηχανία, αποτέλεσαν τα ορυκτά καύσιμα, όπως είναι το πετρέλαιο και το κάρβουνο ή ο λιγνίτης.


2. Τεχνολογικά στοιχεία δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας


2.1 Τεχνολογικοί περιορισμοί


Η ηλεκτρική ενέργεια έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες, οι οποίες άλλοτε είναι θετικές και άλλοτε αρνητικές. Μία βασική της αρνητική ιδιαιτερότητα είναι ότι δεν αποθηκεύεται (τουλάχιστον με φθηνό κόστος και σε μεγάλες ποσότητες) και επομένως κάθε χρονική στιγμή πρέπει να παράγεται όση ενέργεια καταναλώνεται. Σε αντίθετη περίπτωση, δημιουργούνται φαινόμενα αστάθειας στο ηλεκτρικό σύστημα, τα οποία μπορεί εκτός πολλών άλλων συνεπειών να οδηγήσουν και στην κατάρρευσή του.


Ένα σύγχρονο ηλεκτρικό σύστημα αποτελείται από μεγάλες μονάδες παραγωγής, θερμικές, υδραυλικές, αιολικές, ηλιακές κοκ, από δίκτυα υψηλής τάσης μεταφοράς (150 – 400 kV), από δίκτυα μέσης τάσης διανομής (15 – 20 kV) καθώς και από δίκτυα χαμηλής τάσης διανομής (400 V).
Με χρήση συστημάτων ελέγχου δια μέσω πληροφοριακών και μετρητικών συστημάτων, παρακολουθείται σε κάθε χρονική στιγμή η κατάσταση του ηλεκτρικού συστήματος. Τα Κέντρα Ελέγχου Ενέργειας αποτελούν απαραίτητη υποδομή για τους Διαχειριστές Συστημάτων Μεταφοράς και έχουν μεταξύ άλλων τις ακόλουθες δυνατότητες:



• προσφέρεται η δυνατότητα παρακολούθησης της κατάστασης του κάθε ενός ξεχωριστά εξοπλισμού από τον πολυάριθμο που αποτελεί το Σύστημα Παραγωγής και Μεταφοράς, καθώς επίσης και την πραγματοποίηση των απαραίτητων λειτουργικών χειρισμών του εξοπλισμού. Παρακολουθείται η λειτουργία του κάθε Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού και Υποσταθμού Μεταφοράς και πραγματοποιούνται οι απαραίτητοι λειτουργικοί χειρισμοί ή τηλεχειρισμοί στους χώρους αυτούς
• λαμβάνονται όλα τα μέτρα που απαιτούνται, ώστε να διασφαλίζεται αδιάλειπτη παροχή ηλεκτρικής ενέργειας και διατήρηση της συχνότητας και των τάσεων σε όλα τα σημεία του συστήματος, στα πλαίσια που καθορίζονται από τους κανονισμούς
• συντονίζονται όλες οι λειτουργικές δραστηριότητες στο σύστημα, ώστε να επιτυγχάνονται διαφοροποιήσεις στις διασυνδέσεις του εξοπλισμού με ασφάλεια και ταχύτητα, ακολουθώντας συγκεκριμένες αυστηρές διαδικασίες και Κανονισμούς Ασφάλειας
• συντονίζονται όλες οι απαιτούμενες ενέργειες για άμεση αποκατάσταση παροχής μετά από έκτακτα περιστατικά ή διαταραχές στο σύστημα
  λαμβάνονται έγκαιρα οι απαιτούμενες ενέργειες μετά από συστηματική πρόβλεψη του φορτίου του συστήματος για δέσμευση και φόρτιση μονάδων παραγωγής, ώστε να ικανοποιείται η οποιαδήποτε αύξηση της ζήτησης
• αναλαμβάνονται σε συνεχή βάση όλες οι αναγκαίες ενέργειες, ώστε να επιτυγχάνεται το ελάχιστο δυνατό κόστος λειτουργίας του συστήματος Παραγωγής και Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας.


Η ασφαλής, αδιάλειπτη και οικονομική παραγωγή, μεταφορά και διανομή ηλεκτρικής ενέργειας είναι ένα πολυσύνθετο τεχνικό και οικονομικό πρόβλημα, το οποίο απαιτεί αρκετούς υπολογισμούς, σύνθετα μαθηματικά και συνεχή προσαρμογή, καθώς οι σημαντικές παράμετροι μεταβάλλονται συνεχώς (όπως είναι το φορτίο, η δυνατότητα παραγωγής μονάδων κοκ).


Σήμερα το σύστημα είναι στημένο συγκεντρωτικά. Με την έλευση όμως των μονάδων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) και την παγκόσμια τάση για την αξιοποίησή τους, έχουμε περάσει σε ένα υβριδικό μοντέλο. Τα ηλεκτρικά συστήματα έχουν πλέον τη συγκεντρωτική δομή που είχαν, αλλά διασυνδέονται πάνω τους, σε σχέση με το προϋπάρχον σύστημα μικρής ισχύος μονάδες ΑΠΕ, κυρίως αιολικές και ηλιακές.


Το πρόβλημα που πρέπει να λυθεί είναι αυτό της μεγάλης διείσδυσης διεσπαρμένης παραγωγής στα ηλεκτρικά δίκτυα. Και είναι ένα πρόβλημα πολιτικό, τεχνικό, οικονομικό και προπάντων κοινωνικό.


2.2 Το πρόβλημα για την Ελλάδα


Προσεκτικό μακροχρόνιο εθνικό ενεργειακό σχεδιασμό επιβάλλουν οι ενεργειακές περιβαλλοντικές και οικονομικές συνθήκες που διαμορφώνονται σε εγχώριο και διεθνές επίπεδο. Από το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος (ΤΕΕ) επισημαίνεται ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή εν όψει του 2013 και του 2020, με αναφορά τόσο στα προβλήματα ηλεκτροπαραγωγής όσο και στη διαχείριση ζήτησης και την εξοικονόμηση ενέργειας.[1] Μέχρι το 2010, με το καθεστώς του Πρωτοκόλλου του Κιότο, και μετά το 2013 με τη λήξη του Πρωτοκόλλου και την έγκριση νέας Οδηγίας της Ε.Ε. για τις εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου στον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής, η Ελλάδα καλείται να αποφασίσει προς ποια κατεύθυνση θα κινείται το πλαίσιο που θα διαμορφώσει για την ανάπτυξη των απαιτούμενων νέων ηλεκτροπαραγωγικών μονάδων.


Κριτήρια σε αυτό το σχεδιασμό πρέπει να είναι η ασφάλεια εφοδιασμού, το συνολικό κόστος παραγωγής της κιλοβατώρας, συμπεριλαμβανομένης και της αποκαταστάσεως του περιβάλλοντος, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις όσον αφορά στη ρύπανση, τη διαχείριση υδάτινων πόρων και την παραγωγή αερίων του θερμοκηπίου και οι υποχρεώσεις της χώρας που απορρέουν από τις ευρωπαϊκές και διεθνείς δεσμεύσεις.


Στη σημερινή πραγματικότητα ανιχνεύονται οι εξής τάσεις:



• Άνοδος τιμών του πετρελαίου, που συμπαρασύρει τις τιμές του φυσικού αερίου και διατήρηση έντονων χρηματιστηριακών χαρακτηριστικών και στο μέλλον.
• Άνοδος της τιμής του λιθάνθρακα (ήδη παρατηρήθηκε άνοδος από 60 σε 130 δολάρια ανά τόνο τα τελευταία χρόνια) λόγω αυξημένης ζήτησης και αδυναμίας σημαντικής αύξησης της παραγωγής για αρκετό χρόνο στο μέλλον.
• Υποχρεωτική συμμόρφωση για μείωση των αερίων του θερμοκηπίου τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο λόγω των υψηλών οικονομικών επιπτώσεων (μεταξύ άλλων και της εμπορίας ρύπων).


Ο συνδυασμός των παραπάνω παραγόντων επιβάλλει πολύ προσεκτικό μακροχρόνιο ενεργειακό σχεδιασμό. Οι επιβαλλόμενοι στόχοι από τη νομοθεσία της Ε.Ε., όσον αφορά την αύξηση και διάδοση των ΑΠΕ αλλά κυρίως στην ποινολόγηση της παραγωγής των αερίων του θερμοκηπίου, σε περίπτωση αποτυχίας του σχεδιασμού, θα καταστήσουν την ενεργειακή τροφοδοσία της χώρας όχι απλώς προβληματική αλλά πιθανώς καταστροφική για την ανάπτυξή της.


Με δεδομένο το πρόβλημα της παραγωγής και εκμετάλλευσης του λιγνίτη, και ότι σήμερα υπάρχουν τέσσερις πετρελαϊκές μονάδες (Λαύριο, Αλιβέρι) οι οποίες σταδιακά θα αποσυρθούν, πρέπει όλες οι εξαγγελίες για νέες συμβατικές μονάδες να μελετηθούν πολύ προσεκτικά και απαραιτήτως στο πλαίσιο του μακροχρόνιου σχεδιασμού καθώς και πρέπει να εξεταστεί και να ερευνηθεί η εγκατάσταση μονάδων ηλεκτροπαραγωγής με κατεύθυνση προς τις ΑΠΕ και τις νέες αναδυόμενες τεχνολογίες.


3. Διεσπαρμένη παραγωγή στο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας


3.1 Μικροδύκτια (microgrids)


Τα μικροδύκτια είναι δίκτυα διανομής χαμηλής ή μέσης τάσης με συνδεδεμένες μονάδες διασπαρμένης παραγωγής, ελεγχόμενα φορτία και μονάδες αποθήκευσης.


Τα Συστήματα Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΣΗΕ) για περιβαλλοντικούς κυρίως λόγους αναδομούνται και η εγκατάσταση μονάδων παραγωγής ολοένα και πιο κοντά στους καταναλωτές αυξάνεται συνεχώς. Αναπτύσσονται νέες στρατηγικές και αλγόριθμοι λειτουργίας δικτύων διανομής με υψηλή διείσδυση διεσπαρμένης και κυρίως ανανεώσιμης παραγωγής, συμπεριλαμβάνοντας διατάξεις αποθήκευσης για χρονικό ορίζοντα ωρών, με τη βοήθεια κατάλληλων εργαλείων και τεχνικών ανάλυσης.


Η λειτουργία της ΔΠ επηρεάζει τη λειτουργία των εντασσόμενων ρυπογόνων μονάδων στο δίκτυο και ως εκ΄τούτου και τους εκπεμπόμενους ρύπους. Η εγκατάσταση στα δίκτυα μονάδων ΔΠ οδηγεί σε μείωση των αποφευγόμενων ρύπων στο περιβάλλον από το δίκτυο.


Θέματα προς διερεύνηση είναι η δομή του μικροδικτύου (microgrid) καθώς και η αποτελεσματική ανάπτυξη στρατηγικών και τεχνικών ανάπτυξης. Η μέθοδος υπολογισμού τόσο της δομής όσο και του ελέγχου και λειτουργίας του μικροδικτύου πρέπει να λαμβάνει υπ’ όψιν τις προσφορές των μονάδων ΔΠ, της ζήτησης των καταναλωτών και τους περιορισμούς επάρκειας τροφοδοσίας σε περιπτώσεις σφάλματος στο δίκτυο, προκειμένου να βελτιστοποιήσει τη λειτουργία του μικροδικτύου σύμφωνα με τις προτεινόμενες πολιτικές λειτουργίας.


3.2 Ενεργειακά αυτόνομα κτίρια


Στα πλαίσια των σύγχρονων τάσεων, πρέπει να μελετηθούν λύσεις για τη δημιουργία ή την μετατροπή ενεργειακά αυτόνομων κτιρίων. Η μερική ή ολική ενεργειακή αυτονόμηση των κτηρίων συνιστά μια ρεαλιστική προοπτική και αποδεικνύεται στην πράξη.


Η τεχνολογία παρεμβαίνει καθοριστικά στον τομέα της ενεργειακής βελτιστοποίησης των κτιρίων, με ενσωμάτωση ήπιων ενεργειακών εφαρμογών όπως είναι τα ηλιακά πεδία, γεωθερμικές αντλίες θερμότητας, εξοπλισμό αποθήκευσης ενέργειας και αυτοματισμών, προκειμένου να παραχθεί θέρμανση, ψύξη και ζεστό νερό χρήσης.


Επιπλέον με την εγκατάσταση fuel cell σε συνδυασμό με τα ηλιακά πεδία, είναι δυνατή η δημιουργία ενός δεύτερου δικτύου ισχύος με συνεχές ρεύμα, το οποίο μπορεί θαυμάσια να τροφοδοτήσει καταναλωτές συνεχούς ρεύματος που ήδη χρησιμοποιούνται ευρέως σήμερα στα κτίρια, όπως είναι λαμπτήρες υψηλής απόδοσης, ηλεκτρονικές διατάξεις, διατάξεις ψυχαγωγίας κοκ.


Μην ξεχνάμε ότι η τηλεόραση, το τηλέφωνο, το φαξ, οι λάμπες υψηλής απόδοσης, ο υπολογιστής κλπ λειτουργούν στην ουσία με συνεχές ρεύμα, το οποίο παράγεται με τροφοδοτικά από το σημερινό εναλλασσόμενο ρεύμα του δικτύου.


Τα άμεσα και έμμεσα αποτελέσματα για το περιβάλλον, την οικονομία και τους χρήστες είναι πολλαπλά.

• Μείωση της χρήσης πετρελαίου, φυσικού αερίου και άλλων ρυπογόνων και κοστοβόρων μορφών ενέργειας.
• Μείωση των άμεσων ρύπων CO2 και SO2 και της απελευθέρωσής τους στο περιβάλλον.
• Πρόσθετη εξοικονόμηση ενέργειας και μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
• Αύξηση της συμμετοχής της ηλιακής ενέργειας στο ενεργειακό ισοζύγιο της χώρας.
• Κίνητρα για να βελτιωθεί ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των παθητικών και ενεργητικών συστημάτων εξοικονόμησης ενέργειας.


3.3 Στην Ελλάδα


Τα υβριδικά συστήματα και τα μικροδίκτυα έχουν σκοπό τη μεγάλη διείσδυση Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στα ηλεκτρικά δίκτυα. Ιδιαίτερα στην χώρα μας, η εφαρμογή αυτών των συστημάτων παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα μη διασυνδεδεμένα νησιά, στα οποία η ηλεκτρική ενέργεια εξασφαλίζεται με καύση ορυκτών καυσίμων και ειδικότερα πετρελαίου. Η αξιοποίηση του υψηλού δυναμικού αιολικής και ηλιακής ενέργειας στα νησιά της χώρας μας αποτελεί μεγάλη πρόκληση και υψηλή προτεραιότητα σε συμφωνία με την Ευρωπαϊκή και Εθνική πολιτική για την ενέργεια και το περιβάλλον. Απώτερος στόχος είναι η αξιοποίηση των ΑΠΕ για την κάλυψη των αναγκών των νησιών σε ενέργεια και νερό με την εφαρμογή προηγμένων τεχνολογιών φιλικών στο περιβάλλον.


Η σημερινή κατάσταση στην Ελλάδα


Tο 2008 στην Eλλάδα εγκαταστάθηκαν συνολικά 210,9 MW από ανανεώσιμες πηγές, ανεβάζοντας την συνολική ισχύ στα 1198,33 MW. Aπό τις 8.200 αιτήσεις για την εγκατάσταση 3,5 GW φωτοβολταϊκών, το 2008 εγκαταστάθηκαν μόλις 9 MW.


Tο 2007 εγκαταστάθηκαν στη χώρα μας 125 MW αιολικών πάρκων. Μέχρι το τέλος του 2008 είχαν υποβληθεί 4.397 αιτήσεις για την παραγωγή 47.336 MW. Aπό αυτά, άδεια λειτουργίας διαθέτουν μόνο 1.038 MW που αντιστοιχούν σε ποσοστό μόλις 13,9%. Επιπλέον, 225 μεγαβάτ διαθέτουν άδεια λειτουργίας στο μη διασυνδεδεμένο νησιωτικό σύστημα (πηγή ΡΑΕ).


Το παράδειγμα της Κύθνου


Η Κύθνος αποτελεί διεθνώς σημείο αναφοράς στην ανάπτυξη τεχνολογιών για την αξιοποίηση της ηλιακής και αιολικής ενέργειας. Το 2001 το Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΚΑΠΕ) σε συνεργασία με το Δήμο Κύθνου εγκατέστησε και λειτουργεί αυτόνομο μικροδίκτυο στην θέση Γαϊδουρομάντρα, το οποίο ηλεκτροδοτεί 12 κατοικίες με διεσπαρμένα φωτοβολταϊκά συστήματα και μπαταρίες μέσω αμφίδρομων μετατροπέων ισχύος, καλύπτοντας όλες τις ανάγκες τους σε φωτισμό, λειτουργία ψυγείου, τηλεόρασης και άλλων μικρών ηλεκτρικών συσκευών.


Σήμερα βρίσκεται σε εξέλιξη μια νέα φάση εγκατάστασης της πλέον σύγχρονης τεχνολογίας στο μικροδίκτυο της Γαϊδουρόμαντρας. Με την τοποθέτηση ευφυών ελεγκτών φορτίων, οι οποίοι διαχειρίζονται μη κρίσιμα φορτία, όπως αντλίες άρδευσης ή συσκευές θέρμανσης νερού, επιτυγχάνεται βέλτιστη διαχείριση της διαθέσιμης ηλεκτρικής ενέργειας χωρίς κεντρικό έλεγχο. Η τεχνολογία αυτή έχει εξαιρετική σημασία για την εφαρμογή εξελιγμένων τεχνικών διαχείρισης της ζήτησης και εξοικονόμησης ενέργειας (intelligent networks), όχι μόνο για τα ελληνικά νησιά αλλά και τα ενεργειακά συστήματα του μέλλοντος, τα οποία προβλέπεται να περιλάβουν μεγάλη διείσδυση διασπαρμένης παραγωγής.


Η Κύθνος έγινε γνωστή παγκόσμια για την ανάπτυξη της αιολικής και ηλιακής ενέργειας και μπορεί να αποτελέσει μια νέα αφετηρία για την ευρύτερη ανάπτυξη των ΑΠΕ στον νησιωτικό χώρο προς την κατεύθυνση της βιώσιμης ανάπτυξης και του οικολογικού τουρισμού που αποτελεί την μεγάλη πρόκληση του μέλλοντος.


Υβριδικό πάρκο στην Ικαρία


Ένα υβριδικό σύστημα που θα λειτουργεί με ενέργεια από το νερό και τον αέρα αναμένεται να εξασφαλίσει αυτονομία για την Ικαρία από το 2010 και ύστερα. Ο Δήμος Ραχών ετοιμάζει στο νησί του ανατολικού Αιγαίου ένα πρότυπο υβριδικό πάρκο που θα συνδυάζει αιολική και υδροηλεκτρική ενέργεια. Το έργο εγκαινιάστηκε πρόσφατα και αναμένεται να έχει ολοκληρωθεί το 2010. Η συνολική επένδυση είναι ύψους 23 εκατ. ευρώ. Το πάρκο αναμένεται ότι θα παράγει ετησίως ενέργεια ισοδύναμη με 11 γιγαβατώρες. Εκτός από ενεργειακή αυτονομία η Ικαρία θα έχει σημαντική μείωση στις εκπομπές ρύπων, ενώ θα δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας.


Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, το πρώτο υβριδικό πάρκο δημιουργήθηκε στην Κύθνο το 1983 με συνδυασμό αιολικής και ηλιακής ενέργειας και αποτέλεσε πρότυπο αυτόνομου συστήματος ανά τον κόσμο. Η πρωτοπορία της Κύθνου είχε ξεκινήσει το 1982 όταν δημιουργήθηκε στο νησί το πρώτο αιολικό πάρκο της Ευρώπης.


4. Ο καταναλωτής γίνεται παραγωγός και συμμετέχει ομότιμα στο δίκτυο


Τελευταίο και ενδιαφέρον ζήτημα το οποίο αξίζει να αναφέρουμε επιγραμματικά, είναι η πολιτική και κοινωνική διάσταση της διεσπαρμένης παραγωγής. Στο μοντέλο της ΔΠ, ο καταναλωτής είναι και παραγωγός, καταναλώνει και ζει την παραγωγή, καθώς η διεργασία εξελίσσεται μέσα στο δικό του οικοσύστημα, στην πόλη, το χωριό, τη γειτονιά του, το σπίτι του. Για το λόγο αυτό προχωράμε ακόμα ένα βήμα και εισάγουμε τον όρο “ομότιμη παραγωγή”.


Ενώ σήμερα, ο καταναλωτής, δεν έχει ιδέα για την παραγωγή, τις συνθήκες του μικροκλίματος πχ της Μεγαλόπολης και της Πτολεμαΐδας, των ρύπων, των ορυχείων, την καταστροφή του φυσικού πλούτου. Εισάγει μια ενέργεια από ένα μαύρο κουτί και τη χρησιμοποιεί ανεξέλεγκτα, ασύστολα και χωρίς καμία περιβαλλοντική συνείδηση.


Σήμερα, η παραγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας είναι συνήθως υπόθεση άλλου, ενώ πρέπει να γίνει υπόθεση όλων μας.


Μια εκτεταμένη εκδοχή του άρθου δημοσιεύεται στο blog ‘Emerging trends‘.

Αναφορές

[1]- “Στροφή προς τις ΑΠΕ για τις μονάδες ηλεκτροπαραγωγής προτείνει το ΤΕΕ”, Ενημερωτικό Δελτίο του ΤΕΕ, 31/3/2008

Καθώς η άμεση διαδικασία της παραγωγής είναι αυτή που καθορίζει τη διανομή, το σημαντικότερο εγγενές πλεονέκτημα της ομότιμης παραγωγής ενέργειας είναι ότι εξασφαλίζει σε μακροπρόθεσμη και σταθερή βάση δικαιότερη και περισσότερο ισοδύναμη κατανομή του πλούτου. Στην κατανεμημένη παραγωγή, υποστηρίζει ο Γιώργος Παπανικολάου, το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που παράγεται προορίζεται για ατομική κατανάλωση, περιορίζοντας το πεδίο της αγοράς στις ενεργειακές ανταλλαγές. Ένα δίκτυο που επιτρέπει, χωρίς την υποχρεωτική διαμεσολάβηση τρίτου, τον αντιλογισμό των ενεργειακών ροών μεταξύ ομότιμων, περιορίζει ακόμα περισσότερο τη σφαίρα της αγοράς και την επίσημη νομισματική κυκλοφορία.


Ομότιμη παραγωγή και παραγωγή ενέργειας


Στην καρδιά των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών οικονομιών, την άυλη σφαίρα της παραγωγής, γινόμαστε μάρτυρες ενός βαθύτατου μετασχηματισμού που χαρακτηρίζεται από την ανάδυση μιας νέας μορφής παραγωγής. Η ομότιμη παραγωγή ανατρέπει την εδραιωμένη αντίληψη της οικονομικής σκέψης, ότι οι άνθρωποι διευθετούν τις παραγωγικές τους διαδικασίες είτε σαν εργαζόμενοι, ακολουθώντας τις προσταγές των προϊσταμένων τους, είτε σαν ατομικοί παραγωγοί στις αγορές. Στην ομότιμη παραγωγή οι παραγωγικές διαδικασίες διενεργούνται οργανωμένες, συνήθως από κάτω προς τα πάνω, και στηρίζονται στην ελεύθερη επιλογή των ατόμων-συντελεστών της παραγωγής να συνεργαστούν, χωρίς βασικό κίνητρο τη χρηματική αμοιβή, με τη βοήθεια κατανεμημένων δικτύων για την επίτευξη κοινών στόχων ή έργων. Καθώς το προϊόν της εργασίας τους δεν έχει ανταλλακτική αξία, αλλά αξία χρήσης για μια κοινότητα χρηστών, χαρακτηρίζεται από την παραγωγή και διανομή του προϊόντος της εργασίας έξω από τη σφαίρα της αγοράς (μια μετακαπιταλστική μορφή οργάνωσης της παραγωγής).


Αν η απόσπαση των μέσων παραγωγής και η συγκέντρωσή τους σε μια τάξη ιδιοκτητών υπήρξε η αναγκαία προϋπόθεση για τη δημιουργία της αγοράς εργασίας και την ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων εκμετάλλευσης, η επανένωσή των μέσων παραγωγής με τους ατομικούς παραγωγούς αποτελεί τη βασικότερη προϋπόθεση γέννεσης της ομότιμης παραγωγής. Εκτός από την πρόσβαση σε κατανεμημένο σταθερό κεφάλαιο, απαραίτητη είναι η δημιουργία μιας άμεσα προσβάσιμης υποδομής που επιτρέπει την εθελούσια και αυτόνομη (χωρίς την ανάγκη να αποσπάσουν την άδεια ενός εντεταλμένου διαμεσολαβητή) συνεργασία των παραγωγών. Στην άυλη σφαίρα της παραγωγής η αλλαγή αυτή συντελέστηκε κυρίως με την μείωση του κόστους των ηλεκτρονικών υπολογιστών και την ανάπτυξη του διαδικτύου.


Η φύση της σημερινής τεχνολογικής υποδομής, που καθιστά εφικτή την παραγωγή και διανομή ενέργειας, δεν επιτρέπει να μιλήσουμε για ομότιμη παραγωγή με τον ίδιο τρόπο όπως στην παραγωγή άυλων αγαθών. Τεχνολογικοί περιορισμοί όπως η περιορισμένη σμίκρυνση σε σχέση με την απόδοση, το σχετικά υψηλό κόστος κτήσης του εξοπλισμού παραγωγής ενέργειας, αλλά και το δίκτυο διανομής που οργανώνεται ιεραρχικά με μονόδρομες ενεργειακές ροές από μεγάλους παραγωγούς προς μικρούς ή μεγαλύτερους καταναλωτές, δημιουργούν φραγμούς που αν και ο ορίζοντας υπέρβασής τους αρχίζει σήμερα να γίνεται ορατός, θα απαιτήσει μια ικανή ιστορική περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας είναι απαραίτητο να σχεδιάσουμε και να υλοποιήσουμε μεταβατικές και εφαρμόσιμες λύσεις. Έτσι, με τους σημερινούς περιορισμούς, σαν ομότιμη παραγωγή ενέργειας μπορεί να περιγραφεί η οργάνωση κατανεμημένων συστημάτων παραγωγής
που διασυνδέονται με ένα δίκτυο:


-που επιτρέπει ενεργειακές ροές από πολλούς προς πολλούς
-που βασίζεται στην εθελοντική συμμετοχή ανεξάρτητων ατομικών παραγωγών-νοικοκυριών ή κοινοτήτων
-που ιδανικά χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές εξασφαλίζοντας μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα και οικολογική ισορροπία.


Η κατανεμημένη παραγωγή ενέργειας χαρακτηρίζεται από πολλαπλά πλεονεκτήματα. Από στρατηγικής άποψης, εξασφαλίζει αμυντική ασφάλεια (η καταστροφή ή η δυσλειτουργία των συγκεντρωτικών υποδομών παραλύει την οικονομική δραστηριότητα) αλλά και αποτελεσματικότερη στην αντιμετώπιση των στρατηγικών κινδύνων της κλιματικής αλλαγής. Πρώτα γιατί δημιουργεί μια κατανεμημένη γεωγραφικά ραχοκοκαλιά παραγωγικής δραστηριότητας που αποτρέπει την ερήμωση της υπαίθρου και έπειτα γιατί είναι περιβαλλοντικά φιλικότερη. Η κατανεμημένη αρχιτεκτονική γεννά πολλαπλάσιες και γεωγραφικά διεσπαρμένες θέσεις εξαρτημένης εργασίας και αυτοαπασχόλησης από τη συγκεντρωτική. Οι ατομικοί παραγωγοί και οι κοινότητες παραγωγών υιοθετούν περιβαλλοντικά υπευθυνότερη συμπεριφορά ενεργειακής κατανάλωσης / εξοικονόμησης όταν είναι αυτοπαραγωγοί και συμμέτοχοι διαχειριστές των ενεργειακών τους πόρων · έχουν συμφέρον να υιοθετούν ηπιότερες από πλευράς περιβαλλοντικών επιπτώσεων τεχνολογίες, καθώς υφίστανται άμεσα τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των επιλογών τους.


Η ομότιμη παραγωγή μπορεί να υπερβεί το πρόβλημα της έλλειψης κοινωνικής αποδοχής των ενεργειακών επενδύσεων από τις τοπικές κοινωνίες, αποτέλεσμα της δικαιολογημένης καχυποψίας με την οποία αντιμετωπίζονται τα σχέδια των επίδοξων “πράσινων” ενεργειακών νεοτσιφλικάδων. Στην κατανεμημένη παραγωγών ο κύριος όγκος των ενεργειακών ροών επιτελείται στο εσωτερικό των τοπικών δικτύων εξοικονομώντας την ενέργεια που χάνεται στη μεταφορά και μειώνοντας τις ανάγκες για επενδύσεις αναβάθμισης της χωρητικότητας των δικτύων. Αρκετές, άλλωστε, επενδύσεις μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων ματαιώθηκαν στη χώρα μας από την έλλειψη πρόσβασης σε δίκτυο επαρκούς χωρητικότητας. Η διασύνδεση του ηλεκτρικού δικτύου με το διαδίκτυο επιτρέπει τη διαμόρφωση έξυπνων τοπικών δικτύων, των οποίων η ενεργειακή ζήτηση μπορεί να προσαρμόζεται στην παραγωγή, ελαχιστοποιώντας τις ανάγκες χρησιμοποίησης μεθόδων αποθήκευσης που μειώνουν την ενεργειακή απόδοση.


Οι υπερασπιστές της σημερινής αρχιτεκτονικής επικαλούνται οικονομοτεχνικά επιχειρήματα όπως η υψηλότερη (σήμερα) οικονομική απόδοση των συγκεντρωτικών συστημάτων ηλεκτροπαραγωγής. Στους υπολογισμούς αυτούς το πραγματικό κόστος συσκοτίζεται, καθώς οι αρνητικές επιπτώσεις για την κοινωνία, το περιβάλλον και τις μελλοντικές γενιές δεν συνυπολογίζονται και παραμένουν “εξωτερικές” προς την κεφαλαιακή απόδοση. Πρέπει λοιπόν να επινοήσουμε νέους δείκτες μέτρησης που θα ενσωματώνουν τα πραγματικά κόστη για την κοινωνία και το περιβάλλον. Για τα επόμενα χρόνια η παραγωγή ενέργειας θα παραμείνει σημαντικό πεδίο οικονομικής δραστηριότητας στα πλαίσια της αγοράς, γι’ αυτό και τα ζητήματα κόστους θα συνεχίσουν να έχουν βαρύνουσα επιρροή στις στρατηγικές μετάβασης. Μεσοπρόθεσμα οι δύο αρχιτεκτονικές θα αναπτύσσονται ταυτόχρονα αντιπαλεύοντας και συνάμα συμπληρώνοντας η μια την άλλη.


Οι προϋποθέσεις μετάβασης


Αν και η γέννεση των ομότιμων παραγωγικών σχέσεων στο ελεύθερο λογισμικό και στην παραγωγή προϊόντων πολιτισμού ξεκίνησε από τα κάτω και εγκαθιδρύθηκε με νομικές μορφές καθολικής ιδιοκτησίας όπως η Creative Commons κ.α.), αυτό έγινε εφικτό επειδή είχε ήδη συντελεστεί η βασική προϋπόθεση της ύπαρξης κατανεμημένου σταθερού κεφαλαίου (ηλεκτρονικών υπολογιστών) και ενός μέσου (διαδικτύου) δια του οποίου, με χαμηλό κατώφλι κόστους, μπορεί να οργανωθεί η συνεργασία των παραγωγών. Αντίθετα, το σημερινό κόστος του μηχανολογικού εξοπλισμού, οι τεχνικές δεξιότητες και η ανάγκη της ύπαρξης, στις περισσότερες περιπτώσεις, κάποιας μικροϊδιοκτησίας, κάνουν την υπόθεση της ομότιμης παραγωγής ενέργειας κυρίως υπόθεση της μεσαίας τάξης. Η σημερινή αρχιτεκτονική του ηλεκτρικού δικτύου εμποδίζει μια παρόμοια από “τα κάτω” ανάδυση της ομότιμης παραγωγής ενέργειας. Αν και η αργή, από τα κάτω, ανάπτυξη δεν μπορεί ν’ αποκλεισθεί, πιθανότερο είναι ότι αυτή θ’ αποτελέσει μια ταυτόχρονη από τα “κάτω” και από τα “πάνω” διαδικασία.


Οι σημαντικότερες τεχνολογίες που θα δεσπόζουν στη μεταβατική εποχή (χωρίς να εξαντλούν το σύνολο του παζλ) είναι αυτές της παραγωγής ενέργειας από φωτοβολταϊκά, αιολικά και συστήματα συμπαραγωγής ηλεκτρισμού θερμότητας. Οι δύο πρώτες χρησιμοποιούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ενώ η τελευταία απαιτεί πρώτη ύλη που μπορεί να διαφοροποιείται (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, βιομάζα κ.α.). Η απόδοση των τεχνολογιών αυτών εξαρτάται σημαντικά από τον γεωγραφικό χώρο προκειμένου να βελτιστοποιείται η αποτελεσματικότητά τους. Καθώς η πρόσβαση σε ανανεώσιμες πηγές αλλά και η χωροταξική κατανομή της ανθρώπινης δραστηριότητας υπόκειται σε γεωγραφικές διαφοροποιήσεις, θα πρέπει να είμαστε ανοικτοί σε οποιαδήποτε τεχνολογία ή μείγμα τους που αξιοποιεί αποτελεσματικά τις τοπικές πλουτοπαραγωγικές και κοινωνικές συνθήκες. Για παράδειγμα, η συμπαραγωγή είναι προσφορότερη στο οικιστικά πυκνό αστικό περιβάλλον όπου η τοποθέτηση ανεμογεννητριών είναι πρακτικά αδύνατη και η χρησιμοποίηση φωτοβολταϊκών προσκρούει στην πολυπλοκότητα των διοικητικών πράξεων που απαιτούνται, ειδικά όταν υπάρχουν πολλαπλές κάθετες μικροϊδιοκτησίες.


Η χρήση φωτοβολταϊκών ευνοείται από τον κατάλληλο αρχιτεκτονικό σχεδιασμό μεμονωμένων κατοικιών σε περιοχές με μεγάλη ηλιοφάνεια, ενώ το αιολικό δυναμικό είναι πλουσιότερο στις νησιωτικές περιοχές της χώρας. Η διαπίστωση φαντάζει αυτονόητη, ωστόσο οι πολιτικές συνέπειες δεν είναι: οι πολιτικές μετασχηματισμού θα πρέπει να αφήνουν το μεγαλύτερο δυνατό πλαίσιο ελευθερίας στους παραγωγούς να επιλέγουν μόνοι τους τους τρόπους παραγωγής και τη θεσμική μορφή που θα λαμβάνει η συνεργασία, ενώ ο συγκεντρωτικός σχεδιασμός μπορεί να αποδεικνύεται καταστροφικός. Στην πραγματικότητα, ο κεντρικός σχεδιασμός θα πρέπει να περιορίζεται στη διαμόρφωση ενός χαλαρού ρυθμιστικού πλαισίου συμμετοχής που θα αποσκοπεί κυρίως στην εξασφάλιση της οικολογικής βιωσιμότητας. Οι παραγωγικές δυνατότητες των ατόμων και των τοπικών κοινωνιών θα πρέπει να αφεθούν ελεύθερες ώστε να οργανώσουν, με την επινοητικότητα που χαρακτηρίζει τη συλλογική συμμετοχή, τα τοπικά δίκτυα ενεργειακής παραγωγής και διανομής.


Μέτρα όπως αυτό της επιδότησης της κιλοβατόρας είναι απλά στην εφαρμογή και αποτελεσματικά σε μια περίοδο μετάβασης, βοηθώντας τις επενδύσεις να αποσβένονται συντομότερα· επομένως ενισχύοντας τη διασπορά του απαραίτητου σταθερού κεφαλαίου. Ωστόσο, πρέπει να μας κάνουν προσεκτικούς καθώς μπορεί να επιβαρύνουν δυσανάλογα τους οικονομικά ασθενέστερους, διαρρηγνύοντας τις απαραίτητες πολιτικές και οικονομικές συμμαχίες της μεσαίας τάξης. Στις περιπτώσεις μεσαίου μεγέθους εγκαταστάσεων που εξυπηρετούν κατ’ αρχήν τις ανάγκες μιας γεωγραφικής κοινότητας, μπορούν να υλοποιηθούν ποικίλα σχήματα σύμπραξης των παραγωγών. Η δημιουργία μετοχικών εταιρειών με μεταβιβάσιμα μερίδια δεν θα πρέπει να επιδοτείται και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, τα οποία θα πρέπει να αφορούν αυστηρά κατοίκους της τοπικής κοινωνίας, να είναι καθολικά και μη μεταβιβάσιμα.


Το ιδιοκτησιακό καθεστώς, η διαχείριση, κοντολογίς η αρχιτεκτονική των σχέσεων που ορίζει το δίκτυο διανομής, αποτελούν το σημείο συνάντησης και σύγκρουσης των διαφορετικών κοινωνικών συμφερόντων. Γίνεται, έτσι, το κεντρικό σημείο άσκησης πολιτικής. Θα πρέπει να εξασφαλιστεί ο δημόσιος (και όχι απαραίτητα κρατικός) χαρακτήρας του, η απόλυτη ανεξαρτησία του από τις κρατικές και μεγάλες επιχειρήσεις, καθώς και η προτεραιότητα χρήσης του από τους μικρούς παραγωγούς έναντι των μεγάλων. Οι τοπικές κοινωνίες θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα να εγκαθιστούν και να διαχειρίζονται τα δικά τους δίκτυα. Ο τεχνολογικός εξοπλισμός των συσκευών διασύνδεσης με τους παραγωγούς-καταναλωτές θα πρέπει να είναι ανοικτού σχεδιασμού και τα πρωτόκολλα επικοινωνίας με ανοικτά πρότυπα. Με τον τρόπο αυτό, θα μπορεί να αποτρέπεται η εγκαθίδρυση στρατηγικού μονοπωλιακού ελέγχου στις λειτουργίες του δικτύου από το κράτος και τις επιχειρήσεις (κατά το σημερινό πρότυπο του επαίσχυντου καθεστώτος στις τηλεπικοινωνιακές υποδομές), και θα μπορέσει να ενισχυθεί η καινοτομία. Ταυτόχρονα, θα δοθεί η δυνατότητα ανάπτυξης πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων εντάσεως γνώσης με μικρές ανάγκες σε αρχικό κεφάλαιο. Η συλλογική συμμετοχή των χρηστών (παραγωγών–καταναλωτών) μέσα από τις ανοικτές αρχιτεκτονικές θα επιταχύνει την ωρίμανση των υπηρεσιών του.


Ο ανοικτός σχεδιασμός μπορεί να στηριχθεί από τις ερευνητικές συμπράξεις πανεπιστημίων, ερευνητικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων. Τα ερευνητικά τους αποτελέσματα, τουλάχιστον στο βαθμό που χρησιμοποιείται χρήμα των φορολογουμένων, πρέπει υποχρεωτικά και άμεσα να υπάγονται στη δημόσια σφαίρα με τη μορφή αδειών μη αποκλειστικής ιδιοκτησίας. Με τον τρόπο αυτό, θα μπορούν τα παραπάνω να διαχέονται άμεσα και να αξιοποιούνται από μικρές επιχειρήσεις που δεν έχουν την δυνατότητα αυτόνομης χρηματοδότησης έρευνας και ανάπτυξης.


Η σημερινή οργάνωση του δικτύου κατατείνει στην εγκαθίδρυση ενός υποχρεωτικού μεσάζοντα, ο οποίος θα μεσολαβεί στις ανταλλαγές. Όσο ευνοϊκή και να φαντάζει αυτή η μεταχείριση (κυρίως εξαιτίας των προσωρινά υψηλών και εγγυημένων αποζημιώσεων για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας) η παρεμβολή ενός υποχρεωτικού μεσάζοντα στις ενεργειακές ροές εισάγει ένα ιεραρχικό στοιχείο που εγκυμονεί κινδύνους αυθαιρεσίας. Οι τιμές πώλησης των μικροπαραγωγών θα πρέπει τελικά να διαμορφώνονται ελεύθερα και άμεσοι αγοραστές να είναι οι ίδιοι οι καταναλωτές σε μια έξυπνη, απελευθερωμένη και ομότιμα ενημερωμένη αγορά ενέργειας. Ένα τέτοιο δίκτυο πρέπει να επιτρέπει την άμεση διασύνδεση και διαπραγμάτευση πολλών με πολλούς, γεγονός που προϋποθέτει μια διαφοροποιημένη τοπολογία και τεχνολογία διασύνδεσης απ’ αυτή που σήμερα επιβάλλεται.


Η ομότιμη παραγωγή και οι πολιτικές συγκρούσεις στην εποχή της “πράσινης” ανάπτυξης


Οι τεχνολογικές επιλογές δεν είναι κοινωνικά ουδέτερες. Ο κυρίαρχος δημόσιος λόγος έχει την τάση να υποβαθμίζει αυτή τους την πτυχή και μετατοπίζει τον διάλογο σε φαινομενικά τεχνοκρατικές αντιπαραθέσεις. Πίσω από τις ενεργειακές επιλογές και την επιχειρηματολογία που επικαλούνται οι υποστηρικτές τους, πρέπει να διακρίνουμε τον διαπλεκόμενο ιστό εταιρικών συμφερόντων, κοινωνικών τάξεων, ομάδων και εκφράσεων της πολιτικής εξουσίας. Βρισκόμαστε σ’ ένα ιστορικό σταυροδρόμι επαναδιαπραγμάτευσης σχεδόν όλων των μέχρι σήμερα “σταθερών” του κοινωνικοπολιτικού μας συστήματος, κάτω από το βάρος μιας συστημικής κρίσης και την πρωτόγνωρη απειλή της οικολογικής καταστροφής. Οι πολιτικές δυνάμεις που φιλοδοξούν να ηγεμονεύσουν σ’ αυτή την ιστορική περίοδο πρέπει να αποδείξουν ότι μπορούν ν’ ανταποκριθούν και να διαχειριστούν, στο όνομα του συνόλου της κοινωνίας, το πρόβλημα της βιώσιμης ανάπτυξης. Έτσι, η λεγόμενη “πράσινη ανάπτυξη” θα αποτελεί κοινή επίκληση ολόκληρου του πολιτικού φάσματος. Το κεντρικότερο σημείο της αποτελεί η αρχιτεκτονική της διαδικασίας παραγωγής ενέργειας – ηλεκτρισμού. Εκεί συναντιούνται και συγκρούονται τα κοινωνικά και ταξικά συμφέροντα και ξεδιπλώνονται οι διαφορετικές στρατηγικές.


Η πρώτη στρατηγική έχει ήδη τεθεί σε εφαρμογή και εκφράζεται με τον καλύτερο τρόπο στο νεοκεϋνσιανό σχέδιο του προέδρου Ομπάμα. Οι επιχειρήσεις, στηριζόμενες στην κρατική δαπάνη (δηλαδή τα χρήματα των φορολογουμένων), θα αναλάβουν να αναδιαρθρώσουν το ενεργειακό μείγμα σε βιωσιμότερη κατεύθυνση, ανοίγοντας μια νέα αγορά τεραστίου μεγέθους, ικανή -όπως ελπίζουν- να επαναφέρει την καπιταλιστική οικονομία σε τροχιά ανάπτυξης. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να παρατηρεί κανείς το πως οι μέχρι πρόσφατα υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς “κάνουν την ανάγκη φιλοτιμία”. Ο κύριος όγκος της ρευστότητας θα απορροφηθεί από μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα που θα κατασκευάσουν “πράσινες” υποδομές παραγωγής ενέργειας, ενώ με την εισαγωγή νέων ρυθμιστικών πλαισίων θα απαιτηθεί από τους καταναλωτές να ανανεώσουν τον οικιακό τους εξοπλισμό με έξυπνες και περιβαλλοντικά φιλικές συσκευές. Οι φτωχότεροι πολίτες θα επιδοτήσουν την αναδιάρθρωση και την κερδοφορία των επιχειρηματικών ομίλων, των οποίων στη συνέχεια θα καταναλώνουν υποχρεωτικά τα προϊόντα. Η λογική προέκταση του εγχειρήματος οδηγεί σε μια κοινωνία μοιρασμένη σε ολιγοπωλιακούς παραγωγούς που θα συγκεντρώνουν την οικονομική και πολιτική ισχύ και σε ενεργειακούς δουλοπάροικους – καταναλωτές ενέργειας. Οι ΗΠΑ πιστεύουν ότι η υπεροχή τους σε τεχνογνωσία θα διασφαλίσει τη συνέχεια της οικονομικής τους πρωτοκαθεδρίας. Το φιλόδοξο σχέδιο επιχειρεί να διασώσει το υπάρχων σύστημα, συντηρώντας ταυτόχρονα τις κοινωνικές ανισότητες που αναπαράγει. Άσχετα από την τελική έκβαση, δεν μπορεί κανείς να παραγνωρίσει τις θετικές σε παγκόσμιο επίπεδο επενέργειες: την ενίσχυση του παραγωγικού κεφαλαίου έναντι του παρασιτικού χρηματοπιστωτικού, την ανάδυση της βιώσιμης ανάπτυξης στην κορυφή των παγκόσμιων πολιτικών προτεραιοτήτων και την ώθηση στην ανάπτυξη νέων, φιλικών προς το περιβάλλον, τεχνολογιών. Μέρος των καινοτομιών θα ενισχύσει τις δυνατότητες παραγωγής σε μικρή κλίμακα, προάγοντας αναπόφευκτα την ανάπτυξη της κατανεμημένης παραγωγής.


Καθώς η άμεση διαδικασία της παραγωγής είναι αυτή που καθορίζει τη διανομή, το σημαντικότερο εγγενές πλεονέκτημα της ομότιμης παραγωγής ενέργειας είναι ότι εξασφαλίζει σε μακροπρόθεσμη και σταθερή βάση δικαιότερη και περισσότερο ισοδύναμη κατανομή του πλούτου. Στην κατανεμημένη παραγωγή το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που παράγεται προορίζεται για ατομική κατανάλωση, περιορίζοντας το πεδίο της αγοράς στις ενεργειακές ανταλλαγές. Ένα δίκτυο που επιτρέπει, χωρίς την υποχρεωτική διαμεσολάβηση τρίτου, τον αντιλογισμό των ενεργειακών ροών μεταξύ ομότιμων, περιορίζει ακόμα περισσότερο τη σφαίρα της αγοράς και την επίσημη νομισματική κυκλοφορία. Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής της ομότιμης παραγωγής ενέργειας οικοδομούν μια νέα οικονομία αυτονομίας και αλληλεγγύης που αναπτύσσεται στους κόλπους του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Στο σύνολο της κοινωνίας η ομότιμη παραγωγή ενέργειας προάγει μια τριπλή αναδιανομή: αναδιανομή από τους λίγους και μεγάλους προς τους μικρούς και πολλούς, από την πόλη προς την ύπαιθρο και από τις παλιότερες γενιές στους νεότερους. Το τελευταίο όχι μόνο γιατί οι νέοι σαν φυσικοί φορείς της νέας τεχνολογίας θα εξασφαλίσουν περισσότερες δουλειές και επιχειρηματικές ευκαιρίες, αλλά και γιατί αυξάνει το δικό τους περιβαλλοντικό μέρισμα.


Σε μια ασταθή ιστορική περίοδο, βυθισμένη στην οικονομική αβεβαιότητα, η μεσαία τάξη διαισθάνεται την ευκαιρία που προσφέρει η ομότιμη παραγωγή ενέργειας. Η επένδυση σ’ αυτή εξασφαλίζει την ενεργειακή ασφάλεια των νοικοκυριών, δημιουργεί δουλειές, αποφέρει σταθερό εισόδημα και ωφελεί το περιβάλλον. Σε κάθε περίπτωση αποτελεί ένα ελκυστικό καταφύγιο για το οικονομικό της απόθεμα, τουλάχιστον έναντι της εναλλακτικής του παρασιτικού, απειλούμενου με κατάρρευση, χρηματοπιστωτικού συστήματος. Σε συνθήκες οικονομικής στενότητας, οι φορολογούμενοι πολίτες αντιμετωπίζουν εχθρικά την ιδέα να επιδοτούν στο όνομα του περιβάλλοντος τη δημιουργία ιδιωτικών επενδύσεων των οποίων το προϊόν θα καλούνται στη συνέχεια να αγοράζουν. Πολύ περισσότερο όταν μπορούν να γίνουν οι ίδιοι παραγωγοί του αγαθού. Το γεγονός αυτό φέρνει τις πολιτικές διεκδικήσεις για κατανεμημένη πρόσβαση σε σταθερό κεφάλαιο (μέσα παραγωγής ενέργειας) πολύ κοντύτερα απ’ όσο φανταζόμαστε σήμερα.


Οι διαθέσεις αυτές οργανώνονται προς το παρόν αποσπασματικά μέσα από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, και κινήματα πολιτικής διεκδίκησης που εκδηλώνονται συχνότερα με αντιστάσεις στις πολιτικές και οικονομικές επιλογές των οργανωμένων εταιρικών συμφερόντων και ενός κράτους που λειτουργεί υπό την επιρροή τους. Η αναπόφευκτη σταδιακή συνειδητοποίηση θα οξύνει τους πολιτικούς αγώνες προσδίδοντάς τους ένα αυξανόμενα θετικό αντικείμενο διεκδίκησης. Η ευόδωση ενός γρήγορου ομότιμου μετασχηματισμού στην παραγωγή ενέργειας θα προϋπέθετε ένα κράτος “συνέταιρο” (αυτό που ο Michel Bauwens αποκαλεί partner state), δηλαδή ένα μετασχηματισμένο κράτος που από προστάτης των εταιρικών συμφερόντων μεταβάλλεται σε υποστηρικτή και οργανωτή της παραγωγικής δραστηριότητας των δικτύων.


Η Ελληνική επιλογή


Στην καρδιά των γρήγορων μετασχηματισμών και της πολιτικής αστάθειας, που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη ιστορική κατάσταση, βρίσκεται η όξυνση της βασικής αντίθεσης του καπιταλιστικού οικοδομήματος ανάμεσα στον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής και την ατομική ιδιοποίηση του προϊόντος της εργασίας. Η ανάδυση της ομότιμης παραγωγής οξύνει την αντίθεση γιατί υποδεικνύει μια θετική, εφικτή κατεύθυνση πάλης που διεμβολίζει και τους δυο παραδοσιακούς πόλους της βιομηχανικής κοινωνίας, την Αριστερά και τη Δεξιά. Όσο η διαδικασία αυτή παραμένει στη σφαίρα του πολιτικού ασυνείδητου, οι δυνάμεις της προόδου -αν και όχι ομοιόμορφα- θα κατανέμονται σε όλο το πολιτικό φάσμα. Αυτή είναι και η αιτία που τα κόμματα σπαράσσονται από εμφύλιες συρράξεις και διατηρούν ρευστή ιδεολογική ταυτότητα, δημιουργώντας την εντύπωση μιας εποχής ιδεολογικής σύγχυσης. Έτσι και η πολιτική τους στην παραγωγή ενέργειας χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις. Για παράδειγμα η Δεξιά υλοποίηση του νομοσχεδίου για τα φωτοβολταϊκά που προέβλεπε τη δυνατότητα επιδότησης από τον αναπτυξιακό νόμο μεσαίας και μεγάλης κλίμακας επενδύσεων με εξασφαλισμένη -κρατικά εγγυημένη- αγορά ηλεκτρισμού για δεκαετίες, οδήγησε στο γνωστό φιάσκο που παγίδευσε επενδυτές στα γρανάζια της διεφθαρμένης διοίκησης και του κόμματος. Από την άλλη, εκφράζοντας τις αντιφάσεις της πολυσυλλεκτικής εκπροσώπησης, θεσμοθέτησε λίγο πριν την πολιτική της κατάρρευση ευνοϊκές ρυθμίσεις για την παραγωγή σε μικρή κλίμακα.


Η νέα διακυβέρνηση εκλέχθηκε επικαλούμενη την “πράσινη ανάπτυξη” χωρίς να αποσαφηνίζει το συγκεκριμένο κοινωνικοοικονομικό της περιεχόμενό . Οι πρακτικές επιλογές της αναπόφευκτα σύντομα θα αποσαφηνίσουν τον πραγματικό χαρακτήρα της εξαγγελίας. Αν υιοθετήσει σαν στρατηγική της επιλογή την ομότιμη παραγωγή και περιορίσει τα μεγάλα συμφέροντα σε επενδύσεις εγχώριας παραγωγής του απαραίτητου μηχανολογικού εξοπλισμού, θα έχει κάνει ένα σημαντικό βήμα που θα αποδώσει μεσοπρόθεσμα πλούσιους και δικαιότερα κατανεμημένους οικονομικούς καρπούς. Αν παραδώσει τη δημόσια γη και το κρατικό χρήμα των επιδοτήσεων στους μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους που προετοιμάζονται για τις χρυσοφόρες business της ηλεκτροπαραγωγής, η πολιτική της κινδυνεύει να συνθλιβεί από την ανάδυση ενός διπλού κινήματος της βυθιζόμενης μεσαίας τάξης, που από τη μια θα προβάλει αντιστάσεις στα επενδυτικά σχέδια ενώ από την άλλη θα οργανώνεται σε μια θετική κατεύθυνση διεκδίκησης.


Οποιαδήποτε πολιτική η μείγμα πολιτικής και να επιλεγεί σήμερα, η ομότιμη παραγωγή αποτελεί το αναπόδραστο μέλλον της παραγωγής ενέργειας και οι κοινωνίες που θα την υιοθετήσουν γρηγορότερα θα βρεθούν ενισχυμένες και ευημερούσες.

Ο Hermann Scheer μιλά για το σχεδιασμό περιβαλλοντικών πολιτικών που προωθούν τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και που θα μπορούσαν να υπερβούν τα διάφορα συμφέροντα των παραγωγών συμβατικής ενέργειας, και σημειώνει πώς, οι νέες, καθαρές ενέργειες δίνουν την δυνατότητα της άμεσης διασύνδεσης των τόπων όπου βρίσκονται οι πηγές ενέργειας με τους χώρους όπου η ενέργεια παράγεται και καταναλώνεται. Η λογική των νέων πηγών ενέργειας είναι η αποκέντρωση.


Παύλος Χατζόπουλος: Τι νομίζετε ότι πρέπει να γίνει για να υπερβούμε τα εμπόδια που θέτουν διάφορα συμφέροντα στη μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την παραγωγή κατανεμημένης ενέργειας;


Hermann Scheer: Είναι αναγκαίο να εγκαταστήσουμε την ειδική αγορά της ανανεώσιμης ενέργειας, να δώσουμε προτεραιότητα στις ανανεώσιμες ενέργειες, κι αυτό σημαίνει ότι οι ανανεώσιμες ενέργειες πρέπει να βασίζονται σε ένα νομικό πλαίσιο, να εισέρχονται με προτεραιότητα στο ενεργειακό δίκτυο, και επιπρόσθετα, όπως κάναμε με την ανανεώσιμη ενέργεια στη Γερμανία, να παρέχουμε εγγύημενα τέλη, γιατί μόνο τότε θα μπορέσουμε να υπερβούμε τα εμπόδια που θέτουν οι προμηθευτές της συμβατικής ενέργειας.


Π.Χ.: Νομίζετε ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειες πρέπει να εφαρμοστούν σε ευρωπαϊκό, σε εθνικό, σε παγκόσμιο επίπεδο; Ποια πιστεύετε ότι θα ήταν τα καλύτερα μέτρα γι’ αυτή την πολιτική;


Hermann Scheer: Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος είναι ο σχεδιασμός πολιτικών σε εθνικό επίπεδο. Είναι δυνατόν να εισαχθεί αυτή η αρχή σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά η παροχή εγγυημένων τελών στις ανανεώσιμες ενέργειες πρέπει να υλοποιηθεί σε εθνικό επίπεδο. Δεν είναι αναγκαίο να στοχεύσουμε σε κάτι περισσότερο σε ευρωπαϊκό επίπεδο…Αλλά το κυριότερο σημείο είναι το πώς αιτιολογούμε αυτή την πολιτική. Το κύριο επιχείρημα είναι ότι η αξία της ανανεώσιμης ενέργειας είναι υψηλότερη από την αξία της συμβατικής ενέργειας, είναι μια κοινωνική αξία.


Αυτό είναι πολύ σημαντικό για την κοινωνία, γιατί η καθαρή ενέργεια αποτρέπει το περιβαλλοντικό κόστος, αποτρέπει τις αλληλεπιδράσεις παραγωγής και κατανάλωσης που ζημιώνουν την κοινωνία και ζημιώνουν τους ανθρώπους. Όσοι δεν κάνουν αυτή την διάκριση, όλοι οι κανόνες της αγοράς που δεν διαχωρίζουν ανάμεσα στη συμβατική ενέργεια και την ανανεώσιμη ενέργεια είναι παραπλανητικοί, γιατί η συμβατική ενέργεια δημιουργεί ένα κρυφό κόστος για την κοινωνία, που δεν εγγράφεται άμεσα στην τιμή της συμβατικής ενέργειας. Τα κυριότερα κόστη της συμβατικής ενέργειας δεν βρίσκονται στους λογαριασμούς του ηλεκτρικού ή του νερού, αλλά τα επωμίζεται η κοινωνία με πολλαπλούς τρόπους.


Π.Χ.: Στο πλαίσιο αυτού του πολιτικού προγράμματος που περιγράφετε, πρέπει να κάνουμε διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα διάφορα είδη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας;


Hermann Scheer: Είναι απαραίτητο να προωθήσουμε όλες τις νέες ενέργειες, για να φτάσουμε σε ένα νέο ενεργειακό μίγμα στο μέλλον. Οι διάφορες επιλογές των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας βρίσκονται σήμερα σε πολύ διαφορετικά στάδια ανάπτυξης, αλλά επειδή τις χρειαζόμαστε όλες, είναι απαραίτητο να διατηρήσουμε τις διαφοροποιήσεις στα εγγυημένα τέλη που ισχύουν για κάθε ανανεώσιμη πηγή ενέργειας.


Π.Χ.: Πιστεύετε ότι πρέπει να επανεξετάσουμε την ιδέα του ενός εθνικού ενεργειακού δικτύου, όπου όλα τα είδη ενέργειας θα ενσωματώνονται σε αυτό; Πιστεύετε ότι πρέπει να κινηθούμε προς περισσότερα από ένα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας σε εθνικό επίπεδο;


Hermann Scheer: Όχι, δεν έχει νόημα. Το δίκτυο είναι όπως ο δρόμος. Δεν μπορείς για κάθε είδος αυτοκινήτου να κατασκευάζεις έναν ακόμη δρόμο. Δεν είναι δυνατόν. Πιστεύω ότι το ενεργειακό δίκτυο πρέπει να ανήκει στο δημόσιο, όπως οι δρόμοι. Ένα τοπικό δίκτυο πρέπει να ανήκει στην τοπική διοίκηση και ένα εθνικό δίκτυο πρέπει να ανήκει σε μια δημόσια εθνική εταιρία. Θα μπορούσαμε και θα έπρεπε να έχουμε ιδιωτική παραγωγή ενέργειας, αλλά που να συνδέεται και ένα δημόσιο δίκτυο για όλους τους προμηθευτές και όλους τους πελάτες.


Π.Χ.: Πως αιτιολογείται ότι αυτό το εθνικό δίκτυο ή η τοπική υποδομή του δικτύου να είναι υπό δημόσιο έλεγχο;


Hermann Scheer: Ανάμεσα στη λύση της πλήρους ιδιωτικοποίησης του ενεργειακού δικτύου και αυτής της ύπαρξης μίας εταιρίας που ελέγχεται άμεσα από το κράτος, υπάρχει η πρόταση για την δημιουργία εθνικών δικτύων που ελέγχονται από υπουργεία, αλλά αυτό είναι πολύ γραφειοκρατικό. Πιστεύω ότι το δίκτυο πρέπει να διοικείται αποτελεσματικά, κι αυτό σημαίνει ότι η εταιρία του δικτύου μπορεί να έχει ιδιωτικό νομικό καθεστώς αλλά να ανήκει στο κράτος. Πρέπει να είναι υπό κρατική διοίκηση, στην οποία όμως να μην εκπροσωπείται μόνο η κυβέρνηση, αλλά να υπάρχει ένα συμβούλιο διοίκησης στο οποίο να συμμετέχουν περιβαλλοντικές οργανώσεις, ενώσεις καταναλωτών, δηλαδή ομάδες που εκπροσωπούν ειδικά δημόσια συμφέροντα.


Π.Χ.: Υπάρχουν πολλά προγράμματα μεγάλης κλίμακας για την παραγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην πολιτική ατζέντα, αυτόν τον καιρό. Σκεφτόμουν το DESERTEC, για παράδειγμα, και ήθελα να σας ρωτήσω αν νομίζετε ότι κάποιο από όλα αυτά κινείται στη σωστή κατεύθυνση.


Hermann Scheer: Δεν έχει νόημα να μεταβούμε σε μια υπερ-συγκέντρωση της ηλιακής ενέργειας, που θα παράγεται στην Αφρική και ύστερα θα μεταφέρεται στις ευρωπαϊκές χώρες. Μπορεί στη Σαχάρα να υπάρχει περισσότερη ηλιακή ενέργεια, αλλά υπάρχουν και πολλά προβλήματα με τέτοιου είδους μεγαλεπίβολα σχέδια: όπως η κατασκευή ενεργειακών γραμμών, καθώς και η εξάρτηση από μερικές εταιρίες μαμούθ η οποία αναπόφευκτα θα προκύψει. Το DESERTEC θα καταλήξει λοιπόν στην μετάβαση από την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα σε μια άλλη εξάρτηση.


Οι νέες, καθαρές ενέργειες δίνουν την δυνατότητα της άμεσης διασύνδεσης των τόπων όπου βρίσκονται οι πηγές ενέργειας με τους χώρους όπου η ενέργεια παράγεται και καταναλώνεται. Η λογική των νέων πηγών ενέργειας είναι η αποκέντρωση. Κοιτάξτε τα πολυάριθμα ελληνικά νησιά…η ηλιακή ενέργεια καθιστά δυνατή μια αυτόνομη παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας για κάθε νησί, που να ελέγχεται από το ίδιο το νησί, από τις πόλεις του νησιού, από τα χωριά του νησιού. Αυτή είναι η σημασία της ενεργειακής αυτονομίας.


Σε αυτό το πλαίσιο, γίνεται δυνατή η εξοικονόμηση του κόστους μεταφοράς της ενέργειας και των μακρινών υποδομών που την συντηρούν. Δεν έχει νόημα για ένα ελληνικό νησί που έχει τόσες δυνατότητες παραγωγής πράσινης και ηλιακής ενέργειας να εξαρτάται από κάποιο μεγάλο σταθμό παραγωγη ενέργειας στη Σαχάρα.


Π.Χ.: Σχετικά με τα κείμενά σας τώρα και την πρόταση σας για μια παγκόσμια ηλιακή οικονομία, με διακόσιες ενεργειακά αυτόνομες κοινωνίες….


Hermann Scheer: Και όχι μόνο! Πολλές χιλιάδες, εκατοντάδες χιλιάδες αυτόνομες πόλεις και περιοχές. Δεν είναι μια έννοια που έχει να κάνει μόνο με την εθνικοποίηση της ενέργειας, αλλά και με την τοπικοποίηση και την περιφεριοποίηση.


Π.Χ.: Τι θέση έχει το χάσμα μεταξύ ανεπτυγμένου και αναπτυσσόμενου κόσμου στο όραμά σας για την ενεργειακή αυτονομία;


Hermann Scheer: Είναι ο μόνος τρόπος υπέρβασης των διαφορών μεταξύ διαφορετικών χωρών και περιοχών. Η χρήση των νέων πηγών ενέργειας αποτελεί μια ευκαιρία, μια δυνατότητα, παντού. Και πριν αρχίσουμε να σκεφτόμαστε για ηλιακή παραγωγή στη Σαχάρα, θα ήταν πολύ πιο χρήσιμο, πολύ πιο έξυπνο και πρακτικό να σκεφτούμε ένα πρόγραμμα για τη βόρεια Αφρική, ώστε να παράγει νέα ενέργεια για τις δικές της ανάγκες. Η διεθνής δομή είναι απαραίτητη μόνο για τη συμβατική ενέργεια, γιατί στο πλαίσιο της συμβατικής ενέργειας υπάρχουν πολύ λίγες χώρες που διαθέτουν τους ενεργειακούς πόρους. Για την παραγωγή και διανομή ανανεώσιμης ενέργειας, τέτοιες δομές δεν είναι, όμως, απαραίτητες. Επομένως, είναι μεγάλο λάθος να συνδέουμε τις ανανεώσιμες ενέργειες με ένα αντίγραφο του συγκεντρωτικού συστήματος της συμβατικής ενέργειας.


Π.Χ.: Επειδή αναφερθήκατε στην Ελλάδα και τη δυνατότητα δημιουργίας ενεργειακά αυτόνομων νησιών…Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο λόγος που εθνικές κοινωνίες όπως η Ελλάδα είναι τόσο επιφυλακτικές στη χρήση ηλιακής και αιολικής ενέργειας;


Hermann Scheer: Γιατί πίστεψαν για υπερβολικά πολύ καιρό σε λανθασμένη πληροφόρηση για τις νέες ενέργειες. Ότι οι νέες ενέργεις δεν θα ήταν αρκετές για να ικανοποιήσουν τη ζήτηση, ότι δεν θα ήταν αξιόπιστες, ότι θα ήταν υπερβολικά ακριβές. Πίστεψαν στην περιορισμένη χρήση της ανανεώσιμης ενέργειας, μία άποψη επηρρεασμένη από τις ομάδες συμφερόντων πίσω από τη συμβατική ενέργεια, που είναι και αυτοί που έχουν να χάσουν από την πιθανή εξάπλωση της ανανεώσιμης ενέργειας. Οι νέες, καθαρές ενέργειες οδηγούν αυτόματα στην εξαφάνιση της επιχείρησης των καυσίμων γιατί είναι αδύνατον για κάποιον που πουλάει λιθάνθρακα ή αέριο ή ουράνιο να πουλάει, να προμηθεύει, ηλιακή ακτινοβολία ή αέρα, καθώς δεν είναι δυνατόν να ιδιωτικοποιήσεις τον αέρα και να ιδιωτικοποιήσεις τον ήλιο.


Με τη μεταστροφή από τα εμπορεύσιμα στα μη-εμπορεύσιμα καύσιμα, η συμβατική ενέργεια εξαφανίζεται και ένας καινούργιος ενεργειακός τομέας παίρνει βήμα προς βήμα τη θέση της. Η νέα ενεργειακή οικονομία είναι μια τεχνολογική οικονομία, γιατί το μοναδικό κόστος των ανανεώσιμων είναι το κόστος της τεχνολογίας, κανένα άλλο – με την εξαίρεση της βιοενέργειας.


Π.Χ.: Εάν έπρεπε να εξηγήσετε στους πολίτες, και είμαι σίγουρος ότι το έχετε ήδη κάνει, πώς θα μοιάζει ένα βιώσιμο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας σε είκοσι χρόνια από τώρα, πώς θα το περιγράφατε;


Hermann Scheer: Πιστεύω ότι σε είκοσι χρόνια θα είναι δυνατόν να φτάσουμε σε 100% ανανεώσιμες ενέργειες, βασισμένες σε ένα μίγμα ηλιακής ενέργειας, αιολικής ενέργειας βιοαέριου (που μεγάλο μέρος του προέρχεται από τα οργανικά απόβλητα), και υδροενέργειας (οι δυνατότητες της υδροενέργειας έχουν υποτιμηθεί). Το πώς θα μοιάζει ένα συγκεκριμένο ενεργειακό σύστημα εξαρτάται από τις τοπικές συνθήκες και τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά.


Π.Χ.: Και μια τελευταία ερώτηση, επειδή βρισκόμαστε ενόψει της συνόδου κορυφής της Κοπεγχάγης, πόσες ελπίδες έχετε για τα αποτελέσματα;


Hermann Scheer: Καμιά ελπίδα. Ποτέ δεν είχα τέτοια ελπίδα, γιατί πιστεύω ότι η διάσκεψη της Κοπεγχάγης -όλες οι διασκέψεις για το κλίμα- λειτουργούν με μια λάθος αρχή, με μια λάθος υπόθεση, ότι η μεταστροφή στις νέες ενέργειες και σε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, θα είναι ένα οικονομικό βάρος. Αυτή η παραδοχή οδηγεί αυτόματα στο μεγάλο παζάρι της κατανομής αυτού του βάρους: η βασική αρχή είναι, ‘όλοι μαζί ή κανένας’.


Μπορούμε, αντιθέτως, να δείξουμε ότι κάθε βήμα προς τις νέες ενέργειες και την ενεργειακή αποτελεσματικότητα οδηγεί στη δημιουργία οικονομικού οφέλους για την εθνική οικονομία. Πρέπει να αντιληφθούμε ότι το μακροοικονομικό όφελος δεν είναι την ίδια στιγμή και μικροοικονομικό όφελος για όλους τους προμηθευτές και τους καταναλωτές.


Επομένως, η πολιτική μας ευθύνη είναι να σχεδιάσουμε πολιτικές που παίρνουν υπόψιν τους αυτούς τους διαχωρισμούς. Τα μακροοικονομικά οφέλη μπορούν, για παράδειγμα, να μεταφραστούν σε μικροοικονομικά κίνητρα και έτσι να δημιουργηθεί μια νέα δυναμική. Με άλλα λόγια, αυτό που πρέπει να οργανώσουμε είναι μια βιομηχανική επανάσταση, μια νέα τεχνολογική επανάσταση προς την κατεύθυνση της νέας ενέργειας. Ρίξτε μια ματιά στην ιστορία των 200 τελευταίων χρόνων… βασίστηκαν ποτέ οι τεχνολογικές επαναστάσεις σε μια διεθνή συνθήκη; Η απάντηση είναι όχι.


Το 1992, το μότο της διάσκεψης για το κλίμα στο Ρίο ήταν ‘σκεφτόμαστε παγκόσμια, ενεργούμε τοπικά’ Και τώρα το άγραφο μότο στη διάσκεψη της Κοπενχάγης είναι ‘συζητάμε παγκόσμια, αναβάλλουμε εθνικά’. Δεν περιμένω από τη διάσκεψη για το κλίμα να οδηγήσει σε ικανοποιητικό αποτέλεσμα.


Π.Χ.: Από που θα προέρθει αυτή η τεχνολογική επανάσταση τότε;


Hermann Scheer: Η τεχνολογική επανάσταση, όπως και καμιά επανάσταση, δεν συμβαίνει την ίδια στιγμή παντού. Δείτε την τεχνολογική επανάσταση: κάποιοι δημιούργησαν παραδείγματα και ιο υπόλοιποι ακολούθησαν. Δεν υπογράφησαν διεθνείς συμφωνίες, ούτε διεθνείς συνθήκες, υπήρχαν κάποιοι που έδωσαν την ώθηση και άνοιξαν δρόμους που επεκτάθηκαν σε όλες τις χώρες και όλο τον κόσμο. Είναι μια δυναμική διαδικασία. Χρειαζόμαστε μια δυναμική διαδικασία.


Π.Χ.: Ποιες νομίζετε ότι είναι η κύριες κοινωνικές ομάδες, η κύρια κοινωνική δυναμική που θα κινήσει προς τα εμπρός την ενεργειακή επανάσταση προς την ανανεώσιμη ενέργεια;


Hermann Scheer: Το κυριότερο είναι να δείξουμε ότι ο δρόμος προς τη νέα ενέργεια είναι δυνατός 100% και να το εξηγήσουμε στον κόσμο. Μόλις ο κόσμος καταλάβει ότι ένας τέτοιος δρόμος είναι εφικτός, όλα τα επιχειρήματα υπέρ της χρήσης συμβατικής ενέργειας θα απομυθοποιηθούν – ότι χρειαζόμαστε περισσότερη πυρηνική ενέργεια, για παράδειγμα. Όλες αυτές οι προτάσεις είναι προτάσεις αναβολής, σε ό, τι αφορά στην πραγματική ενεργειακή μεταστροφή, γιατί οι παραγωγοί συμβατικής ενέργειας θέλουν να περιμένουν. Έχουν οικοδομήσει ένα συνασπισμό αναβολής, μια συμμαχία αναβολής, γνωρίζουν ότι το τέλος τους θα έρθει και θέλουν να το αναβάλουν όσο μπορούν.

Ο Walt Patterson υποστηρίζει ότι πρέπει να επικεντρωθούμε ξανά στις λεγόμενες ‘ενεργειακές’ δραστηριότητες για να μεταβάλλουμε την ισορροπία από την προμήθεια καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας προς την αναβάθμιση της τεχνολογίας χρήστη και της υποδομής χρήστη – ιδιαίτερα τα κτίρια – που παρέχουν τις υπηρεσίες που επιθυμούμε. Αυτή τη στιγμή, η άποψη αυτή δεν εκπροσωπείται επαρκώς από καμιά πλευρά σε οποιοδήποτε μέρος του πολιτικού φάσματος σε όλη τη δημοκρατική κοινωνία. Εάν πάψουμε να θεωρούμε την παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια δεδομένη, εάν αρχίσουμε να την εξετάζουμε και να την αμφισβητούμε, μπορεί τελικά να προτιμήσουμε την καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια.


Βασίλης Κωστάκης/Παύλος Χατζόπουλος: Ποιες ήταν οι αποτυχίες του παρελθόντος που οδήγησαν στην επικράτηση και διατήρηση των παραδοσιακών συστημάτων ενέργειας;


Walt Patterson: Η επικράτηση και διατήρηση των παραδοσιακών συστημάτων ενέργειας δεν οφείλεται σε ‘αποτυχίες’ του παρελθόντος, εκτός, κι αυτό είναι πολύ σημαντικό, από το ότι δεν επωφεληθήκαμε από τις μεταβαλλόμενες συνθήκες, την τεχνολογία, τις διευθετήσεις επιχειρήσεων και θεσμών και γενικότερα από τις ευκαιρίες που προσφέρουν τέτοιες αλλαγές. Δεν πρόκειται όμως τόσο για ‘αποτυχία’ όσο για συνέπεια της υπάρχουσων δομών εξουσίας. Τα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα δεν είναι απλώς τεχνολογικά, είναι κοινωνικά, όπως επίσης χρηματοοικονομικά, θεσμικά και πολιτικά. Πολλές ισχυρές ομάδες στην κοινωνία τα πάνε πολύ καλά με τα υπάρχοντα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα. Οι ομάδες αυτές δεν έχουν επιθυμία για αλλαγή: αντίθετα, εναντιώνονται ενεργά στην αλλαγή. Αυτό έχει μείζονες επιπτώσεις για τα περισσότερα από τα παρακάτω ζητήματα.


Εάν θέλουμε να αδράξουμε τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται τώρα, πρέπει να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα του λεγόμενου ‘κληρονομημένου ενεργητικού’ και της κληρονομημένης νοοτροπίας που το συνοδεύει. Τα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα είναι πολλά και ποικίλα, διαφορετικά και για διαφορετικούς σκοπούς, και χρησιμοποιούν καταλλήλως την περιρρέουσα ενέργεια, την τεχνολογία και τα καύσιμα. Πρέπει να καταλάβουμε πώς αυτά τα παραδοσιακά ενεργειακά συστήματα ταιριάζουν στις πολιτικές και κοινωνικές δομές εξουσίας: πώς δημιουργήθηκαν, πώς διατηρούνται, πώς αποκρούουν τις προκλήσεις της καινοτομίας, ποιος ωφελείται από τις παραδοσιακές και κληρονομημένες διευθετήσεις και πώς η αντίθεσή τους στην αλλαγή μπορεί να ξεπεραστεί. Οι επόμενες απαντήσεις μου θα επιστρέψουν σε αυτό το κρίσιμο θέμα.


Β.Κ./Π.Χ.: Εάν η ενέργεια, όπως λέτε, είναι μια διαδικασία που έχει να κάνει με την τεχνολογία και την υποδομή, ποιες νομίζετε ότι είναι οι βασικές πολιτικές διαχωριστικές γραμμές σε σχέση με το πώς οι τεχνολογίες αυτές χρησιμοποιούνται και για ποιους σκοπούς και πώς η υποδομή αυτή κατασκευάζεται, διαχειρίζεται και ελέγχεται;


Walt Patterson: Εδώ χρειάζεται προσοχή. Διαδικασία είναι η χρήση ενέργειας – όχι η ίδια η ‘ενέργεια’. Η χρήση ενέργειας στη σύγχρονη κοινωνία έχει να κάνει με την τεχνολογία και την υποδομή. Μπορεί επίσης να έχει να κάνει με καύσιμα ή ηλεκτρική ενέργεια, ή ίσως όχι, για κάποιες φυσικά απλές εφαρμογές όπως η άνεση. Πρέπει λοιπόν να θέσουμε το ερώτημα: ποιος παρέχει τεχνολογία και υποδομή και σε ποια βάση;


Ποιος παρέχει καύσιμα, ποιος παρέχει ηλεκτρική ενέργεια και σε ποια βάση; Εάν καταλαβαίνω καλά την ερώτηση, οι ‘πολιτικές διαχωριστικές γραμμές’ είναι αυτές που απαντούν σε αυτές τις ερωτήσεις και προτείνουν επιλεγμένες απαντήσεις. Εκείνοι που έχουν διαφορετικές πολιτικές απόψεις και σχέσεις, θα προτείνουν διαφορετικές απαντήσεις που διαφέρουν συνήθως ως προς τους ρόλους της διακυβέρνησης και του ιδιωτικού κεφαλαίου, των επιχειρήσεων και της βιομηχανίας, όπως και των διαδικασιών λήψης αποφάσεων για τις εξελίξεις. Οι συναφείς πολιτικές πτυχές περιλαμβάνουν εμπορικούς νόμους και ρυθμίσεις, φόρους, επιδοτήσεις και άλλα χρηματοοικονομικά ζητήματα, κριτήρια, κρατικές προμήθειες, και διεθνείς συμφωνίες. Υπάρχει μια ιδιαίτερα σημαντική διάκριση ανάμεσα στην κεντρική και την αποκεντρωμένη λήψη αποφάσεων. Τα πολιτικά κόμματα έχουν συχνά διαφορετικές απόψεις σε πτυχές της ενεργειακής πολιτικής όπως αυτές.


Πιστεύω, όμως, ότι έχουμε ένα πιο θεμελιακό πρόβλημα. Νομίζω ότι η ισορροπία δραστηριότητας, κρατική ή ιδιωτική, παρεκκλίνει σημαντικά προς την παροχή καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας για ακατάλληλη τεχνολογία χρήστη και υποδομή. Για τους περισσότερους ανθρώπους που έχουν να κάνουν με την ενέργεια, ανεξάρτητα αν είναι κρατική ή ιδιωτική, η ‘υποδομή’ σημαίνει αγωγούς και γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και άλλη τεχνολογία που παράγει και παρέχει καύσιμα ή ηλεκτρική ενέργεια. Γνωρίζουμε, όμως, εδώ και καιρό ότι μεγάλο μέρος, αν όχι το μεγαλύτερο, από αυτά τα καύσιμα και την ηλεκτρική ενέργεια πηγαίνει χαμένο σε ακατάλληλα κτίρια, εξαρτήματα, συσκευές, οχήματα και άλλες τεχνολογίες χρήστη και υποδομές.


Κατά συνέπεια, πρέπει να επικεντρωθούμε ξανά στις λεγόμενες ‘ενεργειακές’ δραστηριότητες για να μεταβάλλουμε την ισορροπία από την προμήθεια καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας προς την αναβάθμιση της τεχνολογίας χρήστη και της υποδομής χρήστη – ιδιαίτερα τα κτίρια – που παρέχουν τις υπηρεσίες που επιθυμούμε. Αυτή τη στιγμή, η άποψη αυτή δεν εκπροσωπείται επαρκώς από καμιά πλευρά σε οποιοδήποτε μέρος του πολιτικού φάσματος σε όλη τη δημοκρατική κοινωνία, απ’ όσο ξέρω. Τα κόμματα εμφανίζουν διαφοροποιήσεις σε σχέση με την ισορροπία στην παροχή τεχνολογίας, όπως για παράδειγμα σε σχέση με το ρόλο της πυρηνικής ενέργειας, της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με την καύση λιθάνθρακα, ή των ανανεώσιμων. Αλλά κανένα κόμμα δεν καλεί για την αλλαγή εστίασης που χρειαζόμαστε, από την παροχή καυσίμων προς την αναβάθμιση της ενεργειακής απόδοσης. Στην πραγματικότητα, θα ήμουν ευτυχής αν ένα μεγάλο εθνικό πολιτικό κόμμα, οπουδήποτε, διακήρυττε ως βασικό στοιχείο της ενεργειακής πολιτικής του ένα ενεργό και περιεκτικό πρόγραμμα για την αναβάθμιση των κρατικών εγκαταστάσεων, ειδικότερα των κτιρίων και του περιεχομένου τους. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών υπό τον πρόεδρο Ομπάμα και η κυβέρνηση της Καλιφόρνιας, για παράδειγμα, εγκαινίασαν τέτοια προγράμματα. Ακόμη, ωστόσο, δεν εμφανίζονται στο μανιφέστο κανενός κόμματος, απ’ όσο ξέρω.


Β.Κ./Π.Χ.: Ποια θεωρείτε ότι είναι τα κυριότερα εμπόδια για τη μετάβαση προς διανεμημένα ενεργειακά δίκτυα;


Walt Patterson: Τα κυριότερα εμπόδια, όπως παρατηρήσαμε πιο πάνω, είναι το κληρονομημένο ενεργητικό σε σχέση με τις υπάρχουσες κεντρικές, φυσικές εγκαταστάσεις και η κληρονομημένη νοοτροπία των κατόχων και χειριστών τους. Ξεκινήστε από το ερώτημα γιατί τα δίκτυα οποιασδήποτε διάταξης είναι απαραίτητα. Στην περίπτωση του φυσικού αερίου, το αέριο αναδύεται από το έδαφος, σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία. Εάν θέλετε να το χρησιμοποιήσετε οπουδήποτε αλλού, χρειάζεστε το δίκτυο για να το μεταφέρει από τον χώρο που βρίσκεται στον χρήστη. Η ηλεκτρική ενέργεια είναι διαφορετικό πράγμα. Μπορείτε να δημιουργήσετε ηλεκτρική ενέργεια παντού, σε οποιαδήποτε ποσότητα, μικρή ή μεγάλη{Βλέπε τα βιβλία μου Transforming Electricity και Keeping The Lights On (Μεταμορφώνοντας το Ηλεκτρικό Ρεύμα και το Κρατώντας τα Φώτα Ανοιχτά), για λεπτομερή σχόλια, συμπεριλαμβανομένων ιστορικών αναδρομών}


Εάν το παραδοσιακό κεντρικό σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας ήταν το βέλτιστο, κανείς δεν θα ενδιαφερόταν για την αποκεντρωμένη ηλεκτρική ενέργεια. Σκεφτείτε όμως την παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια. Όπως υπογραμμίζεται στο Κρατώντας τα Φώτα Ανοιχτά, “βασίζεται σε μεγάλες, κεντρικές γεννήτριες, οι περισσότερες από τις οποίες λειτουργούν το μεγαλύτερο διάστημα διακεκομμένα ή με μέρος του φορτίου. Οι κεντρικές γεννήτριες που χρησιμοποιούν καύσιμα χάνουν τα δυο τρία της ενέργειας των καυσίμων, πριν ακόμη φύγει από τα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Το σύστημα χρειάζεται μακρές γραμμές δικτύου, όπου οι απώλειες γραμμής κοστίζουν ένα ακόμη σημαντικό κλάσμα από την ενέργεια που ρέει. Η δομή αυτή είναι εγγενώς ευάλωτη σε διαταραχή, λόγω ατυχήματος ή εγκληματικής πράξης, σε μεγάλη έκταση και σχεδόν στιγμιαία. Προϋποθέτει ότι κάθε φορτίο είναι ισοδύναμο και απαιτεί την ίδια υψηλή ποιότητα ηλεκτρικής ενέργειας. Το σύστημα παράγει και παρέχει την ηλεκτρική ενέργεια υψηλής ποιότητας που απαιτούν τα ευαίσθητα φορτία, μεγάλο μέρος της οποίας χρησιμοποιείται στη συνέχεια για μη απαιτητικές υπηρεσίες όπως η θέρμανση και η ψύξη. Οι γεννήτριες είναι, σχεδόν όλες, χιλιάδες και συνήθως εκατομμύρια φορές μεγαλύτερες από τα περισσότερα φορτία του συστήματος. Τα περισσότερα φορτία είναι εγγενώς διακοπτόμενα ή ποικίλα, αλλά οι μεγάλες, βασισμένες στα καύσιμα γεννήτριες είναι από τη φύση τους άκαμπτες. Ο αποτυχημένος αυτός συνδυασμός είναι τόσο πλήρης που θα έλεγε κανείς ότι σχεδιάστηκε έτσι.


Παρόλα αυτά, όσοι από μας είμαστε αρκετά τυχεροί ώστε να έχουμε ηλεκτρικό φως βασιζόμαστε τώρα σε τέτοια συστήματα για να έχουμε τα φώτα ανοιχτά. Δεν μπορούμε να τα πετάξουμε και να ξαναρχίσουμε απ’ την αρχή. Για οποιοδήποτε συγκεκριμένο σύστημα σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία χρειαζόμαστε τώρα έναν ‘οδικό χάρτη’ εφικτών αλλαγών, τεχνικών και πολιτικών. Τα γνωστά εμπόδια περιλαμβάνουν τους κανόνες πρόσβασης στα δίκτυα, την πληρωμή για χρήση των δικτύων, τις υπάρχουσες διατάξεις δικτύων που δεν ταιριάζουν για παραγωγή μικρής κλίμακας και χαμηλής τάση και λοιπά. Πολλή δουλειά απομένει, λοιπόν, να γίνει για να αντιμετωπιστούν αυτά τα ζητήματα και να απομακρυνθούν αυτά τα εμπόδια. Αλλά η διαδικασία είναι απογοητευτικά αργή.”


Β.Κ./Π.Χ.: Πώς θα έμοιαζε ένα αυθεντικά βιώσιμο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας εν συντομία;


Walt Patterson: Με λίγα λόγια, η αυθεντικά βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια θα ήταν αόρατη. Οι τελευταίες σελίδες του Κρατώντας τα Φώτα Ανοιχτά το περιγράφουν ως εξής:


“Για να έχουμε μια άποψη για τη βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια, μπορούμε, κατά παράδοξο τρόπο, να ξεκινήσουμε από ένα κτίριο. Το αγοράζετε ως επένδυση. Περιλαμβάνει μια ποικιλία ενεργών τεχνολογιών και συνεπάγεται διατήρηση και λειτουργικά κόστη, αλλά επικεντρωθείτε στο φυσικό στοιχείο που είναι η κατασκευή του ίδιου του κτιρίου. Ξέρουμε ότι όσο καλύτερη είναι η κατασκευή τόσο χαμηλότερη είναι η συντήρηση και τα τρέχοντα κόστη. Η φυσική υποδομή του κτιρίου μετατρέπει και αναδιοργανώνει την ενέργεια, ειδικότερα υπό τη μορφή θερμότητας, ως εγγενές μέρος της λειτουργίας του κτιρίου. Δεν μετράτε ούτε πληρώνετε για τις ροές θερμότητας προς τα μέσα, έξω και διαμέσου του υλικού του κτιρίου. Αποτελούν απλώς μέρος της απόδοσης του κτιρίου ως κτισμένη υποδομή, σχεδιασμένη, πληρωμένη και χρησιμοποιημένη ανάλογα. Η ίδια η κατασκευή παρέχει, μεταξύ άλλων, υπηρεσίες ενέργειας όπως άνεση, καθώς και όταν χρησιμοποιείτε το κτίριο. Η υπηρεσία ενέργειας δεν είναι εμπορεύσιμη. Δεν την μετράτε ούτε πληρώνετε γι’ αυτήν με τη μονάδα. Το φυσικό απόκτημα, το κτίριο, παρέχει υπηρεσία διαρκώς, ως λειτουργία υποδομής.


Εσείς, επομένως, σχεδιάζετε και κατασκευάζετε το κτίριο έτσι ώστε να εκμεταλλευτείτε όσο περισσότερο γίνεται τις φυσικές ροές της περιρρέουσας ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου του φωτός, της θερμότητας, και της κυκλοφορίας ρευμάτων αέρα. Το φως της μέρας φτάνει σε μεγάλο μέρος του εσωτερικού του. Η διάταξη του κτιρίου λειτουργεί ως αποθήκη θερμότητας, απορροφώντας την υπερβολική θερμότητα ή απελευθερώνοντας τη θερμότητα που έχει αποθηκευτεί, έτσι ώστε να διατηρείται το εσωτερικό σε άνετη θερμοκρασία οποιαδήποτε κι αν είναι η εξωτερική θερμοκρασία. Ο αέρας κυκλοφορεί στο κτίριο απαλά και συνεχόμενα, λόγω της εσωτερικής διαρρύθμισης και τις μικρές διαφορές θερμοκρασίας ανάμεσα στα διάφορα μέρη του κτιρίου. Αυτές οι αρχές καθορίζουν έναν γοργά αυξανόμενο αριθμό σύγχρονων κτιρίων σε πολλά μέρη του κόσμου και, στην πραγματικότητα, πολλά πολύ παλιά κτίρια που κτίστηκαν προτού η ηλεκτρική ενέργεια αποτελέσει επιλογή, όταν οι κατασκευαστές χρησιμοποιούσαν στην πράξη, με επιδεξιότητα και εξυπνάδα, το φως, τη θερμότητα και την κυκλοφορία του αέρα που ήταν φυσικά διαθέσιμα.


Το ίδιο το κτίριο παρέχει μεγάλο μέρος του απαιτούμενου φωτισμού και άνεσης. Η ηλεκτρική ενέργεια δεν έχει πολλά να προσθέσει σε αυτές τις υπηρεσίες. Ο εσωτερικός φωτισμός προέρχεται από φώτα υψηλής απόδοσης. Χρησιμοποιείτε συμπαγείς λαμπτήρες φθορισμού ή ελαφρές διοδικές λυχνίες, LED, για όλα τα φώτα που είναι ανοιχτά για σχετικά μεγάλο διάστημα ή που βρίσκονται σε περίεργα μέρη και θα έπρεπε διαφορετικά να αντικαθιστάτε τις καμένες λυχνίες πυράκτωσης συχνά. Τα καλά σχεδιασμένα εξαρτήματα κατευθύνουν το φως εκεί που πρέπει, με ελάχιστη σπατάλη. Στα εύκρατα και τροπικά κλίματα, τα κτίρια που είναι σχεδιασμένα και κατασκευασμένα με τον κατάλληλο τρόπο μπορούν και διατηρούν άνετες εσωτερικές θερμοκρασίες με μικρή ή και καμία συνεισφορά ηλεκτρικής ενέργειας. Εάν το κτίριο σας χρειάζεται ενεργό κλιματισμό, τότε είναι κακά σχεδιασμένο. Εάν, ωστόσο, το κτίριο σας βρίσκεται σε ψυχρό κλίμα, με εξωτερικές θερμοκρασίες κάτω από το μηδέν το χειμώνα, τότε παρέχετε πρόσθετη εσωτερική ζέστη με μικρο-συμπαραγωγή ή με αντλίες θερμότητας, που είναι ήδη συνηθισμένες στη Σκανδιναβία. Εξοπλίζετε το κτίριο με ανιχνευτήρες που μετρούν τη θερμοκρασία, τα επίπεδα του φωτισμού, την κατοίκηση και άλλες συναφείς πληροφορίες. Αυτόματοι έλεγχοι προσαρμόζουν την άνεση και τον φωτισμό στα επίπεδα που επιθυμείτε.


Μέσα στο κτίριο, ηλεκτρικά μοτέρ παρέχουν κινητήρια δύναμη. Επιλέγετε μοτέρ στο κατάλληλο μέγεθος, όχι υπερβολικά μεγάλα όπως συνηθίζεται, με κίνηση ποικίλης ταχύτητας για τη μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας στο μεγαλύτερο μέρος του λειτουργικού φάσματος. Επιλέγετε επίσης τα κατάλληλα μεγέθη κινητήριου εξοπλισμού. Ενσωματώνετε ανεμιστήρες και αντλίες, για παράδειγμα, σε σωλήνες και αγωγούς που χρησιμεύουν για την ελαχιστοποίηση τριβών και άλλων απωλειών. Μπορείτε να επιλέξετε μικρότερους πόρους και αγωγούς και μικρότερα κινητήρια μοτέρ. Η βελτίωση στο σχεδιασμό του συστήματος, η ενσωμάτωση και βελτιστοποίηση της εκτέλεσης όλων των στοιχείων μαζί, σας δίνει υψηλότερη αξιοπιστία και χαμηλότερη περιβαλλοντική επίδραση, ενώ το κόστος είναι μικρότερο.


Το ηλεκτρονικό σύστημα είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να βελτιώνει την απόδοση και να ελαχιστοποιεί τις απώλειες. Χειρίζεται την πληροφορία, συμπεριλαμβανομένων των επικοινωνιών, της επεξεργασίας δεδομένων και της συντήρησης. Ψηφιακά δίκτυα συνδέουν μεταξύ τους τηλέφωνα, φαξ, υπολογιστές, τηλεόραση, βίντεο, κατασκευαστικούς ελέγχους και συστήματα ασφαλείας, όχι μόνο μέσα στο δικό σας κτίριο αλλά και διαμέσου πόλεων, χωρών και ηπείρων. Σημειώστε, παρόλα αυτά, ότι η μέθοδος stand by για τον ηλεκτρονικό εξοπλισμό, όπως το κόκκινο φωτάκι που παραμένει ανοιχτό στην τηλεόραση όταν χρησιμοποιείτε το τηλεχειριστήριο για να την κλείσετε, είναι ένας εκπληκτικά μεγάλος χρήστης ηλεκτρικής ενέργειας στη σύγχρονη κοινωνία. Εάν επιδιώκετε υψηλή αξιοπιστία και χαμηλή επίπτωση, ξανασχεδιάστε τη μέθοδο stand by για να μειώσετε αυτή την ύπουλη αποστράγγιση ηλεκτρικής ενέργειας. Σε κάθε περίπτωση, όταν δεν χρησιμοποιείτε τις συσκευές, μπορείτε απλώς να τις απενεργοποιείτε.


Το ίδιο το κτίριο, ο φωτισμός, τα μοτέρ και τα ηλεκτρονικά, όλα συνεισφέρουν στις υπηρεσίες ηλεκτρικής ενέργειας που επιθυμείτε. Επιδιώκοντας υψηλή αξιοπιστία και χαμηλή επίπτωση, παράγετε μεγάλος μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας μέσα ή κοντά στο μέρος που χρησιμοποιείται, ελαχιστοποιώντας τον κίνδυνο διαταραχής. Το κτίριο σας μπορεί να έχει μηχανή εσωτερικής καύσης φυσικού αερίους, κινητήρα Stirling, μικροτουρμπίνα, ή κυψέλες καυσίμων στο υπόγειο, τροφοδοτημένο με φυσικό αέριο, που πιθανώς λειτουργεί με μέθοδο συμπαραγωγής, παρέχοντας ηλεκτρική ενέργεια, θερμότητα, ζεστό νερό ή ατμό σύμφωνα με τις επιθυμίες σας. Εάν το κτίριό σας είναι σε βιομηχανική τοποθεσία και χρειάζεται πολλή θέρμανση ή ατμό, η εγκατάσταση συμπαραγωγής μπορεί να περιλαμβάνει τουρμπίνες αερίου και ατμού. Εάν το κτίριό σας είναι, ας πούμε, ένα σουπερμάρκετ που χρειάζεται βαθιά ψύξη, μπορείτε να μην χρησιμοποιήσετε συμπαραγωγή αλλά τριπλή παραγωγή, που δεν παρέχει μόνο ηλεκτρική ενέργεια και θέρμανση αλλά επίσης παγωμένο νερό για καταψύκτες. Η τριπλή παραγωγή μπορεί να ανεβάσει τη συνολική αποτελεσματικότητα σε καύσιμα ακόμα ψηλότερα.


Μπορείτε επίσης να εξοπλίσετε το κτίριο σας για να χρησιμοποιήσετε όχι μόνο την περιρρέουσα ενέργεια και φως αλλά επίσης καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια. Όπως, ας πούμε, στο τροφοδοτούμενο από αέριο στοιχείο μετατροπής χημικής ενέργειας σε ηλεκτρική στο υπόγειο, ενσωματώνετε φωτοβολταϊκά πλακάκια και προστατευτική επίστρωση. Συμπεριλαμβάνετε απόν αρχή τρεις σειρές καλωδίων, μια για τις τηλεπικοινωνίες, μια για το συγχρονισμένο εναλλασσόμενο ρεύμα από το εξωτερικό δίκτυο και μια για συνεχές ρεύμα χαμηλής τάσης από το στοιχείο μετατροπής χημικής ενέργειας σε ηλεκτρική και τα φωτοβολταϊκά. Όλοι οι υπολογιστές και τα άλλα ηλεκτρονικά, τα πιο ευαίσθητα φορτία στο κτίριο, απαιτούν DC χαμηλής τάσης. Τα παραδοσιακά ηλεκτρονικά συμπεριλαμβάνουν έναν βαρύ μετασχηματιστή ‘power pack’ που μετατρέπει το εξωτερικό AC σε DC χαμηλής τάσης και συνοδεύεται από θερμότητα, θορύβους ανεμιστήρα και απώλειες. Εάν το κάνετε όμως στο δικό σας DC χαμηλής τάσης, μπορείτε να παρακάμψετε τα ‘power packs’. Επιπλέον, τα ηλεκτρονικά ισχύος διατηρούν την παροχή πιο σταθερή και αξιόπιστη από ό,τι η ηλεκτρική ενέργεια από το εξωτερικό δίκτυο. Ο φωτισμός υψηλής απόδοσης λειτουργεί, κατά τον ίδιο τρόπο, στο δικό σας DC χαμηλής τάσης. Όσο τα φώτα μένουν ανοιχτά, οι υπολογιστές και ο υπόλοιπος εξοπλισμός δουλεύουν και το κτίριο παραμένει βολικό και άνετο, δεν χρειάζεται καν να μετράτε τη ροή της ηλεκτρικής ενέργειας μέσω του τοπικού συστήματός σας DC. Θα μετρήσετε και θα πληρώσετε για την κυψέλη καυσίμου που τροφοδοτείται με φυσικό αέριο στο υπόγειό σας. Αλλά δεν θα μετρήσετε την ηλεκτρική ενέργεια που εξέρχεται, ούτε εκείνη από τους φωτοβολταϊκούς πίνακες. Και ασφαλώς δεν θα πληρώσετε γι’ αυτήν με τη μονάδα. Αντίθετα, αυτή η μη μετρήσιμη αλλά λειτουργική ηλεκτρική ενέργεια είναι ανάλογη με τη θερμότητα που ρέει μέσω του υλικού του κτιρίου. Η ηλεκτρική ενέργεια γίνεται μέρος της λειτουργίας της υποδομής, μέρος του τρόπου με τον οποίον η υποδομή παρέχει τις ενεργειακές υπηρεσίες που επιθυμείτε.


Μπορούμε τώρα να επεκτείνουμε την άποψή μας για τη βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια. Ένα ευρύτερο δίκτυο συνδέει το κτίριό σας υψηλής απόδοσης με άλλα κτίρια στο σύστημα. Περιλαμβάνει μεγαλύτερες γεννήτριες, μεγάλες παλιές υδρο-εγκαταστάσεις και σύγχρονες μικροϋδρο- μονάδες, καθώς και μεγαλύτερους συμπαραγωγούς, παράκτιες αιολικές εγκαταστάσεις και μερικές γεννήτριες σε αγροτικές περιοχές, όπως εγκαταστάσεις ηλεκτρικής ενέργειας βιομάζας σε κλίμακα χωριού. Το ευρύτερο δίκτυο έχει ορισμένους τομείς που λειτουργούν ως συγχρονισμένα AC. Περιλαμβάνει επίσης πολλούς συνδέσμους AC-DC-AC που χρησιμοποιούν ηλεκτρονική ενέργεια για να μεταφέρουν ηλεκτρική ενέργεια, αποτρέποντας αναταράξεις AC. Το ευρύτερο δίκτυο είναι επίσης βαριά εξοπλισμένο και μεταφέρει συνεχή πληροφόρηση δυο κατευθύνσεων και σε πραγματικό χρόνο, όχι μόνο για τη ροή της ηλεκτρικής ενέργειας αλλά και για τις αξιόλογες ροές διαμέσου του δικτύου. Η διάταξη ελέγχου των ηλεκτρονικών συστημάτων διατηρεί το δίκτυο σταθερό. Δεν ελέγχει μόνο τις γεννήτριες αλλά και τα ευέλικτα φορτία, ενορχηστρωμένα με ενσωματωμένους μικροεπεξεργαστές και άλλους ελέγχους. Αντί για συνεχή αύξηση της παραγωγής ώστε να ακολουθεί το φορτίο, η διάταξη ελέγχου των ηλεκτρονικών συστημάτων μπορεί επίσης να μειώσει ή να αποσυνδέσει τα ευέλικτα φορτία, ακολουθώντας την παραγωγή. Παρακολουθεί επίσης τις υπηρεσίες του δικτύου, ποιος τις παρέχει και ποιος τι χρησιμοποιεί, ποιος πληρώνει και πληρώνεται και πόσο. Οι απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές δεν είναι, ωστόσο, συνδεδεμένες με αυτό το δίκτυο. Εξαρτώνται από αυτοδύναμα τοπικά συστήματα, που ενδέχεται να περιλαμβάνουν ενέργεια βιομάζας, αιολική ενέργεια, φωτοβολταϊκά και πιθανώς μπαταρίες αποθήκευσης, καθώς και ένα κατάλληλο σύστημα εποπτείας και ελέγχου, επίσης τοπικό.


Εάν πάψουμε να θεωρούμε την παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια δεδομένη, εάν αρχίσουμε να την εξετάζουμε και να την αμφισβητούμε, μπορεί τελικά να προτιμήσουμε την καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια. Η αλλαγή της νοοτροπίας μας για την ηλεκτρική ενέργεια, θα επηρεάσει βαθιά τις αποφάσεις που θα πάρουμε από κει κι ύστερα. Η παραδοσιακή ηλεκτρική ενέργεια συνεπάγεται κεντρικές αποφάσεις. Για την καινοτόμο ηλεκτρική ενέργεια αυτό δεν ισχύει. Εάν πολλοί συμμετέχοντες με πολλές ατζέντες λάβουν τις αποφάσεις τους, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ακατάστατο, αλλά θα είναι δραματικό.


Εάν το καταλάβουμε καλά, εάν υπερβούμε τις χαμηλές προσδοκίες και την παραδοσιακή νοοτροπία, τα εγγόνια μας μπορεί να ανακαλύψουν ότι η βιώσιμη ηλεκτρική ενέργεια είναι αόρατη. Κανείς δεν μετρά την ηλεκτρική ενέργεια, ούτε την αγοράζει ή την παρατηρεί. Η υποδομή κρατά τα φώτα αναμμένα.”


Β.Κ./Π.Χ.: Τι ρόλο μπορούν να παίξουν οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορίες και Επικοινωνίας) για μια πιο βιώσιμη μέθοδο παραγωγής και κατανομής ενέργειας;


Walt Patterson: Σας παραπέμπω στην προηγούμενή μου απάντηση. Οι ΤΠΕ θα έχουν καίριους ρόλους τόσο στους ατομικούς λειτουργικούς χώρους όσο και στα ευρύτερα διασυνδεδεμένα συστήματα, τοπικής και ευρείας κλίμακας, για ανίχνευση, έλεγχο, απαντήσεις σε μεταβαλλόμενες συνθήκες, αλληλεπίδραση μεταξύ εξαρτημάτων όπως οι γεννήτριες και τα φορτία – και όπου χρειάζεται– υπολογισμό και απόδοση του κόστους και ποιος το πληρώνει. Αυτό δεν θα ισχύει μόνο για συστήματα ηλεκτρικής ενέργειας αλλά και για συστήματα που διανέμουν θέρμανση ή/και ψύξη. Και θα ισχύει επίσης για συστήματα φυσικού αερίου, ιδίως όταν διασυνδέονται και αλληλεπιδρούν με τοπικά συστήματα για ηλεκτρική ενέργεια, θέρμανση και ψύξη.


Β.Κ./Π.Χ.: Μιλάτε για τη σημασία των καινοτόμων αποκεντρωμένων τεχνολογιών σε ό,τι αφορά τη βελτιστοποίηση των ενεργειακών συστημάτων. Η χρήση τους πρόκειται να οδηγήσει και σε εκδημοκρατισμό της ενέργειας ως διαδικασίας;


Walt Patterson: Και πάλι, θυμηθείτε ότι μιλάμε για τη χρήση ενέργειας ως διαδικασία, όχι για την ‘ενέργεια’. Ναι, τα αποκεντρωμένα συστήματα, από τη φύση τους, συνεπάγονται λήψη αποφάσεων για κτίρια, τεχνολογίες χρήστη και υποδομή, που βρίσκονται πολύ πιο κοντά και πιο συχνά στους σημερινούς χρήστες τοπικών συστημάτων, είτε άμεσα είτε μέσω της τοπικής διοίκησης, όπως τα εκλεγμένα τοπικά συμβούλια. Θεωρώ ότι αυτό σημαίνει ενισχυμένο ’εκδημοκρατισμό’ στη λήψη αποφάσεων σε ό,τι αφορά στη χρήση ενέργειας και πράγματι – τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό – σε σχέση με την προμήθεια καυσίμων και την ηλεκτρική ενέργεια.


Β.Κ./Π.Χ.: Το μέλλον της βιώσιμης ενέργειας βασίζεται στην αγορά;


Walt Patterson: Οι αγορές, συμπεριλαμβανομένων των αγορών αγαθών, θα παίξουν οπωσδήποτε ρόλο στη βιώσιμη ενέργεια. Θυμηθείτε όμως ότι μπορούμε να επικαλεστούμε μια ποικιλία διαφορετικών αγορών, όχι μόνο αγορές για βραχυπρόθεσμες παρτίδες συναλλαγών με εμπορεύσιμα καύσιμα, αλλά επίσης αγορές συμβολαίων, επενδύσεων και υπηρεσιών – οι πιο μακροπρόθεσμες επιχειρηματικές σχέσεις έχουν εισέλθει κατόπιν συμφωνίας σε ένα πλαίσιο αγοράς με κατάλληλους νόμους και ρυθμίσεις. Αυτές οι πιο μακροπρόθεσμες αγορές θα παίξουν ένα ρόλο που θα γίνεται πιο σημαντικός με το πέρασμα του χρόνου, καθώς η βιωσιμότητα της επιχείρησης της ενέργειας θα αυξάνει.


Β.Κ./Π.Χ.: Όπως ξέρουμε, έχετε ισχυρούς δεσμούς με την  Ελλάδα και επομένως καλή άποψη για  τη ελληνική πραγματικότητα στον κόσμο  της ενέργειας. Εάν σας ζητούσαν να διευθύνετε ένα βραχυπρόθεσμο  σχέδιο δράσης για τα 5 επόμενα χρόνια, τι θα προτείνατε;
 

Walt Patterson: Θα έκανα  μια πρόταση: η νέα κυβέρνηση να εφαρμόσει ως προτεραιότητα και με δυναμική διαφήμιση έναν λογιστικό ενεργειακό έλεγχο των εγκαταστάσεών της, ειδικότερα των κτιρίων που κατέχει ή νοικιάζει και χρησιμοποιεί, σε όλη τη χώρα. Εάν στη συνέχεια εγκαινιάσει ένα πρόγραμμα αναβάθμισης των εγκαταστάσεών της, θα αποτελέσει ένα σημαντικό παράδειγμα όχι μόνο για τους ιδιοκτήτες και τη βιομηχανία στην Ελλάδα, αλλά και για άλλες χώρες στον κόσμο. 


Το άρθρο μου  για τη ‘Managing Energy Wrong‘ (Λανθασμένη διαχείριση της ενέργειας) θέτει το θέμα ως εξής: “Οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο, εθνικές, περιφερειακές και τοπικές, χρησιμοποιούν την ενέργεια στις δικές τους εγκαταστάσεις, ειδικότερα στα κτίρια τους. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, η εθνική κυβέρνηση είναι άμεσα ή έμμεσα υπεύθυνη για δεκάδες χιλιάδες κτίρια σε όλη τη  χώρα. Τα τελευταία δυο χρόνια, οι εκθέσεις της Επιτροπής για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη του Ηνωμένου Βασιλείου και το Εθνικό Γραφείο Ελέγχου δήλωσαν όχι μόνο ότι η ενεργειακή απόδοση των κρατικών κτιρίων του Ηνωμένου Βασιλείου δεν είναι ικανοποιητική, αλλά ότι από το 2000 κι ύστερα επιδεινώθηκε. Το συμπέρασμα θα έπρεπε να είναι προφανές. Κυβερνήσεις όπως αυτή του Ηνωμένου Βασιλείου πρέπει να πάψουν να μας λένε τι να κάνουμε και, αντίθετα, να μας δείξουν. Οι κυβερνήσεις πρέπει να εγκαινιάσουν προγράμματα αναβάθμισης των εγκαταστάσεων τους, της υποδομής των ενεργειακών υπηρεσιών τους, σε πολύ υψηλότερα επίπεδα- καλύτερη μόνωση, καλύτερες πόρτες και παράθυρα, καλύτερο φωτισμό, καλύτερους ελέγχους, καλύτερες συσκευές και ηλεκτρονικά συστήματα, ίσως ακόμη και πλήρη τοπικά συστήματα με επιτόπια παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, θερμότητας και ψύξης.


Τέτοια κρατικά προγράμματα θα μπορούσαν να δημιουργήσουν τις συνθήκες για τη νέα μορφή της επιχείρησης της ενέργειας που χρειαζόμαστε. Θα έκαναν σαφώς τη διαχείριση της ενέργειας θέμα επένδυσης στην υποδομή, ειδικότερα στην υποδομή ενεργειακών υπηρεσιών, όπως πρέπει να είναι. Τα κυβερνητικά αναβαθμισμένα προγράμματα, στην  κλίμακα, την ποικιλία και τη συνέχεια τους, θα αποτελούσαν το εφαλτήριο για να πειστούν οι μείζονες παίκτες της ενέργειας να δημιουργήσουν αποτελεσματικές και επικερδείς εταιρίες υπηρεσιών ενέργειας, που θα συμμετάσχουν και θα φέρουν σε πέρας τη δουλειά. Θα δημιουργούσαν εξειδικευμένες θέσεις εργασίας παντού. Θα προσέφεραν επίσης στον ιδιωτικό τομέα ένα ζωντανό παράδειγμα του οφέλους μιας τέτοιας επένδυσης. Μαζικές παραγγελίες για αναβαθμίσεις θα κατέβαζαν το κόστος ανά μονάδα των νεωτεριστικών υλικών και τεχνολογιών. Και, ασφαλώς, με την κατάλληλη διαχείριση, τα αναβαθμισμένα κρατικά προγράμματα θα γλύτωναν, σε όλους εμάς τους φορολογούμενους, χρήματα. Φανταστείτε τι θα μπορούσε να κάνει μια τέτοια προσέγγιση σε όλο τον κόσμο, ενισχύοντας την κλιματική και ενεργειακή ασφάλεια, και φέρνοντας παράλληλα οικονομικά πλεονεκτήματα σε χώρες, εταιρίες και πολίτες.


Οι ιδέες αυτές  δεν είναι καινούργιες, ούτε ριζοσπαστικές. Πολλοί υπέρμαχοί τους σε πολλές χώρες  τις έχουν ήδη προωθήσει με σαφήνεια,  σχεδόν από τις απαρχές της ενεργειακής πολιτικής, πριν από περίπου τέσσερις δεκαετίες. Ίσως να έχει έρθει, επιτέλους, η ώρα τους.”

Στις 22 Δεκεμβρίου του 2008, η Κωνσταντίνα Κούνεβα δέχτηκε επίθεση με βιτριόλι από δύο αγνώστους. Η Κούνεβα εργαζόταν ως καθαρίστρια στην ΟΙΚΟΜΕΤ- μια από τις μεγάλες ιδιωτικές εταιρίες που έχουν αναλάβει υποεργολαβίες από κρατικούς οργανισμούς προκειμένου να προσφέρουν υπηρεσίες καθαρισμού. Η Κούνεβα, η πρώτη αλλοδαπή που εκλέχθηκε στη θέση της γραμματέως της Παννατική Ένωσης Καθαριστών και Οικιακού Προσωπικού (ΠΕΚΟΠ), έγινε στόχος συνεχών πιέσεων και επιθέσεων από την εταιρία που οδήγησαν στην δολοφονική επίθεση. Σε αυτή τη συζήτηση με την Λορέτα Μακόλεϊ, πρόεδρο της Ένωσης Αφρικανών Γυναικών, περιγράφει τις εμπειρίες και τις απόψεις της σχετικά με τη βία κατά των αλλοδαπών γυναικών στην Ελλάδα. Παρόλο που ξεπέρασε τον άμεσο κίνδυνο για τη ζωή της, η Κούνεβα παραμένει στο νοσοκομείο.


Είμαι η Κούνεβα Κωνσταντίνα από τη Βουλγαρία. Είμαι σαράντα πέντε χρονών. Είμαι άγαμη με ένα παιδάκι δώδεκα χρονών. Όταν ήταν ο γιος μου τεσσάρων χρονών πήγαμε στην Ελλάδα για να του κάνουμε εγχείρηση στην καρδιά και μετά κατάλαβα ότι πρέπει να παραμείνω κιόλας στην Ελλάδα για να τον παρακολουθήσουν κι έτσι είμαι εδώ από το 2001. Ο γιος μου μεγαλώνει και τα προβλήματα μεγαλώνουν.


Εργάστηκα σε σούπερ μάρκετ Bazaar ενάμισι χρόνο. Ασφαλισμένη από την πρώτη στιγμή που ήρθα, είχα ένσημα αλλά η συμπεριφορά στις γυναίκες μου έκανε εντύπωση ότι είναι πολύ άσχημη και έχω την αίσθηση ότι είμαι σαν κατώτερος πολίτης, παρόλο που η γυναίκα προσφέρει τόσο πολύ στην κοινωνία και είναι η βάση της κοινωνίας. Γιατί λένε ότι η γυναίκα αντιπροσωπεύει τη σοφία της φύσης και κρατάει την παράδοση. Ο άνδρας είναι μόνο μια κίνηση και το παράδειγμα, το οποίο βάζει τη γυναίκα σε ένα πολύ ψηλό επίπεδο. Και είναι όντως η βάση της κοινωνίας η γυναίκα. Και παρόλο που αυτό είναι γνωστό και το καταλαβαίνει ο κάθε άνθρωπος και επίσης όλοι καταλαβαίνουμε ότι η μαμά είναι σημαντική στη ζωή αφού μας έδωσε ζωή και μας προσέχει, στη γυναίκα δεν δίνεται καθόλου σημασία ούτε στην εργασία της, ούτε να την βοηθήσουν να μεγαλώσει τα παιδιά της. Δεν την διευκολύνουν την γυναίκα.


Και όσο περισσότερο βλέπουμε την οικονομική κρίση στον κόσμο, οι περισσότερες εργασιακές θέσεις που χάνονται είναι γυναικείες. Αλλά από την άλλη πλευρά βλέπουμε ότι στα χωριά όπου οι άνδρες ήταν οι βασικοί εργάτες στα χωράφια, τώρα που δεν φέρνουν πλούτη οι γεωργικές δουλειές αναγκάζονται οι άνθρωποι από τα χωριά να πάνε στην πόλη. Και ο άνδρας δεν μπορεί να βρει δουλειά στην πόλη και πάλι πέφτει το βάρος της οικογένειας στην πλάτη της γυναίκας. Πολλές φορές αντί να βρει ο άνδρας δουλειά βρίσκει γκόμενα και οι γυναίκες μένουνε εντελώς μόνες τους σε ξένο τόπο με δύο-τρία παιδιά. Και δεν έχουν καμία βοήθεια ούτε από πεθερό και πεθερά, ούτε από πατέρα και μητέρα για να βοηθήσουν. Αναγκάζεται η γυναίκα να ζήσει με το χαμηλό μισθό που δίνουν για να μπορεί να πληρώσει το νοίκι, για να μπορεί αν πληρώσει τα βιβλία του παιδιού. Έχει ανάγκη να μπορεί να αγοράζει τα ρούχα και το φαγητό της οικογένειας. Κι έτσι δεν υπάρχει χρόνος για να δώσουμε παιδεία, την οποία την χρωστάμε στα παιδιά μας. Αυτό φέρνει μεγάλο πόνο και είναι ένα είδος βίας για τη γυναίκα. Γιατί δεν μπορεί να δώσει τις μητρικές της υποχρεώσεις στα παιδιά της. Είναι τεράστιος πόνος για τη μητέρα αφού πρέπει να εκπαιδεύσει τα παιδιά, να τα προετοιμάσει για τη ζωή. Και λένε έξω ότι τα παιδιά της μένουν απροετοίμαστα για τη ζωή. Γιατί τα παιδιά μένουν απροετοίμαστα για τη ζωή, χωρίς υποστήριξη, χωρίς προετοιμασία των γονέων.


Εκτός από το σούπερ μάρκετ που δούλευα, ανακάλυψα με στρες στην αρχή πώς μας υποτιμούν σαν εργατική δύναμη. Και μετά τους αποδείξαμε με μια κοπέλα από τη Μολδαβία ότι κάνουμε κάθε μια για τουλάχιστον πέντε άνδρες, γιατί οι άνδρες είναι τόσο μαλακοί οι καημένοι και δεν μπορούσαν αν κάνουν τις δουλειές τους. (γέλια) Γιατί οι άνδρες δεν αισθάνονται τόσο την ευθύνη για την οικογένεια. Έχουν μάθει χαλαρά να ζούνε, να τους υπηρετούμε. Κι εμείς έχουμε μάθει να κάνουμε και τις δουλειές της ομάδας και τις δικές μας τις δουλειές γιατί ήταν κάτω σε μια γωνία να καπνίζουν και να πίνουν μπύρες.


Μετά από εκεί, αφού ήμουν για λίγο καιρό άνεργη, ξεκίνησα στην εταιρία ΟΙΚΟΜΕΤ σαν καθαρίστρια στο ΗΣΑΠ . Στην αρχή ήταν και η συμπεριφορά πολύ μαλλακιά, και ο μισθός πολύ καλός. Και δεν πίστευα ότι βρίσκομαι σε συνεργείο καθαρισμού το οποίο είχε πολύ κακό όνομα. Να δουλεύεις σε συνεργείο καθαρισμού είχε κακό όνομα. Και λέγανε εμείς δεν ήμαστε συνεργείο γι’ αυτό ήμαστε διαφορετικοί από τους άλλους. Σε λίγο καιρό ξεκίνησαν να μας δίνουν κάτι έγγραφα για να υπογράψουμε χωρίς να είναι συμπληρωμένα. Και να μας απειλούν να τα υπογράφουμε. Και να μας λένε ότι πρέπει να τα υπογράψουμε αφού είμαστε στην εταιρία. Αυτό φάνηκε σε όλους περίεργο και μετά καταλάβαμε ότι δεν ήταν όπως είπαν μια έρευνα για το ΗΣΑΠ, όπου μας ρωτάγανε αν ξέρουμε την Ελληνική γλώσσα, πόσες γλώσσες ξέρουμε κτλ., τι επίπεδο εκπαίδευσης έχουμε, που ζούμε, τι τηλέφωνο έχουμε. Το σημείωναν στην πίσω πλευρά των εντύπων αλλά μετά εμφανιστήκαν σαν σύμβασεις εργασίας, οι οποίες έχουν κατεβάσει το ωράριο εργασίας. Και βρεθήκαμε σαν σε ένα πόλεμο ψυχολογικό με την εταιρία.


Εγώ, επειδή δεν είχα εμφανιστεί ότι είμαι στην διοίκηση του σωματείου καθαριστριών, αναγκάστηκα κάποια στιγμή να εμφανιστώ να τα πω γιατί ξεκίνησαν να μας κοροϊδεύουν και να κάνουν κατάχρηση το δίκαιό τους. Μας είχαν ρίξει όλους πάρα πολύ ψυχολογικά στη δουλειά. Μας παρακολουθούσαν από τις κολώνες και φανερά. Μας απειλούσαν. Διάφορα, ότι μπορείς να χρησιμοποιείς. Μέχρι και χτύπημα στον πωπό. Ό,τι μπορεί αν φανταστεί ένας άνθρωπος το έχουν χρησιμοποιήσει. Και φιλάκια να ζητήσουν από τις κοπέλες και φακελάκια να ζητάνε, και μπουκαλάκια. Και δεν μιλάω για την δική μου εταιρία μόνο. Μιλάω γενικά για τις εταιρίες καθαρισμού πώς συμπεριφέρονται με τις εργάζόμενες. Εμένα όταν αναγκάστηκα να τους πω ότι είμαι στη διοίκηση του σωματείου, μου είπαν ότι αλλάζουν το έργο. Αφού είχα υπογράψει, όμως, ότι η πρόσληψή μου είναι στο ΗΣΑΠ, ότι δουλεύω στο ΗΣΑΠ, μου είπαν να πάω να δουλέψω στον ΟΣΕ. Εγώ αρνήθηκα και τους είπα ότι δεν συμφωνώ και θα συνεχίσω να δουλεύω στην ίδια θέση και μετά από δύο ημέρες αφού συμβουλευτώ δικηγόρο θα τους απαντήσω.


Την ίδια μέρα στη δουλειά ήρθαν επόπτες, είχαν έρθει και τρία αυτοκίνητα της αστυνομίας . Πριν, όμως έρθουν στη δουλειά εμφανίστηκαν δύο σαν μπάτσοι χωρίς όμως το σήμα στα πουκάμισά τους. Είπαν ότι είναι αστυνόμοι μου ζήτησαν τα χαρτιά μου και μου είπαν ότι είναι παράνομα και θα με στείλουν πίσω στη Βουλγαρία. Εγώ αναγκάστηκα να πάρω τηλέφωνο να ελέγξω αυτό που λένε ότι είναι αστυνόμοι και ζήτησα τα χαρτιά τους και αμέσως εξαφανίστηκαν αυτοί. Αφού τέλειωσα το τηλέφωνο ήρθε αστυνομία. Βγήκα έξω, τα αυτοκίνητα της αστυνομίας είχαν κλείσει το σταθμό από παντού σαν να με έψαχνε η ΙΝΤΕΡΠΟΛ για δολοφονία. Τους είπα ότι τα χαρτιά μου ήταν εντάξει. Είδαν τα χαρτιά μου κι έφυγαν οι άνθρωποι γιατί ήταν όλα εντάξει.


Μετά για ακόμη μια φορά είδαμε αστυνομία στη δουλειά. Με βάζανε να γράφω αναφορές που δεν έλεγαν ποτέ την αλήθεια. Τα υπογράφαμε βέβαια με κάθε επιφύλαξη. Αλλά εκτός του ότι υπήρχε βία στους εργαζόμενους υπήρχε βία και από το προσωπικό της εταιρίας. ‘Έπρεπε να συμπεριφέρνονται με ένα τρόπο που ήταν βία προς εμάς. Ο επόπτης που ήταν υποτίθεται για εκατό άτομα έκατσε ολόκληρο το ωράριό μου να παρακολουθεί μόνο εμένα. Κι αυτό όχι μόνο μια φορά πολλές φορές. Ο καημένος στο κρύο έξω. (γέλια) Αναγκάστηκα αφού αυτός υπέγραφε όχι μόνο τις δικές του αναφορές αλλά και τις αναφορές του υπευθύνου σε έργο. Και του είπα ότι δεν είναι σωστό, ότι είναι ποινικό, να μην το ξανακάνει. Του είπα ότι δεν καταλαβαίνει πώς το χρησιμοποιούν. Μου απάνταγε «Εσύ θα με μάθεις πως δουλεύει η εταιρία;». Το άφησα μέχρι που έχει φτάσει μια μέρα που μου έδειξε μια αναφορά. Είχα πάνω από 20 αναφορές σε μικρό διάστημα. Και μου έδωσε μια αναφορά που δεν αναφερόταν καν το δικό του όνομα και είχε βάλει την υπογραφή του. Του είπα ότι τώρα εγώ φωνάζω την αστυνομία. Φώναξα την αστυνομία και του είπαν ότι αυτό που έκανε είναι ποινικό. Εγώ δεν έκαναν μήνυση στον άνθρωπο γιατί δεν γνωρίζει, δεν ξέρει, δεν έχει νομική γνώση.


Σαν άγαμη μητέρα είχα κάνει αίτηση για αλλαγή. Γιατί η εργασία μου ήταν από τις 17.30 μέχρι 23.30. Ο γιος μου είχε πια ανάγκη να είμαι απόγευμα μαζί του. Να τον πηγαίνω να παίζει, να τον βοηθάω στα μαθήματα, να τον εξετάζω ότι είναι προετοιμασμένος για το σχολείο. Το συζητάγαμε δύο χρόνια αυτό το πράγμα και δεν συμφωνούσαν με τίποτα να μου αλλάξουν βάρδια. Μια από τις συναδέλφισσές μου, λέγανε, δεν συμφωνούσε να αλλάξει. Αλλά τις αλλαγές, όπως αυτή που θέλανε να με πάνε στον ΟΣΕ, τις κάνανε μόνοι τους. Γι’ αυτό δεν μας ρωτάγανε, ό,τι θέλανε από μόνοι τους κάνανε. Όταν εμείς ζητάγαμε κάτι δεν γινόταν. Μήπως τους βόλευε να γυρνάω 23.30 τη νύχτα; Όταν ζήταγε μια γυναίκα κάτι εξαιτίας του παιδιού της δεν της το δίνανε. Ποτέ. Όχι μόνο σ’ εμένα, σε κανένα.


Αλλά γενικά πονάω πάρα πολύ γιατί την γυναίκα πρέπει να την βοηθάνε από παντού. Να υπάρχουν οργανώσεις και κρατικά όργανα τα οποία να ασχολούνται με τα δικαιώματα της γυναίκας και του παιδιού. Γίνεται το αντίθετο. Είναι ΚΑΤΑ της γυναίκας και ΚΑΤΑ της οικογένειας και ΚΑΤΑ του παιδιού. Δεν υπάρχει καμία βοήθεια. Χάρηκα πάρα πολύ όταν άκουσα κάποτε ότι στην Φιλανδία ή στη Νορβηγία ότι οι γυναίκες προστατεύονται από μια οργάνωση η οποία είναι φτιαγμένη από άνδρες. Κι αυτό είναι πολύ σωστό γιατί αυτός είναι ο ρόλος του άνδρα στη ζωή, να προστατεύει το παιδί του και τη γυναίκα του. Όχι τα κόμματα και οι αόριστες δομές. Η γυναίκα χρειάζεται ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ. Να δώσει μια καλή παιδεία στο παιδάκι της και να μπορεί να το προετοιμάσει για μια καλή κοινωνία. Η γυναίκα φτιάχνει την κοινωνία κι ο άνδρας το χαλάει.

Το ντιζάιν έχει τη δυνατότητα να βελτιώσει τις κοινωνίες στις οποίες ζούμε. Με βάση αυτό το σκεπτικό, το κείμενό μας υποστηρίζει ότι ο σχεδιασμός των εκπαιδευτικών υπηρεσιών μπορεί να βελτιώσει την εκπαιδευτική διαδικασία. Πιο συγκεκριμένα, περιγράφουμε τη μελέτη μας για τα φροντιστήρια και την ένταξη παιδιών με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες. Καθώς τώρα βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της σχεδιαστικής διαδικασίας, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε κάποιες προδιαγραφές για το σχεδιασμό μιας τάξης φιλικής προς τη δυσλεξία.


Εισαγωγή στις ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (δυσλεξία)


Υπάρχουν πολλοί ορισμοί της δυσλεξίας που χρησιμοποιούνται σήμερα από επαγγελματίες και από εκπαιδευτικούς φορείς. Αν και αυτοί οι ορισμοί έχουν κάποιες ομοιότητες, η προσπάθεια γονέων και δασκάλων να κατανοήσουν την ποικιλία αυτών των ορισμών μπορεί να τους προκαλέσει σύγχυση. (Reid, 2003) Για τους σκοπούς αυτής της μελέτης, θεωρούμε πάντως χρήσιμο τον περιγραφικό ορισμό της Βρετανικης Ένωσης Δυσλεξίας (British Dyslexia Association): «Δυσλεξία είναι ένας συνδυασμός ικανοτήτων και δυσκολιών που επηρεάζουν τουλάχιστο μία από τις μαθησιακές διαδικασίες: της ανάγνωσης, του συλλαβισμού και της γραφής. Συμπληρωματική αδυναμία μπορεί να εντοπιστεί στην ταχύτητα της επεξεργασίας, στη βραχεία μνήμη, στις (αριθμητικές) ακολουθίες, στην ακουστική και/ή στην οπτική αντίληψη, στον προφορικό λόγο και στις κινητικές δεξιότητες. Είναι ιδιαίτερα συνδεδεμένη με τον έλεγχο και τη χρήση του γραπτού λόγου, που μπορεί να περιλαμβάνει την αλφαβητική, αριθμητική και μουσική σημειογραφία. (Peer, 2001)


Σύμφωνα με τον Πόρποδα (1990), υπολογίζεται ότι 3-5 μαθητές σε κάθε τάξη αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της δυσλεξίας. Οι στατιστικές δείχνουν ότι η δυσλεξία επηρεάζει σχεδόν 4% του ελληνικού μαθητικού πληθυσμού. Επιπλέον, οι μελέτες υποστηρίζουν την άποψη ότι τα αγόρια αντιμετωπίζουν δυσλεξία τέσσερις φορές πιο συχνά από τα κορίτσια.


Από την άλλη πλευρά, τις τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει αυξανόμενη συνειδητοποίηση του προβλήματος της δυσλεξίας στα ελληνικά σχολεία και στις ελληνικές οικογένειες. Υπάρχουν μερικοί σημαντικοί ερευνητές για το θέμα αυτό στα πανεπιστήμια, καθώς και ορισμένα αναγνωρισμένα σχολεία για δυσλεκτικά παιδιά. Αν και η ελληνική κυβέρνηση συνέστησε τα ΚΕΔΔΥ (Κέντρα Διαφοροδιάγνωσης, Διάγνωσης και Υποστήριξης Ειδικών Εκπαιδευτικών Αναγκών) για την υποστήριξη των παιδιών με μαθησιακές δυσκολίες, υπάρχει ακόμα έλλειψη μιας συγκροτημένης εθνικής εκπαιδευτικής στρατηγικής σχετικά με τις Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες.


Ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα


Για τους σκοπούς αυτού του άρθρου, θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε ορισμένα στοιχεία του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος και πιο συγκεκριμένα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η δευτεροβάθμια μη-υποχρεωτική εκπαίδευση στην Ελλάδα μπορεί να διακριθεί σε Λύκεια και Τεχνικά Επαγγελματικά Εκπαιδευτήρια (Τ.Ε.Ε.). Το πρόγραμμα σπουδών των Λυκείων είναι δομημένο με τέτοιο τρόπο ώστε προετοιμάζει τους μαθητές για την Ανώτατη Εκπαίδευση μέσω της διαδικασίας των εθνικών εξετάσεων. Σύμφωνα με την εταιρεία δημοσκοπήσεων ICAP, η συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών φοιτούν σε δημόσια σχολεία, ενώ μόνο 6% σε ιδιωτικά σχολεία. Οι δημόσιες δαπάνες για την εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι από τις χαμηλότερες στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με τη Eurostat (2008) οι δαπάνες των 25 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την εκπαίδευση είναι 5.04% του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος, με το 2.25% να διατίθεται για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Στην Ελλάδα οι δαπάνες αυτές είναι μόλις 3.98%, με μόνο 1.41% να διατίθεται για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση.


Αν και η ελληνική πρωτοβάθμια εκπαίδευση παρέχεται κυρίως από δημόσια σχολεία, το σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας ενισχύεται συστηματικά από ιδιωτικά σχολεία υποστηρικτικής διδασκαλίας, τα λεγόμενα φροντιστήρια. Οι κύριες αιτίες πίσω από αυτή την πραγματικότητα μπορούν να ανιχνευτούν στην ανεπαρκή κυβερνητική χρηματοδότηση, την ασταθή εκπαιδευτική πολιτική και την παραδοσιακή πολιτισμική τάση των ελληνικών οικογενειών να υποστηρίζουν τα παιδιά τους για να συνεχίσουν τις σπουδές τους σε ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Κάθε χρόνο, οι ελληνικές οικογένειες ξοδεύουν περίπου 1 δισεκατομμύριο ευρώ για τα φροντιστήρια, σε ποσοστό που καλύπτει 85% του μαθητικού πληθυσμού. (Ομοσπονδία Εκπαιδευτικών Φροντιστών Ελλάδος/ΟΕΦΕ) Από τα παραπάνω, καθίσταται σαφές ότι τα φροντιστήρια επηρεάζουν σημαντικά το ελληνικό εκαπιδευτικό σύστημα.


Τα φροντιστήρια και ο σχεδιασμός υπηρεσιών για παιδιά με δυσλεξία


Έγινε σαφές ότι οι ελληνικές οικογένειες ξοδεύουν για τα φροντιστήρια ποσό σχεδόν ίσο με τα 3/5 των δημόσιων δαπανών για την εκπαίδευση. Εφόσον ο ρόλος των φροντιστηρίων είναι η πρόσθετη υποστήριξη για τους αδύναμους μαθητές, συμπεραίνουμε λογικά ότι στα φροντιστήρια θα υπήρχε ιδιαίτερη μέριμνα για τους μαθητές με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες. Σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση θα θεωρούσαμε ότι τα φροντιστήρια αποκλείουν αυτούς τους μαθητές ή παρέχουν ανεπαρκείς εκπαιδευτικές υπηρεσίες. Κι όμως, αυτή η μέριμνα δεν υπάρχει. Υπάρχουν δύο λόγοι για τους οποίους τα φροντιστήρια πρέπει να εξετάσουν τον επανασχεδιασμό των εκπαιδευτικών τους υπηρεσιών για να υποστηρίξουν μαθητές με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες.


Ο πρώτος και κυριώτερος λόγος είναι το Ηθικό Επιχείρημα. Αν και είναι αλήθεια ότι μόνο 4% των μαθητών έχει δυσλεξία και οι περισσότεροι έχουν συνείδηση της κατάστασής τους, και πάλι δικαιούνται υψηλά στάνταρ εκπαίδευσης και υποστήριξης προκειμένου να είναι αποτελεσματικοί και ανταγωνιστικοί. Οι μαθητές που δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα με τις συνήθεις εκπαιδευτικές πρακτικές μπορεί να αισθανθούν στιγματισμένοι και αποκλεισμένοι. Επομένως τα φροντιστήρια είναι ηθικά υπεύθυνα να παρέχουν υπηρεσίες που μπορούν να ωφελήσουν αυτή τη σημαντική κατηγορία μαθητών. Αλλιώς, θα έπρεπε να αρνηθούν την παροχή αυτών των υπηρεσιών, που θα ήταν επίσης ένας παράγοντας που στιγματίζει το μαθητή και την οικογένειά του.


Άλλος ένας σημαντικός λόγος είναι το Ανταγωνιστικό Επιχείρημα. Τα φροντιστήρια ανήκουν στον ιδιωτικό τομέα, συνήθως λειτουργούν με άδειες δικαιόχρησης (franchises) και σε ορισμένες περιόδους ξοδεύουν σημαντικά ποσά για μάρκετιν και προώθηση. Ο ανταγωνισμός στον φροντιστηριακό τομέα είναι πολύ έντονος και υπάρχει μεγάλη ανάγκη για διαφοροποίηση στην αγορά. Κατά τη γνώμη μας, ο σχεδιασμός, με άξονα την ένταξη (inclusion), εκπαιδευτικών υπηρεσιών που υποστηρίζουν τις ανάγκες των μαθητών με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες έχει τη δυνατότητα να οδηγήσει σε λύσεις που θα κάνουν την εκπαιδευτική διαδικασία πιο αποτελεσματική, πιο επιτυχημένη και κατ’επέκταση πιο ανταγωνιστική.


Ισχυριζόμαστε λοιπόν ότι η επανεξέταση της εκπαιδευτικής διαδικασίας στα φροντιστήρια μπορεί να βελτιώσει τη δημόσια εικόνα τους και να προσφέρει ένα σημαντικό και μοναδικό πλεονέκτημα στην αγορά.


Μελέτη περίπτωσης: Σχεδιάζοντας μια πιλοτική τάξη σε μια αλυσίδα φροντιστηρίων


Με βάση τα παραπάνω, συμφωνήσαμε με μία ταχύτατα αναπτυσσόμενη αλυσίδα φροντιστηρίων να σχεδιάσουμε μια πιλοτική τάξη όπου θα μπορούσαμε να δοκιμάσουμε για ένα χρόνο διάφορες σχεδιαστικές ιδέες, με μαθητές μεγάλης γκάμας δεξιοτήτων, προκειμένου να επαναπροσδιορίσουμε την εμπειρία της τάξης. Η μακροπρόθεσμη στρατηγική αυτής της αλυσίδας φροντιστηρίων είναι να γίνει το νούμερο ένα στην παροχή φροντιστηριακών υπηρεσιών στην Ελλάδα και σε αυτό το πλαίσιο προτείναμε να επανεξεταστεί η εμπειρία του φροντιστηρίου συνολικά, έχοντας ως βασικό κορμό τον επανασχεδιασμό της εκπαιδευτικής διαδικασίας.


Προκειμένου να έχουμε επιτυχημένο αποτέλεσμα, κάναμε την υπόθεση ότι αν σχεδιάζαμε μία εκπαιδευτική εμπειρία που θα ήταν αποτελεσματική και ευχάριστη για μαθητές με δυσλεξία, θα είχαμε δημιουργήσει μία μοναδική εμπειρία και για τους υπόλοιπους μαθητές. Έτσι θα μπορούσαμε να πετύχουμε μία εκπαιδευτική διαδικασία με συνθήκες πραγματικής ένταξης.


Οι σκέψεις και οι σχεδιαστικές μας προτάσεις κατευθύνονται συχνά από την βαθιά πεποίθηση ότι όταν καλύπτουμε τις προφανείς ανάγκες μιας ακραίας πληθυσμιακής ομάδας, καλύπτουμε επίσης τις λανθάνουσες και υποσυνείδητες ανάγκες ενός μεγαλύτερου ποσοστού του πληθυσμού.


Την περίοδο αυτή πραγματοποιούμε την ερευνητική φάση του έργου, όπου συλλέγουμε πληροφορίες για την εκπαιδευτική διαδικασία, για την πολυ-πολιτισμική εκπαίδευση, για την ψυχολογία των μαθητών γενικά και ειδικότερα για τις εκπαιδευτικές ανάγκες των μαθητών με Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες.


Αναγνωρίζοντας το ζωτικό ρόλο του ντιζάιν για την αναδιαμόρφωση μιας καλύτερης κοινωνίας, θα θέλαμε να μοιραστούμε με τη σχεδιαστική κοινότητα κάποιες από τις σημαντικότερες προδιαγραφές που συναντήσαμε κατά την έρευνά μας.


Διδάσκοντας μαθητές με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (δυσλεξία)


Το πρώτο βήμα που πρέπει να γίνει για να βοηθήσουμε τους έφηβους είναι να τους βοηθήσουμε να συνειδητοποιήσουν τις δυσκολίες τους. Πρέπει να γνωρίζουν ακριβώς τη φύση των προβλημάτων τους για να μπορέσουν να τα αντιμετωπίσουν. Η συνειδητοποίηση της δυσλεξίας είναι το πιο σημαντικό βήμα για να χτίσουν τη γνώση τους και φυσικά την προσωπικότητά τους. Επιπλέον, οι δάσκαλοι και το προσωπικό του φροντιστηρίου πρέπει να έχουν τη σχετική γνώση αλλά και εμπειρία από δυσλεκτικούς μαθητές. Πρέπει να ξέρουν πώς να διδάξουν στους δυσλεκτικούς
Στρατηγικές και Μετα-γνώση, έτσι ώστε να μαθαίνουν πιο αποτελεσματικά. Τελος, οι μαθητές πρέπει να διδαχτούν σχετικά με τη φύση της δυσκολίας τους όπου χρειάζεται, συμπεριλαμβανομένων των δυνατών τους σημείων και των τύπων μάθησης που προτιμούν, και οι δάσκαλοι να γνωρίζουν την καταλληλότητα των διδακτικών τους στυλ. (Mortimore, 2003)


Επιπρόσθετα, είναι απαραίτητο για τους μαθητές να δουλεύουν σε μια ποικιλία ομάδων (που θα περιλαμβάνει ευκαιρίες να δουλέψουν σε ομάδες μεικτών δεξιοτήτων), καθώς και να δουλεύουν σε ομάδες με έναν ενήλικα. Ακόμα, πρέπει να υπάρχει πρόβλεψη για διδασκαλία ενός προς έναν ή μέσα σε μικρές ομάδες, ανάλογα με τις ανάγκες. Θα πρέπει να εξασφαλίζεται ότι η γνωστική ικανότητα των μαθητών λαμβάνεται υπ’όψη σε οποιαδήποτε περίσταση και ότι η διδασκαλία παρέχει στους δυσλεκτικούς μαθητές ένα κατάλληλο επίπεδο γνωστικής πρόκλησης. Ως αποτέλεσμα, καλύπτονται ποικίλες γνωστικές ανάγκες και ξεπερνιούνται ενδεχομενοι φραγμοί για την επιτυχία. (http://www.bdadyslexia.org.uk/DFSPack.html)


Πολυαισθητηριακές μέθοδοι διδασκαλίας και μάθησης (όπως π.χ. η μέθοδος Χαρτογράφησης Ιδεών/Mind Mapping) θεωρείται επίσης ότι μπορούν να βοηθήσουν τους δυσλεκτικούς μαθητές.


Η δουλειά για το σπίτι πρέπει να δίνεται σε χωριστά φύλλα, να (αντι)γράφεται σε ημερολόγια εργασίας για το σπίτι ή να ηχογραφείται και να συζητιέται με τους γονείς όταν χρειάζεται. Οι δάσκαλοι μπορούν να δώσουν ακόμα στους μαθητές πληροφορίες και οδηγίες σε χαρτί που δεν είναι άσπρο (π.χ. μπεζ ή ανοιχτό γαλάζιο), ενδεχομένως με κατάλληλη γραμματοσειρά και διάταξη κειμένου, καθώς και εναλλακτικές λύσεις για την αντιγραφή από τον πίνακα. Για παράδειγμα η τεχνολογία της πληροφορικής χρησιμοποιείται για να υποστηρίξει τη μάθηση με μέσα όπως οθόνες υπολογιστών και κατάλληλα προσαρμοζόμενο μέγεθος κειμένου. Τέλος, ένα σύνολο μέσων μπορεί να είναι διαθέσιμο στο σχολείο για την υποστήριξη μαθητών με δυσλεξία (μαγνητικά γράμματα, παιχνίδια εγγραμματοσύνης, χαλάκια λέξεων, χρωματιστά φίλτρα/επιστρώσεις, το αλφάβητο πάνω στον τοίχο, χάρτες, αφίσες με κανόνες, σχετικές εικόνες, κλπ.). Είναι ακόμα πολύ σημαντικό για τους μαθητές να αναπτύσσουν «δεξιότητες ζωής» όπως επίλυση προβλημάτων, λήψη αποφάσεων, διαχείριση άγχους, επικοινωνία, και συναισθηματική νοημοσύνη. Εδώ ο ρόλος της υποστήριξης από γονείς και ψυχολόγους θεωρείται ζωτικός.


Όπως αναφέρει ο Reid (2003), τα φιλικά προς τη δυσλεξία σχολεία (και φροντιστήρια, θα λέγαμε εμείς), πρέπει να υιοθετήσουν μια ανοιχτή και ευέλικτη προσέγγιση που θα ενθαρρύνει την επικοινωνία μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων (δασκάλων, γονεών, ειδικών, μαθητών). Οι τακτικές τους και οι εναλλακτικές μέθοδοι πιστεύεται ότι θα βοηθήσουν τους σπουδαστές να αποκτήσουν την αυτοεκτίμηση που έχει χαθεί μέσω των παραδοσιακών μεθόδων του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, που φαίνεται ότι έχει ακόμα πολλά προβλήματα να αντιμετωπίσει…


Από όλα τα παραπάνω έγινε ξεκάθαρο ότι μια φροντιστηριακή τάξη που είναι φιλική προς τη δυσλεξία δεν είναι μόνο αναγκαία αλλά και εφικτή. Η σχεδιαστική διαδικασία και οι τελικές λύσεις θα αναπτυχθούν με τη βοήθεια των ίδιων των μαθητών, χρησιμοποιώντας μια σχεδιαστική προσέγγιση με επίκεντρο τους χρήστες. Αν και είναι ένα δύσκολο ταξίδι, ελπίζουμε ότι η αρχική μας υπόθεση θα γίνει πραγματικότητα.

Πηγές

- Μπενέκου, Β. (2009) “570 εκατ. € τον χρόνο για το εισιτήριο στα ΑΕΙ.” στο http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11424&subid=2&pubid=101474

- Gleeson, B (1999). Geographies of disability, Λονδίνο: Routledge.

- Mortimore, T., (2003). Dyslexia and Learning Style: A Practitioner’s Handbook. Λονδίνο: Whurr.

- Pollock, J. & Waller, E. (1996). Day to day dyslexia in the classroom. Λονδίνο: Routledge.

- Πόρποδας, K. (1993) Δυσλεξία. Αθήνα: Μορφωτική.

- Reid, G., and Fawcett, A., (2004). Dyslexia in Context. Λονδίνο: Whurr.

- Reid, G., (2003). Dyslexia: A practitioner’s handbook. Chichester: Wiley.

- Reis, F. (2008). Population and social conditions. Λουξεμβούργο: Eurostat.

- Thomson, M., (1996). Developmental dyslexia: Studies in disorders of communication. Λονδίνο: Whurr.

Η Anna Colombo, γενική γραμματέας της σοσιαλιστικής ομάδας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αποδίδει την απομάκρυνση της Ευρώπης από τους πολίτες της σε τρεις βασικούς παράγοντες: την όλο και πιο περίπλοκη θεσμική της αρχιτεκτονική, την απουσία ιδεαλιστικού οράματος, και την επικράτηση δεξιών κυβερνήσεων σε πολλές χώρες-μέλη, στην ευρωπαϊκή Επιτροπή και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.


Μια συνέντευξη στην Ελένη Χριστίδου για το Re-public


Ε: Η πρώτη ερώτηση είναι: γιατί το ‘όχι’ στην Ε.Ε. είναι, σήμερα, πιο εύκολο από το ‘ναι’;


Anna Colombo: Πρώτα απ’ όλα, τους Ευρωπαίους πολίτες η Ευρώπη τους αφορά κάθε δευτερόλεπτο της ζωής τους. Κι αυτό είναι το πιο σημαντικό, ακόμη κι αν δεν το ξέρουν. Αυτή είναι κι η πλευρά που κάνει το όλο εγχείρημα κάπως παράλογο. Από τη μια πλευρά, η Ευρώπη ανέπτυξε τα τελευταία πέντε χρόνια έναν τρόπο παρουσίας σχεδόν σε κάθε τομέα της ύπαρξής μας. Από την άλλη πλευρά, όσο περισσότερο συμβαίνει αυτό, τόσο περισσότεροι πολίτες- για διάφορους λόγους- κάνουν πίσω. Υπάρχουν δυο αιτίες: η πρώτη, που είναι πιθανώς αντικειμενική, είναι ότι η Ευρώπη, προκειμένου να δημιουργήσει την ενιαία αγορά και άλλα εναρμονιστικά μέτρα, γίνεται όλο και πιο περίπλοκη σε ό,τι αφορά τη θεσμική της αρχιτεκτονική με αποτέλεσμα, οι πολίτες να κάνουν λίγο πίσω. Η άλλη συνδέεται με την εξέλιξη της ιδέας της Ευρώπης στη σκέψη των Ευρωπαίων ηγετών. Νομίζω ότι μέχρι πριν από μερικά χρόνια είχαμε ακόμη Ευρωπαίους ηγέτες από σημαντικά κράτη-μέλη που ήταν εξαιρετικά αφιερωμένοι προσωπικά, ιστορικά και πολιτικά στην ευρωπαϊκή οικοδόμηση. Δεν είχαμε, λοιπόν, μια Ευρώπη διαπραγματεύσεων και συμβιβασμών που συνδέονταν απλώς με πρόσθετα εθνικά συμφέροντα, αλλά μια προοπτική, μια ιδέα. Στο μυαλό των Ευρωπαίων ηγετών, η Ευρώπη σήμαινε πολύ περισσότερα από απλούς συμβιβασμούς, από το να δούνε πόσα μπορεί να κερδίσει η χώρα τους απ’ την Ευρώπη. Η τρίτη αιτία, εμφανής για μένα που είμαι σοσιαλίστρια, είναι το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η Ευρώπη, εκτός από τις θεσμικές δυσκολίες και την απουσία ιδεαλιστικού οράματος, κυβερνιέται από δεξιές κυβερνήσεις σε πολλές χώρες, στην ευρωπαϊκή Επιτροπή και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Αυτή η Ευρώπη έπαψε να εκπληρώνει στόχους, από την άποψη -για να χρησιμοποιήσω το σύνθημά μας- του ‘πρώτα οι άνθρωποι’, από την άποψη του κοινωνικού προβληματισμού για τους ανθρώπους, από την άποψη του να κάνει τους ανθρώπους να νιώθουν προστατευμένοι και όχι απειλούμενοι από την ΕΕ.


Πολλοί πολίτες, που οι περισσότεροι προέρχονται από το εν δυνάμει εκλογικό σώμα μας, επειδή ανήκουν στις πιο λαϊκές κοινωνικές τάξεις που είναι πιο ευάλωτες στις χρηματοοικονομικές κρίσεις και την παγκοσμιοποίηση, δεν βρίσκουν σ’ αυτές τις δεξιές κυβερνήσεις της Ευρώπης απάντηση στα ερωτήματά τους αλλά ακόμη μεγαλύτερη απειλή. Κι αυτή είναι η αιτία που τόσο πολλοί άνθρωποι λένε όχι στην Ευρώπη.


Ε: Με αυτό απαντήσατε και στην επόμενη ερώτησή μου, που είναι: οι άνθρωποι λένε όχι στην Ευρώπη, γενικά, ή σ’ αυτή την συντηρητική, δεξιά Ευρώπη;


Anna Colombo: Αυτή είναι η πρόκλησή μας! Ανέφερα τρία επιχειρήματα. Σχετικά με το πρώτο, την περιπλοκή των θεσμών και το γεγονός ότι η Ευρώπη βρίσκεται πολύ μακριά από τους πολίτες της, οι ευθύνες ανήκουν σε όλους. Υπάρχουν ευθύνες για τους τομείς του Τύπου και της επικοινωνίας, για τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Ύστερα από τα δυο ‘όχι’ στο σύνταγμα κατάλαβαν ότι πρέπει να κάνουν μια προσπάθεια για να ‘επικοινωνήσουν’ την Ευρώπη. Υπάρχουν ευθύνες για τα ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα και νομίζω ότι εμείς, ως σοσιαλιστές, πρέπει τώρα να είμαστε πολύ σοβαροί με αυτό το θέμα. Σχετικά με το δεύτερο επιχείρημα, υπάρχουν ευθύνες για τους Ευρωπαίους πολιτικούς ηγέτες – στη δεξιά, το κέντρο και την αριστερά. Η παγκόσμια χρηματοοικονομική και οικονομική κρίση, η κλιματική αλλαγή, η ανάγκη για ένα νέο τρόπο αντίληψης για την ειρήνη στον κόσμο- υπάρχει επίσης η νίκη του Ομπάμα στις ΗΠΑ- δείχνουν ότι το μεμονωμένο έθνος-κράτος δεν μπορεί πλέον να μετρήσει καθόλου σε παγκόσμιο επίπεδο. Η συνάντηση των G-20 έδειξε πολλά πράγματα, ένα όμως πολύ καθαρά: ήταν η αρχή του τέλους των G-8, προς όφελος ενός πολύ πιο περιφερειακού κόσμου, όπου τα κράτη-μέλη μας, μόνα τους, δεν μετρούν. Κι όπου μια Ευρώπη που αποτελεί άθροισμα διαφορετικών και αντικρουόμενων εθνικών συμφερόντων δεν μπορεί να παίξει ηγετικό ρόλο. Πρέπει να επανιδρύσουμε την ιδέα της Ευρώπης, που ήταν ιδέα των ιδρυτών της. Η πρόκληση που αντιμετωπίζουμε ως σοσιαλιστές είναι να καταστήσουμε σαφές στους πολίτες ότι η Ευρώπη είναι πολιτική, μπορεί να είναι αριστερή ή δεξιά κι αυτό κάνει τη διαφορά. Υπάρχουν δυο δυνατές απαντήσεις σ’ αυτή την τάση για ‘όχι’ στην Ευρώπη. Η μια είναι αυτή στην οποία πιστεύουμε, το γεγονός ότι η Ευρώπη είναι απολύτως αναγκαία. Δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα χωρίς ευρωπαϊκή συνεργασία. Όλες οι προκλήσεις για τις οποίες συζητήσαμε, χρηματοοικονομική και οικονομική κρίση, κλιματική αλλαγή, ενεργειακή κρίση, δεν σταματούν στα σύνορα. Κατά συνέπεια, μια Ευρώπη ικανή να έχει ισχυρούς θεσμούς, να μιλάει με μια ενιαία φωνή, είναι ένα must, μια ανάγκη. Η Ευρώπη είναι μια υπέροχη ιδέα, που διευθύνεται σήμερα από τους λάθος ανθρώπους. Κι αυτή είναι η δική μας πρόκληση: να κάνουμε τους πολίτες να καταλάβουν αυτές τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος: οφείλουμε να είμαστε φιλοευρωπαίοι και οφείλουμε να κάνουμε αυτή την Ευρώπη καλύτερη, πιο αριστερή και πιο σοσιαλιστική. Αυτή είναι η πραγματική πρόκληση για τις ευρωπαϊκές εκλογές.


Ε: Υπάρχουν όμως και σοσιαλιστές ηγέτες που έχουν επιλέξει τον ευρωσκεπτικισμό ως προσανατολισμό του κόμματός τους. Αναφέρομαι πιο συγκεκριμένα στο αυστριακό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα.


Anna Colombo: Δεν θα το έλεγα ευρωσκεπτικισμό, σίγουρα όμως γίνονται υπερβολικά πολλές παραχωρήσεις στον λαϊκισμό, με τη σκέψη ότι ο λαϊκισμός μπορεί να αμφισβητηθεί στο δικό του γήπεδο. Νομίζω ότι αυτό είναι αδύνατον, ο λαϊκισμός πάντα θα νικά. Γι’ αυτό, πρέπει να είμαστε πολύ πιο σοβαροί όταν δίνουμε τις απαντήσεις μας, πρέπει να είμαστε βέβαιοι ότι οι άνθρωποι βλέπουν ποια είναι τα πλεονεκτήματά τους. Δεν λέω, βέβαια, ότι όλοι πρέπει να πιστεύουν σε ιδανικά και να μη βλέπουν τη ζωή τους να καλυτερεύει. Οι άνθρωποι, όμως, πρέπει να καταλάβουν ότι για να δουν τη ζωή τους να καλυτερεύει, πρέπει να εκχωρήσουν περισσότερα στην ευρωπαϊκή δικαιοδοσία, αλλά οπωσδήποτε με ένα άλλο είδος πολιτικής.


Ε: Νομίζετε ότι η ΕΕ ή οι θεσμοί της πρέπει να λάβουν συγκεκριμένα μέτρα για να έρθουν πιο κοντά στους πολίτες; Θα ήταν έτοιμοι για μια κοινή ευρωπαϊκή λίστα υποψηφίων για το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο; Θα βοηθούσε κάτι τέτοιο;


Anna Colombo: Θα μπορούσε να βοηθήσει, αλλά είναι λίγο πρόωρο. Θα ήταν σα να βάζαμε τη δομή πριν από τη λύση του προβλήματος. Αυτή είναι μια ιστορική στιγμή για την Ευρώπη, που οφείλεται σε όλες αυτές τις ξαφνικές αλλαγές τις οποίες πρέπει να χειριστούμε πριν αποκτήσουμε υπερεθνικές λίστες, που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν προβλήματα, γιατί το σύστημα των ευρωπαϊκών εκλογών είναι ακόμη εθνικό. Υπάρχουν πολλές χώρες, για παράδειγμα, όπου οι προτιμήσεις μετρούν. Εάν βάζατε κάποιον που προέρχεται από άλλο κράτος-μέλος -κι επομένως τελείως άγνωστο- σε μια υπερεθνική λίστα, θα μπορούσε να είναι επιζήμιο για τη λίστα σας. Πριν λοιπόν έχουμε μια υπερεθνική λίστα, την οποία θα υιοθετήσουν μόνο οι σοσιαλιστές, πρέπει να συζητήσουμε σε Ευρωπαϊκό επίπεδο για την αλλαγή του εκλογικού συστήματος. Θα ήταν καλή ιδέα αν η απάντηση στο σύνταγμα ήταν ‘ναι’.


Είδαμε ότι υπάρχει χάσμα ανάμεσα σε μας και τον κόσμο. Πρέπει να δουλέψουμε πάνω στη γεφύρωση αυτού του χάσματος πριν προωθήσουμε την ιδέα μιας ευρωπαϊκής λίστας. Νομίζω ότι πρέπει να δουλέψουμε πολύ περισσότερο πάνω στις απαντήσεις που δίνουμε. Η επόμενη νομοθετική περίοδος θα είναι η πλέον πολιτική, θα έχει να χειριστεί τουλάχιστον δυο εντελώς διαφορετικά οράματα για την Ευρώπη. Είμαι πεπεισμένη ότι εάν κερδίσουμε και μπορέσουμε να υλοποιήσουμε το όραμά μας, οι άνθρωποι στο τέλος αυτής της νομοθετικής περιόδου θα είναι πολύ πιο φιλοευρωπαίοι και θα έχουν πολύ μεγαλύτερη συνείδηση αυτού που κάνουμε. Και τότε, γιατί όχι, θα βάλουμε το επόμενο λιθάρι με τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής κοινής γνώμης, μιας ευρωπαϊκής ιθαγένειας, αφού θα έχουμε εφαρμόσει στο μεταξύ το Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και τη Συνθήκη της Λισσαβόνας.


Ε: Έχω κατά νου την κοινή γνώμη στην Ελλάδα, που ήταν για πολλά χρόνια σαφώς φιλοευρωπαϊκή, αλλά άλλαξε γρήγορα. Οι άνθρωποι έχουν την τάση να ξεχνούν πώς και πόσο πολύ ωφελήθηκαν από την Ευρώπη. Ένα παράδειγμα είναι το ευρώ, που είναι-κατά την άποψή μου- το πιο ισχυρό ευρωπαϊκό εργαλείο που είχαμε ποτέ, αλλά ακόμη και σ’ αυτή την οικονομικά δύσκολη περίοδο κανείς δεν αναφέρει σαφώς ότι χωρίς αυτό τα πράγματα θα ήταν πολύ χειρότερα.


Anna Colombo: Πρώτα απ’ όλα, η αυξανόμενη αντιδημοτικότητα της Ευρώπης στην Ελλάδα είναι ενδεικτική του γεγονότος ότι ορισμένες κυβερνήσεις δεν διστάζουν να παρουσιάζουν την Ευρώπη ως πηγή όλων των αρνητικών πραγμάτων. Όταν πρέπει να μειώσουν τον προϋπολογισμό για οποιαδήποτε αιτία ή να πάρουν οποιαδήποτε μη δημοφιλή απόφαση, δεν διστάζουν να πουν ότι το κάνουν λόγω της Ευρώπης. Από την άλλη πλευρά, η ίδια κυβέρνηση δεν εξηγεί επαρκώς ότι ένα μεγάλο μέρος της ανάπτυξης στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, κατέστη δυνατή κυρίως μέσω της αλληλεγγύης της Ευρώπης, μέσω των διαρθρωτικών ταμείων, μέσω ενός αριθμού αποφάσεων. Αποσιωπά, ακόμη, τις κοινές μας προσπάθειες για την καταπολέμιση της κλιματικής αλλαγής και την αλληλεγγύη που δείχνουμε απέναντι στην Ελλάδα, που υποφέρει λόγω των πυρκαγιών και των επιδράσεων της κλιματικής αλλαγής. Υπάρχει αυτή η παθητικότητα από μέρους των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων αλλά, ακόμη χειρότερο, υπάρχουν μερικοί που λαϊκίστικα χρησιμοποιούν την Ευρώπη, κατηγορώντας την για όλα τα κακά και αποδίδοντας στους ίδιους όλα τα καλά που η Ευρώπη κάνει για τη χώρα τους. Αυτό πρέπει να σταματήσει κι ο κόσμος πρέπει να το συνειδητοποιήσει.


Το γεγονός ότι η κοινή γνώμη στην Ελλάδα, που ήταν πάντα μια πολύ φιλοευρωπαϊκή χώρα, αλλάζει, πρέπει να μας ανησυχήσει.


Στο θέμα του ευρώ είναι ιδιαίτερα δύσκολο να απαντήσει κανείς. Οι άνθρωποι υπέφεραν, ιδίως σε ορισμένες χώρες, μετά την εφαρμογή του ευρώ, όχι λόγω του ίδιου του ευρώ, αλλά λόγω των καταχρήσεων του ιδιωτικού τομέα, του λιανικού εμπορίου ή της ανεπάρκειας των μηχανισμών ελέγχου. Σε κάποιες άλλες χώρες τα πράγματα πήγαν καλύτερα. Θα ήθελα να πω δυο πράγματα: το πρώτο, ότι είναι πολύ δύσκολο για τους ανθρώπους να δουν αναδρομικά τι θα είχε συμβεί, ιδιαίτερα σε χώρες με αδύναμη οικονομία, χωρίς το ευρώ. Το 1988, ένας οικονομολόγος, ο Paolo Cechini, συνέθεσε μια έκθεση με τίτλο ‘Το κόστος της μη Ευρώπης’, για να προωθήσει την ιδέα της ενιαίας αγοράς. Ήταν ένα ερέθισμα για να καταλάβει κανείς ποιο θα ήταν το κόστος του μη ευρώ, ειδικά τώρα που το ευρώ μας προστάτευσε. Είναι πολύ εύκολο να το αντιληφθούμε: αρκεί να συγκρίνουμε την Ελλάδα με την Ουγγαρία. Τότε βλέπουμε ότι δεν ήταν μόνο οι τράπεζες που πτώχευσαν στην Ουγγαρία, αλλά μια σειρά από χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και επιχειρήσεις, λόγω του νομίσματός τους που ήταν υποτιμημένο και βαλλόμενο.


Για να χρησιμοποιήσουμε ένα άλλο παράδειγμα, είναι πολύ σημαντικό να εξηγήσουμε στον κόσμο πώς, μερικές φορές, με το να εγκαταλείψουμε την εθνική μας κυριαρχία σε ένα τομέα, μπορούμε να την ανακτήσουμε ξανά σε έναν άλλο. Χρησιμοποιώ πάντα το ίδιο παράδειγμα: όταν ο Θαπατέρο κέρδισε τις εκλογές για πρώτη φορά, στην Ισπανία, έκανε αυτό που είχε υποσχεθεί και απέσυρε τα ισπανικά στρατεύματα από το Ιράκ. Χωρίς το ευρώ, θα είχε καταστραφεί από τις ΗΠΑ, γιατί η πεσέτα ήταν ιδιαίτερα ευάλωτη. Όταν ο ισπανικός λαός αποφάσισε να μπει στην ευρωζώνη εγκατέλειψε την κυριαρχία του σε σχέση με το νόμισμά του, αλλά κατέκτησε την τεράστια δύναμη να αποφασίζει για την εξωτερική πολιτική του.


Βέβαια, όταν μιλάμε για το ευρώ πρέπει να πούμε τι κάναμε μ’ αυτό το νόμισμα, που είναι μόνο το ένα πόδι κάποιου πράγματος που μας το πούλησαν ως οικονομική και νομισματική ένωση. Περπατάμε τώρα με το ένα πόδι- το νομισματικό- και το άλλο, το οικονομικό, δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Είναι λοιπόν πολύ βασικό για την Ευρώπη να έχει συντονισμένη οικονομική, προϋπολογιστική ή βιομηχανική πολιτική για να κερδίσει το στοίχημα και να δημιουργήσει μια συνέργεια, όπου ένα κι ένα δεν κάνουν δύο αλλά τρία, τέσσερα, πέντε…..Μπορούμε πραγματικά να δούμε ότι κάθε ευρώ που ξοδεύουμε στην Ισπανία για την εκπαίδευση, θα έχει κατά κάποιο τρόπο θετική επίδραση στη Δανία ή αντίστροφα. Μπορούμε να το αποδείξουμε, και ο ρόλος των δεξαμενών σκέψης σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να είναι πολύτιμος για να αποδείξουμε συσχετισμούς αυτού του είδους, επειδή επιστημονικά μπορούν να αποδειχτούν. Επομένως, η απάντηση στην ερώτησή σας για το ευρώ είναι η ακόλουθη: τώρα πρέπει επιτέλους να δώσουμε στην ευρωπαϊκή οικονομική και νομισματική ένωση το άλλο της πόδι.


Θα ήθελα να προσθέσω ότι οι Έλληνες, όπως και οι Ιταλοί, οι Ισπανοί ή οι Πορτογάλοι, υπήρξαν εργάτες που ταξίδεψαν πολύ στην Ευρώπη. Βίωσαν τη μη Ευρώπη: τα διαβατήρια, τη μη αναγνώριση των δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης, καταχρήσεις και δυσκολίες. Ίσως οι άνθρωποι να το έχουν ξεχάσει, αλλά εκείνοι οι εργάτες που προήλθαν από φτωχές χώρες ήταν κατά κάποιο τρόπο οι πρωτοπόροι αυτού που χτίσαμε και θα ήταν οι πρώτοι που θα έλεγαν ‘χάρη στην Ευρώπη δεν έχουμε πια σύνορα, έχουμε κοινό νόμισμα, έχουμε αμοιβαία αναγνώριση των δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης…’ Τα πράγματα δεν είναι τέλεια, μένουν πολλά ακόμη να γίνουν, αλλά η καλύτερη απάντηση σ’ αυτό είναι ότι πρέπει να κοιτάμε μπροστά και όχι πίσω.


Ε: Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η σημερινή άρνηση απέναντι στην Ευρώπη δεν είναι μόνο αποτέλεσμα του λαϊκισμού και των άλλων παραγόντων που αναφέρατε, αλλά επίσης του γεγονότος ότι η Ευρώπη δεν έχει-μέχρι σήμερα- ανταποκριθεί στις προσδοκίες που δημιούργησε στους πολίτες της;


Anna Colombo: Θυμάμαι ακόμη ότι στην αρχή της δεκαετίας του 1990 η Ευρώπη θεωρείτο από τους Ευρωπαίους πολίτες και εργαζόμενους ως δίκτυ ασφαλείας. Ήταν εκείνα τα χρόνια που προσπαθούσαμε να ολοκληρώσουμε τη νομοθεσία για την εργασία, τις εργασιακές συνθήκες, τη συμμετοχή των εργαζομένων, όλα εκείνα τα εκπαιδευτικά σχήματα: Erasmus, Leonardo, τα δικαιώματα μειονοτήτων, την εφαρμογή της γεωγραφικής συνοχής με τα διαρθρωτικά ταμεία…Ύστερα άρχισε η παρακμή. Υπήρξε κάποια στιγμή που όλες αυτές οι ιδέες αναστήθηκαν με τη Στρατηγική της Λισσαβόνας, τότε που στην εξουσία βρίσκονταν κυρίως κεντροαριστερές κυβερνήσεις. Έπειτα όμως, το 2003, με τον Αθνάρ και τους λοιπούς δεξιούς ηγέτες, άρχισαν να αλλάζουν σταδιακά οι κυβερνητικές πολιτικές και τα πράγματα χειροτέρευσαν. Κυριάρχησε μια πολύ νεοφιλελεύθερη και συντηρητική ιδέα του οικονομικού μοντέλου ανάπτυξης. Εκείνη την εποχή, η κυρίαρχη σκέψη ήταν ότι ο μόνος τρόπος ανταγωνισμού σε διεθνές επίπεδο δεν είχε να κάνει με την ποιότητα ή με την έμφαση στους ανθρώπινους πόρους ή την κοινωνική ασφάλιση ως μοχλούς ανάπτυξης. Αποφάσισαν απλώς να καταπολεμήσουν την παγκοσμιοποίηση σε επτά αναδυόμενες χώρες με τα δικά τους τα όπλα: πολύ φτηνά εργατικά χέρια, ανταγωνισμός στα βασικά κόστη αντί για εκσυγχρονισμό και οικοδόμηση της περίφημης κοινωνίας της γνώσης. Τώρα, μας είπαν, θα γίνουμε πρωταθλητές του κόσμου. Επέλεξαν να ξεπετάξουν τα δικαιώματα, πράγμα που ήταν επιζήμιο για την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης, για τους εργαζόμενους, για τις συνδικαλιστικές ενώσεις και για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κυρίως όμως ήταν εντελώς επιζήμιο για την αξιοπιστία της Ευρώπης στα μάτια των πολιτών της, γιατί άρχισαν να τη βλέπουν ως απειλή και όχι πια ως δίκτυ ασφαλείας, που θα τους προστάτευε από τον πόλεμο παρέχοντας ειρήνη, δημοκρατία και ένα κοινό ευρωπαϊκό έδαφος για μια ευρωπαϊκή κοινωνική οικονομία της αγοράς.


Ε: Νομίζετε ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες πιστεύουν ότι η Ευρώπη είναι ένα σχέδιο που ταιριάζει περισσότερο στις επιχειρήσεις, που διαθέτουν τους πόρους για να χρησιμοποιήσουν όλες τις δυνατότητες που τους προσφέρονται (του λόμπινγκ συμπεριλαμβανομένου) παρά στους ‘απλούς’ πολίτες;


Anna Colombo: Δεν νομίζω ότι έχει σχέση με το λόμπινγκ. Νομίζω ότι αυτό που πρέπει να πιστεύουν οι πολίτες είναι ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι ο ισχυρότερος θεσμός που τους προστατεύει. Με την ευκαιρία, εγκρίναμε πρόσφατα έναν πολύ ισχυρό κανονισμό κατά των λόμπις. Ασφαλώς, αυτό που είδαν στις χώρες τους- ειδικά εκείνοι που είχαν δεξιές κυβερνήσεις – και στην Ευρώπη είναι ότι, ως απάντηση στην ανάπτυξη, κυριάρχησε η ελεύθερη αγορά και το ‘laissez-faire’. Είναι σαφές ότι το ‘laissez-faire’ και η πλήρης απορρύθμιση ευνοεί τις επιχειρήσεις. Αυτό όμως που αντιμετωπίζουμε σήμερα με την χρηματοοικονομική κρίση είναι στην πραγματικότητα κάτι πολύ πιο βαθύ. Είναι η μάχη μεταξύ της πραγματικής οικονομίας, όπου η ποιότητα των ανθρώπινων πόρων, η εκπαίδευση και οι καλές συμβάσεις μεταξύ συνδικαλιστικών ενώσεων και εργοδοτών, η κοινωνική ασφάλιση κλπ είναι ο μοχλός για την ανάπτυξή μας και της χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας, που δεν σεβάστηκε καθόλου την πραγματική οικονομία. Το χρήμα τοποθετήθηκε σε ένα είδος παράλληλου κόσμου της ‘κερδοσκοπίας για την κερδοσκοπία’, για να κερδίσουν εύκολο χρήμα από το τίποτα, όταν όλο αυτό το χρήμα θα έπρεπε να χρηματοδοτήσει τη μεγάλη βιομηχανία, αλλά και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τον ιστό της νέας τεχνολογικής και νεωτεριστικής ανάπτυξης στην Ευρώπη. Οι νέοι θα μπορούσαν να δημιουργήσουν, εκεί όπου τα πανεπιστήμια θα μπορούσαν να προωθήσουν την εφαρμογή της Στρατηγικής της Λισσαβόνας. Αυτό δεν έγινε δυνατό, και εξαιτίας της χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας. Αυτή είναι η αιτία που από τις αρχές του 2000 εργαστήκαμε ως σοσιαλιστική ομάδα και σοσιαλιστικό κόμμα για να καταγγείλουμε αυτή την κατάσταση της χρηματοοικονομικής αγοράς, να τη σταματήσουμε και να επιστρέψουμε στη χρηματοδότηση της πραγματικής οικονομίας. Κανένας δεν μας άκουσε. Ακόμη και ο Σαρκοζί, που είναι τώρα ο πρωταθλητής της ‘μεγάλης επιστροφής του κράτους’, όταν του ζητήσαμε στις αρχές της γαλλικής προεδρίας της ΕΕ να θέσει αυτό το θέμα στις πρώτες προτεραιότητές του, δεν ήξερε για τι πράγμα μιλούσαμε.


Οφείλουμε να είμαστε φιλοευρωπαίοι, αλλά για μια άλλη Ευρώπη, την Ευρώπη που θέλουμε.


Συμπερασματικά, νομίζω ότι αντλήσατε πολλά από τη συζήτηση που έγινε αυτές τις μέρες σχετικά με το τι προσπαθούμε να κάνουμε- και νομίζω ότι είμαστε πραγματικά στην πρωτοπορία. Τα πράγματα αλλάζουν ταχύτατα, εξαιτίας της κρίσης και όλων των προκλήσεων που αντιμετωπίζουμε. Πρέπει να κάνουμε δυο πράγματα ταυτόχρονα: η πολιτική δεν μπορεί να μείνει πίσω και η πολιτική πρέπει να είναι κατάλληλη. Σ’ αυτά τα δυο σημεία διακυβεύεται το μέλλον της δημοκρατίας μας και όχι μόνο το μέλλον της Ευρώπης. Το πρώτο σημείο είναι ότι για τους πολίτες η πολιτική – η καλή πολιτική που νοιάζεται γι’ αυτούς- πρέπει να γίνει ξανά ‘ο κυρίαρχος του παιχνιδιού’. Είναι εμφανές ότι τα τελευταία χρόνια πολιτική και αγορά δεν συμβάδισαν – η καλύτερη πολιτική ήταν ν’ αφήνουν την αγορά ήσυχη….


Ε: Υπήρξαν και σοσιαλιστές που δεν αντιστάθηκαν στον πειρασμό…


Anna Colombo: Απολύτως. Τώρα, λοιπόν, που είμαστε πάλι στη θέση του οδηγού πρέπει να κερδίσουμε την πνευματική μάχη και όχι μόνο την οικονομική. Το πρόβλημα είναι ότι από τη στιγμή που βάζουμε την πολιτική στο επίκεντρο, πρέπει να δώσουμε απαντήσεις. Εάν δεν το κάνουμε, το χειρότερο δεν θα είναι ότι θα χάσουμε την ευρωπαϊκή εκλογή, αλλά ότι θα αφήσουμε το πεδίο ελεύθερο στον λαϊκισμό και άλλες δυνάμεις που δεν έχουν καμιά σχέση με τη δημοκρατία. Αυτή είναι μια τεράστια πρόκληση….και κίνδυνος. Όπως πολλοί άνθρωποι είπαν, το 1929 το σενάριο ήταν παρόμοιο, αλλά η σοσιαλδημοκρατία δεν κέρδισε και όλοι ξέρουμε τι έγινε μετά, ειδικά στην Ευρώπη. Πρέπει λοιπόν να προσέξουμε πάρα πολύ.


Το δεύτερο σημαντικό πράγμα είναι ότι αυτή η κρίση μπορεί να δώσει μια πολύ πιο ισχυρή Ευρώπη, από την άποψη των πολιτικών και των θεσμών, ή μπορεί να είναι επιζήμια για την Ευρώπη και να μας πάει πίσω σε ένα είδος διακυβερνητικότητας , όπου τα κράτη-μέλη και οι κυβερνήσεις παίρνουν όλες τις αποφάσεις και οι άλλοι θεσμοί δεν μετρούν καθόλου. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να ενισχύσουμε τον ευρωπαϊκό συντονισμό και τους θεσμούς, γιατί διαφορετικά θα έρθει το τέλος της Ευρώπης.


Το τελευταίο, κατά την άποψή μου, είναι ότι η χρηματοοικονομική κρίση και η δημιουργία του FEPS (Foundation for European Progressive Studies- Ίδρυμα Ευρωπαϊκών Προοδευτικών Σπουδών) αποτελούν μια απίστευτη σύμπτωση. Οι δεξιές κυβερνήσεις προσπαθούν να θεραπεύσουν τώρα την χρηματοοικονομική κρίση, το κάνουν λιγότερο ή περισσότερο καλά, σε μερικές περιπτώσεις τις στηρίζουμε κιόλας, αλλά αυτό δεν φτάνει για να εμποδίσουμε να συμβούν ξανά τα ίδια πράγματα. Αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι δυο ή τρεις ρυθμίσεις ακόμα, αλλά μια συνολική, ριζοσπαστική, επαναστατική αλλαγή στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την οικονομία και την κοινωνία μας. Και συνεπώς χρειαζόμαστε μια ισχυρή πνευματική προσπάθεια, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, εάν είναι δυνατόν μαζί με τους Δημοκρατικούς στις ΗΠΑ, που θα ήταν πολύ καλή για τον πλανήτη, ή με τους Βραζιλιάνους, τους Ινδούς…Αυτό που έχει σημασία είναι να βάλουμε μαζί οικονομολόγους, κοινωνιολόγους και διανοούμενους. Πρέπει να κερδίσουμε την πνευματική μάχη, όχι μόνο την οικονομική. Πρέπει να σταματήσουμε αυτούς τους ανθρώπους χρησιμοποιώντας μια συγκεκριμένη γλώσσα. Πρέπει να σταματήσουμε να είμαστε αμυντικοί. Πρέπει να σταματήσουμε να πέφτουμε στην παγίδα και να έχουμε έναν μόνο τρόπο σκέψης για τα πράγματα.


Σε μια συνέντευξη στην ιταλική εφημερίδα Corriere della Serra στις 24 Ιουνίου 2008, την παραμονή των ημιτελικών του Euro 2008, όπου η Τουρκία επρόκειτο να αναμετρηθεί με τη Γερμανία και η Ρωσία με την Ισπανία, ο ακροδεξιός Αυστριακός πολιτικός Joerg Haider, αναρωτήθηκε γιατί επιτρέπεται στην Τουρκία και τη Ρωσία να μετέχουν στο ευρωπαϊκό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου, λέγοντας ‘ τι κοινό έχουν αυτές οι δυο χώρες με την Ευρώπη;’


Μολονότι μοιάζουν άσχετες, οι δυο προηγούμενες αναφορές σχετίζονται πολύ μεταξύ τους. Από τη μια πλευρά, περιγράφουν την αμηχανία που επικρατεί σχετικά με το μέλλον της Ένωσης μετά την παύση της διαδικασίας επικύρωσης της Συνθήκης της Λισαβόνας, αντανακλώντας φαινομενικά διαφορετικές προοπτικές για το ποια Ευρώπη θέλουμε. Από την άλλη πλευρά, αποκαλύπτουν την έλλειψη ενός σαφούς πολιτικού οράματος σε ό, τι αφορά τη γειτονιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ποια τμήματά της θα ενσωματωθούν με την πάροδο του χρόνου.


Το ζήτημα της ένταξης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση προβληματίζει και προκαλεί ζωηρές συζητήσεις, περιοδικές επιθέσεις και γενικά δεν πείθει. Η δημόσια συζήτηση και η παράλληλη πολιτική διαδικασία διεξάγονται τόσον καιρό που το ενδεχόμενο ενός γάμου ( δηλαδή, ένταξης) τίθεται συχνά σε αμφιβολία, γεννώντας επιχειρήματα υπέρ άλλων διευθετήσεων. Η συζήτηση της 9ης Ιουλίου 2008 στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με τη στρατηγική διεύρυνσης της Ένωσης, με έμφαση στις εναλλακτικές ως προς τη διεύρυνση λύσεις, και η ανάγκη για μια περίοδο ‘εσωτερικής σταθεροποίησης’ στην Ένωση δημιουργούν εξ’ αντικειμένου θέμα.


Τα παράδοξα είναι πολλά. Από τη μια πλευρά, η διαδικασία εξευρωπαϊσμού, σύμφωνα με τα κριτήρια ένταξης της Ε.Ε., είχε εξαιρετική επίδραση στην Τουρκία, καθώς μετά τη σύνοδο κορυφής του Ελσίνκι, τον Δεκέμβριο του 1999 υπάρχει άμεση συσχέτιση μεταξύ της δημοκρατικής μετεξέλιξης της τουρκικής πολιτικής και της προόδου στις σχέσεις Ε.Ε.-Τουρκίας. Μπορεί κάποιος να ισχυριστεί σήμερα πως στην πραγματικότητα υπάρχουν δυο κέντρα εξουσίας στην Τουρκία- το βαθύ κράτος και η δημοκρατικά εκλεγμένη (με συντριπτική πλειοψηφία) κυβέρνηση του AKP- κι ότι η διαδικασία μετεξέλιξης της τουρκικής κοινωνίας και πολιτικής βρίσκεται σε πλήρη άνθηση. Από την άλλη πλευρά, η άνοδος του πολιτικού Ισλάμ στη χώρα, που συμπίπτει με την έλευση στην εξουσία του ΑΚΡ μετά το 2002, συνεπάγεται για πολλούς τη χειραγώγηση της μεταρρυθμιστικής διαδικασίας με στόχο την αμφισβήτηση του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους.


Για τους Ευρωπαίους που υποστηρίζουν τη μετεξέλιξη της Τουρκίας και τελικά την ένταξή της, οι προκλήσεις που θέτει η παρουσία του πολιτικού Ισλάμ στην εξουσία είναι τόσο οδυνηρές όσο και για τον μέσο Τούρκο. Το θέμα είναι η επιβίωση της τουρκικής δημοκρατίας. Ωστόσο, οι επιφυλάξεις έχουν να κάνουν με τις διαρκείς αμφιβολίες ότι η διαδικασία εξευρωπαϊσμού δεν μπορεί να εφαρμοστεί μαζικά στην Τουρκία όπως σε άλλα μέρη της γειτονιάς της Ε.Ε. Με άλλα λόγια, εάν ο περαιτέρω εκδημοκρατισμός συνεπάγεται τη σταδιακή κατεδάφιση του κοσμικού κράτους (όπως με το θέμα της μαντίλας), προκαλώντας έναν ‘έρποντα εξισλαμισμό’ της χώρας, τότε η ‘μοναδικότητα’ της Τουρκίας θα μπορούσε να σημαίνει ότι δεν έχει θέση στην Ε.Ε.


Ωστόσο, το μεταβαλλόμενο παράδειγμα σχετικά με τη φύση του τουρκικού κράτους είναι μια προϋπόθεση που εκδηλώθηκε επανειλημμένα από την αρχή της ευρωπαϊκής περιπέτειας της Τουρκίας (στη σύγχρονη εκδοχή της) το 1963. Τα τελευταία 45 χρόνια, γεννήθηκαν επανειλημμένα επιφυλάξεις σχετικά με τη διαδικασία εξευρωπαϊσμού της χώρας, και ιδιαίτερα στο εσωτερικό της ίδιας της Τουρκίας, μέσα από τη μακρά σύγχρονη ιστορία των στρατιωτικών και μεταμοντέρνων πραξικοπημάτων και την αργή συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι ο ‘τουρκισμός’ (όχι αναγκαστικά στην περιεκτική μορφή του) δεν κινδυνεύει από ‘περισσότερη Ευρώπη’. Η βράβευση του Ορχάν Παμούκ με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2006 και η χλιαρή υποδοχή της οποίας έτυχε στην πατρίδα του αντανακλούν θαυμάσια την αργή παραδοχή αυτών που θεωρούνται ως μη τουρκικές αξίες και κανόνες.


Αυτό με τη σειρά του συνεπάγεται ότι η ικανότητα της Τουρκίας να αλλάξει, να μετεξελιχθεί σε ένα κανονικό δημοκρατικό κράτος, που η ενσωμάτωσή του θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή, χωρίς πολλά αρνητικά επιφωνήματα, από τα άλλα κράτη μέλη της Ε.Ε. και τους πολίτες τους, έχει πιο πολύ να κάνει με την ικανότητα της να εξευρωπαϊστεί παρά με τα επιχειρήματα και την πολιτική των αντιπάλων της. Με αυτή την έννοια, η προώθηση της ‘ενταξιμότητας υπό την ιδιότητα του μέλους’(membership inclusiveness) – που σημαίνει καθορισμός και προώθηση των σχέσεων Ε.Ε.–Τουρκίας αποκλειστικά μέσα από τα κριτήρια ένταξης, την εταιρική σχέση προσχώρησης, το διαπραγματευτικό πλαίσιο και το συνεχώς εξελισσόμενο κεκτημένο- είναι επωφελής για την Τουρκία. Επιτρέπει στην Κομισιόν, τον θεματοφύλακα της διαδικασίας ένταξης, να υποστηρίζει και να προωθεί τον εκδημοκρατισμό της χώρας και να διασφαλίζει ότι στο τέλος του δρόμου (όπου κι όποτε μπορεί να είναι αυτό) η ένταξη θα είναι δεδομένη.


Ένα άλλο μεταβαλλόμενο παράδειγμα έχει να κάνει με τη βελτίωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων μετά το 1999, με την Ελλάδα ( για τους δικούς της ειδικούς λόγους) να είναι σταθερός σημαιοφόρος της πορείας της Τουρκίας προς την Ευρώπη. Η ελληνική υποστήριξη δεν πρέπει να υποτιμάται εάν λάβουμε υπόψη ότι η Ελλάδα (σε αντίθεση με το Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα) συμμετέχει ενεργά σε κάθε σχήμα που προωθεί την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, ιδίως στο Eurogroup, και είναι το κράτος μέλος της Ε.Ε. που επηρεάζεται πιο άμεσα από τις εξελίξεις στην Τουρκία, λόγω ιστορίας και γειτονίας.


Με άλλα λόγια, η διαδικασία ένταξης έχει κυρίως να κάνει με την αποδοχή από την υποψήφια χώρα των κανόνων και κανονισμών της Ε.Ε. Δεν έχει να κάνει με μια επικεντρωμένη αντίθεση στην ενσωμάτωσή της. Σε τελική ανάλυση, μια επισκόπηση των προηγούμενων διευρύνσεων δείχνει ότι η Ευρώπη είχε πάντα αρκετούς οπαδούς του ‘όχι’.


Τέλος, σε ό, τι αφορά τα μεταβαλλόμενα παραδείγματα, οι διασυνδέσεις μεταξύ των αλλαγών στο παγκόσμιο περιβάλλον πρέπει να συνυπολογιστούν. Ο Fareed Zakaria, στο νέο βιβλίο του The Post American World υποστηρίζει ότι οι προκλήσεις για τη Δύση δεν θα προέλθουν από τους ‘ηττημένους’ της παγκοσμιοποίησης αλλά από τους ‘νικητές’. Χώρες όπως η Κίνα, η Βραζιλία, η Ινδία, η Ρωσία, η Νότια Αφρική και η Τουρκία, μεταξύ άλλων, γνώρισαν τρομερή οικονομική ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια- στην εποχή της Pax Americana ή της προνοητικής μονομερούς δράσης. Στην περίπτωση της Τουρκίας, σύμφωνα με την Economist Intelligence Unit, η πραγματική αύξηση του εθνικού ακαθάριστου προϊόντος, μεταξύ 2003 και 2007, έφτασε κατά μέσο όρο το 6.9%, η πραγματική αύξηση στη ζήτηση έφτασε κατά μέσο, την ίδια εποχή, το 8.5%, ενώ η εισροή άμεσων ξένων επενδύσεων έφτασε κατά μέσο όρο στο 2.1% του εθνικού ακαθάριστου προϊόντος. Μολονότι άλλες αναδυόμενες αγορές είχαν καλύτερα αποτελέσματα την ίδια περίοδο, οι αριθμοί αυτοί είναι εντυπωσιακοί για τη χώρα, αν λάβει κανείς υπόψη ότι συμπίπτουν με την άνοδο του πολιτικού Ισλάμ και μια ριζική επανεκτίμηση των σχέσεων της Τουρκίας με τους γείτονές της, αλλά κυρίως με τις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα λόγω των διαστάσεων σε σχέση με την πολιτική στο Ιράκ. Ο Zakaria υποστηρίζει ότι οι νικητές της παγκοσμιοποιημένης εποχής, ως αποτέλεσμα της μεταβαλλόμενης οικονομικής τύχης τους, προβάλλουν εθνική υπερηφάνεια και έκδηλο εθνικισμό δημιουργώντας την αντίληψη ότι η παγκόσμια ατζέντα δεν είναι μόνο ευθύνη του δυτικού κόσμου και των ηγετών του, όπως η G-7.


Σε αυτό το πλαίσιο, η παγίδα της ‘ενταξιμότητας υπό την ιδιότητα του μέλους’ αποτελεί κίνδυνο για τον περαιτέρω εκδημοκρατισμό της Τουρκίας και τις μελλοντικές σχέσεις της χώρας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς δεν υπολογίζει τις άλλες εξελίξεις, τάσεις, ανησυχίες και απειλές που επιδρούν στο κοινό παγκόσμιο περιβάλλον μας. Σ’ αυτή την περίπτωση, το ‘φυσιολογικό μέγεθος’ της Ένωσης αφήνει περιθώρια δράσης και τροφή στους πολέμιους της τουρκικής ένταξης επιτρέποντας τους εν μέρει να διαμορφώνουν την ατζέντα. Αυτό που πολιτικά επιδρά στην ευρωπαϊκή και στην τουρκική κοινή γνώμη δεν είναι τόσο το γεγονός ότι δεν υπάρχει μέχρι στιγμής θεσμικό πλαίσιο για μια Ευρωπαϊκή Ένωση με περισσότερα από τα 27 σημερινά μέλη της, αλλά η έλλειψη ικανότητας ωστε να πραγματωθεί. Σύμφωνα με μια σφυγμομέτρηση της κοινής γνώμης, ενώ το 2004 το 73% του τουρκικού πληθυσμού υποστήριζε την ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε., το ποσοστό αυτό έπεσε το 2007 στο 40%. Παρομοίως, η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη σήμερα, ακόμη και στο Ηνωμένο Βασίλειο, είναι αντίθετη στην τουρκική ένταξη.


Συνεπώς, η διαδικασία εκδημοκρατισμού και, συνεπώς, ο περαιτέρω εξευρωπαϊσμός της Τουρκίας γίνεται λιγότερο επίκαιρος καθώς η υπαρξιακή συζήτηση για το ρόλο του πολιτικού Ισλάμ και την επίδρασή του σε σχέση με την εκκοσμίκευση κυριαρχεί στη συζήτηση. Άλλες υπαρξιακές ανησυχίες με εμφανείς επιδράσεις στην Ε.Ε. όπως το κουρδικό ζήτημα (η ενσωμάτωση των Κούρδων και άλλων στην κοινωνία και κατά πόσο το αποτέλεσμα του να είσαι Τούρκος αποτελεί μια ταυτότητα ένταξης), καθώς και η επίλυση του Κυπριακού, βρίσκονται σε δεύτερο πλάνο.


Επομένως, μια νέα περίοδος αναμονής έχει αρχίσει, όπου οι υπέρμαχοι της διαδικασίας ένταξης κάνουν ό, τι μπορούν για να τη διατηρήσουν και να εξασφαλίσουν ότι τα κέρδη των λίγων τελευταίων ετών (νομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις, μεγαλύτερος ρόλος της κοινωνίας των πολιτών, αυξανόμενες ανταλλαγές σπουδαστών κλπ) είναι μη αναστρέψιμα, μέχρι η Τουρκία να επαναπροσδιοριστεί εκ νέου. Ο χρόνος έχει δείξει ότι η αλλαγή στην Τουρκία παίρνει χρόνο και, σε τελική ανάλυση, αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να δεχτούμε τη διαδικασία ως έχει, κάνοντας ό, τι μπορούμε για να τη διατηρήσουμε σε εξέλιξη.


Θανάσης/Παύλος: Αλήθεια, γιατί το όνομα “τήλαφος”; Υπάρχει ένα κυρίαρχο κίνητρο του δημιουργού ή των συμμετεχόντων στο Τήλαφος-αναδασωτέα; Μπορείς να μας αναλύσεις σύντομα την ως τώρα συμμετοχή των πολιτών είτε μέσα από τις δημόσιες καταχωρήσεις τους είτε μέσα από την προσωπική επαφή τους μαζί σου;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Όταν κάποιος δημιουργεί κάτι καινούργιο, έχει την θαυμάσια ευκαιρία να το βαφτίσει. Το “Τήλαφος”, στα Αγγλικά “ti-la-phos”, είναι ένα ακρωνύμιο για το “Time Lapse Photographs”. Tilaphos είναι το όνομα μιας μικρής εφαρμογής ανοιχτού κώδικα, παραπαίδι μιας μεγαλύτερης εφαρμογής καταγραφής οδικών προβλημάτων και άλλων δεδομένων δημοσίου ενδιαφέροντος. Έμοιαζε η λέξη τόσο πολύ με ελληνική, που κάποιοι από την κοινότητα της TCL (γλώσσα προγραμματισμού στην οποία είναι γραμμένη η εφαρμογή) ρωτούσαν τί σημαίνει στα ελληνικά. Στα ελληνικά λοιπόν σημαίνει “Τηλεματική Απεικόνιση Οδικών Συμβάντων” – “Τηλ-απ-ος” όπου το “π” τρέπεται σε “φ” επειδή το “ο” του “Οδικών” δασύνεται (στα αρχαία). Έτσι, μαζί με το νέο ιστολόγιο, δημιουργήθηκε και ένα καινούριο όνομα.
Το θέμα της δημόσιας πληροφορίας με απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια. Είναι το βαθύτερο κίνητρό μου πίσω απ’ τη δημιουργία του Τήλαφου-αναδασωτέα. Τα γεγονότα του προηγούμενου καλοκαιριού με τις πυρκαϊές, με ώθησαν στην αρχική δημιουργία του Τήλαφου και στις καταγραφές των καμένων με GPS, σαν μια προσωπική διέξοδο στη θλίψη για το δάσος που είχα δίπλα στο σπίτι μου και που χάθηκε.


Η αποδοχή που είχε ο Τήλαφος με τις καταγραφές των καμένων με GPS με εξέπληξε. Έλαβα δεκάδες μηνύματα από ανθρώπους που έβρισκαν την προσπάθεια αξιόλογη, ίσως γιατί ταυτίζονταν με τη δική τους ανάγκη να βρουν μια διέξοδο στην γενική ανοργανωσιά και απραξία που επικρατεί στο θέμα αυτό απ’ την πλευρά της πολιτείας, που αδυνατεί να διοχετεύσει τις αγωνίες και τις ανάγκες των ανθρώπων που ενδιαφέρονται για το περιβάλλον σε δημιουργικές πράξεις.


Το ενδιαφέρον χιλιάδων Ελλήνων επισκεπτών, και τα πολλά μηνύματα συμπαράστασης, στο διάστημα των 2-3 πρώτων μηνών του Τήλαφου, ήταν σημαντικά για μένα, ιδίως επειδή το ιστολόγιο εξ αρχής την οργισμένη αλλά εύκολη διαμαρτυρία, που συνήθως ελκύει ομονοούντες δυσαρεστημένους και αυξάνει τις επισκέψεις, ενώ ίσως μακροχρόνια οδηγεί περισσότερο στον πεσιμισμό και στην ηττοπάθεια.


Ταυτόχρονα διαπίστωνα και δύο νέα πράγματα:


α. Ακόμα και οι θερμότεροι υποστηρικτές της προσπάθειας καταγραφής με GPS, απ’ τους οποίους κάποιοι είχαν και άμεση σχέση με το επιστημονικό αντικείμενο, είχαν μεγάλη δυσκολία πρακτικής συνδρομής με δικές τους καταγραφές με GPS. Για μένα ήταν πιο εύκολο, γιατί αντικατέστησα κάποιο χρόνο αθλητικής άσκησης με οδοιπορία στα καμένα, για άλλους όμως αυτό ήταν πολύ δύσκολο ή ακατόρθωτο.


Τελικά κατάλαβα ότι παρ’ όλες τις καλές προθέσεις, τις δικές μου και των άλλων, μαζικό πρακτικό αποτέλεσμα ήταν πολύ δύσκολο να επιτευχθεί και η προσπάθεια δεν θα κατάφερνε να αποδώσει χρήσιμους καρπούς, όχι γιατί συναντούσε αδιαφορία, αλλά γιατί οι μέθοδοι που πρότεινε ο Τήλαφος δεν μπορούσαν να ακολουθηθούν από το κοινό του.


β. Συζητήσεις με τον Ηλία Τζηρίτη της WWF και με δασικούς, οδήγησε γρήγορα στην διερεύνηση άλλων πηγών δεδομένων και στην “ανακάλυψη” της πηγής του Εθνικού Τυπογραφείου. Ο ιστότοπος του Ε.Τ. μου ήταν γνωστός από παλιά, όμως την πραγματική αξία ενός εργαλείου την ανακαλύπτει κανείς μόνον όταν το χρειάζεται. Τα ελλιπή έστω, όσον αφορά τις συντεταγμένες, δεδομένα που δημοσιεύονται στο ΦΕΚ από τα δασαρχεία έδωσαν την απάντηση για το πως θα μπορούσε να δοθεί δημιουργική διέξοδος στην ανάγκη φίλων του δάσους και επισκεπτών του Τήλαφου να προσφέρουν κάτι παραπάνω, χωρίς να μπουν στη δοκιμασία της οδοιπορίας στα καμένα.


Η εμπειρία του Τήλαφου-αναδασωτέα δείχνει πάντως ότι αυτοί που συμμετέχουν ενεργά είναι άνθρωποι που είχαν ήδη ένα προσωπικό ενδιαφέρον για περιβαλλοντικά θέματα, πριν ανακαλύψουν τον Τήλαφο. Το κοινό κίνητρο αυτών που συμμετέχουμε στην προσπάθεια είναι το ενδιαφέρον και η αγωνία για την διαφύλαξη του φυσικού και δασικού πλούτου. Δεν είναι τυχαίο ότι το μεγαλύτερο μέρος όσων καταχωρούν δεδομένα είναι φίλοι ή μέλη οικολογικών οργανώσεων ή ιστοτόπων.


Θανάσης/Παύλος: Τι περιμένεις εσύ και τι το κοινό του datablog από την προσπάθεια αυτή; Πώς οργανώνεται και αναδεικνύεται μια καταχώρηση;


Τήλαφος: Το datablog είναι ένα διαδικτυακό πείραμα συλλογικότητας: “Διαδικτυακό”, γιατί παρουσιάζεται, συλλέγει και διαχέει πληροφορίες αποκλειστικά μέσω του διαδικτύου. “Πείραμα” γιατί η προσπάθεια έχει μια αρχή μια διάρκεια και ένα τέλος (δεδομένου και του πεπερασμένου των κηρύξεων που υπάρχουν), στο οποίο προσπαθεί να φτάσει αποδεικνύοντας μια υπόθεση: ότι αυτά που φαίνονται δύσκολο να γίνουν από την πολιτεία, είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο εύκολα, και μπορούν να γίνουν από μια χούφτα εθελοντών με μηδενικό κόστος. “Συλλογικότητας”, γιατί η καταχώριση των δεδομένων είναι συλλογική, και τα δεδομένα ανήκουν σε όλους όσους τα χρειάζονται χωρίς κανέναν απολύτως όρο ή περιορισμό.


Το κοινό ζητούμενο είναι να διαχυθεί στο ελληνικό διαδίκτυο αξιόπιστη δημόσια πληροφορία σχετικά με τις δασικές εκτάσεις που χάνονται, ώστε να γίνει κατανοητό, με αποδείξεις, ότι η συρρίκνωση της δασικής γης του τόπου μας είναι μια υπόθεση που συμβαίνει δίπλα μας κάθε μέρα. Υπάρχει ανάγκη για λεπτομερή και αξιόπιστη πρωτογενή πληροφορία που να είναι αξιοποιήσιμη από επιστήμονες, αλλά και που να μπορεί να φανεί χρήσιμη ταυτόχρονα και στον απλό πολίτη και τους δημοσιογράφους. Το datablog δεν κάνει τίποτα άλλο από το να αναδεικνύει με σύγχρονα ηλεκτρονικά εργαλεία την πληροφορία που υπάρχει κρυμμένη στα ΦΕΚ. Για το λόγο αυτό, παρατίθεται πάντα μαζί με την πληροφορία και ο σύνδεσμος που οδηγεί στην σχετική σελίδα του ΦΕΚ, ώστε να επαληθεύονται άμεσα τα δεδομένα από όποιον το επιθυμεί.


Δεν θα έλεγα ότι οι καταχωρίσεις “οργανώνονται” με κάποιον τρόπο, αν και μερικές φορές υπάρχει κατεύθυνση για το που θα ήταν καλύτερο να εστιάσουμε. Το ερώτημα π.χ. “πρώτα χάρτες ή πρώτα στατιστικά;” Δεν έχει απαντηθεί ακόμα. Υπάρχουν οδηγίες χρήσης σε 3 βίντεο και 1 howto με εικόνες, και όποιος θέλει να συμμετάσχει χρησιμοποιεί ελεύθερα ένα εργαλείο online για να κάνει την καταχώριση.


Σε μία εξαιρετική περίπτωση συμμετοχής, αυτήν της Καλλιόπης Χαρκιανάκη, η οποία διέθεσε πάρα πολύ προσωπικό χρόνο για την καταχώριση δεδομένων και απέκτησε έτσι ιδιαίτερη εμπειρία, έγινε χρήση ενός πιο εξελιγμένου εργαλείου διαχείρισης που δεν είναι διαθέσιμο στους υπόλοιπους λόγω του κινδύνου εισαγωγής μαζικών σφαλμάτων, αλλά που βοηθάει στην μείωση του χρόνου καταχώρισης μεγάλου αριθμού δεδομένων, με δημιουργία ενός είδους “γραμμής παραγωγής”.


Η συμμετοχή και άλλων στην καταχώριση των δεδομένων, βοήθησε πάρα πολύ στη διόρθωση σφαλμάτων του κώδικα και στη βελτίωση της λειτουργίας του datablog και των εργαλείων του, γεγονός φυσικά ανεκτίμητο για κάθε εγχείρημα τέτοιου είδους.


Θανάσης/Παύλος: Πως επιτεύχθηκε η τεχνική υλοποίηση του datablog και πως σκεφτήκατε να αντιμετωπίσετε τη διαχείριση και τη διάθεση των δεδομένων που συγκεντρώνονται σε αυτό;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Με πολύ προσωπικό χρόνο και πολύ λιγότερο ύπνο!


Το πρώτο ζητούμενο στην τεχνική υλοποίηση ήταν το μηδενικό κόστος. Η ανάγκη να υπάρχουν διαθέσιμα τα δεδομένα για πολλά χρόνια, χωρίς να πρέπει κάποιος να πληρώνει από την τσέπη του το λογαριασμό για τη χωρητικότητα, τη συντήρηση του εξυπηρετητή, τα καθημερινά backup κλπ ήταν καθοριστική. Για τους δικούς τους λόγους, διάφορες μεγάλες εταιρείες προσφέρουν δωρεάν αποθηκευτική χωρητικότητα, τηλεπικοινωνιακή χωρητικότητα και τεχνολογικές διευκολύνσεις που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν κατάλληλα.


Το δεύτερο ζητούμενο ήταν να υπάρχει δυνατότητα δυναμικής αναζήτησης των δεδομένων με υπάρχοντα κοινά εργαλεία, ώστε να διευκολύνεται τα μέγιστα ο τελικός χρήστης. Σε αυτό περιλαμβάνονται και οι μηχανές αναζήτησης, που αποτελούν έναν από τους κυριότερους τρόπους ανεύρεσης της πληροφορίας μέσα στο θόρυβο του διαδικτύου. Η εφαρμογή αναζήτησης του Εθνικού Τυπογραφείου ήταν ένα παράδειγμα προς αποφυγή, γιατί ενώ είναι καλή για γενικές αναζητήσεις ΦΕΚ, δεν είναι προσαρμοσμένη στην αναζήτηση αναδασωτέων εκτάσεων, κάνοντας έτσι πολύ δύσκολη έως αδύνατη την ανάκτηση των δεδομένων. Επίσης το περιεχόμενο των ΦΕΚ δεν είναι προσπελάσιμο από τις μηχανές αναζήτησης.


Το τρίτο ζητούμενο ήταν να βρεθούν / δημιουργηθούν τα κατάλληλα εργαλεία που να αξιοποιούν τα δεδομένα για τον τελικό, πιθανώς μη ειδικό, χρήστη ώστε να έχει ενδιαφέρον να τα αναζητήσει ή να τα μελετήσει χωρίς άλλες διαμεσολαβήσεις.


Το τέταρτο και πολύ σημαντικό ζητούμενο ήταν να βρεθεί ένας τρόπος για να γίνεται η καταχώριση από τους χρήστες χωρίς να κρύβονται τα δεδομένα αλλά να αναδεικνύονται μαζί με το όνομα του καταχωρητή, επιτρέποντας την άμεση χρήση τους, ακόμα κι αν περιέχουν λάθη, επιβραβεύοντας έτσι την προσφορά. Αυτή η ονομαστική αναφορά στη συνεισφορά του καθενός (attribution of credit) είναι πολύ σημαντική συνθήκη για τη λειτουργία του Τήλαφου.


Αφού η εύρεση δωρητή για έναν εξυπηρετητή αποκλείστηκε για την ώρα, θα έπρεπε να εκμεταλλευτούμε τη δυνατότητα δωρεάν φιλοξενίας που προσφέρεται από εταιρείες, κυρίως με τη μορφή των ιστολογίων. Αυτό είχε το πλεονέκτημα ότι το feed θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν μια μορφή web service, ιδίως αν επέτρεπε αναζήτηση με παραμέτρους. Εξετάστηκαν διάφορες περιπτώσεις και επιλέχτηκε η πλατφόρμα που προσέφερε η Google με τον Blogger γιατί: α) επιτρέπει τον προγραμματισμό σελίδων με javascript, άρα διευκολύνει στον προγραμματισμό των εργαλείων β) έχει ανοιχτό API για το feed το οποίο είναι μάλιστα σε μορφή JSON+script που δίνει τη δυνατότητα χρήσης του από οποιαδήποτε σελίδα χωρίς περιορισμούς, γ) προσφέρει έναν συνδυασμό αποθηκευτικής χωρητικότητας που στο σύνολό της ξεπερνά τα 7GB, δ) δίνει τη δυνατότητα να καταχωρούνται δεδομένα με τη μορφή σχολίων σε άρθρα, τα οποία είναι εμφανή σε όλους μαζί με το όνομα του καταχωρητή και διαθέσιμα και αυτά στο feed.


Έχουμε δηλαδή ένα blog που το περιεχόμενό του είναι καθαρά πρωτογενή δεδομένα κι όχι ειδήσεις, την καταχώριση των οποίων κάνουν με εργαλεία γραμμένα σε javascript οι χρήστες του, που δίνει τη δυνατότητα παρουσίασης της πληροφορίας σε χάρτες ή σε λογιστικά φύλλα κλπ, ή τα προσφέρει σαν ένα είδος web service μέσω ενός feed. Τον συνδυασμό όλων αυτών σε ένα ιστολόγιο, που είναι και μια καινοτομία στον τρόπο χρήσης της τεχνολογίας των blog, τον ονόμασα datablog, αλλά ο όρος datablog δεν έιναι καινούριος. Φυσικά, μια τέτοια τεχνική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για οποιαδήποτε πληροφορία μπορεί να δομηθεί πάνω σε κάποια συγκεκριμένη φόρμα.


Ένα μεγάλο θέμα με την καταχώριση δεδομένων από ανεκπαίδευτους χρήστες είναι η διόρθωση των σφαλμάτων. Κάποιες κατηγορίες σφαλμάτων είναι εξ ίσου ή περισσότερο χρονοβόρες από την αρχική εισαγωγή των δεδομένων, γιατί απαιτούν περισσότερη αναζήτηση, και γίνονται πάντα εκτός “γραμμής παραγωγής”. Η ελπίδα, που μέχρι σήμερα ευτυχώς επιβεβαιώνεται, είναι να υπάρχουν όσο το δυνατόν λιγότερα σφάλματα, για να αποφεύγεται το χάσιμο χρόνου και η απογοήτευση που δημιουργούν τα λάθη σε όλους.


Ένας από τους στόχους της προσπάθειας, που θα αρχίσει να υλοποιείται τώρα επειδή χρειαζόταν να υπάρξουν δεδομένα για να αρχίσει, είναι η διάθεση μικρών εργαλείων, widget, που να μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε οποιαδήποτε σελίδα στο διαδίκτυο για προβολή στοιχείων του datablog χωρίς να χρειάζεται κανείς να το επισκεφτεί. Με τον τρόπο αυτό ελπίζουμε να κάνουμε ευκολότερη την διάχυση της πληροφορίας που θα υπάρχει διαθέσιμη.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει για σένα το web 2.0; Ποιες εφαρμογές microformating θα μπορούσαν να προκύψουν από ανάλογες προσπάθειες;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Η έννοια “web 2.0″ είναι νομίζω αρκετά ρευστή. Για μένα, αυτά που υποστηρίζει ο εφευρέτης του web Tim Burners Lee βρίσκονται πολύ κοντά στο νόημα μιας νέας φάσης του παγκόσμιου ιστού, χωρίς φυσικά να μπορεί κανείς να αποκλείσει τους απίθανους άλλους δρόμους που μπορεί να ακολουθήσει η ανθρώπινη φαντασία. Όμως στον τεράστιο διαδικτυακό ιστό που έχει δημιουργηθεί, υπάρχουν ήδη σχεδόν άπειρες πληροφορίες σε μορφή κειμένου, σε σχέση με το μέγεθος των ανθρωπίνων δυνατοτήτων αναζήτησης τους. Αυτό που δεν υπάρχει σε ικανοποιητικό βαθμό, είναι μια τυποποιημένη φόρμα, ένας σκελετός πάνω στον οποίο να χτίζονται οι πληροφορίες αυτές και ο οποίος να τις περιγράφει, έτσι ώστε να καθίστανται αυτόματα επεξεργάσιμες από τις μηχανές. Είναι αυτό που ο Tim Burners Lee ονομάζει σημασιολογικό ιστό (semantic web).


Οι περισσότεροι ιστότοποι, και αυτό ισχύει φυσικά και για την Ελλάδα, φαίνεται να είναι σχεδιασμένοι έτσι που απλώς να υποκαθιστούν κείμενο και γραφικά τυπωμένα σε χαρτί. Αυτό όμως δεν βοηθάει στη προσπέλαση της πληροφορίας που βρίσκεται “χύμα” σε εκατομμύρια σελίδες, γιατί χωρίς τα κατάλληλα εργαλεία, είναι αδύνατον να αξιοποιηθεί από τον άνθρωπο.


Κατά την άποψη του Tim Burners Lee, όπως τη διαβάζω στο βιβλίο του “Υφ@ινοντας τον Π@γκόσμιο Ιστό“, το επόμενο βήμα για την εξέλιξη του ιστού είναι η δημιουργία μηχανών που να μπορούν να προσθέτουν μια λογική διεργασία στις αναζητήσεις περιεχομένου, έτσι ώστε αντί να ψάχνουμε σελίδες που να περιέχουν λέξεις κλειδιά, να ψάχνουμε για πληροφορίες που απαντούν ερωτήσεις γενικού περιεχομένου, που στην περίπτωση των αναδασωτέων θα μπορούσε να είναι “Ποιός είναι ο δήμος που παρουσιάζει τον μεγαλύτερο αριθμό καταπατήσεων στην Ελλάδα, ανά κάτοικο ανά στρέμμα;” Μια μηχανή αναζήτησης στο Σημασιολογικό Ιστό θα επισκέπτονταν το datablog για τα αναδασωτέα και θα έβρισκε εκεί κάποιες απαντήσεις, χρησιμοποιώντας την εσωτερική σήμανση των δεδομένων.


Έναν τέτοιο ρόλο παίζει σε ικανοποιητικό βαθμό η τεχνολογία των microformats: χωρίς να αλλάξει η εμφάνιση των σελίδων ενός ιστοτόπου, με μόνη παρέμβαση στο περιεχόμενο των τυπικών κατηγορημάτων (attributes) της HTML, class και title, και κάποιες άλλες συμβάσεις κωδικοποίησης, είναι δυνατόν να κατασκευαστεί σε HTML η δομή που χρειάζεται ένας φυλλομετρητής για να βγάλει νόημα από την πληροφορία που παρουσιάζει. Τρέχουσες εφαρμογές των microformats υπάρχουν πολλές, και αν δεν κάνω λάθος, στο μέλλον οι νέες εκδόσεις του Firefox θα παρέχουν ενσωματωμένη τη δυνατότητα αξιοποίησης τους, που σήμερα υπάρχει σε plugins όπως Operator, Tails Export κ.ά. Mπορεί κανείς για παράδειγμα να στείλει με ένα κλικ μια πλήρη διεύθυνση με τηλέφωνα κατ’ ευθείαν στο κινητό του από τη σελίδα του ιστού όπου εμφανίζεται ανάμεσα στο κείμενο, χωρίς να χρειαστεί να αντιγράψει τίποτε. Μπορεί να δει χάρτες με πληροφορίες που υπάρχουν σε σελίδες χωρίς να ασχολείται με την ανεύρεση ή την εισαγωγή των συντεταγμένων. Σκεφτείτε τις σελίδες ΦΕΚ του Εθνικού Τυπογραφείου για τα αναδασωτέα σημασμένες σύμφωνα με την προδιαγραφή των microformats, και πόσο πιο εύκολη θα ήταν η ανάκτηση των πληροφοριών που περιέχουν.


Το datablog για τα αναδασωτέα, λειτουργεί ακριβώς έτσι: σημαίνει τα δεδομένα στο εργαλείο εισαγωγής από το ΦΕΚ έτσι ώστε, όταν επικολληθούν στο datablog, να περιέχουν την κατάλληλη δομή για αναγνώριση της πληροφορίας από τα εργαλεία παρουσίασης, ενώ ταυτόχρονα παρουσιάζει τα δεδομένα σε μορφή κατάλληλη και για ανάγνωση απευθείας από τους χρήστες. Λόγω περιορισμών στον κώδικα HTML που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα σχόλια του blogger, η μορφή της σήμανσης που υπάρχει στα δεδομένα/σχόλια είναι παρόμοια με τα microformats αλλά όχι ίδια, και χρειάζεται ένα ακόμα στάδιο για να γίνει απολύτως συμβατή. Η παραγωγή δομένων με την τελική αυτή μορφή, που χρησιμοποιεί τις προδιαγραφές των microformats adr και hCalendar θα αρχίσει σύντομα.


Η εφαρμογή των προδιαγραφών microformats μπορεί να γίνει σήμερα σε οποιαδήποτε σελίδα έχει κάποιος δυνατότητα να τροποποιήσει τον κώδικα HTML. Επίσης είναι δυνατή η δημιουργία νέων προδιαγραφών πάνω στις αρχές των microformats για δεδομένα που δεν καλύπτονται από τις υπάρχουσες προδιαγραφές. Κατά κανόνα προσφέρονται για τέτοια κωδικοποίηση ονόματα και διευθύνσεις, ημερολόγια και συμβάντα. Κάθε σελίδα που έχει έστω και ένα τέτοιο κομμάτι πληροφορίας μπορεί να το κωδικοποιήσει εύκολα σύμφωνα με κάποια απ’ τις προδιαγραφές των microformats, δίνοντας στους επισκέπτες της τη δυνατότητα της αξιοποίησης των εργαλείων του semantic web που ήδη υπάρχουν.


Υπάρχει φυσικά και η κοινωνική πλευρά του web 2.0, τα κοινωνικά μέσα, τα οποία προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες επικοινωνίας και σχηματισμού κοινωνικών δικτύων και ομάδων ενδιαφερόντων, και απολαμβάνουν ήδη τρομερή δημοτικότητα στο διαδίκτυο. Δεν αμφιβάλλω καθόλου για τον κοινωνικό ρόλο που παίζουν τα κοινωνικά μέσα, έχω όμως σοβαρές επιφυλάξεις κατά πόσο αυτή η ελευθερία έκφρασης αποτελεί μορφή “ηλεκτρονικής δημοκρατίας”. Η ελευθερία στην έκφραση είναι εξαιρετικά σημαντική, δεν είναι όμως η μόνη αξία της δημοκρατίας. Τα κοινωνικά μέσα ισορροπούν σε έναν βαθμό την έλλειψη ισηγορίας που υπάρχει στα σύγχρονα δυτικά κοινοβουλευτικά καθεστώτα, χωρίς φυσικά να αναπληρώνουν το θεσμικό κενό: αυτό που έχει νόημα είναι να ακούγονται οι απόψεις σε μια πολιτική αγορά, γεγονός που θα επιτρέπει στους πολιτες να συμμετέχουν ενημερωμένοι στις πολιτικές αποφάσεις. Στην πραγματικότητα, χωρίς την δυνατότητα συμμετοχής στις πολιτικές αποφάσεις, η ελευθερία στην έκφραση μοιάζει να είναι πολιτικά ένα κενό γράμμα, λειτουργώντας κυρίως εκτονωτικά ή σαν διαμαρτυρία, χωρίς όμως να αποδίδει σημαντικά πρακτικά αποτελέσματα στο πολιτικό επίπεδο, τουλάχιστον μέχρι τώρα.


Μ’ αυτή τη λογική κατά νου, ο Τήλαφος-αναδασωτέα προσπαθεί να αποκρυσταλλώσει τη συμμετοχή των φίλων του στο ιστολόγιο σε ένα απτό αποτέλεσμα χρήσιμο σε όλους τους πολίτες.


Θανάσης/Παύλος: Πότε μια πληροφορία μπορεί να θεωρείται ότι είναι ανοικτή (αδειοδότηση, internet web service); Ποιά είναι η εμπειρία σου απο την εγχώρια ή διεθνή δημόσια διοίκηση για την συλλογή δεδομένων;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Μια πληροφορία στο χαρτί στη σημερινή εποχή είναι πρακτικά μια κλειστή πληροφορία. Μπορεί να φανταστεί κανείς έναν μεταπτυχιακό φοιτητή δασολογίας να θέλει να γράψει ένα paper για την υποχώρηση των δασικών εκτάσεων στην Ελλάδα, και να πρέπει να καταχωρήσει ένα-ένα όλα τα δεδομένα που υπάρχουν δημοσιευμένα στο ΦΕΚ; Απλώς δεν θα γράψει ποτέ το paper, γιατί θα προτιμήσει ένα άλλο θέμα. Η πολιτεία μπορεί να απαντά, εθελοτυφλώντας, ότι η πληροφορία αυτή είναι ανοιχτή και διατίθεται ελεύθερα, όμως στην πραγματικότητα είναι σχεδόν κλειστή γιατί δεν μπορεί να αξιοποιηθεί με τα σημερινά μέσα και τους σημερινούς ρυθμούς παραγωγής περιεχομένου και γνώσης. Σκεφτείτε τι θα υπήρχε από τον Τήλαφο-αναδασωτέα αν το Εθνικό Τυπογραφείο δεν έδινε καν τη δυνατότητα να δει κανείς τα ΦΕΚ από το διαδίκτυο, όπως συνέβαινε πρίν μερικά χρόνια: θα υπήρχαν σήμερα 10 καταγραφές καμένων με GPS, αντί για τις 1830 καταχωρήσεις κηρύξεων αναδασωτέων που δημιουργήθηκαν σε έναν μήνα. Με λίγα λόγια, δεν αρκεί μόνον να υπάρχει δημοσιευμένη κάπου η πληροφορία, πρέπει και η αξιοποίησή της να μην κοστίζει μια περιουσία γιατί τότε δεν μπορεί να θεωρείται ανοιχτή και ελεύθερη για χρήση.


Η πρώτη ερώτηση που πρέπει να απαντηθεί, είναι αν θέλουμε η πληροφορία να κυκλοφορήσει στο διαδίκτυο και για ποια χρήση. Εφ’ όσον η απάντηση είναι “ναί”, τότε υπάρχουν τρεις τρόποι παρουσίασης: για ανθρώπους αναγνώστες, για μηχανές ή και για τα δύο μαζί. Οι περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου έχουν απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα “ναι” και παρέχουν την πληροφορία τις περισσότερες φορές ελεύθερες για οποιαδήποτε χρήση (public domain). Αποτέλεσμα είναι να έχουν δημιουργηθεί πάρα πολλές υπηρεσίες δεδομένων μέσω διαδικτύου και πρότυπα μορφοποίησης των δεδομένων έτσι ώστε να είναι αξιοποιήσιμα και από μηχανές και από ενδιάμεσους ή τελικούς χρήστες. Οι πολίτες και οι οργανισμοί που έχουν ενδιαφέρον στη χρήση τους, παράγουν έτσι πολύ ευκολότερα πολύ καλύτερα ποιοτικά και ποσοτικά αποτελέσματα στην εργασία τους, ενώ οι υπόλοιποι πολίτες είναι πολύ καλύτερα ενημερωμένοι για το τί συμβαίνει. Η πρόβλεψη για πρόσβαση σε ελεύθερη δημόσια πληροφορία υπάρχει και στο Ελληνικό Σύνταγμα στο Αρθρο 5A -(Δικαίωμα στην πληροφόρηση) όπου ρητά αναφέρεται το δικάιωμα συμμετοχής του πολίτη στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Θεωρητικά λοιπόν η Ελληνική πολιτεία έχει απαντήσει στην ερώτηση ανεπιφύλακτα “ναί”.


Αναζήτησα πρόσφατα δεδομένα από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας. Η ΕΣΥΕ συγκεντρώνει εδώ και πάρα πολλές δεκαετίες τεράστιο αριθμό από αξιόπιστα δεδομένα για σημαντικά μεγέθη της ελληνικής κοινωνίας, και επικράτειας (μέχρι και σε επίπεδο οικισμού) και τα διαθέτει ελεύθερα χωρίς περιορισμούς στη χρήση, αναφέροντας μάλιστα στην παρουσίασή της ότι χρήστες των στοιχείων είναι “ο επιχειρηματικός κόσμος, επιστήμονες, μελετητές και αναλυτές, αλλά και απλοί πολίτες”. Τα περισσότερα από αυτά διατίθενται όμως μόνον σε μορφή PDF, ενώ μερικά σε μορφή XLS. Μια τέτοια αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης είναι απαραίτητο να είναι σε αυστηρά τυποποιημένη μορφή ώστε να αποφεύγονται λάθη και διπλοεγγραφές (ή παραλείψεις) της ίδιας πληροφορίας, και η αβεβαιότητα για την κωδικοποίηση της. Παραδείγματα διπλοεγγραφών ή παραλείψεων υπάρχουν στα δεδομένα της ΕΣΥΕ, ακόμα και στα αρχεία XLS και οφείλονται, απ’ όσο μπορώ να κρίνω, σε παρεμβάσεις με το χέρι στα τελικά έγγραφα.


Από όσα γνωρίζω, η δημόσια διοίκηση και πολλοί οργανισμοί δημόσιου χαρακτήρα (π.χ. πανεπιστήμια) παράγουν σημαντικό αριθμό πρωτογενών δεδομένων υψηλής ποιότητας. Το πρόβλημα που δεν έχει ακόμα λυθεί είναι ότι δεν έχουν πολιτική διάθεσης των δεδομένων αυτών στο κοινό. Η χειρότερη επιβεβαίωση της έλλειψης αυτής της πολιτικής κατεύθυνσης είναι τα κείμενα που αναρτούν κάποιοι απ’ αυτούς τους οργανισμούς ως στόχους τους στις ιστοσελίδες τους. Σχεδόν πουθενά δεν αναφέρεται η εξυπηρέτηση του πολίτη και του επαγγελματία με αξιόπιστα δεδομένα. Το ΥΠΕΧΩΔΕ είναι δυστυχώς ένα τέτοιο παράδειγμα, παρ’ όλο που είναι το υπουργείο των έργων και των μηχανικών. Ο Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) είναι άλλο ένα λυπηρό παράδειγμα τέτοιου οργανισμού: απευθύνεται στους Έλληνες υπηκόους αποκλειστικά στα …Αγγλικά.


Θανάσης/Παύλος: Τι σημαίνει τελικά δημόσια πληροφορία; Πόσο δύσκολο είναι ας πούμε για τον Οργανισμό Κτηματολογίου και Χαρτογραφήσεων Ελλάδας (ΟΚΧΕ) να υλοποιήσει το Κτηματολόγιο μέσα από ένα ανάλογα ευέλικτο σχήμα; Μια τέτοια πρόταση θα ήταν ουτοπική;


Δημήτρης Ζαχαριάδης: Το σύνθημα “Η δημόσια πληροφορία ανήκει στον πολίτη” που έχει ο Τήλαφος για κεφαλίδα είναι μια ταυτολογία: Δημόσιο είναι εξ ορισμού κάτι που ανήκει από κοινού στους πολίτες. Όμως στην Ελλάδα είναι ακόμη το ζητούμενο, επειδή η δημόσια πληροφορία, που παράγεται με χρήματα του φορολογούμενου πολίτη, είναι κλεισμένη στα συρτάρια των υπαλλήλων της διοίκησης, σαν να ήταν ιδιοκτησία τους.


Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δεν ορίζεται σαν ιδιωτική: σχεδόν οτιδήποτε μπορεί να προσπελαστεί από το κοινό, ανήκει στη δημόσια σφαίρα: οι δρόμοι, τα πεζοδρόμια, τα οικοδομικά τετράγωνα, τα όρια των χωραφιών, των ποταμιών, των δασών, του αιγιαλού. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που συλλέγεται με δημόσιο χρήμα και δεν υφίσταται τους περιορισμούς των άρθρων 9, 9Α και 19 του Συντάγματος για προστασία των προσωπικών δεδομένων και του απορρήτου των επικοινωνιών. Έρευνες, πνευματικές ή καλλιτεχνικές δημιουργίες που που έγιναν κατά παραγγελία ή με χρήματα, ή κληροδοτήθηκαν στο δημόσιο το οποίο κατέχει και τα πνευματικά τους δικαιώματα, στατιστικά δεδομένα, εκλογικά αποτελέσματα. Δημόσια είναι κάθε πληροφορία που δημοσιεύεται στο ΦΕΚ, οι υποχρεωτικές πληροφορίες που απαιτούνται στα δημόσια έγγραφα (όπως τα ονόματα των οδών, οι ταχυδρομικοί κώδικες, τα όρια της επικράτειας, των νομών, των δήμων κλπ) ή / και που ορίζονται με νόμους του κράτους.


Ο ΟΚΧΕ για παράδειγμα έχει συλλέξει τα χωρικά δεδομένα της επικράτειας είτε πρωτογενώς με χρηματοδότηση από την ετήσια επιχορήγηση του κράτους από τους προϋπολογισμούς του ΥΠΕΧΩΔΕ και των δημοσίων επενδύσεων , είτε με ανταποδοτικά τέλη από τους πολίτες, είτε δευτερογενώς από άλλους οργανισμούς του δημοσίου που υποχρεούνται από το νόμο να του τα παρέχουν. Δεν παρέχει όμως ΚΑΜΜΙΑ πληροφορία δωρεάν, ούτε καν τα “απλής ακρίβειας” όρια των δήμων και κοινοτήτων του Καποδίστρια, που κοστίζουν το εξωφρενικό ποσό των 1450€, και διατίθενται με όρους copyright που καθιστούν την χρήση τους στο διαδίκτυο παράνομη. Δεν μιλώ βέβαια για το σύνολο του Κτηματολογίου, αφού εκεί μπορεί ίσως να μπουν και ζητήματα προσωπικών δεδομένων για θέματα ιδιοκτησίας, αλλά για στοιχειώδη χωρικά δεδομένα για τη διοικητική δομή της χώρας. Η τεχνική δυσκολία υλοποίησης μιας πολιτικής απελευθέρωσης τέτοιας πληροφορίας στο διαδίκτυο είναι μηδενική, αφού η τεχνολογία διάθεσής της είναι ώριμη και μάλιστα ελεύθερη για χρήση και με τη μορφή λογισμικού ανοιχτού κώδικα. Αν ο ΟΚΧΕ έδινε την άδεια για ελεύθερη χρήση αυτής της πληροφορίας, είμαι βέβαιος ότι θα βρισκόταν πολλοί να την προσφέρουν στο διαδίκτυο. Ο Τήλαφος θα μπορούσε να είναι ένας από αυτούς, χρησιμοποιώντας μάλιστα μια τεχνική προδιαγραφή στηριγμένη στις αρχές των microformats.


Τα αποτελέσματα της κοντόφθαλμης πολιτικής που ισχύει σήμερα μπορείτε να τα διαπιστώσει κανείς ψάχνοντας στο διαδίκτυο για τα όρια διοικητικών περιοχών που ανέφερα πριν ή για άλλα χωρικά δεδομένα της Ελλάδας. Τα μόνα που κυκλοφορούν ελεύθερα προέρχονται από αμερικανικά πανεπιστήμια, αφορούν το πολύ-πολύ όρια νομών, είναι ηλικίας πολλών δεκαετιών και ακρίβειας τελείως ακατάλληλης για πρακτική χρήση από κάποιον που ζει στην Ελλάδα. Υπάρχουν άλλες διεθνείς πηγές που έχουν μάλιστα και συμμετοχική βάση, όπως το geonames.org, οι οποίες ήδη παρέχουν μαζικά σημειακά δεδομένα και για την Ελλάδα μέσω web service, αλλά πουθενά δεν εμφανίζεται επίσημη ελληνική πηγή ελεύθερων χωρικών δεδομένων ή έστω και πανεπιστήμιο. Εντύπωση προκαλεί και το γεγονός ότι ακόμα και η ΕΣΥΕ που διαθέτει δωρεάν τα στατιστικά στοιχεία, τα τοπογραφικά δεδομένα που συλλέγει δεν τα διαθέτει δωρεάν.


Αν φθονεί κανείς την πρόοδο που έχουν πετύχει οι χώρες της υπόλοιπης δύσης ή οι εταιρείες που δραστηριοποιούνται εκεί, θα πρέπει ίσως να εστιάσει την προσοχή του στις συνθήκες που την εκκόλαψαν και που την διατηρούν. Ένα μεγάλο μέρος των χαρτών που χρησιμοποιεί π.χ. η Google ή η Yahoo ή η Microsoft, βασίζεται σε υπόβαθρο δορυφορικών εικόνων που παρέχεται δωρεάν από τη NASA. Διαβάζει κανείς π.χ. την εξής, καταπληκτική για τη λιτότητα και την περιεκτικότητά της, λεζάντα, στις φωτογραφίες που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο και προέρχονται από αμερικανικούς δημόσιους οργανισμούς (εδώ από την NOAA): “This image is in the public domain because it contains materials that originally came from the U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration, taken or made during the course of an employee’s official duties.”: Η εικόνα είναι ελεύθερη στη χρήση…επειδή είναι αποτέλεσμα της εργασίας ενός δημόσιου υπάλληλου στα πλαίσια των καθηκόντων του. Περισσότερες εξηγήσεις νομίζω ότι περιττεύουν.


Μια πολιτική ανοίγματος της δημόσιας πληροφορίας στην Ελλάδα δεν είναι ουτοπική γιατί αυτό που ισχύει εδώ είναι πολύ πίσω από ότι συμβαίνει διεθνώς. Μετρήστε τον αριθμό των web services που λειτουργεί το ελληνικό δημόσιο μαζί με τα πανεπιστήμια και όλους τους οργανισμούς του ευρύτερου δημοσίου. Αμφιβάλω αν θα βρείτε κάποιον που να προσφέρει ελεύθερα την πιο ευτελή υπηρεσία στην ελληνική κοινωνία. Μια πολιτική ανοίγματος είναι επιβεβλημένη, γιατί θα επιτρέψει στην ελληνική κοινωνία να ανέβει ένα επίπεδο ψηλότερα στην ικανότητά της να παράγει αξιόπιστο περιεχόμενο και γνώση. Αυτό το ποιοτικότερο και ποσοτικότερο περιεχόμενο και γνώση ανεβάζει σιγά-σιγά το επίπεδο του συνόλου των διεργασιών που συμβαίνουν σε μια κοινωνία και αυξάνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις δομές και τους ανθρώπους που τις διοικούν.


Άλλωστε το επιχείρημα ότι η μια τέτοια πρόταση είναι ουτοπική προϋποθέτει μάλλον και την αποδοχή της σημερινής αδιέξοδης και παρωχημένης αντίληψης περί κράτους-ειδικών και πολιτών-υπηκόων, που έχει όμως ήδη προ πολλού φτάσει στα όρια των δυνατοτήτων της να παράγει αποτέλεσμα και τώρα φαίνεται να παραπαίει ανάμεσα σε καταστροφές όπως οι πυρκαϊές του περυσινού καλοκαιριού και η μόλυνση των υδάτων από τοξικές ουσίες, και στην αδιαφορία και τον κυνισμό των πολιτών-υπηκόων.

Παραμένουν ακόμη αναπάντητα τα εξής ερωτήματα:

1. Τι είδους ορυκτέλαιο είναι η επιμόλυνση (είναι απλώς παραφινέλαιο ή κάτι άλλο;);
2. Ποια είναι η συγκέντρωση του ορυκτελαίου;
3. Από ποιες εταιρείες ή στάδια της παραγωγής έχουν ληφθεί τα δείγματα όπου, σύμφωνα με το δελτίου του Τύπου της 16.5.08 του ΕΦΕΤ, βρέθηκε ορυκτέλαιο «σε διάφορες συγκεντρώσεις»;


Το εν λόγω δελτίο Τύπου του ΕΦΕΤ (16.5.08) είναι απλώς επιστημονικά κατάπτυστο, αφού είναι φανερό ότι σκόπιμα πλέον ο ΕΦΕΤ και το Γενικό Χημείο του Κράτους (ΓΧΚ) αποκρύβουν την επιστημονική αλήθεια. Διότι στη Χημεία των Τροφίμων δεν υπάρχει ο όρος «διάφορες συγκεντρώσεις». Και κάθε ανάλυση για να είναι πλήρης πρέπει να αναφέρει: Α. Το σημείο και τον τρόπο δειγματοληψίας. Β. Την ένωση που προκαλεί την επιμόλυνση, αλλά και τη συγκέντρωσή της.


Στον πλήρη εμπαιγμό της κοινής γνώμης που έχουμε όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, ήλθε να προστεθεί και η ανακοίνωση της Εuropean Food Safety Αuthority (ΕFSΑ) [Corrigendum 29/05/081] όπου η ΕFSΑ, ακόμη και στις 29.5.08, δη λαδή έναν μήνα και έξι ημέρες μετά το πρώτο alert από τη Γαλλία (23.4.08), δεν έχει την επιστημονική ευθιξία να μας πει ξεκάθαρα ποιες ενώσεις είναι οι επιμολυντές…


Κάνει λόγο για μείγμα κορεσμένων υδρογονανθράκων (ή αλκάνια, όπως είναι ο ακριβής χημικός όρος) με 25-30 άτομα άνθρακα, αλλά δεν μας δίνει την ακριβή τους δομή. Επίσης, κάνει αναφορά στα επίπεδα της επιμόλυνσης (7,3 g/kg σε αραφινάριστο δείγμα!) χωρίς, όμως, να μας πληροφορεί για τα επίπεδα της επιμόλυνσης σε έτοιμα τρόφιμα (π.χ., πατατάκια, μαγιονέζες, πραλίνες, σοκολάτες, μαργαρίνες)!


Tι είναι η ιχνηλασιμότητα;


Η νομοθεσία που περιγράφει την νομική υποχρέωση για ιχνηλασιμότητα είναι ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός (ΕΚ) 178/2002 ο οποίος είναι νόμος του Ελληνικού κράτους από 1.1.2006. Στο άρθρο 3, παράγραφος 15 του ΕΚ 178/2002 ορίζεται ο όρος της ανιχνευσιμότητας (ή ιχνηλασιμότητας, traceability) ως εξής:



«ανιχνευσιμότητα» : η δυνατότητα ανίχνευσης και παρακολούθησης τροφίμων, ζωοτροφών, ζώων που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή τροφίμων ή ουσιών που πρόκειται ή αναμένεται να ενσωματωθούν σε τρόφιμα ή σε ζωοτροφές, σε όλα τα στάδια της παραγωγής, μεταποίησης και διανομής τους (σελίδα L 31/8).


Επίσης, το άρθρο 18 έχει 5 παραγράφους που αναλύουν τον όρο της ανιχνευσιμότητας διεξοδικά και διευκρινίζουν ρητά ότι όλα τα τρόφιμα και οι ζωοτροφές που διοχετεύονται στην αγορά της Κοινότητας «πρέπει να φέρουν κατάλληλη επισήμανση ή σήμα αναγνώρισης ώστε να διευκολύνεται η ανιχνευσιμότητά τους, μέσω κατάλληλων εγγράφων ή πληροφοριών» (σελίδα L 31/11).


Πιο αναλυτικά επισημαίνονται τα εξής:


Παράγραφος 18.1


Πρέπει να διασφαλίζουμε, σε όλα τα στάδια παραγωγής, μεταποίησης και διανομής, την ανιχνευσιμότητα των τροφίμων, των ζωοτροφών και των ζώων που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή τροφίμων και οποιασδήποτε άλλης ουσίας που προορίζεται για ενσωμάτωση σε ένα τρόφιμο ή μια ζωοτροφή ή αναμένεται ότι θα ενσωματωθεί σε αυτά.


Παράγραφος 18.2


Οι υπεύθυνοι των επιχειρήσεων τροφίμων και ζωοτροφών (πρέπει να) είναι σε θέση να αναγνωρίζουν κάθε πρόσωπο από το οποίο έχουν προμηθευτεί ένα τρόφιμο, μια ζωοτροφή ή ένα ζώο που χρησιμοποιείται για την παραγωγή τροφίμων ή οποιαδήποτε άλλη ουσία που προορίζεται για ενσωμάτωση σε ένα τρόφιμο ή μια ζωοτροφή. Οι υπεύθυνοι των επιχειρήσεων πρέπει να εφαρμόζουν συστήματα και διαδικασίες που καθιστούν τις πληροφορίες αυτές διαθέσιμες στις αρμόδιες αρχές, όταν αυτές τις ζητήσουν.


Παράγραφος 18.3


Οι υπεύθυνοι των επιχειρήσεων τροφίμων και ζωοτροφών καθιερώνουν συστήματα και διαδικασίες για την αναγνώριση των άλλων επιχειρήσεων στις οποίες προμηθεύουν τα προϊόντα τους. Αυτές οι πληροφορίες είναι διαθέσιμες στις αρμόδιες αρχές όταν και αν αυτές ζητηθούν.


Παράγραφος 18.4


Τα τρόφιμα ή οι ζωοτροφές που διατίθενται ή ενδέχεται να διατεθούν στην αγορά της Ε.Ε. πρέπει να φέρουν κατάλληλη σήμανση ώστε να διευκολύνεται η ιχνηλασιμότητα, μέσω κατάλληλων εγγράφων και πληροφοριών, σύμφωνα με τις σχετικές απαιτήσεις των ειδικότερων διατάξεων.


Παράγραφος 18.5


Οι διατάξεις για την εφαρμογή των απαιτήσεων του παρόντος άρθρου όσον αφορά συγκεκριμένους τομείς είναι δυνατό να θεσπίζονται σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 58 παράγραφος 2, η οποία ορίζει την εφαρμογή της διαδικασίας της επιτροπής που προβλέπεται στο άρθρο 5 της απόφασης 1999/468/ΕΚ, με την επιφύλαξη των διατάξεων των άρθρων 7 και 8.
Χάρη στα συστήματα ανιχνευσιμότητας (ή ιχνηλασιμότητας) τώρα μπορούμε να ξέρουμε από «πού κρατάει η σκούφια» όλων των τροφίμων που καταναλώνουμε. Στο παράδειγμα της φωτογραφίας, μπορεί ο καταναλωτής να γνωρίζει από ποιον παραγωγό έχει προέλθει το αυγό που έχει στα χέρια του και ανατρέχοντας στα αρχεία της παραγωγικής μονάδας μπορεί να βρει μέχρι και το … διαιτολόγιο της κότας από την οποία προήλθε το αυγό του!


Από την άλλη πλευρά, ο όρος «χύμα» είναι ο μεγάλος εχθρός της ιχνηλασιμότητας! Γνωρίζουμε καλά ότι η έλλειψη τυποποίησης και συσκευασίας μπορεί μεν να «κρατά» χαμηλά την τιμή του τελικού προϊόντος αλλά δεν διασφαλίζει ούτε την ποιότητα του τροφίμου αλλά ούτε και τη Δημόσια Υγεία. Το «χύμα» τρόφιμο (π.χ. λάδι, κρασί) εκτίθεται στον αέρα, σε άγνωστης ποιότητας υλικά συσκευασίας και σε αγνώστου πλήθους μεταγγίσεις και …ταλαιπωρία ώστε και οι οργανοληπτικές του ιδιότητες υποβαθμίζονται σε μεγάλο βαθμό αλλά και είναι άγνωστο αν έχει επιμολυνθεί είτε μικροβιολογικά (π.χ. βακτήρια, μύκητες) είτε φυσικά (π.χ. σκόνη).


Πώς εφαρμόζεται η ιχνηλασιμότητα;


Για την εφαρμογή της ιχνηλασιμότητας, όπως προβλέπεται από τους σχετικούς κανονισμούς, απαιτείται τόσο η ατομική όσο και η συντονισμένη προσπάθεια όλων των φορέων που εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα στην εφοδιαστική αλυσίδα των τροφίμων. Οι φορείς αυτοί είναι δύο κατηγοριών: άμεσοι και έμμεσοι.


Άμεσοι φορείς



• Οι προμηθευτές (πρώτων υλών, ζωοτροφών, σπόρων, λιπασμάτων, φυτοφαρμάκων)
• Τα αγροκτήματα (αγροτοκαλλιέργειες, εκτροφείς ζώων, ιχθυοτροφεία)
• Οι μεταφορείς (εταιρείες μεταφοράς, αποθήκευσης, Logistics)
• Οι βιομηχανίες επεξεργασίας και τυποποίησης
• Οι εισαγωγείς και οι χονδρέμποροι (τόσο πρώτων υλών όσο και έτοιμων προϊόντων)
• Τα καταστήματα λιανικής πώλησης (Super και Mini markets, οι εταιρείες catering)
• Οι καταναλωτές (είτε σε μεμονωμένη είτε σε οργανωμένη βάση, π.χ. ΙΝΚΑ)
• Οι κρατικοί φορείς ελέγχου (Ενιαίος Φορέας Ελέγχου Τροφίμων(Ε.Φ.Ε.Τ.), Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων (Ε.Ο.Φ.), Υπουργεία Γεωργίας και Ανάπτυξης)



Έμμεσοι φορείς



• Οι νομικοί που εμπλέκονται σε θέματα ερμηνείας των σχετικών κανονισμών
• Ο τύπος (ελέγχοντας τις εταιρείες και προστατέυοντας (θεωρητικά τουλάχιστον) τους καταναλωτές αλλά πολλές φορές τρομοκρατεί το κοινό με βαρύγδουπες εκφράσεις χωρίς καμία επιστημονική βάση)
• Οι εταιρείες συμβούλων (που υλοποιούν συστήματα HACCP και ιχνηλασιμότητας)


Οι εταιρείες που εμπορεύονται ή παράγουν τρόφιμα ή συστατικά τροφίμων είναι υποχρεωμένες να τηρούν ένα σύστημα HACCP σύμφωνα με το πρότυπο EΛΟΤ 1416. Στην παράγραφο 4.5.3. του εν λόγω προτύπου με τίτλο «Κοινοποίηση και ανάκληση» αναφέρονται τα εξής:

«Προκειμένου να αντιμετωπιστούν κίνδυνοι για την ασφάλεια των τροφίμων μετά την παράδοσή τους, η επιχείρηση πρέπει να καθιερώσει και να τηρεί τεκμηριωμένες διαδικασίες για την κοινοποίηση προς όλα τα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη (αρχές/πελάτες/καταναλωτές) ή/και ανάκληση προϊόντος. Όταν καθιερώνονται οι διαδικασίες, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο βαθμός λεπτομέρειας των αναφορών που σχετίζονται με την ιχνηλασιμότητα στην παραγωγή και μετά την παράδοση».



Είναι φανερό ότι η εταιρεία για να τηρεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα HACCP είναι υποχρεωμένη να ακολουθεί τεκμηριωμένες διαδικασίες που θα διασφαλίζουν την ιχνηλασιμότητα της κάθε πρώτης ύλης που έχει χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή του τελικού προϊόντος που εμπορεύεται.


Επίσης, το πρότυπο του British Retail Consortium (BRC) σχετικά με τις εταιρείες που προμηθεύουν το λιανικό εμπόριο με επώνυμα προϊόντα (Technical Standard for Companies Supplying Retailer Branded Food Products, Έκδοση 4.2002), αναφέρει αναλυτικά την υποχρέωση της εταιρείας για ιχνηλασιμότητα στην παράγραφο 2.13.


Είναι φανερό ότι η ιχνηλασιμότητα ήρθε στη ζωή μας για να …μείνει. Κι αν μερικοί από εμάς, την βλέπουμε απλά ως μια «βαβούρα» γραφειοκρατική… καλό είναι να δούμε και την άλλη πλευρά του φεγγαριού. Εκείνη που λέει ότι το HACCP και όλα τα στοιχεία του, της ιχνηλασιμότητας συμπεριλαμβανομένης, έχει ως σκοπό να παράγονται ασφαλή τρόφιμα, άρα τρόφιμα με αυξημένη αξία! Η έννοια της «προστιθέμενης αξίας» ίσως βοηθήσει πολλούς από εμάς να καταλάβουμε ότι όταν μια εταιρεία διαθέτει επώνυμα προϊόντα ποιοτικά και ασφαλή τότε το image της εταιρείας βελτιώνεται και επαγωγικά μπορεί να προσβλέπει σε μεγαλύτερα μερίδια αγοράς!


Παράδειγμα: Aγορά και εμπορία ηλιελαίου


Για την πλήρη εφαρμογή της ιχνηλασιμότητας, οι εμπλεκόμενες εισαγωγικές εταιρείες θα έπρεπε/πρέπει να τηρούν τα παρακάτω έντυπα



1.έντυπο παραγωγής

2. έντυπο φόρτωσης

———————————————————————————————

Επειδή όμως ελάχιστες (λιγότερες του 30%) εταιρείες τροφίμων στην Ελλάδα εφαρμόζουν την ιχνηλασιμότητα, δεν ξέρουμε από πού προέρχεται το τρόφιμο που έχουμε στο πιάτο μας…


Το παραπάνω κείμενο είναι βασισμένο στο βιβλίο των Γιάννη Ζαμπετάκη και Νίκου Γδοντέλη, HACCP: ΑΠΟ ΤΟ H ΕΩΣ ΤΟ P

Ο Άκης Γαβριηλίδης αναλύει τα πρόσφατα βασανιστήρια στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας σαν μια πράξη συγκρότησης της φαντασιακής κοινότητας του Ελληνικού έθνους.


Τελικά, μήπως οι μπλόγκερς είναι πολιτικά υποκείμενα;


Πριν από λίγο καιρό, διδάσκων στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, κατακεραύνωνε σε άρθρο του τους «φορείς του μεταεθνικού λόγου» (χωρίς να κατονομάζει κανέναν εξ αυτών, πλην του υποφαινομένου) για μύρια όσα, μεταξύ των οποίων και ότι



καταγγέλλουν τον καημό της μετακατοχικής ποιητικής Αριστεράς ως νεκροφιλία και πτωματολαγνεία, στιγματίζουν όλα τα ευγενή μέταλλα της στράτευσης και των θυσιών ως ολοκληρωτικά, ψάχνουν να μετατρέψουν τον διεθνισμό σε διονυσιακή rave φιέστα. Για να βάλουν, άραγε, τι στη θέση τους; Τους μπλόγκερ ως το νέο υποκείμενο; Το gay pride ως παράδειγμα πολιτικής του βίου; Τον μετανάστη ως υποκατάστατο για τον λαό της πολιτικής;


Πριν καν στεγνώσει το μελάνι από αυτό το μανιφέστο αριστερού συντηρητισμού και ομοφοβίας, όλος ο πολιτικός και δημοσιογραφικός κόσμος της χώρας -αλλά εν μέρει και άλλων χωρών- βρέθηκε να ασχολείται με την υπόθεση των βασανιστηρίων στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας.


Αν κάποιος ευχόταν να συμβεί κάτι που να διαψεύδει εμπράκτως και πανηγυρικά το σκανδαλισμό και τον σαρκασμό του Σεβαστάκη, δεν θα μπορούσε να ονειρευτεί κάτι καλύτερο από αυτό: μια υπόθεση που ξεκίνησε, ακριβώς, από έναν μπλόγκερ, με ψευδώνυμο βγαλμένο από γιαπωνέζικα «μάνγκα», ο οποίος διοχέτευσε προς τον δημόσιο χώρο ένα βίντεο όπου εμφανίζονται κάποιοι συνοροφύλακες να υπερασπίζονται ανδροπρεπώς το έθνος τους από τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, «σωφρονίζοντας» με τον γνωστό πρωτότυπο τρόπο δύο μετανάστες.


Μιλάμε, τζακ-ποτ. Χωρίς να χρειαστεί κανείς να «βάλει» οποιοδήποτε πράγμα στη θέση οποιουδήποτε άλλου, όλα αυτά τα θέματα στα οποία αναφέρεται με περιφρόνηση ο Σεβαστάκης, συμπυκνωμένα σε ένα συγκεκριμένο περιστατικό, έγιναν υπ’ αριθμόν 1 πολιτικό θέμα και κινητοποίησαν τον «λαό της πολιτικής» κατά τρόπο που ο «καημός της μετακατοχικής ποιητικής Αριστεράς» και «τα ευγενή μέταλλα της στράτευσης και των θυσιών» δεν είχαν δει ούτε στον ύπνο τους τα τελευταία είκοσι τουλάχιστον χρόνια.


Το ίδιο, και ακόμη περισσότερο, ισχύει και προκειμένου για την κινητοποίηση των πολιτών γύρω από την καταστροφική πυρκαγιά της Πάρνηθας.


Ο γνωστός-άγνωστος διώκτης


Σε προηγούμενο κείμενο είχα επίσης αναφερθεί στο ζήτημα τη ραγδαίας συντηρητικοποίησης της «πάλαι ποτέ ανανεωτικής Αριστεράς», όπως την χαρακτήρισε σε άρθρο του στο «Βήμα» ο Παναγής Παναγιωτόπουλος. Αυτό όμως που με ενδιαφέρει στο επεισόδιο με το βίντεο του ξυλοδαρμού δεν είναι τόσο το ότι διαψεύδει τις κινδυνολογίες των αριστερών διαφωτιστών-αντιμεταμοντερνιστών, αλλά το ότι μας επιτρέπει να σκεφτούμε για μια σειρά ζητήματα που κατά σύμπτωση –ή ίσως να μην είναι τόσο σύμπτωση- επίσης θεματοποιούνται στο άρθρο του Παναγιωτόπουλου.


Θυμίζω ότι ο τελευταίος, αναφερόμενος στο κωμικοτραγικό επεισόδιο της λογοκρισίας εις βάρος της Εύας Στεφανή, έθετε στον τίτλο του άρθρου του το ερώτημα «Ποιος είναι ο άγνωστος ‘διώκτης’;».


Μία δυνατή απάντηση είναι η εξής: ο άγνωστος διώκτης είναι ο πρωταγωνιστής –ή/και ο καταγραφέας- της σκηνής του ξυλοδαρμού.


Δεν εννοώ προφανώς ότι πρόκειται για το ίδιο φυσικό πρόσωπο· εννοώ όμως ότι πρόκειται, και στη μια και στην άλλη περίπτωση, για φαινόμενα στα οποία εμπλέκονται οι νέες τεχνολογίες αναπαράστασης και (αυτο)καταγραφής ως όριο μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου χώρου, ως τεχνικές παραγωγής ενός μυστικού και ταυτόχρονα της έκθεσής του και, μέσω αυτού, ως τεχνικές διαπαιδαγώγησης και διάπλασης των σωμάτων και των αισθημάτων ώστε να συνάδουν και να ανταποκρίνονται προς τις προσίδιες διαδικασίες εξατομίκευσης και ένταξης στο έθνος-κράτος.


Πόλεμοι του κόλπου


Το βίντεο με τον ξυλοδαρμό των Αλβανών κρατουμένων παρήχθη καταρχάς ως ένα «οικογενειακό μυστικό» των Ελλήνων αστυνομικών, ως καταγραφή μιας ιδιωτικής απόλαυσης προς μεταγενέστερη θέαση του ανδραγαθήματος από τους δράστες/ πρωταγωνιστές και άλλους συναδέλφους και ομοϊδεάτες τους, «μακριά από ξένα βλέμματα».


Ως τέτοιο, ήταν μια πράξη συγκρότησης μιας φαντασιακής κοινότητας, μια πράξη συμβολοποίησης και διαχείρισης των συναισθημάτων. Πράγματι, «το ανθρώπινο ον δεν συμβολοποιεί μόνο με λέξεις τις εμπειρίες του από τον κόσμο. Υπάρχουν και πράξεις συμβολοποίησης που περνούν από χειρονομίες, στάσεις και μιμική: να δίνουμε ένα χαστούκι ή ένα χάδι είναι πράξεις συμβολοποίησης όπως ακριβώς το να κλαίμε ή να ονοματίζουμε ένα συναίσθημα» (Σερζ Τισσερόν, Τα οικογενειακά μας μυστικά, Νησίδες, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 72. Η υπογράμμιση δική μου).


Αυτή η «μυστική απόλαυση» διαταράχθηκε με τη διαρροή του μυστικού στον δημόσιο χώρο. Πρέπει να υποθέσουμε άραγε ότι η συνοχή της ομάδας διαταράχθηκε εξ αυτού; Δεν θα έπρεπε να είμαστε τόσο σίγουροι γι’ αυτό, εάν δούμε το φαινόμενο με βάση την έννοια της πολιτιστικής οικειότητας (cultural intimacy), μια έννοια που εισήγαγε ο αμερικανός ανθρωπολόγος Μάικλ Χέρτσφελντ, για να αποδώσει έναν τρόπο συγκρότησης της εθνικής συνοχής στη βάση ακριβώς της συμμετοχής σε ένα μυστικό.


Η πολιτιστική οικειότητα είναι «η αναγνώριση εκείνων των πτυχών μιας πολιτιστικής ταυτότητας που θεωρούνται ως πηγές αισχύνης προς τα έξω αλλά που παρόλα αυτά παρέχουν στους ‘εντός’ τη διαβεβαίωση μιας κοινής κοινωνικότητας» (σ. 3). Συστατικό λοιπόν της οικειότητας δεν είναι μόνο η εχεμύθεια, αλλά και η διαρκής δυνατότητα διάρρηξής της· όσοι συμμερίζονται το μυστικό έχουν επίγνωση ότι είναι ανά πάσα στιγμή δυνατό να αποκαλυφθεί, και ότι, αν συμβεί αυτό, θα προκαλέσει ντροπή και αμηχανία· αυτή ακριβώς η επίγνωση όμως είναι αυτό που τους δένει πιο σφιχτά και από την απόκρυψη του μυστικού.


Με βάση τα παραπάνω, στην έννοια αυτή μπορούν να υπαχθούν και άλλα προηγούμενα χρήσης των μοντέρνων τεχνολογιών της εικόνας, όπως η κινηματογράφηση των βασανιστηρίων και των σεξουαλικών εξευτελισμών στο Αμπού Γκράιμπ ή του ομαδικού βιασμού της Βουλγάρας μαθήτριας από Έλληνες συμμαθητές και συμμαθήτριές της στην Αμάρυνθο της Εύβοιας.


Υπό ποίας συνθήκας πέφτει ξύλο;


Η συγκρότηση λοιπόν μιας φαντασιακής κοινότητας με βάση την αποκλειστική σύνδεση προς μια προσίδια απόλαυση, δεν έχει ως προϋπόθεση την πλήρη απόκρυψη της απόλαυσης, αλλά περιλαμβάνει ως αναγκαία στιγμή και τον κίνδυνο έκθεσης –με διπλή έννοια, δηλ. τόσο ως δημοσιοποίηση όσο και ως ατίμωση. Για να μην πούμε ότι, ενίοτε, συνυπάρχει με μια επιθυμία δημοσιοποίησης: λόγου χάρη, στη συγκεκριμένη περίπτωση η ντροπή για τις αποκαλύψεις εκφράστηκε μάλλον υποκριτικά και ανέξοδα (π.χ. αυστηρές δηλώσεις των πολιτικώς υπευθύνων ότι «αυτά αποτελούν όνειδος, οι ένοχοι θα τιμωρηθούν αυστηρά» –τις οποίες κανένας δεν πιστεύει), ή και αντιστράφηκε, κατά τρόπο επιθετικό και κυνικό, σε πραγματική υπερηφάνεια και σε μέσο τρομοκράτησης ή συνετισμού.


Π.χ. ο αντινομάρχης Τρικάλων κ. Γεωργίου γνωμάτευσε ότι «η πολλή δημοκρατία βλάπτει. Τόση ευαισθησία πια για τους κακοποιούς; Όλοι τόσο δημοκράτες είστε; Κι άμα έπεσε και μια στραβή, τι έγινε; Λίγες έπεσαν, παραπάνω έπρεπε να πέσουν. Σε ανθρώπους που μπορεί να είναι υπόδικοι του ποινικού κώδικα, τόση ευαισθησία σας κατέχει; Τι σας πείραξε, δηλαδή, που έπεσε μια αδέσποτη; Κακώς κατ’ εμέ που ο υπουργός τους έθεσε σε διαθεσιμότητα. Για ποιο λόγο, τι έκαναν, δεν κατάλαβα. Έχει σημασία υπό ποίας συνθήκας πέφτει ξύλο. Εδώ χτυπάμε τα παιδιά μας, τον κακοποιό θα σκεφθούμε;»


Ελλάδα-Τουρκία-μετααποικία;


Εδώ και αρκετά ήδη χρόνια, μπροστά στα μάτια της ελληνικής –και της ευρωπαϊκής- κοινής γνώμης παίζεται άλλο ένα, διεθνοπολιτικό αυτή τη φορά, σήριαλ, που κατά μία έννοια επίσης έχει να κάνει με μία παρακολούθηση, καθώς και με το ερώτημα ποιος και πότε κερδίζει δικαιωματικά την ένταξη στη δυτική νεωτερικότητα. Αναφέρομαι στο ζήτημα της ένταξης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.


Από νομική άποψη, η βάση για να απαντηθεί το ερώτημα αυτό έχει κωδικοποιηθεί στα περίφημα «κριτήρια της Κοπεγχάγης», μεταξύ των οποίων περίοπτη θέση ως γνωστόν καταλαμβάνει η εξάλειψη των βασανιστηρίων.


Ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα, συναφώς, θα ήταν: τα υπάρχοντα κράτη μέλη πληρούν άραγε αυτά τα κριτήρια; Ως προς την Ελλάδα τουλάχιστον, η απάντηση δεν είναι τόσο αυτονόητα θετική, αν λάβουμε υπόψη μας περιστατικά όπως τα παραπάνω, και όπως οι ξυλοδαρμοί διαδηλωτών από «ζαρντινιέρες» ή η πολυήμερη κράτηση φοιτητή με βάση απλώς το ότι … φορούσε ίδιου χρώματος παπούτσια με τον δράστη κάποιου αδικήματος.


Όπως κι αν έχει, όμως, η επιχειρηματολογία του κ. Γεωργίου είμαι σίγουρος ότι θα συγκινούσε ιδιαίτερα τους βασανιστές που υπάρχουν στην τουρκική αστυνομία, και τους πολιτικούς προϊσταμένους τους που θα είχαν να συγκαλύψουν ή να δικαιολογήσουν το «μυστικό» τους μπροστά στο εξεταστικό/ οριενταλιστικό βλέμμα των ξένων, για τον πρόσθετο λόγο ότι χρησιμοποιεί ως έσχατη δικαιολογία τον κώδικα της συγγένειας (Nükhet Sirman, “Post-colonial thought through the prism of love: Emotions and the constitution of the Modern Subject”, στο Contemporary Theorizing in Psychology: Global Perspectives).


Σύμφωνα με την κοινωνιολόγο Nükhet Sirman του Πανεπιστημίου Boğaziçi,



«όχι μόνο στην Τουρκία, αλλά σε όλα τα έθνη-κράτη με διαταραγμένη μνήμη ηττημένων ιμπεριαλισμών [όπως η Ελλάδα, προσθέτω εγώ] … η υποκειμενικότητα συγκροτείται μέσα από τη ρύθμιση και κατηγοριοποίηση περισσότερο των συναισθημάτων παρά της σεξουαλικότητας. Η αγάπη, στην οποία υπάγεται και η σεξουαλικότητα στους διάφορους μετασχηματισμούς της, παράγει τις τεχνικές του σώματος και του εαυτού που ορίζουν τη μετααποικιακή υποκειμενικότητα. Η αγάπη χρησιμεύει για τη συγκρότηση ενός κοινού που συνέχεται μέσα από συγκινησιακά πάθη βασισμένα στη θυσία, τον έλεγχο και τη διατήρηση μυστικών από ποικιλώνυμους ξένους παρά στις ανταγωνιστικές σχέσεις της σεξουαλικότητας. Η σεξουαλικότητα η ίδια ρυθμίζεται ακόμη κυρίως από σχέσεις συγγένειας, μια ρύθμιση που πρέπει να παραμείνει μυστική εφόσον η συγγένεια, ως «παραδοσιακή», δεν πρέπει να τύχει αναγνώρισης (…). Οι σχέσεις εξουσίας που βασίζονται στη συγγένεια καθίστανται ύποπτες ως ενδείξεις διαφθοράς, εθνοτικού καθορισμού και κοινοτισμού, μορφές οι οποίες ωστόσο γίνονται ως ένα βαθμό ανεκτές, ταξινομούμενες στο βασίλειο των μυστικών όπου η τελική λύση αναστέλλεται επ’ άπειρον μέχρι να επιτευχθεί πλήρως ένας φαντασιακός εκσυγχρονισμός [modernisation]».


Υπό ποίας λοιπόν συνθήκας πέφτει αυτό το ξύλο; Πέφτει υπό συνθήκας μετααποικιακής συγκρότησης των μοντέρνων υποκειμένων, στις οποίες η διακειμενική έκθεση της εικόνας ενός γυμνού γυναικείου κόλπου με ηχητική υπόκρουση τον εθνικό ύμνο θεωρείται προσβολή εθνικού συμβόλου, ενώ αντιθέτως η έκθεση της «γυμνής ζωής» μη Ελλήνων πολιτών σε ιδιωτική/ δημόσια κακομεταχείριση και εξευτελισμούς εκ μέρους των δυνάμεων της τάξης βιώνεται ως υπεράσπιση του εθνικού συμβόλου και της τάξης που συμβολίζει. Και στις οποίες, παράλληλα, βλέπουμε χωρίς κανένα πρόβλημα να εμφανίζεται το ίδιο αυτό εθνόσημο σε καπελάκια, τι-σερτ, σαγιονάρες, μπουρνούζια και άλλα είδη ένδυσης και υπόδυσης, αλλά και ακούμε φιλάθλους να μας διαβεβαιώνουν κραυγάζοντας για την βαρύτητα του ανδρικού μορίου της γνωστής καρναβαλίστικης/ παρενδυτικής φιγούρας που παραδόξως κατέληξε να συμβολίζει την «ελληνική λεβεντιά», ου μην αλλά και να επιτίθενται σωματικά εναντίον των αμύητων στην ουσία της εθνικής απόλαυσης, διαβεβαιώνοντάς τους ότι «δεν θα γίνουν Έλληνες ποτέ».


Τα βασανιστήρια ως διαβατήρια (τελετή)


Ίσως λοιπόν να μην έχει τόσο άδικο ο αντινομάρχης Τρικάλων όταν παραλληλίζει το σωφρονισμό των «κακοποιών» με εκείνο των «παιδιών μας»: τα βίντεο αυτά ίσως να είναι το οπτικοακουστικό υλικό για τα εισαγωγικά μαθήματα προς αυτούς τους «εξωτικούς» [outsiders], οι εξετάσεις για την εισαγωγή τους στο μυστικό της εθνικής κοινότητας –σε υποδεέστερη βέβαια θέση της ιεραρχικής κλίμακας.


Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είχε ήδη παρατηρήσει ότι οι φωτογραφίες του Αμπού Γκράιμπ μπορούν να ιδωθούν ως μια μύηση στην αμερικανική λαϊκή κουλτούρα, ως μια απομίμηση των διαβατήριων τελετών βασανισμού και ταπείνωσης στις οποίες πρέπει να υποβληθεί κανείς για να γίνει αποδεκτός σε μια κλειστή κοινότητα και στο χώρο της (κυρίως στα στρατόπεδα ή στις πανεπιστημιουπόλεις). Κατ’ αυτή την έννοια, λέει ο Ζίζεκ,



Τα βασανιστήρια στο Abu Ghraib δεν ήταν έτσι απλά μια περίπτωση αμερικανικής αλαζονείας απέναντι σε ένα λαό του τρίτου κόσμου. Με το να υποβληθούν σε ταπεινωτικά βασανιστήρια, οι ιρακινοί κρατούμενοι πραγματικά μυήθηκαν στην αμερικανική κουλτούρα: πήραν μια γεύση από την αισχρή κρυμμένη όψη της κουλτούρας αυτής που αποτελεί το απαραίτητο συμπλήρωμα στις δημόσιες αρετές της προσωπικής αξιοπρέπειας, της δημοκρατίας και της ελευθερίας.

Αντίστοιχα, τα βασανιστήρια στο αστυνομικό τμήμα της Ομόνοιας δεν ήταν απλά ένα καψόνι του κομπλεξικού ελληναρά μπάτσου απέναντι στον «τριτοκοσμικό Αλβανό», ή μάλλον, ήταν αυτό ακριβώς, αλλά φυσικά τα καψόνια, όπως ξέρουμε, είναι κι αυτά τελετές περάσματος: έτσι λοιπόν, ο ξυλοδαρμός, και ιδίως το βίντεο που τον απαθανάτισε, ήταν το καψόνι το οποίο οριοθετεί μια ούτως ή άλλως στρατοκρατικού τύπου κοινότητα, δηλαδή την ελληνική αστυνομία ως συνεκδοχή της ελληνικής κοινωνίας συνολικά . Αυτό το βίντεο-καψόνι ρυθμίζει τις προϋποθέσεις εισόδου των «εξωτικών» στην (μετααποικιακή) νεωτερικότητα, –της οποίας η πολιτική μήτρα, όπως τουλάχιστο μας έχει διδάξει ο Αγκάμπεν, είναι ακριβώς το στρατόπεδο. Από αυτή την άποψη, θα πορούσε επίσης να παραλληλιστεί με ένα βίντεο, το οποίο απεικονίζει μια γυμνόστηθη γυναίκα και δύο άντρες να φιλιούνται, και το οποίο προβάλλουν οι ολλανδικές αρχές στους Άραβες μετανάστες ως τεστ για να κρίνουν εάν αξίζουν να αποκτήσουν την υπηκοότητα.


Και αυτό ίσως να είναι η απρόσμενη, και αθέλητη, απάντηση σε ένα ερώτημα από τίτλο ενός άλλου άρθρου: ο Γιώργος Φουρτούνης πρόσφατα διερωτώνταν «Γιατί οι Πακιστανοί δεν είναι Έλληνες;». Η απάντηση που δίνει ο αστυνόμος της Ομόνοιας, και το κράτος του, είναι: επειδή δεν έχουν κάνει τη θητεία τους. Εξάλλου, όπως ξέρουμε, η έκτιση της στρατιωτικής θητείας, στο νεωτερικό αστικό κράτος, υπήρξε ανέκαθεν προϋπόθεση κτήσης της πολιτειότητας (από τους άντρες, φυσικά· εξάλλου για μεγάλο διάστημα μόνο αυτοί ήταν πολίτες, και πάλι όχι όλοι). Και προϋπόθεση για την είσοδο κάποιου νέου στη θητεία, όπως και για την είσοδό του σε μια κοινότητα γενικά, είναι το καψόνι, με το οποίο γίνεται επίσης σαφές προς αυτόν, και προς όλους, ποιες ιεραρχίες διέπουν την κοινότητα, οριοθετώντας τη θέση του καθενός και διαπαιδαγωγώντας το σώμα και τα αισθήματά του ώστε να συμβάλλει στην παραγωγική της ανάπτυξη.


Το κείμενο θα δημοσιευθεί σε χαρτί από το περιοδικό Futura το φθινόπωρο.

Καθορίζουν οι Εμφύλιοι Πόλεμοι το χρόνο; Ή, για να το θέσουμε διαφορετικά, καθορίζονται οι Εμφύλιοι Πόλεμοι από το χρόνο, ρωτά η Νένη Πανουργιά. Αναφορικά με τον ελληνικό Εμφύλιο, δίνει την απάντηση ότι εξαρτάται από την έννοια που δίνει ο καθένας στο ‘χρόνο’ όπως και από την έννοια που δίνει στον ‘εμφύλιο πόλεμο’.


Ένας Αμερικανός στρατιώτης που πολέμησε δυο φορές στο Ιράκ, βυθισμένος στα βάθη της απελπισίας για (όπως είπε) τα ψέματα και την εξαπάτηση που είχαν ως αποτέλεσμα να λάβει μέρος στον εμφύλιο πόλεμο μιας άλλης χώρας, μου είπε: ‘Εάν υπήρχε ένας Καντιανός κόσμος, τότε θα μπορούσα ίσως να διαχειριστώ αυτή την εμπειρία. Αλλά δεν υπαρχει. Ένας Καντιανός κόσμος που θα του έδινε τη δυνατότητα να βρεθεί σε έναν άλλο χρόνο, όπου τίποτα δεν θα μπορούσε να αποφασιστεί για τον εναν εαν δεν μπορούσε να αποφασιστεί για όλους.


Καθορίζουν οι Εμφύλιοι Πόλεμοι το χρόνο; Ή, για να το θέσουμε διαφορετικά, καθορίζονται οι Εμφύλιοι Πόλεμοι από το χρόνο; Είναι προφανές ότι η απάντηση εξαρτάται από την έννοια που δίνει ο καθένας στο ‘χρόνο’ όπως και από την έννοια που δίνει στον ‘εμφύλιο πόλεμο’. Έχουν γίνει απόπειρες, τόσο από τη Δεξιά όσο και από την Αριστερά, να ονομασθουν ‘εμφύλιοι πόλεμοι’ όλες οι μορφές ένοπλης μάχης που διεξάγονται στο εσωτερικό μιας συγκεκριμένης εθνοτικής ομάδας. Μ’ αυτή την έννοια, η Γαλλική Επανάσταση, η Οκτωβριανή Επανάσταση, η Μάχη της Αθήνας το 1944, είναι εμφύλιοι πόλεμοι ακριβώς όπως ο Ρωσικός Εμφύλιος Πόλεμος, ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος και ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος. Ο χρόνος, όμως, είναι μεταξύ άλλων ένα πολιτικό ‘πράγμα’ (ίσως ακόμη και μια ‘τοποθεσία’, κατά την έννοια του Alain Badiou) που καθορίζει την ονομασία των γεγονότων. Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών δεν θέλει με κανένα τρόπο να αποκαλέσει τον πόλεμο στο Ιράκ εμφύλιο πόλεμο, όπως η Ειδική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τα Βαλκάνια δεν ήθελε να αποκαλέσει τον ελληνικό πόλεμο εμφύλιο πόλεμο το 1947, για ακριβώς τους ίδιους λόγους: για να μην αμφισβητηθεί η ανάμιξη γειτονικών χωρών και εξωτερικών αιτιών. Ο Αμερικανός αντιπρόσωπος στην Επιτροπή, Mark Ethridge, κατηγόρησε τον Έλληνα πρωθυπουργό Τσαλδάρη για ‘μνημειώδη βλακεία’ επειδή κατάφερε να κάνει αυτό ακριβώς που η Επιτροπή προσπαθούσε να αποφύγει. ‘Δηλαδή, να επικεντρώσει την προσοχή στις ελληνικές εσωτερικές υποθέσεις και μόνο’. Τι είναι, όμως, στην πραγματικότητα, ο εμφύλιος πόλεμος και πώς αναπτύχθηκε εννοιολογικά, στο χρόνο;


Η αρχική ονομασία γι’ αυτό το είδος πολέμου είναι Εμφύλιος Πόλεμος, που στην κυριολεξία σημαίνει: διαφυλετικός πόλεμος, πόλεμος μεταξύ φυλών, αν και η ερμηνεία αυτή είναι προβληματική. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να αντισταθούμε στον πειρασμό να αντιληφθούμε τη φυλή ως βιολογική κατηγορία, με τον τρόπο που ο όρος αυτός αναπτύχθηκε και έγινε κατανοητός στις (πλην της ελληνικης) ευρωπαικες γλώσσες. Τα προβλήματα μετάφρασης του ελληνικού όρου φυλή στα αγγλικά είναι εξαιρετικά πολύπλοκα. Όπως σημειώνουν οι λεξικογράφοι της αρχαιότητας Liddel και Scott, ο όρος φυλή σήμαινε αρχικά μια σύναξη ανθρώπων διακριτών από τη φύση από κάθε άλλον, αλλά σημειώνουν επίσης ότι αυτή η πολύ γενική και ευρεία έννοια δεν χρησιμοποιείτο σχεδόν ποτέ. Ο όρος χρησιμοποιείτο συνήθως για να υποδείξει το αντίστοιχο του ρωμαϊκού tribus και σημαίνει ‘ένα σύνολο ή άθροισμα ανθρώπων που τους ενώνουν υποτιθέμενοι δεσμοί αίματος και κοινή καταγωγή, όπως οι φυλές των Δωριέων’. Στην αρχαία Αθήνα, οι φυλές περιλάμβαναν τους δεκα δημους του Πεισίστρατου. Όπως το φύλον (το ουδέτερο του ονόματος) σημαίνει απλώς κάθε τμηματική σκιαγράφηση διαφορετική από αυτή στην οποία ανήκει ο ομιλητής, όπως, για παράδειγμα, όταν ο Σοφοκλής στον Οιδίποδα Τύραννο μιλά για το φύλον των πουλιών, ο Ησίοδος για τα φύλα των τραγουδιστών ή το φύλον των γυναικών. Σε μια πολύ πιο περιοριστική έννοια, το φύλον σημαίνει έθνος, όπως το φύλον των Πελασγών (το έθνος των Πελασγών) και, ακόμη πιο περιοριστικά, ένα τμήμα που συνδέεται με δεσμούς αίματος, που στην ανθρωπολογική διάλεκτο κάποιος θα μπορούσε να αποκαλέσει συγγενείς εξ αιματος, όπως εμφανίζεται στον Όμηρο σε σχέση με τους εξ αίματος συγγενείς της Ελένης (φύλον Ελένης). Στην ελληνική αρχαιότητα, εμφύλιος σήμαινε να ανήκεις στην ίδια φυλή, στο ίδιο γένος, και συνεπώς εμφύλιοι ήταν οι επ’ αμφωτερω εξ αίματος συγγενείς. Γη εμφύλιος στον Οιδίποδα επί Κολωνώ σημαίνει τον τόπο καταγωγής, την πατρίδα. Στην Αντιγόνη και στους Νόμους του Πλάτωνα, εμφύλιον αίμα σημαίνει δολοφονία ενός συγγενούς από μητέρα, ενός συγγενούς εξ αίματος. Ο όρος Εμφύλιος ως όρος που σημαίνει πόλεμο μεταξύ Ελλήνων εμφανίζεται στην Πολιτεία του Πλάτωνα, σε σχέση με τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, στον Θέογνι, στον Οιδίποδα Τύραννο, στους Ευμενίδες του Αισχύλου (ως Άρης εμφύλιος), στον Θεόκριτο ως μάχην εμφυλιον ανδρών, και στον Πολύβιο ως πόλεμος εμφύλιος. Στον Πλούταρχο σημαίνει ανταρσία (στάσις) παρ’ όλο που η Nicole Loraux κάνει διάκριση ανάμεσα στο στάσις εμφύλ(ι)ος ως όρο που χρησιμοποιείται σε περίπτωση πολέμου που διεξάγεται μέσα στην πόλη όταν η πόλη θεωρεί ότι ανήκει στον ίδιο φύλον, και το οικείος πόλεμος ως εμφύλιο πόλεμο μέσα στην πόλη όταν η πόλη θεωρεί ότι αποτελεί μέρος ενός maison (με την έννοια που έδωσε ο Boon στον όρο, ερμηνεύοντας τον Levi-Strauss, για να δείξει όλες τις τμηματικές κατηγοριοποιήσεις που γίνονται όταν αναπτύσσεται το γενεαλογικό δένδρο μιας ευρείας ομάδας συγγενών που περιλαμβάνει συγγενείς από μητέρα και από πατέρα).


Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετατόπισε τη σχέση του εμφύλιου με το φύλον και την έμφασή του στους δεσμούς αίματος και την επανατοποθέτησε στην πόλη, με έμφαση στις σχέσεις των πολιτών με την πολη. Εξ ου και το Comentarii de Bello Civico του Ιουλίου Καίσαρα, η διάσημη περιγραφή του πόλεμου του ενάντια στον Πομπήιο και την Ρωμαϊκή Γερουσία. Οι ευρωπαϊκές γλώσσες, με εξαίρεση την ελληνική που κράτησε την αρχαία έκφραση, υιοθέτησαν αυτή την πολιτική διατύπωση (Burgerkrieg, στα γερμανικά, guerre civile, στα γαλλικά, guerra civile, στα ιταλικά).


Στο πλαίσιο της μετα-οθωμανικής ελληνικής ιστορίας, ο όρος χρησιμοποιείται σε σχέση με τους δυο εμφύλιους πόλεμους που ξέσπασαν στη διάρκεια κι έπειτα από τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας από τους Οθωμανούς (1821), καθώς και για τον Εμφύλιο που ξέσπασε στην Ελλάδα το 1947. Οι δυο εμφύλιοι πόλεμοι της Ελληνικής Επανάστασης έγιναν από τον Νοέμβριο του 1823 ως τον Ιούνιο του 1824 και τον Νοέμβριο του 1824. Στα απομνημονεύματά του, ο Ιωάννης Μακρυγιάννης χρησιμοποιεί τον όρο ‘φατρία’ σε σχέση με τον Πρώτο Εμφύλιο, όταν αναφέρει ότι ‘στην Πελοπόννησο ο Κολιόπουλος και άλλοι είχαν ανοίξει φατρία απ’ την πλευρά της κυβέρνησης, ενώ οι Δεληγιάννης, Ζαΐμης, Λόντος και άλλοι πήγαν απ’ την άλλη πλευρά…Ρωτήσαμε τι είδους πράγμα ήταν αυτή η φατρία (από εκεί που ερχόμασταν δεν ξέραμε αυτή τη λέξη ενώ ξέραμε άλλα πράγματα που έκαναν οι καπετάνιοι [καπετάνιοι της επανάστασης]). Με διέταξαν να πάω να δοκιμάσω αυτό το καλό πράγμα, να φάω φατρία με τους ανθρώπους μου. Τους είπα ‘Δεν ορκίστηκα να σηκώσω τα όπλα και να πολεμήσω άλλους Έλληνες, ορκίστηκα να πολεμήσω τους Τούρκους. Και δεν πήγαμε’. Χρησιμοποιεί τον όρο εμφύλιο σε σχέση με τον Δεύτερο Εμφύλιο όταν διηγείται την προσφορά που του έκανε ο Ζαΐμης για 1000 γρόσια το μήνα μισθό ως αντάλλαγμα για την προσχώρησή του στο κόμμα που είχαν ιδρύσει οι Λόντος, Νοταράς, Ζαΐμης και Μαυροκορδάτος για να πολεμήσουν τους Κολοκοτρώνη, Δεληγιάννη και Σισίνη. Ο Μακρυγιάννης αναφέρει ότι επέπληξε τον Ζαΐμη λέγοντας: ‘ Και 50.000 να μου δωκεις κρέας για εμφύλιο πόλεμο δεν πουλώ‘ (σ. 201). Ο όρος εμφανίζεται επίσης στην ελληνική μετάφραση και έκδοση (από τους Γιάννη Κορδάτο και Τάσσο Βουρνά) της Ιστορίας της Ελληνικής Επανάστασης του George Finlay.


Δεν είναι περίεργο που στην Ελλάδα ο όρος Εμφύλιος (μαζί με τον όρο Δεύτερο Αντάρτικο) χρησιμοποιήθηκε σε σχέση με τον πόλεμο του 1946-49 από την Αριστερά, ενώ το Κέντρο και η Δεξιά χρησιμοποίησαν τον όρο Συμμοριτοπόλεμος. Ήδη από το 1947, ο Ριζοσπάστης, η επίσημη εφημερίδα του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, χρησιμοποιούσε τον όρο εμφύλιος στα κύρια άρθρα της. Από την ιστοριογραφικη του αρχή, ο εμφύλιος είχε χωριστεί από τη Δεξιά σε περιόδους: ο Πρώτος Γύρος (1943), ο Δεύτερος Γύρος (η Μάχη της Αθήνας το 1944), ο Τρίτος Γύρος (1946-1949), μια κίνηση που δεν άφηνε αμφιβολίες ως προς τη σαφήνεια των χρονικών προσδιορισμών: πότε άρχισε και πότε τέλειωσε και πόσος χρόνος μεσολάβησε. Μια τόσο σαφής κατανομή του χρόνου, ωστόσο, μια κατανομή που φιλοδοξεί να διακρίνει τις μικρές περιόδους του χρόνου, υποδηλώνει την επιθυμία να τεθούν σαφείς αρχές και σαφή τέλη στο γεγονός του εμφύλιου: άρχισε το 1943 όταν οι αντίπαλοι αντιστασιακοί στρατοί ΕΛΑΣ (της Αριστεράς) και ΕΔΕΣ (της Δεξιάς) πολέμησαν διεκδικώντας την αποκλειστική κυριαρχία στο κίνημα της αντίστασης κατά των Γερμανών. Και τελείωσε τον Αύγουστο του 1949, όταν ο Εθνικός Στρατός (ΕΕΣ) θριάμβευσε του Δημοκρατικού Στρατού (ΔΣ) στις αποφασιστικές μάχες στο Γράμμο και το Βίτσι. Όμως, μια τέτοια κατανομή χρόνου σε περιόδους, δεν λαμβάνει υπόψη το σχίσμα που έφερε στη χώρα ο Διχασμός της δεκαετίας του 20, το τραύμα της δικτατορίας του Μεταξά το 1936, την παράδοση των πολιτικών κρατούμενων από την κυβέρνηση Μεταξά στους Γερμανούς το 1941, τη δημιουργία των Ταγμάτων Ασφαλείας από τους Γερμανούς και τη δωσιλογη κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη το 1943. Ούτε λαμβάνει υπόψη ότι ο πόλεμος δεν θα μπορουσε να ειχε τελειωσει στις 29 Αυγούστου 1949, καθώς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Μακρόνησο, τη Γυάρο και το Τρίκερι ήταν σε πλήρη λειτουργία και δέχονταν τους επιστρέφοντες και αιχμάλωτους στρατιώτες του Δημοκρατικού Στρατού, τις οικογένειές τους, τους φίλους τους, τους συγγενείς τους και τους συγχωριανούς τους, που ήταν όλοι τους ‘συμμορίτες’ για την κυβέρνηση, τις δυνάμεις της και τους μηχανισμούς της, και αντάρτες για τους υπόλοιπους. Ούτε λαμβάνει υπόψη το γεγονός ότι ο όρος μετεμφυλιακή περίοδος δεν είναι ένας όρος που διαχωρίζει τον εμφύλιο πόλεμο από τον υπόλοιπο χρόνο, δεν είναι ένας όρος τερματισμού, αλλά ένα υπαρξιακό επίθετο, ένας όρος που συνέβαλε στην παραγωγή μιας πολιτικής πραγματικότητας, της πραγματικότητας που δεν τελείωσε με την ήττα στο Γραμμο και το Βίτσι, αλλά συνέχισε να υπάρχει μέχρι, αλλά και κατά την διάρκεια, της χούντας. Ο όρος μετεμφυλιακός, που στα ελληνικα ειναι παντοτε επίθετικος προσδιορισμος, σκιαγραφεί την πολύ ειδική εμπειρία της ζωής της αριστερας μετά το τέλος της στρατιωτικής αναμετρησης. Είναι ένας όρος που δεν χρειάζεται εξήγηση ως προς τις εικόνες που ανακαλεί στη μνήμη: κατάσταση έκτακτων στρατοδικείων και κατάσταση έκτακτων θανατικών ποινών, νόμοι κατά της πολιτικής συμμετοχής και κατά του κινήματος ειρήνης, εξορίες, φυλακίσεις με ψευδείς ή με καθόλου κατηγορίες, ψευδείς αστυνομικές εκθέσεις, πολιτικές δολοφονίες, πολιτικοί βιασμοί, πολιτικά βασανιστήρια. Τίποτα δεν είναι παρελθόν στην μετεμφυλιακή τοποθεσία, καθώς παράγει ένα χώρο που διατηρεί το χρόνο σε καθαρτήριο.


Ο όρος εμφύλιος έγινε επίσημη έκφραση μετά την αποκατάσταση του κοινοβουλευτισμού το 1974, όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα νομιμοποιήθηκε και, ειδικά, μετά την πράξη συμφιλίωσης της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, το 1981. Με την χειρονομία της συμφιλίωσης, οι φάκελοι που κρατούσε η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών και η Εδική Ασφάλεια για τους διαφωνούντες κάηκαν κατα την περιοδο της συνεργασιας ΝΔ και ΚΚΕ στην υψικάμινο της Χαλυβουργικής της Αθήνας το 1989, και η Αριστερά λησμονήθηκε οριστικά. Ωστόσο, ένας άνδρας που ο πατέρας του εκτελέστηκε από την ΟΠΛΑ στις 3 Δεκεμβρίου 1944, και από τον οποίον πήρα συνέντευξη το καλοκαίρι του 2006, μόλις του είπα ότι κάνω έρευνα για τον εμφύλιο, θέλησε να ξεκαθαρίσει τα πράγματα: ‘Για να μην έχουμε παρεξηγήσεις’, είπε, ‘εγώ είμαι Δεξιός, για μένα δεν υπάρχει ‘εμφύλιος’, μόνο ‘συμμοριτοπόλεμος’.


Η χρονική κατανομή του εμφύλιου σε τρεις γύρους είναι ιδιαίτερα δελεαστική, καθώς παρουσιάζει μια συγκροτημένη εξιστόρηση της διαρκούς απειλής που έθετε ο κομμουνισμός (με ή χωρίς εισαγωγικά), λαμβάνοντας ως δεδομένο τον υποτιθέμενο επαναστατικό χαρακτήρα του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας και τη διαρκή μάχη του για την εξουσία, μια υπόθεση που θα μπορούσε να είναι σωστή εάν το ΚΚΕ ήταν πράγματι επαναστατικό κομμα. Όλα όμως συγκλίνουν προς το αντίθετο, προς το γεγονός ότι, όποιες κι αν ήταν κατά καιρούς οι προσωπικές αυταπάτες μέρους της ηγεσίας του, στην πραγματικότητα το ίδιο το Κόμμα (με την πραγματική, μαρξιστική έννοια των ανθρώπων που το αποτελούν) δεν προσπάθησε ποτέ να επιφέρει μια ριζοσπαστική πολιτική αλλαγη, ούτε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά, ούτε το 1943, ούτε τον Δεκέμβριο του 1944, ούτε το 1947. Κατά συνέπεια, η υιοθετηση της περιοδιοποιησης σε τρεις χρονους δεν μπορεί παρά να είναι μια κίνηση που διαψεύδει τη γενική εντύπωση ότι στην Ελλάδα η ιστορία γράφηκε από τον ηττημένο (μια άλλη ιδέα που προέρχεται από τη Δεξιά) και υπογραμμίζει το γεγονός ότι σε τελική ανάλυση, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, η ιστορία γράφεται πάντοτε από τον νικητή. Ένας εντελώς αντι-Καντιανός κόσμος, πράγματι.


Διαβάστε ακόμα


Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος – βιβλιογραφία


Ο «Άγιος Bελουχιώτης» και οι… άμοιροι Tαγματασφαλίτες και Ο Μάγερ κατεβάζει τον αριθμό των νεκρών

Στην θολή περί της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης συζήτηση που γίνεται τον τελευταίο καιρό όλοι ομνύουν στην «κοινωνία της γνώσης», ενώ οι πολιτικές διάχυσης της γνώσης είναι ανύπαρκτες, υποστηρίζει ο Πάσχος Μανδραβέλης.


Στην θολή περί της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης συζήτηση που γίνεται τον τελευταίο καιρό προβάλλεται ένα ουσιαστικό επιχείρημα κατά της αποκέντρωσης στην Περιφέρεια των Πανεπιστημίων και ΤΕΙ: οι βιβλιοθήκες. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η διασπορά των τμημάτων από χωρίου εις χωρίον στερεί από μια μεγάλη μάζα φοιτητών την πρόσβαση σε «σύγχρονες κι ενημερωμένες βιβλιοθήκες». Αυτό είναι σωστό, αλλά πάλι σάμπως όσοι σπουδάζουν στα μεγάλα αστικά κέντρα έχουν πρόσβαση σε «σύγχρονες κι ενημερωμένες βιβλιοθήκες»; Οι εγχώριες πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες είναι επαρχιακές σε σχέση με τις αντίστοιχες της αλλοδαπής, δημοτικές βιβλιοθήκες στις περισσότερες πόλεις δεν υπάρχουν και η Εθνική Βιβλιοθήκη είναι απροσπέλαστη για τον κόσμο. Έτσι ενώ όλοι ομνύουν στην «κοινωνία της γνώσης» οι πολιτικές διάχυσης της γνώσης είναι ανύπαρκτες.


Τώρα γίνεται μεγάλη κουβέντα για τις σχολικές βιβλιοθήκες. Η επιχείρηση «να πάνε 100 βιβλία από δω, 200 από κει και 1.000 παραπέρα» θεωρείται διάχυση γνώσης. Το γεγονός ότι πέραν κάποιων σποραδικών πρωτοβουλιών δεν έχει ψηφιοποιηθεί τίποτε από την ελληνόφωνη γνώση είναι ένα θέμα που θα μας απασχολήσει στο μέλλον. Δηλαδή αντί να ξοδεύουμε τα πενιχρά κονδύλια για να αγοραστούν 4.000 σειρές των έργων του Παπαδιαμάντη, δεν θα ήταν προτιμότερο να βγει ο (χωρίς πνευματικά δικαιώματα πλέον) συγγραφέας στο διαδίκτυο και να είναι προσβάσιμος και από τους μαθητές, αλλά και από εκατομμύρια άλλους Έλληνες; Ίσως, πρέπει να υπάρχουν οι σχολικές βιβλιοθήκες παντού, αλλά αυτό ήταν το πρωτεύον στοίχημα του περασμένου αιώνα. Το σημερινό πρωτεύον στοίχημα είναι μία άχωρη ψηφιακή βιβλιοθήκη που θα εξυπηρετεί όλα τα σχολεία και όχι μόνο.


Στην παθιασμένη περί της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης συζήτηση όλοι έχουν κάτι να πουν για το εργαλειακό κομμάτι της εκπαίδευσης. Χρόνια τώρα ψάχνουμε πειραματικά τον άριστο αριθμό μαθημάτων που πρέπει να δώσει κάποιος για να περάσει στο πανεπιστήμιο, ενώ μόλις ανακαλύψαμε τους μαγικό αριθμό «10» για την αναβάθμιση των σπουδών στα ΑΕΙ. Το γεγονός ότι δεν διδάσκεται ο Δαρβίνος στα σχολεία δεν δημιούργησε ούτε το ένα εκατοστό της συζήτησης, απ’ ότι η «βάση εισαγωγής στα Πανεπιστήμια». Η εργαλειοθήκη της Παιδείας μοιάζει πιο σημαντική από την Παιδεία καθ’ αυτή.


(Σημείωση για να μην παρεξηγηθούμε: κριτήρια εισαγωγής πρέπει να υπάρχουν παντού, αλλά το ερώτημα είναι ποιος τα θέτει. Το «one size fits all» δεν βολεύει την σύγχρονη Παιδεία, η οποία –σε αντίθεση με την ομοιόμορφη εκπαίδευση της βιομηχανικής εποχής– έχει πολλαπλές προκλήσεις. Με άλλα λόγια το «10» είναι εξίσου χρήσιμο με το «8» ή το «12» που πιθανώς να έθεταν ως βάση τα πανεπιστήμια από μόνα τους, αλλά κι εξίσου άχρηστο όταν το θέτει το «πολιτμπιρό» της Οδού Μητροπόλεως.)


Στο ίδιο ακριβώς εργαλειακό πλαίσιο γίνεται και η συζήτηση για την «Κοινωνία της Πληροφορίας». Ο διάλογος έχει επικεντρωθεί στα «κομπιούτερ» (τα οποία μάλιστα μοιράζει ο ίδιος ο πρωθυπουργός), στα καλώδια και τις ταχύτητες του ADSL. Χρήσιμα είναι όλα: χωρίς αυτά δεν χτίζεται «Κοινωνία της Πληροφορίας». Μόνο που είναι τα εργαλεία της.


Δυστυχώς ξεχνάμε τα ουσιαστικότερα κομμάτια της «Kοινωνίας της Πληροφορίας» που είναι η … «Kοινωνία» και η «Πληροφορία». Kαι τα δύο δεν έχουν σχέση με τα καλώδια. Tο πρώτο αφορά σχέσεις ανθρώπων ή κοινωνικών ομάδων, νέες και παλιές ιεραρχίες. Έχει να κάνει με συγκρούσεις και προβλήματα. Bρίσκεται μέσα σε πρωτόγνωρες νομικές διαμάχες, που ναι μεν επιλύονται στην Eσπερία, αλλά οι λύσεις που δίνονται δεν είναι κατ’ ανάγκην οι καλύτερες δυνατές γι’ αυτόν τον τόπο, γι’ αυτόν τον χρόνο. Aφορά ιδιοκτησίες, πληροφοριακό πλούτο (που αναγκαστικά με κάποιο τρόπο θα διανεμηθεί) έχοντες και μη έχοντες, νέες μορφές εργασίας και κοινωνικών σχέσεων.


Tέλος η K.τ.Π. έχει να κάνει με την Πληροφορία, τον φτωχό αδελφό σε όλη την συζήτηση για το μέλλον. Η απουσία ελληνικού περιεχομένου είναι εμφανής στον κυβερνοχώρο. Η ηλεκτρονική σχολική βιβλιοθήκη που προαναφέραμε είναι ένα μόνο μέρος. Λείπουν κλασικά ελληνικά έργα (αρχαία και νέα), εγχειρίδια πανεπιστημιακών, σημειώσεις, εργασίες κ.λ.π. η πρώτη ύλη του κυβερνοχώρου, που χωρίς αυτή οι υπολογιστές και τα καλώδια είναι απλώς άχρηστα.


Δυστυχώς παρά τις διακηρύξεις στην Ελλάδα δεν χτίζουμε την Κοινωνία της Γνώσης. Κι αυτό δεν οφείλεται στην έλλειψη εργαλείων…


Διαβάστε ακόμα


Medium.gr


Τετράδιο.gr

Ο Ηλίας Ρουμπάνης προτρέπει για την δημιουργία ενός διαφανή δρόμου προς την απόκτηση υπηκοότητας. Γιατί σε τελική ανάλυση, μόνον ένα υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων μπορεί να διαπραγματευτεί το μέλλον του επί ίσοις όροις. Χρειάζεται να κωδικοποιήσουμε τα ενδιάμεσα στάδια μεταξύ της ολοκληρωτικής παρανομίας και της απόκτησης υπηκοότητας, και τουλάχιστον να εγγυηθούμε τα ανθρώπινα δικαιώματα όλων, είτε είναι πολίτες είτε μετανάστες.


Η μετανάστευση δεν είναι ούτε επιθυμητή, ούτε ανεπιθύμητη. Είναι σαν την βροχή: κάποιες φορές αναζωογονητική, άλλες ολέθρια, όμως αναμφίβολα αναπόφευκτη. Οι άνθρωποι μετακινούνται ανά τον κόσμο από τις απαρχές του και θα συνεχίσουν να το κάνουν. Δεύτερον, η μετανάστευση είναι μία κρίση. Το κινέζικο γράμμα για την κρίση μου έχουν πει ότι συνδυάζει δύο γράμματα: το ένα αντιπροσωπεύει τον έσχατο κίνδυνο και το άλλο την έσχατη ευκαιρία. Η πρόκληση δεν είναι το αν θα έχουμε μετανάστες, αλλά το πώς θα τους αντιμετωπίσουμε όταν (όχι αν) έρθουν!


H φαντασιακή διάσταση του ελληνικού εθνικισμού


Καλώς ή κακώς, η Ελλάδα αντιμετωπίζει την πρόκληση της μετανάστευσης σαν ένα έθνος-κράτος. Αυτό το έθνος-κράτος ιδρύθηκε στη βάση ενός κοινωνικού συμβολαίου – το οποίο ουδέποτε υπογράφηκε, αλλά ήταν φαντασιακό- και που δηλώνει ότι το κύριο πολιτικό υποκείμενο είναι ο πολίτης. Η υπηκοότητα είναι μία αφηρημένη νομική έννοια: αναφέρεται σε ένα φαντασιακό και απρόσωπο υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Πάντως, η εναλλασσόμενη χρήση των εννοιών πολίτης και υπήκοος δείχνει ότι αυτή η αφηρημένη νομική οντότητα αντιστοιχεί σε ένα πραγματικό πρόσωπο το οποίο είναι παρεμφερές από πολιτισμική άποψη με όλους τους υπόλοιπους πολίτες. Οι Έλληνες πολίτες έχουν μάθει ότι η πρόσβαση στα δημόσια αγαθά, όπως η εκπαίδευση, τα δημόσια αξιώματα, η πολιτική αντιπροσώπευση, κτλ, εξαρτάται από την αποδοχή ενός μοναδικού πολιτισμικού πακέτου, ή με νομικούς όρους, από ένα μονο-πολιτισμικό καθεστώς, το οποίο περιλαμβάνει την ικανότητα χρήσης μίας κυρίαρχης γλώσσας, την αποδοχή μίας κυρίαρχης θρησκείας, τη συμμετοχή σε μία συγκεκριμένη εθνική ιστορική αφήγηση, κτλ. Προσλαμβάνοντας τους εαυτούς μας σαν ‘αυθεντικούς Έλληνες’, ζητάμε, στην πραγματικότητα μία μεταχείριση ως πολίτες με συγκεκριμένη εξουσία.


Η μετανάστευση δεν είναι ένα καινούργιο φαινόμενο για την Ελλάδα. Στην δεκαετία του 20, η το Ελληνικό κράτος κατάφερε να ενσωματώσει τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, έναν πληθυσμό ο οποίος έφτανε το 20% του τότε πληθυσμού της. Στην πραγματικότητα, όλες οι περίοδοι οικονομικής ευμάρειας της Ελλάδας (κατά το τέλος του 19ου αιώνα, τις δεκαετίες του 20 και του 90) συνδέονται με την δημιουργία μεταναστευτικών κυμάτων προς τη χώρα.


Το πρόβλημα με τη σύγχρονη μετανάστευση στην Ελλάδα είναι, ίσως, ότι οι νεοεισελθέντες είναι κατηγορηματικά όμοιοι και ουσιαστικά διαφορετικοί από τον γηγενή πληθυσμό. Για παράδειγμα, ‘όπως εμείς’, και αυτοί μεγάλωσαν με ένα κυρίαρχο βιβλίο ιστορικής αλήθειας, Έναντι της ελληνικής ιστορικής θέσης υπάρχουν οι αντίστοιχες αλβανικές, τούρκικες, βουλγάρικες, κτλ. Κάθε έθνος διαθέτει ένα βιβλίο που παρουσιάζει την επίσημη, αληθινή, ιστορία του έθνους.


Αυτές οι αφηγήσεις αναιρούν η μία την άλλη όπως και τα φυσικά μας σύνορα. Για παράδειγμα, η ελληνική ιστοριογραφία αναφέρεται στη Νότια Αλβανία με το όνομα Βόρεια Ήπειρος, υπαινισσόμενη έναν οργανικό δεσμό της περιοχής με την Ελλάδα, ή τουλάχιστον τον αφύσικο δεσμό της με την Αλβανία. Παρομοίως, η αλβανική ιστοριογραφία αναφέρεται στην Νότια Ήπειρο με το όνομα Τσαμουριά, ή αλλιώς σαν ένα αλύτρωτο τμήμα της ‘μητέρας πατρίδας’. Οι γηγενής και οι μεταναστευτικοί πληθυσμοί διαθέτουν ένα κοινό, αλλά αντικρουόμενο, σύνολο ιστορικών αληθειών. Οι μετανάστες μετακίνησαν απλώς τα σύνορα (τα οποία είχαμε συμφωνήσει με επώδυνο τρόπο να χαράξουμε στην Ήπειρο, το Αιγαίο, τη Θράκη) στην καρδιά των πόλεων και των γειτονιών μας. Ο ‘φαντασιακός άλλος’ μένει πια στη διπλανή πόρτα, πηγαίνει στο σχολείο μαζί με τα παιδιά μας, και συχνά δουλεύει για ή μαζί με εμάς.


Προβλήματα ενσωμάτωσης


Αργά ή γρήγορα τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά ισοδυναμούν και με την κοινωνικο-οικονομική κατάσταση. Ας πάρουμε ως παράδειγμα την παγκόσμια τάση αστικοποίησης. Οι μετανάστες εγκαθίστανται συνήθως σε περιοχές όπου προσφέρεται δουλειά και φτηνή κατοικία και όπου είναι πιθανόν να βοηθηθούν από μία ευρύτερη κοινότητα που προέρχεται από την χώρα τους. Ως αποτέλεσμα, άνθρωποι με συγκεκριμένα πολιτισμικά χαρακτηριστικά, είναι πολύ πιθανό να δουλεύουν και να κατοικούν σε συγκεκριμένες περιοχές. Οι μετανάστες από τη Μικρά Ασία κατοίκησαν, για παράδειγμα, σε συγκεκριμένες περιοχές της Αθήνας με χαρακτηριστικά ονόματα, ενώ το ίδιο συμβαίνει και με τους σημερινούς μετανάστες – η έννοια του ‘γκέτο’ προέρχεται άλλωστε από μια γειτονιά της Βενετίας όπου κατοικούσαν Εβραίοι.


Όπως μπορεί κάποιος να υποπτευτεί, τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά αντηχούν και στη διαμόρφωση του εργασιακού τοπίου των μεταναστών. Οι δουλειές που κάνουν οι νεοαφιχθέντες μετανάστες είναι βρώμικες, δύσκολες, και επικίνδυνες. Πολλοί μεταναστευτικοί πληθυσμοί, όπως και οι ‘ομογενείς’, αντιμετώπισαν μία πτώση της κοινωνικής τους θέσης.


Έχω ακούσει πολλές φορές ότι ναι μεν οι Έλληνες έχουν υπάρξει και αυτοί μετανάστες, αλλά ότι ‘οι Αλβανοί είναι διαφορετικοί’. Έρευνες σημειώνουν ότι από την ηλικία των πέντε τα παιδιά αρχίζουν να μιμούνται στο παιχνίδι τους την συμπεριφορά των ενηλίκων. Σε αυτά τα παιχνίδια, που είναι πάντοτε πολύ σοβαρά, τα παιδιά θα μάθουν και θα επαναλάβουν τα κυρίαρχα στερεότυπα για τον ‘άλλον’, συμπεριλαμβανομένων των στερεοτύπων για τους μεταναστευτικούς πληθυσμούς. Από αυτή την ευαίσθητη ηλικία τα παιδιά θα αρχίσουν να προτιμούν τα μέλη της δική τους ομάδας, που μπορεί είτε να περιλαμβάνει είτε όχι παιδιά μεταναστών. Ο κοινωνικός αποκλεισμός ξεκινά γρήγορα. Η παιδική ηλικία δεν είναι αθώα αφού αποτελεί μία περίοδο μύησης για την μετάβαση στον κόσμο των ενηλίκων. Ο κοινωνικός αποκλεισμός έχει μία συγκεκριμένη λογική: να τους κρατήσει όλους στη θέση τους!


Αν κάποιος θα έπρεπε να κάνει μία περίληψη των πολιτικών προτεραιοτήτων για τη μετανάστευση για τα χρόνια που έρχονται, πρώτα από όλα θα σημείωνε ότι η ελληνική κοινωνία πρέπει να ανοίξει τα μάτια της σε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Οι μετανάστες ήρθαν για να μείνουν. Μπορεί να είναι ένας κίνδυνος, αλλά μπορούν και να είναι μία αναζωογονητική δύναμη, ένα πρόβλημα, ή μία πηγή πλούτου για μία κοινωνία που γερνά όσον αφορά τις ιδέες της και το ανθρώπινο δυναμικό της. Η σοσιαλιστική, η εργατική, και η κομμουνιστική παράδοση έχουν θεμελιωθεί πάνω σε συμβιβασμένα όνειρα. Η λέξη ‘συμβιβασμός’ έχει χρησιμοποιηθεί από πολλούς, από τον Λένιν ως τον Μπερλίνγκουερ. Η αριστερή και η κεντροαριστερή πρόταση για το μέλλον της μετανάστευσης στην Ελλάδα είναι και αυτή προϊόν συμβιβασμού.


Ένας διαφανής δρόμος για την απόκτηση υπηκοότητας


Ο αρχηγός της αντιπολίτευσης, Γιώργος Παπανδρέου, δέσμευσε το ΠΑΣΟΚ στο κοινοβούλιο για την υιοθέτηση συγκεκριμένων μέτρων. Τρία χρόνια στη ελληνική εκπαίδευση, είπε, πρέπει να αποτελέσουν τη βάση για την απόκτηση υπηκοότητας. Έχουν γίνει ακόμα εισηγήσεις για την άμεση απόκτηση από τους μετανάστες του δικαιώματος ψήφου στις τοπικές εκλογές. Τέλος, ορισμένα κόμματα –το ΚΚΕ, ο Συνασπισμός, και το ΠΑΣΟΚ- άνοιξαν την κομματική τους ιδιότητα στους μετανάστες σε διαφορετικά επίπεδα (χωρίς καμία ποσόστωση πάντως). Αυτά τα μέτρα δίνουν τη δυνατότητα στο μετανάστη να μεταμορφωθεί από ένα αντικείμενο συζήτησης σε ένα υποκείμενο που συμμετέχει στην διαπραγμάτευση. Αυτός είναι ο δρόμος προς τα εμπρός, γιατί αν αναζητούμε ένα μέγα μεταρρυθμιστή ο οποίος με ένα μαγικό ραβδί, θα εκσυγχρονίσει, θα εφεύρει, θα δημιουργήσει και θα καταστρέψει, σαν ένας από μηχανής θεός, τότε φαντασιωνόμαστε έναν φασιστικό, δεσποτικό, ή τουλάχιστον απολυταρχικό καθεστώς. Η δημοκρατία, εκτός από ένας στόχος, είναι και μία διαδικασία.


Όποιος έχει πίστη στην αριστερή παράδοση δεν μπορεί να είναι ουδέτερος. Η ουδετερότητα είναι το προνόμιο της νεοφιλελεύθερης παράδοσης, η οποία διατείνεται για την αυτόματη κοινωνική αρμονία, τους οποιουσδήποτε μονόδρομους, και τον φαταλισμό μίας κοινωνίας όπου η αγορά εναρμονίζει τα αντικρουόμενα συμφέροντα. Για να παραθέσω μία ρήση της Μάργκαρετ Θάτσερ: ‘Η κοινωνία δεν υπάρχει, υπάρχει μόνο η οικογένεια και το άτομο’. Δεν νομίζω!


Όσον αφορά το μεταναστευτικό καθεστώς, ο στόχος πρέπει να είναι η δημιουργία ενός διαφανή δρόμου προς την απόκτηση υπηκοότητας. Γιατί σε τελική ανάλυση, μόνον ένα υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων μπορεί να διαπραγματευτεί το μέλλον του επί ίσοις όροις. Δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα καθεστώς άμεσης απόκτησης υπηκοότητας με την άφιξη, γιατί ακόμα και αν το θέλαμε δεν θα μας το επέτρεπαν αφού τα σύνορα μας είναι και σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν μπορούμε όμως να εμμένουμε σε μία προοπτική του όλα ή τίποτα. Χρειάζεται να κωδικοποιήσουμε τα ενδιάμεσα στάδια μεταξύ της ολοκληρωτικής παρανομίας και της απόκτησης υπηκοότητας, και τουλάχιστον να εγγυηθούμε τα ανθρώπινα δικαιώματα όλων, είτε είναι πολίτες είτε μετανάστες.


Πρέπει να προσπαθήσουμε για να διατυπώσουμε την έννοιας του Ελληνισμού ως δώρο, σαν μία έκκληση στην οικουμενικότητα, όχι απλώς σαν μία αμυντική ασπίδα. Δεν υπάρχει καμία ‘καθαρή’ κουλτούρα. Η μουσική μας παράδοση, τα έθιμά μας, το φαγητό μας, ακόμα και η γλώσσα μας, είναι υβριδικές, αλλά παρόλα αυτά μοναδικές αφού αυτές οι μορφές έκφρασης δεν θα ήταν δυνατόν να αναπτυχθούν αλλού. Οποιαδήποτε συνταγή που περιέχει ντομάτα χρωστά πολλά στην Αμερική, αφού από εκεί προήρθε αυτό το φρούτο. Όμως, ποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η πίτσα -όπου η ντομάτα έχει πρωταγωνιστικό ρόλο- δεν είναι μία Ιταλική συνταγή. Παρομοίως, τι θα ήταν η ελληνική παραδοσιακή μουσική χωρίς το κλαρίνο, το οποίο προέρχεται σαφώς από άλλη περιοχή.


Ο πολιτισμός μας δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από την ξένη επιρροή, γιατί οι πολιτισμοί δεν είναι στατικές οντότητες, ζουν και εξελίσσονται στο χρόνο. Πρέπει να καλωσορίσουμε τα νέα ιδιώματα στη γλώσσα μας, τα νέα συστατικά στην κουζίνα μας, και τα νέα ονόματα στους δρόμους μας. Οι Αφρο-Έλληνες, οι Φιλιπινο-Έλληνες, οι Αλβανο-Έλληνες υπάρχουν, είτε θέλουμε να τους δούμε είτε όχι. Αν δεν δημιουργήσουμε ολοκληρωμένες προσωπικότητες, ανθρώπους με όνειρα και ελπίδες, ας προετοιμαστούμε για μια κοινωνία όπου θα κυριαρχείται από το φόβο.


Διαβάστε ακόμα


Περιοδικό διαβατήριο


Η Ελλάδα της μετανάστευσης

Μιλώντας για το παρελθόν, το παρόν, και το μέλλον της Αθήνας, ο Γιώργος Πρεβελάκης επισημαίνει τα δομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει. Προτείνει μία έξοδο διαφυγής από την ελληνική εθνική ή εθνικιστική λογική που θεωρεί ότι διαθέτει τη μονοπωλιακή ιδιοποίηση αυτού που συμβολίζει αυτός ο χώρος. Πρέπει “να δώσουμε την Αθήνα στην Ευρώπη και τον κόσμο, ζητώντας παράλληλα τη συμβολή του για να σώσουμε την Αθήνα από τον εαυτό της”.


Μία συνέντευξη στον Κωσταντίνο Καστρισιανάκη για το Re-public


Κωσταντίνος Καστρισιανάκης: Το 2000, στο Athenes. Urbanisme, Culture et Politique (Αθήνα. Πολεοδομία, Πολιτισμός και Πολιτική), κάνατε έναν απολογισμό ιδιαίτερα αρνητικό για την ελληνική πρωτεύουσα, από πολλές απόψεις. Θα λέγαμε ότι μιλήσατε σχεδόν για υπαρξιακή κρίση. Σήμερα, το 2006, μετά την πολιτική ‘εκσυγχρονισμού’ των κυβερνήσεων Σημίτη, τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τους Ολυμπιακούς Αγώνες, ο απολογισμός σας είναι πάντα ο ίδιος;


Γιώργος Πρεβελάκης: Ναι, ο απολογισμός δεν έχει μεταβληθεί. Είναι αλήθεια ότι ειδικά οι Ολυμπιακοί Αγώνες εκσυγχρόνισαν τις υποδομές και έφεραν μια σειρά από αλλαγές που είχαν προβλεφθεί πολύ καιρό πριν και που ήταν, στο μεγαλύτερο μέρος τους, αναγκαίες και χρήσιμες. Αναφέρομαι πιο συγκεκριμένα στο αεροδρόμιο και το μετρό της Αθήνας, την πιο σημαντική βελτίωση. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι υποδομές αυτές αποτελούν βελτιώσεις. Αλλά η Αθήνα γνώρισε ανάλογες βελτιώσεις στο παρελθόν, σε διάφορες εποχές, όπως π.χ. κατά την οκταετία του Κωνσταντίνου Καραμανλή.


Παραμένει όμως ένα πρόβλημα δομής. H ταχύτητα με την οποία γίνονται οι αλλαγές και οι βελτιώσεις είναι μικρότερη από την ταχύτητα με την οποία εμφανίζονται νέα προβλήματα. Μετά από περιόδους μεγάλων επενδύσεων έχουμε διαστήματα ανακούφισης, αμέσως μετά όμως έρχεται κατά κανόνα νέα επιδείνωση. Και σήμερα βλέπουμε να ανοίγεται ένας νέος κύκλος δυσκολιών που κατά κάποιο τρόπο επισπεύδονται λόγω των νέων υποδομών, επειδή οι τελευταίες δεν εντάχθηκαν σε ένα ευρύτερο σχεδιασμό. Πιο συγκεκριμένα, με το αεροδρόμιο μπορούμε να προβλέψουμε -διαγράφεται ήδη- μια εξαιρετικά ταχεία επέκταση της οικοδομημένης περιοχής στην πεδιάδα των Μεσογείων. Δηλαδή, προβλέπεται μια νέα ζώνη κερδοσκοπίας στη γη και συμφόρησης, καθώς και μια διάχυτη οικοδόμηση που οδηγεί σε σπατάλη ενέργειας (και μάλιστα σε εποχή επερχόμενης ενεργειακής κρίσης) και συντελεί στη ρύπανση, την υποβάθμιση και σε σημαντικά άλλα κοινωνικά κόστη. Η λογική παραγωγής και αναπαραγωγής των προβλημάτων παραμένει, επομένως, η ίδια.


Κ.Κ.: Τίποτα δεν είχαμε προβλέψει; Και ο αυτοκινητόδρομος της Αττικής, η Αττική Οδός, ο δρόμος μέχρι το Λαύριο, η επέκταση του λιμανιού του;


Γ.Π.: Σύμφωνοι, υπάρχει ο αυτοκινητόδρομος της Αττικής, η Αττική Οδός. Αυτή είναι επίσης μια σημαντική πρόοδος, κυρίως ως επιτυχημένο παράδειγμα σύμπραξης δημοσίου και ιδιωτικού τομέα. Ωστόσο, αυτός ο αυτοκινητόδρομος θα παρουσιάσει σύντομα συμφόρηση, γιατί όπως ξέρουμε από τη δεκαετία του ’50, η προσφορά στη δυνατότητα κυκλοφορίας προκαλεί νέα ζήτηση. Στην πραγματικότητα, όταν κατασκευάζουμε νέους σημαντικούς οδικούς άξονες, δεν προσαρμοζόμαστε, όπως νομίζεται, στη ζήτηση, αλλά δημιουργούμε πρόσθετη ζήτηση, καθώς οι κυκλοφοριακές συμπεριφορές αλλάζουν ώστε να επωφελούνται από τις νέες αυτές δυνατότητες. Επομένως, κάθε δρόμος ή αυτοκινητόδρομος είναι, κατά κάποιο τρόπο, αργά ή γρήγορα, καταδικασμένος στη συμφόρηση, εάν η λειτουργία του δεν συνοδεύεται από μια σειρά άλλων παρεμβάσεων, όπως η παράλληλη παροχή δημόσιων μέσων συγκοινωνίας ή ο προσανατολισμός της δόμησης προς πόλους συγκέντρωσης. Σήμερα γίνεται ακριβώς το αντίθετο: αφ’ενός είναι η επέκταση διάχυτη και αφ’ετέρου υπάρχει καθυστέρηση ή και παντελής απουσία δημόσιων μέσων συγκοινωνίας, που έτσι κι αλλιώς είναι σχεδόν αδύνατον από οικονομική άποψη να λειτουργήσουν, υπό αυτές τις συνθήκες της διάχυτης οικοδόμησης. Έπρεπε να είχαμε προβλέψει πόλους, δευτερεύοντα κέντρα, εναλλακτικά δίκτυα κ.λπ. Αυτά δεν έγιναν. Κατά συνέπεια, είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς ότι θα εμφανιστούν προβλήματα συμφόρησης.


Κ.Κ.: Δηλαδή δεν μάθαμε το μάθημά μας;


Γ.Π.: Δεν είναι αυτό το θέμα. Αυτό που προσπάθησα να εξηγήσω στο βιβλίο μου είναι ότι υπάρχουν δομές, αιτίες πιο βαθειές. Η κατάσταση που ζούμε δεν οφείλεται σε έλλειψη γνώσεων των πολεοδόμων και των τεχνικών, γιατί ως ειδικοί κατ’αρχήν μπορούμε να προβλέψουμε τι πρόκειται να συμβεί. Αρχίζοντας από τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη, οι Έλληνες πολεοδόμοι και προέβλεψαν σωστά και προειδοποίησαν. Ανάμεσα όμως στο λόγο των ειδικών, την πολιτική πρακτική, τις συμπεριφορές των ψηφοφόρων και τα διάφορα πλέγματα συμφερόντων που όχι μόνο ανθίστανται αλλά και διαθέτουν την πρωτοβουλία, τα σχέδια χάνονται. Όσο δεν καταφέρνουμε να «βραχυκυκλώσουμε» αυτά τα συμφέροντα, δεν πρέπει να ελπίζουμε να δούμε σχεδιασμό. Αυτό δεν γίνεται με το διάλογο. Είναι θέμα αντιπαράθεσης, διαμάχης ανάμεσα στις δυνάμεις που επιθυμούν την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων, την εξυγίανση του συστήματος και σε εκείνους τους πολιτικούς και κοινωνικούς παράγοντες και τις πολιτιστικές δομές που διαμορφώνουν εξαιρετικά ισχυρά πλέγματα συμφερόντων, τα οποία αναστέλλουν, ανθίστανται και εμποδίζουν την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων. Πρόκειται για ένα γενικευμένο πρόβλημα στην ελληνική κοινωνία. Πιστεύω ότι γίνονται προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά ο δρόμος είναι μακρύς και οι δυσκολίες πολύ μεγάλες.


Κ.Κ.: Σ’ αυτό το πλαίσιο, μ’ αυτά τα προβλήματα, τι είδους δόμηση θα δούμε;


Γ.Π.: Είναι αλήθεια ότι ο απολογισμός δεν είναι ποτέ εντελώς αρνητικός. Υπάρχουν βελτιώσεις. Το παλαιό κέντρο της Αθήνας έχει αποκατασταθεί, τα κτίρια του 19ου αιώνα έχουν προστατευθεί και γίνονται επενδύσεις σε συνοικίες της Αθήνας, οι οποίες στο παρελθόν είχαν υποβαθμιστεί. Εκεί που κυρίως παρατηρείται μεγάλη αλλαγή είναι στο χώρο ανάμεσα στην Αθήνα και τον Πειραιά. Είναι ιστορικά η πρώτη και παλαιότερη βιομηχανική περιοχή στην Ελλάδα, με συνέπεια τις πολύ υποβαθμισμένες βιομηχανικές εκτάσεις της. Ταυτόχρονα παρουσιάζει πολύ σημαντικά πλεονεκτήματα και μια πολύ ενδιαφέρουσα θέση ανάμεσα στην Αθήνα και τον Πειραιά. Παρά τα πλεονεκτήματα αυτά δεν μπορούσε να αναπτυχθεί στο παρελθόν, γιατί σε αυτή τη ζώνη επικρατούσε η παλαιά βιομηχανία και την κατοικούσαν υποβαθμισμένες κοινωνικές ομάδες, μετανάστες, κ.λπ. Υπήρχε λοιπόν ένα είδος προσκόμματος με έντονη κοινωνική διάσταση. Η πολιτική την οποία εφάρμοσε το υπουργείο Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων τα προηγούμενα χρόνια τείνει να καταργήσει αυτό το εμπόδιο και ανοίγει το δρόμο για την εκμετάλλευση αυτής της ζώνης από τις δυνάμεις της αγοράς.


Τα πράγματα αλλάζουν, το τοπίο βελτιώνεται. Ταυτόχρονα, όμως, μπορούμε να ασκήσουμε κριτική στο μέτρο που, την ίδια στιγμή, πρόκειται για μια κοινωνική μεταβολή, για την εισβολή μιας κοσμοπολίτικης κοινωνίας σε μια παραδοσιακή συνοικία. Μπορούμε να προβλέψουμε ότι σ’ ένα σχετικά εγγύς μέλλον σε αυτή την εξαιρετική τοποθεσία –με θέα στην Ακρόπολη- θα εγκατασταθούν κοσμοπολίτες, πολύ πλούσιοι Έλληνες ή ξένοι. Θα βελτιωθεί το τοπίο, ταυτόχρονα, όμως, θα αποβληθεί ένας ολόκληρος πληθυσμός. Δεν είναι πρόβλημα μόνο της Αθήνας, είναι ένα πρόβλημα που συναντήσαμε και στο Παρίσι, στη διάρκεια των μεγάλων χωροταξικών διευθετήσεων της δεκαετίας του 1960. Είναι ένα πρόβλημα που ούτε στο Παρίσι αντιμετωπίστηκε πλήρως, γιατί δεν μπορούμε με την πολεοδομία να υποκαταστήσουμε τις δυνάμεις της αγοράς ή να αντιταχθούμε πλήρως σ’ αυτές. Στην παρισινή περίπτωση, όμως, έγινε μια προσπάθεια να διατηρηθεί η κοινωνική πολυπλοκότητα, να διασωθεί κάπως ο κοινωνικός πλούτος που συμβάλλει στον πολιτιστικό πλούτο. Γι’ αυτό υποστηρίζω ότι το συμπέρασμα δεν είναι ξεκάθαρο. Παράλληλα με τις θετικές εξελίξεις σε ό,τι αφορά το τοπίο, υπάρχουν και αρνητικές, σε σχέση με την κοινωνική σύνθεση και τις πολιτισμικές διαστάσεις.


Δεν πρέπει, τέλος, να ξεχνάμε ότι υπάρχει ένας τεράστιος πλούτος στην περιοχή της Αθήνας, όχι μόνο λόγω του τοπίου αλλά και λόγω της ιστορίας. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου αναζητούμε σύμβολα, αναζητούμε ινδάλματα, τα μετατρέπουμε σε εμπορικές αξίες. Από αυτή την άποψη, η περίπτωση της Αθήνας είναι μοναδική στον κόσμο. Από τη στιγμή που καταργούμε τα εμπόδια, μεταξύ άλλων τα αδύναμα στοιχεία της κοινωνίας, εισβάλλουν οι δυνάμεις της αγοράς και βελτιώνουν, φαινομενικά, την ποιότητα των κατοικιών, της πολεοδομικής οργάνωσης, του τοπίου, των υπηρεσιών. Εκεί που είχαμε βιομηχανικές εκτάσεις και κατοικίες έντονα υποβαθμισμένες, βρίσκουμε σήμερα μουσεία, πολιτιστικούς χώρους και σε λίγο θα βρούμε πολυτελείς κατοικίες. Η εικόνα, το τοπίο, μοιάζουν βελτιωμένα. Σε ό,τι αφορά την ψυχή της πόλης, το πνεύμα της πόλης, υπάρχουν ερωτήματα: οι συνοικίες αυτές θα καταληφθούν από ανθρώπους χωρίς βαθύ δεσμό με την πόλη, που έρχονται επειδή τους ελκύει η εμπορική αξία της εικόνας, του συμβόλου, επειδή αγοράζουν σε τελευταία ανάλυση τη δυνατότητα να περνούν καλοκαιρινές νύχτες κοιτάζοντας την Ακρόπολη από το μπαλκόνι τους και να επιδεικνύουν την «πολυτέλεια» αυτή στους διεθνείς προσκεκλημένους τους.


Κ.Κ.: Εάν θέλουμε λοιπόν να δώσουμε μια πολιτιστική ή πολιτική ψυχή σε μια πόλη σαν την Αθήνα, δεν πρέπει ν’ αρχίσουμε να σκεφτόμαστε τρόπους διαβούλευσης και διαπραγμάτευσης με τους κατοίκους της, αντί να αφήσουμε τους νόμους της αγοράς να εγκατασταθούν με περισσότερες υποδομές;


Γ.Π.:Η ανάλυσή μου ξεκινά ακριβώς από τη διαπίστωση ότι οι δυνάμεις που θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια εναλλακτική λύση είναι εξαιρετικά ανίσχυρες στην Αθήνα. Αυτή η αδυναμία συνδέεται με τη νεότητα της πόλης, γιατί, αντίθετα με ό, τι πιστεύουμε, η πόλη της Αθήνας είναι πολύ καινούργια. Ο πληθυσμός της είναι πολύ νέος, με την έννοια ότι ήρθε πρόσφατα, δεν έχει βαθειές ρίζες. Οι περισσότεροι κάτοικοι της Αθήνας είναι πρώτη ή δεύτερη γενιά. Η Αθήνα είναι το αποτέλεσμα μιας αστικοποίησης εξαιρετικά ταχύρρυθμης, χωρίς το βάθος χρόνου που επιτρέπει να δημιουργηθούν ρίζες, όπως επίσης να αναπτυχθεί μια προσέγγιση πίστης, ιδιοποίησης και συναίσθησης ότι ο χώρος, ανεξάρτητα αν είναι πόλη, χωριό ή περιοχή, ανήκει στους κατοίκους του. Είναι ένα φαινόμενο που συνδέεται με την εξέλιξη αυτής της περιοχής του κόσμου: τα Βαλκάνια των δύο τελευταίων αιώνων. Οι μετακινήσεις των πληθυσμών λόγω των πολέμων, της ανταλλαγής πληθυσμών, των εθνικών εκκαθαρίσεων, υπήρξαν καθοριστικές. Λείπουν, επομένως, οι ισχυροί δεσμοί μεταξύ κοινωνίας, πληθυσμού και χώρου, δεσμοί που υπάρχουν στη δυτική Ευρώπη και δίνουν στις πόλεις της την ικανότητα να ανθίσταται στις διάφορες μόδες, τις διάφορες μετακινήσεις, τις διάφορες δυνάμεις της αγοράς. Από τη μια πλευρά, δεν υπάρχει αυτό το βάθος της ιστορίας, από την άλλη, η Αθήνα, που αποτελεί ένα μύθο για τη Δύση και για την ανθρωπότητα, εκτίθεται σε πιέσεις εξαιρετικά ισχυρές. Βρίσκεται, λοιπόν, ανάμεσα σε δυο ασταθείς παράγοντες : αφενός είναι μια πόλη που την εποφθαλμιούν όλο και περισσότερο σε διεθνές επίπεδο και αφετέρου οι εσωτερικές της δυνάμεις αντίστασης δεν επαρκούν.


Κ.Κ.: Στο βιβλίο σας, προτείνετε η Αθήνα να γίνει μια ανοιχτή πόλη, σταυροδρόμι των πολιτισμών και πρωτοπορία στην έρευνα. Έτσι θα μπορούσε να αντλήσει από μια πιο ευρεία ανάγνωση των ποικίλλων δυνάμεων του ελληνισμού και να δεσμεύσει τη διασπορά να συμμετάσχει σε μια ανανέωση της ταυτότητας της Αθήνας, προωθώντας ταυτόχρονα την Ελλάδα στα κανάλια της παγκοσμιοποίησης. Πρόκειται για μια ‘δυνατή’ εικονογραφία για την Αθήνα και την Ελλάδα;


Γ.Π.: Η ανάλυσή μου με οδηγεί στη διαπίστωση ότι, εάν η Αθήνα συνεχίσει όπως τώρα, δεν θα έχει τη δυνατότητα να εκμεταλλευτεί την παγκοσμιοποίηση και να προσαρμοστεί με αποτελεσματικό τρόπο. Κινδυνεύει να σωρεύσει όλες τις αρνητικές πλευρές της παγκοσμιοποίησης χωρίς τις θετικές της. Το γεγονός ότι είναι μια πόλη που την εποφθαλμιούν μπορεί επίσης να μετατραπεί σε πλεονέκτημα. Αλλά αυτό προϋποθέτει ένα πολιτικό και κοινωνικό παράγοντα ικανό να αδράξει τις ευκαιρίες και να αντισταθεί στις προσπάθειες εκμετάλλευσης. Αυτός ο παράγων, νομίζω, δεν μπορεί να είναι η αθηναϊκή κοινωνία, καθώς δεν έχει ρίζες στην πόλη. Πρέπει να κοιτάξουμε αλλού. Αυτό το αλλού μπορεί να προκύψει από μια έκκληση σε διεθνές επίπεδο σε όλους όσοι έχουν ισχυρές πολιτισμικές ευαισθησίες και μπορούν να αντιληφθούν την Αθήνα ως σύμβολο, ως μύθο. Αυτό το σκεπτικό με οδηγεί στη διασπορά, η οποία αποτελεί μια ελληνική παρουσία πιο ευαισθητοποιημένη στα προβλήματα της παγκοσμιοποίησης. Είναι ποικίλη: υπάρχουν διανοούμενοι, πανεπιστημιακοί, καλλιτέχνες, αλλά και απλοί άνθρωποι που, μέσα από το τραύμα της μετανάστευσης, έχουν συχνά πρόβλημα ταυτότητας. Μπορούμε λοιπόν να κάνουμε έκκληση σε ορισμένα στοιχεία αυτής της διασποράς.


Ωστόσο, υπάρχει ένα άλλο στοιχείο που υπόσχεται πολλά: η Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ε.Ε. έχει τώρα ένα πολύ μεγάλο έλλειμμα. Δεν είναι τόσο πολιτικό ή οικονομικό, αλλά συμβολικό. Είναι ένα έλλειμμα εικονογραφικό. Η Ε.Ε. αναζητεί την ταυτότητά της. Από τη μια πλευρά, υπάρχει ο ανταγωνισμός ανάμεσα στην υπάρχουσα ισχυρή εθνική συμβολική, που εμποδίζει την ευρωπαϊκή οικοδόμηση. Από την άλλη πλευρά, έχουμε το δημόσιο διάλογο για τα σύνορα της Ευρώπης. Ο διάλογος αυτός δείχνει πόσο αδαείς είμαστε να ορίσουμε την ταυτότητα της Ευρώπης. Τα δυο αυτά θέματα συνδέονται στενά: το σύνορο ορίζει το χώρο και ο χώρος συνδέεται με την ταυτότητα. Εάν μπορούσαμε να απαντήσουμε στην ερώτηση «ποιός είναι Ευρωπαίος», θα μπορούσαμε να απαντήσουμε και στην ερώτηση «μέχρι πού μπορεί να επεκταθεί η Ευρώπη». Αυτό το μεγάλο συμβολικό έλλειμμα δεν μπορεί να καλυφθεί με λόγια, έχει ανάγκη από πιό απτά στοιχεία, έχει ανάγκη αυτό που ονομάζουμε στη Γεωπολιτική εικονογραφίες. Η Αθήνα είναι πηγή τέτοιων εικόνων. Για το λόγο αυτό αποτελεί ένα θησαυρό για την Ευρώπη και το ευρωπαϊκό σχέδιο. Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να σώσει, κατά κάποιο τρόπο, την Αθήνα από τον ίδιο τον εαυτό της. Αυτό όμως προϋποθέτει η Ευρώπη να αποκτήσει συνείδηση του κεφαλαίου « Αθήνα» – όπως είχε πράξει στο παρελθόν, συγκεκριμένα τον 19ο αιώνα- και να καταλάβει σε ποιο βαθμό, στη σημερινή συγκυρία, αυτό το κεφάλαιο μπορεί να είναι χρήσιμο. Από την πλευρά της, η ελληνική κοινωνία, η αθηναϊκή κοινωνία, πρέπει να δεχτεί μια ευρωπαϊκή παρέμβαση στις υποθέσεις της πόλης, να δεχτεί να εγκαταλείψει το μονοπώλιο που διαθέτει σήμερα στη διαχείριση της Αθήνας. Μια τέτοια παρέμβαση συνεπάγεται έναν αγώνα ενάντια σε πλέγματα συμφερόντων που θα ζημιωθούν από αυτή τη διαδικασία, όπως είναι οι παράγοντες που συνδέονται με μια ευτελή, χαμηλού επιπέδου, κερδοσκοπία στη γη, οι οποίοι δεν θα υποχωρήσουν εύκολα και ενδέχεται να στραφούν σε ένα λόγο ξενοφοβικό, εθνικιστικό κ.λ.π.


Συνολικά, η αθηναϊκή κοινωνία θα χάσει σχετικά λίγα και θα κερδίσει πολλά. Δεν είναι εύκολο, θέτει πολύ σοβαρά πολιτικά προβλήματα, αλλά νομίζω ότι αξίζει τον κόπο να το αντιμετωπίσει κανείς, γιατί αυτή τη στιγμή χάνουμε και καταστρέφουμε έναν πραγματικό θησαυρό για την ανθρωπότητα, για την Ευρώπη και, φυσικά, για την Ελλάδα.


Κ.Κ.: Εάν μια ‘περιπέτεια’ είναι πάντοτε πιθανή για την Αθήνα, πώς θα μπορούσαν οι Αθηναίοι να την ιδιοποιηθούν;


Γ.Π.: Για την Αθήνα, όπως και για την Ελλάδα, μια περιπέτεια, μια αντιστροφή της τύχης, μπορεί να συμβεί μετά από ένα τράνταγμα, ένα «σοκ». Σήμερα βρισκόμαστε σε μια καμπή, χωρίς σοκ, χωρίς καταστροφές, χωρίς κανένα στοιχείο που να προκαλέσει κάποια αφύπνιση. Ζούμε τα προβλήματα μέρα με τη μέρα, βιώνουμε μια σταδιακή, σχεδόν ανεπαίσθητη, υποβάθμιση των συνθηκών ζωής και εργασίας. Δεν υπάρχει το σοκ που θα προκαλούσε συνειδητοποίηση και αντίδραση. Είναι κάτι που δεν μπορούμε να προβλέψουμε, ούτε καν να ελπίσουμε, γιατί σε τελική ανάλυση ένα σοκ είναι επώδυνο. Απλώς, η ιστορική παρατήρηση μας λέει πως στην ιστορία υπάρχουν περιπέτειες.


Κ.Κ.: Με τους Ολυμπιακούς Αγώνες, μπορούμε να μιλήσουμε για ηλεκτροσόκ;


Γ.Π.: Οι Ολυμπιακοί Αγώνες είναι πράγματι ένα γεγονός ενδιαφέρον, αλλά εντελώς ανεπαρκές για αυτού του είδους τη συνειδητοποίηση. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες αποκαλύπτουν μια συλλογική ψυχολογία και, ειδικότερα, μια στάση απέναντι στο χώρο. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες έδειξαν τη δυσκολία μιας μεσογειακής κοινωνίας σαν τη δική μας να προγραμματίσει έγκαιρα τις απαραίτητες παρεμβάσεις, αλλά ταυτόχρονα την ικανότητά της να αυτοσχεδιάσει. Γι’ αυτό και η επιτυχία των Ολυμπιακών Αγώνων υπήρξε μια τεράστια έκπληξη για τη διεθνή κοινότητα. Η έλλειψη οργάνωσης, προγραμματισμού, σχεδιασμού κατά τη διάρκεια των ετών και των μηνών που προηγήθηκαν του γεγονότος προμήνυε μια αποτυχία. Γιατί; Επειδή οι Έλληνες αφήνουν τα πράγματα για την τελευταία στιγμή. Ταυτόχρονα, καθώς αυτή η έλλειψη σχεδιασμού έχει γίνει συνήθεια, έχουμε μάθει να κινητοποιούμαστε ακριβώς την τελευταία στιγμή. Εάν, για παράδειγμα, μια άλλη κοινωνία, γερμανική, γαλλική, καναδική ή αμερικανική, αναλάμβανε τους Ολυμπιακούς Αγώνες στην κατάσταση που ήταν λίγους μήνες πριν από τους αγώνες, πιστεύω πως θα είχε περιέλθει σε απόγνωση.


Μπορούμε να κάνουμε μια πρώτη διαπίστωση: η έλλειψη σχεδιασμού αντισταθμίστηκε από την ικανότητα για μια πολύ αποτελεσματική κινητοποίηση της τελευταίας στιγμής. Αυτή η ικανότητα αποτελεί μια προϋπόθεση απαραίτητη- διαφορετικά οι Ολυμπιακοί Αγώνες θα είχαν αποτύχει- αλλά όχι επαρκή. Μια άλλη προϋπόθεση είναι να υπάρχει η βούληση, πράγμα που μας οδηγεί σε μια άλλη ενδιαφέρουσα παρατήρηση. Το κίνητρο για την ελληνική και την αθηναϊκή κοινωνία να κάνει αυτή την δύσκολη προσπάθεια συνδέεται με την εικόνα προς τα έξω. Οι εξαιρετικά αρνητικές κριτικές και η ειρωνεία που κυριάρχησε στο διεθνή Τύπο προκάλεσαν μια αντίδραση πολύ μεσογειακή, πολύ «ανθρωπολογική», την οποία εξηγούν οι αναλύσεις των ανθρωπολόγων της δεκαετίας του πενήντα για τις κοινωνικές και πολιτιστικές δομές των μεσογειακών χωρών, ιδιαίτερα των ελληνικών. Αυτές οι μελέτες έδειξαν ότι στις κοινωνίες των χωρών όπου το κοινωνικό κύτταρο είναι η οικογένεια, το σπίτι, η εικόνα που δίνεται προς τα έξω αποτελεί αντικείμενο ανταγωνισμού ανάμεσα στις διάφορες οικογένειες. Το χειρότερο που μπορεί να συμβεί είναι να χάσεις την υπόληψή σου, το πραγματικό κοινωνικό κεφάλαιο είναι αυτή η εικόνα. Όταν, λοιπόν, λίγους μήνες πριν τους αγώνες, οι Έλληνες κατάλαβαν ότι διακινδύνευαν την υπόληψή τους, οι Αγώνες λειτούργησαν ως κινητήρια δύναμη.


Υπάρχει άλλο ένα ενδιαφέρον στοιχείο που αφορά τη συλλογική ψυχολογία απέναντι στη διαχείριση του χώρου. Στις μεσογειακές κοινωνίες μας, οι αντιλήψεις και οι συμπεριφορές σε σχέση με το χρόνο είναι πολύ διαφορετικές από ό, τι στις δυτικές κοινωνίες. Στις δυτικές κοινωνίες, οι προθεσμίες έχουν πραγματική αξία. Στις μεσογειακές κοινωνίες, οι προθεσμίες δεν έχουν καμία αξία. Κανείς δεν τις παίρνει στα σοβαρά. Το μεγάλο πλεονέκτημα των Αγώνων είναι ότι έχουν συγκεκριμένη προθεσμία. Δηλαδή, ούτε καν οι Μεσόγειοι δεν μπορούν να πουν: δεν βαριέσαι, θα τελειώσουμε τις υποδομές ένα μήνα μετά τους Αγώνες. Είναι μια προθεσμία αξιόπιστη, με χειροπιαστή αξιοπιστία. Η «άϋλη» αξιοπιστία, όπως λειτουργεί στη Δύση, δεν μπορεί να λειτουργήσει στην Ελλάδα. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες επιτρέπουν να κάνουμε κάποιες διαπιστώσεις πολύ χρήσιμες, τόσο για την Ελλάδα όσο και για τη θεωρία της πολεοδομίας και του προγραμματισμού: ότι πρέπει να λαμβάνουμε σοβαρά υπ’όψη τους πολιτισμικούς παράγοντες, σε αντίθεση με τη θεωρία της τεχνοκρατικής πολεοδομίας, σύμφωνα με την οποία μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις ίδιες διαδικασίες, τα ίδια εργαλεία, σε οποιαδήποτε κοινωνία. Ωστόσο, οι Ολυμπιακοί Αγώνες δεν συνιστούν ένα γεγονός επαρκούς βάθους και σημασίας. Είναι μια μεγάλη γιορτή, ανανεώνουν τις υποδομές, αλλά από εκεί και πέρα η ζωή τραβά το δρόμο της, οι ολυμπιακές τοποθεσίες εγκαταλείπονται και υποβαθμίζονται.


Ο λόγος που γίνομαι τόσο κριτικός είναι διότι αυτή η χώρα και η πρωτεύουσά της διαθέτουν πολύ μεγάλα πλεονεκτήματα και πόρους, καθώς και πολύ μεγάλο πολιτισμικό και κοινωνικό πλούτο. Είναι ένας πλούτος που έρχεται από τα κάτω. Κατά κάποιο τρόπο, μοιάζει να είναι σε αντίθεση με την επίσημη πολεοδομία. Είναι αυτό που αποκάλεσα σε ένα βιβλίο μου για τα Βαλκάνια «εκδίκηση της ανατολίτικης πόλης». Η εκδίκησή της μοιάζει μερικές φορές με μια έκρηξη που γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης και επαναλαμβάνεται με διαφορετικές μορφές. Για να δώσω ένα παράδειγμα: το τέλος του ψυχρού πολέμου προκάλεσε μαζική έλευση προσφύγων και μεταναστών, κυρίως αυτών που αποκαλούμε Έλληνες του Πόντου, Έλληνες της πρώην ΕΣΣΔ. Μη μπορώντας να εκποιήσουν την περιουσία τους και να μεταφέρουν το αντίτιμο στην Ελλάδα, βρήκαν – με τη «συνενοχή» των ελληνικών αρχών-τον τρόπο να αγοράζουν προϊόντα στην πρώην ΕΣΣΔ, να τα εισάγουν στην Ελλάδα ως οικοσκευή, δηλαδή ως αντικείμενα που ανήκουν στη οικογένεια και εισάγονται ατελώς κατά την μετοικεσία, και να τα πωλούν σε εντελώς χαοτικές λαϊκές αγορές. Για αρκετά χρόνια είχαμε αυτές τις ποντιακές αγορές σε διάφορες συνοικίες, και κυρίως στο Μοναστηράκι, που μας έδιναν την εντύπωση ότι βρισκόμαστε στο παζάρι μιας ανατολίτικης πόλης. Βρισκόμασταν σε ένα χώρο με πολιτισμική ποικιλία, πλημμυρισμένο από ανθρώπους που έφερναν κάποια ανανέωση. Τώρα αυτές οι δραστηριότητες τελείωσαν, οι μετανάστες πούλησαν ό, τι είχαν να πουλήσουν. Έχουμε, αντίθετα, μια συνεχή έλευση μεταναστών από άλλους χώρους στην Αθήνα, που φέρνουν τα αρώματα και τα χρώματα ενός κόσμου ακόμη πιο ανατολίτικου. Είναι στοιχεία που επιτρέπουν κάπως την καταπολέμηση αυτού του οδοστρωτήρα, που είναι η κερδοσκοπία της γης και που ακολουθεί τους κανόνες του χρήματος και της αγοράς.


Κ.Κ.: Πώς μπορεί ένας πολεοδόμος να χρησιμοποιήσει τον πλούτο και την πολιτισμική ποικιλία που φέρνουν αυτά τα στοιχεία;


Γ.Π.:Δεν είναι θέμα πολεοδομίας γιατί αυτές οι δυνάμεις που έρχονται, στην πραγματικότητα μάχονται εκείνη την πολεοδομία που είναι προσαρμοσμένη στις δυνάμεις της αγοράς ή που λειτουργεί σε ένα επίπεδο ουτοπίας και απόστασης από τις πραγματικές δυνάμεις της αγοράς και της πόλης. Είναι μια μορφή αντίστασης. Είναι κύματα που εξαντλούνται, αφήνοντας όμως ένα κατάλοιπο. Κάθε κύμα φέρνει μια νέα στρώση, δίνοντας πραγματικό πλούτο σε όλες αυτές τις πόλεις. Πρόκειται γι αυτό που, στην πραγματικότητα, χαρακτηρίζει τις πόλεις: η πολυπλοκότητα και η ποικιλία της μνήμης και της ανάμνησης. Είναι φαινόμενα μακράς διάρκειας. Δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι σε μία ή σε δύο δεκαετίες η κατάσταση θα έχει μεταβληθεί από αυτές τις διαδοχικές στρώσεις. Μπορούμε να χαρούμε, μπορούμε να εκτιμήσουμε την ατμόσφαιρα, μπορούμε να συμμετάσχουμε, μπορούμε να ζήσουμε στιγμές αγαλλίασης με αυτή την εισβολή ατίθασων στοιχείων, δεν μπορούν όμως αυτά τα φαινόμενα να επιλύσουν τα μεγάλα προβλήματα της πόλης. Η ανάγκη ενός συνειδητού παίκτη είναι θεμελιακή. Είναι απαραίτητο να υπάρξει ένα πολιτικός παράγων ικανός να εκπροσωπήσει το συλλογικό αγαθό, ένα αγαθό που μπορεί να υπερβεί τους κατοίκους και να υπηρετήσει πιο μακροπρόθεσμα την ψυχή της πόλης, το δυναμικό της, προσπαθώντας να το σώσει. Γι’ αυτό πιστεύω ότι έχουμε ανάγκη να ανοιχτούμε, να βγούμε από την ελληνική εθνική ή εθνικιστική λογική που θεωρεί ότι διαθέτει τη μονοπωλιακή ιδιοποίηση αυτού που συμβολίζει αυτός ο χώρος. Πρέπει να σταματήσουμε να εκποιούμε τους πολιτισμικούς μας θησαυρούς έναντι του πινακίου φακής της οικοπεδοποίησης, της αντιπαροχής, της πελατειακής πολιτικής που υπηρετεί τα μικροσυμφέροντα έναντι ψήφων. Να δώσουμε την Αθήνα στην Ευρώπη και τον κόσμο, ζητώντας παράλληλα τη συμβολή του για να σώσουμε την Αθήνα από τον εαυτό της.


Διαβάστε ακόμα


Η πόλη του μέλλοντος (στα Αγγλικά)


Ελληνικό παζλ


Όλα συνέβησαν στις 4 Ιουνίου 2006. Η πρακτική αυτή είχε συγκεκριμένη επονομασία: διαβουλευτική δημοσκόπηση. Στο παρελθόν είχε εφαρμοστεί στις ΗΠΑ, την Κίνα και την Αυστραλία, αλλά μέχρι σήμερα δεν είχε ποτέ δεσμευτικό χαρακτήρα. Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Γιώργος Παπανδρέου, επέλεξε να αφήσει τους πολίτες να λάβουν αυτή την έως σήμερα κομματική απόφαση και το κόμμα δεσμεύτηκε να στηρίξει τον υποψήφιο που θα κέρδιζε στο διαβουλευτική δημοσκόπηση.


Έτσι, 160 πολίτες του Αμαρουσίου συγκεντρώθηκαν εκείνη την ημέρα σε ένα συνεδριακό κέντρο προκειμένου να συζητήσουν και να εκφράσουν τις απόψεις τους όσον αφορά τα καίρια ζητήματα που διχάζουν την τοπική τους κοινωνία. Υπήρχαν 19 τέτοια ζητήματα: όλα εκείνα που περιμένει κανείς να συναντήσει στις περισσότερες τοπικές εκλογικές αναμετρήσεις ανά τον κόσμο: από τα σχολεία και τους δημόσιους χώρους ως την αποκομιδή των σκουπιδιών και την δημόσια λογοδοσία των . Κατά την διάρκεια της διαβούλευσης, η σημασία που απέδιδαν οι συμμετέχοντες σε κάθε θεματική άλλαξε. Διαβούλευση σημαίνει μεταλλαγή: το πολιτικό κλίμα δεν είναι το ίδιο στο ξεκίνημα και στο τέλος της διαδικασίας. Μετά από μια σειρά από σχεδόν εξαντλητικές ολομέλειες όπου οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να θέσουν ερωτήματα στους έξι υποψηφίους για την δημαρχεία και μια σειρά από μικρές ομάδες εργασίας, όπου συζήτησαν μεταξύ τους συγκεκριμένες θεματικές, αναμενόταν ότι θα είχαν μεταμορφωθεί σε πιο ‘πεφωτισμένους’ πολίτες.


Ολόκληρος ο δήμος του Αμαρουσίου συναντήθηκε σε ένα δωμάτιο για πολιτική συζήτηση και για να λάβει αποφάσεις, όπως θα το διατύπωνε και ο Φίσκιν. Άλλαξε, όμως, τίποτα; Στην πραγματικότητα η διαφορά ήταν σημαντική: ο Πάνος Αλεξανδρής, υποψήφιος του ΠΑΣΟΚ για το Μαρούσι κέρδισε 57.4% των ψήφων στον δεύτερο γύρο, ενώ ήταν ο λιγότερο αναγνωρίσιμος από τους τρεις υποψηφίους πριν από τις 4 Ιουνίου.


Η πρακτική αυτή αφορά μια καινοτόμο προσέγγιση στις δημοσκοπήσεις: η διαβουλευτική δημοκρατία βασίζεται σε έννοιες όπως η αντιπροσώπευση, η πληροφορημένη άποψη, και η δια-υποκειμενικότητα. Αυτό σημαίνει ότι είναι απαραίτητο το δείγμα που συμμετέχει στην δημοσκόπηση να είναι αντιπροσωπευτικό του συνόλου του εκλογικού σώματος. Είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντικό οι συμμετέχοντες να μπορούν να πάρουν αποφάσεις έχοντας πλήρη γνώση των πληροφοριών, και για αυτό το λόγο τους ζητείται να εκφράσουν τις απόψεις τους πριν και μετά τις διαβουλεύσεις. Τέλος, τα διαβουλευτική δημοσκόπηση προϋποθέτει ότι οι πολιτικοί παράγοντες δεν πρέπει να θεωρούνται εντελώς αυτόνομοι ή προ-διαμορφωμένοι. Αποφάσεις, επιλογές, συμφέροντα, όπως και αν τα ονομάσει κανείς, πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν παράγωγα της διαβούλευσης που πραγματοποιείται μεταξύ των πολιτών.


Έχουν ήδη γραφτεί πολλά σχετικά με αυτή την διαβουλευτική δημοσκόπηση στο Μαρούσι. Αν αυτό που μετράει είναι μόνο τα νούμερα, υπάρχουν ξεκάθαρες ενδείξεις ότι κάποια από τα προβλήματα των σύγχρονων Δυτικών κοινωνιών μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσω αυτής της διαδικασίας. Το πείραμα στο Μαρούσι δείχνει ότι η απάθεια των πολιτών και η αίσθηση της αποξένωσης από όλα τα πολιτικά κόμματα αποδυναμώνονται μέσω αυτής της διαδικασίας της διαβούλευσης. Είναι όμως αρκετό; Σίγουρα όχι. Η διαβουλευτική δημοσκόπηση αποτελεί παρόλα αυτά ένα ελπιδοφόρο πείραμα για την ανανέωση του πεδίου της δημοκρατίας.


Διαβάστε ακόμα


Διαβουλευτική δημοσκόπηση στον Δήμο Αμαρουσίου


Η ενδυνάμωση της δημοκρατίας μέσω της διαβούλευσης